Wikipedia scwiki https://sc.wikipedia.org/wiki/P%C3%A0gina_printzipale MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Media Ispetziale Cuntierra Usuàriu Cuntierra usuàriu Wikipedia Cuntierra Wikipedia File Cuntierra file MediaWiki Cuntierra MediaWiki Template Cuntierra template Agiudu Cuntierra agiudu Categoria Cuntierra categoria TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Limba sarda 0 1054 191134 191064 2026-11-10T23:46:41Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 1 fonte(es) e etichetende·nde 0 comente morta(as). #IABot (v2.0.9.7) 191134 wikitext text/x-wiki {{nota disambìgua|sa limba pre-latina de sa Sardigna|[[Limba nuraghesa]]}}{{LSC}} {{Limba|colore=#ABCDEF|iso1=sc|mapa=[[File:Idioma sardo.png|250px]][[File:Languages Of Sardinia.png|250px]]|estratu=Totu sos èsseres umanos naschint lìberos e eguales in dinnidade e in deretos. Issos tenent sa resone e sa cussèntzia e depent operare s'unu cun s'àteru cun ispìritu de fraternidade.<ref>[http://www.ohchr.org/EN/UDHR/Pages/Language.aspx?LangID=srd United Nations Human Rights. Universal Declaration of Human Rights in Sardinian language.]</ref>|codice=sc|didascalia=Ispartzidura geogràfica de sa limba sarda e de sas alloglotas in Sardigna|sil=SRD|iso3=srd|iso2=srd|regione=[[File:Flag of Sardinia, Italy.svg|20px]] [[Sardigna]]|fam6='''Sardu'''|fam5=[[Limbas romanzas meridionales|Romanzas meridionales]]|fam4=[[Limbas romanzas|Romanzas]]|fam3=[[Limba latina]]|fam2=[[Limbas itàlicas]]|fam1=[[Limbas indoeuropeas]]|tipologia={{SVO}}<ref>[http://wals.info/languoid/lect/wals_code_srd ''The World Atlas of Language Structures Online'', Sardinian]</ref><ref>La tipologia linguistica del sardo, Eduardo Blasco Ferrer https://revistas.ucm.es/index.php/RFRM/article/download/RFRM0000110015A/11140</ref><ref>Maurizio Virdis ''Plasticità costruttiva della frase sarda (e la posizione del soggetto)'', Rivista de filologia romanica, 2000 https://www.academia.edu/1500200/Plasticit%C3%A0_costruttiva_della_frase_sarda_e_la_posizione_del_Soggetto_</ref>|persones={{formatnum:1000000}}<ref>{{tzita libru|autore=Ti Alkire; Carol Rosen|tìtulu=Romance languages : a Historical Introduction|url=https://archive.org/details/romancelanguages0000alki|annu=2010|editore=Cambridge University Press|tzitade=New York|p=3}}</ref><ref name="Lubello">Lubello, Sergio (2016). ''Manuale Di Linguistica Italiana'', De Gruyter, Manuals of Romance linguistics, p.499</ref>|nùmene=Sardu}} Su '''sardu''' (/ˈsaɾdu/, '''lìngua sarda''' /ˈliŋɡwa ˈzaɾda/ in sas bariedades iscritas cun sa grafia [[Sardu campidanesu|campidanesa]] o '''limba sarda''' /ˈlimba ˈzaɾda/ in sas bariedades iscritas cun sa grafia [[Sardu logudoresu|logudoresa]] e in [[Limba Sarda Comuna|LSC]]<ref>{{Tzita publicatzione|autore=Regione Autonoma della Sardegna|tìtulu=LIMBA SARDA COMUNA - Norme linguistiche di riferimento a carattere sperimentale per la lingua scritta dell’Amministrazione regionale|pp=6, 7, 55|url=http://www.regione.sardegna.it/documenti/1_72_20060418160308.pdf|tzitatzione=in altri casi, per salvaguardare la distintività del sardo, si è preferita la soluzione centro-settentrionale, come nel caso di limba, chena, iscola, ecc..}}</ref>) est una limba chi faghet parte de su [[Limbas romanzas|grupu romanzu]] de sas limbas indoeuropeas chi, pro diferentziatzione ladina siat a sos faeddadores nativos, siat a sos non [[Populu sardu|sardos]], siat a sos istudiosos de cale si siat tempus, si depet cunsiderare autònoma dae sos sistemas dialetales de àrea itàlica, gàllica e ispànica e duncas classificare che a idioma a contu suo in su panorama neolatinu<ref>«Da G. I. Ascoli in poi, tutti i linguisti sono concordi nell'assegnare al sardo un posto particolare fra gl'idiomi neolatini per i varî caratteri che lo distinguono non solo dai dialetti italiani, ma anche dalle altre lingue della famiglia romanza, e che appaiono tanto nella fonetica, quanto nella morfologia e nel lessico.» R. Almagia et al., [http://www.treccani.it/enciclopedia/sardegna_%28Enciclopedia-Italiana%29/ ''Sardegna'' in "Enciclopedia Italiana" (1936)], Treccani, "Parlari".</ref><ref>{{Tzita libru|autore=Max Leopold Wagner|wkautore=Max Leopold Wagner|curadore=Giulio Paulis|tìtulu=La lingua sarda. Storia spirito e forma|url=http://ir.nmu.org.ua/bitstream/handle/123456789/118720/655bf1c05b3e99f095c9edecc51f53a3.pdf?sequence=1|annuoriginale=1950|annu=1997|editore=Ilisso|tzitade=Nùgoro|limba=it|ISBN=88-85098-58-4|atzessu=2021-07-27|dataarchìviu=2016-01-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20160126223757/http://ir.nmu.org.ua/bitstream/handle/123456789/118720/655bf1c05b3e99f095c9edecc51f53a3.pdf?sequence=1|urlmortu=eja}}</ref><ref name="GruyterFerrer">[https://www.degruyter.com/view/product/180542 Manuale di linguistica sarda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612153642/https://www.degruyter.com/view/product/180542 |date=2018-06-12 }}, 2017, A incuru de Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo. Manuals of Romance Linguistics, De Gruyter Mouton, p. 209.</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.treccani.it/magazine/lingua_italiana/articoli/scritto_e_parlato/Toso8.html|tìtulu=Lingue sotto il tetto d'Italia. Le minoranze alloglotte da Bolzano a Carloforte - 8. Il sardo|sambenadu=Toso|nùmene=Fiorenzo|limba=it|tzitatzione=Il sardo rappresenta un insieme dialettale fortemente originale nel contesto delle varietà neolatine e nettamente differenziato rispetto alla tipologia italoromanza, e la sua originalità come gruppo a sé stante nell’ambito romanzo è fuori discussione.}}</ref><ref name="toso2" />. Est una limba faeddada in s'ìsula de [[Sardigna]]. Dae su [[1997]] sa lege regionale a sa limba sarda reconnoschet sa matessi dignidade de s'italianu. Dae su 1999 est fintzas tutelada dae sa lege natzionale italiana n. 482/99 in paris a unas àteras ùndighi [[Minorias limbisticas de s'Italia|minorias ètnico-linguìsticas]], costituende cussa prus robusta pro su chi pertocat sos nùmeros,<ref name="eurolanghis">«With some 1,6 million speakers, Sardinia is the largest minority language in Italy. Sardinians form an ethnic minority since they show a strong awareness of being an indigenous group with a language and a culture of their own. Although Sardinian appears to be recessive in use, it is still spoken and understood by a majority of the population on the island». Kurt Braunmüller, Gisella Ferraresi (2003). ''Aspects of multilingualism in European language history''. Amsterdam/Philadelphia: University of Hamburg. John Benjamins Publishing Company. p. 238</ref><ref>''«Nel 1948 la Sardegna diventa, anche per le sue peculiarità linguistiche, Regione Autonoma a statuto speciale. Tuttavia a livello politico, ufficiale, non cambia molto per la minoranza linguistica sarda, che, con circa 1,2 milioni di parlanti, è la più numerosa tra tutte le comunità alloglotte esistenti sul territorio italiano…»''. De Concini, Wolftraud (2003). ''Gli altri d'Italia : minoranze linguistiche allo specchio'', Pergine Valsugana: Comune, p.196.</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.minoranze-linguistiche-scuola.it/sardo/|tìtulu=Lingue di Minoranza e Scuola, Sardo|limba=it|atzessu=15 abrile 2019|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20181016024333/http://www.minoranze-linguistiche-scuola.it/sardo/|dataarchìviu=16 santugaine 2018|urlmortu=eja}}</ref><ref name="ISTAT2">{{Tzita web|url=http://portal-lem.com/images/fr/sarde/ISTAT_Langues_en_Italie.pdf|tìtulu=Inchiesta ISTAT 2000, pg.105-107|limba=it|atzessu=2020-08-04|dataarchìviu=2023-03-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20230326032132/http://portal-lem.com/images/fr/sarde/ISTAT_Langues_en_Italie.pdf|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-italy.html|tìtulu=What Languages are Spoken in Italy?|limba=en}}</ref><ref>{{Tzita libru|nùmene=Andrea|sambenadu=Corsale|nùmene2=Giovanni|sambenadu2=Sistu|tìtulu=Sardegna: geografie di un'isola|annu=2019|editore=Franco Angeli|tzitade=Milanu|limba=it|p=188}}</ref> chi sunt sighende in calada meda.<ref name="eurolanghis" /><ref>«Sebbene in continua diminuzione, i sardi costituiscono tuttora la più grossa minoranza linguistica dello stato italiano con ca. 1.000.000 di parlanti stimati (erano 1.269.000 secondo le stime basate sul censimento del 2001)». Lubello, Sergio (2016). ''Manuale Di Linguistica Italiana'', De Gruyter, Manuals of Romance linguistics, p.499</ref> Tocat a non confùndere sa limba sarda cun [[limba nuraghesa|cussa nuraghesa]] faeddada in antis de sos romanos; mentras sa segunda est dae tempus meda ispèrdida, s'[[UNESCO]] at classificadu sa prima in sos dialetos suos comente in perìgulu sèriu de si nche mòrrere (''definitely endangered''). == Panoràmica generale == {{Tzitatzione|Naschet como sa chistione si su sardu si depet cunsiderare che a unu dialetu o che a una limba. Est ladinu chi su sardu est, pro su chi pertocat sa polìtica<ref group="Nota">Bisòngiat ammentare chi Wagner at iscritu custu libru in su 1951: su sardu at dèpidu isetare a su nessi àteros baranta annos pro chi esseret reconnotu fintzas a livellu polìticu in Itàlia, a su nessi formalmente, che a una de sas dòighi [[Minorias linguìsticas de Itàlia|minorias ètnicu-linguìsticas istòricas]] suas.</ref>, unu de sos medas dialetos de s'Itàlia, comente lu est fintzas, p.es., su [[limba serbu-croata|serbu-croatu]] o s'[[Limba arbëreshë|albanesu]] faeddadu in medas biddas de sa [[Calàbria]] e de sa [[Sitzìlia]]. Ma pro su chi pertocat sa linguìstica sa chistione pigat totu un'àtera pinniga. Non faghet a nàrrere chi su sardu tèngiat unu parentiu istrintu cun dialetu perunu de s'italianu continentale; est una limba romanza arcàica e cun caraterìsticas pròpias ispicadas, chi si espricant in unu vocabulàriu originale meda e in una morfologia e sintassi diferentes meda dae cussas de sos dialetos italianos|3=Sorge ora la questione se il sardo si deve considerare come un dialetto o come una lingua. È evidente che esso è, politicamente, uno dei tanti dialetti dell'Italia, come lo è anche, p. es., il [[lingua serbo-croata|serbo-croato]] o l'[[Lingua arbëreshë|albanese]] parlato in vari paesi della [[Calabria]] e della [[Sicilia]]. Ma dal punto di vista linguistico la questione assume un altro aspetto. Non si può dire che il sardo abbia una stretta parentela con alcun dialetto dell'italiano continentale; è un parlare romanzo arcaico e con proprie spiccate caratteristiche, che si rivelano in un vocabolario molto originale e in una morfologia e sintassi assai differenti da quelle dei dialetti italiani|limba=it|[[Max Leopold Wagner]], ''La lingua sarda'' - Ilisso, pp.90-91}}{{Tzitatzione|Su sardu est una limba insulare pro etzellèntzia: est in su matessi tempus sa prus arcàica e sa prus individuale de su grupu romanzu.|3=Sardinian is an insular language par excellence: it is at once the most archaic and the most individual among the Romance group.|limba=en|Rebecca Posner, John N. Green (1982). ''Language and Philology in Romance''. Mouton Publishers. S'Aja, Parigi, New York. p. 171}} Est classificada che a [[Limbas romanzas meridionales|limba romanza meridionale]] e medas istudiosos la tenent in cunsideru comente sa prus cunservativa de sas limbas chi derivant de su latinu;<ref>Carlo Tagliavini (1982). ''Le origini delle lingue neolatine''. Bologna: Patron. p. 122.</ref><ref>Rebecca Posner, John N. Green (1982). ''Language and Philology in Romance''. Mouton Publishers. L'Aja, Parigi, New York. pp. 171 ss.</ref><ref>cfr. {{Tzita libru|autore=Ti Alkire, Carol Rosen|tìtulu=Romance Languages: A Historical Introduction|annu=2010|editore=Cambridge University Press|limba=en}}</ref><ref>{{Tzita libru|autore=Francesco Mameli|tìtulu=Il logudorese e il gallurese|annu=1998|editore=Soter|limba=it|p=11|tzitatzione=L'aspetto che più risulta evidente è la grande conservatività, il mantenimento di suoni che altrove hanno subito notevoli modificazioni, per cui si può dire che anche foneticamente il sardo è fra tutti i parlari romanzi quello che è rimasto più vicino al latino, ne è il continuatore più genuino.}}</ref> a tìtulu de esèmpiu, s'istòricu [[Manlio Brigaglia]] rilevat chi sa fràsia in [[Limba latina|latinu]]<ref>Contini & Tuttle, 1982: 171; Blasco Ferrer, 1989: 14</ref><ref>Pei; Mario. ''Story of Language'' - 1949</ref><ref>''Romance Languages: A Historical Introduction'' - Cambridge University Press</ref> pronuntziada dae unu romanu aposentadu in [[Fordongiani|Forum Traiani]] ''Pone mihi tres panes in bertula'' diat currispòndere a sa tradutzione sua in sardu currente "ponemi tres panes in bèrtula"<ref>{{Tzita web|url=http://www.mclink.it/com/lol/sardegna/g_tour/bri_i.htm|tìtulu=''Sardegna, isola del silenzio'', Manlio Brigaglia|limba=it|atzessu=24 maju 2016|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20170510160305/http://www.mclink.it/com/lol/sardegna/g_tour/bri_i.htm|dataarchìviu=10 maju 2017|urlmortu=eja}}</ref>. Sa caraterìstica de su sardu de èssere a curtzu a su latinu l'aiat analizada fintzas su linguista ìtalo-americanu Mario Andrew Pei in s'istùdiu comparativu suo de su 1949,<ref>{{Tzita publicatzione|nùmene=Mario A.|sambenadu=Pei|data=1949-01-01|tìtulu=A New Methodology for Romance Classification|rivista=WORD|volume=5|nùmeru=2|pp=135–146|atzessu=2021-07-23|doi=10.1080/00437956.1949.11659494|url=https://doi.org/10.1080/00437956.1949.11659494}}</ref> e in antis de issu l'aiat notada su naturalista frantzesu [[Maurice Le Lannou]] in su 1941, durante su perìodu suo de istùdiu in Sardigna.<ref>{{Tzita libru|autore=Maurice Le Lannou|curadore=Manlio Brigaglia|tìtulu=Pastori e contadini in Sardegna|annuoriginale=1941|annu=1979|editore=Edizioni della Torre|tzitade=Casteddu|limba=it|p=279|tzitatzione=Il fondo della lingua sarda di oggi è il latino. La Sardegna è il solo paese del mondo in cui la lingua dei Romani si sia conservata come lingua viva. Questa circostanza ha molto facilitato le mie ricerche nell’isola, perché almeno la metà dei pastori e dei contadini non conoscono l’italiano.}}</ref> Cando chi sa base lessicale siat, tando, belle totu de orìgine latina, su sardu cunservat nointames testimonias de su sostratu linguìsticu de sos [[Sardos antigos]] in antis de sa conchista romana, tantu chi s'evidèntziant paràulas [[Limba nuraghesa|protosardas]]<ref>{{Tzita libru|autore=Salvatore Tola|tìtulu=La Letteratura in Lingua sarda. Testi, autori, vicende|annu=2006|editore=CUEC|tzitade=Casteddu|limba=it|p=9|tzitatzione=Prima di tutto, la neonata lingua sarda ingloba un consistente numero di termini e di cadenze provenienti da una lingua originaria preromana, che potremmo chiamare "nuragica".}}</ref> e, in nùmeru minore meda, fenìtziu-pùnicas, in vocàbolos medas, mescamente topònimos,<ref name="HeinzJrgenWolf">{{Tzita|Heinz Jürgen Wolf|p.20|Wolf}}.</ref> chi in Sardigna si sunt preservados de prus cunfronta a su restu de s'Europa latina.<ref>{{Tzita libru|tìtulu=Archivio glottologico italiano|annu=1968|limba=it|p=209|volume=53-54}}</ref> Custos ètimos paret chi siant ligados a unu sostratu pàleo-mediterràneu chi diat fàghere rilevare ligàmenes fortes cun su [[Limba basca|bascu]]<ref>A.A., ''Atti del VI [i.e. Sesto] Congresso internazionale di studi sardi'', 1962, p. 5</ref><ref>{{Tzita libru|autore=Giovanni Lilliu|wkautore=Giuanni Lilliu|tìtulu=La civiltà dei Sardi. Dal Paleolitico all'età dei nuraghi|annu=1988|editore=Nuova ERI|limba=it|p=269}}</ref><ref>Yakov Malkiel (1947). ''Romance Philology'', v.1, p. 199</ref>. In s'[[Edade de Mesu|edade de mesu]], moderna e cuntemporànea sa limba sarda at retzidu influèntzias de superistradu dae su gregu-bizantinu, su [[Limba lìgure|lìgure]], su [[toscanu]], su [[Limba cadelana|catalanu]], su [[Limba ispagnola|castiglianu]] e s'[[Limba italiana|italianu]]. Caraterizadu dae una fisionomia sua crara e fàtzile de notare,<ref>«Il Sardo ha una sua speciale fisionomia ed individualità che lo rende, in certo qual modo, il più caratteristico degli idiomi neolatini; e questa speciale individualità del Sardo, come lingua di tipo arcaico e con una fisionomia inconfondibile, traspare già fin dai più antichi testi.» Carlo Tagliavini (1982). Le origini delle lingue neolatine. Bologna: Patron. p. 388.</ref> su sardu beint cunsideradu, dae Tullio de Mauro<ref>{{Tzita libru|autore=Tullio de Mauro|tìtulu=Storia linguistica dell'Italia unita|annu=1991|editore=Editori Laterza|limba=it|p=21|tzitatzione=Fortemente isolati rispetto ai tre gruppi maggiori stanno il sardo e, nel settentrione, il ladino, entrambi considerati come formazioni autonome rispetto al complesso dei dialetti italoromanzi.}}</ref> e dae Fiorenzo Toso,<ref name="toso1">{{Tzita web|url=http://www.treccani.it/magazine/lingua_italiana/articoli/scritto_e_parlato/Toso8.html|tìtulu=Lingue sotto il tetto d'Italia. Le minoranze alloglotte da Bolzano a Carloforte - 8. Il sardo|sambenadu=Toso|nùmene=Fiorenzo|limba=it|tzitatzione=Il sardo rappresenta un insieme dialettale fortemente originale nel contesto delle varietà neolatine e nettamente differenziato rispetto alla tipologia italoromanza, e la sua originalità come gruppo a sé stante nell’ambito romanzo è fuori discussione.}}</ref><ref name="toso2">{{Tzita web|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/minoranze-linguistiche_(Enciclopedia-dell'Italiano)/|tìtulu=Minoranze linguistiche|autore=Fiorenzo Toso|editore=Treccani|data=2011|limba=it|tzitatzione=La nozione di alloglossia viene comunemente estesa in Italia anche al sistema dei dialetti sardi, che si considerano come un gruppo romanzo autonomo rispetto a quello dei dialetti italiani.}}</ref> che a parte de unu grupu autònomu e diferentziadu in manera crara dae s'ìtalo-romanzu,<ref group="Nota">Un'àtera traditzione, introduida in edade cuntemporànea cun sa classificatzione de su Pellegrini (Carta de sos dialetos de Itàlia, Pisa, Pacini, 1977, p. 34), assòtziat comente si siat su sardu a s'ìtalo-romanzu basende·si in subra de valutatziones sotziolinguìsticas, fintzas si faghende·nde notare sas peculiaridades tipològicas in su panorama latinu. Bernardino Biondelli, in sos istùdios linguìsticos suos, fintzas ammitende pro sa "famìlia sarda" una tzerta autonomia linguìstica «tantu de la pòdere cunsiderare comente una limba diferente dae s'italiana, tantu cantu s'ispagnola», la teniat comente si siat acorpada a sos medas "dialetos itàlicos" de sa penìsula, basende·si in subra de sos raportos istrintos suos cun su latinu e de sa dipendèntzia geogràfica e polìtica de s'ìsula dae s'Itàlia. ({{Tzita libru|autore=Bernardino Biondelli|tìtulu=Studi linguistici|url=https://www.google.it/books/edition/Studi_linguistici/Lw5tyca_07YC?hl=en&gbpv=1&dq=|annu=1856|editore=Giuseppe Bernardoni|tzitade=Milanu|limba=it|p=189}})</ref> e [[Max Leopold Wagner]] e Benvenuto Aronne Terracini l'ant raportadu a su latinu de s'Àrica, chi in dies de oe est estintu e cun sas variedades de su cale cumpartzit parallelismos medas e unu tipu particulare de arcaitzismu linguìsticu, in paris a su fatu de s'èssere istesiados prus in presse de sa mèdia dae s'orìgine latina comuna<ref>{{Tzita publicatzione|nùmene=Max Leopold|sambenadu=Wagner|data=1952-09|tìtulu=Il Nome Sardo del Mese di Giugno (Lampadas) e i Rapporti del Latino d'Africa con quello della Sardegna|rivista=Italica|volume=29|nùmeru=3|pp=151-157|limba=it|atzessu=2021-07-23|doi=10.2307/477388|url=https://www.jstor.org/stable/477388?origin=crossref}}</ref>; su Wagner (1951<ref>Max Leopold Wagner (1951). ''La lingua sarda'', Bem, Francke, pp. 59-61</ref>) annetet su sardu a sa Romània otzidentale, e Matteo Bartoli (1903<ref>Matteo Bartoli (1903). ''Un po' di sardo'', in Archeografo triestino XXIX, pp. 129-151</ref>) e Pier Enea Guarnerio (1905<ref>Pier Enea Guarnerio (1905). ''Il sardo e il corso in una nuova classificazione delle lingue romanze'', in Archivio Glottologico Italiano, 16, pp. 491-516</ref>), imbetzes, lu ponent in una positzione autònoma intre sa Romània otzidentale e s'orientale. Àteros autores classìficant su sardu che a s'ùnicu esponente chi siat galu bivu de una branca chi, in su tempus coladu, cumprendiat fintzas sas limbas de sa [[Còrsica]]<ref>«In earlier times Sardinian probably was spoken in Corsica, where Corsican (Corsu), a Tuscan dialect of Italian, is now used (although French has been Corsica’s official language for two centuries).» [https://www.britannica.com/topic/Sardinian-language ''Sardinian language'', Encyclopedia Britannica]</ref><ref>«Evidence from early manuscripts suggests that the language spoken throughout Sardinia, and indeed Corsica, at the end of the Dark Ages was fairly uniform and not very different from the dialects spoken today in the central (Nuorese) areas.» Martin Harris, Nigel Vincent (2000). ''The Romance languages''. London and New York: Routledge. p. 315.</ref> e de s'isponda meridionale de su [[Mare Mediterràneu|Mediterràneu]].<ref>{{Tzita libru|autore=Georgina Ashworth|tìtulu=World Minorities|annu=1977|editore=Quartermaine House|limba=en|p=109|volume=2|tzitatzione=Sardinian is the only surviving Southern Romance language which was also spoken in former times on the island of Corsica and the Roman province of North Africa}}</ref> == Bariedades linguìsticas de genia sarda == {{Càstia fintzas|Sardu logudoresu|Sardu nugoresu|Sardu campidanesu}}[[File:Romance-lg-classification-en.png|right|thumb|Classificatzione de sas limbas neolatinas (Koryakov Y.B., 2001).<ref>Koryakov Y.B. ''Atlas of Romance languages''. Mosca, 2001</ref> Sa limba sarda faghet parte de su grupu distintu de su Romanzu Insulare (''Island Romance''), in paris a su corsicanu antigu ([[Limba corsicana|su modernu]] faghet parte, imbetzes, de sa casta italoromanza).]] Mancari custa classificatzione siat criticada a banda de unos cantos autores e istudiosos,<ref name="bolognesu.wordpress.com">{{Tzita web|url=https://bolognesu.wordpress.com/2018/01/09/una-lingua-unitaria-che-non-ha-bisogno-di-standardizzazioni/|tìtulu=Una lingua unitaria che non ha bisogno di standardizzazioni|sambenadu=Bolognesi|nùmene=Roberto|situ=Bolognesu: in sardu|data=2018-01-09|limba=it|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref name=":0" /> su sardu propiamente naradu benit partzidu, fatu-fatu, a bisu de unas cantas persones in duas ortografias istandardizadas e chi si cumprendent una cun s'àtera. Sa de unu diat dèpere èssere relativa a sos dialetos tzentru-setentrionales (o "logudoresos") e s'àtera a cussos tzentru-meridionales (o "campidanesos").<ref name="Sardinianvarieties">[http://prosodia.upf.edu/home/arxiu/publicacions/2015%20OUP%20INTONATION%20IN%20ROMANCE/09-Frota%20&%20Prieto-Chap09-v2.pdf ''Sardinian intonational phonology: Logudorese and Campidanese varieties'', Maria Del Mar Vanrell, Francesc Ballone, Carlo Schirru, Pilar Prieto]</ref> Sas caraterìst''i''cas chi benint fatu-fatu cunsideradas pro sa partzidura sunt s'artìculu d''e''terminativu plurale (''is'' ambigènere in "campidanesu", sos / sas in "l''o''gudoresu") e su tratamentu de sas vocales etimològicas latinas E e O, chi abarrant sas matessi in ''sas'' variantes tzentru-setentrionales e sunt mudadas in I e U in cussas tzentru-meridionales; esistent però medas dialetos mutidos "de transitzione", o ''[[Limba de Mesania|Mesanía]]'' (es. [[Sardu campidanesu|arborense]], [[Sardu campidanesu|barbaritzinu meridionale]], [[Sardu campidanesu|ogiastrinu]], etc.), chi presentant sos caràteres tìpicos como de una, como de s'àtera variedade ipotizada. Custa visione dualìstica de sos dialetos sardos, registrada sa prima borta dae su naturalista Francesco Cetti in su Setighentos<ref>{{Tzita libru|autore=Paolo Caretti et al.|tìtulu=Regioni a statuto speciale e tutela della lingua|annu=2017|editore=G. Giappichelli Editore|limba=it|p=79|tzitatzione=Nel caso del sardo, essa ha prodotto la esistenza non di una, ma di due lingue sarde, il "logudorese" e il "campidanese". La sua costruzione storica ha origini ben precise e ricostruibili. Nel periodo di esistenza del Regno di Sardegna, l'Isola era suddivisa in due Governatorati, il Capo di Sopra e il Capo di Sotto. Nel XVIII secolo, il naturalista Francesco Cetti, mandato da Torino a studiare la fauna e la natura della Sardegna, e quindi a mappare anche i Sardi, riprese la partizione amministrativa da un celebre commentario cinquecentesco della Carta de Logu utilizzato in ambienti governativi, e la traslò in ambito linguistico. Se esisteva il Capo di Su e il Capo di Sotto, doveva pur esistere un sardo di Su e un sardo di Sotto. Il primo lo denominò logudorese, e il secondo campidanese.}}</ref><ref>{{Tzita web |url=http://people.unica.it/mlorinczi/files/2007/04/5-sappada2000-2001.pdf |tìtulu=Marinella Lőrinczi, ''Confini e confini. Il valore delle isoglosse (a proposito del sardo)'' |atzessu=2020-08-04 |urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20180709154227/http://people.unica.it/mlorinczi/files/2007/04/5-sappada2000-2001.pdf |dataarchìviu=2018-07-09 |urlmortu=eja}}</ref> e torrada a pònnere dae s'editore de su ditzionàriu sardu-italianu de [[Giovanni Spano]]<ref>Bolognesi, Roberto. ''Le identità linguistiche dei sardi'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], 2013, pg.137</ref>, masaprestu chi sinnalare sa presèntzia de isoglossas beras, costituit sa proa de un'adesione psicològica de sos sardos a sa partzidura amministrativa de s'ìsula fata in època ispagnola intre unu ''[[Cabu de susu|Caput Logudori]]'' (Cabu de Susu) e unu ''[[Cabu de giossu|Caput Calaris]]'' (Cabu de Giosso) e dae ue naschet, a pustis, a sa traditzione ortogràfica in una grafia logudoresa e una campidanesa illustre.<ref name=":11">«In altre parole, queste divisioni del sardo in logudorese e campidanese sono basate unicamente sulla necessità - chiarissima nel Cetti - di arrivare comunque a una divisione della Sardegna in due "capi". […] La grande omogeneità grammaticale del sardo viene ignorata, per quanto riguarda gli autori tradizionali, in parte per mancanza di cultura linguistica, ma soprattutto per la volontà, riscontrata esplicitamente in Spano e Wagner, di dividere il sardo e i sardi in varietà "pure" e "spurie". In altri termini, la divisione del sardo in due varietà nettamente distinte è frutto di un approccio ideologico alla variazione dialettale in Sardegna.» {{Limbas|it}}Bolognesi, Roberto. ''Le identità linguistiche dei sardi'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], 2013, pg.141</ref><ref>Bolognesi, Roberto. ''Le identità linguistiche dei sardi'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], 2013, pg.138</ref> Su fatu chi custas grafias illustres nascant dae un'astratzione de sos dialetos chi s'agatant in su territòriu,<ref>Bolognesi, Roberto (2013). ''Le identità linguistiche dei sardi'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], pg.93</ref> chi imbetzes si còllocant in unu ispètru internu o ''continuum'' de faeddadas intellegìbiles una cun s'àtera,<ref name="bolognesu.wordpress.com" /><ref name=":12" /><ref>Bolognesi R. & Heeringa W., 2005, ''Sardegna fra tante lingue. Il contatto linguistico in Sardegna dal Medioevo a oggi'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], Casteddu</ref> faghet in manera chi resurtet difìtzile a sinnare una làcana bera intre sas variedades internas de genia "logudoresa" e de genia "campidanesa", problemàtica comuna in sa distintzione de sos dialetos de sas limbas romanzas. Sos dialetos sardos, fintzas si acumonados dae morfologia, lèssicu e sintassi chi, in sustàntzia, sunt parìviles, presentant diferèntzias de caràtere fonèticu e a bortas fintzas lessicale de annotu; ma fintzas gasi, custas non impedint sa cumprensibilidade de unu cun s'àteru.<ref name="Sardinianvarieties" /><ref>«Queste pretese barriere sono costituite da una manciata di fenomeni lessicali e fonetico-morfologici che, comunque, non impediscono la mutua comprensibilità tra parlanti di diverse varietà del sardo. Detto questo, bisogna ripetere che le varie operazioni di divisione del sardo in due varietà sono tutte basate quasi esclusivamente sull'esistenza di pronunce diverse di lessemi (parole e morfemi) per il resto uguali. […] Come si è visto, non solo la sintassi di tutte le varietà del sardo è praticamente identica, ma la quasi totalità delle differenze morfologiche è costituita da differenze, in effetti, lessicali e la percentuale di parole realmente differenti si aggira intorno al 10% del totale.» Bolognesi, Roberto. ''Le identità linguistiche dei sardi'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], 2013, pg.141</ref> == Distributzione geogràfica == Sa limba sarda la chistionat galu oe in belle totu s'ìsula de Sardigna unu nùmeru de locutores chi vàriat intre 1.000.000 e 1.350.000 unidades, a s'ispissu bilìngues (sardu/italianu) in situatzione de ''diglossia'' (sa limba sarda est impreada mescamente in s'àmbitu familiare e locale in su mentres chi cussa italiana est impreada in sas ocasiones pùblicas e pro sa belle totalidade de s'iscritura). In manera prus a sa minuda, dae un'istùdiu commissionadu dae sa [[Regione Autònoma de sa Sardigna|Regione Sardigna]] in su 2006 resurtat chi b'apant 1.495.000 persones, pagu prus o mancu, chi cumprendant sa limba sarda e 1.000.000 de persones, pagu prus o mancu, in gradu de la chistionare.<ref>Stima su un campione di 2715 interviste: [http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_88_20070514130939.pdf Anna Oppo, ''Le lingue dei sardi''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180107201700/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_88_20070514130939.pdf |date=2018-01-07 }}</ref> In manera aprossimativa, sos locutores ativos de su campidanesu diant èssere pagu prus o mancu 670.000 (su 68,9% de sos residentes, cun 942.000 persones in gradu de lu cumprèndere), e sos faeddadores de sas variedades logudoresas-nugoresas diant èssere pagu prus o mancu 330.000 (incluende sos locutores chi istant in [[S'Alighera]], in su Turritanu e in [[Gallura|Gaddura]]) e pagu prus o mancu 553.000 sos in gradu de lu cumprèndere. Petzi nemmancu su 3% de sos residentes de sas zonas sardòfonas non diat tènnere carchi cumpetèntzia de sa limba sarda. Su sardu est sa limba traditzionale in parte manna de sas comunidades sardas in ue istat s'82% de sos sardos (su 58% in comunidades cunsideradas ligadas a sa grafia "campidanesa", su 23% in cussas ligadas a sa grafia "logudoresa"). Pro more de su disterru dae sos tzentros sardòfonos, mescamente "logudoresos" e "nugoresos", cara a sas zonas costeras e a sas tzitades de su nord de sa Sardigna su sardu est, non pro àteru, faeddadu fintzas in sas àreas chi, in su tempus coladu, non fiant cunsideradas sardòfonas: * In sa tzitade de [[S'Alighèra|S'Alighera]], in ue sa limba prus difùndida, in paris a s'italianu, est unu dialetu de su [[Limba cadelana|catalanu]] (limba chi, in paris cun s'aligheresu, cumprendet fintzas sas variedades de sas provìntzias de [[Bartzellona]], de [[Girona]], de sas [[Ìsulas Baleares]] e de [[Valencia]]), su sardu lu cumprendent su 49,8% de sos abitantes e chistionant su 23,2%. Su mantenimentu plurisecolare de su [[Saligheresu|catalanu orientale]] in custa zona benit dae unu episòdiu istòricu particulare: sos abbolotos anticatalanos dae s'ala de sos aligheresos, prus che totu cussu de su 1353, sunt istados infrutuosos ca sa tzitade l'ant, a sa sa fine, tzèdida in su 1354 a Pedru IV su Tzerimoniosu.<ref>{{Tzita web|url=http://prosodia.upf.edu/coalgueres/it/algueres.html|tìtulu=Perché si parla catalano ad Alghero? - Corpus Oral de l'Alguerès|situ=prosodia.upf.edu|limba=it|atzessu=2020-07-29}}</ref> Issu, ammentende·si sos abbolotos populares, nche at espèllidu totu sos abitantes originàrios de sa tzitade, torrende a la populare custa borta cun catalanos de Tarragona, [[Valencia]] e de sas [[Ìsulas Baleares]] ebbia e, a pustis, cun indìgenos sardos chi àerent però fatu proa de fidelidade prena a sa [[Corona de Aragona]]. * In [[Ìsili]] su [[Arromanisca|romaniska]] est, imbetzes, biagende cara a s'estintzione, ca est chistionadu petzi dae unu nùmeru semper prus astrintu de indivìduos. Custu idioma l'ant importadu in Sardigna semper durante sa dominatzione ibèricu-ispagnola, a pustis de unu aflussu mannu de immigrados rom albanesos chi, aposentados in su cussa bidda, ant dadu orìgine a una colònia minore de ramàios ambulantes. * In s'ìsula de Santu Perdu e in un'ala de cussa de Santu Antiogu, in ue abarrat galu su [[tabarchinu]], dialetu arcaizante de su lìgure. Su tabarchinu l'ant importadu sos erentes de cussos [[Ligùria|lìgures]] chi, in su Chimbighentos, si fiant trasferidos in s'isuledda [[Tunisia|tunisina]] de Tabarka e chi, pro more de s'esaurimentu de sos bancos corallinos e de su deterioramentu de sos raportos cun sas [[Àrabos|populatziones àrabas]], ant retzidu, dae Càralu Emanuele III de Savoja, su permissu de colonizare sas duas ìsulas sardas, minores e chene gente, in su 1738: su nùmene de su comunu, [[Carloforte|Carluforti]], lu diant àere seberadu sos colonos in onore de su re piemontesu. Sa permanèntzia cumpata in unu logu ebbia, unida a su sentidu de àuto-identificatzione cara a sos indìgenos sardos, ant cumportadu in sa populatzione locale unu tassu de lealidade linguìstica a cussu dialetu lìgure artu meda, ca l'ant cunsideradu unu fatore netzessàriu pro s'integratzione sotziale: difatis, sa limba sarda est cumprèndida dae su 15,6% de sa populatzione ebbia e chistionada dae unu galu prus minore 12,2%.<ref>{{Tzita web|url=http://www.treccani.it/magazine/lingua_italiana/speciali/minoranze/Toso_tabarchino.html|tìtulu=La minoranza negata: i Tabarchini|autore=Fiorenzo Toso|situ=Treccani, l'Enciclopedia italiana|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref> * In su tzentru de [[Arborea]] ([[Campidanu]] de [[Aristanis]]) su vènetu, arribbadu in sos annos trinta de su Noighentos cun sos immigrados [[Limba veneta|vènetos]] lòmpidos a colonizare su territòriu in cuntzèdidu a issos in cue dae sas polìticas fascistas, est oe in die in regressu forte, remplasadu siat dae su sardu siat dae s'italianu. Fintzas in sa fratzione aligheresa de [[Fertilia|Fertìlia]] sunt predominantes, acanta a s'italianu istandard, sos dialetos de cussa famìlia (finas issos in regressu mannu) introduidos, in su pustisgherra, dae grupos de pròfugos istrianos in unu sostratu [[Ferrara|ferraresu]] chi giai bi fiat. Un'arresonu a banda cheret fatu pro sos duos idiomas chistionados in su nord estremu de s'ìsula, chi pro su chi pertocat a sa linguìstica gràvitant cara a sa [[Còssiga|Còrsica]] e a sa Toscana: sa unu in su nord-est, chi s'est isvilupadu dae una variedade de su [[Toscana|toscanu]] (su corsicanu meridionale) e s'àteru a nord-ovest, influentzadu dae su toscanu/corsicanu e dae su [[Limba lìgure|genovesu]]<ref>Meyer Lübke, ''Grammatica storica della lingua italiana e dei dialetti toscani'', 1927, riduzione e traduzione di M. Bartoli, Torino, Loesher, 1972, p. 216. Sta in Francesco Bruni, ''op. cit''., 1992 e 1996, p. 562</ref>. Sa parte manna de sos istudiosos los cunsìderat chistionadas sardas pro su chi pertocat a sa geografia ma, pro su chi pertocat a sa tipologia issoro, reconnoschent chi faghent parte de su sistema linguìsticu italianu de casta corsicana/toscana pro sintassi, grammàtica e in parte manna fintzas lèssicu.<ref>Floris, Giovanni (1998). ''L'uomo in Sardegna: aspetti di antropobiologia ed ecologia umana'', Sestu, Zonza, p.207</ref> Sèculos de abarrare a curtzu s'unu cun s'àteru ant causadu su fatu chi, intre su sardu e sos dialetos sardu-corsicanos chi faghent parte de s'àrea italiana, b'esserent influèntzias pari-paris, siat fonèticu-sintàticas siat lessicales, chene però chi custa cumportaret s'annuddamentu de sas diferèntzias fundamentales intre sos duos sistemas linguìsticos. Prus a sa minuda, sos chi benint mutidos idiomas sardu-corsicanos sunt: * su [[Gaddhuresu|gadduresu]], chistionadu in s'ala nord-orientale de s'ìsula, est difatis una variante de su [[Limba corsicana|corsicanu meridionale]], connotu dae sos linguistas cun su nùmene de corsicanu-gadduresu. Podet èssere chi s'idioma siat nàschidu a pustis de flussos migratòrios chi, bènnidos dae sa Còrsica, ant investidu sa Gallura dae sa segunda metade, pagu prus o mancu, de su de XIV<ref>Mauro Maxia, Studi sardo-corsi, 2010, p.69</ref> sèculos o, a parre de unos àteros, imbetzes, partende dae su de XVI sèculos<ref>Francesco Bruni, ''op. cit.'', 1992 e 1996. p. 562</ref>. Sa càusa de cussos flussos andat, cun probabilidade, chircada in s'ispupulamentu de sa regione causadu dae maladias, curreras e fogos; b'at però de cunsiderare chi Plìniu su Betzu, in s'òpera sua ''Naturalis Historia'', sinnalat sa presèntzia istòrica de una tribù nuràgica in su nord de sa Sardigna mutida ''[[Cossos|Corsi]]''. * su [[Tataresu|turritanu o tataresu]], faeddadu in [[Tàtari]], [[Portu Turre]], [[Sòssu]], [[Casteddu Sardu]] e a fùrriu de cussos tzentros, at tentu, imbetzes, un'orìgine prus antiga (XII-su de XIII sèculos). Cunservat grammàtica e istrutura de base corsicanu-toscana chi proat s'orìgine cumonale e mercantile sua, ma presentat influèntzias profundas de su sardu logudoresu in su lèssicu e in sa fonètica, in paris a cussas minores de su [[Limba lìgure|lìgure]], de su [[Limba cadelana|catalanu]] e de s'ispagnolu. In sas zonas de difusione de su gadduresu e de su tataresu, sa limba sarda la cumprendet una parte manna de sa populatzione (su 73,6% in Gaddura e su 67,8% in su Turritanu), fintzas si la chistionat una minoria de locutores: su 15,1% in Gaddura (chene sa tzitade de [[Terranoa]], in ue sa sardofonia tenet unu ruolu mannu, ma inclende sas enclaves linguìsticas minores che a [[Luras]]) e su 40,5% in su [[Tataresu|Turritanu]], gràtzias a sas medas ìsulas linguìsticas in ue sos duos idiomas istant paris. === Cumpetèntzia de su sardu a intro de sas àreas linguìsticas diferentes === Custa tàula sinottica est cuntènnida in su raportu, giai tzitadu, de Anna Oppo (curadora), ''Le Lingue dei Sardi. Una Ricerca Sociolinguistica'', commissionadu dae sa Regione Autònoma de Sardigna a sas Universidades de Casteddu e de Tàtari.<ref>[http://www.regione.sardegna.it/documenti/1_4_20070510134456.pdf Situ de sa Regione Autònoma de sa Sardigna, Anna Oppo (curadora de su raportu finale) e AA. Vàrios (Giovanni Lupinu, Alessandro Mongili, Anna Oppo, Riccardo Spiga, Sabrina Perra, Matteo Valdes), ''Le lingue dei Sardi'', Casteddu, 2007, p. 69]</ref> {| class="wikitable sortable" ! !Ativa !Passiva !Peruna !Totale !Interv. |- |Àrea logudoresòfona |76,0% |21,9% |2,1% |100% |425 |- |Àrea campidanesòfona |68,9% |27,7% |3,4% |100% |919 |- |Tzitade de S'Alighera |23,2% |26,2% |50,6% |100% |168 |- |Àrea sassaresòfona |27,3% |40,5% |32,2% |100% |575 |- |Tzitade de Terranoa |44,6% |38,9% |16,6% |100% |193 |- |Àrea galluresòfona |15,1% |58,5% |26,4% |100% |53 |- |Carluforti e Cala Seda |12,2% |35,6% |52,2% |100% |90 |} == Istòria == === Preistòria e istòria antiga === {{Càstia fintzas|Limba nuraghesa}} Sas orìgines e sa classificatzione de sa limba protosarda o paleosarda non sunt galu connotas cun tzertesa. Unos cantos istudiosos, intre sos cales su linguista [[Isvìtzera|isvìtzeru]] espertu de sos elementos de sostratu Johannes Hubschmid, ant crèidu de pòdere reconnòschere medas istratificatziones linguìsticas in sa Sardigna preistòrica. Custas istratificatziones, chi podent èssere postas in sa cronologia in unu perìodu longu meda chi andat dae s'edade de sa perda a cussa de sos metallos, diant ammustrare, a segunda de sas ricostrutziones propostas dae sos autores diferentes, cosas simigiantes cun sas limbas paleoispànicas (proto-bascu, ibèricu), limbas tirsènicas e su lìgure antigu.<ref>{{Tzita web|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=26247|tìtulu=Los vocablos en -rr- de la lengua sarda|autore=Mary Carmen Iribarren Argaiz|data=16 abrile 2017|limba=es}}</ref> Fintzas si sa dominatzione de [[Roma]], incumentzada in su 238 a.C., at importadu giai dae deretu in s'amministratzione sa [[limba latina]] in s'ìsula, sa romanizatzione de s'Ìsula est istada lenta meda<ref>«Sardinia was under the control of Carthage from around 500BC. It was conquered by Rome in 238/7 BC, but was isolated and apparently despised by the Romans, and Romanisation was not rapid.» James Noel Adams (9 January 2003). <nowiki>''</nowiki>Bilingualism and the Latin Language<nowiki>''</nowiki>. Cambridge University Press. p. 209. <nowiki>ISBN 9780521817714</nowiki></ref>. si pensat chi sos cuntatos linguìsticos cun sa metròpoli continentale esserent giai acabados dae su de I sèculu a.C.<ref>«Although it is an established historical fact that Roman dominion over Sardinia lasted until the fifth century, it has been argued, on purely linguistic grounds, that linguistic contact with Rome ceased much earlier than this, possibly as early as the first century BC.» Martin Harris, Nigel Vincent (2000). <nowiki>''</nowiki>The Romance languages<nowiki>''</nowiki>. London and New York: Routledge. p. 315</ref> e chi sas limbas pre-romanas chistionadas in Sardigna, intre sas cales su pùnicu, esserent abarradas impreadas galu pro tempus meda. Su pùnicu chi pensat chi l'apant impreadu finas a su de IV sèculos a.C., e su [[Limba nuraghesa|nuràgicu]] finas a su de VII sèculos p.C. in sas populatziones indipendentes de s'àrea montana de sa [[Barbàgia]], ghiadas dae [[Ospitone]], chi ant incumintzadu a impreare su latinu a pustis de sa cunversione a su cristianèsimu.<ref>«The last to use that idiom, the inhabitants of the Barbagia, renounced it in the 7th century together with paganism in favor of Latin, still an archaic substratum in the Sardinian language.» Proceedings, VII Congress, Boulder-Denver, Colorado, August 14-September 19, 1965, International Association for Quaternary Research, Indiana University Press, p. 28</ref><ref group="Nota">Pro su chi pertocat a sa cristianizatzione de s'Ìsula, su Paba Sìmmacu l'aiant batiadu in Roma, e si naraiat chi fiat «''ex paganitate veniens''»; sa conversione de sos ùrtimos paganos sardos, ghiados dae Ospitone, l'at descrita Tertullianu in custa manera: «''Sardorum inaccessa Romanis loca, Christo vero subdita''». {{Tzita libru|autore=Max Leopold Wagner|tìtulu=La lingua sarda|annuoriginale=1951|annu=1997|editore=Ilisso|tzitade=Nuoro|limba=it|p=73}}</ref> Sos romanos cunsideraiant sa cultura de sos sardos simigiante a cussa de sos cartaginesos,<ref>«E viceversa gli scrittori romani giudicavano la Sardegna una terra malsana, dove dominava la ''pestilentia'' (la malaria), abitata da popoli di origine africana ribelli e resistenti, impegnati in latrocinia ed in azioni di pirateria che si spingevano fino al litorale etrusco; un luogo terribile, scarsamente urbanizzato, destinato a diventare nei secoli la terra d’esilio per i condannati ''ad metalla''». {{Tzita libru|autore=Attilio Mastino|tìtulu=Storia della Sardegna antica|ed=2|annu=2009|editore=Il Maestrale|limba=it|pp=15-16}}</ref> e prus de totu lu faghiat Tzitzerone, chi ingiuliaiat sos sardos reberdes contra a sos romanos acusende·los de èssere inafidàbiles pro neghe de s'orìgine africana chi issu lis atribuiat<ref group="Nota">{{Tzita web|url=http://www.thelatinlibrary.com/cicero/scauro.shtml|tìtulu=Cicero: Pro Scauro|limba=la|tzitatzione=Fallacissimum genus esse Phoenicum omnia monumenta vetustatis atque omnes historiae nobis prodiderunt. ab his orti Poeni multis Carthaginiensium rebellionibus, multis violatis fractisque foederibus nihil se degenerasse docuerunt. A Poenis admixto Afrorum genere Sardi non deducti in Sardiniam atque ibi constituti, sed amandati et repudiati coloni. [...] Africa ipsa parens illa Sardiniae, quae plurima et acerbissima cum maioribus nostris bella gessit.|atzessu=28 santandria 2015}}</ref>, e ca teniat in òdiu sos portamentos issoro, su fatu chi tennerent in simpatia prus [[Cartàgine]] chi non Roma, e su fatu chi imprearent una limba chi issu non podiat cumprèndere.<ref>{{Tzita libru|autore=Attilio Mastino|tìtulu=Storia della Sardegna antica|editzione=2|annu=2009|editore=Il Maestrale|limba=it|p=16|tzitatzione=Cicerone in particolare odiava i Sardi per il loro colorito terreo, per la loro lingua incomprensibile, per l’antiestetica mastruca, per le loro origini africane e per l’estesa condizione servile, per l’assenza di città alleate dei Romani, per il rapporto privilegiato dei Sardi con l’antica Cartagine e per la resistenza contro il dominio di Roma.}}</ref> Medas raighinas nuràgicas sunt abarradas chene mudas, e in medas casos sunt istados incameradas in su latinu locale (che a ''nur'', chi podet bènnere dae Norace e s'agatat in topònimos che a ''Nurri'', ''[[Nurri|Nurra]]'' e medas àteros); in sa regione de s'ìsula chi at derivadu su nùmene suo dae su latinu ''[[Barbàgia|Barbaria]]'' (in sardu "logu de sos Bàrbaros", lemma comunu a s'antigu ''[[Maghreb|Barberia]]'') sa gente sua at fatu resistèntzia a s'assimilatzione linguìstica e culturale romana pro unu tempus longu meda, e a esèmpiu, in su territòriu de [[Ortzai]], belle su 50% de sos topònimos si podent derivare dae su sostratu linguìsticu protosardu. In paris a sos nùmenes de logu, in s'ìsula bi sunt diversos nùmenes de prantas, animales e formatziones geològicas ligados a sos idiomas indìgenos.<ref name="Lupinu">{{Tzita web|url=http://www.vatrarberesh.it/biblioteca/ebooks/storiadellalinguasarda.pdf|tìtulu=Storia della lingua sarda|autore=Giovanni Lupinu|data=19 abrile 2017|limba=it}}</ref> Nointames, durante sa dominatzione longa romana, su latinu est divenidu in manera graduale sa limba mama de sa parte manna de sos abitantes de s'ìsula. Pro more de custu protzessu profundu de romanizatzione, sa limba sarda de oe est classificada comente a [[Limbas romanzas|limba romanza]] o neolatina, ca tenet caraterìsticas fonèticas e morfològicas prètzisas a su [[Limba latina|latinu clàssicu]].<ref name="Lupinu" /> Unos cantos linguistas pensant chi sa limba sarda moderna siat istada sa prima limba a si partzire dae sas àteras limbas evolvende·si dae su latinu.<ref>{{Tzita publicatzione|autore=|nùmene=Huiying|sambenadu=Zhang|annu=2015|tìtulu=From Latin to the Romance languages: A normal evolution to what extent?|rivista=Quarterly Journal of Chinese Studies|volume=3|nùmeru=4|pp=105–111|limba=en|atzessu=2019-02-01|url=http://oec.xmu.edu.cn/qjcs/upload/201502/201502.pdf|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20180119120250/http://oec.xmu.edu.cn/qjcs/upload/201502/201502.pdf|dataarchìviu=19 ghennàrgiu 2018|urlmortu=eja}}</ref> [[File:Condaghe_Silki.png|left|thumb|Su [[condaghe]] de Santu Perdu de Silki (1065-1180), iscritu in sardu]] A pustis de sa ruta de s'Imperu romanu de Otzidente e sa parèntesi curtza (80 annos) [[Vàndalos|vandàlica]], sa Sardigna, torrada a conchistare dae Bisàntziu, est intrada in s'Esarcadu de Àfrica. Nointames unu perìodu de belle chimbe sèculos sa [[limba grega]] de sos bizantinos at frunidu in prèstidu a su sardu petzi unas cantas espressiones rituales e formales. Est de annotu, però, s'impreu de s'alfabetu grecu pro iscrìere testos in una limba neolatina che a su sardu.<ref>M. Wescher e M. Blancard, ''Charte sarde de l’abbaye de Saint-Victor de Marseille écrite en caractères grecs'', in "Bibliothèque de l’ École des chartes", 35 (1874), pp. 255–265</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.filologiasarda.eu//files/documenti/pubblicazioni_pdf/bss3/01Soddu-Crasta-Strinna.pdf|tìtulu=Un’inedita carta sardo-greca del XII secolo nell’Archivio Capitolare di Pisa|sambenadu=Soddu|nùmene=Alessandro|limba=it|nùmene2=Paola|sambenadu2=Crasta|nùmene3=Giovanni|sambenadu3=Strinna|urlmortu=eja|atzessu=2021-07-27|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210802211347/https://www.filologiasarda.eu/files/documenti/pubblicazioni_pdf/bss3/01Soddu-Crasta-Strinna.pdf|dataarchìviu=2021-08-02}}</ref> A pustis de sa conchista de sa [[Sitzìlia]] de sos omayyades, a sos bizantinos fiant abarradas petzi sas [[Ìsulas Baleares|Baleares]] e sa Sardigna, ma essende Costantinòpoli afainada in sa gherra pro chircare de torrare a pigare possessu de sa Sitzìlia e de su meridione de s'Itàlia, totu sos duos acabaddos in sas manos de sos àrabos, aiat acabadu de s'ocupare de s'Ìsula chi, tando, si fiat frunida de cumpetèntias semper prus mannas finas a s'indipendèntzia<ref>{{Tzita libru|autore=Max Leopold Wagner|tìtulu=La lingua sarda|annuoriginale=1951|annu=1997|editore=Ilisso|tzitade=Nùgoro|limba=it|p=65}}</ref>. === Perìodu giudicale === {{Aprofundimentu|contenuto={{quote |''In nomine Domini amen. Ego iudice [[Marianu I de Torres|Mariano de Lacon]] fazo ista carta ad onore de omnes homines de Pisas pro xu toloneu ci mi pecterunt: e ego donolislu pro ca lis so ego amicu caru e itsos a mimi; ci nullu imperatore ci lu aet potestare istu locu de non (n)apat comiatu de leuarelis toloneu in placitu: de non occidere pisanu ingratis: e ccausa ipsoro ci lis aem leuare ingratis, de facerlis iustitia inperatore ci nce aet exere intu locu […]''}}|mann-testu=90%|tìtulu=Estratu de su Privilègiu Logudoresu (1080)<ref>{{Tzita web|url=https://it.wikisource.org/wiki/Privilegio_Logudorese|tìtulu=|situ=https://it.wikisource.org|atzessu=2017-10-01}}</ref>}} Su sardu est istadu, durante su perìodu [[Edade mèdia|medievale]], sa limba ufitziale e natzionale de sos bator [[Judicadu sardu|Giudicados isolanos]], antitzipende in emantzipatzione sas àteras limbas neolatinas.<ref>"La lingua sarda acquisì dignità di lingua nazionale già dall'ultimo scorcio del secolo XI quando, grazie a favorevoli circostanze storico-politiche e sociali, sfuggì alla limitazione dell'uso orale per giungere alla forma scritta, trasformandosi in volgare sardo". Cecilia Tasca (a incuru de), 2003. ''Manoscritti e lingua sarda'', La memoria storica, p.15</ref><ref>"I Sardi inoltre sono i primi fra tutti i popoli di lingua romanza a fare della lingua comune della gente, la lingua ufficiale dello Stato, del Governo…" Puddu, Mario (2002). ''Istoria de sa limba sarda'', Ed. Domus de Janas, Selargius, pg.14</ref><ref>Gian Giacomo Ortu, ''La Sardegna dei Giudici'' p.264, Il Maestrale 2005</ref><ref>Maurizio Virdis, ''Le prime manifestazioni della scrittura nel cagliaritano'', in Judicalia, Atos de su Seminàriu de Istùdios Casteddu 14 nadale 2003, a incuru de B. Fois, Casteddu, Cuec, 2004, pp. 45-54.</ref><ref>Comente rilevat, intre sos àteros, [[Ludovico Antonio Muratori|Muratori]], «''Potissimum vero ad usurpandum in scriptis Italicum idioma gentem nostram fuisse adductam puto finitimarum exemplo, Provincialium, Corsorum atque Sardorum''» ("A nàrrere sa beridade penso, in antis de totu, chi sa gente nostra [italiana] siat istada impuntzada a impreare s'idioma itàlicu in s'iscritura sighende s'esèmpiu de sos bighinos nostros Proventzales, Corsicanos e Sardos") e, a pustis, «''Sardorum quoque et Corsorum exemplum memoravi Vulgari sua Lingua utentium, utpote qui Italis preivisse in hoc eodem studio videntur''» ("Apo ammentadu, intre s'àteru, s'esèmpiu de sos Sardos e de sos Corsicanos, chi ant impreadu sa limba vulgare issoro, che a sos chi in cussu ant pretzèdidu sos Italianos"). Antonio, Ludovico Antonio (1739). ''Antiquitates Italicae Moedii Evi'', Mediolani, t. 2, col.1049</ref> S'etzetzionalidade de sa situatzione sarda, chi un custu est unu casu ùnicu in totu su panorama romanzu, est in su fatu chi custos testos ufitziales los ant iscritos in sardu dae s'incumintzu, escludende su latinu de su totu, a diferèntzia de su chi acontessiat in su matessi perìodu in Frantza, itàlia e Ibèria; su latinu, fintzas si fiat co-ufitziale, l'impreaiant petzi in documentos ligados a raportos cun su continente.<ref>{{Tzita libru|autore=Lorenzo Renzi|autore2=Alvise Andreose|tìtulu=Manuale di linguistica e filologia romanza|annu=2009|editore=Il Mulino|limba=it|pp=256-257|tzitatzione=Un caso unico - e a parte - nel dominio romanzo è costituito dalla Sardegna, in cui i documenti giuridici incominciano ad essere redatti interamente in volgare già alla fine dell'XI secolo e si fanno più frequenti nei secoli successivi. ( [...] ) L'eccezionalità della situazione sarda nel panorama romanzo consiste - come si diceva - nel fatto che tali testi sono stati scritti sin dall'inizio interamente in volgare. Diversamente da quanto succede a questa altezza cronologica (e anche dopo) in Francia, in Provenza, in Italia e nella Penisola iberica, il documento sardo esclude del tutto la compresenza di volgare e latino. (...) il sardo era usato prevalentemente in documenti a circolazione interna, il latino in documenti che concernevano il rapporto con il continente.}}</ref> Sa cussèntzia linguìstica de sa dignidade de su sardu fiat gasi manna de batire, impreende sas paràulas de Livio Petrucci, a un'impreu suo «in un'època in ue non b'aiat nudda de sìmile si podet agatare in sa penìsula» non petzi «in campu giurìdicu» ma fintzas «in cale si siat àteru campu de s'iscritura»<ref>{{Tzita libru|autore=Livio Petrucci|tìtulu=Il problema delle Origini e i più antichi testi italiani, in Storia della lingua italiana|editore=Einaudi|tzitade=Torinu|limba=it|p=58|volume=3}}</ref>. Su sardu, in cussos tempos, teniat unu nùmeru galu prus mannos de arcaismos e latinismos cunfronta a sa limba de oe, s'impreu de caràteres oe abbandonaos e, in medas documentos, una grafia de sa limba iscrita influentzada dae sos influssos de sos iscrivanos, fatu-fatu toscanos, genovesos o catalanos. Fiant pagos sos influssos germànicos, arribados pros su prus semper pro mèdiu de su latinu, e sos arabismos, arribados pro mèdiu de s'influèntzia ibèrica.<ref name="tola11">{{Tzita libru|autore=Salvatore Tola|tìtulu=La Letteratura in Lingua sarda. Testi, autori, vicende|annu=2006|editore=CUEC|tzitade=Casteddu|limba=it|p=11}}</ref> Sos àrabos, difatis, nointames sas medas ispeditziones fatas contra a sa Sardigna, non sunt mai resèssidos a la conchistare e a bi si tramudare a intro, a diferèntzia de su chi est acontèssidu in Sitzìlia.<ref>{{Tzita libru|autore=Max Leopold Wagner|tìtulu=La lingua sarda|annuoriginale=1951|annu=1997|editore=Ilisso|tzitade=Nùgoro|limba=it|p=180}}</ref> [[Dante Alighieri]], in su De vulgari eloquentia suo (1303-1305), nde chistionat e nde bogat a sos sardos in manera crìtica, a rigore no italianos (''Latii''), fintzas in manera superfitziale paret chi si potzant pònnere in paris a issos,<ref name=":4">[http://www.thelatinlibrary.com/dante/vulgar.shtml ''Dantis Alagherii De Vulgari Eloquentia Liber Primus'', The Latin Library]: ''Sardos etiam, qui non Latii sunt sed Latiis associandi videntur, eiciamus, quoniam soli sine proprio vulgari esse videntur, gramaticam tanquam simie homines imitantes: nam domus nova et dominus meus locuntur.'' (Lib. I, XI, 7)»</ref><ref name=":5">[https://web.archive.org/web/20180411132837/http://www.classicitaliani.it/dante/prosa/vulgari_ita.htm ''De Vulgari Eloquentia'', parafrasi e note a cura di Sergio Cecchin. Edizione di riferimento: ''Opere minori di Dante Alighieri, vol. II, UTET, Torino 1986'']: «…Eliminiamo anche i Sardi (che non sono Italiani, ma sembrano accomunabili agli Italiani) perché essi soli appaiono privi di un volgare loro proprio e imitano la "gramatica" come le scimmie imitano gli uomini: dicono infatti "domus nova" e "dominus meus".»</ref> ca a parre suo issos ebbia fiant privos de unu vulgare issoro pròpiu e chistionaiant su latinu imitende·nde sa "gramatica" «comente sas monincas ìmitant a sos òmines: narant difatis ''domus nova'' e ''dominus meus''».<ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref name=":6">{{Tzita web|url=https://people.unica.it/marinellalorinczi/files/2007/06/11-dantesardo2000.pdf|tìtulu=La casa del signore. La lingua sarda nel De vulgari eloquentia|sambenadu=Lőrinczi|nùmene=Marinella|data=2007-06-28|limba=it|atzessu=2021-07-27|dataarchìviu=2021-07-27|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210727105105/https://people.unica.it/marinellalorinczi/files/2007/06/11-dantesardo2000.pdf|urlmortu=eja}}</ref> Custa afirmatzione in realidade est una prova chi su sardu in cussos tempos si fiat giai evòlvidu in manera autònoma dae su latinu, e fiat giai devènnidu una "isfinge"<ref name="tola11" />, una limba chi non cumprendiat belle nemos francu sos isolanos. Famados sunt duos versos de su de XII sèculos atribuidos a su trovadore proventzale Rambaldo de Vaqueiras, chi in su poema suo ''Domna, tant vos ai preiada'' paragonat su sardu a su tedescu e a su [[Limba bèrbera|bèrberu]]: «''Non t'entend plui de unu [[Limba tedesca|Todesco]] / Sardesco o Barbarì''» (lett. "Non ti cumprendo prus de unu tedescu / o sardu o bèrberu")<ref>[http://www.rialto.unina.it/RbVaq/392.7(Saviotti).htm Domna, tant vos ai preiada (BdT 392.7), vv. 74-75]</ref><ref>Leopold Wagner, Max. [http://ir.nmu.org.ua/bitstream/handle/123456789/118720/655bf1c05b3e99f095c9edecc51f53a3.pdf?sequence=1 ''La lingua sarda'', a cura di Giulio Paulis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160126223757/http://ir.nmu.org.ua/bitstream/handle/123456789/118720/655bf1c05b3e99f095c9edecc51f53a3.pdf?sequence=1|data=26 ghennàrgiu 2016}} - Ilisso, pp.78</ref><ref>Salvi, Sergio. ''Le lingue tagliate: storia delle minoranze linguistiche in Italia'', Rizzoli, 1975, p. 195</ref><ref>Salvi, Sergio. ''Le lingue tagliate: storia delle minoranze linguistiche in Italia'', Rizzoli, 1975, p. 195</ref><ref>{{Tzita libru|autore=Alberto Varvaro|tìtulu=Identità linguistiche e letterarie nell'Europa romanza|editore=Salerno Editrice|tzitade=Roma|limba=it|p=231|isbn=8884024463}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://taban.canalblog.com/archives/2013/10/27/28302736.html|tìtulu=Le sarde, une langue normale|situ=taban.canalblog.com|data=2013-10-27|limba=fr|atzessu=2020-07-29}}</ref> e cussos de su [[Firenze|fiorentinu]] Fazio degli Uberti (su de XIV sèculos) chi, in su ''Dittamondo'', iscriet de sos sardos: «''una gente che niuno non la intende / né essi sanno quel ch'altri pispiglia''» (lett. "una gente chi nemos cumprendet / nen issos cumprendent su chi sos àteros murmutant").<ref name=":6" /><ref>Dittamondo III XII 56 ss.</ref> Su geògrafu Muhammad al-Idrisi, chi at traballadu in [[Palermo]] in sa corte de su rei Rugeru II, at iscritu, in s'òpera sua ''Kitab Nuzhat al-mushtāq fi'khtirāq al-āfāq'' ("Su libru de sos biàgios praghiles in terras a tesu" o, fintzas, "Su libru de Rugeru") chi «sos sardos sunt de genia Rūm Afāriqah (latina de Àfrica), berberizantes; disdignant su cuntatu cun cale si siat àtera natzione de Rūm: sunt gente de propòsitu e balente, chi non lassat mai sas armas»<ref>{{Tzita web|url=http://eprints.uniss.it/1055/|tìtulu=Sardinia in Arabic sources|sambenadu=Contu|nùmene=Giuseppe|volume=3|pp=287-297|tzitatzione=Wa ahl Ğazīrat Sardāniya fī aṣl Rūm Afāriqa mutabarbirūn mutawaḥḥišūn min ağnās ar-Rūm wa hum ahl nağida wa hazm lā yufariqūn as-silāḥ|publicatzione=Annali della Facoltà di Lingue e Letterature Straniere dell'Università di Sassari|annu=2003 pubbl. 2005|issn=1828-5384|atzessu=2021-07-27|dataarchìviu=2017-10-11|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20171011061541/http://eprints.uniss.it/1055/|deadurl=yes}}</ref><ref>Tradutzione in italianu frunida dae [[Michele Amari]]: «I sardi sono di schiatta RUM AFARIQAH (latina d'Africa), berberizzanti. Rifuggono (dal consorzio) di ogni altra nazione di RUM: sono gente di proposito e valorosa, che non lascia mai l'arme.» Nota di Mohamed Mustafa Bazama: «Questo passo, nel testo arabo, è un poco differente, traduco qui testualmente: "gli abitanti della Sardegna, in origine sono dei Rum Afariqah, berberizzanti, indomabili. Sono una (razza a sé) delle razze dei Rum. [...] Sono pronti al richiamo d'aiuto, combattenti, decisivi e mai si separano dalle loro armi (intende guerrieri nati).» {{Tzita libru|autore=Mohamed Mustafa Bazama|tìtulu=Arabi e sardi nel Medioevo|annu=1988|editore=Editrice democratica sarda|tzitade=Casteddu|limba=it|pp=17, 162}}</ref><ref>Àtera traduzione de su passu in àrabu: «I sardi, popolo di razza latina africana piuttosto barbaro, che vive appartato dal consorzio delle altre genti latine, sono intrepidi e risoluti; essi non abbandonano mai le armi.» {{Tzita libru|autore=Al Idrisi, traduzione e note di Umberto Rizzitano|tìtulu=Il Libro di Ruggero. Il diletto di chi è appassionato per le peregrinazioni attraverso il mondo|annu=2008|editore=Flaccovio Editore|tzitade=Palermo|limba=it}}</ref><ref>Mastino, Attilio (2005). ''Storia della Sardegna antica'', Edizioni Il Maestrale, p.83</ref>. Difatis su sardu fiat pertzepidu, tando, comente simigiante meda a sos dialetos latinos chi impreaiant in su tempus coladu sos bèrberos cristianos in s'[[Àfrica de su Norti|Àfrica de su Nord]], <ref>[[Paolo Pompilio]] (1455-91): «{{lang|lat|ubi pagani integra pene latinitate loquuntur et, ubi uoces latinae franguntur, tum in sonum tractusque transeunt sardinensis sermonis, qui, ut ipse noui, etiam ex latino est}}» ("ove gli abitanti parlano un latino quasi intatto e, quando le parole latine si corrompono, passano allora ai suoni e tratti della lingua sarda, che, da quanto ne so, deriva anch'essa dal latino")». Citato in {{Tzita libru|autore=Michele Loporcaro|editore=Oxford University Press|p=48|anno=2015|titolo=Vowel Length from Latin to Romance}}</ref> dende crèditu a sa teoria chi su latinu vulgare de s'Àfrica e de sa Sardigna tennerent parallelismos medas non petzi pro more de afinidades ètnicas antigas ma fintzas pro su passadu polìticu comunu a intro de s'Esarcadu de s'Àfrica<ref>«Non vi è dubbio che vi erano rapporti più stretti tra la latinità dell'Africa settentrionale e quella della Sardegna. Senza parlare della affinità della razza e degli elementi libici che possano ancora esistere in sardo, non bisogna dimenticare che la Sardegna rimase, durante vari secoli, alle dipendenze dell'esarcato africano». Wagner, M. (1952). ''Il Nome Sardo del Mese di Giugno (Lámpadas) e i Rapporti del Latino d'Africa con quello della Sardegna''. Italica, 29(3), 152. doi:10.2307/477388</ref>. Sa comunàntzia sarda e africana de unas cantas paràgulas raras meda, si non ancantes de su totu, in su restu de su panorama romanzu, che a ''acina'' (àghina), ''pala'' (pala), o fintzas ''spanus'' in su latinu africanu e su sardu ''spanu'' ("spanu/ispanu"), diat costituire sa proa, a parre de J. N. Adams, de su fatu chi una cantidade de annotu de su vocabolàriu esseret, in cussos tempos, cumpartzida intre s'Àfrica e sa Sardigna<ref>{{Tzita libru|nùmene=J.N.|sambenadu=Adams|tìtulu=The Regional Diversification of Latin 200 BC - AD 600|url=https://books.google.com/books?id=yu9zSREo0bkC|annu=2007|editore=Cambridge University Press|limba=en|p=576|isbn=978-1-139-46881-7}}</ref>. Chistionende semper de lèssicu, Wagner osservat comente su nùmene sardu pro sa galassia nostra, su [[Camminu de paza|Caminu de sa pàgia]] (fintzas ''Bia de sa Pàgia'', ''(b)ía de sa báza'' o ''(b)ía de sa bálla'') siat diferente dae totu su restu de su panorama romanzu e s'agatet imbetzes in sas limbas bèrberas<ref>{{Tzita libru|autore=Max Leopold Wagner|tìtulu=La lingua sarda|annuoriginale=1951|annu=1997|editore=Ilisso|tzitade=Nùgoro|limba=it|p=10|tzitatzione=Wagner prospetta l’ipotesi che la denominazione sarda, identica a quella berbera, sia una reminiscenza atavica di lontane tradizioni comuni e così commenta (p. 277): "Parlando delle sopravvivenze celtiche, dice il Bertoldi: «Come nell’Irlanda odierna, anche nella Gallia antica una maggiore cedevolezza della “materia” linguistica, suoni e forme, rispetto allo “spirito” che resiste più tenace». Questo vale forse anche per la Sardegna; antichissime usanze, superstizioni, leggende si mantengono più saldamente che non i fugaci fenomeni linguistici".}}</ref>. Su primu documentu iscritu in ue cumparent elementos de sa limba sarda est de su 1065, s'atu de lassa fatu dae Barisone I de Torres indiritzadu a s'abate Desiderio pro de s'abbadia de Montecassinu, connotu fintzas che a Carta de Nicita.<ref>Archivio Cassinense Perg. Caps. XI, n. 11 " e "TOLA P., Codice Diplomatico della Sardegna, I, Sassari, 1984, p. 153</ref><ref>[http://www.filologiasarda.eu/files/documenti/pubblicazioni_pdf/bss2/01Strinna.pdf Giovanni Strinna, ''La carta di Nicita e la clausula defensionis'']</ref> [[File:Pag1_carta_delogu.jpg|left|thumb|Sa de una pàgina de sa Carta de Logu de Arbaree]] Àteros documentos de annotu mannu sunt sos [[Condaghe|Condaghes]], sa Carta de Orzocu (1066/1073), su [[Privilegio logudorese|Privilègiu Logudoresu]] (1080-1085) cunservadu in s'Archìviu de Istadu de Pisa, sa Prima Carta casteddaja (1089 o 1103) bènnida de sa crèsia de Santu Sadurnu in sa diòtzesi de Casteddu e, paris a sa Segunda Carta Marsigliesa, como cunservada in sos Archìvios Dipartimentales de sas Bouches-du Rhone in [[Marsiglia|Marsìglia]]<ref group="Nota">''E inper(a)tor(e) ki l ati kastikari ista delegantzia e fagere kantu narat ista carta siat benedittu…''</ref>, in paris a unu autu (1173) intre su Pìscamu de Civita Bernardo e Beneitu, chi tando fiat amministradore de s'Òpera de sa Crèsia majore de Pisa.<ref>{{Tzita web|url=http://www.archiviogiuridico.it/collane/La_Carta_di_Orzocco.pdf|tìtulu=Corrado Zedda, Raimondo Pinna, (2009) ''La Carta del giudice cagliaritano Orzocco Torchitorio, prova dell'attuazione del progetto gregoriano di riorganizzazione della giurisdizione ecclesiastica della Sardegna. Collana dell'Archivio storico e giuridico sardo di Sassari. Nuova serie, 10 Todini, Sassari''.|atzessu=2 santugaine 2017|dataarchìviu=2016-03-04|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20160304225546/http://www.archiviogiuridico.it/collane/La_Carta_di_Orzocco.pdf|deadurl=yes}}</ref><ref group="Nota">Unu cantzu: '' In nomine de Pater et Filiu et Sanctu Ispiritu. Ego iudigi Salusi de Lacunu cun muiere mea donna (Ad)elasia, uoluntate de Donnu Deu potestando parte de KKaralis, assolbu llu Arresmundu, priori de sanctu Saturru, a fagiri si carta in co bolit. Et ego Arresmundu, l(eba)nd(u) ass(o)ltura daba (su) donnu miu iudegi Salusi de Lacunu, ki mi illu castigit Donnu Deu balaus (a)nnus rt bonus et a issi et a (muiere) sua, fazzu mi carta pro kertu ki fegi cun isus de Maara pro su saltu ubi si (…. ….)ari zizimi (..) Maara, ki est de sanctu Saturru. Intrei in kertu cun isus de Maara ca mi machelaa(nt) in issu saltu miu (et canpa)niarunt si megu, c'auea cun istimonius bonus ki furunt armadus a iurari, pro cantu kertàà cun, ca fuit totu de sanctu Sat(ur)ru su saltu. Et derunt mi in issu canpaniu daa petra de mama et filia derectu a ssu runcu terra de Gosantini de Baniu et derectu a bruncu d'argillas e derectu a piskina d'arenas e leuat cabizali derectu a sa bia de carru de su mudeglu et clonpit a su cabizali de uentu dextru de ssa doméstia de donnigellu Cumitayet leuet tuduy su cabizali et essit a ssas zinnigas de moori de silba, lassandu a manca serriu et clonpit deretu a ssu pizariu de sellas, ubi posirus sa dìì su tremini et leuat sa bia maiori de genna (de sa) terra al(ba et) lebat su moori (…) a sa terra de sanctu Saturru, lassandu lla issa a manca et lebat su moori lassandu a (manca) sas cortis d'oriinas de(….)si. Et apirus cummentu in su campaniu, ki fegir(us), d'arari issus sas terras ipsoru ki sunt in su saltu miu et (ll)u castiari s(u) saltu et issus hominis mius de Sinnay arari sas terras mias et issas terras issoru ki sunt in saltu de ssus et issus castiari su saltu(u i)ssoru. Custu fegirus plagendu mi a mimi et a issus homi(nis) mius de Sinnay et de totu billa de Maara. Istimonius ki furunt a ssegari su saltu de pari (et) a poniri sus treminis, donnu Cumita de Lacun, ki fut curatori de Canpitanu, Cumita d'Orrù (…….)du, A. Sufreri et Iohanni de Serra, filiu de su curatori, Petru Soriga et Gosantini Toccu Mullina, M(……..)gi Calcaniu de Pirri, C. de Solanas, C. Pullu de Dergei, Iorgi Cabra de Kerarius, Iorgi Sartoris, Laurenz(…..)ius, G. Toccu de Kerarius et P. Marzu de Quartu iossu et prebiteru Albuki de Kibullas et P. de zZippari et M. Gregu, M. de Sogus de Palma et G. Corsu de sancta Ilia et A. Carena, G. Artea de Palma et Oliueri de Kkarda (….) pisanu et issu gonpanioni. Et sunt istimonius de logu Arzzoccu de Maroniu et Gonnari de Laco(n) mancosu et Trogotori Dezzori de Dolia. Et est facta custa carta abendu si lla iudegi a manu sua sa curatoria de Canpitanu pro logu salbadori (et) ki ll'(aet) deuertere, apat anathema (daba) Pater et Filiu et Sanctu Ispiritu, daba XII Appostolos et IIII Euangelistas, XVI Prophetas, XXIV Seniores, CCC(XVIII) Sanctus Patris et sorti apat cun Iuda in ifernum inferiori. Siat et F. I. A. T. ''</ref><ref group="Nota">Unu cantzu: '' Ego Benedictus operaius de Santa Maria de Pisas Ki la fatho custa carta cum voluntate di Domino e de Santa Maria e de Santa Simplichi e de indice Barusone de Gallul e de sa muliere donna Elene de Laccu Reina appit kertu piscupu Bernardu de Kivita, cum Iovanne operariu e mecum e cum Previtero Monte Magno Kercate nocus pro Santa Maria de vignolas… et pro sa doma de VillaAlba e de Gisalle cum omnia pertinentia is soro…. essende facta custa campania cun sii Piscupu a boluntate de pare torraremus su Piscupu sa domo de Gisalle pro omnia sua e de sos clericos suos, e issa domo de Villa Alba, pro precu Kindoli mandarun sos consolos, e nois demus illi duas ankillas, ki farmi cojuvatas, suna cun servo suo in loco de rnola, e sattera in templo cun servii de malu sennu: a suna naran Maria Trivillo, a sattera jorgia Furchille, suna fuit de sa domo de Villa Alba, e sattera fuit de Santu Petru de Surake ……. Testes Judike Barusone, Episcopu Jovanni de Galtellì, e Prite Petru I upu e Gosantine Troppis e prite Marchu e prite Natale e prite Gosantino Gulpio e prite Gomita Gatta e prite Comita Prias e Gerardu de Conettu …….. e atteros rneta testes. Anno dom.milles.centes.septuag.tertio ''</ref> [[File:Statuti_Sassaresi_XIV_century_1a.png|thumb|[[Istatutos Tataresos]]]] Sos [[Istatutos Tataresos]] (1316) e cussos de [[Casteddu Sardu]] (c. [[1334]]), iscritos in una grafia chi oe diamus pòdere bìdere simigiante che a cussa logudoresa, sunt un'àteru esèmpiu de importu de documentatzione linguìstica de sa Sardigna setentrionale e de sa Tàtari cumonale<ref group="Nota">Unu cantzu: '' Vois messer N. electu potestate assu regimentu dessa terra de Sassari daue su altu Cumone de Janna azes jurare a sancta dei evangelia, qui fina assu termen a bois ordinatu bene et lejalmente azes facher su offitiu potestaria in sa dicta terra de Sassari… ''</ref>; est infines giustu a mentovare sa ''[[Carta de Logu]]''<ref group="Nota">Inoghe, a esèmpiu, est riportadu unu cantzu chi chistionat de sa pena pro sos istùpros: ''XXI CAPIDULU - De chi levarit per forza mygeri coyada. - Volemus ed ordinamus chi si alcun homini levarit per forza mugeri coyada, over alcun'attera femina, chi esserit jurada, o isponxellarit alcuna virgini per forza, e dessas dittas causas esserit legittimamenti binchidu, siat iuygadu chi paghit pro sa coyada liras chimbicentas; e si non pagat infra dies bindighi, de chi hat a esser juygadu, siat illi segad'uno pee pro moda ch'illu perdat. E pro sa bagadìa siat juygadu chi paghit liras ducentas, e siat ancu tenudu pro levarilla pro mugeri, si est senza maridu, e placchiat assa femina; e si nolla levat pro mugeri, siat ancu tentu pro coyarilla secundu sa condicioni dessa femina, ed issa qualidadi dess'homini. E si cussas caussas issu non podit fagheri a dies bindighi de chi hat a esser juygadu, seghintilli unu pee per modu ch'illu perdat. E pro sa virgini paghit sa simili pena; e si non hadi dae hui pagari, seghintilli unu pee, ut supra.''</ref><ref>[http://www.nuraghe.eu/cartadelogu/ Testu intreu]</ref> de su [[Judicadu de Arbaree|Regnu de Arborea]] (1355-1376), chi est abarrada in vigore finas a su 1827. Fintzas si sos testos chi sunt arribados finas a nois beniant dae tretos a tesu meda s'unu cun s'àteru, che a su nord e a su sud de s'Ìsula, su sardu tando fiat omogèneu meda<ref name="tola17">{{Tzita libru|autore=Salvatore Tola|tìtulu=La Letteratura in Lingua sarda. Testi, autori, vicende|annu=2006|editore=CUEC|tzitade=Casteddu|limba=it|p=17}}</ref>: fintzas si sas diferèntzias ortogràficas intre sas iscrituras logudoresas e campidaneas s'incumintzaiant a si bìdere, su Wagner notaiat, in custu perìodu «s'unidade originària de sa limba sarda»<ref>{{Tzita libru|autore=Max Leopold Wagner|tìtulu=La lingua sarda|annuoriginale=1951|annu=1997|editore=Ilisso|tzitade=Nùgoro|limba=it|p=84|tzitatzione=Ma, prescindendo dalle divergenze stilistiche e da altri particolari minori, si può dire che la lingua dei documenti antichi è assai omogenea e che, ad ogni modo, l’originaria unità della lingua sarda vi si intravede facilmente}}</ref>. Paolo Merci b'agatat una «uniformidade larga», gasi comente Antonio Sanna e Ignazio Delogu, chi narat chi est istada sa bida comunitària a batire sa limba sarda a foras dae s'influssu de sos localismos<ref name="tola17" />. A su chi narat Carlo Tagliavini, in s'Ìsula si fiat formende una koinè illustre basada in subra de su modellu ortogràficu logudoresu<ref>{{Tzita libru|autore=Carlo Tagliavini|tìtulu=Le origini delle lingue neolatine|annu=1964|editore=Patron|tzitade=Bologna|limba=it|p=450}}</ref>. A pustis de s'iscumparta de su [[Judicadu de Càlaris|giudicadu de Casteddu]] e de cussu de [[Judicadu de Gaddura|Gaddura]] in sa de duas metades de su de XIII sèculos, in sos ex-territòrios giudicales rùidos in suta de su domìniu de sos de sa Gherardesca e de sa [[Repùblica de Pisa|Repùbblica de Pisa]], a parre de Eduardo Blasco Ferrer bi diat èssere istada una prima frammentatzione de su sardu, cun unu protzessu de toscanizatzione manna de sa limba locale.<ref name="books.google.com">{{Tzita libru|nùmene=Eduardo Blasco|sambenadu=Ferrer|tìtulu=Storia linguistica della Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=S0Us0DqE79MC|data=1984-01-01|editore=Walter de Gruyter|ISBN=978-3-11-132911-6}}</ref> In su setentrione de sa Sardigna, imbetzes, sunt istados sos genovesos a impònnere s'influèntzia issoro, siat pro mèdiu de sa nobilia sardu-genovesa de [[Tàtari]], siat pro mèdiu de sos membros de sa famìlia Doria chi, fintzas a pustis de s'annessione de s'ìsula a banda de sos catalanu-aragonesos, ant cunservadu sos fèudos issoro de [[Casteddu Sardu]] e Monteleone che a vassallos de sos soberanos de sa [[Corona de Aragona]].<ref>Francesco Bruni (direttore), ''op. cit., vol. II, p. 582''</ref> Sa primu crònaca redatzionada in ''limba sive ydiomate sardu''<ref>Antonietta Orunesu, Valentino Pusceddu (a cura di). ''Cronaca medioevale sarda: i sovrani di Torres'', 1993, Astra, Quartu S.Elena, p. 11</ref> benit dae sa de duas metades de su de XIII sèculos e sighit sos istilemas tìpicos de su perìodu. Su manuscritu, redatadu dae un'anònimu e cunservadu, oe, in s'Archìviu de Istadu de Torinu, tenet su tìtulu de ''Condagues de Sardina'' e sighit sos fatos de sos Giùighes de su [[Judicadu de Torres|Giudicadu de Torres]]; s'ùrtima editzione crìtica de sa crònaca diat èssere istada torrada a publicare, in su 1957, dae Antoni Sanna. Sa polìtica èstera de su giudicadu de Arborea, indiritzada a unificare su restu de s'ìsula in suta de su regnu suo<ref>Custu indiritzu polìticu, chi s'est bidu in atzione durante sa gherra sardu-catalana longa meda, fiat giai craru in su 1164 durante sa regèntzia de [[Barisone I de Lacon-Serra]], chi teniat unu sigillu cun iscritziones chi fiant "sardistas" in manera crara (Casula, Francesco Cesare. ''La scrittura in Sardegna dal nuragico ad oggi'', Carlo Delfino Editore, p.91) ''Baresonus Dei Gratia Rei Sardiniee'' ("Barisone, pro gràtzia de Deus Re de Sardigna") e ''Est vis Sardorum pariter regnum Populorum'' ("Est sa fortza de sos Sardos a su matessi livellu de su regnu de sos Pòpulos").</ref><ref name="Salviar">"I sardi di Arborea si allearono ai catalani per cacciare gli italiani. I pisani, battuti, lasciarono l'isola nel 1326. I genovesi seguirono la stessa sorte nel 1348. La nuova dominazione innesca però una sorta di rudimentale sentimento nazionale isolano. I sardi, cacciati finalmente i vecchi dominatori (gli italiani) intendono cacciare anche i catalani. Mariano IV di Arborea vuole infatti unificare l'isola sotto il suo scettro e impegna a tal punto le forze catalane che Pietro IV di Aragona è costretto a venire di persona nell'isola al comando di un nuovo esercito per consolidare la sua conquista". Salvi, Sergio (1974). ''Le lingue tagliate'', Rizzoli, pg.179</ref> e a preservare s'indipendèntzia sua dae influèntzias istràngias, est colada intre una positzione de alleàntzia cun sos aragonesos in funtzione antipisana a una, de sensu contràriu, antiaragonesa, instaurende unos cantos ligàmenes culturale cun sa traditzione italiana.<ref>Francesco Cesare Casula, ''Cultura e e scrittura nell'Arborea al tempo della Carta de Logu, ''in ''Il mondo della Carta de Logu, ''Casteddu, 1979, 3 libros, p. 71-109</ref> Sa contrapositzione polìtica intre su giudicadu de Arborea e sos soberanos aragonesos, devènnidos egèmones in Sardigna, s'est manifestada fintzas cun s'adotzione de unos cantos mollos culturales toscanos, che a unos cantos mòdulos linguìsticos in s'Aristanesu e s'"Istile de s'Incarnatzione pisana", architetura militare e religiosa.<ref>Francesco Bruni (direttore), ''op. cit.'', vol. II, 1992 e 1996, p. 584-585</ref> Nointames cussu, in lìnia cun sa polìtica èstera sua, su giudicadu s'est distìnghidu pro medas innovatziones, che a una casta de iscritura cantzelleresca (sa gòtica cantzelleresca arborensa) e pro una durita a si sutapònnere tropu a s'influssu de culturas furisteras, madurada in sa consièntzia de una identidade autòctona, ètnica, antropològica, culturale e linguìstica sua.<ref>Ferrer, Eduardo Blasco (1984). ''Storia linguistica della Sardegna'', Niemeyer, Tübingen, p.132.</ref> In cada manera, una carchi influèntzia italiana est pòdida abarrare in su giudicadu arborense pro more de sa presèntzia, in cue, de unos cantos notàios, giuristas e mèigos bènnidos dae s'Itàlia, e de unos cantos òmine de armas toscanos a cabu de milìtzias locales, che a Cicarello de Montepulciano e Giuliano de Massa. === Perìodu ibèricu e aragonesu-ispagnolu === S'infeudamentu de sa Sardigna fatu dae su paba Bonifacio VIII in su 1297, chene tènnere contu de sas realidades istatuales giai in cue, at batidu a sa fundatzione nominale de su [[Rennu de Sardigna|Regnu de Sardigna]]. Una fase longa de gherras intre [[Judicadu de Arbaree|Arborea]] e [[Corona de Aragona|Aragonesos]], acabada cun sa vitòria definitiva de custos ùrtimos in [[Battalla de Seddori|Seddori]] in su 1409 e sa rinùntzia de sos deretos de sutzessione [[Judicadu de Arbaree|arboresos]] a banda de [[Gulliermu de Arbarea|Gullielmu III de Narbona]], at marcadu sa fine de s'indipendèntzia sarda; ant neutralizadu in manera sistemàtica cada fogu de rebellia antiaragonesa, che a s'abbolotu indipendentista de [[S'Alighèra|S'Alighera]] in su 1353 e [[Batalla de Macumere|cussu de Macumere]] in su 1478, a pustis de su cale s'ìsula l'ant partzida arbitrariamente in duos Cabos de pertenèntzia iscrobada. S'assimilatzione a pustis de sa conchista de s'ìsula at investidu cada aspetu de sa sotziedade; su catalanu, sa limba prus difùndida in sa [[Corona de Aragona]], at pigadu difatis su status de limba egèmone, in una cunditzione diglossica in ue su sardu (fintzas si non fiat iscumpartu de su totu dae s'impreu ufitziale: sa ''Carta de Logu'' matessi su Parlamentu l'at estèndida a totu s'ìsula in su 1421) fiat limitadu, in sa bida pùblica e intelletuale, a una positzione segundària: sos dialetos sardos chistionados in su [[Cabu de giossu|cabu de suta]] ant subidu una sèrie de prèstidos dae s'idioma dominante in nùmeru tale de creare in [[Casteddu]], in ue su catalanu at achidadu in manera intrea a su sardu, espressiones idiomàticas che a "''Non scit su catalanu''" ("No ischit su [[Limba cadelana|catalanu]]") pro indicare una persone chi no ischiat comente s'espressare in manera curreta.<ref name="fara">«[I Sardi] parlano una loro lingua peculiare, il sardo, sia in versi che in prosa, e questo in particolare nel Capo del Logudoro ove è più pura, più ricca ed elegante. E giacché sono immigrati qui, e ogni giorno ve ne giungono altri per praticarvi il commercio, molti spagnoli (tarragonesi o catalani) e italiani, si parlano anche le lingue spagnola (tarragonese o catalana) e quella italiana, sicché in un medesimo popolo si dialoga in tutti questi idiomi. I Cagliaritani e gli Algheresi si esprimono però, in genere, nella lingua dei loro maggiori, cioè il catalano, mentre gli altri conservano quella autentica dei Sardi.» Testo originale: «[Sardi] Loquuntur lingua propria sardoa, tum ritmice, tum soluta oratione, praesertim in Capite Logudorii, ubi purior copiosior, et splendidior est. Et quia Hispani plures Aragonenses et Cathalani et Itali migrarunt in eam, et commerciorum caussa quotidie adventant, loquuntur etiam lingua hispanica et cathalana et italica; hisque omnibus linguis concionatur in uno eodemque populo. Caralitani tamen et Algharenses utuntur suorum maiorum lingua cathalana; alii vero genuinam retinent Sardorum linguam.» [[Giovanni Francesco Fara|Fara, Francesco Giovanni]] (1580). ''De Rebus Sardois'', ''De natura et moribus Sardorum'', 1835-1580, Torino, p.51. Traduzione di Giovanni Lupinu da Ioannis Francisci Farae (1992-1580), ''In Sardiniae Chorographiam'', v.1, "Sulla natura e usi dei Sardi", Gallizzi, Sassari.</ref><ref group="Nota">È da notare che Cagliari, come d'altronde Alghero, subì un processo di ripopolamento a opera degli aragonesi (Francesco C. Casula, ''La storia di Sardegna'', 1994, p.424).</ref> S'abogadu Sigismondo Arquer, autore de sa ''Sardiniae brevis historia et descriptio'' (su paràgrafu relativu a sa limba de cust'òpera diat èssere istadu pagu prus o mancu pigadu fintzas dae Conrad Gessner in su suo "In subra de sas limbas diferentes in impreu in sas vàrias natziones de su globu"), cunsertat cun [[Giovanni Francesco Fara|Giuanne Frantziscu Fara]] in su referire chi su catalanu e s'ispagnolu esserent faeddados in sas tzitades, mascamente dae sos burghesos minores e dae su cleru, e su sardu in su restu de su Regnu.<ref>Gessner, Conrad (1555). [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k938671 De differentiis linguarum tum veterum tum quae hodie apud diversas nationes in toto orbe terraru in usu sunt], Sardorum lingua: pp. 66-67</ref><ref>[http://www.filologiasarda.eu/files/documenti/pubblicazioni_pdf/cfsarquer/05edizione.pdf Sigismondo Arquer (a cura di Maria Teresa Laneri, 2008). ''Sardiniae brevis historia et descriptio'', CUEC, pg.30-31, ''De Sardorum Lingua''].. «certamente i sardi ebbero un tempo una lingua propria, ma poiché diversi popoli immigrarono nell'isola e il suo governo fu assunto da sovrani stranieri (vale a dire da Latini, pisani, genovesi, spagnoli e africani), la loro lingua fu pesantemente corrotta, pur rimanendo un gran numero di vocaboli che non si ritrovano in alcun idioma. Ancor oggi essa conserva molti vocaboli della parlata latina. […] È per questo che i sardi, a seconda delle zone, parlano in maniera tanto diversa: appunto perché ebbero una dominazione così varia; ciò nonostante, fra loro si comprendono perfettamente. In questa isola vi sono comunque due lingue principali, una che si usa nelle città e un'altra che si usa al di fuori delle città: i cittadini parlano comunemente la lingua spagnola, tarragonese o catalana, che appresero dagli ispanici, i quali ricoprono in quelle città la gran parte delle magistrature; gli altri, invece, conservano la lingua genuina dei sardi.» Testo originale: «Habuerunt quidem Sardi linguam propriam, sed quum diversi populi immigraverint in eam atque ab exteris principibus eius imperium usurpatum fuerit, nempe Latinis, Pisanis, Genuensibus, Hispanis et Afris, corrupta fuit multum lingua eorum, relictis tamen plurimis vocabulis, quae in nullo inveniuntur idiomate. […] Hinc est quod Sardi in diversis locis tam diverse loquuntur, iuxta quod tam varium habuerunt imperium, etiamsi ipsi mutuo sese recte intelligant. Sunt autem duae praecipuae in ea insula linguae, una qua utuntur in civitatibus, et altera qua extra civitates. Oppidani loquuntur fere lingua Hispanica, Tarraconensi seu Catalana, quam didicerunt ab Hispanis, qui plerumque magistratum in eisdem gerunt civitatibus: alii vero genuinam retinent Sardorum Linguam.» [http://www.filologiasarda.eu/files/documenti/pubblicazioni_pdf/cfsarquer/05edizione.pdf Sigismondo Arquer (a cura di Maria Teresa Laneri, 2008). ''Sardiniae brevis historia et descriptio'', CUEC, pg.30-31, ''De Sardorum Lingua'']</ref> Sos [[Gesuitas]], chi ant fundadu unos cantos collègios in [[Tàtari]] (1559), [[Casteddu]] (1564), [[Igrèsias]] (1578) e [[S'Alighèra|S'Alighera]] (1588), in s'incumintzu ant promòvidu una polìtica linguìstica de suportu a su sardu, ma a pustis l'ant mudada in manera lestra cara a s'ispagnolu. Ant contribuidu a sa difusione populare de su catalanu sas làudes religiosas in onore de Maria e de sos santos, sos ''goigs'' (dae ue benit su tèrmine gosos, in unas cantas biddas pronuntziadu gòcius). S'influèntzia de su toscanu, intre su de XIV e su de XV sèculos, s'est manifestada in su [[Logudoro]], siat in carchi documentu ufitziale, siat che a limba literària: s'internatzionalizatzione europea de su Rinaschimentu italianu, partinde dae su de XVI sèculos, diat àere, difatis, torradu a allùghere, in unos cantos autores plurilìngues, su riellu pro sa cultura italiana, manifestende·si mescamente in s'impreu agiuntivu de cussa limba, in manera parallela a su sardu e a cussas ibèricas. In sos matessi sèculos o in època pagu a pustis, fintzas pro more de sa difusione progressiva de su cursu in Gaddura e fintzas in zonas mannas de sa Sardigna nord-otzidentale, cosa de sa cale amus chistionadu in antis, su logudoresu setentrionale at assùmidu unas cantas caraterìsticas fonèticas (palatalizatzione e sonos fricativos-palatalizados) dèpidas a su cuntatu cun s'àrea linguìstica toscana (''sic'').<ref>Max Leopold Wagner, ''op. cit.'', 1951, p. 391 e Antonio Sanna, ''Il dialetto di Sassari'', Cagliari, Trois, 1975, p. 18 e seg. Entrambi sono in Frandesco Bruni, ''op. cit''., 1992 e 1996, p. 562</ref> In custu primu perìodu ibèricu tenimus una documentatzione iscrita de sa limba sarda tantu in literadura cantu in atos notariles, essende s'idioma prus difùndidu e chistionadu, chi però esplicat bene s'influèntzia ibèrica. In su de XV sèculos [[Antonio Cano|Antoni Cano]] (1400-1476) at iscritu ''Sa Vitta et sa Morte, et Passione de sanctu Gavinu, Prothu et Januariu'' (publ. 1557), una de sas òperas literàrias prus antigas in limba sarda, e fintzas una de sas chi sunt prus de annotu pro su chi pertocat a s'aspetu filològicu de cussos tempos.<ref name="Prothu">{{Tzita web|url=http://www.filologiasarda.eu/pubblicazioni/pdf/cfsmanca/03edizione.pdf|tìtulu=Sa Vitta et sa Morte, et Passione de sanctu Gavinu, Prothu et Januariu|atzessu=30 làmpadas 2018}}</ref> In su 1479 su regnu de Castìglia e su de Aragona si sunt aunidos. Custa unificatzione, de caràtere dinàsticu ebbia, no at tentu efetos de annotu pro su chi pertocat a sa linguìstica, a su nessi finas a s'incumintzu de su de XVII sèculos. Su castiglianu o ispagnolu, difatis, at tardadu meda a s'impònnere comente limba ufitziale de s'Ìsula e no est essidu mai a foras de sas làcanas de sa literadura e de s'istrutzione: finas a su 1600 sos editos ufitziales los publicaiant mescamente in catalanu, e petzi dae su 1602 a in antis ant incumentzadu a impreare fintzas su castiglianu, chi diat èssere divenidu una limba ufitziale de s'ìsula in su 1643.<ref>Max Leopold Wagner, ''La lingua sarda. Storia, spirito e forma'', Berna, Francke Verlag, 1951. p. 185. Istat in Francesco Bruni, ''op. tzit.''. 1992 e 1996. p. 584</ref><ref name="Lubello">Lubello, Sergio (2016). ''Manuale Di Linguistica Italiana'', De Gruyter, Manuals of Romance linguistics, p.499</ref> Petzi tando sa Sardigna est intrada de su totu in s'òrbita linguìstica ispagnola. S'ispagnolu, o castiglianu, s'est afirmadu duncas a tardu, e est abarradu una limba elitària ligadas a sos campos de sa literadura e de s'imparu, a diferèntzia de su catalanu, chi at tentu una fortza de propagatzione manna bastante pro si nche intrare a intro de sa parte manna de sas cussòrgias de sa Sardigna tzentrale e meridionale e in unas cantas àreas de cussa setentrionale (ma de seguru no in su capìtulu de Tàtari, in ue sos atos ufitziales los ant iscritos in sardu logudoresu finas a su 1649<ref>Francesco Bruni, ''op. cit.'', 1992 e 1996, p. 584</ref>, sos cuntratos de apaltu in castiglianu dae su 1610<ref name="lopor">{{Tzita libru|autore=Michele Loporcaro|tìtulu=Profilo linguistico dei dialetti italiani|annu=2009|editore=Editori Laterza|limba=it|p=9}}</ref> e sos istatutos de unas cantas cunfrarias tataresos in italianu<ref>Semus chistionende de s'istatutu de sa Cunfaria de su SS. Sacramentu, fundada in su [[1639]] e de sa costitutzione de sa de sos Tzeracos de Maria. Francesco Bruni, ''op. tzit.'', 1882 e 1996, p. 591</ref>), resistinde a forte meda in sos atos pùblicos e in sos libros de batiare. Nointames custu, sos istudiosos sardos de s'època connoschiant bene a beru s'ispagnolu, e diant àere iscritu tantu in ispagnolu cantu in sardu finas a su de XIX sèculos; [[Vissente Bacallar Sanna]], pro esempru, est istadu unu de sos fundadores de sa Real Academia Española<ref>{{Tzita web|url=http://www.vilaweb.cat/noticia/4228285/20150124/vicenc-bacallar-sard-botifler-origens-real-academia-espanola.html|tìtulu=Vicenç Bacallar, el sard botifler als orígens de la Real Academia Española|situ=VilaWeb.cat|limba=ca|atzessu=2020-07-29}}</ref>. In su de XVI sèculos, su sardu at connotu una prima rinàschida literària. S'òpera ''Rimas Spirituales'' de su literadu [[Hieronimu Araolla|Giròmine Araolla]], tataresu chi at iscritu in sardu, castiglianu e italianu, si poniat su còmpitu de "''magnificare et arrichire sa limba nostra sarda''", a sa matessi manera de su chi sos poetas [[ispagnolos]], [[frantzesos]] e italianos aiant fatu pro sa limba issoro,<ref name="araolla">{{Tzita libru|autore=Rebecca Posner, John N. Green|tìtulu=Bilingualism and Linguistic Conflict in Romance|annu=1993|editore=De Gruyter Mouton|limba=en|p=286|tzitatzione=First attempts at national self-assertion through language date back to the 16th century, when G. Araolla, a speaker of Sassarese, wrote a poem intended to enrich and honour the Sardinian language.}}</ref><ref group="Nota">Ìntzipit de ''Lettera al Maestro'' in "La Sardegna e la Corsica", a incuru de Ines Loi Corvetto, Torinu, UTET Libreria, 1993: ''Semper happisi desiggiu, Illustrissimu Segnore, de magnificare, & arrichire sa limba nostra Sarda; dessa matessi manera qui sa naturale insoro tottu sas naciones dessu mundu hant magnificadu & arrichidu; comente est de vider per isos curiosos de cuddas.''</ref> sighende ischemas giai collaudados (es. ''a Deffense et illustration de la langue françoyse'', ''il Dialogo delle lingue''): gasi, pro sa prima borta, est istada posta sa chi mutint "chistione de sa limba sarda", a pustis aprofundida dae medas àteros autores.LSAraolla èestaistadu fintzas su primu autore sardu a ligare sa paràula "limba" cun "natzione", chene l'iscrìere in manera crara ma cunsiderende·lu comente òviu, bidende sa 2naturalesa" cun sa cale sos autores de natziones diferentes si dèdicant a una literadura natzionale issoro<ref>{{Tzita libru|autore=Ignazio Putzu, Gabriella Mazzon|tìtulu=Lingue, letterature, nazioni. Centri e periferie tra Europa e Mediterraneo|annu=2013|editore=Franco Angeli Edizioni|limba=it|p=597|tzitatzione=Intendendo esservi una "naturalità" della lingua propria delle diverse "nazioni", così come v'è la lingua naturale della "nazione sarda", espressione, quest'ultima, non usata ma ben sottintesa.}}</ref>. [[Antoni Lo Frasso]], poeta naschidu in [[S'Alighèra|S'Alighera]] (tzitade chi ammentat cun afetu in versos medas<ref group="Nota">…L'Alguer castillo fuerte bien murado / con frutales por tierra muy divinos / y por la mar coral fino eltremado / es ciudad de mas de mil vezinos…</ref>) e chi istaiat in [[Bartzellona]], est istadu cun probabilidade su primu intelletuale de su cale tengiamus testimonia a assentare in sardu lìricas amorosas, fintzas si iscriende·nde de prus in unu castillianu prenu de catalanismos; si tratat mescamente de duos sonetos (''Cando si det finire custu ardente fogu'' e ''Supremu gloriosu exelsadu'') e de unu poema in otavas reales, chi faghent parte de s'òpera printzipale sua ''Los diez libros de fortuna de Amor'' (1573).<ref group="Nota">E.g.: «…Non podende sufrire su tormentu / de su fogu ardente innamorosu. / Videndemi foras de sentimentu / et sensa una hora de riposu, / pensende istare liberu e contentu / m'agato pius aflitu e congoixosu, / in essermi de te senora apartadu, / mudende ateru quelu, ateru istadu…» {{Tzita libru|autore=Antonio de Lo Frasso|tìtulu=Los Cinco Ultimos Libros de Fortuna de Amor|url=https://www.google.it/books/edition/Los_diez_libros_de_Fortuna_de_amor_ed_by/R989rHaj58IC?hl=en&gbpv=1&dq=|annuoriginale=1573|annu=1740|editore=Henrique Chapel|tzitade=Londra|pp=141-144|volume=2}}</ref> {| class="wikitable floatright" style="width:30%;" ! Cantzu pigadu dae ''sa Vitta et sa Morte, et Passione de sanctu Gavinu, Prothu et Januariu'' (A. Cano, ~1400)<ref name="Prothu" /> |- |Deu eternu, sempre omnipotente, In s’aiudu meu ti piacat attender, Et dami gratia de poder acabare Su sanctu martiriu, in rima vulgare, 5. De sos sanctos martires tantu gloriosos Et cavaleris de Cristus victoriosos, Sanctu Gavinu, Prothu e Januariu, Contra su demoniu, nostru adversariu, Fortes defensores et bonos advocados, 10. Qui in su Paradisu sunt glorificados De sa corona de sanctu martiriu. Cussos sempre siant in nostru adiutoriu. Amen. |} In su de XVII sèculos b'est istada una produtzione literària fintzas in italianu, pro cantu limitada. Si trataiat de unos cantos iscritores plurilìngues, che a Sarvatore Vitale, naschidu in [[Maracalagonis]] in su 1581, chi in paris a s'italianu at impreadu fintzas s'ispagnolu, su latinu e su sardu, Efìsiu Soto-Real (su nùmene beru suo fiat Giuseppe Siotto), Eusebio Soggia, Prospero Merlo e Carlo Buragna, chi fiat istadu pro tempus meda in su Regnu de Nàpoli<ref>Francesco Bruni, op. cit., 1992 e 1996, p. 591</ref>; in totu, ponende fatu a sas istimas de s'iscola de Bruno Anatra, belle s'87% de sos libros imprentados in Casteddu fiat in ispagnolu.<ref name="Ferrer92">Eduardo Blasco Ferrer, Giorgia Ingrassia (a cura di). ''Storia della lingua sarda: dal paleosardo alla musica rap, evoluzione storico-culturale, letteraria, linguistica. Scelta di brani esemplari commentati e tradotti'', 2009, Cuec, Cagliari, p.92</ref> Su sardu est abarradu su matessi che a s'ùnicu e ispontàneu còdighe de sa populatzione sarda, respetadu e fintzas imparadu dae sos conchistadores.<ref>«Il brano qui riportato non è soltanto illustrativo di una chiara evoluzione di ''diglossia con bilinguismo'' dei ceti medio-alti (il cavaliere sa lo spagnolo e il sardo), ma anche di un rapporto gerarchico, tra lingua dominante (o "egèmone", come direbbe Gramsci) e subordinata, che tuttavia concede spazio al codice etnico, rispettato e persino appreso dai conquistatori.» {{Limbas|it}}Eduardo Blasco Ferrer, Giorgia Ingrassia (a incuru de). ''Storia della lingua sarda : dal paleosardo alla musica rap, evoluzione storico-culturale, letteraria, linguistica. Scelta di brani esemplari commentati e tradotti'', 2009, Cuec, Casteddu, p.99</ref> Sa situatzione sotziolinguìstica fiat caraterizada dae una cumpetèntzia, siat ativa siat passiva, in sas tzitades de sas duas limbas ibèricas e de su sardu in sas biddas, comente ant iscritu autores medas, che a s'ambasciadore e ''Visitador'' Martin Carillo (chi si pensat chi siet istadu s'autore de s'irònicu ditzu a pitzu de sa nobilia sarda de Casteddu: ''pocos, locos y mal unidos''),<ref name="Ferrer92" /> a s'anònimu de su ''Llibre dels feyts de armes de Catalunya'' (in ue b'at iscritu: "''parlen sa llengua catalana molt polidament, axì com fos a Catalunya''"), a Anselm Adorno (originaàiou de [[Gènova]] ma chi istaiat in Bruges) chi aiat notadu, in sos pellegrinàgios suos, comente nointames una presèntzia de annotu de furisteris sos nativos de s'Ìsula chistionarent sa limba issoro (''linguam propriam sardiniscam loquentes'')<ref>Michelle Hobart (2017). ''A Companion to Sardinian History'', 500–1500. Leiden, Boston: Brill. pp. 111–112.</ref>, e a su retore de su collègiu gesuita tataresu Baldassarre Pinyes chi in Roma iscriiat: "pro su chi pertocat sa limba sarda, iscat paternidade bostra chi issa no est faeddada in custa tzitade, ne in S'Alighera, ne in Casteddu: la faeddant solu in sas biddas". Sa presèntzia manna, in su [[Cabu de susu|cabu de subra]], de feudatàrios valentzianos e aragonesos, in prus a sos sordados mertzenàrios cue stanziati de guàrdia, at fatu in manera chi sos dialetos logudoresos siant istados prus espostos a sas influèntzias castiglianas; annotamala, unos àteros vetores de intrada sunt istados, pro cantu pertocat sos prèstidos linguìsticos, sa poesia orale, sas òperas teatrales e sos [[Gosos|''gosos'']] (paràula sarda adatada dae ''gozos''). Sa poesia pobulare s'at arricada de unos àteros gèneres, che a sas ''anninnias'', sos ''atitos'', sas ''batorinas'', sos ''berbos'' e ''paraulas'' e sos mutos e ''[[Muttu|mutetos]]''. B'at de ammentare su fatu chi medas testimonias iscritas de su sardu ant permanentadu fintzas in sos atos notariles, chi fintzas issos ant subidu castiglianismos e italianismos in su lèssicu e in sa forma, e in s'allestimentu de òperas religiosas cun punnas de catechesi, che a ''Sa Dottrina et Declarassione pius abundante'' e ''Sa Breve Suma de sa Doctrina in duas maneras''. Su sardu fiat fintzas una de sas pagu limbas chi si depiant connòschere pro pòdere èssere ufitziales de sos tercios ispagnolos. Podiant difatis fàghere carriera petzi sos chi faeddaiant sardu, ispagnolu, catalanu o portughesu.<ref>{{Tzita noas|limba=es|nùmene=Vicente G.|sambenadu=Olaya|autore=|url=https://elpais.com/cultura/2018/12/21/actualidad/1545406261_918691.html|tìtulu=La segunda vida de los tercios|publicatzione=El País|data=6 gennaio 2019|atzessu=4 giugno 2019}}</ref>{{Tzitatzione|Sos tercios ispagnolos podiant èssere cumandados petzi dae surdados chi chistionarent castillianu, catalanu, portoghesu o sardu. Chie si siat àteru non podiat fàghere carriera, e pro custa resone sos italianos chi chistionaiant male s'ispagnolu chircaiant de si fàghere colare che a valentzianos pro proare a si fàghere promòvere.|3=Los tercios españoles solo podían ser comandados por soldados que hablasen castellano, catalán, portugués o sardo. Cualquier otro tenía vedado su ascenso, por eso los italianos que chapurreaban español se hacían pasar por valencianos para intentar su promoción.|limba=es}} In s'ìnteri su pàrracu [[Orgòsolo|orgolesu]] [[Ioan Mattheu Garipa]], in s'òpera ''Legendariu de Santas Virgines, et Martires de Iesu Christu'' chi aiat adatadu, annanghende e mudende, però, medas cosas, dae unu testu in italianu (su ''Leggendario delle Sante Vergini e Martiri di Gesù Cristo''), at postu in evidèntzia sa nobilia de su sardu cunfrontende·la a su latinu clàssicu<ref>{{Tzita libru|nùmene=Giuanne Matzeu|sambenadu=Garipa|tìtulu=Legendariu de santas virgines, et martires de Iesu Crhistu. Hue, si contenen exemplos admirabiles, ... Vogadas de italianu in sardu per Ioan Mattheu Garipa sacerdote orgosolesu ..|url=https://books.google.de/books?id=pbBMjcSo_60C&printsec=frontcover&hl=de#v=onepage&q&f=false|atzessu=2020-07-18|data=1627|editore=per Lodouicu Grignanu}}</ref> e atribuende·li in su Pròlogu, che a Araolla in antis de issu,<ref name="araolla" /> una valèntzia ètnico-natzionale de importu mannu:<ref>«Totu sas naziones iscrient e imprentant sos libros in sas propias limbas nadias e duncas peri sa Sardigna – sigomente est una natzione – depet iscriere e imprentare sos libros in limba sarda. Una limba chi de seguru bisongiat de irrichimentos e de afinicamentos, ma non est de contu prus pagu de sas àteras limbas neolatinas.» [https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/3400254.pdf Casula, Francesco. ''Sa chistione de sa limba in Montanaru e oe'']</ref> {{Tzitatzione|Sendemi vennidu à manos in custa Corte Romana unu Libru in limba Italiana, nouamente istampadu, […] lu voltao in limba Sarda pro dare noticia de cuddas assos deuotos dessa patria mia disijosos de tales legendas. Las apo voltadas in sardu menjus qui non in atera limba pro amore de su vulgu […] qui non tenjan bisonju de interprete pro bi-las decrarare, & tambene pro esser sa limba sarda tantu bona, quanta participat de sa latina, qui nexuna de quantas limbas si plàtican est tantu parente assa latina formale quantu sa sarda. […] Pro su quale si sa limba Italiana si preciat tantu de bona, & tenet su primu logu inter totas sas limbas vulgares pro esser meda imitadore dessa Latina, non si diat preciare minus sa limba Sarda pusti non solu est parente dessa Latina, pero ancora sa majore parte est latina vera. […] Et quando cussu non esseret, est suficiente motiuu pro iscrier in Sardu, vider, qui totas sas nationes iscriven, & istampan libros in sas proprias limbas naturales in soro, preciandosi de tenner istoria, & materias morales iscritas in limba vulgare, pro qui totus si potan de cuddas aprofetare. Et pusti sa limba latina Sarda est clara & intelligibile (iscrita, & pronunciada comente conuenit) tantu & plus qui non quale si querjat dessas vulgares, pusti sos Italianos, & Ispagnolos, & totu cuddos qui tenen platica de latinu la intenden medianamente.|2=Ioan Matheu Garipa, [https://books.google.de/books?id=pbBMjcSo_60C&printsec=frontcover&hl=de#v=onepage&q&f=false Legendariu de santas virgines, et martires de Iesu Crhistu, Per Lodouicu Grignanu], Roma, 1627.}} A parre de su filòlogu Paolo Maninchedda custos autores, partende dae s'Araolla, «no iscrient de Sardigna o in sardu pro s'insertare in unu sistema isolanu, ma pro pònnere sa Sardigna e sa limba sua – e cun cussas, issos e totu – in unu sistema europeu. Fàghere artziare sa Sardigna a una dignidade culturale parìvile a sa de àteros paisos europeos significaiat fintzas promvere sos sardos, e mescamente sos sardos cultos, chi s'intendiant privos de raighinas e de apartenèntzia in su sistema culturale continentale»<ref>Paolo Maninchedda (2000): ''Nazionalismo, cosmopolitismo e provincialismo nella tradizione letteraria della Sardegna (secc. XV–XVIII)'', in: Revista de filología Románica, 17, p. 178</ref>. In sos primos annos de su Setighentos, in s'ìsula est arribbada s'Arcadia, e s'est bida una variedade manna de ghèneros poèticos, chi variaiant dae sa poesia èpica de Remundu Congiu a cussa satìrica de Gian Pietro Cubeddu e a cussa sacra de Giuanne Delogu Ibba.<ref>Salvi, Sergio (1974). ''Le lingue tagliate'', Rizzoli, pg.180</ref> === Perìodu sabàudu e italianu === {{Tzitatzione|A sos tempos de sa pitzinnìa, in bidda, totus chistionaiamus in limba sarda. In domos nostras no si faeddaiat atera limba. E deo, in sa limba nadìa, comintzei a connoscher totu sas cosas de su mundu. A sos ses annos, intrei in prima elementare e su mastru de iscola proibeit, a mie e a sos fedales mios, de faeddare in s'unica limba chi connoschiamus: depiamus chistionare in limba italiana, «la lingua della Patria», nos nareit, seriu seriu, su mastru de iscola. Gai, totus sos pitzinnos de 'idda, intraian in iscola abbistos e allirgos e nde bessian tontos e cari-tristos.|[[Frantziscu Masala]], ''Sa limba est s'istoria de su mundu'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], pp.4}} S'èsitu de sa [[gherra de sutzessione ispagnola]] at determinadu sa soberania [[Sacru Romanu Impèriu|austrìaca]] de s'ìsula, chi ant cunfirmadu a pustis sos tratados de Utrecht e Rastadt (1713-1714); chi però est durada bator annos ebbia ca, in su 1717, una flota ispagnola at torradu a ocupare a Casteddu e, in s'annu a pustis, pro mèdiu de unu tratadu ratificadu a pustis in s'Aia in su 1720, sa Sardigna l'ant assignada a Vitòriu Amedeu II de Savoja in càmbiu de sa [[Sitzìlia]]. S'ìsula est intrada, in custa manera, in s'òrbita italiana a pustis de cussa ibèrica. Custu tramudòngiu de autoridade, in su comintzu, pro sos sùdditos isulanos no at mudadu nudda in contu de limba e costùmenes: sos sardos ant sighidu a impreare su sardu e sas limbas ibèricas, e fintzas sos sìmbulos dinàsticos aragonesos e castillianos nche los ant remplasados cun sa rughe sabàuda petzi in su 1767.<ref>M. Lepori, ''Dalla Spagna ai Savoia. Ceti e corona della Sardegna del Settecento'' (Roma, 2003)</ref> Sa limba sarda, fintzas si impreada in cunditziones de diglossia, non l'aiant mai abbassada a su livellu sòtzio-linguìsticu de "dialetu", ca fiat semper reconnota in manera universale comente indipendente linguisticamente e chistionada dae totu sas classes sotziales<ref>{{Tzita libru|autore=Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo|tìtulu=Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance linguistics|annu=2017|editore=De Gruyter Mouton|limba=it,en|p=169}}</ref>; s'ispagnolu fiat, imbetzes, su còdighe linguìsticu de prestìgiu connotu e impreadu dae sos istratos sotziales de a su nessi cultura mèdia, e est pro custa resone chi Joaquín Arce nde chistionat bidende sa situatzione comente unu paradossu istòricu: su castillianu fiat divènnidu limba comuna de sos isulanos in sos matessi annos in sos cales ant acabbadu in manera ufitziale de èssere ligados a s'Ispagna pro incumintzare a l'èssere a s'Itàlia<ref>Joaquín Arce (1960), ''España en Cerdeña. Aportación cultural y testimonios de su influjo'', Madrid, Consejo Superior de Investigaciones Científicas, Instituto «Jerónimo Zurita», p. 128</ref><ref>{{Tzita libru|autore=Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo|tìtulu=Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance linguistics|annu=2017|editore=De Gruyter Mouton|limba=it,en|pp=168-169}}</ref>. Bida sa situatzione de cussos tempos sa classe dirigente piemontesa, in custu primu perìodu, s'est limitada a mantènnere sas istitutziones polìticu-sotziales locales, traballende però pro las isboidare de significadu<ref>{{Tzita libru|autore=Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo|tìtulu=Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance linguistics|annu=2017|editore=De Gruyter Mouton|limba=it,en|p=201}}</ref>. Custa positzione, ligada a un'impostatzione pragmàtica, fiat dèpida a tres resones polìticas: in antis de totu sa netzessidade, in su primu tempus, de respetare a sa lìtera sos disponimentos de su Tratadu de Londra, firmadu su 2 de austu de su 1718, chi imponiat su respetu de sas leges fundamentales e de sos privilègios de su Regnu chi aiant apenas pigadu; in segundu logu, su bisòngiu de non nde pesare abbolotu in su fronte internu de s'ìsula, chi fiat galu filo-ispagnolu; in s'ùrtimu logu, sos regnantes sabàudos creiant galu de si pòdere liberare de sa Sardigna, e si torrare a pigare sa [[Sitzìlia]]<ref>Cardia, Amos (2006). ''S'italianu in Sardìnnia candu, cumenti e poita d'ant impostu: 1720-1848; poderi e lìngua in Sardìnnia in edadi spanniola'', Iskra, Ghilarza, pp. 86-87</ref>. Essende chi s'impositzione de una limba noa che a s'italianu in Sardigna diat àere commìtidu unu crìmine, andende contra a una de sas leges fundametales de su Regnu, Vitòriu Amedeu II aiat naradu in su 1721 chi custa operatzione tocaiat a la fàghere "insensibilmente", est a nàrrere in manera relativamente furtiva<ref>Roberto Palmarocchi (1936). Sardegna sabauda. Il regime di Vittorio Amedeo II. Cagliari: Tip. Mercantile G. Doglio. p. 95.</ref>. Custa prudèntzia s'agatat galu in su mese de làmpadas de su 1726 e de ghennàrgiu de su 1728, cando su re at espressadu s'intentu non giai de abolire su sardu e s'ispagnolu, ma petzi de difùndere in manera prus funguda su connoschimentu de s'italianu.<ref>Palmarocchi, Roberto (1936). ''Sardegna sabauda'', v.I, Tip. Mercantile G. Doglio, Casteddu, p.87</ref> Su perdimentu de su dominadore nou in su comintzu, cara a s'alteridade culturale chi reconnoschiant a su possedimentu isolanu<ref>Cardia, Amos (2006). ''S'italianu in Sardìnnia candu, cumenti e poita d'ant impostu: 1720-1848; poderi e lìngua in Sardìnnia in edadi spanniola'', Iskra, Ghilarza, p.86</ref> si bidet dae un'istùdiu apòsitu, commissionadu e publicadu dae issos in su 1726 e fatu dae su gesuita barolese Antonio Falletti, de su nùmene ''Memoria dei mezzi che si propongono per introdurre l'uso della lingua italiana in questo Regno'' ("Memòria de sas ainas chi si proponent pro introduire s'impreu de sa limba italiana in custu Regnu") in ue si racumandaiat a s'amministratzione sabàuda de aplicare su mètodu de aprendimentu ''ignotam linguam pro notam expōnĕre'' ("presentare una limba disconnota [s'italianu] pro mèdiu de una connota [s'ispagnolu]").<ref>Eduardo Blasco Ferrer, Giorgia Ingrassia (a incuru de). ''Storia della lingua sarda : dal paleosardo alla musica rap, evoluzione storico-culturale, letteraria, linguistica. Scelta di brani esemplari commentati e tradotti'', 2009, Cuec, Casteddu, p.110</ref> In su matessi annu Vitòriu Amedeu II aiat manifestadu sa boluntade de non bajulare prus chi sos sardos non connoscherent s'italianu, ca custu fiat creende probemas a sos funtzionàrios arribados in Sardigna dae foras. Sas limitatziones a sos cojuios intre fèminas sardas e ufitziales piemontesos, finas a cussu momentu vietados pro lege, diant èssere istadas bogadas e custos imbetzesincuragiados pro ispartzinare sa limba italiana in s'Ìsula.<ref>Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo (2017). ''Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance linguistics.'' De Gruyter Mouton. p. 210.</ref>. Sa relatzione intre sa limba nativa e sa noa, insertende·si in intro de unu cuntestu sinnadu, istoricamente, dae unu sentidu forte de alteridade linguìstica<ref>«…La più diffusa, e storicamente precocissima, consapevolezza dell'isola circa lo statuto di "lingua a sé" del sardo, ragion per cui il rapporto tra il sardo e l'italiano ha teso a porsi fin dall'inizio nei termini di quello tra due lingue diverse (benché con potere e prestigio evidentemente diversi), a differenza di quanto normalmente avvenuto in altre regioni italiane, dove, tranne forse nel caso di altre minoranze storiche, la percezione dei propri "dialetti" come "lingue" diverse dall'italiano sembrerebbe essere un fatto relativamente più recente e, almeno apparentemente, meno profondamente e drammaticamente avvertito.» {{Tzita libru|autore=Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo|editore=De Gruyter Mouton|p=209|titolo=Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance linguistics|anno=2017}}</ref>, s'est posta giai dae su comintzu in su tèrmine de unu raportu (fintzas si no eguale) intre limbas distintas a forte, masaprestu chi intre una limba e unu dialetu suo comente imbetzes fiat acontèssidu, a pustis, in sas àteras regiones italianas; sos ispagnolos matessi, chi fiant sa classe dirigente aragonesa e castigliana, soliant a castiare su sardu che a una limba distinta siat respetu a sas pròpias siat a s'italianu.<ref>«La consapevolezza di alterità rispetto all'italiano si spiega facilmente non solo per i quasi 400 anni di fila sotto il dominio ispanico, che hanno agevolato nei sardi, rispetto a quanto avvenuto in altre regioni italiane, una prospettiva globalmente più distaccata nei confronti della lingua italiana, ma anche per il fatto tutt'altro che banale che già i catalani e i castigliani consideravano il sardo una lingua a sé stante, non solo rispetto alla propria ma anche rispetto all'italiano.» {{Tzita libru|autore=Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo|editore=De Gruyter Mouton|p=210|titolo=Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance linguistics|anno=2017}}</ref><ref>[https://www.degruyter.com/view/product/180542 Manuale di linguistica sarda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612153642/https://www.degruyter.com/view/product/180542 |date=2018-06-12 }}, 2017, A incuru de Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo. Manuals of Romance Linguistics, De Gruyter Mouton, pp.209: «…La più diffusa, e storicamente precocissima, consapevolezza dell'isola circa lo statuto di "lingua a sé" del sardo, ragion per cui il rapporto tra il sardo e l'italiano ha teso a porsi fin dall'inizio nei termini di quello tra due lingue diverse (benché con potere e prestigio evidentemente diversi), a differenza di quanto normalmente avvenuto in altre regioni italiane, dove, tranne forse nel caso di altre minoranze storiche, la percezione dei propri "dialetti" come "lingue" diverse dall'italiano sembrerebbe essere un fatto relativamente più recente e, almeno apparentemente, meno profondamente e drammaticamente avvertito. Né prima né dopo il passaggio del Regno di Sardegna dalla Spagna ai Savoia, infatti, nessun sardo, per quanto incolto, avrebbe potuto condividere o prendere per buono il noto cliché, piuttosto diffuso in altre regioni, del proprio dialetto quale forma "corrotta" e degradata dell'italiano stesso. Ma la percezione di alterità linguistica era condivisa e avvertita da qualsiasi italiano che avesse occasione di risiedere o passare nell'isola […].</ref> Sa pertzetzione de s'alteridade de su sardu fiat, però, intesa de su totu fintzas dae sos italianos chi andaiant a s'Ìsula e iscriiant de s'sperièntzia issoro cun sos nativos<ref name=":7">{{Tzita libru|autore=Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo|editore=De Gruyter Mouton|p=209|titolo=Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance linguistics|anno=2017}}</ref><ref name=":8">S'ufitziale Giulio Bechi at iscritu chi sos sardos chistionaiant «un terribile idioma, intricato come il saraceno, sonante come lo spagnolo. [...] immagina del latino pestato nel mortaio con del greco e dello spagnolo, con un pizzico di saraceno, masticato fitto fitto in una barba con delle finali in ''os'' e ''as''; sbatti tutto questo in faccia a un mortale e poi dimmi se non val lo stesso esser sordomuti!» {{Tzita libru|autore=Giulio Bechi|tìtulu=Caccia grossa. Scene e figure del banditismo sardo|annuoriginale=1900|annu=1997|editore=Ilisso|tzitade=Nùgoro|limba=it|p=43, 64}}</ref><ref name=":9">{{Tzita libru|autore=[[Francesco IV d'Austria-Este|Francesco D'Austria-Este]]|tìtulu=Descrizione della Sardegna (1812), ed. Giorgio Bardanzellu|annuoriginale=1812|annu=1993|editore=Edizioni Della Torre|tzitade=Casteddu|limba=it|p=43, 64|tzitatzione=Lingue fuori dell'Italiano e del Sardo nessuno ne impara, e pochi uomini capiscono il francese; piuttosto lo spagnuolo. La lingua spagnuola s'accosta molto anche alla Sarda, e poi con altri paesi poco sono in relazione. [...] La popolazione della Sardegna pare dalli suoi costumi, indole, etc., un misto di popoli di Spagna, e del Levante conservano vari usi, che hanno molta analogia con quelli dei Turchi, e dei popoli del Levante; e poi vi è mescolato molto dello Spagnuolo, e dirò così, che pare una originaria popolazione del Levante civilizzata alla Spagnuola, che poi coll'andare del tempo divenne più originale, e formò la Nazione Sarda, che ora distinguesi non solo dai popoli del Levante, ma anche da quelli della Spagna.}}</ref>. Nointames su toscanu pro medas esseret "istràngiu" e "furisteri" de su totu<ref>[…]''È tanto nativa per me la lingua italiana, come la latina, francese o altre forestiere che solo s'imparano in parte colla grammatica, uso e frequente lezione de' libri, ma non si possiede appieno''[…] naraiat difatis Andrea Manca Dell'Arca, un'agrònomu tataresu de sa fine de su Setighentos ('Ricordi di Santu Lussurgiu di Francesco Maria Porcu In Santu Lussurgiu dalle Origini alla "Grande Guerra" - Grafiche editoriali Solinas - Nùgoro, 2005)</ref><ref>[https://www.degruyter.com/view/product/180542 Manuale di linguistica sarda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612153642/https://www.degruyter.com/view/product/180542 |date=2018-06-12 }}, 2017, A incuru de Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo. Manuals of Romance Linguistics, De Gruyter Mouton, pp.210</ref>, cussu idioma aiat acumpridu finas a tando unu rolu suo in sa Sardigna setentrionale, in ue bi fiat istadu, in sas faeddadas e in sa traditzione iscrita, unu protzessu de toscanizatzione incumentzadu in su de XII sèculos e consolidadu a pustis<ref>[[Francesco Sabatini (linguista)|Francesco Sabatini]], ''Minoranze e culture regionali nella storiografia linguistica italiana'', in ''I dialetti e le lingue delle minoranze di fronte all'italiano'' (Atos de su de XI Cungressos internatzionales de istùdios de sa SLI, Sotziedade de linguìstica italiana, a incuru de Federico Albano Leoni, Casteddu, 27-30 maju 1977 e publicados dae Bulzoni, Roma, 1979, p. 14)</ref>; pro s'ateru, in sas zonas sardòfonas chi currispondent a s'àrea tzentru-setentrionale e meridionale de s'ìsula, s'italianu fiat belle disconnotu a belle totu sa populatzione, dota e nono. Sa polìtica de su guvernu sabàudu in Sardigna, tando dirìgida dae su ministru Bogino, de alienare s'ìsula dae s'isfera culturale e polìtica ispagnola in manera de l'alliniare a su [[Piemonte]],<ref>«L'italianizzazione dell'isola fu un obiettivo fondamentale della politica sabauda, strumentale a un più ampio progetto di assimilazione della Sardegna al Piemonte.» Cardia, Amos (2006). ''S'italianu in Sardìnnia candu, cumenti e poita d'ant impostu: 1720-1848; poderi e lìngua in Sardìnnia in edadi spanniola'', Iskra, Ghilarza, p.92</ref><ref>«En aquest sentit, la italianització definitiva de l'illa representava per a ell l'objectiu més urgent, i va decidir de contribuir-hi tot reformant les Universitats de Càller i de Sàsser, bandejant-ne alhora els jesuïtes de la direcció per tal com mantenien encara una relació massa estreta amb la cultura espanyola. El ministre Bogino havia entès que només dins d'una Universitat reformada podia crear-se una nova generació de joves que contribuïssin a homogeneïtzar de manera absoluta Sardenya amb el Piemont.» Joan Armangué i Herrero (2006). ''Represa i exercici de la consciència lingüística a l'Alguer (ss.XVIII-XX)'', Arxiu de Tradicions de l'Alguer, Cagliari, I.1</ref> at tentu però che a efetu s'introdutzione direta de s'italianu pro lege in su 1760<ref>''The phonology of Campidanian Sardinian : a unitary account of a self-organizing structure'', Roberto Bolognesi, The Hague: Holland Academic Graphics</ref><ref>Cardia, Amos (2006). ''S'italianu in Sardìnnia candu, cumenti e poita d'ant impostu: 1720-1848; poderi e lìngua in Sardìnnia in edadi spanniola'', Iskra, Ghilarza, pp. 88, 91</ref><ref>[http://salimbasarda.net/istoria/sitalianu-in-sardigna-impostu-a-obligu-de-lege-cun-boginu/ S'italianu in Sardigna? Impostu a òbligu de lege cun Boginu - LimbaSarda 2.0]</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.meilogunotizie.net/focus/storia/161/la-limba-proibita-nella-sardegna-del-700|tìtulu=La ''limba'' proibita nella Sardegna del '700|situ=www.meilogunotizie.net|limba=it|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2020-07-31|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200731194450/https://www.meilogunotizie.net/focus/storia/161/la-limba-proibita-nella-sardegna-del-700|urlmortu=eja}}</ref> sighende a sa lìtera su chi giai fiat in [[Istados de Terramanna (Regnu de Sardinnia piemontesu)|sa terramanna]] e mescamente in su Piemonte,<ref>«Ai funzionari sabaudi, inseriti negli ingranaggi dell'assolutismo burocratico ed educati al culto della regolarità e della precisione, l'isola appariva come qualcosa di estraneo e di bizzarro, come un Paese in preda alla barbarie e all'anarchia, popolato di selvaggi tutt'altro che buoni. Era difficile che quei funzionari potessero considerare il diverso altrimenti che come puro negativo. E infatti essi presero ad applicare alla Sardegna le stesse ricette applicate al Piemonte. Dirigeva la politica per la Sardegna il ministro Bogino, ruvido e inflessibile.». Guerci, Luciano (2006). '' L'Europa del Settecento : permanenze e mutamenti '', UTET, p.576</ref> in ue s'impreu de s'italianu fiat consolidadu ufitzialmente dae sèculos, e afortiadu galu de prus dae s'editu de Rivoli.<ref>Cardia, Amos (2006). ''S'italianu in Sardìnnia candu, cumenti e poita d'ant impostu: 1720-1848; poderi e lìngua in Sardìnnia in edadi spanniola'', Iskra, Ghilarza, p.80</ref><ref group="Nota">Sos [[Domo Savoja|Savojas]], imbetzes, sunt abarrados [[Limba frantzesa|francòfonos]] pro tempus meda. S'ischit chi, galu in su 1943, a su chi tando fiat su prìntzipe Umbertu, chi pediat de torrare a Roma in logu de pigare parte a sa fuga cara a Brìndisi, sa regina l'at rispostu, in frantzesu: «''Non, Beppo, tu n'iras pas, on va te tuer''»: Luciano Regolo, ''Il re Signore'', Simonelli, p. 432, e, imbetzes, su re l'at chistionadu in [[Limba piemontesa|piemontesu]].</ref> In su 1764, s'imponimentu de sa limba italiana l'ant a sa fine estèndidu a totu sos setores pùblicos; custu protzediat a mantu tenta cun sa riorganizadura de sas [[Universidade de Casteddu|Universidades de Casteddu]] e [[Universidade de Tàtari|Tàtari]], chi ant bidu sa lòmpida de personale continentale, e cussa de s'imparu inferiore, in su cale s'istabiliat s'acudida de insegnantes acudidos dae su Piemonte pro suprire a su fatu chi in Sardigna, de insegnantes sardos italòfonos no bi nde fiant.<ref name="Bolognesi">Bolognesi, Roberto; Heeringa, Wilbert. ''Sardegna fra tante lingue'', pp.25, 2005, [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]]</ref><ref name="Salvi1">Salvi, Sergio (1974). ''Le lingue tagliate'', Rizzoli, pg.181</ref><ref>Cardia, Amos (2006). ''S'italianu in Sardìnnia candu, cumenti e poita d'ant impostu: 1720-1848; poderi e lìngua in Sardìnnia in edadi spanniola'', Iskra, Ghilarza, p. 89</ref> Custa manovra naschiat mescamente dae unu progetu de acapiare sa cultura sarda a cussa continentale<ref>«L'attività riformatrice si allargò anche ad altri campi: scuole in lingua italiana per riallacciare la cultura isolana a quella del continente, lotta contro il banditismo, ripopolamento di terre e ville deserte con Liguri, Piemontesi, Còrsi.» Roberto Almagia et al., [http://www.treccani.it/enciclopedia/sardegna_%28Enciclopedia-Italiana%29/ ''Sardegna'', Enciclopedia Italiana (1936)], Treccani, "Storia"</ref> e de afortiare su domìniu savojardu in sa classe culta isulana, ligada a a sa penìsula ibèrica, pro mèdiu de una bogadura linguìstico-culturale e de neutralizadura de sos elementos pròpios de su domìniu antepostu; fintzas gasi, s'ispagnolu at sighidu s'impreare meda, in sos registros parrochiales e atos ufitziales, finas a su 1828,<ref>Caria, Clemente (1981). ''Canto sacro-popolare in Sardegna'', Oristano, S'Alvure, p.45</ref> e s'efetu prus immediatu est istadu duncas s'emarginatzione sotziale de su sardu, sigomente pro sa prima borta fintzas sos tzetos ricos de sa Sardigna rurale (sos printzipales) ant incumintzadu a cunsiderare sa sardofonia che a un'isvantàgiu. Su sistema amministrativu e penale de erèntzia frantzesa introduidu dae su guvernu sabàudu, bonu a s'isparghinare in cada bidditzolu de sa Sardigna, at rapresentadu pro sos sardos su canale printzipale de cuntatu diretu cun sa limba egemone noa;<ref>«Il sistema di controllo capillare, in ambito amministrativo e penale, che introduce il Governo sabaudo, rappresenterà, fino all'Unità, uno dei canali più diretti di contatto con la nuova lingua "egemone" (o lingua-tetto) per la stragrande maggioranza della popolazione sarda.» Eduardo Blasco Ferrer, Giorgia Ingrassia (a incuru de). ''Storia della lingua sarda : dal paleosardo alla musica rap, evoluzione storico-culturale, letteraria, linguistica. Scelta di brani esemplari commentati e tradotti'', 2009, Cuec, Casteddu, p.111</ref> pro sas classes prus artas, sa sopressione de s'òrdine de sos Gesuitas in su 1774 e su càmbiu issoro cun sos filo-italianos Scolòpios<ref>Cardia, Amos (2006). ''S'italianu in Sardìnnia candu, cumenti e poita d'ant impostu: 1720-1848; poderi e lìngua in Sardìnnia in edadi spanniola'', Iskra, Ghilarza, p. 89, 92</ref>, e fintzas sas òperas de mollu [[Illuminismu|illuminìsticu]], imprentadas in Itàlia in italianu, ant tentu unu ruolu de annotu in s'italianizatzione primària issoro. In su matessi perìodu de tempus, medas cartògrafos piemontesos ant italianizadu sos topònimos de s'ìsula: fintzas si unos cantos sunt abarrados chene tocados, parte manna si at dèpidu adatare a sa pronùntzia italiana, o a si cambiare cun designatziones in italianu, chi abarrat galu oe, fatu-fatu artifitziale e cun un'interpretatzione totu isballiada de cussu chi boliat nàrrere in s'idioma locale.<ref name="Salvi1" /> In su finire de su Setighentos, a pustis de sa [[rivolutzione frantzesa]], s'est formadu unu grupu de burghesos minores, mutidu ''Partidu Patriòticu'', chi pensaiat a s'idea de fraigare una Repùblica Sarda luida dae su presòrgiu feudale e in suta de s'amparu frantzesu; ant duncas difùndidu in s'ìsula medas pamphlet chi fiant imprentados mescamente in [[Còssiga|Còrsica]] e iscritos in limba sarda, e in ue si naraiat, ispirende·si a sos Lumes chi sos pìscamos sardos naraiant "giacobino-massònicos", chi su pòpulu si nde depiat pesare contra su domìniu piemontesu e sa tirannia baronale in su sartu. Su produtu literàriu prus famadu de [[Rivolutzione sarda de su 1794|custu perìodu]] de tensiones, tzocadas su [[Sa die de sa Sardigna|28 de abrile de su 1794]], est istadu su poema antifeudale de ''[[Su patriotu sardu a sos feudatarios|Su patriotu sardu a sos feudàtarios]]'', che a testamentu morale e tzivile nutridu de sos ideales democràticos frantzesos e sinnadu dae unu sentimentu patriòticu rinnovadu.<ref>Eduardo Blasco Ferrer, Giorgia Ingrassia (a incuru de). ''Storia della lingua sarda : dal paleosardo alla musica rap, evoluzione storico-culturale, letteraria, linguistica. Scelta di brani esemplari commentati e tradotti'', 2009, Cuec, Casteddu, p.127</ref><ref>Salvi, Sergio (1974). ''Le lingue tagliate'', Rizzoli, pg.182-183</ref> Su primu istùdiu sistemàticu in subra de sa limba sarda l'at redatadu, in su 1782, su filòlogu Matzeu Madau, cun su tìtulu de ''Il ripulimento della lingua sarda lavorato sopra la sua antologia colle due matrici lingue, la greca e la latina''.<ref>Madau, Matteo (1782). ''Saggio d'un'opera intitolata Il ripulimento della lingua sarda lavorato sopra la sua analogia colle due matrici lingue, la greca e la latina'', Bernardo Titard, Casteddu</ref> Lamentende in sa premissa su declinu generale de su sardu ("''Sa limba de sa sarda natzione nostra, veneràbile pro s'antighidade sua, pregevole pro s'òtimu fundu de so dialetos suos, netzessària a sa sotziedade privada e pùblica de so compatriotas nostros, abarrat in ismèntigu mannu finas a oe, de issos matessi abbandonada che a egada e dae sos istràngios ignorada che a inùtile''"), s'intentu patriòticu chi animaiat Madau fiat cussu de arribbare a su reconnoschimentu de su sardu comente limba natzionale de s'ìsula;<ref>{{Tzita web|url=http://www.treccani.it//enciclopedia/matteo-madao_(Dizionario-Biografico)|tìtulu=MADAO, Matteo in "Dizionario Biografico"|situ=www.treccani.it|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2021-02-28|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210228171442/https://www.treccani.it/enciclopedia/matteo-madao_%28Dizionario-Biografico%29/|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.poesias.it/poeti/madau_matteo/madau.htm|tìtulu=Matteo Madau|situ=Ichnussa - la biblioteca digitale della poesia sarda|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://presnaghe.wordpress.com/2014/02/23/sa-limba-tocare-solet-inue-sa-dente-dolet/|tìtulu=Sa limba tocare solet inue sa dente dolet|situ=Presnaghe's Blog de Maurizio Virdis|data=2014-02-23|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>[http://www.tdx.cat/bitstream/handle/10803/129737/tmf2.pdf?sequence=3 Un arxipèlag invisible: la relació impossible de Sardenya i Còrsega sota nacionalismes, segles XVIII-XX] - Marcel Farinelli, Universitat Pompeu Fabra. Institut Universitari d'Història Jaume Vicens i Vives, pp.285</ref> però, su clima de repressione de su guvernu sabàudu in subra de sa cultura sarda diat àere induidu su Madau a cuare sos proponimentos suos cun intentos literàrios, sena mai los traduire in realidade.<ref name="Cardia111">Cardia, Amos (2006). ''S'italianu in Sardìnnia candu, cumenti e poita d'ant impostu: 1720-1848; poderi e lìngua in Sardìnnia in edadi spanniola'', Iskra, Ilartzi, pp. 111-112</ref> Su primu volùmene de dialetologia comparata l'at realizadu, in su 1786, su gesuita catalanu Andres Febres, connotu in Itàlia cun su nomìngiu de ''Bonifacio d'Olmi'', chi fiat torradu dae [[Lima]] in ue aiat publicadu unu libru de grammàtica mapuche in su 1764.<ref>{{Tzita web|url=https://www.sardiniapost.it/culture/cultura/febres-la-prima-grammatica-sul-sardo-a-lezione-di-limba-dal-gesuita-catalano/|tìtulu=Febrés, la prima grammatica sul sardo. A lezione di limba dal gesuita catalano|editore=Sardiniapost.it|limba=it|atzessu=2020-08-04|dataarchìviu=2020-08-07|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200807220044/https://www.sardiniapost.it/culture/cultura/febres-la-prima-grammatica-sul-sardo-a-lezione-di-limba-dal-gesuita-catalano/|urlmortu=eja}}</ref> Aende·si tramudadu a Casteddu, s'est apassionadu a su sardu e at fatu unu traballu de chirca in subra tres dialetos dillindados; punna de s'òpera, intitulada ''Prima grammatica de' tre dialetti sardi'', fiat sa de «dare sas règulas de sa limba sarda» e imputzare sos sardos a «cultivare e avantagiare s'idioma issoro de sa pàtria, cun s'italianu paris».<ref>Febres, Andres (1786). '' Prima grammatica de' tre dialetti sardi '', Casteddu [podet èssere consultadu in sa Biblioteca Universitària de Casteddu, Regorta Baille, ms. 11.2.K., n.18]</ref> Su guvernu de [[Torinu]], esaminada s'òpera, non nde at permìtidu sa publicatzione: Vitòriu Amedeu III at cunsideradu un'afrontu su fatu chi su libru cuntenneret una dèdica bilìngue fata a isse in italianu e sardu, un'errore chi sos sutzessores suos, fintzas si richiamende·si a sa "pàtria sarda", diant àere a pustis evitadu, impreende s'italianu ebbia. <ref name="Cardia111" /> In su clima de restauratzione monàrchica sighidu a sa fallida rivolutzione [[Juanne Maria Angioy|angiojana]], unos àteros intelletuales sardos, totu cantos caraterizados tantu dae un'atitùdine de devotzione cara a s'ìsula issoro cantu de fidelidade cumprovada cara a sos Savoja, ant postu difatis, in manera galu prus crara, sa "chistione de sa limba sarda", impreende però generalmente s'italianu che a limba veiculare de sos testos. In su de deghennoe sèculos, mascamente, a intro de s'intellettualidade sarda s'est registrada una fratura intre s'aderèntzia a unu sentidu natzionale sardu e sa proa de lealidade cara a sa apartenèntzia italiana noa<ref>{{Tzita publicatzione|autore=Maurizio Virdis|tìtulu=Geostorica sarda. Produzione letteraria nella e nelle lingue di Sardegna|rivista=|editore=Rhesis UniCa|volume=|nùmeru=|p=21|limba=it|url=https://www.academia.edu/38298144/Maurizio_Virdis_Geostorica_sarda._Produzione_letteraria_nella_e_nelle_lingue_di_Sardegna?email_work_card=view-paper}}</ref> chi sa classe dirigente at isseberadu, a sa fine, comente reatzione a su perìgulu rapresentadu dae sas fortzas sotziales rivolutzionàrias<ref>«Nel caso della Sardegna, la scelta della patria italiana è avvenuta da parte delle élite legate al dominio sabaudo sin dal 1799, in modo esplicito, più che altro come strategia di un ceto che andava formandosi attraverso la fusione fra aristocrazia, nobiltà di funzione e borghesia, in reazione al progetto antifeudale, democratico e repubblicano della Sarda rivoluzione.» Mongili, Alessandro. ''Topologie postcoloniali. Innovazione e modernizzazione in Sardegna'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], cap. 1.2 "indicibile è il sardo"</ref>. Pagu a pustis de de s'abbolotu antipiemontesu, in su 1811, b'est sa publicatzione de su satzerdote Vissente Remundu Porru, referida però a sos dialetos meridionales ebbia (e pro custa resone su tìtulu fiat ''Saggio di grammatica del dialetto sardo meridionale'') e, pro prudèntzia cara a sos regnantes, espressada petzi in funtzione de s'imparu de s'italianu, in tames chi de tutela de su sardu.<ref>«[Il Porru] In generale considera la lingua un patrimonio che deve essere tutelato e migliorato con sollecitudine. In definitiva, per il Porru possiamo ipotizzare una probabilmente sincera volontà di salvaguardia della lingua sarda che però, dato il clima di severa censura e repressione creato dal dominio sabaudo, dovette esprimersi tutta in funzione di un miglior apprendimento dell'italiano. Siamo nel 1811, ancora a breve distanza dalla stagione calda della rivolta antifeudale e repubblicana, dentro il periodo delle congiure e della repressione.» Cardia, Amos (2006). ''S'italianu in Sardìnnia candu, cumenti e poita d'ant impostu: 1720-1848; poderi e lìngua in Sardìnnia in edadi spanniola'', Iskra, Ilartzi, pp. 112-113</ref> De annotu est su traballu de su canònicu, professore e senadore Giuanne Ispanu, s'''Ortographia sarda nationale'' de su 1840;<ref>{{Tzita web|url=http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009042212524300097.pdf|tìtulu=Ortographia Sarda Nationale o siat Grammatica de sa limba logudoresa cumparada cum s'italiana|autore=Johanne Ispanu|editore=Reale Stamperia|atzessu=2020-08-04|dataarchìviu=2019-06-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20190626202241/http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009042212524300097.pdf|urlmortu=eja}}</ref> fintzas si, ufitzialmente, sighiat s'esèmpiu de su Porru,<ref group="Nota">In sa dèdica a sa mugere de Càralu Albertu, fintzas pro essire dae sos presòngios de sa tzensura, si podent bìdere cantzos medas in ue omàgiat sas polìticas de aculturamentu fatas in Sardigna, che a "''Era destino che la dolcissima Italiana favella, sebbene nata sulle amene sponde dell'Arno, divenuta sarebbe un dì anche ricco patrimonio degli Abitanti del Tirso''" (p. 5) e, formulende unu votu de fidelidade a sa dinastia de regentes noos in logu de cussa ispanniola, "''Di tanto bene la Sardegna è debitrice alla Augustissima CASA SABAUDA, la quale, cessata l'ispanica dominazione, con tante savie istituzioni promosse in ogni tempo le scienze, statuendo fin dalla metà del secolo trascorso, che nei Dicasteri e nel pubblico insegnamento delle Scuole Inferiori si facesse uso di quel Toscano che fu poscia la lingua di quante persone ebbero voce di bennate e di colte.''" (p. 6). In sa Prefatzione, intitulada ''Al giovanetto alunno'', decrarat s'intentzione giai comune a Porru de publicare unu traballu dedicadu a sa didàtica de s'italianu, partende dae sas diferèntzias e sas similitùdines de un'àtera limba prus familiare, su sardu.</ref> a su cale si rinviaiat, issu at artziadu unu dialetu de su sardu de base logudoresa a ''koinè'' illustre ca fiat prus a probe a su latinu, in manera anàloga a su [[Toscanu|dialetu fiorentinu]] chi si fiat impostu culturalmente, in Itàlia, che a "limba illustre".<ref>[…]Ciononostante le due opere dello Spano sono di straordinaria importanza, in quanto aprirono in Sardegna la discussione sul "problema della lingua sarda", quella che sarebbe dovuta essere la lingua unificata e unificante, che si sarebbe dovuta imporre in tutta l'isola sulle particolarità dei singoli dialetti e suddialetti, la lingua della nazione sarda, con la quale la Sardegna intendeva inserirsi tra le altre nazioni europee, quelle che nell'Ottocento avevano già raggiunto o stavano per raggiungere la loro attuazione politica e culturale, compresa la nazione italiana. E proprio sulla falsariga di quanto era stato teorizzato e anche attuato a favore della nazione italiana, che nell'Ottocento stava per portare a termine il processo di unificazione linguistica, elevando il dialetto fiorentino e toscano al ruolo di "lingua nazionale", chiamandolo "italiano illustre", anche in Sardegna l'auspicata "lingua nazionale sarda" fu denominata "sardo illustre". [[Massimo Pittau]], ''Grammatica del sardo illustre'', Nùgoro, pp. 11-12, [http://www.pittau.it/Sardo/sardoillustre.html Premessa]</ref><ref>«Il presente lavoro però restringesi propriamente al solo ''Logudorese'' ossia Centrale, che questo forma la vera lingua nazionale, la più antica e armoniosa e che soffrì alterazioni meno delle altre». Ispanu, Johanne (1840). ''Ortographia sarda nationale o siat grammatica de sa limba logudoresa cumparada cum s'italiana'', pg.12</ref> A parre de su giurista Carlo Baudi de Vesme, sa proscritzione e s'irraighinamentu de sa limba sarda dae cada profilu privadu e sotziale de s'ìsula diat èssere istadu auspicàbile e netzessàriu, che òpera de "intzivilimentu" de s'ìsula, in manera de l'integrare in s'òrbita italiana de su Regnu.<ref>"Una innovazione in materia di incivilimento della Sardegna e d'istruzione pubblica, che sotto vari aspetti sarebbe importantissima, si è quella di proibire severamente in ogni atto pubblico civile non meno che nelle funzioni ecclesiastiche, tranne le prediche, l'uso dei dialetti sardi, prescrivendo l'esclusivo impiego della lingua italiana. Attualmente in sardo si gettano i così detti pregoni o bandi; in sardo si cantano gl'inni dei Santi (''[[Gosos|Goccius]]''), alcuni dei quali privi di dignità… È necessario inoltre scemare l'uso del dialetto sardo ''[sic]'' e introdurre quello della lingua italiana anche per altri non men forti motivi; ossia per incivilire alquanto quella nazione, sì affinché vi siano più universalmente comprese le istruzioni e gli ordini del Governo,… sì finalmente per togliere una delle maggiori divisioni, che sono fra la Sardegna e i Regi stati di terraferma." (Considerazioni politiche ed economiche sulla Sardegna, 1848 - Carlo Baudi di Vesme)</ref> S'imparu primàriu, ofertu in italianu ebbia, at contribuidu duncas a una difusione, fintzas si lenta, de cussa limba intre sos nativos, inneschende pro sa prima borta unu protzessu de erosione e estintzione linguìstica; su sardu l'ant difatis presentadu, in su sistema educativu, che a sa limba de sos miserabiles e de su fàmene, che a responsàbile de s'isulamentu e de sa misèria seculare de s'ìsula; s'italianu fiat, imbetzes, totu pintadu che a s'agente de pro s'emantzipare, unu mèdiu pro s'integrare in totu cun sa Terramanna. In su 1827 ant, in fines, abrogadu pro semper sa [[Carta de Logu]], s'istòricu corpus giurìdicu chi fiat traditzionalmente connotu comente sa «''consuetud de sa nació sardesca''», pro la remplasare cun sas ''Leggi civili e criminali del Regno di Sardegna'' ("Leges tziviles e criminales de su Regnu de Sardigna"), publicadas in italianu pro òrdine de su re Càralu Felitze.<ref name="ref_A">Salvi, Sergio (1974). ''Le lingue tagliate'', Rizzoli, pg.184</ref><ref>«Des del seu càrrec de capità general, Carles Fèlix havia lluitat amb mà rígida contra les darreres actituds antipiemonteses que encara dificultaven l'activitat del govern. Ara promulgava el Codi felicià (1827), amb el qual totes les lleis sardes eren recollides i, sovint, modificades. Pel que ara ens interessa, cal assenyalar que el nou codi abolia la Carta de Logu – la «consuetud de la nació sardesca», vigent des de l'any 1421 – i allò que restava de l'antic dret municipalista basat en el privilegi.» Joan Armangué i Herrero (2006). ''Represa i exercici de la consciència lingüística a l'Alguer (ss.XVIII-XX)'', Arxiu de Tradicions de l'Alguer, Cagliari, I.1</ref> [[File:Ploaghe,_camposanto,_lapidi_in_logudorese,_02.JPG|thumb|Campusantu istòricu de Piaghe, in ue si mantenent 39 rètulos iscritos in sardu e 3 in italianu<ref>{{Tzita web|url=https://www.comune.ploaghe.ss.it/web/pg/cimitero-antico/17|tìtulu=Cimitero antico|situ=Situ ufitziale de su comune de Piaghe|limba=it}}</ref>. In sas loas chi si podent bìdere inoghe, chi sunt de sa de duas metade de s'Otighentos, si podet bìdere su protzessu de deriva linguìstica; a manca b'est sa presèntzia de una làpide in limba sarda cun riferimentos a [[Nùmenes sardos|nùmenes istòricos sardos]] chi mancant de su totu, imbetzes, in cussas prus a dereta, iscritas in italianu.]] Sa [[Fusione perfetta de su 1847|fusione perfeta de su 1847]] cun sa terraferma sabàuda, naschida in s'ispera de unu «trapiantamentu in Sardigna, chene riservas e impèdicos, de sa tziviltade e cultura continentale»,<ref>Martini, Pietro (1847). ''Sull’unione civile della Sardegna colla Liguria, col Piemonte e colla Savoia'', Casteddu, Timon, p. 4</ref> diat àere determinadu sa pèrdida de s'autonomia polìtica sarda chi galu abarraiat<ref name="ref_A" /><ref name="Toso">{{Tzita web|url=http://www.treccani.it/magazine/lingua_italiana/articoli/scritto_e_parlato/Toso8.html|tìtulu=Toso, Fiorenzo. ''Lingue sotto il tetto d'Italia. Le minoranze alloglotte da Bolzano a Carloforte - 8. Il sardo''|limba=it}}</ref>, e unu declassamentu de su sardu cunfronta a s'italianu, marchende su momentu istòricu in ue, in manera cunventzionale, «sa ‘limba de sa sarda natzione’ at pèrdidu su balore de trastu de identificatzione ètnica de unu pòpulu e de sa cultura sua, de codificare e avalorare, pro divenire unu de sos medas dialetos regionales subordinados a sa limba natzionale».<ref>Dettori, Antonietta, 2001. ''Sardo e italiano: tappe fondamentali di un complesso rapporto'', in Argiolas, Mario; Serra, Roberto. ''Limba lingua language: lingue locali, standardizzazione e identità in Sardegna nell’era della globalizzazione'', Casteddu, CUEC, p. 88</ref> Nointames custa polìtica de [[Assimilatzione culturale|assimilatzione]], s'innu de su [[Rennu de Sardigna|Regnu de Sardigna]] [[Domo Savoja|sabàudu]] e de su Regnu de Itàlia (assentadu dae [[Vittorio Angius|Vitòriu Angius]] e musicadu dae Giovanni Gonella in su 1843) diat abarrare ''[[S'hymnu sardu nationale]]'' finas a cando, in su 1861, non l'ant remplasadu issu puru cun sa Martza Reale<ref>{{Tzita web|url=http://www.ilisso.com/inno/innonazionalesardo.pdf|tìtulu=Il primo inno d'Italia è sardo|sambenadu=Spanu|nùmene=Gian Nicola|limba=it|atzessu=2020-08-04|dataarchìviu=2017-10-11|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20171011061344/http://www.ilisso.com/inno/innonazionalesardo.pdf|urlmortu=eja}}</ref>. Su canònicu Salvatore Carboni at publicadu in Bologna, in su 1881, un' òpera polèmica intitulada ''Sos discursos sacros in limba sarda'', in su ue issu si lamentaiat chi sa Sardigna "hoe provinzia italiana non podet tenner sas lezzes e sos attos pubblicos in sa propia limba" e, iscriende chi "sa limba sarda, totu chi non uffiziale, durat in su Populu Sardu cantu durat sa Sardigna", si domandaiat in fines "proite mai nos hamus a dispreziare cun d'unu totale abbandonu sa limba sarda, antiga et nobile cantu s'italiana, sa franzesa et s'ispagnola?".<ref>Carboni, Salvatore (1881). ''Sos discursos sacros in limba sarda'', Bologna.</ref><ref>Salvi, Sergio (1974). ''Le lingue tagliate'', Rizzoli, pg.186-187</ref> Su regìmene fascista at chircadu de sighire galu de prus custa polìtica de assimilatzione e nche at intradu, infines, sa Sardigna in su sistema culturale italianu pro mèdiu de su traballu de su sistema educativu e de cussu mono-partìticu,<ref>"Il ventennio fascista – come ha affermato Manlio Brigaglia ‒ segnò il definitivo ingresso della Sardegna nel “sistema” nazionale. L’isola fu colonialisticamente integrata nella cultura nazionale: modi di vita, costumi, visioni generali, parole d’ordine politiche furono imposte sia attraverso la scuola, dalla quale partì un’azione repressiva nei confronti dell’uso della lingua sarda, sia attraverso le organizzazioni del partito…" Garroni, M. (2010). [https://art.torvergata.it/retrieve/handle/2108/1380/6630/capitolo%201.pdf ''La Sardegna durante il ventennio fascista''], art.torvergata.it</ref> in una sèrie semper prus manna de multas e proibitziones chi ant batidu a unu decadessimentu sotziolinguìsticu de su sardu galu prus mannu.<ref name="degruyter.com">[https://www.degruyter.com/view/product/180542 ''Manuale di linguistica sarda''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612153642/https://www.degruyter.com/view/product/180542 |date=2018-06-12 }}, 2017, A cura di Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo. Manuals of Romance Linguistics, De Gruyter Mouton, pp.36</ref> Intre sas medas espressiones culturales sutapostas a tzensura, su regìmene est arribadu fintzas a bandire, dae su 1932 a su [[1932|1937]] ([[1945]] in unos cantos casos<ref name="Remundu">{{Tzita web|url=http://www.sardegnacultura.it/j/v/253?s=23661&v=2&c=2767&c1=2797&t=1|tìtulu=Remundu Piras|situ=www.sardegnacultura.it|limba=it|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2020-10-30|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201030105038/http://www.sardegnacultura.it/j/v/253?s=23661&v=2&c=2767&c1=2797&t=1|urlmortu=eja}}</ref>), su sardu dae sa crèsia e dae sas manifestatziones de su folklore isolanu,<ref>''«Dopo pisani e genovesi si erano susseguiti aragonesi di lingua catalana, spagnoli di lingua castigliana, austriaci, piemontesi ed, infine, italiani […] Nonostante questi impatti linguistici, la "limba sarda" si mantiene relativamente intatta attraverso i secoli. […] Fino al fascismo: che vietò l'uso del sardo non solo in chiesa, ma anche in tutte le manifestazioni folkloristiche.»''. De Concini, Wolftraud (2003). ''Gli altri d'Italia : minoranze linguistiche allo specchio'', Pergine Valsugana : Comune, p.195-196.</ref> che a sas garas poèticas tentas in cussa limba;<ref>L. Marroccu, ''Il ventennio fascista''</ref><ref>M. Farinelli, ''The Invisible Motherland? The Catalan-Speaking Minority in Sardinia and Catalan Nationalism'', pp.15</ref><ref>[[Massimo Pittau]], ''Grammatica del sardo illustre'', Nùgoro, [http://www.pittau.it/Sardo/sardoillustre.html Premessa]</ref><ref>Salvi, Sergio (1974). ''Le lingue tagliate'', Rizzoli, pg.191</ref><ref>[https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/3400254.pdf Casula, Francesco. ''Sa chistione de sa limba in Montanaru e oe'']</ref> paradigmàticas sunt sas dibatas intre su poeta sardu [[Antioco Casula]] (connotu cun su nùmene de Montanaru) e Gino Anchisi, chi tando fiat giornalista de s'Unione Sarda. Isse, chi fiat resèssidu a fàghere bandire su sardu dae sos giornales isolanos, at afirmadu chi «morta o moribunda sa regione, mortu o moribundu su dialetu (sic)».<ref group="Nota">Pro cumprèndere mègius custa decraratzione tocat a notare chi, pro sas dispositziones de su guvernu, «in manera peruna e pro resone peruna esistit sa regione» (Casula, Francesco. [https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/3400254.pdf ''Sa chistione de sa limba in Montanaru e oe''], p. 66).</ref><ref>{{Tzita web |url=http://www.regione.sardegna.it/messaggero/1982_dicembre_21.pdf |tìtulu=''Est torradu Montanaru'', Francesco Masala, Messaggero, 1982 |atzessu=2020-08-04 |dataarchìviu=2021-04-14 |urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210414040935/http://www.regione.sardegna.it/messaggero/1982_dicembre_21.pdf |urlmortu=eja }}</ref> Un'àteru casu est su de un'àteru poeta, [[Bore Poddighe|Salvatore Poddighe]], chi s'est ochidu pro manu sua pro neghe de una depressione nàschida a pustis de su secuestru de su traballu mannu suo, "Sa Mundana Cummedia"<ref>Poddighe, Salvatore. ''Sa Mundana Cummédia'', p. 32, Editore Domus de Janas, 2009, ISBN 88-88569-89-8</ref>. Est dae Montanaru chi, pro sa primu borta in su de XX sèculos, sa chistione de sa limba l'ant posta comente una pràtica de resistèntzia culturale endògena<ref>{{Tzita web|url=https://www.manifestosardo.org/montanaru-e-la-lingua-sarda/|tìtulu=Montanaru e la lingua sarda|sambenadu=Casula|nùmene=Francesco|wkautore=Frantziscu Casula|situ=Il Manifesto Sardo|data=2019-06-16|limba=it|atzessu=2021-07-29}}</ref>, cun unu repertòriu linguìsticu chi in sas iscolas diat èssere istadu netzessàriu pro conchistare una dignidade intesa comente pèrdida<ref>{{Tzita libru|autore=Antioco Casula|wkautore=Antioco Casula|tìtulu=Poesie scelte|annu=1982|editore=Edizioni 3T|tzitade=Casteddu|p=35|tzitatzione=Il diffondere l’uso della lingua sarda in tutte le scuole di ogni ordine e grado non è per gli educatori sardi soltanto una necessità psicologica alla quale nessuno può sottrarsi, ma è il solo modo di essere Sardi, di essere cioè quello che veramente siamo per conservare e difendere la personalità del nostro popolo. E se tutti fossimo in questa disposizione di idee e di propositi ci faremmo rispettare più di quanto non ci rispettino.}}</ref>. === S'edade cuntemporànea === Sa cunsièntzia de s'erosione linguìstica est intrada meda prus a tardu, in s'agenda polìtica, cunforma a su chi est acontèssidu in unas cantas àteras periferias europeas in ue bivent ateras minorias etno-linguìsticas<ref>Pala, Carlo (2016). ''Idee di Sardegna'', Carocci Editore, pp.121</ref>: a s'imbesse, cussu perìodu est totu sinnadu dae su fatu chi sa classe mèdia italianizada su sardu non lu boliat,<ref name="degruyter.com" /> sicomente sa limba e sa cultura sarda si trataiant che a sìmbulu de rustighesa e de su fatu ca sa regione fiat meda in segus.<ref name="Toso" /> Una parte manna de sa classe dirigente e intelletuale sarda, sensìbile meda a s'arresonu isvilupadu peri cussas continentales, fiat cumbinta difatis chi s'ìsula podiat sighire a in antis sceti boghende su cuntestu sotzio-culturale "traditzionale", cando non interrende·lu de su totu (cit. Manlio Brigaglia)<ref>{{Tzita libru|autore=Fiorenzo Caterini|tìtulu=La mano destra della storia. La demolizione della memoria e il problema storiografico in Sardegna|editore=Carlo Delfino Editore|p=99}}</ref><ref>«Le argomentazioni sono sempre le stesse, e sostanzialmente possono essere riassunte con il legame a loro avviso naturale tra la lingua sarda, intesa come la lingua delle società tradizionali, e la lingua italiana, connessa ai cosiddetti processi di modernizzazione. Essi hanno interiorizzato l'idea, molto rozza e intellettualmente grossolana, che essere italofoni è essere "moderni". La differenza tra modernità e tradizione è ai loro occhi di sostanza, si tratta di due tipi di società opposti ''per natura'', in cui non esiste continuità di pratiche, di attori, né esistono forme miste.» Mongili, Alessandro (2015). ''Topologie postcoloniali. Innovazione e modernizzazione in Sardegna'', Chpt. 9: ''I problemi della standardizzazione in Sardegna''</ref>. Sos sardos los ant duncas impuntzados a abbandonare totu su chi pensaiant chi tenneret su timbru de un'identidade minispretziada.<ref>«La tendenza che caratterizza invece molti gruppi dominati è quella di gettare a mare i segni che indicano la propria appartenenza a un'identità stigmatizzata. È quello che accade in Sardegna con la sua lingua (capp. 8-9, in questo volume).» Mongili, Alessandro (2015). ''Topologie postcoloniali. Innovazione e modernizzazione in Sardegna'', Chapt. 1: ''Indicible è il sardo''</ref> S'est osservadu, a livellu istitutzionale, unu cuntrastu forte contra a sa limba sarda e, in su tzircùitu intelletuale italianu, idea a pustis interiorizada in s'immaginàriu comunu italianu, custa fiat (su prus de sas bortas pro neghe de resones ideològicas o che a resìduu, adotadu pro inèrtzia, de ideas e propaganda betzas<ref group="Nota">Nàaschidas, a nàrrere sa beridade, a curtzu a sa de duas metades de s'otighentos, a pustis a sa giai mentovada [[Fusione perfetta de su 1847|Fusione perfeta]] (cfr. Dettori 2001); difatis nemmancu in sa tratatzione de su setighentos de autores che a Francesco Cetti s'agatant mai giudìtzios de balore in subra de sa dignidade de su sardu, e in subra de s'indipendèntzia linguìstica sua fiant de acordu fintzas sos autores italianos (cfr. Ferrer 2017).</ref> nàschidas dae sas primas) cunsiderada fatu-fatu che a una variante degenerada de s'italianu<ref>{{Tzita libru|autore=Martin Harris, Nigel Vincent|tìtulu=The Romance languages|annu=2001|tzitade=London, New York|limba=en|p=349}}</ref>, andende contra a su parre de sos istudiosos e fintzas de unos cantos natzionalistas italianos, che a Carlo Salvioni<ref name="Salvi1952">Salvi, Sergio (1974). ''Le lingue tagliate'', Rizzoli, pg.195</ref><ref group="Nota">Su Wagner tzitat, a propòsitu de custu, Giacomo Tauro chi, diferentemente dae sa ''vulgata'' fascista de'assimilatzione de su sardu a su sistema linguìsticu italianu, giai osservaiat in una cunferènztia in [[Nùgoro]] de su [[1937]] chi «[La Sardegna] ha una sua propria lingua, che è qualcosa di più e di diverso dai dialetti delle altre regioni d’Italia… Se i diversi dialetti d’Italia hanno tutti qualcosa d’interferente, per cui non è difficile a chi attentamente ne ascolti qualcuno e di essi abbia una certa pratica, d’intuirne e comprenderne, almeno superficialmente, il significato, i dialetti sardi invece non solo riescono quasi del tutto incomprensibili a chi non è dell’isola, ma anche con la pratica difficilmente possono essere acquisiti.» ({{Tzita libru|autore=Max Leopold Wagner|tìtulu=La lingua sarda|annuoriginale=1951|annu=1997|editore=Ilisso|tzitade=Nùgoro|limba=it|p=82}})</ref>, e subende totu sas discriminatziones e sos pregiudìtzios ligados a custu assòtziu, mescamente su de èssere cunsiderada una forma bassa de espressione<ref>{{Tzita web|url=http://www.midesa.it/cgi-bin/show?art=Tonzanu.htm|tìtulu=Sa limba sarda|sambenadu=Tonzanu|nùmene=Giovanna|limba=it|atzessu=2009-06-08|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20170227114118/http://www.midesa.it/cgi-bin/show?art=Tonzanu.htm|dataarchìviu=2017-02-27|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.theguardian.com/science/2016/mar/13/sardinian-professor-fighting-to-save-gaelic-bilingualism|tìtulu=The Sardinian professor fighting to save Gaelic – and all Europe’s minority tongues|situ=the Guardian|data=2016-03-13|limba=en|atzessu=2021-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://truncare.myblog.it/2012/09/15/conferenza-di-francesco-casula-sulla-lingua-sarda-flumini-27/|tìtulu=Conferenza di Francesco Casula sulla Lingua sarda (Flumini 27 settembre): sfatare i più diffusi pregiudizi sulla lingua sarda|sambenadu=Casula|nùmene=Francesco|wkautore=Frantziscu Casula|situ=truncare.myblog.it|limba=it|atzessu=2021-07-29|dataarchìviu=2021-09-28|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210928133822/https://truncare.myblog.it/2012/09/15/conferenza-di-francesco-casula-sulla-lingua-sarda-flumini-27/|urlmortu=eja}}</ref> e èssere ligada a unu "traditzionalismu" de carchi genia<ref>{{Tzita web|http://www.francopiga.it/francopiga/index.php/la-lingua-sarda-oggi-bilinguismo.html|La lingua sarda oggi: bilinguismo, problemi di identità culturale e realtà scolastica, Maurizio Virdis (Università di Cagliari)}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://guide.supereva.it/lingua_sarda/interventi/2010/12/quando-muore-una-lingua-si-oscura-un-cielo|tìtulu=Quando muore una lingua si oscura il cielo|sambenadu=Bandinu|nùmene=Bachisio|wkautore=Bachisio Bandinu|situ=guide.supereva.it|limba=it|atzessu=2021-07-29|dataarchìviu=2021-10-24|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20211024112021/http://guide.supereva.it/lingua_sarda/interventi/2010/12/quando-muore-una-lingua-si-oscura-un-cielo|urlmortu=eja}}</ref>. Cando sa Carta pro s'autonomia si fiat iscriende in su 1948, su legisladore at isseberadu de no incluire, che a fundamentu de sa "ispetzializade" sarda, riferimentu perunu a s'identidade geogràfica e culturale,<ref>{{Tzita web|url=http://www.sardegnacultura.it/j/v/258?xsl=258&s=24014&v=2&c=2480&t=7|tìtulu=Strumenti giuridici per la promozione della lingua sarda|editore=Sardegna Cultura|limba=it|atzessu=2020-08-04|dataarchìviu=2020-10-30|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201030101540/http://www.sardegnacultura.it/j/v/258?xsl=258&s=24014&v=2&c=2480&t=7|urlmortu=eja}}</ref><ref>[http://www.condaghes.it/public/docs/relata_lege.pdf Relazione di accompagnamento al disegno di legge “Norme per la tutela, valorizzazione e promozione della lingua sarda e delle altre varietà linguistiche della Sardegna”, pp.7]</ref><ref>Salvi, Sergio (1974). ''Le lingue tagliate'', Rizzoli, pg.193</ref><ref>{{Tzita web |url=http://www.ufficiostudiangioy.it/news/storia_autonomia.pdf |tìtulu=Francesco Casula, Gianfranco Contu. ''Storia dell'autonomia in Sardegna, dall'Ottocento allo Statuto Sardo'', Dolianova, Stampa Grafica del Parteolla, 2008, p. 116, 134 |atzessu=2020-08-04 |dataarchìviu=2020-10-20 |urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201020081840/http://www.ufficiostudiangioy.it/news/storia_autonomia.pdf |urlmortu=eja }}</ref> ca tando si timiant ca de custa manera podiant pònnere fogu pro pretesas autonomistas prus radicales si non fintzas de òrdine indipendentista, e limitende·si masaprestu a su reconnoschimentu de unas cantas preguntas, de genia sotzioeconòmica tìpica, a su continente<ref>Pala, Carlo (2016). ''Idee di Sardegna'', Carocci Editore, pp.118</ref><ref>[[Gianfranco Pintore|Pintore, Gianfranco]] (1996). ''La sovrana e la cameriera: La Sardegna tra sovranità e dipendenza''. Nùgoro: Insula, 13</ref>; est dae in cue chi naschet s'idea de nche fàghere arribbare a Sardigna s'industria pesante, sas installatziones militares, e unu "pranu de rinàschida" aprontadu dae Roma<ref>«Lo Stato con il concorso della Regione dispone un piano organico per favorire la rinascita economica e sociale dell'Isola.» Art.13, [http://www.regione.sardegna.it/documenti/1_13_20041227120402.pdf Testu istòricu de s'Istatutu]</ref><ref>{{Tzita web |url=http://www.ufficiostudiangioy.it/news/storia_autonomia.pdf |tìtulu=Francesco Casula, Gianfranco Contu. ''Storia dell'autonomia in Sardegna, dall'Ottocento allo Statuto Sardo'', Dolianova, Stampa Grafica del Parteolla, 2008, p. 118 |atzessu=2020-08-04 |dataarchìviu=2020-10-20 |urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201020081840/http://www.ufficiostudiangioy.it/news/storia_autonomia.pdf |urlmortu=eja }}</ref>. Unu raportu de sa cummissione parlamentare de inchiesta pro su banditismu aiat iscritu de si pònnere in guàrdia dae «tendèntzias isulatzionistas dannosas in manera particulare pro s'isvilupu de sa sotziedade sarda, chei dae pagu si sunt manifestadas cun sa proposta de cunsiderare su sardu che a una limba de una minoria ètnica»<ref>{{Tzita libru|autore=Pier Sandro Pillonca|tìtulu=La lingua sarda nelle istituzioni. Quarant'anni di dibattiti in Consiglio Regionale|url=http://www.fondazionesardinia.eu/ita/wp-content/uploads/2020/09/Libro-Pier-Sandro-Pillonca-lingua-sarda-e-istituzioni.pdf|annu=2020|editore=Edizioni Fondazione Sardinia|tzitade=Rende|limba=it|p=12|atzessu=2021-07-29|dataarchìviu=2021-06-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210626074925/http://www.fondazionesardinia.eu/ita/wp-content/uploads/2020/09/Libro-Pier-Sandro-Pillonca-lingua-sarda-e-istituzioni.pdf|urlmortu=eja}}</ref>. S'istatutu, iscritu in custa manera dae su legisladore, agataiat sa resone giustificativa in sa "arrestradesa" econòmica de sa regione, chi a parre suo faghiat auspicare su chi est istadu mutidu su "pranu de rinàschida" industriale in tempos curtzos pro s'ìsula: a diferèntzia de àteros istatutos ispetziales, su sardu non faghet riferimentu a sa chi a beru est sa comunidade destinatària in sos àmbitos sotziales e culturales suos, chi imbetzes beniant postos a intro de una colletividade ebbia, s'italiana<ref>«se i poteri della Carta sarda apparivano estesi sul piano economico (pur con limiti in sede di applicazione concreta), lo statuto lasciava scoperto totalmente l’ambito sociale e culturale. L’art. 1 dello statuto, infatti, non fa alcun riferimento né alla nozione di “popolo sardo” né di “lingua sarda” […]. Manca il fondamento della soggettività di popolo che invece è previsto in altri statuti speciali. Per esempio, mancano i riconoscimenti di tipo etnolinguistico e culturale.» Pala, Carlo. ''La Sardegna. Dalla “vertenza entrate” al federalismo fiscale?'', in ''Istituzioni del Federalismo. Rivista di studi giuridici e politici'', 2012, 1, p.215</ref><ref group="Nota">A sa base de su chi si mutit "autonomismu abortivu", a parre de sos crìticos de istatutu che a [[Eliseo Spiga]], bi fiat sa mancàntzia de s'assuntzione de un'identidade sarda dotada de una sugetividade a banda, in sas ispetzifitzidades etnonatzionales, linguìsticas e culturales suas, cunfronta a sa comunidade istatale in s'insieme suo; manchende cussa, a parre issoro si diat èssere arribados a unu modellu amministrativu chi omologaiat s'Ìsula a "una provìntzia cale si siat de s'istivale". [http://www.ufficiostudiangioy.it/news/storia_autonomia.pdf Francesco Casula, Gianfranco Contu. ''Storia dell'autonomia in Sardegna, dall'Ottocento allo Statuto Sardo''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201020081840/http://www.ufficiostudiangioy.it/news/storia_autonomia.pdf |date=2020-10-20 }}, Patiolla, Stampa Grafica del Parteolla, 2008, p. 116</ref>. Indedda meda dae s'afirmatzione de un'autonomia sarda fundada in subra de su reconnoschimentu de un'identidade culturale ispetzìfica e funduda, comente est acontèssidu in sa [[Badde de Aosta]] o in su [[Provìntzia autònoma de Bolzano - Alto Adige/Südtirol|Tirolu de su Sud]], ssu resurtu est istadu «un'autonomismu economitzìsticu in manera crara, ca non at bòlidu o no faghiat a si pigare un'autonomia forte, cun raighinas in sa cultura, un'ispetzialidade sarda chi non fiat sceti arresonende in tèrmines de arretradesa e poberesa econòmica» (cit. Mariarosa Cardia).<ref>Cardia, Mariarosa (1998). ''La conquista dell’autonomia (1943-49)'', in Luigi Berlinguer, Luigi e Mattone, Antonello. ''La Sardegna'', Torinu, Einaudi, p. 749</ref> In su mentras, àteras polìticas de genia assimiladora fiant aplicadas fintzas in su segundu pustisgherra<ref name="Lubello" />, totu sighende a italianizatzare logos istòricos e ogetos de sa bida cuotidiana, e torrende a un'imparu obrigatòriu chi at imparadu sa limba italiana ma no ammitiat su sardu; antzis, l'iscoragiat in manera ativa pro mèdiu de proibitziones e bardiamentu difùndidu de chie lu promoveret<ref>{{Tzita web|url=https://www.manifestosardo.org/lingua-sarda-dallinterramento-alla-resurrezione/|tìtulu=Lingua sarda: dall’interramento alla resurrezione?|sambenadu=Casula|nùmene=Francesco|situ=Il Manifesto Sardo|data=2014-08-31|limba=it|atzessu=2020-07-29}}</ref>: sos mastros teniant in minisprètziu sa limba, pensende·la unu dialetu ruzu e contribuende a un'abbassamentu galu prus mannu de su prestìgiu suo in sa comunidade sardòfona. A parre de unos cantos istudiosos sos mètodos impreados pro promòvere s'impreu de s'italianu, creados cun sa punna de tènnere un'italofonia esclusiva e sutrativa<ref>Manuale di linguistica sarda (Manual of Sardinian linguistics), 2017, Ed. by Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo. Manuals of Romance Linguistics, De Gruyter Mouton, p.208</ref>, diant àere influidu in manera negativa in sas prestatziones iscolàsticas de sos istudiantes sardos<ref name="bolognesibocc">{{Tzita libru|autore=Roberto Bolognesi|tìtulu=Le identità linguistiche dei Sardi|annu=2013|editore=[[Condaghes (domo editora)|Condaghes]]|tzitade=Casteddu|limba=it|p=66|tzitatzione=Anche qui, per quanto riguarda le percentuali di posticipatari [ripetenti] presenti nel campione, viene rilevata una loro maggiore presenza nelle regioni settentrionali e una diminuzione costante nel passaggio dal Centro al Sud. In Val d'Aosta sono il 31% e nelle scuole italiane della Provincia di Bolzano il 38%. Scendendo al sud, la tendenza alla diminuzione è la stessa della scuola media, fino ad arrivare al 13% in Calabria. Unica eccezione la Sardegna che arriva al 30%. Le cause ipotizzate sono sempre le stesse. La Sardegna, in controtendenza con le regioni dell'Italia meridionale, a cui quest'autore vorrebbe associarla, mostra percentuali di ripetenze del tutto analoghe a quelle di regioni abitate da altre minoranze linguistiche.}}</ref><ref>Mongili, Alessandro (2013). Introduction to Corongiu, Giuseppe, ''Il sardo: una lingua normale'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], 2013</ref><ref>«Ancora oggi, nonostante l'eradicazione e la stigmatizzazione della sardofonia nelle generazioni più giovani, il "parlare sbagliato" dei sardi contribuisce con molta probabilità all'espulsione dalla scuola del 23% degli studenti sardi (contro il 13% del Lazio e il 16% della Toscana), e lo giustifica in larga misura anche di fronte alle sue stesse vittime (ISTAT 2010).» Mongili, Alessandro (2015). ''Topologie postcoloniali. Innovazione e modernizzazione in Sardegna'', Chpt. 9: ''I problemi della standardizzazione del sardo''</ref>. Fenòmenos chi s'agatant prus de sa mèdia in Sardigna, che a sos tassos de abbandonu iscoltàsticu e de sas repitèntzias, anàlogos a cussos de àtaeras minorias linguìsticas<ref name="bolognesibocc" />, Diant àere postu in discussione petzi in sos annos Novanta s'eficàtzia bera de un'istrutzione a una limba ebbia, cun propostas noas ligadas a una metodologia cumparativa<ref>Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo (2017). ''Manuale di linguistica sarda''. Manuals of Romance Linguistics. De Gruyter Mouton. p. 38-39</ref>. Sas normas istatutàrias, delineadas in cussa manera, si sunt riveladas, in su cumplessu, unu traste inadeguadu pro rispòndere a sos problemas de s'ìsula;<ref name="Toso" /><ref name="Salviaut">Salvi, Sergio (1974). ''Le lingue tagliate'', Rizzoli, pg.198-199</ref> intre sos annos chimbanta e sessanta, annotamala, est incumentzadu su protzessu beru de càmbiu radicale e definitivu de sa limba sarda cun cussa italiana, pro neghe de sa difusione, siat in su territòriu isolanu siat in su restu de su territòriu italianu, de sos mèdios de comunicatzione de massa chi trasmitiant in sa s'idioma italianu ebbia.<ref>{{Tzita web|http://sardegnamondo.blog.tiscali.it/2012/07/30/lingua-e-musica-in-sardegna/|Lingua e musica in Sardegna - Sardegnamondo|limba=it|atzessu=5 austu 2012|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20140903132234/http://sardegnamondo.blog.tiscali.it/2012/07/30/lingua-e-musica-in-sardegna/|dataarchìviu=2014-09-03|deadurl=eja}}</ref> Mescamente sa televisione at difùndidu s'impreu de s'italianu e nd'at fatzilitadu sa cumprensione e s'impreu fintzas intre sas persones chi, finas a cussu momentu, s'espressaiant in sardu ebbia. Partinde dae sa fine de sos annos sessanta,<ref name="Toso" /><ref name="Salviaut" /><ref>[https://www.degruyter.com/view/product/180542 ''Manuale di linguistica sarda''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612153642/https://www.degruyter.com/view/product/180542 |date=2018-06-12 }}, 2017, A cura di Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo. Manuals of Romance Linguistics, De Gruyter Mouton, pp.31; 36</ref> in cointzidèntzia cun sa rinàschida de unu [[sardismu]] declinadu in suta de su sinnu de unu "revivalismu linguìsticu e culturale",<ref>Giannetta Murru Corriga (edited by), 1977. ''Etnia, lingua, cultura : un dibattito aperto in Sardegna'', EDES, ''Tradizione, identità e cultura sarde nella scuola'', Giovanni Lilliu, pp.128-131</ref> ant cumintzadu a èssere aviadas medas campagnas pro otènnere unu bilinguismu paritàriu a beru che a elementu de salvaguàrdia de s'identidade isolana: fintzas si giai in su 1955 aiant istabilidu chimbe càtedras de linguìstica sarda<ref>Paolo Coluzzi (2007). ''Minority Language Planning and Micronationalism in Italy: An Analysis of the Situation of Friulian, Cimbrian and Western Lombard with Reference to Spanish Minority Languages''. Peter Lang. p. 45.</ref>, una prima recherta l'at fata una delìbera adotada a s'unanimidade dae s'[[Universidade de Casteddu]] in su 1971, in ue si pediat a s'autoridade polìtica regionale e natzionale su reconnoschimentu de sos sardos che a minoria etnolinguìstica e de su sardu che a idioma coufitziale de s'ìsula<ref>{{Tzita libru|autore=Pier Sandro Pillonca|tìtulu=La lingua sarda nelle istituzioni. Quarant'anni di dibattiti in Consiglio Regionale|url=http://www.fondazionesardinia.eu/ita/wp-content/uploads/2020/09/Libro-Pier-Sandro-Pillonca-lingua-sarda-e-istituzioni.pdf|annu=2020|editore=Edizioni Fondazione Sardinia|tzitade=Rende|limba=it|pp=12-13|atzessu=2021-07-29|dataarchìviu=2021-06-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210626074925/http://www.fondazionesardinia.eu/ita/wp-content/uploads/2020/09/Libro-Pier-Sandro-Pillonca-lingua-sarda-e-istituzioni.pdf|urlmortu=eja}}</ref><ref>«The University of Cagliari passed a resolution demanding from regional and state authorities the recognition of the Sardinians as an ethnic and linguistic minority and of Sardinian as their national language.» Rebecca Posner, John N. Green (1993). ''Bilingualism and Linguistic Conflict in Romance''. De Gruyter Mouton. p. 272</ref><ref group="Nota">Istàntzia de su Prof. A. Sanna in subra de sa pronùntzia de sa Facultade de Lìteras pro su chi pertocat a s'amparu de su patrimòniu ètnicou-linguìsticu sardu. Su prof. Antonio Sanna dichiarat custu: «Gli indifferenti problemi della scuola, sempre affrontati in Sardegna in torma empirica, appaiono oggi assai particolari e non risolvibili in un generico quadro nazionale; il tatto stesso che la scuola sia diventata scuola di massa comporta il rifiuto di una didattica inadeguata, in quanto basata sull'apprendimento concettuale attraverso una lingua, per molti aspetti estranea al tessuto culturale sardo. Poiché esiste un popolo sardo con una propria lingua dai caratteri diversi e distinti dall'italiano, ne discende che la lingua ufficiale dello Stato, risulta in effetti una lingua straniera, per di più insegnata con metodi didatticamente errati, che non tengono in alcun conto la lingua materna dei Sardi: e ciò con grave pregiudizio per un'efficace trasmissione della cultura sarda, considerata come sub-cultura. Va dunque respinto il tentativo di considerare come unica soluzione valida per questi problemi una forzata e artificiale forma di acculturazione dall'esterno, la quale ha dimostrato (e continua a dimostrare tutti) suoi gravi limiti, in quanto incapace di risolvere i problemi dell'isola. È perciò necessario promuovere dall'interno i valori autentici della cultura isolana, primo fra tutti quello dell'autonomia, e "provocare un salto di qualità senza un'acculturazione di tipo colonialistico, e il superamento cosciente del dislivello di cultura" ([[Giovanni Lilliu|Lilliu]]). La Facoltà di Lettere e Filosofia dell'Università di Cagliari, coerentemente con queste premesse con l'istituzione di una Scuola Superiore di Studi Sardi, è pertanto invitata ad assumere l'iniziativa di proporre alle autorità politiche della Regione Autonoma e dello Stato il riconoscimento della condizione di minoranza etnico-linguistica per la Sardegna e della lingua sarda come lingua «nazionale» della minoranza. È di conseguenza opportuno che si predispongano tutti i provvedimenti a livello scolastico per la difesa e conservazione dei valori tradizionali della lingua e della cultura sarda e, in questo contesto, di tutti i dialetti e le tradizioni culturali presenti in Sardegna (ci si intende riferire al Gallurese, al Sassarese, all'Algherese e al Ligure-Carlofortino). In ogni caso tali provvedimenti dovranno comprendere necessariamente, ai livelli minimi dell'istruzione, la partenza dell'insegnamento del sardo e dei vari dialetti parlati in Sardegna, l'insegnamento nella scuola dell'obbligo riservato ai Sardi o coloro che dimostrino un'adeguata conoscenza del sardo, o tutti quegli altri provvedimenti atti a garantire la conservazione dei valori tradizionali della cultura sarda. È bene osservare come, nel quadro della diffusa tendenza a livello internazionale per la difesa delle lingue delle minoranze minacciate, provvedimenti simili a quelli proposti sono presi in Svizzera per la minoranza ladina fin dal 1938 (48000 persone), in Inghilterra per il Galles, in Italia per le minoranze valdostana, slovena e ultimamente ladina (15000 persone), oltre che per quella tedesca; a proposito di queste ultime e specificamente in relazione al nuovo ordinamento scolastico alto-atesino. Il presidente del Consiglio on. [[Emilio Colombo|Colombo]], nel raccomandare ala Camera le modifiche da apportare allo Statuto della Regione Trentino-Alto Adige (il cosiddetto "pacchetto"), «modifiche che non escono dal concetto di autonomia indicato dalla Costituzione», ha ritenuto di dovere sottolineare l'opportunità "che i giovani siano istruiti nella propria lingua materna da insegnanti appartenenti allo stesso gruppo linguistico"; egli inoltre aggiungeva che "solo eliminando ogni motivo di rivendicazione si crea il necessario presupposto per consentire alla scuola di svolgere la sua funzione fondamentale in un clima propizio per la migliore formazione degli allievi". Queste chiare parole del presidente del Consiglio ci consentono di credere che non si voglia compiere una discriminazione nei confronti della minoranza sarda, ma anche per essa valga il principio enunciato dall'opportunità dell'insegnamento della lingua materna a opera di insegnanti appartenenti allo stesso gruppo linguistico, onde consentire alla scuola di svolgere anche in Sardegna la sua funzione fondamentale in un clima propizio alla migliore formazione per gli allievi. Si chiarisce che tutto ciò non è sciovinismo né rinuncia a una cultura irrinunciabile, ma una civile e motivata iniziativa per realizzare in Sardegna una vera scuola, una vera rinascita, "in un rapporto di competizione culturale con lo stato (…) che arricchisce la Nazione" (Lilliu)». Il Consiglio unanime approva le istanze proposte dal prof. Sanna e invita le competenti autorità politiche a promuovere tutte le iniziative necessarie, sul piano sia scolastico che politico-economico, a sviluppare coerentemente tali principi, nel contempo acquisendo dati atti a mettere in luce il suesposto stato. Cagliari, 19 febbraio 1971. [Farris, Priamo (2016). ''Problemas e aficàntzias de sa pianificatzioni linguistica in Sardigna. Limba, Istòria, Sotziedadi'' / ''Problemi e prospettive della pianificazione linguistica in Sardegna. Lingua, Storia, Società'', Youcanprint]</ref>. Unu primu abbotzu de lege pro su bilinguismu l'at redatada su [[Partidu Sardu - Partito Sardo d'Azione|Partidu Sardu de Atzione]] in su 1975<ref>Rebecca Posner, John N. Green (1993). ''Bilingualism and Linguistic Conflict in Romance''. De Gruyter Mouton. p. 272.</ref>. Est famadu su richiamu patriòticu espressadu unos cantos mese in antis de mòrrere, in su 1977, dae su poeta [[Remundu Piras]], chi in ''Non sias isciau''<ref group="Nota">"O sardu, si ses sardu e si ses bonu, / Semper sa limba tua apas presente: / No sias che isciau ubbidiente / Faeddende sa limba 'e su padronu. / Sa nassione chi peldet su donu / De sa limba iscumparit lentamente, / Massimu si che l'essit dae mente / In iscritura che in arrejonu. / Sa limba 'e babbos e de jajos nostros / No l'usades pius nemmancu in domo / Prite pobera e ruza la creides. / Si a iscola no che la jughides / Po la difunder menzus, dae como / Sezis dissardizende a fizos bostros." in {{Tzita web|url=http://www.poesias.it/poeti/piras_raimondo/sonetti/No_sias_isciau.rtf|tìtulu=Piras, Raimondo. No sias isciau}}</ref> invitaiat a su recùperu de sa limba pro s'opònnere a sa dessardizatzione de sas generatziones de su tempus benidore.<ref name="Remundu" /> In su 1978, una lege de initziativa populare pro su bilinguismu at collidu mìgias de firmas, ma no est istada mai aprovada ca at addobiadu sa contrariedade de sa manca e mescamente de su Partidu Comunista Italianu<ref>{{Tzita libru|autore=Paolo Caretti et al.|editore=G. Giappichelli Editore|p=67|titolo=Regioni a statuto speciale e tutela della lingua|anno=2017}}</ref>, chi a pustis de duos annos at propònnidu unu progetu de lege suo "pro sa tutela de sa limba e de sa cultura de su pòpulu sardu"<ref>Rebecca Posner, John N. Green (1993). ''Bilingualism and Linguistic Conflict in Romance''. De Gruyter Mouton. p. 273.</ref>. In sos annos '80, a s'atentu de su Cussìgiu regionale sunt istados presentados tres progetos de lege chi aiant unu cuntenutu pretzisu a sa delìbera adotada dae s'Universidade de Casteddu<ref name="Rosita">{{Tzita libru|nùmene=Rebecca|sambenadu=Posner|nùmene2=John N.|sambenadu2=Green|tìtulu=Bilingualism and Linguistic Conflict in Romance|url=https://books.google.it/books?id=_8J7ilk0bAgC&printsec=frontcover&dq=Bilingualism+and+Linguistic+Conflict+in+Romance&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Sardinian&f=false|atzessu=2020-07-18|data=1993|editore=Walter de Gruyter|limba=en|ISBN=978-3-11-011724-0}}</ref>. In sos annos Setanta, s'est registradu unu protzessu mannu de remplasamentu linguìsticu cara a s'italianu non in su [[Campidanu]] ebbia, ma fintzas in àreas geogràficas chi unu tempus beniant cunsideradas cunservadoras pro su chi pertocat a sa linguìstica, che a [[Macumere]] in sa [[provìntzia de Nùgoro]] (1979); a sa ridefinitzione de s'istrutura econòmicu-sotziale galu in atu est currispòndida, difatis, una mudadura prus manna de su repertòriu linguìsticu, chi at determinadu issu matessi un'islitamentu de sos balores in subra de sos cales si basaiant s'identidade ètnica e culturale de sas comunidades sardas.<ref>{{Tzita libru|nùmene2=Giovanni|sambenadu2=Sistu|tìtulu=Sardegna: geografie di un'isola|annu=2019|editore=Franco Angeli|tzitade=Milanu|limba=it|p=193}}</ref><ref group="Nota">Gavino Pau, in un interventu suo in La Nuova Sardegna (18 de abrile de su 1978, ''Una lingua defunta da studiare a scuola''), naraiat chi "pro totus s'italianu fiat una àtera limba in sa cale traduìamus sos pensamentos nostros chi, impossìbiles de firmare, essiant a foras in sardu" e galu, pro sa limba sarda "apamus bìvidu, pro issa amus sufridu, pro issa bivimus e amus a bìvere. Sa die chi issa at a mòrrere, amus a mòrrere fintzas nois che a sardos." (cit. in Melis Onnis, Giovanni (2014). ''Fueddariu sardu campidanesu-italianu'', Domus de Janas, Presentatzione)</ref><ref>Pro Mura, custas mudaduras sotzioeconòmicas sunt istadas cunsideradas che a ingendradoras de una mudada mannu che a «una mudadura antropològica bera e pròpia de sa realidade isolana». Mura, Giovanni (1999). ''Fuéddus e chistiònis in sárdu e italiánu'', Istituto Superiore Regionale Etnografico, Nùgoro, p.3</ref><ref group="Nota">S'italianizatzione culturale de sa populatzione sarda aiat tando assùmidu proportziones gasi mannas de induire a Giovan Battista Pellegrini, in s'Introduzione a s'Atlante istòricu-linguìsticu-etnogràficu friulanu, a "bantare", a contu suo, sos sardos ca issos si naraiant dispostos a atzetare chi s'idioma issoro, fintzas si fiat «unu mèdiu espressivu meda prus pagu subordinadu a s'italianu» esseret cunsideradu unu "dialetu" de s'italianu ebbia, in cuntrastu craru a s'altivesa e a sa lealidade linguìstica de sos friulanos (Salvi, Sergio (1974). ''Le lingue tagliate'', Rizzoli, p.195 ; Pellegrini, Giovan Battista (1972). ''Introduzione all'Atlante storico-linguistico-etnografico friulano (ASLEF)'', Vol. I, p.17 ). Cunsideratziones anàlogas a sas de Pellegrini las aiat fatas, unos cantos annos in antis, in su 1967, su linguista tedescu Heinz Kloss in riferimentu a su cuntzedu de ''[[Ausbausprache - Abstandsprache - Dachsprache|Dachsprache]]'' ("limba cuberta"), imbentadu dae issu; in s'istùdiu pionerìsticu suo, issu faghiat notare comente limbas de comunidades che a sos sardos, sos otzitanos e sos haitianos beniant cunsideradas dae issos matessi comente petzi «dialetos de limbas binchidoras in logu de sistemas linguìsticos autònomos», in manera diferente dae sa lealtade funguda de sos catalanos chi, nointames su proibitzionismu franchista, non diant àere atzetadu mai una degradatzione gasi manna de sa limba issoro cunfronta a s'ùnica limba chi tando fiat ufitziale, s'ispagnolu (Kloss, Heinz (1967). ''"Abstand Languages" and "Ausbau Languages"''. Anthropological Linguistics, 9(7), p.36.).</ref>. Custa chistione est istada ogetu de anàlisis sotziològicas in sas mudadas acontèssidas in s'identidade de sa comunidade sarda, cun sas atitudines suas contra a sa sardofonia influentzadas dae unu stigma de una "primitividade" e "arretradesas" farsas ma propagandadas a longu dae sas istitutziones, de òrdine polìticu e sotziale, favorèvoles a s'italianidade linguìstica.<ref>«Nella coscienza dei sardi, in analogia con i processi che caratterizzano la subalternità ovunque, si è costituita un'identità fondata su alcune regole che distinguono il dicibile (autonomia in politica, italianità linguistica, criteri di gusto musicali convenzionali non sardi, mode, gastronomie, uso del tempo libero, orientamenti politici) come campo che può comprendere quasi tutto ma non l'indicibile, cioè ciò che viene stigmatizzato come "arretrato", "barbaro", "primitivo", cioè sardo ''de souche'', "autentico". Questa esclusione del sardo ''de souche'', originario, si è costituita lentamente attraverso una serie di atti repressivi (Butler 2006, 89), dalle punizioni scolastiche alla repressione fascista del sardismo, ma anche grazie alla pratica quotidiana del passing e al diffondersi della cultura di massa in epoca recente (in realtà molto più porosa della cultura promossa dall'istruzione centralizzata).» Mongili, Alessandro (2015). ''Topologie postcoloniali. Innovazione e modernizzazione in Sardegna'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], Capìtulu 1.2, Indicibile è il sardo</ref> Su sardu diat àere subidu un'arretramentu chene pàsida cara a s'italianu, pro neghe de unu "cumplessu de sa minoria" chi at ispintu sa comunidade sarda a un'atitùdine de minisprètziu pro sa limba issoro.<ref>Mura, Giovanni (1999). ''Fuéddus e chistiònis in sárdu e italiánu'', Istituto Superiore Regionale Etnografico, Nùgoro, p.3</ref>In sos annos annos a pustis, però, b'est istadu unu càmbiu de cumportamentu: sa limba no est istada petzi reconnota comente unu marcadore ètnicu/identitàriu positivu<ref>{{Tzita libru|autore=Rebecca Posner, John N. Green|tìtulu=Bilingualism and Linguistic Conflict in Romance|annu=1993|editore=De Gruyter Mouton|limba=en|p=279|tzitatzione=It also became obvious that the polarization of the language controversy had brought about a change in the attitude towards Sardinian and its use. Sardinian had become a symbol of ethnic identity: one could be proud of it and it served as a marker to distance oneself from the 'continentali' [Italians on the continent].}}</ref>, ma est istada fintzas su canale pro mèdiu de su cale at agatadu espressione sa discuntentesa sotziale causada dae sas atziones de su guvernu tzentrales, cunsideradas no in gradu de providire a su satisfamentu de sos bisòngios sotziales e econòmicos de s'Ìsula<ref>{{Tzita libru|autore=Rebecca Posner, John N. Green|tìtulu=Bilingualism and Linguistic Conflict in Romance|annu=1993|editore=De Gruyter Mouton|limba=en|p=279|tzitatzione=It also turned out that this segregation from Italian became proportionately stronger as speakers felt that they had been let down by the 'continentali' in their aspirations towards better socio-economic integration and greater social mobility.}}</ref>. A su matessi tempus, però, s'est bidu comente cussu sentidu positivu pro a sa limba fiat in cuntrastu cun s'impreu efetivu suo, chi sighiat a calare meda<ref>{{Tzita libru|autore=Rebecca Posner, John N. Green|tìtulu=Bilingualism and Linguistic Conflict in Romance|annu=1993|editore=De Gruyter Mouton|limba=en|p=288|tzitatzione=The data in Sole 1988 point to the existence of two opposing tendencies: Sardophone speakers hold their language in higher esteem these days than before but they still use it less and less.}}</ref>. In su [[ghennàrgiu]] de su [[1981]] su giornale "Nazione Sarda" at fatu unu colpu giornalisticu iscoberende chi, in su 1976, su Ministèriu de s'Istrutzione italianu aiat publicadu una nota pedende informatziones in subra de sos insegnantes chi impreaiant sa limba sarda in s'iscola, e chi su proveditoradu de Tàtari aiat publicadu una tzirculare a ogetu “Iscolas de Sardigna – Introdutzione de sa limba sarda” inue pediat a sos prèsides e a sos diretores didàticos de s'astènnere dae initziativas de cussa genia e de informare su proveditoradu de cale si siat atividade ligada a s'introdutzione de sa limba sarda in cussas iscolas e istitutos.<ref>{{Tzita noas|limba=it|autore=|tìtulu=Schedati tutti gli insegnanti che vogliono portare la lingua sarda nelle scuole|publicatzione=Nazione Sarda|data=1981-01-20}}</ref><ref>{{Tzita noas|nùmene=Sarvadore|sambenadu=Serra|autore=|url=https://salimbasarda.net/cando-ischedaiant-sos-maistros-de-sardu/|tìtulu=Cando ischedaiant sos maistros de sardu|publicatzione=Limba Sarda 2.0|data=2021-01-28|atzessu=2021-02-01}}</ref><ref>{{Tzita noas|limba=it|nùmene=Francesco|sambenadu=Casula|autore=|url=https://www.manifestosardo.org/lingua-sarda-dallinterramento-alla-resurrezione/|tìtulu=Lingua sarda: dall’interramento alla resurrezione?|publicatzione=Il Manifesto Sardo|data=2014-09-01|atzessu=2021-02-01}}</ref> In su 1981 su Cussìgiu Regionale at dibatidu e votadu a favore de s'introdutzione de su bilinguismu pro sa primu borta<ref>{{Tzita libru|autore=Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo|tìtulu=Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance Linguistics|annu=2017|editore=De Gruyter Mouton|limba=it,en|p=37}}</ref><ref>{{Tzita libru|autore=Pier Sandro Pillonca|tìtulu=La lingua sarda nelle istituzioni. Quarant'anni di dibattiti in Consiglio Regionale|url=http://www.fondazionesardinia.eu/ita/wp-content/uploads/2020/09/Libro-Pier-Sandro-Pillonca-lingua-sarda-e-istituzioni.pdf|annu=2020|editore=Edizioni Fondazione Sardinia|tzitade=Rende|limba=it|pp=21-44|atzessu=2021-07-29|dataarchìviu=2021-06-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210626074925/http://www.fondazionesardinia.eu/ita/wp-content/uploads/2020/09/Libro-Pier-Sandro-Pillonca-lingua-sarda-e-istituzioni.pdf|urlmortu=eja}}</ref>. In risposta a sas pressiones fatas dae una risolutzione de su Cussìgiu de Europa in subra de sa tutela de sas minorias natzionales, in su 1982 su guvernu italianu at creadu una commissione pro indagare mègius sa chistione<ref name="Kurt Braunmüller 2003 p. 238">Kurt Braunmüller, Gisella Ferraresi (2003). ''Aspects of multilingualism in European language history''. Amsterdam/Philadelphia: University of Hamburg. John Benjamins Publishing Company. p. 238.</ref>; s'annu a pustis est istadu presentadu unu disinnu de lege a su Parlamentu italianu, ma chene resessida. Una de sas primas leges aprovadas definitivamentedae su legislatore regionale, sa "Lege Cuàdru pro sa Tutela e Valorizatzione de sa Limba e de sa Cultura de sa Sardigna" de su 3 de austu de su 1993, est istada botzada dae sa Corte Costitutzionale a pustis de unu ricursu de su guvernu tzentrale, chi la cunsideraiat "esorbitante pro aspetos plùrimos dae sa cumpetèntzia integrativa e atuativa possedida dae sa Regione in matèria de imparu".<ref>[https://www.cortecostituzionale.it/actionPronuncia.do ''Sentenza n.290/1994'', pres. Casavola]</ref><ref>Deplano, Andrea (1996). ''Etnia e folklore : storia, prospettive, strumenti operativi'', Artigianarte, Casteddu, p.58-59</ref> Comente s'ischit, sos sardos ant dèpidu isetare àteros bator annos pro chi sa normativa regionale no esseret sutaposta a giudìtziu de costitutzionalidade, e àteros duos pro chi su sardu poderet agatare reconnoschimentu in Itàlia in manera contemporànea a àteras ùndighi minorias etnolinguìsticas. Difatis sa lege n.482/1999 in subra de sas minorias linguìsticas istòricas l'ant aprovada petzi a pustis de sa ratìfica italiana de sa Cunventzione-cuadru pro s'amparu de sas minorias natzionales de su Cussìgiu de Europa in su 1998<ref name="Kurt Braunmüller 2003 p. 2382">Kurt Braunmüller, Gisella Ferraresi (2003). ''Aspects of multilingualism in European language history''. Amsterdam/Philadelphia: University of Hamburg. John Benjamins Publishing Company. p. 238.</ref>. Una chirca promòvida dae MAKNO in su 1984 at riveladu chi sos 3/4 de sos sardos fiant a favore meda de s'imparu bilìngue in sas iscolas (su 22% de su campione cheriat un'introduimentu obrigatòriu e su 54,7% unu facoltativu) cantu de unu status de bilinguismu ufitziale che a sa [[Badde de Aosta]] e su [[Provìntzia autònoma de Bolzano - Alto Adige/Südtirol|Südtirol]] (62,7% de su campione a favore, 25,9% contràriu e 11,4% dudosu).<ref>Pinna, M.T. Catte (1992). ''Educazione bilingue in Sardegna: problematiche generali ed esperienze di altri paesi'', Edizioni di Iniziative culturali, Tàtari, pp.166-174</ref> Custos datos sunt istados in parte corroborados dae un'àtera iscumbata demoscòpica acumprida in su 2008, in ue su 57,3% ammustraiat un'atitudine favorèvole cara a sa presèntzia de su sardu in oràriu iscolàsticu in paris a s'italianu.<ref>{{Tzita web |url=http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_88_20070514130939.pdf |tìtulu=Oppo, Anna. ''Le lingue dei sardi'', p. 50 |atzessu=2020-08-04 |dataarchìviu=2018-01-07 |urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20180107201700/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_88_20070514130939.pdf |urlmortu=eja }}</ref> [[File:Padre_Nostro_sardo.jpg|right|thumb|Crèsia de su Pater Noster, [[Gerusalemme]]. Iscritzione de su [[Babbu nostru|Babbu Nostru]] in sardu]] Unas cantas personalidades pensant chi su protzessu de assimilatzione diat pòdere batire a sa morte de su cuntzetu de natzione sarda e de populu sardu<ref>{{Tzita libru|autore=Pier Sandro Pillonca|tìtulu=La lingua sarda nelle istituzioni. Quarant'anni di dibattiti in Consiglio Regionale|url=http://www.fondazionesardinia.eu/ita/wp-content/uploads/2020/09/Libro-Pier-Sandro-Pillonca-lingua-sarda-e-istituzioni.pdf|annu=2020|editore=Edizioni Fondazione Sardinia|tzitade=Rende|limba=it|p=9|atzessu=2021-07-29|dataarchìviu=2021-06-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210626074925/http://www.fondazionesardinia.eu/ita/wp-content/uploads/2020/09/Libro-Pier-Sandro-Pillonca-lingua-sarda-e-istituzioni.pdf|urlmortu=eja}}</ref><ref>Gavino Pau, in un'interventu suo in [[La Nuova Sardegna]] (18 abrile 1978, ''Una lingua defunta da studiare a scuola''), naraiat chi "per tutti l'italiano era un'altra lingua nella quale traducevamo i nostri pensieri che, irrefrenabili, sgorgavano in sardo" e galu, pro sa limba sarda "abbiamo vissuto, per essa abbiamo sofferto, per essa viviamo e vivremo. Il giorno che essa morrà, moriremo anche noi come sardi." (cit. in Melis Onnis, Giovanni (2014). ''Fueddariu sardu campidanesu-italianu'', Domus de Janas, Presentazione)</ref><ref>{{Tzita web|http://www.gfbv.it/3dossier/eu-min/sardi-it.html|Paradiso turistico o la lenta morte di un popolo?|autore=Marco Oggianu|data=21 nadale 2006|limba=it|24 freàrgiu 2008}}</ref> in manera diferente dae su chi est acontèssidu, pro esempru, in [[Repùbrica de s'Irlanda|Irlanda]] (ìsula anglitzizada meda). Nointames resurtent ligados a sa limba e cultura sarda sentidos identitàrios profundos<ref name="Rosita2">{{Tzita libru|nùmene=Rebecca|sambenadu=Posner|nùmene2=John N.|sambenadu2=Green|tìtulu=Bilingualism and Linguistic Conflict in Romance|url=https://books.google.it/books?id=_8J7ilk0bAgC&printsec=frontcover&dq=Bilingualism+and+Linguistic+Conflict+in+Romance&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Sardinian&f=false|atzessu=2021-07-29|data=1993|editore=Walter de Gruyter|limba=en|pp=271-294|ISBN=978-3-11-011724-0}}</ref><ref>{{Tzita libru|autore=Paolo Caretti et al.|tìtulu=Regioni a statuto speciale e tutela della lingua|annu=2017|editore=G. Giappichelli Editore|limba=it|p=72|tzitatzione=Se dunque il quadro delle competenze e degli usi linguistici è contraddittorio ed estremamente eterogeneo per le ragioni che abbiamo citato prima, non altrimenti si può dire per l'opinione. Questa è generalmente favorevole a un mutamento dello status pubblico della lingua sarda e delle altre lingue della Sardegna, le vuole tutelare e vuole diffonderne l'uso, anche ufficiale.}}</ref>, su chi si bidet pro mèdiu de anàlisis paret chi siat una lenta ma costante regressione in sa cumpetèntzia siat ativa siat passiva de cussa limba, pro resones de natura printzipalmente polìtica e sotzioeconòmica (s'impreu de s'italianu presentadu che a una crae de avantzamentu e promotzione sotziale<ref>{{Tzita web|url=https://www.uni-stuttgart.de/lingrom/marzo/EscursioneSitoItaliano/il_ruolo_della_lingua.html|tìtulu=Il ruolo della lingua sarda nelle scuole e nelle università sarde|sambenadu=Weisser|nùmene=Svenja|situ=Institut für Linguistik/Romanistik|data=2016-04-12|limba=it|atzessu=2021-07-29|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20171011061608/https://www.uni-stuttgart.de/lingrom/marzo/EscursioneSitoItaliano/il_ruolo_della_lingua.html|dataarchìviu=2017-10-11|urlmortu=eja}}</ref>, su stigma assotziadu a s'impreu de su sardu, su s'ispopulamentu progressivu de sas zonas internas cun sos sardos chi si tramudant a sas costas, s'aflussu de gente dae sa penìsula e sos problemas potentziales de comprensibilidade intre sas limbas chistionadas<ref group="Nota">Est interessante a notare comente in sa chistione linguìstica sarda potzat, pro tzertos versos, sussìstere unu parallelismu cun s'Irlanda, in ue unu fenòmenu simigiante at assùmidu su nùmene de tzìrculu vitziosu de s'Irish Gaeltacht (Cfr. Edwards 1985). Difatis in Irlanda, a s'abbassiada de prestìgiu de su gaèlicu acontèssidu cando issu fiat resurtadu chistionadu in àreas deprimidas sotzialmente e economicamente, s'est agiunta s'emigratzione dae custas àreas cara a sas urbanas e cunsideradas economicamente prus avantzadas, in ue s'idioma majoritàriu (s'inglesu) diat èssere istadu destinadu a abbutinare e prevàlere contra a cussu minoritàriu de sos emigrantes.</ref>, etc.): su nùmeru de pipios chi diat impreare in manera ativa su sardu crollat a unu datu inferiore a su 13%, cuntzentradu in sas zonas internas<ref>La Nuova Sardegna, 04/11/10, Per salvare i segni dell'identità - de Paolo Coretti</ref> che a sa [[Costera]], sa [[Barbàgia]] arta e sas [[Baronia|Baronias]]<ref>{{Tzita web|http://www.sardegna24.net/cultura/ai-docenti-di-sardo-lezioni-in-italiano-1.46195|Ai docenti di sardo lezioni in italiano, Sardegna 24 - Cultura|limba=it}}</ref><ref name="thirteendottwo">{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/nuoro/cronaca/2019/02/05/news/silanus-diventa-la-capitale-dei-vocabolari-dialettali-1.17725376|tìtulu=Silanus diventa la capitale dei vocabolari dialettali|situ=La Nuova Sardegna|data=2019-02-05|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2020-03-01|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200301102255/https://www.lanuovasardegna.it/nuoro/cronaca/2019/02/05/news/silanus-diventa-la-capitale-dei-vocabolari-dialettali-1.17725376|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita libru|autore=Damien Simonis|tìtulu=Sardinia|annu=2003|editore=Lonely Planet Publications|limba=en|pp=240-241|ISBN=978-1-74059-033-4}}</ref>. Pighende in esàmene sa situatzione de unos cantas biddas logudoresas (che a [[Laerru]], [[Tzaramonte]] e [[Piaghe]]) in ue su tassu de sardofonia de sos pipios est a curtzu a su 0%, b'at chi chistionat de unu suitzìdiu linguìsticu beru chi bi diat èssere in pagas deghinas de annos.<ref name="Maxia">{{Tzita web|url=http://www.luigiladu.it/collaborazioni_siti_web/ctedde_la_situazione_sociolinguistica_della_lingua_sarda_settentrionale_di_mauro_maxia.htm|tìtulu=La situazione sociolinguistica della Sardegna settentrionale|sambenadu=Maxia|nùmene=Mauro|situ=www.luigiladu.it|limba=it|atzessu=2020-07-29}}</ref> In cada manera, sas anàlisis sotziolinguìsticas giai mentovadas narant chi custu protzessu non resurtat su matessi in totue pro nudda, ca si bidet in manera meda prus crara in sas tzitades chi no in sas biddas.<ref>{{Tzita web|url=http://taban.canalblog.com/archives/2013/09/01/27937436.html|tìtulu=Da un'isola all'altra: Corsica e Sardegna - Jean-Pierre Cavaillé|situ=taban.canalblog.com|data=2013-09-01|limba=it|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|http://www.uoc.edu/euromosaic/web/document/sard/an/e1/e1.html|Sardinian language use survey|limba=en}}</ref> A sa die de oe, su sardu est una limba chi s'agatat in una cunditzione instàbile<ref name="Rosita2" /> de diglossia (chi est arribbada a divènnere dilalia) e commutatzione de còdighe, e chi no intrat (o non bi tenet difusione manna) in s'amministratzione, in su cummèrtziu, in sa crèsia,<ref>{{Tzita web|url=https://www.sardiniapost.it/cronaca/533141/|tìtulu=Niente messa in limba, lettera al vescovo: "Perché non parlare in sardo?"|situ=Sardiniapost.it|data=2016-01-09|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29|urlmortu=eja}}</ref><ref name="Maxia" /> in s'iscola, in sas universidades locales [[Universidade de Tàtari|de Tàtari]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.vitobiolchini.it/2011/07/20/caro-mastino-non-negare-levidenza-per-te-il-sardo-e-una-lingua-morta-che-luniversita-di-sassari-vorrebbe-insegnare-come-se-fosse-il-latino/|tìtulu=Caro Mastino, non negare l'evidenza: per te il sardo è una lingua morta. Che l'Università di Sassari vorrebbe insegnare come se fosse il latino|sambenadu=Biolchini|nùmene=Vito|data=2011-07-20|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.sanatzione.eu/2013/11/lingua-sarda-la-figuraccia-di-mastino-rettore-delluniversita-di-sassari/|tìtulu=Lingua Sarda: La figuraccia di Mastino, rettore dell’Università di Sassari|sambenadu=Melis|nùmene=Roberto|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref> e [[Universidade de Casteddu|de Casteddu]] e in sos mass mèdia.<ref>{{Tzita web|url=http://www.uni-stuttgart.de/lingrom/marzo/EscursioneSitoItaliano/i_mass_media.html|tìtulu=I mass media in Sardegna|sambenadu=Steck|nùmene=Svenja|situ=Institut für Linguistik/Romanistik|limba=it|atzessu=2021-07-29|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20171011062004/http://www.uni-stuttgart.de/lingrom/marzo/EscursioneSitoItaliano/i_mass_media.html|dataarchìviu=2017-10-11|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|http://www.uoc.edu/euromosaic/web/homean/index1.html|Sardinian in Italy (s'in casu bi siant problemas pro consultare custu documentu, tocat a ischertare ''List by languages'', ''Sardinian'', ''Sardinian in Italy'')|limba=en}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/regione/2015/08/01/news/no-al-sardo-in-rai-pigliaru-discriminazione-inaccettabile-1.11867688|tìtulu=No al sardo in Rai, Pigliaru: «Discriminazione inaccettabile»|situ=La Nuova Sardegna|data=2015-08-01|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.nationalia.info/new/10653/bill-excluding-sardinian-friulian-from-rai-broadcasts-sparks-protest|tìtulu=Bill excluding Sardinian, Friulian from RAI broadcasts sparks protest|situ=Nationalia|limba=en|atzessu=2020-07-29}}</ref> Sighende s'iscala de balia linguìstica proposta de unu pannellu apòsitu de s'UNESCO in su 2003<ref name=":10">Brenzinger ''et all.'' (2003). ''Language Vitality and Endangerment'', Document submitted to the International Expert Meeting on UNESCO Programme Safeguarding of Endangered Languages, Paris, p.8</ref>, su sardu diat flutuare intre una cunditzione de "in perìgulu de estintzione de seguru" (''definitely endangered'': sos pipios no imparant prus sa limba), chi l'ant atribuidu fintzas in su Libru Ruju, e una de "perìgulu sèriu de estintzione" (''severely endangered'': sa limba est mascamente impreada dae sa generatzione de sos mannois in susu); sighende su critèriu EGIDS (''Expanded Graded Intergenerational Disruption Scale'') propostu dae Lewis e Simons, su sardu diat èssere a làcana intre su livellu 7 (Instàbile: sa limba no est prus trasmìtida a sa generatzione imbeniente<ref name="Simon">M. Paul Lewis, Gary F. Simons (2010). ''Assessing Endangerment: Expanding Fishman’s GIDS'', p.8</ref>) e su livellu 8 (Moribunda: sos ùnicos faeddadores ativos de sa limba apartenent a sa generatzione de sos mannois<ref name=":10" />), chi currispondent de pare a pare a sos duos grados de s'iscala UNESCO giai mentovados. Pro sos datos publicados dae s'ISTAT in su 2017<ref>[http://www3.istat.it/salastampa/comunicati/non_calendario/20070420_00/testointegrale.pdf La lingua italiana, i dialetti e le lingue straniere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120722142548/http://www3.istat.it/salastampa/comunicati/non_calendario/20070420_00/testointegrale.pdf |date=2012-07-22 }}. Istat, 2006</ref>, su 52,1% de sa populatzione sarda impreat s'italianu ebbia cun sas famìlias issoro, mentras su 31,5% pràticat intrèveru linguìsticu e petzi su 15,6% narat de impreare su sardu o àteras limbas no italianas; a foras de s'ambiente privadu e de sos amigos, sas pertzentuales decretant torra sa predominàntzia esclusiva de s'italianu (87,2%) contra a su sardu e a sas àteras limbas, totu firmas a su 2,8%. Sos annos '90 ant connotu unu rinnovamentu de sas formas espressivas in su panorama musicale sardu: medas artistas, ispatziende dae sos gèneres prus traditzionales che a su càntigu (''[[cantu a tenore]]'', ''[[cantu a chiterra]]'', ''[[gosos]]'', etc.) e a su teatru (Mario Deiana) a cussos prus modernos che a su rock (''[[Kenze Neke]]'', ''Askra'' e ''KNA'', ''Tzoku'', ''[[Tazenda]]'', etc.) e fintzas rap e hip hop ([[Dr. Drer & CRC posse]], ''[[Sa Razza|Quilo]]'', ''[[Sa Razza]]'', ''Malam'', ''Su Akru'', ''[[Menhir]]'', ''Stranos Elementos'', ''Randagiu Sardu'', ''Futta'', etc.) impreant difatis sa limba pro promòvere s'ìsula e reconnòschere sos problemas betzos e sos disafios noos suos.<ref>''Storia della lingua sarda'', vol. 3, a cura di Giorgia Ingrassia e Eduardo Blasco Ferrer, CUEC, pp.227-230</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/regione/2011/10/07/news/stranos-elementos-musica-per-dare-voce-al-disagio-sociale-1.3554525|tìtulu=Stranos Elementos, musica per dare voce al disagio sociale|situ=La Nuova Sardegna|data=2011-10-07|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/sassari/cronaca/2012/04/27/news/il-passato-che-avanza-a-ritmo-di-rap-1.4430757|tìtulu=Il passato che avanza a ritmo di rap|situ=La Nuova Sardegna|data=2012-04-28|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/sassari/cronaca/2012/12/15/news/cori-e-rappers-in-limba-alla-biennale-1.6202913|tìtulu=Cori e rappers in limba alla Biennale|situ=La Nuova Sardegna|data=2012-12-16|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref> Bi sunt fintzas unos cantos films (che a ''[[Su Re]]'', in parte ''Bellas mariposas'', ''Treulababbu'', ''Sonetàula'', etc.) realizados in sardu cun sos sutatìtulos in italianu<ref>{{Tzita web|url=https://people.unica.it/antiocofloris/files/2011/03/Limba-e-tzinema-def.pdf|tìtulu=La lingua sarda al cinema. Un'introduzione|sambenadu=Floris|nùmene=Antioco|situ=[[Universidade de Casteddu|UniCa]]|limba=it|sambenadu2=Pinna|nùmene2=Salvatore|atzessu=2021-07-29|dataarchìviu=2021-07-29|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210729163845/https://people.unica.it/antiocofloris/files/2011/03/Limba-e-tzinema-def.pdf|urlmortu=eja}}</ref>, e unos àteros (che a Metropolis) cun sos sutatìtulos in sardu.<ref>''Storia della lingua sarda'', vol. 3, a incuru de Giorgia Ingrassia e Eduardo Blasco Ferrer, CUEC, pp.226</ref> Partinde dae sas sessiones de esàmene tentas in su 2013, ant ispantadu gente meda, bidu chi non b'at galu un'istituzionalizatzione ''de facto'' de sa limba, sos tentativos de unos cantos dischentes de presentare s'esàmene o parte de cussu in limba sarda.<ref>[http://www.focusardegna.com/index.php/editoriali/106-do-you-speak-su-sardu Do you speak… su Sardu? - Irene Bosu , Focus Sardegna]</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.sardiniapost.it/cronaca/cagliari-promosso-a-pieni-voti-il-tredicenne-che-ha-dato-lesame-in-sardo/|tìtulu=Cagliari, promosso a pieni voti il tredicenne che ha dato l'esame in sardo|situ=Sardiniapost.it|data=2013-06-27|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2020-09-27|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200927130141/https://www.sardiniapost.it/cronaca/cagliari-promosso-a-pieni-voti-il-tredicenne-che-ha-dato-lesame-in-sardo/|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.sardiniapost.it/cronaca/la-prof-continentale-dice-no-alla-studentessa-che-vuole-parlare-in-sardo-di-eleonora-darborea/|tìtulu=Eleonora d'Arborea in sardo? La prof. "continentale" dice no|situ=Sardiniapost.it|data=2013-07-09|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2020-09-27|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200927141652/https://www.sardiniapost.it/cronaca/la-prof-continentale-dice-no-alla-studentessa-che-vuole-parlare-in-sardo-di-eleonora-darborea/|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://ulsaltabaronia.myblog.it/2013/07/16/sassari-studente-dell-alberghiero-si-diploma-parlando-in-sar/|tìtulu=Sassari, studente dell’Alberghiero si diploma parlando in sardo|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2020-12-02|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201202034632/https://ulsaltabaronia.myblog.it/2013/07/16/sassari-studente-dell-alberghiero-si-diploma-parlando-in-sar/|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/sassari/cronaca/2013/07/20/news/esame-di-maturita-per-la-limba-1.7453282|tìtulu=Esame di maturità per la limba|situ=La Nuova Sardegna|data=2013-07-21|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>[http://www.castedduonline.it/area-vasta/hinterland/15824/quartu-esame-di-terza-media-in-campidanese-studenti-premiati-in-comune.html Quartu,esame di terza media in campidanese:studenti premiati in Comune - CastedduOnline]</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/nuoro/cronaca/2014/07/01/news/studentessa-dialoga-in-sardo-con-il-presidente-dei-docenti-1.9522950|tìtulu=Studentessa dialoga in sardo con il presidente dei docenti|situ=La Nuova Sardegna|data=2014-07-02|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.bentos.it/in-sardo-allesame-di-maturita-la-scelta-di-lia-obinu-al-liceo-scientifico-di-bosa/|tìtulu=In sardo all'esame di maturità. La scelta di Lia Obinu al liceo scientifico di Bosa|situ=www.bentos.it|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.unionesarda.it/articolo/cronaca/2016/06/24/studente_sostiene_l_esame_di_terza_media_su_grazia_deledda_intera-68-509301.html|tìtulu=Studente sostiene l'esame di terza media su Grazia Deledda interamente in sardo|situ=L'Unione Sarda.it|data=2016-06-24|limba=it|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.sardiniapost.it/cronaca/la-maturita-ad-orgosolo-studente-poeta-costume-sardo-tesina-limba/|tìtulu=La maturità ad Orgosolo: studente-poeta in costume sardo, tesina in limba|situ=Sardiniapost.it|data=2017-07-04|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2020-12-02|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201202060546/https://www.sardiniapost.it/cronaca/la-maturita-ad-orgosolo-studente-poeta-costume-sardo-tesina-limba/|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.castedduonline.it/sardegna/oristano/48990/col-costume-sardo-all-esame-di-maturita-discute-la-tesina-in-limba.html|tìtulu=Col costume sardo all'esame di maturità discute la tesina in "limba"|situ=web.archive.org|data=2017-07-06|limba=it|atzessu=2020-07-29|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20170811070714/http://www.castedduonline.it/sardegna/oristano/48990/col-costume-sardo-all-esame-di-maturita-discute-la-tesina-in-limba.html|dataarchìviu=2017-08-11|urlmortu=eja}}</ref> Sunt annotamala semper prus fitianos fintzas sos decraros de matrimòniu in custa limba pedidos dae sos còjubes.<ref>{{Tzita web|url=https://www.unionesarda.it/news-sardegna/nozze-in-lingua-sarda-a-cagliari-il-primo-matrimonio-in-municipio-erxbakiz|tìtulu=Nozze in lingua sarda a Cagliari Il primo matrimonio in Municipio|situ=L'Unione Sarda.it|data=2014-06-07|limba=it|atzessu=2021-08-10}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.unionesarda.it/news-sardegna/matrimonio-in-sardo-a-mogoroil-si-in-limba-di-simone-e-svetlana-gyez02rh|tìtulu=Matrimonio in sardo a Mogoro - sì in limba di Simone e Svetlana|situ=L'Unione Sarda.it|data=2013-08-04|limba=it|atzessu=2021-08-10}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.scanomontiferro.it/?lng=it&mod=blog&pg=pagina&doc=1405435452|tìtulu=Matrimonio in limba - Iscanu / Scano di Montiferro|limba=it|atzessu=2020-08-04|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210414121851/http://www.scanomontiferro.it/?lng=it&mod=blog&pg=pagina&doc=1405435452|dataarchìviu=2021-04-14|deadurl=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.unionesarda.it/news-sardegna/il-matrimonio-in-limba-piacela-delibera-sbarca-anche-a-quartu-bcu6h964|tìtulu=Il matrimonio in "limba" piace. La delibera sbarca anche a Quartu|situ=L'Unione Sarda.it|data=2014-07-17|limba=it|atzessu=2021-08-10}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/olbia/cronaca/2018/07/11/news/all-esame-di-terza-media-con-una-tesina-in-sardo-1.17049944|tìtulu=All'esame di terza media con una tesina in sardo|situ=La Nuova Sardegna|data=2018-07-11|limba=it-IT|atzessu=2021-08-10}}</ref> At creadu interessu meda s'initziativa virtuale de unos cantos sardos in Google Maps, in risposta a un'ordinàntzia de su Ministeru de sas Infrastruturas chi ordinaiat a totu sos sìndigos de sa regione de eliminare sos cartellos in sardu piatzados a s'intrada de sos tzentros abitados: totu sos comunos aiant difatis torradu a impreare su nùmene originàriu issoro pro belle unu mese, finas a cando s'iscuadra de Google no at isseberadu de torrare a pònnere sa toponomàstica in italianu ebbia.<ref>{{Tzita web|url=https://www.thelocal.it/20131014/sardinian-rebels-redraw-island-map|tìtulu=Sardinian 'rebels' redraw island map|situ=www.thelocal.it|limba=en|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2020-10-30|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201030164153/http://www.thelocal.it/20131014/sardinian-rebels-redraw-island-map|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/regione/2013/09/16/news/la-limba-sulle-mappe-di-google-1.7749977|tìtulu=La limba sulle mappe di Google|situ=La Nuova Sardegna|data=2013-09-15|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/sassari/cronaca/2013/10/15/news/su-google-maps-spariscono-i-nomi-delle-citta-in-sardo-1.7928840|tìtulu=Su Google Maps spariscono i nomi delle città in sardo|situ=La Nuova Sardegna|data=2013-10-15|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref> De annotu est s'impreu, fatu dae unas cantas sotziedades isportivas che a sa [[Polisportiva Dinamo|Dinamo Basket Tàtari]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.dinamobasket.com/sr/blog/io-ci-credo-noi-ci-crediamoe-tu|tìtulu=Io ci credo, noi ci crediamo… E tu? - Dinamo Sassari (versione de su situ in sardu)|situ=Dinamo Sassari|data=2013-04-22|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2020-11-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201126120816/https://www.dinamobasket.com/sr/blog/io-ci-credo-noi-ci-crediamoe-tu|urlmortu=eja}}</ref> e a su [[Cagliari Calcio|Casteddu Fùbalu]], de sa limba in sas campagnas promotzionales suas.<ref>{{Tzita web|url=http://www.sardegnasport.com/?p=30661|tìtulu=Il Cagliari parla in sardo: era ora! Adesso abbia la forza di insistere e rilanciare - SardegnaSport|limba=it|atzessu=29 trìulas 2014|dataarchìviu=2014-07-29|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20140729143400/http://www.sardegnasport.com/?p=30661|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://salimbasarda.net/bene-su-casteddu-in-sardu-ma-rispetet-sortografia-de-is-sardos/|tìtulu=Bene su Casteddu in sardu (ma rispetet s'ortografia de is sardos)|atzessu=2020-07-29}}</ref> A pustis a una campagna de adesiones,<ref>{{Tzita web|url=https://www.labarbagia.net/notizie/comunicati-stampa/8582/facebook-in-sardo-e-possibile-ottenerlo-se-noi-tutti-compiliamo-la-richiesta-|tìtulu=Facebook in sardo: è possibile ottenerlo se noi tutti compiliamo la richiesta|situ=www.labarbagia.net|limba=it|atzessu=2020-07-29}}</ref> su sardu est istadu incluidu intre sas limbas chi podent èssere isseberadas pro s'interfache de Facebook. S'optzione de issèberu como est ativa e chi si siat la podet impreare;<ref>{{Tzita web|url=http://www.sagazeta.info/2016/12/telegram-in-sardu-oe-si-podet.html|tìtulu=Telegram in sardu: oe si podet|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2017-01-31|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20170131195842/http://www.sagazeta.info/2016/12/telegram-in-sardu-oe-si-podet.html|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.vilaweb.cat/noticies/tecnologies-de-la-sobirania/|tìtulu=Tecnologies de la sobirania|situ=VilaWeb|limba=ca|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.giornalettismo.com/facebook-sardo-come-si-mette/|tìtulu=Come si mette la lingua sarda su Facebook|autore=Stefania Carboni|situ=Giornalettismo|data=2016-01-08|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref> sa limba sarda la si podet pònnere fintzas in [[Telegram]].<ref>{{Tzita web|url=http://www.labarbagia.net/notizie/attualita/9999/facebook-in-sardo-ora-e-realta|tìtulu=Facebook in sardo: ora è realtà|atzessu=}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.wired.it/internet/social-network/2016/07/22/arrivato-facebook-in-lingua-sarda/|tìtulu=È arrivato Facebook in lingua sarda|situ=Wired|data=2016-07-22|limba=it|atzessu=2020-07-29}}</ref> Su sardu est presente che a limba configuràbile fintzas in unas àteras aplicatziones, che a F-Droid, Diaspora, OsmAnd, Notepad++, Stellarium<ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/oristano/cronaca/2017/03/24/news/la-limba-nel-cielo-le-costellazioni-ribattezzate-in-sardo-1.15085534|tìtulu=La limba nel cielo: le costellazioni ribattezzate in sardo|situ=La Nuova Sardegna|data=2017-03-24|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref>, Skype<ref>[https://sourceforge.net/projects/skypeinyourlang/?source=typ_redirect ''Skype language files for additonal languages, Sardu'']</ref>, etc. In su 2016 est istadu inauguradu [[Apertium]], su primu tradutore automàticu dae s'italianu a su sardu<ref>{{Tzita noas|limba=it|url=http://www.unionesarda.it/articolo/cultura/2016/08/31/finanziato_da_google_nasce_il_primo_traduttore_automatico_per_la-8-529325.html|tìtulu=Finanziato da Google nasce il primo traduttore automatico per la lingua sarda|publicatzione=[[L'Unione Sarda]]|data=2016-08-31|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20170816191842/http://www.unionesarda.it/articolo/cultura/2016/08/31/finanziato_da_google_nasce_il_primo_traduttore_automatico_per_la-8-529325.html|dataarchìviu=2017-08-16|urlmortu=eja}}</ref>, VLC mèdia player pro Android, Linux Mint Debina Edition 2 "Betsy", [[Mozilla Firefox|Firefox]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.istorias.it/17/03/2023/8158/firefox-como-su-navigadore-web-faeddat-sardu/|tìtulu=Firefox, como su navigadore web faeddat sardu|autore=Mauro Loddo|situ=Istòrias|data=2023-03-17|limba=sc|atzessu=2023-03-26|dataarchìviu=2023-03-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20230326171907/https://www.istorias.it/17/03/2023/8158/firefox-como-su-navigadore-web-faeddat-sardu/|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.sardumatica.net/index.php/firefox-chistionat-sardu|tìtulu=Firefox chistionat sardu|situ=Sardumàtica|data=2023-03-17|atzessu=2023-03-26}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/regione/2023/03/15/news/firefox-parla-in-sardo-la-missione-di-sardware-per-diffondere-la-limba-sul-web-1.100262119|tìtulu=Firefox parla in sardo: la missione di Sardware per diffondere la limba sul web|situ=La Nuova Sardegna|data=2023-03-15|limba=it|atzessu=2023-03-26}}</ref>, Tux Paint<ref>{{Tzita web|url=https://aplicatzionesinsardu.wordpress.com/2023/03/12/tux-paint/|tìtulu=Tux Paint|situ=Aplicatziones in sardu|data=2023-03-12|limba=sc|atzessu=2023-03-26}}</ref>, QGIS<ref>{{Tzita web|url=https://aplicatzionesinsardu.wordpress.com/2023/03/13/qgis/|tìtulu=QGIS|situ=Aplicatziones in sardu|data=2023-03-13|limba=sc|atzessu=2023-03-26}}</ref> etc. Fintzas su motore de chirca DuckDuckGo l'ant bortadu totu in limba sarda.<ref>{{Tzita web|url=https://www.sardumatica.net/node/25|tìtulu=Dae oe DuckDuckGo chistionat sardu!|situ=Sardumàtica|data=2020-04-07|atzessu=2023-03-26}}</ref> In su complessu, dinàmicas che a reconnoschimentu che a minoria linguìstica fatu a tardu meda, acumpangiadu dae un'òpera de italianizatzione graduale ma pervasiva promòvida dae su sistema educativu, dae cussu amministrativu e dae sos mèdios, sighidu dae su segamentu de sa trasmissione intergeneratzionale, ant causadu su fatu chi oe sa balia de su sardu si potzat definire arruinada in manera grae.<ref>[https://www.degruyter.com/view/product/180542 ''Manuale di linguistica sarda''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612153642/https://www.degruyter.com/view/product/180542 |date=2018-06-12 }}, 2017, A incuru de Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo. Manuals of Romance Linguistics, De Gruyter Mouton, pp.37</ref> B'at una partzidura sustantziale intre chi creet chi sa lege in tutela de sa limba siat arribbada tropu a tardu,<ref>"Si […] sos Sardos an a sighire a faeddare in italianu a sos fizos che a como, tando est malu a creer chi sa limba amministrativa, s’instandardizatzione e finas su sardu in iscola an a poder cambiare abberu sas cosas.". Paulis, Giulio (2010). ''Varietà locali e standardizzazione nella dinamica dello sviluppo linguistico'', in Corongiu, Giuseppe; Romagnino, Carla. ''Sa Diversidade de sas Limbas in Europa, Itàlia e Sardigna. Atos de sa conferèntzia regionale de sa limba sarda''. Macumere, 28-30 Santandria 2008, Casteddu, Edizione de sa Regione Autònoma de Sardigna, pp. 179-184</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.indiscreto.org/difendere-litaliano-resuscitare-sardo/|tìtulu=Difendere l’italiano per resuscitare il sardo|situ=L'INDISCRETO|data=2016-09-02|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref> pensende chi s'impreu suo siat istadu oe remplasadu dae su de s'italianu, e chie imbetzes narat chi siat fundamentale pro afortiare s'impreu currente de custa limba. Sos cunsideros in subra de sa frammentatzione dialetale de sa limba sunt portados che a un'argumentu contràriu a un'interventu istitutzionale pro su mantenimentu suo e sa valorizatzione sua: àteros faghent notare su fatu chi custu problema l'ant giai afrontadu in unas àteras zonas europeas, che a esèmpiu sa [[Catalugna]], in ue sa s'introduzione totale in sa bida pùblica est istada possìbile petzi gràtzias a unu protzessu de istandardizatzione de sos dialetos suos, chi fiant eterogèneos fintzas issos. In generale, s'istandardizatzione de sa limba est contierrada, essende sugeta a polèmicas o, in sas tzitades, indiferèntzia<ref>{{Tzita web|url=http://www.uni-stuttgart.de/lingrom/marzo/EscursioneSitoItaliano/la_standardizzazione_del_sardo.html|tìtulu=La standardizzazione del sardo, oppure: quante lingue standard per il sardo? E quali?|sambenadu=Wilsch|nùmene=Matthea|situ=Institut für Linguistik/Romanistik|limba=it|atzessu=2021-07-29|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20171011061341/http://www.uni-stuttgart.de/lingrom/marzo/EscursioneSitoItaliano/la_standardizzazione_del_sardo.html|dataarchìviu=2017-10-11|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.formaparis.com/blog/le-contese-sulla-lsc-lo-standard-%C3%A8-il-futuro-senza-diktat|tìtulu=Le contese sulla Lsc. Lo standard è il futuro. Senza diktat -Alessandro Mongili|sambenadu=Pinna|nùmene=Daniela|situ=Formaparis|data=2014-06-21|limba=it|atzessu=2021-07-29|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20140714165915/http://www.formaparis.com/blog/le-contese-sulla-lsc-lo-standard-%C3%A8-il-futuro-senza-diktat|urlmortu=eja}}</ref> In sustàntzia, sa comunidade sardòfona diat costituire galu, cun belle 1,7 milliones de chistionadores chi si definint nativos (de sos cales 1.291.000 istant in Sardigna), sa prus manna minoria linguìstica reconnota in [[Itàlia]]<ref name="ISTAT2" /> fintzas si est, in manera paradossale, in su matessi tempus sa chi tenet su prus pagu de tutela de totu cantas. A foras de s'Itàlia, in ue pro como no est prevìdida belle peruna possibilidade de insegnamentu istruturadu de sa limba (s'[[Universidade de Casteddu]] si distinghet pro àere abertu sa prima borta unu cursu in su 2017<ref>{{Tzita web|url=http://old.unica.it/pub/7/show.jsp?id=35714&iso=20&is=7|tìtulu=Lingua sarda: “Trinta prenu” per i primi due studenti|data=2017-06-22|limba=it|atzessu=2021-07-29|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20181106185317/http://old.unica.it/pub/7/show.jsp?id=35714&iso=20&is=7|dataarchìviu=2018-11-06}}</ref>; [[Universidade de Tàtari|sa de Tàtari]], imbetzes, in su 2021 at annuntziadu s'abertura de unu curriculum dedicadu in parte a sa limba sarda in filologia moderna<ref>{{Tzita noas|limba=it|url=https://www.lanuovasardegna.it/tempo-libero/2021/03/07/news/nasce-sardistica-lingue-e-culture-della-civilta-isolana-1.39999050|tìtulu=Nasce Sardistica, lingue e culture della civiltà isolana|publicatzione=[[La Nuova Sardegna]]|data=2021-03-07|atzessu=2021-07-30|dataarchìviu=2021-07-30|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210730104510/https://www.lanuovasardegna.it/tempo-libero/2021/03/07/news/nasce-sardistica-lingue-e-culture-della-civilta-isolana-1.39999050|urlmortu=eja}}</ref>), si tenent, a bortas, cursos in istados che a sa Germània (universidades de [[Stuttgart|Istocarda]], [[Mònacu de Baviera|Mònacu]], Tubinga, Mannheim<ref>{{Tzita web|url=http://www.ladonnasarda.it/storie/6952/30-e-lode-in-lingua-sarda-per-gli-studenti-tedeschi.html|tìtulu=30 e lode in lingua sarda per gli studenti tedeschi - La Donna Sarda|autore=Maria Giovanna Intermontes Cherchi|data=2017-02-14|limba=it|atzessu=2021-07-29|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20170302030849/http://www.ladonnasarda.it/storie/6952/30-e-lode-in-lingua-sarda-per-gli-studenti-tedeschi.html|dataarchìviu=2017-03-02|urlmortu=eja}}</ref>, etc.), s'Ispagna (universidade de [[Girona]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/regione/2015/05/18/news/i-tedeschi-studiano-il-sardo-nell-isola-1.11449200|tìtulu=I tedeschi studiano il sardo nell’isola|situ=La Nuova Sardegna|data=2015-05-19|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2020-04-17|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200417041535/https://www.lanuovasardegna.it/regione/2015/05/18/news/i-tedeschi-studiano-il-sardo-nell-isola-1.11449200|urlmortu=eja}}</ref>), s'[[Islanda]]<ref>{{Tzita web|url=http://www.videolina.it/articolo/tg/2018/02/15/da_mogoro_all_islanda_per_insegnare_il_sardo_cos_promuovo_l_isola-78-697973.html|tìtulu=DA MOGORO ALL’ISLANDA PER INSEGNARE IL SARDO: «COSÌ PROMUOVO L’ISOLA»|situ=Videolina|data=2018-02-15|limba=it|atzessu=2020-07-29}}</ref> e sa [[Repùblica Ceca|Tzèchia]] (universidade de [[Brno]])<ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/sassari/cronaca/2014/08/23/news/studenti-cechi-imparano-il-sardo-1.9806286|tìtulu=Studenti cechi imparano il sardo|situ=La Nuova Sardegna|data=2014-08-24|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.sardiniapost.it/culture/ecco-come-insegno-il-sardo-nella-repubblica-ceca/|tìtulu="Ecco come insegno il sardo nella Repubblica Ceca"|situ=Sardiniapost.it|data=2015-11-08|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2020-12-02|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201202063033/https://www.sardiniapost.it/culture/ecco-come-insegno-il-sardo-nella-repubblica-ceca/|urlmortu=eja}}</ref>; pro unu tantu de tempus, su prof. [[Shigeaki Sugeta|Sugeta]] nde teniat unos cantos in Giapone, in s'universidade de Waseda ([[Tokio|Tòkyo]]).<ref>{{Tzita web|url=https://ricerca.gelocal.it/lanuovasardegna/archivio/lanuovasardegna/2008/07/19/SO1SO_SO106.html|tìtulu=In città il professore giapponese che insegna la lingua sarda a Tokio - La Nuova Sardegna|situ=Archivio - La Nuova Sardegna|limba=it|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2021-04-14|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210414150711/https://ricerca.gelocal.it/lanuovasardegna/archivio/lanuovasardegna/2008/07/19/SO1SO_SO106.html|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://ricerca.gelocal.it/lanuovasardegna/archivio/lanuovasardegna/2010/09/24/SN6PO_SN601.html|tìtulu=«Limba» made in Japan|situ=La Nuova Sardegna|limba=it|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2020-09-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200926032900/https://ricerca.gelocal.it/lanuovasardegna/archivio/lanuovasardegna/2010/09/24/SN6PO_SN601.html|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://ricerca.gelocal.it/lanuovasardegna/archivio/lanuovasardegna/2010/09/24/SN0PO_SN009.html|tìtulu=Il professore giapponese che insegna il sardo ai sardi|situ=La Nuova Sardegna|limba=it|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2021-04-14|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210414150226/https://ricerca.gelocal.it/lanuovasardegna/archivio/lanuovasardegna/2010/09/24/SN0PO_SN009.html|urlmortu=eja}}</ref> Su grupu de chirca Euromosaic, commissionadu dae sa Cummissione Europea cun s'intentzione de sestare unu cuadru de sa situatzione linguìstica in sos territòrios europeos sinnados de minorias etnolinguìsticas, at valutadu sa fragilidade estrema de su sardu pondende·lu a su de barantunu postos in unu totale de barantoto limbas de minoria europeas, rilevende unu puntègiu pari a su de su grecu de s'Itàlia de su sud<ref>{{Tzita libru|autore=Sergio Lubello|tìtulu=Manuale Di Linguistica Italiana, Manuals of Romance linguistics|annu=2016|editore=De Gruyter|limba=it|p=489}}</ref>, e concruit gasi su raportu suo: {{Tzitatzione|Paret chi siat galu un'àtera limba de minoria in perìgulu. Sas agèntzias deputadas a sa produtzione e riprodutzione de sa limba no acumprint prus a su ruolu chi acumpriant in sa generatzione colada. Su sistema educativu non sustentat in perunu modu sa limba e sa produtzione e riprodutzione sua. Sa limba non gosat de prestìgiu perunu e in cuntestos de traballu s'impreu suo non naschet dae perunu protzessu sistemàticu, ma est ispontàneu ebbia. Paret chi siat una limba limitada sas a interatziones tra amigos e parentes localizadas meda. Sa base istitutzionale sua est dèbile meda e in declinu sighidu. Nointames custu, si bidet un’oriolu de sos locutores suos, chi tenent unu ligàmene emotivu cun sa limba e sa relatzione sua cun s'identidade sarda.|[https://www.uoc.edu/euromosaic/web/homect/index3.html Relatzione Euromosaic "''Sardinian language use survey''"], Euromosaic, 1995|This would appear to be yet another minority language group under threat. The agencies of production and reproduction are not serving the role they did a generation ago. The education system plays no role whatsoever in supporting the language and its production and reproduction. The language has no prestige and is used in work only as a natural as opposed to a systematic process. It seems to be a language relegated to a highly localised function of interaction between friends and relatives. Its institutional base is extremely weak and declining. Yet there is concern among its speakers who have an emotive link to the language and its relationship to Sardinian identity.|limba=en}} Comente iscriet Matteo Valdes, «sa populatzione de s'ìsula constatat, die pro die, su declinu de sas faeddadas originàrias issoro, si faghet còmplitze de custu declinu trasmitende a sos fìgios sa limba de su prestìgiu e de su poderiu ma, a su matessi tempus, intendet su fatu chi sa pèrdida de sas limbas locales est fintzas pèrdida de issos matessi, de s'identidade o diversidade ispetzìfica issoro»<ref name="valdes">{{Tzita libru|autore=Matteo Valdes|curadore=Anna Oppo|tìtulu=Le lingue dei sardi: una ricerca sociolinguistica|annu=2007|limba=it|p=62|capìtulu=Valori, opinioni e atteggiamenti verso le lingue locali}}</ref>.Essende su protzessu de [[Assimilatzione culturale|assimilatzione]] belle lòmpidu a cumpridura,<ref>In dies de oe sos sardos matessi «si identificano con loro lingua meno di quanto facciano altre minoranze linguistiche esistenti in Italia, e viceversa sembrano identificarsi con l'italiano più di quanto accada per altre minoranze linguistiche d'Italia» (Paulis, Giulio (2001). ''Il sardo unificato e la teoria della panificazione linguistica'', in Argiolas, Mario; Serra, Roberto, ''Limba lingua language: lingue locali, standardizzazione e identità in Sardegna nell’era della globalizzazione'', Casteddu, CUEC, p. 161)</ref> abarrende su bilinguismu belle petzi in sa carta<ref>{{Tzita noas|limba=it|url=https://www.lanuovasardegna.it/regione/2021/02/22/news/il-bilinguismo-perfetto-e-ancora-solo-un-miraggio-1.39943043|tìtulu=Il bilinguismo perfetto è ancora solo un miraggio|publicatzione=[[La Nuova Sardegna]]|data=2021-02-22|atzessu=2021-07-29}}</ref> e manchende galu atziones cuncretas pro un'impreu ufitziale fintzas petzi a intro de sa Sardigna, sa limba sarda sighit duncas cun s'agonia sua, si puru cun una lestresa prus bassa cunfronta a carchi su tempus coladu, mescamente gràtzias a su traballu de medas assòtzios culturales chi nde promovent s'impreu e sa valorizatzione, in unu protzessu chi unos cantos istudiosos ant definidu comente "risardizatzione linguìstica"<ref>{{Tzita libru|autore=Paolo Caretti et al.|tìtulu=Regioni a statuto speciale e tutela della lingua|annu=2017|editore=G. Giappichelli Editore|limba=it|pp=67-68|tzitatzione=La situazione del sardo in questi ultimi decenni risente da un lato degli esiti del processo di italianizzazione linguistica, profondo e pervasivo, e dall'altro di un processo che si può definire come risardizzazione linguistica, intendendo con questo una serie di passaggi che incidono sulla modifica dello status del sardo come lingua, sulla determinazione di una regola scritta, sulla diffusione del suo uso nei media e nella comunicazione pubblica e, infine, sullo sviluppo del suo uso come lingua di comunicazione privata e d'uso in set d'interazione interpersonale dai quali era stato precedentemente bandito o considerato sconveniente}}</ref>. In su mentras, s'italianu sighet a eròdere,<ref>«La popolazione dell’isola constata, giorno dopo giorno, il declino delle proprie parlate originarie, si fa complice di questo declino trasmettendo ai figli la lingua del prestigio e del potere» (Valdes, Matteo (2007). ''Valori, opinioni e atteggiamenti verso le lingue locali'', in Oppo, Anna. ''Le lingue dei sardi: una ricerca sociolinguistica'', Casteddu, Regione Autonoma della Sardegna, p. 62)</ref> in su tempus, semper prus tretos assotziados a su sardu, giai in istadu de deperimentu generale cun s'etzetzione giai mentovada de unas cantas "sacas linguìsticas". Fintzas si sa pràtica linguìstica de su sardu est in netu declinu in totu s'ìsula, est imbetzes comunu in sas generatziones noas de cale si siat classe sotziale<ref>{{Tzita web|url=http://maxia-mail.doomby.com/medias/files/lingua-e-societa-in-sardegna-estratto-cap-1.pdf|tìtulu=Lingua e società in Sardegna|sambenadu=Maxia|nùmene=Mauro|limba=it|atzessu=2021-07-29}}</ref>, in ue b'at fintzas gente chi chistionat s'italianu ebbia, s'impreu de s'italianu regionale de Sardigna (mutidu fatu-fatu ironicamente "[[italianu porcheddinu]]"<ref>Bolognesi, Roberto. ''Le identità linguistiche dei sardi'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], 2013, Cap.3 "L'italiano regionale di Sardegna", pg.63-74</ref> dae sos sardòfonos pro minisprètziu): est una chistionada dialetale de s'italianu chi, in sas espressiones diastràticas suas cun a intru suo medas influssos fonològicos, morfològicos e sintàticos de su sardu fintzas in cussos faeddadores chi non tenent perunu connoschimentu de cussa limba.<ref>{{Tzita libru|nùmene=Andrea|sambenadu=Corsale|nùmene2=Giovanni|sambenadu2=Sistu|tìtulu=Sardegna: geografie di un'isola|annu=2019|editore=Franco Angeli|tzitade=Milanu|limba=it|p=191, 199}}</ref> {{Tzitatzione|Sa subordinatzione sotziolinguìstica de su sardu a s'italianu at ingendradu unu protzessu de degeneratzione graduale de sa limba sarda in unu ''[[patois]] italianu'' etichetadu che a "italianu regionale". Custu còdighe linguìsticu nou, chi istupat dae s'interferèntzia intre s'italianu e su sardu, est comunu meda in sos tzetos sotziu-culturales prus pagu privilegiados.|3=The sociolinguistic subordination of Sardinian to Italian has resulted in the gradual degeneration of the Sardinian language into an ''Italian patois'' under the label of regional Italian. This new linguistic code that is emerging from the interference between Italian and Sardinian is very common among the less privileged cultural and social classes.|limba=en|[https://www.uoc.edu/euromosaic/web/homect/index3.html Relatzione Euromosaic "''Sardinian in Italy''"], Euromosaic, 1995}} Sos sardòfonos, imbetzes, de sòlitu colant dae unu còdighe a s'àteru, in logu de ammesturare sas duas limbas (''code-mixing'')<ref>Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo (2017). ''Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance linguistics.'' De Gruyter Mouton. p. 213</ref>. Fatores de fundamentu pro sa riprodutzione in su tempus de su grupu etnolinguìsticu, che a sa trasmissione intergeneratzionale de sa limba, abbarant a dies de oe cumpromìtidos meda chene chi pàrgiat possìbile a nde frenare s'italianizatzione progressiva<ref>«Ciò nonostante non si è potuto né frenare l'italianizzazione progredente attraverso la scuola e gli ambiti ufficiali, né restituire vitalità al sardo in famiglia. La trasmissione intergenerazionale, fattore essenziale per la riproduzione etnolinguistica, resta seriamente compromessa.» Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo (2017). ''Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance Linguistics''. De Gruyter Mouton. p. 40.</ref>, in istàdiu avantzadu meda. Sardòfonos medas oe tenent petzi una capatzidade de impreu ativa limitada, o passiva ebbia, de sa limba issoro<ref>«Yet, it cannot be ignored that at present many young speakers, who have frequently been brought up in Italian, have a restricted active or even a merely passive command of their ethnic language.» Kurt Braunmüller, Gisella Ferraresi (2003). ''Aspects of multilingualism in European language history.'' Amsterdam/Philadelphia: University of Hamburg. John Benjamins Publishing Company. p. 241</ref>. In dies de oe b'at fintzas chie pensat chi siet improbàbile chi s'agatet in presse una solutzione normativa a sa chistione linguìstica sarda.<ref name="Rosita"/> In cada manera, essende sa limba sarda galu in perìgulu<ref>{{Tzita libru|autore=Martin Harris, Nigel Vincent|tìtulu=The Romance languages|annu=2003|tzitade=London, New York|limba=en|p=21}}</ref>, si podet nàrrere chi at giai postu sas rastas suas in s'italianu locale de oe comente sostratu.<ref>«If present trends continue, it is possible that within a few generations the regional variety of Italian will supplant Sardinian as the popular idiom and that linguists of the future will be obliged to refer to Sardinian only as a substratal influence which has shaped a regional dialect of Italian rather than as a living language descended directly from Latin.» Martin Harris, Nigel Vincent (2003). The Romance languages. London, New York. p. 349</ref>[[File:Minoranze_linguistiche_it.svg|left|thumb|Su sardu intre sas comunidades linguìsticas de minoria reconnotas ufitzialmente in Itàlia<ref>{{Tzita web|url=http://www.minoranze-linguistiche-scuola.it/carta-generale/|tìtulu=Lingue di minoranza e scuola, Carta Generale. Ministero della Pubblica Istruzione|atzessu=24 trìulas 2016|dataarchìviu=2017-10-10|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20171010152621/http://www.minoranze-linguistiche-scuola.it/carta-generale/|deadurl=yes}}</ref>]] == Reconnoschimentu istitutzionale == [[File:Segnaletica_bilingue_Sardegna.gif|thumb|Signalètica locale bilìngue italianu/sardu]] [[File:Segnaletica_bilingue_Sardegna_Siniscola.jpg|thumb|Sinnale de intrada a su tzentru abitadu in sardu in [[Thiniscole]]]] Sa limba sarda l'at reconnota che a limba de sa Regione autònoma de sa Sardigna a pustis de s'italianu sa lege regionale n. 26 de su 15 de santugaine de su [[1997]] "Promotzione e valorizatzione de sa cultura e de sa limba de sa Sardigna" (sa lege regionale previdet sa tutela e valorizatzione de sa limba e de sa cultura, pari dignidade cunfronta a sa limba italiana cun riferimentu fintzas a su [[Saligheresu|catalanu de S'Alighera]], a su [[tabarchinu]] de s'ìsula de Santu Perdu, a su [[tataresu]] e [[Gaddhuresu|gadduresu]], sa cunservatzione de su patrimòniu culturale/bibliotecàriu/museale, sa creatzione de Consultas Locales in subra de sa limba e sa cultura, sa catalogatzione e su tzensu de su patrimoniu culturale, cuntzessione de contributos regionales a fainas culturales, programatziones radiotelevisivas e testadas giornalìsticas in limba, impreu de sa limba sarda in fase de discussione in sos òrganos de sos entes locales e regionales cun verbalizatzione de sos interventos acumpangiada dae sa tradutzione in [[Itàlia|italianu]], impreu in sa posta e in sas comunicatziones orales, riprìstinu de sos topònimos in limba sarda e installatzione de cartellos sinnalèticos istradales e urbanos cun sa denumenatzione bilìngue). Sa lege regionale àplicat e regulamentat unas cantas normas de s'Istadu a tutela de sas minorias linguìsticas. Perunu reconnoschimentu est istadu imbetzes atribuidu, in su 1948, a sa limba sarda de s'Istatutu de sa Regione Autònoma, chi est lege costitutzionale: s'ausèntzia de normas istatutàrias de tutela, a diferèntzia de sos Istatutos istòricos de sa Badde de Aosta e de su Trentinu-Südtirol, faghet in manera chi pro sa comunidade sarda, nointames rapresentet ex lege n. 482/1999 sa prus minoria linguìstica prus manna in Itàlia, non s'àplichent sas leges eletorales pro sa rapresentàntzia polìtica de sas listas in Parlamentu, fintzas si tenent contu de sas ispetzìficades de cussas minorias<ref>P. su [https://www.felicebesostri.it/ricorso-anti-italikum/ ricursu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929201103/https://www.felicebesostri.it/ricorso-anti-italikum/ |date=2020-09-29 }} de s'abogadu Besostri contra sa lege eletorale italiana de su 2015.</ref><ref>{{Tzita noas|limba=it|url=https://www.unionesarda.it/articolo/cultura/2021/02/21/giornata-mondiale-della-lingua-madre-solinas-il-sardo-deve-avere-8-1118300.html|tìtulu=Giornata mondiale della lingua madre, Solinas: "Il sardo deve avere la stessa dignità dell'italiano"|publicatzione=[[L'Unione Sarda]]|data=2021-02-21|atzessu=2021-07-30}}</ref>. A su sardu (che a su catalanu de S'Alighera) s'aplicant, imbetzes, s'art. 6 de sa Costitutzione (''Sa Repùblica tutelat cun normas apòsitas sas minorias linguìsticas'') e sa lege n. 482 de su 15 de nadale de su 1999 "Normas in matèria de tutela de sas minorias linguìsticas istòricas"<ref>{{Tzita web|url=https://www.unionesarda.it/articolo/cronaca_sardegna/2014/12/12/la_cassazione_il_sardo_una_lingua_non_pu_essere_considerato_un_di-6-400327.html|tìtulu=La Cassazione: "Il sardo è una lingua non può essere considerato un dialetto"|situ=L'Unione Sarda.it|data=2014-12-12|limba=it|atzessu=2020-07-29}}</ref> chi previdet atziones de tutela e valorizatzione (impreu de sa limba minoritària in sas iscolas maternas, primàrias e segundàrias in paris cun sa limba italiana, impreu dae s'ala de sos òrganos de Comunos, Comunidades Montanas, Provìntzias e Regione, publicatzione de atos in sa limba minoritària abarrende però s'esclusivu balore legale de sa versione italiana,<ref>[https://www.edscuola.it/archivio/statistiche/lingue_minoranza_scuola.pdf Lingue di minoranza e scuola. A dieci anni dalla Legge 482/99 Quaderni della Direzione Generale per gli Ordinamenti Scolasticie per l’Autonomia Scolastica]</ref> impreu orale e iscritu in sas amministratziones pùblicas cun s'esclusione de sas fortzas armadas e de politzia, adotzione de topònimos agiuntivos in sa limba minoritària, riprìstinu a pustis de dimanda de nùmenes e sambenados in sa forma originària, cunventziones pro su servìtziu pùblicu radiotelevisivu) in logos definidos dae sos Cussìgios Provintziales a pustis de dimandas de su 15% de sos tzitadinos de sos comunos interessados o de 1/3 de sos cussigeris cumonales. Pro pòdere aplicare custu reconnoschimentu, chi s'àplicat a sas "''…populatziones…chi chistionant…sardu''", su chi diat esclùdere a rigore [[Gaddhuresu|gadduresu]] e [[tataresu]], in cantu in manera geogràfica sardos ma in manera linguìstica de tipu [[Limba corsicana|corsicanu]], e de seguru su lìgure-[[tabarchinu]] de s'ìsula de Santu Perdu. [[File:Cartello_Bilingue_Italiano-Sardo.jpg|alt=|thumb|Cartellu bilìngue in su munitzìpiu de [[Biddesorris|Bidda Sorris]]]] Su Regulamentu atuativu D.P.R. n. 345 de su 2 de maju de su 2001 (''Regulamentu de atuatzione de sa lege 15 nadale 1999, n. 482, cun sas normas de tutela de sas minorias linguìsticas istòricas'') ponet règulas in sa lacanadura de sos àmbitos territoriales de sas minorias linguìsticas, in s'impreu in sas iscolas e in sas universidades, in s'impreu in sa pùblica amministratzione (a banda de sa Regione, de sas Provìntzias, de sas Comunidades Montanas e de sos membros de sos Cussìgios Cumonales, in sa publicatzione de atos ufitziales de s'Istadu, in s'impreu orale e iscritu de sas limbas minoritàrias in sos ufìtzios de sas amministratziones pùblicas cun istitutzione de un'isportellu apòsitu e in s'impreu de indicos iscritos bilìngue ''…cun pari dignidade gràfica'', e in sa facultade de publicatzione bilìngue de sos atos prevìdidos dae sas leges, semper abarrende s'eficatzidade giurìdica de su testu in limba italiana ebbia), in su riprìstinu de sos nùmenes e de sos sambenados originàrios, in sa toponomàstica (''…disciplinada dae sos istatutos e dae sos regulamentos de sos entes locales interessados'') e sa signalètica istradale (s'in casu siant prevìdidos sinnales indicadores de localidades fintzas in sa limba ammìtida a tutela, s'àplicant sas normativas de su Còdighe de su Caminu, cun dignidade gràfica matessi de sas duas limbas), fintzas in su servìtziu radiotelevisivu. Sa prima manu de testu de s'atu de ratìfica de sa [[Carta europea de sas limbas regionales o de minorìa|Carta europea de sas limbas regionales o minoritàrias]] de su Cussìgiu de Europa<ref>{{Tzita web|url=http://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=24017&v=2&c=2803&t=7|tìtulu=Lingua sarda, Legislazione Internazionale, Sardegna Cultura|limba=it|atzessu=2020-08-04|dataarchìviu=2020-08-13|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200813000805/https://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=24017&v=2&c=2803&t=7|urlmortu=eja}}</ref> de su 5 de santandria de su 1992 (giai sutascrita, ma mai ratificada,<ref>{{Tzita web|url=http://affarinternazionali.it/2018/08/italia-tutela-lingue-minoritarie/|tìtulu=Italia, sulle lingue minoritarie passi ancora da fare|limba=it|atzessu=2020-08-04|dataarchìviu=2020-08-09|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200809173655/http://www.affarinternazionali.it/2018/08/italia-tutela-lingue-minoritarie/|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.cagliaripad.it/339468/lingua-sarda-marilotti-m5s-occorre-ratifica-della-carta-europea-delle-lingue-minoritarie|tìtulu=Lingua sarda, Marilotti (M5s): “Occorre ratifica della Carta europea delle lingue minoritarie”|limba=it|atzessu=2020-08-04|dataarchìviu=2020-11-29|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201129134247/https://www.cagliaripad.it/339468/lingua-sarda-marilotti-m5s-occorre-ratifica-della-carta-europea-delle-lingue-minoritarie/|urlmortu=eja}}</ref> dae sa Repùbblica Italiana su 27 de làmpadas de su 2000) chi est galu in suta de esàmene dae banda de su Senadu previdet, chene esclùdere s'impreu de sa limba italiana, atziones in prus pro sa tutela de sa limba sarda e pro su catalanu (imparu preiscolare in sardu, annestru primàriu e segundàriu a sos dischentes chi lu rechèrgiant, insegnamentu de s'istòria e de sa cultura, formatzione de sos insegnantes, diritu de s'espressare in limba in sas protzeduras penales e tziviles chene gastos agiuntivos, cunsentire s'esibitzione de documentos e proas in limba in sas protzeduras tziviles, impreu in sos ufìtzios istatales a banda de sos funtzionàrios in cuntatu cun su pùblicu e possibilidade de presentare dimandas in limba, impreu in s'amministratzione locale e regionale cun possibilidade de presentare dimandas orales e iscritas in limba, publicatzione de documentos ufitziales in limba, formatzione de sos funtzionàrios pùblicos, impreu in paris de sa toponomàstica in sa limba minoritària e adotzione de sos sambenados in limba, programatziones radiotelevisivas regulares in sa limba minoritària, sejos de seguridade fintzas in limba, promotzione de sa cooperatzione transfrontalera intre amministratziones in ue si chistionet sa matessi limba). Si notet chi s'Itàlia, in paris a sa Frantza e a Malta<ref>[https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2016/589794/EPRS_BRI(2016)589794_EN.pdf European Parliamentary Research Service. ''Regional and minority languages in the European Union, Briefing September 2016'']</ref>, no at galu ratificadu custu tratadu internatzionale.<ref>{{Tzita web|url=https://messaggeroveneto.gelocal.it/udine/cronaca/2013/06/06/news/l-ue-richiama-l-italia-non-ha-ancora-firmato-la-carta-di-tutela-1.7208776|tìtulu=L’Ue richiama l’Italia: non ha ancora firmato la Carta di tutela|situ=Messaggero Veneto|data=2013-06-06|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref> Sas formas de tutela prevìdidas pro sa limba sarda sunt belle sas matessi de cussas reconnotas pro su [[Limba friulana|friulanu]] e in generale belle totus sas àteras minorias ètnicu-linguìsticas de s'Itàlia ([[Limba albanesa|albanesas]], [[Limba cadelana|catalanas]], [[Limba grega|gregas]], [[Limba croata|croatas]], franco-proventzales e [[Limba otzitana|otzitanas]], etc.), ma inferiores de meda a cussas asseguradas pro sas comunidades [[Limba frantzesa|francòfonas]] in [[Badde de Aosta]], a cussas [[Limba islovena|islovenas]] in [[Friuli-Venetzia Giulia|Friuli-Venètzia Giùlia]] e, infines, a cussas làdinas e germanòfonas in su [[Provìntzia autònoma de Bolzano - Alto Adige/Südtirol|Tirolu de su Sud]]. [[File:Pula_Hinweisschild_01.jpg|thumb|Signalètica locale bilìngue i [[Pula]]]] Annotamala, sas pagas leges a tutela de su bilinguismu mentovadas finas a como non sunt aplicadas o aplicadas petzi in parte. In custu sensu su Cussìgiu de Europa, chi in su 2015 aiat abertu un'iscumbata in Itàlia pro sa situatzione de sas minorias ètnicu-linguìsticas suas (cunsideradas in s'àmbitu de sa Cunventzione-cuadru che a "minorias natzionales"), at denuntziadu s'acostamentu ''à la carte'' dae s'ala de s'istadu cun issas, cun s'etzetzione de su giai mentovadu casu tedescu, frantzesu e islovenu (limbas pro sa cale tutela s'Itàlia at dèpidu sutascrìere acordos internatzionales). Nointames su reconnoschimentu istatale formale, difatis, non b'at belle peruna espositzione mediàtica in sa limba de minorias in manera polìtica o in manera numèrica prus lecas che a sa sarda, e sas risursas frunidas pro progetos de abbivamentu linguìsticu che a s'insegnamentu bilìngue, limitadu a casos sìngulos, e in prus isperimentales, non sunt sufitzientes "fintzas pro respetare sas aspetativas prus bàsicas".<ref>[http://rm.coe.int/CoERMPublicCommonSearchServices/DisplayDCTMContent?documentId=09000016806959b9 The Council of Europe Advisory Committee on the Framework Convention for the Protection of National Minorities, Fourth Opinion on Italy, 2015]</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.sanatzione.eu/2015/07/lingua-sarda-il-consiglio-deuropa-indaga-lo-stato-italiano-ne-parliamo-con-giuseppe-corongiu/|tìtulu=Lingua Sarda: il Consiglio d’Europa indaga lo Stato Italiano. Ne parliamo con Giuseppe Corongiu|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.unionesarda.it/articolo/cronaca/2016/06/24/gli_ispettori_di_bruxelles_lingua_sarda_discriminata_norme_non_ri-68-509174.html|tìtulu=Il Consiglio d'Europa: «Lingua sarda discriminata, norme non rispettate»|situ=L'Unione Sarda.it|data=2016-06-24|limba=it|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://rm.coe.int/168073038c|tìtulu=Resolution CM/ResCMN(2017)4 on the implementation of the Framework Convention for the Protection of National Minorities by Italy, Council of Europe|limba=en}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.manifestosardo.org/sulla-lingua-sarda-uno-fuorilegge-inadempiente/|tìtulu=Sulla lingua sarda uno stato fuorilegge e inadempiente, Francesco Casula|limba=it}}</ref> Su sardu a oe no est istadu galu, difatis, introduidu in sos programmas ufitziales intrende mascamente in unos cantos progetos iscolàsticos (mòdulos de bintibator'oras) chene peruna garantzia de continuidade.<ref>''Se i ragazzi non parlano la lingua degli anziani'', Piera Serusi. L'Unione Sarda, 8 nadale 2017</ref> Sa revisione de s'ispesa pùblica de su guvernu Monti diat àere abbassadu galu de prus su livellu de tutela de sa limba, chi fiat giai bassu si non nullu,<ref>{{Tzita web|http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/europe/italiesardaigne.htm|Sardaigne|limba=fr}}</ref> atuende una distintzione intre sas limbas sugetas a tutela in base a acordos internatzionales e cunsideradas ''minorias natzionales'' ca "de limba mama istràngia" (tedescu, islovenu e frantzesu) e sas chi faghent parte de comunidades chi non tenent un'istrutura istatale istràngia a palas, reconnotas in manera simple che a ''minorias linguìsticas''.<ref group="Nota">No est unu casu chi custas tres limbas, amparadas dae acordos internatzionales, siant sas ùnicas minorias linguìsticas cunsideradas non menetzadas dae Gaetano Berruto (''Lingue minoritarie, in XXI Secolo. Comunicare e rappresentare'', Roma, Istituto della Enciclopedia Italiana, pp. 335-346., 2009).</ref> Custu disinnu de lege, nointames apat creadu una reatzione dae prus alas de su mundu polìticu e intelletuale isolanu,<ref>{{Tzita web|1=https://bolognesu.wordpress.com/2012/07/08/il-nazionalismo-italiano-mostra-ancora-una-volta-il-suo-volto-feroce-contro-le-minoranze-linguistiche/|2=Il nazionalismo italiano mostra ancora una volta il suo volto feroce contro le minoranze linguistiche|sambenadu=Bolognesi|nùmene=Roberto|limba=it|atzessu=2 austu 2012|dataarchìviu=2013-09-21|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20130921061125/https://bolognesu.wordpress.com/2012/07/08/il-nazionalismo-italiano-mostra-ancora-una-volta-il-suo-volto-feroce-contro-le-minoranze-linguistiche/|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Tzita web|1=http://ulsaltabaronia.myblog.it/archive/2012/08/01/lingua-sarda-cisl-tutelare-la-specialita-dell-isola.html|2=Lingua sarda: CISL, tutelare la specialità dell'isola|limba=it|atzessu=2020-08-04|dataarchìviu=2013-09-21|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20130921061445/http://ulsaltabaronia.myblog.it/archive/2012/08/01/lingua-sarda-cisl-tutelare-la-specialita-dell-isola.html|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|http://ulsaltabaronia.myblog.it/archive/2012/08/01/richiesta-di-estensione-massima-dei-benefici-previsti-massim.html|Richiesta di estensione massima dei benefici previsti massimi dalla Carta Europea delle Lingue a sardo e friulano|limba=it|atzessu=2 austu 2012|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20130921061434/http://ulsaltabaronia.myblog.it/archive/2012/08/01/richiesta-di-estensione-massima-dei-benefici-previsti-massim.html|dataarchìviu=2013-09-21|deadurl=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|http://www.sassarinotizie.com/articolo-12111-universita_contro_spending_review_viene_discriminato_il_sardo.aspx|Università contro spending review «Viene discriminato il sardo» - Sassari Notizie|limba=it}}</ref><ref>{{Tzita web|http://www.buongiornoalghero.it/contenuto/0/12/4262/il_consiglio_regionale_si_sveglia_sulla_tutela_della_lingua_sarda.aspx|Il consiglio regionale si sveglia sulla tutela della lingua sarda|limba=it}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://notizie.alguer.it/n?id=50706|tìtulu=Alguer.it «Salviamo sardo e algherese in Parlamento»|limba=it|atzessu=5 austu 2012}}</ref><ref>{{Tzita web|http://www.rossomori.net/joomla/index.php/home/item/1694-il-sardo|Il sardo è un dialetto? - Rossomori|limba=it}}</ref> est istadu impugnadu dae su [[Friuli-Venetzia Giulia|Friuli-Venètzia Giùlia]] ma non dae sa Sardigna, a pustis chi l'ant traduidu in lege, chi non reconnoschet a sas minorias linguìsticas "''chene Istadu''" sos benefìtzios prevìdidos in tema de assinnatzione de sos orgànicos pro sas iscolas;<ref>{{Tzita web|url=http://www.lanuovasardegna.it/regione/2018/12/30/news/scuola-e-minoranze-linguistiche-vertice-a-roma-1.17608951|tìtulu=Scuola e minoranze linguistiche, vertice a Roma|limba=it}}</ref> cun sa sentèntzia nùmeru 215, depositada su 18 de trìulas de su 2013, sa Corte Costitutzionale at però decraradu che a incostitutzionale custu tratamentu diferentziadu.<ref>{{Tzita web|url=http://www.giurcost.org/decisioni/2013/0215s-13.html|tìtulu=Sentenza Corte costituzionale nr. 215 del 3 luglio 2013, depositata il 18 luglio 2013 su ricorso della regione Friuli-VG|limba=it}}</ref> Su sardu est reconnotu che a limba dae sa norma ISO 639 chi l'atribuit sos còdighes '''sc''' (ISO 639-1: Alpha-2 code) e '''srd''' (ISO 639-2: Alpha-3 code). Sos còdighes prevìdidos pro sa norma ISO 639-3 ricalcant cussos impreados dae su SIL pro su progetu [[Ethnologue]] e sunt: * sardu campidanesu: "sro" * sardu logudoresu: "src" * gadduresu: "sdn" (chi però est una limba diferente) * tataresu: "sdc" (chi però est una limba diferente) Pro s'elencu de sos comunos reconnotos che a minoritàrios in manera ufitziale, pro s'art. 3 de sa lege n. 482/1999 e pro sos topònimos ufitziales in limba sarda relativos pro s'art. 10 pòmpia [[Topònimos de sa Sardigna]]. Sa delìbera de sa Giunta regionale de su 26 de làmpadas de su [[2012]]<ref>[http://www.regione.sardegna.it/documenti/1_73_20120703172407.pdf Delibera della Giunta regionale del 26 giugno 2012].</ref> at introduidu s'impreu de sos nùmenes ufitziales bilìngues in s'istemma de sa Regione Autònoma de sa Sardigna e in totu sas produtziones gràficas chi rapresentant sas fainas suas de comunicatzione istitutzionale. Duncas, cun sa matessi evidèntzia gràfica de s'italianu, si ponet s'iscritzione ecuivalente a ''Regione Autonoma della Sardegna'' in sardu, est a nàrrere «Regione Autònoma de Sardigna».<ref>{{Tzita noas|limba=it|autore=|url=http://lanuovasardegna.gelocal.it/sassari/cronaca/2012/07/07/news/dicitura-bilingue-per-lo-stemma-della-regione-1.5372764|tìtulu=Dicitura bilingue per lo stemma della Regione|publicatzione=La Nuova Sardegna|data=2012-07-07|atzessu=9 santugaine 2012}}</ref> Su 5 de austu de su 2015 sa Cummissione Paritètica Istadu-Regione at aprovadu una proposta, inoltrada dae s'Assessoradu de s'Imparu Pùblicu, chi diat tramudare a sa Regione Sarda unas cantas cumpetèntzias amministrativas in matèria de tutela de sas minorias linguìsticas istòricas, che a su sardu e a su catalanu aligheresu.<ref>{{Tzita web |url=http://www.sardiniapost.it/cronaca/il-consiglio-si-prende-la-limba-da-oggi-interventi-autonomi-dal-governo/ |tìtulu=Il Consiglio si ‘prende' la Limba, da oggi interventi autonomi dal Governo - SardiniaPost |atzessu=2020-08-04 |dataarchìviu=2020-12-02 |urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201202070456/https://www.sardiniapost.it/cronaca/il-consiglio-si-prende-la-limba-da-oggi-interventi-autonomi-dal-governo/ |urlmortu=eja }}</ref> Su 27 de làmpadas de su 2018, su Cussìgiu Regionale at infines varadu su TUE in subra de sa disciplina de sa polìtica linguìstica regionale. Sa Sardigna si diat èssere, in teoria, dotada gasi, pro sa prima borta in s'istòria regionale sua, de un'aina reguladora in matèria linguìstica, cun sa punna de assuprire a sa lacuna originale de su testu istatutàriu<ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/regione/2018/06/27/news/sardegna-approvata-la-legge-che-da-lo-status-ufficiale-di-lingua-al-sardo-1.17007538|tìtulu=Sardegna, approvata la legge che dà lo status ufficiale di lingua al sardo|situ=La Nuova Sardegna|data=2018-06-27|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2018/06/27/news/sardegna_si_alla_legge_per_la_tutela_della_lingua_sara_insegnata_nelle_scuole-200181093/|tìtulu=Sardegna, sì alla legge per la tutela della lingua: sarà insegnata nelle scuole|situ=la Repubblica|data=2018-06-27|limba=it|atzessu=2020-07-29}}</ref>: nointames custu, su fatu chi sa giunta regionale no apat galu provididu a emanare sos decretos atuativos netzessàrios faghet in manera chi su chi b'at in sa lege aprovada no apat galu agatadu peruna aplicatzione bera, e chi custa cosa apat blocadu s'imparu de su sardu in sas iscolas, chi bi fiat istadu pro annos e chi cussa lege at blocadu.<ref>{{Tzita web|url=https://www.unionesarda.it/articolo/cultura/2019/12/18/lingua-sarda-quest-anno-niente-corsi-nelle-scuole-8-966191.html|tìtulu=Lingua sarda: quest'anno niente corsi nelle scuole|limba=it}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/sassari/cronaca/2019/12/17/news/manca-5stelle-denuncia-100-docenti-di-lingua-sarda-rischiano-il-lavoro-1.38224952|tìtulu=Manca, 5Stelle, denuncia: 100 docenti di lingua sarda rischiano il lavoro|limba=it}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/regione/2020/02/23/news/niente-lingua-sarda-a-scuola-la-legge-regionale-e-inattuata-1.38509796|tìtulu=«Niente lingua sarda a scuola, la legge regionale è inattuata»|limba=it}}</ref> In prus, b'at chie narat chi custa lege de su 2018 siat istada fata cun punna polìticas pro negare s'unidade de su sardu, ligare sa limba sarda a su folklore folklorizende issa matessi e chi tèngiat fintzas problemas de àtera genia, chi diant pòdere causare chi s'istadu l'impugnet.<ref>{{Tzita web|url=https://salimbasarda.net/proposta-de-lege-pro-su-sardu-non-bi-semus-ite-nde-pensat-su-csu/|tìtulu=Proposta de lege pro su sardu, non bi semus. Ite nde pensat su CSU|autore=Assemblea Diretiva CSU|situ=Limba Sarda 2.0|data=2017-06-09|atzessu=2020-07-20}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://salimbasarda.net/nono-gasi-no-andat-bene-su-csu-e-sa-proposta-de-lege-pro-sa-limba-sarda/|tìtulu=Nono, gasi no andat bene. Su CSU e sa proposta de lege pro sa limba sarda|autore=Assemblea Diretiva de su CSU|situ=Limba Sarda 2.0|data=2017-06-20|atzessu=2020-07-20}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://salimbasarda.net/nono-a-sa-lege-chi-cheret-truncare-su-sardu/|tìtulu=Nono a sa lege chi cheret truncare su sardu|autore=Pepe Coròngiu|situ=Limba Sarda 2.0|data=2018-04-06|atzessu=2020-07-20}}</ref> In su [[2021]], su Tribunale de [[Aristanis]] at abertu un'isportellu limba sarda pro permìtere a sos tzitadinos de interagire in sardu cun s'istitutzione e a sos magistrados e a sa politzia de otènnere agiudu s'in casu mai apant bisòngiu de tradutziones o consulèntzias linguìsticas.<ref>{{Tzita noas|autore=|url=https://www.istorias.it/22/01/2021/5807/su-tribunale-de-aristanis-immoe-faeddat-in-limba-sarda/|tìtulu=Su tribunale de Aristanis immoe faeddat in limba sarda|publicatzione=Istòrias|data=2021-01-22|atzessu=2021-01-23}}</ref><ref>{{Tzita noas|limba=it|url=https://www.lanuovasardegna.it/oristano/cronaca/2021/01/21/news/la-lingua-sarda-entra-nel-palazzo-di-giustizia-1.39805014|tìtulu=La lingua sarda entra nel palazzo di giustizia|publicatzione=[[La Nuova Sardegna]]|data=2021-01-21|atzessu=2021-01-23}}</ref><ref>{{Tzita noas|limba=it|nùmene=Elia|sambenadu=Sanna|autore=|url=https://www.unionesarda.it/articolo/cultura/2021/01/20/oristano-in-tribunale-apre-lo-sportello-bilingue-si-parla-sardo-e-8-1106222.html|tìtulu=Oristano, in tribunale apre lo sportello bilingue: si parla sardo e italiano|publicatzione=[[L'Unione Sarda]]|data=2021-01-20|atzessu=2021-01-23}}</ref><ref>{{Tzita noas|limba=it|autore=|url=https://www.sardiniapost.it/cronaca/in-procura-si-puo-parlare-anche-il-sardo-aperto-a-oristano-uno-sportello-bilingue/|tìtulu=In Procura si può parlare anche il sardo: aperto a Oristano uno sportello bilingue|publicatzione=Sardinia Post|data=2021-01-20|atzessu=2021-01-23}}</ref><ref>{{Tzita noas|limba=it|autore=|url=https://www.linkoristano.it/citta/2021/01/20/sportello-linguistico-tribunale-la-procura-oristano-italia/#comment-402250|tìtulu=Sportello linguistico in tribunale: la Procura di Oristano prima in Italia|publicatzione=linkoristano|data=2021-01-20|atzessu=2021-01-23|dataarchìviu=2021-01-29|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210129084516/https://www.linkoristano.it/citta/2021/01/20/sportello-linguistico-tribunale-la-procura-oristano-italia/#comment-402250|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Tzita noas|limba=it|autore=|url=https://www.cagliaripad.it/517803/oristano-in-procura-operativo-il-primo-ufficio-in-lingua-sarda/|tìtulu=Oristano: in Procura operativo il primo ufficio in lingua sarda|publicatzione=Cagliaripad|data=2021-01-20|atzessu=2021-01-23|dataarchìviu=2021-01-20|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210120124542/https://www.cagliaripad.it/517803/oristano-in-procura-operativo-il-primo-ufficio-in-lingua-sarda/|urlmortu=eja}}</ref> == Fonètica, morfologia e sintassi == === Fonètica === Vocales: /ĭ/ e /ŭ/ (curtzas) latinas ant cunservadu sos timbros originales issoro {{IPA|[i]}} e {{IPA|[u]}}; pro esempru su latinu ''siccus'' divenit ''sicu'' (e non che a s'italianu ''secco'', frantzesu ''sec''). Un'àtera caraterìstica est sa mancàntzia de sa ditongatzione de sas vocales mèdias (/e/ e /o/). Pro esempru su latinu ''potest'' divenit ''podet'' (pron. {{IPA|[ˈpoðete]}}), chene ditongu a diferèntzia de s'italianu ''può'', ispagnolu ''puede'', frantzesu ''peut''. Esclusivos — pro s'àrea romanza de oe — de sos dialetos tzentru-setentrionales de su sardu sunt annotamala su mantenimentu de sa [k] e de sa [g] velares in antis a sas vocales palatales {{IPA|/e/}} e {{IPA|/i/}} (es.: chentu pro s'italianu ''cento'' e su frantzesu ''cent''). Una de sas caraterìsticas de su sardu est s'evolutzione de {{IPA|[ll]}} in su fonema cacuminale {{IPA|[ɖ]}} (es. ''cuaddu'', fintzas si custu no acontesset s'in casu de sos prèstidos imbenientes a sa latinizzazione de s'ìsula - cfr. ''bellu'' - ). Custu fenòmenu est presente fintzas in sa [[Còssiga|Còrsica]] de su sud, in [[Sitzìlia]], in [[Calabria|Calàbria]], in sa penìsula Salentina e in unas cantas zonas de sas Alpes Apuane. === Fonosintassi === Una de sas cumplicatziones printzipales, siat pro chi s'acurtziet a sa limba siat pro chi, fintzas ischende·la chistionare, non l'ischit iscrìere, est sa diferèntzia intre ''iscritu'' (si si cheret sighire un' ùnica forma gràfica) e chistionadu creada dae unas cantas règulas, intre sas cales est importante a nde mentovare a su nessi unas cantas in totu sas normas ortogràficas de su sardu, siat sa [[LSC]] siat cussas locales. ==== Sistema vocàlicu ==== ===== Vocale paragògica ===== In su chistionòngiu, generalmente, non si podet baliare sa cunsonante finale de unu faeddu. Custu cando, però, si lassat isulada in pàusa o in serrada de fràsia, ca si nunca giai podet èssere presente fintzas in sa pronùntzia. Sa limba sarda si caraterizat duncas pro cussa chi mutint vocale ''paragògica'' o ''epitètica'', a sa cale s'apojat sa cunsonante giai mentovada; custa vocale est, de sòlitu, sa matessi chi pretzedet sa cunsonante finale, ma in sa grafia campidanesa non mancant esèmpios chi s'istesient dae custa norma, in ue sa ''vocale paragògica'' est la "''i''" fintzas no essende sa chi pretzedet s'ùrtima cunsonante, che a su casu de cras (''crasi'', cras), tres (''tresi'', tres), etc. Custa vocale no andat mai iscrita; bi podent èssere etzetziones che a unos cantos tèrmines de orìgine latina abarrados sos matessi in su tempus, francu pro su chi pertocat a sa vocale paragogica, chi però si sunt ispartzinados in s'impreu pobulare fintzas in sa variante sardizada issoro (sèmper o ''sèmpere'', lùmen o ''lùmene'') e, in unas cantas variantes de su tzentr-setentrionales, de sos acabos de s'infinitu presente de sa 2ª coniugatzione (''tènner'' o ''tènnere'', ''pònner'' o ''pònnere''). Pro su chi pertocat a sos latinismos, in s'impreu atuale si preferit a no iscrìere sa vocale paragogica, duncas ''semper'', mentras in sos verbos de sa segunda coniugatzione est baddu majoritària sa grafia cun sa "e", si puru meda difùndida fintzas cussa chene, pro custu ''iscrìere'' masaprestu chi ''iscrìer''. Sos tèrmines in totu sas grafias si iscrient in sa matessi manera. Pro custa resone ''cras'' abbarrat semper ''cras'' fintzas si lu pronùntziant ''crasa'' o ''crasi''. Gai pro esempru: * S'iscriet ''semper'' ma si pronùntziat generalmente ''semper<small>e</small>'' ([[LSC]]/log./nug.) * S'iscriet ''lùmen'' ma si pronùntzia generalmente ''lumen<small>e</small>'' ([[Sardu logudoresu|nug]]., in LSC "nùmene" o "nòmene") * S'iscriet ''però'' e si pronùntziat generalmente ''però,'' ''pero<small>e</small>'' o ''perou'' ([[LSC]], [[Sardu logudoresu|log.]], [[Sardu logudoresu|nug]]. e [[Campidanesu|camp]].) * S'iscriet ''istèrrere'' (in LSC) o ''istèrrer'' (log.) e si pronùntziat generalmente ''isterrer<small>e</small>'' * S'iscriet funt ma si pronùntziat generalmente ''funti'' (LSC e [[Sardu campidanesu|camp]]) * S'iscriet andant ma si pronùntziat generalmente ''andanta'' (LSC, [[Sardu campidanesu|camp]]. e [[Sardu logudoresu|log]]. meridionale) ===== Vocale pretònica ===== Sas vocales ''e'' e ''o'' stanti in positzione pretonica cara a sa vocale ''sos'', divenint mòbiles podende·si trasformare in custa ùrtima. Gai, pro esempru, at a èssere curretu a iscrìere e nàrrere: * ''eritzu'' (LSC, camp. e log. meridionale) ''erìttu'' o ''irìttu'' * essire (LSC), ''issire'' (log), ''bessire'' ([[Sardu logudoresu|log]]. meridionale) ''bessiri'' (camp.) * ''drumìre o dromìre'' ([[Sardu logudoresu|log]]., in LSC ''dormire''; camp. ''dromìri'') * godìre (LSC) o ''gudìre'' (log., in LSC e [[Sardu logudoresu|log]]. fintzas ''gosare'', camp. ''gosai'') Bi suntunas cantas etzetziones raras a custa règula, comente dimustrat s'esèmpiu chi sighet: ''buddire'' ("buddire patata", a esèmpiu), e ''boddire'', chi bolet nàrrere "collire (frutas e frores)". ==== Sistema consonànticu ==== ===== Positzione mediana intervocàlica ===== Cando s'agatant in positzione mediana intervocalica, o pro efetu de cumbinatziones sintàticas particulares, sas cunsonantes ''b'', ''d'', ''g'' divenint fricativas; sunt gasi fintzas si si presentat, intre vocale e consonante, un'intramesadura de sa r. In custu casu, sa pronùntzia de sa ''b'' est uguale de su totu a cussa de sa ''b/v'' ispagnola in ''cabo'', sa ''d'' est uguale a sa ''d'' ispagnola in ''codo''. Intre vocales, su dilèguu de sa g est sa norma. E duncas, pro esempru: * ''baba'' si pronùntziat ''ba''[β]''a'' * ''sa baba'' si pronùntziat ''sa ''[β]''a''[β]''a'' * ''lardu'' si pronùntziat ''lar''[ð]''u'' (in italiano "lardo") * ''gatu'': in singulare la ''g'' isparesset (''su gatu'' divenit ''su atu'') e in su plulare, in antis de sa /s/, si mantenet che a fricativa (''sos gatos'' = ''so'/sor/sol ''[ɣ]''àtoso'') ===== [[Lenitzione]] ===== In sa pronùntzia de medas variantes ispartzindadas in totu sa Sardigna, ma non in totu cantas (a es. su [[sardu nugoresu]] faghet etzetzione), est su fenòmenu de sonorizatzione de sas consonantes surdas c, ''p'', ''t'', ''f'', cando benint pretzèdidas dae sas vocales o sighidas dae sa ''r''; sas primas tres divenint fintzas fricativas. * /k/ → [ɣ] * /p/ → [β] * /t/ → [ð] * /f/ → [v] Gasi pro esempru: * S'iscriet su [[cane]] (LSC e log.) o su ''cani'' (camp.) ma si pronùntziat su [ɣ]''ane/-i'' * S'iscriet su frade (LSC e log.) o su fradi (camp.) ma si pronùntziat su [v]''rade''/''su'' [v]''radi'' * S'iscriet ''sa terra'', ma si pronùntziat sa [ð]''erra'' * S'iscriet ''su pane'' (LSC e log.) o ''su pani'' (camp.), ma si pronùntziat ''su'' [β]ane/-i ===== Adòbiu de cunsonantes intre duas paràulas ===== Custu dipendet dae sa grafia. ===== Pronùntzia afortiada de cunsonantes initziales ===== Sete partigheddas, chi tenent balore vàriu, pròvocant un'afortiamentu de sa consonante chi a li sighit: custu càpitat pro more de un'isparitzione, virtuale ebbia, de sas consonantes chi custos monosìllabos teniant pro agabbu in su latinu (una de cussas est un'italianismu annànghidu dae pagu tempus). * NE ← ([[Limba latina|lat]].) NEC = nen (congiuntzione) * CHI ← ([[Limba latina|lat]].) QUO+ET = comente a (cumparativu) * TRA ← ([[Limba italiana|it]].) TRA = intre o tra (prepositzione) * A ← ([[Limba latina|lat]].) AC = (cumparativu) * A ← ([[Limba latina|lat]].) A = a (prepositzione) * A ← ([[Limba latina|lat]].) AUT = (interrogativu) * E ← ([[Limba latina|lat]].) ET = e (congiuntzione) duncas, pro esempru: * Nos ch'andamus a Nùgoro / nos ch'andaus a Nùoro (pron. "noch'andammus a Nnugoro / nosi ch'andaus a Nnuoro") * Che macu (pron. "che mmaccu") * Intre Nùgoro e S'Alighera * A ti nde pesas? (pron. "a ti/tti nde pesasa?")(esortativu) === Morfologia e sintassi === In su sistema suo sa morfosintassi de su sardu s'iscòstiat dae cussu sintèticu de su [[Limba latina|latinu clàssicu]] e mustrat un'impreu prus mannu de sos fàbricos analìticos cunfonta a unas àteras [[Limbas romanzas|limbas neolatinas]]<ref>Jones, ''Sardinian Syntax'', Routledge, 1993</ref>. # S'artìculu determinativu caraterìsticu de sa limba sarda est derivadu dae su latinu ''ipse/ipsu(m)'' (nointames in sas àteras limbas neolatinas s'artìculu siat originadu dae ''ille/illu(m)'') e si presentat in sa forma su/sa in su singulare e ''sos/sas'' (in LSC e in sas grafias nugoresa e logudoresa) o ''is'' (in LSC e in sa grafia campidanesa) in su plurale. Formas de artìculu cun sa matessi etimologia s'agatant in su [[Baleare (cadalanu)|baleare]] (dialetu [[Limba cadelana|catalanu]] de sas [[Ìsulas Baleares]]) e in su dialetu proventzale de s'otzitanu de sas Alpes Marìtimas frantzesas (francu su dialetu de Nitza): ''es''/''so''/''sa'' e ''es''/''sos''/''ses''. # Su plurale est caraterizadu dae su finale in -s, che a in totu sa Romània otzidentale ({{Limbas|fr|oc|ca|es|pt}}). Es.: ''sardu''{sing.}-''sardos/sardus''{pl.}, ''puddu''{sing.}''/puddos/puddus''{pl.}, ''pudda''{sing.}/''puddas''{pl.}. # Su benidore si faghet cun sa forma latina ''habeo ad''. Es: ''apo a istare'', ''apu a abarrai'' o ''apu a aturai''. Su cunditzionale si format in manera anàloga: in sos dialetos tzentru-meridionales impreende su passadu de su verbu tènnere (''ai'') o una forma alternativa semper de cussu verbu (''apia''); in sos dialetos tzentru-setentrionales impreende su passadu de su verbu dèpere (''dia''). # Su "pro ite" interrogativu est diferente de sa risposta: ''pro ite'' (LSC) ''poita?'' o ''proite/poite''? ''ca…'', gasi comente acontesset in unas àteras limbas romanzas ([[Limba frantzesa|frantzesa]]: ''pourquoi?'' ''parce que…'', [[Limba portughesa|portughesa]]: ''por que?'' porque…; [[Limba ispagnola|ispagnolu]] ''¿por qué?'' ''porque…''; [[Limba cadelana|catalanu]] pro què? ''perquè…'' Ma fintzas in italianu, in ue fatu-fatu s'impreat sa forma ''perché/perché'', b'est cussa alternativa ''perché/poiché''). # Su pronùmene personale tònicu de prima e segunda persone singulare, si pretzèdidu dae sa prepositzione ''cun''/''chin'', assumet sas formas cun megus (LSC)/chin mecus e cun tegus (LSC)/chin tecus (cfr. s'ispagnolu ''conmigo'' e ''contigo'' e fintzas su [[Limba portughesa|portughesu]] ''comigo'' e ''contigo'' e su [[Limba napulitana|napuletanu]] ''cu mmico'' e ''cu ttico''), e custos dae su latinu ''cum'' e ''mecum/tecum''. == Ortografia e pronùntzia == {{Càstia fintzas|Limba Sarda Unificada|Limba Sarda Comuna}} Finas a su 2001 non bi fiat galu a disponimentu, pro sa limba sarda, peruna istandardizatzione nen iscrita, nen orale (cust'ùrtima no esistet nemmancu oe). A pustis de s'època de s'[[Edade de Mesu|edade de mesu]], in sos documentos in ue si podet bìdere unu tzertu livellu de uniformidade, s'ùnica istandardizatzione gràfica, nàschida dae sos esperimentos de sos literados e de sos poetes, fiat cussa de su chi benit mutidu "sardu illustre", isvilupadu ispirende·si a sos documentos protocollares sardos de s'edade de mesu, a sas òperas de [[Hieronimu Araolla]], [[Giuanne Matzeu Garipa]], [[Mateu Madau]] e a cussas de una lista manna de poetas.<ref>{{Tzita web|url=http://www.pittau.it/Sardo/sardoillustre.html|tìtulu=Grammatica del Sardo Illustre|autore=[[Massimo Pittau]]|limba=it|atzessu=2021-04-18}}</ref><ref>{{Tzita libru|nùmene=Massimo|sambenadu=Pittau|wkautore=Massimo Pittau|tìtulu=Grammatica del sardo illustre|data=2005|editore=Carlo Delfino Editore|tzitade=Tàtari|limba=it|oclc=238818951|isbn=978-88-7138-372-9}}</ref> Sos tentativos de ispàrghere custa norma los aiant però ostacolados sas autoridades ibèricas e mescamente, a pustis, sas sabàudas.<ref>{{Tzita libru|autore=Paolo Caretti et al.|tìtulu=Regioni a statuto speciale e tutela della lingua|annu=2017|editore=G. Giappichelli Editore|limba=it|pp=75-76|tzitatzione=Nel periodo giudicale si osserva una certa unitarietà del modo di scrivere il sardo, ma non si ha notizia di alcuna regolazione: la sua ufficialità era implicita e data per scontata. Nel XVI e, poi, nel XVIII secolo, nei circoli umanisti e in quelli gesuitici, rispettivamente, si è osservato un tentativo di fornire una regolazione, ma tali tentativi furono non solo ostacolati ma anche repressi dalle autorità coloniali ispaniche e soprattutto sabaude.}}</ref> Dae custas chistiones istòricas est nàschida sa situatzione s'atuale, in ue una parte de sa gente, pro neghe de resones polìticu-istòricas<ref name=":62">«L'esistenza di una striscia di "terra di nessuno" (fatta eccezione, comunque, per i dialetti di Laconi e Seneghe) tra dialetti meridionali e settentrionali, come anche della tradizionale suddivisione della Sardegna in due "capi" politico-amministrativi oltre che, ma fino a un certo punto, sociali e antropologici (''Cabu de Susu'' e ''Cabu de Jossu''), ma soprattutto della popolarizzazione, condotta dai ''mass media'' negli ultimi trent'anni, di teorie pseudo-scientifiche sulla suddivisione del sardo in due varietà nettamente distinte tra di loro, hanno contribuito a creare presso una parte del pubblico l'idea che il sardo sia diviso tra le due varietà del "campidanese" e del "logudorese". In effetti, si deve più correttamente parlare di due tradizioni ortografiche, che rispondono a queste denominazioni, mettendo bene in chiaro però che esse non corrispondono a nessuna varietà reale parlata in Sardegna.» Bolognesi, Roberto (2013). ''Le identità linguistiche dei sardi'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], pg.93</ref><ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3">{{Tzita web|url=https://bolognesu.wordpress.com/2013/11/25/il-dimezzamento-del-sardo-fra-scienza-e-politica/|tìtulu=Il dimezzamento del sardo fra scienza e politica|sambenadu=Bolognesi|nùmene=Roberto|situ=Bolognesu: in sardu|data=2013-11-25|limba=it|atzessu=2020-05-08}}</ref> chene però bases linguìsticas ogetivas<ref name=":12">{{Tzita libru|nùmene=Michel|sambenadu=Contini|wkautore=Michel Contini|tìtulu=Etude de géographie phonétique et de phonétique instrumentale du sarde|year=1987|url=https://archive.org/details/etudedegeographi0000cont|data=1987|editore=Edizioni dell'Orso|tzitade=Alessàndria|limba=fr|OCLC=15140324|ISBN=978-88-7694-015-6}}</ref><ref name=":11" /><ref name=":32">{{Tzita libru|autore=Rebecca Posner, John N. Green|tìtulu=Bilingualism and Linguistic Conflict in Romance|annu=1993|editore=De Gruyter Mouton|limba=en|p=287|tzitatzione=The phonetic differences between the dialects occasionally lead to communicative difficulties, particularly in those cases where a dialect is believed to be 'strange' and 'unintelligible' owing to the presence of phonetic peculiarities such as laryngeal or pharyngeal consonants or nazalized vowels in Campidanese and in the dialects of central Sardinia. In his comprehensive experimental-phonetic study, however, Contini (1987) concludes that interdialectal intelligibility exists and, on the whole, works satisfactorily.}}</ref><ref>{{Tzita libru|nùmene=Roberto|sambenadu=Bolognesi|wkautore=Roberto Bolognesi|nùmene2=Wilbert|sambenadu2=Heeringa|tìtulu=Sardegna fra tante lingue il contatto linguistico in Sardegna dal Medioevo a oggi|url=http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2010011412224500014.pdf|atzessu=2020-05-08|data=2005|editore=[[Condaghes (domo editora)|Condaghes]]|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=971836134|ISBN=978-88-7356-075-3|dataarchìviu=2014-02-11|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20140211080607/http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2010011412224500014.pdf|urlmortu=eja}}</ref><ref name=":0">{{Tzita libru|nùmene=Roberto|sambenadu=Bolognesi|wkautore=Roberto Bolognesi|tìtulu=Le identità linguistiche dei sardi|annu=2013|editore=[[Condaghes (domo editora)|Condaghes]]|tzitade=Casteddu|limba=it|tzitatzione=Queste pretese barriere sono costituite da una manciata di fenomeni lessicali e fonetico-morfologici che, comunque, non impediscono la mutua comprensibilità tra parlanti di diverse varietà del sardo. Detto questo, bisogna ripetere che le varie operazioni di divisione del sardo in due varietà sono tutte basate quasi esclusivamente sull'esistenza di pronunce diverse di lessemi (parole e morfemi) per il resto uguali. […] Come si è visto, non solo la sintassi di tutte le varietà del sardo è praticamente identica, ma la quasi totalità delle differenze morfologiche è costituita da differenze, in effetti, lessicali e la percentuale di parole realmente differenti si aggira intorno al 10% del totale.|OCLC=874573242|ISBN=978-88-7356-225-2}}</ref><ref name=":1">{{Tzita web|url=https://bolognesu.wordpress.com/cosas-de-limba/simbentu-de-su-campidanesu-e-de-su-logudoresu/|tìtulu=S’imbentu de su campidanesu e de su logudoresu|sambenadu=Bolognesi|nùmene=Roberto|wkautore=Roberto Bolognesi|situ=Bolognesu: in sardu|data=2010-04-04|limba=sc|atzessu=2020-05-08}}</ref><ref name="bolognesu.wordpress.com" /><ref name=":2">{{Tzita libru|nùmene=Giuseppe|sambenadu=Corongiu|wkautore=Giuseppe Corongiu|tìtulu=Il sardo: una lingua normale: manuale per chi non ne sa nulla, non conosce la linguistica e vuole saperne di più o cambiare idea|data=2013|editore=[[Condaghes (domo editora)|Condaghes]]|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=856863696|ISBN=978-88-7356-214-6}}</ref>, cunsiderat sa limba sarda che limba partzida in duos o prus grupos dialetales diferentes ("logudoresu" e "campidanesu" o "logudoresu, "nugoresu" e "campidanesu", e b'at fintzas chie chircat de incluire su [[tataresu]] e su [[Gaddhuresu|gadduresu]], limbas diferentes, in sa limba sarda) chi pro las iscrìere ant isvilupadu una sèrie de grafias traditzionales, fintzas si cun modìficas medas in su tempus. In paris a cussas connotas cun sos nùmenes de "logudoresu" e "campidanesu", comente giai naradu, sunt nàschidas fintzas sa grafia nugoresa, s'arborensa e sas de sas biddas sìngulas, a bortas normadas cun règulas generales e comunas pro totus, che a cussas pedidas dae su Prèmiu Otieri<ref>{{Tzita web|url=https://premiozieri.it/index.php/premio-ozieri/antologia-multimediale/regole-ortografiche|tìtulu=Regole Ortografiche - Premio Ozieri di Letteratura Sarda|sambenadu=Becciu|nùmene=Cristiano|limba=it|atzessu=18 abrile 2021|dataarchìviu=2021-07-25|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210725194254/https://premiozieri.it/index.php/premio-ozieri/antologia-multimediale/regole-ortografiche|urlmortu=eja}}</ref>. Fatu-fatu, però, su sardu benit iscritu dae chie lu chistionat chirchende de nde trascrìere sas pronùntzias e sighente sas abitùdines ligadas a sa limba italiana<ref name=":2" />. Pro risòlvere custu problema, e pòdere cunsentire un'aplicatzione efetiva de su chi est prevìdidu dae sa Lege Regionale n. 26/1997 e dae sa Lege n. 482/1999,in su 2001 sa Regione Sardigna at incarrigadu una cummissione de espertos de elaborare un'ipòtesi de Norma de unificatzione linguìstica subra-dialetale (sa LSU: ''[[Limba Sarda Unificada]]'', publicada in su 28 de freàrgiu de su 2001), chi identificaret una limba-mollu de riferimentu (basada in subra de s'anàlisi de sas variantes locales de su sardu e in s'issèberu de sos mollos prus rapresentativos e cumpatìbiles) cun sa punna de garantire a s'impreu ufitziale de su sardu sas caraterìsticas netzessàrias de tzertesa, coerèntzia, univotzidade, e difusione subralocale. Custu istùdiu, fintzas si balidu pro su chi pertocat a s'iscièntzia, no est mai istadu adotadu a livellu istitutzionale pro medas cuntrastos locales (ca l'aiant acusada de èssere una limba "imposta" e "artifitziale" e de no àere risòlvidu su problema de su raportu intre sas variantes tratende·si de una mediatzione tra sas variantes iscritas in sa grafia logudoresa, duncas privilegiadas, e no aende propostu una grafia vàlida pro sas variantes iscritas de sòlitu cun sa grafia campidanesa) ma at su matessi, annos a pustis, costituidu sa base de partèntzia pro sa redatzione de sa proposta de sa LSC: [[Limba Sarda Comuna]], publicada in su 2006, chi partende dae una base de mesania<ref>{{Tzita web|url=https://bolognesu.wordpress.com/2011/06/13/finche-la-barca-va/|tìtulu=Finché la barca va…|sambenadu=Bolognesi|nùmene=Roberto|situ=Bolognesu: in sardu|data=2011-06-13|limba=sc|atzessu=2020-07-24}}</ref>, acollit elementos pròpios de sas fueddadas (e tando "naturales" e no "artifitziales") de cust'àrea, in s'àrea murra de transitzione de sa Sardigna tzentrale intre sas variedades chi benint iscritas cun sa grafia logudoresa e sas chi benint iscritas cun sa grafia campidanesa, pro assegurare a sa limba "comuna" su caràtere de subradialetaliedade e subramunitzipaliedade, fintzas lassende sa possibilidade de rapresentare sas particularidades de pronùntzia de sas variantes locales<ref>{{Tzita web|url=http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_108_20090205122432.pdf|tìtulu=LIMBA SARDA COMUNA - Normas linguìsticas de referèntzia a caràtere isperimentale pro sa limba sarda iscrita de s'Amministratzione regionale|autore=Regione Autònoma de sa Sardigna|atzessu=2021-07-30|dataarchìviu=2020-10-27|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201027142058/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_108_20090205122432.pdf|urlmortu=eja}}</ref>. Nointames custu, fintzas a custu istandard non sunt mancadas crìticas, siat dae chie at fatu propostas de emendamentos pro la megiorare<ref>{{Tzita publicatzione|autore=|nùmene=Xavier|sambenadu=Frias|tìtulu=Proposte di Miglioramento dello Standard Sardo L.S.C.|rivista=|volume=|nùmeru=|limba=it|atzessu=2020-07-24|url=https://www.academia.edu/5336226/Proposte_di_Miglioramento_dello_Standard_Sardo_L.S.C}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.vitobiolchini.it/2014/06/23/si-alla-lingua-sarda-standard-ma-con-questi-emendamenti-un-intervento-di-roberto-bolognesi/|tìtulu=Sì alla lingua sarda standard, ma con questi emendamenti|sambenadu=Bolognesi|nùmene=Roberto|data=2014-06-23|limba=it-IT|atzessu=2020-07-24}}</ref>, siat dae chie at preferidu sighire a insìstere cun s'idea de partzire su sardu in macro-variantes de regulare cun normas separadas<ref>{{Tzita web|url=http://www.provincia.cagliari.it/ProvinciaCa/resources/cms/documents/arregulas.pdf|tìtulu=Arrègulas po ortografia, fonètica, morfologia e fueddàriu de sa Norma Campidanesa de sa Lìngua Sarda|data=2009|limba=sc, it|atzessu=2021-07-30|dataarchìviu=2020-08-15|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200815074046/http://www.provincia.cagliari.it/ProvinciaCa/resources/cms/documents/arregulas.pdf|urlmortu=eja}}</ref>. Sa Regione Sardigna in is annos passados at sighidu sa norma LSC in sa tradutzione de paritzos documentos e delìberas e in medas àteras cosas. In prus de sa Regione, s'istandard isperimentale LSC nche dd'ant impreadu comente sèberu voluntàriu parìtzos àteros entes, iscolas e mèdios de informatzione, medas bias in manera '''cumplementare''' cun grafias chi sunt prus probianas a sa pronùntzia locale. Pro su chi pertocat custos impreos ant fatu un'istima pertzentuale, cunsiderende isceti is progetos finantziados o cofinantziados dae sa Regione pro sa difusione de sa limba sarda in is ufìtzios linguìsticos comunales e subra-comunales, in sa didàtica in is iscolas e in is mèdia dae su 2007 a su 2013. Su Monitoràgiu a pitzus de s'impreu isperimentale de sa Limba Sarda Comuna 2007-2013 a cura de su Servìtziu Limba e Cultura Sarda de s'Assessoradu pro s'Istrutzione Pùblica, che dd'ant publicadu in su giassu ìnternet de sa Regione Sardigna in su mese de abrile 2014. Pro su chi pertocat is progetos iscolàsticos finantziados in s'annu 2013, pro esèmpiu, dae cussa chirca nd'est essida a pitzus una preferèntzia ladina de is iscolas pro s'impreu de s'ortografia LSC in pare cun una grafia locale (51%), cunforma a s'impreu esclusivu de sa LSC (11%) o a s'impreu escluscivu de una grafia locale (33%)<ref>[http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_91_20140418114135.pdf]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924100140/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_91_20140418114135.pdf|date=2015-09-24}}<span> Monitoraggio sull'utilizzo sperimentale della Limba Sarda Comuna 2007-2013, pag. 12 [Sa boghe "catalanu" si riferit a sa minoràntzia de s'Alighera.</span></ref> Imbetzes pro su chi pertocat is progetos editoriales in sardu in is mèdia regionales, finantziados in su 2012 dae sa Regione, agatamus una presèntzia prus manna de s'impreu de sa LSC (chi diat pòdere derivare dae una premialidade de 2 puntos in sa formatzione de is graduatòrias pro leare is finantziamentos: premialidade chi non nche fiat in su bandu pro is iscolas). Segundu cuddos datos resurtat chi sa produtzione testuale in is progetos de is mèdia est istada pro su 35% in LSC, pro su 35% in LSC e in una grafia locale e pro su 25% in una grafia locale ebbia<ref>{{Tzita web |url=http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_91_20140418114135.pdf |tìtulu=Monitoraggio sull'utilizzo sperimentale della Limba Sarda Comuna 2007-2013, pag. 22 |atzessu=2020-08-04 |dataarchìviu=2015-09-24 |urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20150924100140/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_91_20140418114135.pdf |urlmortu=eja }}</ref>. A ùrtimu mentovamus a is ufìtzios linguìsticos locales cofinantziados dae sa Regione, chi in su 2012 ant impreadu in s'iscritura pro su 50% sa LSC, pro su 9% sa LSC in pare cun una grafia locale e pro su 41% una grafia locale ebbia<ref>{{Tzita web |url=http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_91_20140418114135.pdf |tìtulu=Monitoraggio sull'utilizzo sperimentale della Limba Sarda Comuna 2007-2013, pag. 18 |atzessu=2020-08-04 |dataarchìviu=2015-09-24 |urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20150924100140/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_91_20140418114135.pdf |urlmortu=eja }}</ref>. In su [[2016]] una chirca in subra de s'impreu de sa LSC in àmbitu iscolàsticu, fata in [[Orosei]], at ammustradu chi sos pitzinnos no aiant problema perunu a impreare cussa norma fintzas si sa chistionada issoro fiat diferente. Nemmancu unu de sos alunnos at refudadu sa norma o l'at cunsiderada "artifitziale", ammustrende sa valididade sua comente aina didàtica. Sos resurtados los ant presentados in su 2016 e publicados de su totu in su [[2021]].<ref>{{Tzita publicatzione|autore=|nùmene=Federico|sambenadu=Gobbo|tìtulu=Which Sardinian for education?|rivista=Contested Languages: The hidden multilingualism of Europe|volume=8|nùmeru=|pp=221|limba=en|atzessu=2021-01-23|doi=10.1075/wlp.8.13gob|url=https://books.google.it/books?id=fLgREAAAQBAJ&lpg=PA221&ots=p3zgF1vdSH&dq=sardinian%20for%20education%3F&lr&hl=it&pg=PA221#v=onepage&q=sardinian%20for%20education?&f=false|nùmene2=Laura|sambenadu2=Vardeu}}</ref><ref>{{Tzita publicatzione|autore=Federico Gobbo|coautores=Laura Vardeu|data=2016-05-12|tìtulu=Which Sardinian for education?|rivista=|volume=|nùmeru=|limba=en|atzessu=2021-01-23|url=https://www.slideshare.net/goberiko/which-sardinian-for-education}}</ref> Sa Regione Sardigna, cun delìbera de Giunta regionale n. 16/14 de su 18 de abrile de su 2006 ''Limba Sarda Comuna''. ''Adotzione de sas normas de riferimentu a caràtere isperimentale pro sa limba iscrita in essida de s'Amministratzione regionale'' at adotadu in manera isperimentale sa LSC che a limba ufitziale pro sos atos e sos documentos emìtidos dae sa Regione Sardigna (abarrende su fatu chi, pro neghe de s'art. 8 de sa Lege n. 482/99, tenet balore legale su testu redatadu in limba italiana ebbia), dende facultade a sos tzitadinos de iscrìere a s'Ente in sa variedade issoro e istituinde s'isportellu linguìsticu regionale ''Ufitziu de sa Limba Sarda''.<ref>{{Tzita publicatzione|autore=|nùmene=Federico|sambenadu=Gobbo|tìtulu=Which Sardinian for education?|rivista=Contested Languages: The hidden multilingualism of Europe|volume=8|nùmeru=|pp=221|atzessu=2021-01-23|doi=10.1075/wlp.8.13gob|url=https://books.google.it/books?id=fLgREAAAQBAJ&lpg=PA221&ots=p3zgF1vdSH&dq=sardinian%20for%20education%3F&lr&hl=it&pg=PA221#v=onepage&q=sardinian%20for%20education?&f=false|nùmene2=Laura|sambenadu2=Vardeu}}</ref> S'indicant inoghe in suta unas cantas de sas diferèntzias prus de annotu pro sa limba iscrita cunfronta a s'italianu o a àteras limbas: * {{IPA|[a]}}, {{IPA|[ɛ/e]}}, {{IPA|[i]}}, {{IPA|[ɔ/o]}}, {{IPA|[u]}}, come -a-, -e-, -i-, -o-, -u-, comente in italianu e ispagnolu, chene sinnare sa diferèntzia intre sas vocales abertas e sas chi sunt serradas; sas vocales paragògicas o epitèticas (chi, in pàusa, serrant una paràula chi acabat cun una consonante e currispondent a sa vocale chi s'agatat in antis de sa consonante finale) non si iscrient mai (feminasa>feminas, animasa>ànimas, bolede>bolet, cantanta>cantant, vrorese>frores). * {{IPA|[j]}} semiconsonante che a -j- a intro de sa paràula (maju, raju, ruju) o de unu nùmene geogràficu (Jugoslavia); petzi in sa grafia nugoresa -j- (corju, frearju) currispondet a su chi in sas grafias logudorese/LSU est -z- (corzu, frearzu) e in LSC -gi- (còrgiu, freàrgiu); in sas grafias logudoresa e nugoresa in positzione de incumintzu (jughere, jana, janna) chi in sa LSC la remplasat su grupu {{IPA|[ʤ]}} (giùghere, giana, ghenna); * {{IPA|[p]}}, che a -p- (apo, tropu, pane, petza); * {{IPA|[β]}}, che a -b- in positzione de incumintzu (bentu, binu, boe) e intervocàlica (àbile); cando p>b si trascriet comente p- a incumintzu de paràula (pane, petza) e -b- a intro (abe, cabu, saba); * {{IPA|[b]}}, che a -bb- in positzione intervocàlica (abba, ebba); * {{IPA|[t]}}, che a -t- (gatu, fatu, narat, tempus); cando th>t in sa grafia logudoresa ebbia -t- o, cando no si sighet peruna norma, -tt- (tiu, petta, puttu); In sa LSC e in sa LSU si remplasat dae su grupu {{IPA|[ʦ]}} (tziu, petza, putzu); * {{IPA|[d]}}, che a -d- in positzione de incumintzu (dente, die, domo) e intervocàlica (ladu, meda, seda); cando t>d s'iscriet t- a incumintzu de paràula (tempus) e -d- a intro (roda, bidru, pedra, pradu); sa finale t de sa flessione de su verbu podet, in unas cantas variedades, èssere pronuntziada d ma s'iscriet t (narada>narat). * {{IPA|[ɖɖ]}} cacuminale, che a -dd- (sedda); Sa d podet tènnere unu sonu cacuminale fintzas in su grupu [nɖ] (cando). * {{IPA|[f]}}, che a -f- (fèmina, unfrare); * {{IPA|[v]}}, che a -f- in positzione initziale (fèmina) e che a -v- intervocàlica (avisu) e in sos cultismos (violèntzia, violinu); * {{IPA|[k]}} velare, che a -ca- (cane), -co- (coa), -cu- (coddu, cuadru), -che- (chessa), -chi- (chida), -c- (crèsia); non s'impreat mai sa -q-, remplasada dae sa -c- (cuadru, camp.àcua) * {{IPA|[g]}} velare, che a -ga- (gana), -go- (gosu), -gu- (agu, largu, longu, àngulu, argumentu), -ghe- (lughe, aghedu, arghentu, pranghende), -ghi- (àghina, inghiriare), -g- (glòria, ingresu); * {{IPA|[ʧ]}}, in sa grafia campidanesa ebbia che a -ce- (celu, centu), -ci- (bèciu, aici); * {{IPA|[ʤ]}}, che a -gia-, -gio-, -giu-. In sa LSC remplasat su grupu logudoresu-nugoresu [ʣ] de sa LSU e su {{IPA|[ɣ]}} de su nugoresu (fizu>figiu, azu>àgiu, zogu/jogu>giogu, zaganu/jaganu>giaganu, binza>bìngia, anzone>angione, còrzu/còrju>còrgiu, frearzu/frearju>freàrgiu). Su sonu {{IPA|[ʤ]}} comente a in ''bìngia'' est ligadu a sas variedades tzentrales e meridionales. * {{IPA|[ʦ]}} surda o aspra che a -tz- (tziu, petza, putzu). In sa LSC e in sa LSU si remplasat cun su grupu nugoresu {{IPA|[θ]}} e su {{IPA|[t]}} logudoresu (thiu/tiu>tziu, petha/peta>petza, puthu/putu>putzu); in s'iscritura traditzionale su digramma tz- no apariat mai a incumintzu de paràula{{Tzitatzione netzessària}}. Aparit fintzas in sos tèrmines de orìgines italiana (es. tzitade dae città) in ue remplasat sa {{IPA|/ʧ/}} sonora (sonu chi non bi fiat in su sardu antigu, ma chi est presente dae medas in unas cantas variedades tzentrales e meridionales{{Tzitatzione netzessària}}) in logu de su sonu velare antigu {{IPA|/k/}}, chi oe no esistit prus (ant.kitade){{Tzitatzione netzessària}}. Fintzas su sonu tz est ligadu a sas variedades tzentrales e meridionales. * {{IPA|[ʣ]}}, che a -z- (zeru, ordiminzare). In sas grafias logudoresa e nugoresa e in sa LSU comente -z- (fizu, azu, zogu, binza, frearzu); in sa LSC la remplasat su grupu {{IPA|[ʤ]}} (fìgiu, àgiu, giogu, bìngia, freàrgiu). * {{IPA|[s]}} e {{IPA|[ss]}}, che a -s- e -ss- (essire); * {{IPA|[z]}}, che a -s- (rosa, pesare); * {{IPA|[θ]}}, in sa grafia nugoresa ebbia che a -th- (thiu, petha, puthu). In sa LSC e in sa LSU si remplasat cun su grupu {{IPA|[ʦ]}} (tziu, petza, putzu); * {{IPA|[ʒ]}} (frantz. jour), in sa grafia campidanesa ebbia, semper che a c- a incumintzu de paràula (celu, centu, cidru) e comente -x- a intro (luxi, nuraxi, Biddexidru); * {{IPA|[r]}}, che a -r- (caru, carru). == Grammàtica == {{Tzitatzione|Su prus caraterìsticu de sos idiomas neolatinos, prus caraterìsticu meda de su ladinu o de su franco-proventzale.|3=Il più caratteristico degli idiomi neolatini, di gran lunga più caratteristico del ladino o del franco-provenzale.|limba=it|Matteo Bartoli, «Un po' di sardo"» in ''Archeografo triestino'', vol. I, serie III, Trieste, 1903}} Sa grammàtica de sa limba sarda si diferèntziat meda dae cussa italiana e de sas àteras limbas neolatinas, mascamente in sas formas verbales. === Plurale === Su plurale si faghet, che a in sas limbas romanzas otzidentales, agiunghende -s a sa forma singulare. :: Pro esempru: [LSC e log.]òmine/òmines, [camp.]òmini/òminis (òmine/òmines). In casu de paràulas chi acabant in -u, su plurale si format in LSC e in sa grafia logudoresa in -os e in cussa campidanesa in -us. :: Pro esempru: [LSC e log.]caddu/caddos, [camp.]cuaddu/cuaddus. === Artìculos === ==== Determinativos ==== {| class="wikitable" ! !LSC !Log. !Camp. |- |Sing. |'''su''' / '''sa''' |'''su''' / '''sa''' |'''su''' / '''sa''' |- |Plur. |'''sos''' / '''sas / is''' |'''sos''' / '''sas''' |'''is''' |} Sos artìculos determinativos tenent sa forma "salida" derivada dae su latinu IPSE/IPSUM/IPSA pro mèdiu de sa fase intermèdia issu (isse)/issa, issos/issas (pro sa LSC, su log e su nug.) e issu/issa, issus/issas (pro su camp.). Sunt fintzas impreados cun su pronùmene relativu chi in sas espressiones ''sos chi / is chi…'' , ''su chi…'' in manera prètzisa a sas limbas romanzas otzidentales (cfr. s'ispagnolu ''los que…'', ''las que…'', etc.), ma fintzas comente a in su [[tataresu]] e su [[Gaddhuresu|gadduresu]]; un'àteru impreu los bidet in cumbinatzione cun sa prepositzione ''de'' in espressiones che a ''sos de Nùgoro'' / ''is de Casteddu'', etc. ==== Indeterminativos ==== {| class="wikitable" ! !Masc. !Femm. |- |sing. |'''unu''' |'''una''' |- |pl. |'''unos''' |'''unas''' |} === Pronùmenes === ==== Pronùmenes personales sugetu (nominativu) ==== {| class="wikitable" !Singulare !Plurale |- |'''(d)eo''' ('''deo''' in LSC)/'''jeo'''/'''deu/'''nug. '''(d)ego''' |'''nois'''/'''nos'''/'''nosu''' |- |'''tue'''/'''tui'''<br /><br />'''vosté'''/'''fostei''' <small>o</small> '''fusteti''' (impreu formale, tenet bisòngiu de sa 3a persone singulare, derivadu dae su ''vosté'' catalanu, cfr. ''usted'' ispagnolu, dae ''vuestra merced'') |'''bois'''/'''bosàteros'''/'''bosatrus''' - '''bosàteras'''/'''bosatras''' (in sas variedades tzentrales e meridionales bi sunt duas formas, masculina e feminina, pro su plurale, che a in s'ispagnolu peninsulare ''vosotros'' / ''vosotras'') |- |'''bos''' (impreu formale, persone grammaticalmente singulare ma de coniugare cun unu verbu in sa 2a persone plurale, che a su ''vous'' frantzesu; cfr. ''vos'' ispagnolu, galu impreadu in s'Amèrica de su Sud pro ''tú'') | |- |'''issu''' ('''isse''') - '''issa''' |'''issos'''/'''issus''' - '''issas''' |} In su cumplementu dirìgidu referidu a una persone, esistet cussu chi si mutit "acusativu personale", chi impreat sa prepositzione ''a'': pro esempru ''apo bidu a Giuanne'' che a a s'ispagnolu (''he visto a Juan''). ==== Pronùmenes àtonos indiretos e dirìgidos (dativu e acusativu) ==== Sos pronùmenes àtonos indiretos (in dativu) e dirìgidos (in acusativu) si distinghent in sardu, che a in sas àteras limbas romanzas, in sa de tres persones singulares e plurale ebbia. In sas tabellas aparit semper in antis sa LSC o sa grafia logudoresa e, a pustis, cussa campidanesa. Pro cantu pertocat a sa de unu e a sa de duas persones plurales, sas variantes ''nos'' e ''bos'' sunt impreadas in sa grafia logudoresa, mentras cussas ''nosi'' e ''bosi'' in sos dialetos tzentrales de transitzione (Bilartzi, Sèneghe, Paule, Busache, Sòrgunu, Miris, Samugheu, etc.) e sa forma ''si'' in sa grafia campidanesa clàssica. Sos pronùmenes àtonos dirìgidos e indiretos podent èssere cumbinados intre issos in fràsias in ue est presente siat unu cumplementu ogetu siat unu cumplementu de tèrmine dende orìgine a sos pronùmenes dòpios. In custu casu, su sardu sighit sa règula generale de sas limbas romanzas, in ue su cumplementu de tèrmine pretzedet su de ogetu. {| class="wikitable" !pronùmenes àtonos indiretos !pronùmenes àtonos dirìgidos !pronùmenes àtonos dòpios (indiretos + dirìgidos) |- |'''mi''' |'''mi''' |'''mi lu/ddu, mi sa/dda''' '''mi los/ddos, mi las/ddas''' |- |'''ti''' |'''ti''' |'''ti lu/ddu, ti la/dda''' '''ti los/ddos, ti las/ddas''' |- |'''li/ddi''' |'''lu/ddu (m.) - sa/dda (f.)''' |'''bi lu (la, los, las) / si ddu (dda, ddos, ddas) /''' '''nug. liu (lia,lios, lias)''' |- |'''nos/nosi/si''' |'''nos/nosi/si''' |'''nos lu (la, los, las) / nosi ddu (dda, ddos, ddas)''' |- |'''bos/bosi/si''' |'''bos/bosi/si''' |'''bos lu (la, los, las) / bosi ddu (dda, ddos, ddas)''' |- |'''lis/ddis''' |'''los/ddos (m.) - las/ddas (f.)''' |'''bi lu (la, los, las) / si ddu (dda, ddos, ddas) /''' '''nug. liu (lia, lios, lias)''' |} Si sos pronùmenes dòpios pretzedent su verbu (comente est su casu cun totu sos modos fata etzetzione pro su gerùndiu e pro sa de duas persones sing. e plur. de s'imperativu, in ue lu sighint semper) in sardu benint iscritos semper in manera separada, che a in ispagnolu, in catalanu e in italianu (fata etzetzione in custu casu pro sa de tres persones sing. e plur. "glielo"): * in sa de unu e sa de duas persones singulares, a diferèntzia de s'italianu, in sardu su pronùmene dativu non mudat: '''mi lu das /''' '''mi ddu jas/donas'''; '''ti lu dao / ti ddu jao/donu'''; * in sa de tres persones sing. su dativu '''li/ddi''' si remplasat cun sa forma '''bi''' logudoresa o de cussa '''si''' campidanesa, in manera prètzisa a su chi acontesset in ispagnolu cun ''se'': '''bi lu dao / si ddu jao/donu''' (a issu / a issa). A diferèntzia de s'italianu, in sardu sos duos pronùmenes non podent èssere aunidos in una paràula ùnica, francu in su nugoresu, in ue imbetzes s'impreant sas formas dislindadas ''liu/lia/lios/lias'';<ref>{{Tzita libru|autore=Guido Mensching|tìtulu=Einführung in die sardische Sprache|annu=1992|editore=Romanistischer Verlag|tzitade=Bonn|limba=de|p=77|pp=136|ISBN=3-86143-149-1}}</ref> * pro su chi pertocat sa de unu e sa de duas persones plurales tenimus: '''nos lu das / nosi/si ddu jas/donas'''; '''bos lu dao / bosi/si ddu jao/donu'''. In sa pronùntzia sa "s" de ''nos'' e ''bos'' ruet (''nolu'', bolu, etc.) * sa de tres persones plur. est uguale a sa de tres sing., che a in ispagnolu, s’italianu, su portughesu e su catalanu: '''bi lu dao / bosi/si ddu jao/donu''' (a issos / a issas). Si sighint su verbu, duncas a pustis de unu gerùndiu o a sa de duas persones sing. e plur. de s'imperativu, sos pronùmenes dòpios podent èssere iscritos in sardu in tres maneras: # unidos diretamente a su verbu, che a in ispagnolu e in italianu: '''dandemilu''' / '''jandemiddu/donendimiddu''', '''damilu''' / '''jamiddu/donamiddu'''; # iscrobados pro mèdiu de unu tratigheddu: '''dande-mi-lu / jande-mi-ddu''', '''da-mi-lu / ja-mi-ddu'''. Sa forma cun su tratigheddu si impreat in catalanu, portughesu e frantzesu, e pro custa resone est fàtzile de imparare fintzas pro medas persones chi non sunt de madrelingua italiana chi bolerent istudiare su sardu; # in sa LSC ant, imbetzes, propostu de los iscrobare pro mèdiu de unu puntigheddu mesanu postu in sa matessi artària de su tratigheddu. Custu sistema s’agatat in su catalanu, pro iscrobare sas duas l de sa '''ela geminada''' (elle dòpia). Custu bolet nàrrere chi chi disìgiat iscrìere a su computer sos pronùmenes dòpios in sardu impreende su puntent intermèdiu depet iscarrigare una tastiera adata, che a cussa catalana o una adatada, impreare unu sistema operativu Linux (in ue su puntigheddu si podet iscrìere cun “Altgr+.”, impreare programmas che a Wincompose, o impreare su còdighe ASCII (Alt+250, in Windows). B' at de ammentare chi in sardu sos pronùmenes personales àtonos indiretos e dirìgidos pretzedent fintzas s'infinitu; intre sas limbas romanzas agatamus custu fàbricu in [[Limba frantzesa|frantzesu]] e in su [[Limba portughesa|portughesu brasilianu]]: ''so bènnidu pro ti bìdere'' (frantz. ''je suis venu pour tene voir''; port. bras. ''vim parat lhe ver'' (o ''parat ver a você''), ''t'apo mutidu pro ti nàrrere una cosa'' (frantz. ''j'a sos appelé pour tene nàrrere quelque chose''; port. bras. ''liguei parat lhe dizer uma coisa''). Su pronùmene àtonu dativu in sardu si impreat fintzas pro fraigare sa frase relativa.<ref>{{Tzita libru|autore=Guido Mensching|tìtulu=Einführung in die sardische Sprache|annu=1992|editore=Romanistischer Verlag|tzitade=Bonn|limba=de|p=55|pp=136|ISBN=3-86143-149-1}}</ref> In sa limba faeddada su fàbricu prus fitianu est difatis ''sa pitzoca '''chi ddi''' chèrgio fàghere su regalu est una cumpàngia de Frantziscu''. B'i sunt fintzas àteros duos sèberos, prus pagu impreados ma bàlidos a sa matessi manera: ''sa pitzoca '''a chie/a sa cale''''' chèrgio ''fàghere su regalu est un'amiga mea''. In sardu, che a in s’ispagnolu, su portughesu, su catalanu e fintzas s’italianu (in unos cantos esèmpios fintzas in sa limba iscrita, in unos àteros in cussa chistionada), si podent addopiare siat su dativu siat s'acusativu; in custa manera otenimus unu fàbricu cun unu pronùmene e unu sustantivu o, fintzas, cun duos pronùmenes, un'àtonu e s'àteru tònicu. Sa particularidade in su sardu est chi s'addopiamentu est semper possìbile, fintzas in frases relativas e, pro su chi pertocat a s’acusativu dòpiu, fintzas si su sustantivu benit a pustis. Pro more de s'influssu de su sardu custu impreu est fitianu fintzas in s'italianu regionale de sa Sardigna. Esèmpios de dativu dòpiu sunt ''dd'apo dadu su libru a Mario'', ''a mie mi praghet su licore de murta'', sa ''pitzoca chi dd'apo presentadu a Juanni est un'istràngia;'' s’acusativu dòpiu l'agatamus in frases che a su ''libru dd'apo giai leadu'', ''non dd’apo bidu a Bustianu'' (cust’ùrtimu impreu, cun su sustantivu pospostu, in paris a su sardu s’agatat fintzas in s'ispagnolu de s’Argentina, ''no lo vi a Sebastián''; in unas àteras limbas e in s'ispagnolu de Ispagna si preferit s'antepositzione de su sustantivu, fàbricu possìbile fintzas in sardu: ''a Bustianu non dd'apo bidu'', ''Sebastiano non l'ho visto'', ''a Sebastián no lo he visto'', ecc.). ==== Pronùmenes tònicos ==== Sos pronùmenes tònicos in sardu in sa de unu e sa de duas persones singulares tenent una forma ispetziale si pretzèdidos dae sa prepositzione '''a''', casu singulare intre sas limbas romanzas, e '''cun/chin''', caraterìstica chi su sardu cumpartzit cun s'ispagnolu, su portughesu e su napoletanu. Fintzas in custas tabellas est sinnada in antis sa forma logudoresa e a pustis cussa campidanesa. Si b’at una forma in LSC diferente dae ambas, in antis de totus b’est cussa. Sas formas de sa de tres persones singulares e de sas tres persones de su plurale cointzident e non benint repìtidas pro custa resone. Annotamala, custas formas sunt fintzas uguales a sas de sos pronùmenes sugetu chi li currispondent, comente acontesset fintzas in ispagnolu, catalanu, portughesu, italianu e, cun s'etzetzione de ''lui'' in logu de ''il'', fintzas in frantzesu. {| class="wikitable" !a pustis de sas prepositziones ''pro''/''po'', ''dae''/''de'', ''intra''/''tra'', ''segundu'', ecc. !a pustis de sa prepositzione ''a'' !a pustis de sa prepositzione ''con/chin'' '''''(sa variante chin è pròpia de su nugoresu)''''' |- |'''mene''' '''(a mie''')/'''mei''' |'''mie'''/'''mimi''' (nug. '''mime''') |'''cun megus''' (nug. '''chinmecus''') |- |'''tene''' ('''a tie''')/'''tei''' |'''tie'''/'''tui''' (nug. '''tibe''') |'''cun tegus''' (nug. '''chintecus''') |- |'''issu''' ('''isse''') - '''issa''' | | |- |'''nois'''/'''nos'''/'''nosu''' | | |- |'''bois'''/'''bosàteros'''/'''bosatrus''' - '''bosàteras'''/'''bosatras''' | | |- |'''issos'''/'''issus''' - '''issas''' | | |} Sa prepositzione '''segundu''' podet èssere apostrofada si la sighet una vocale: ''segund'issu'' o '''''segundu''''' issu. ==== Avèrbios pronominales ==== Su sardu faghet impreu abundosu meda de partigheddas pronominales in cuntestos medas: in unos cantos casu custu impreu est cumpartzidu cun su catalanu, s'italianu e su frantzesu, in unos àteros casos est pròpiu de su sardu, no agatende·si in custas limbas nen, craru, in s'ispagnolu o in su portughesu, bidu chi ambas non faghent impreu de avèrbios pronominales. Comente acontesset in manera ispeculare in s’[[Limba italiana|italianu]], su [[Limba frantzesa|frantzesu]] e su [[Limba cadelana|catalanu]], sa partighedda '''nde''' (in campidanesu '''ndi''') si impreat cun verbos chi, fintzas no essende in issos matessi riflessivos ma transitivos, ammitent s'impreu de sos pronùmenes riflessivos in presèntzia de unu cumplementu ogetu, che a s'esèmpiu ''mi còmporo una paja de pantalones''. Si s'ogetu no est mentovadu in manera crara benint impreados sos avèrbios pronominales. Esèmpios tìpicos de custu impreu sunt "pigare" e e "comporare", ma fintzas "bìdere", "castiare", "lèghere", "papare", "bìdere" e medas àteros: mi nde pigo/mi nde leo, '''''mi nde pigo/mi nde leo''', me ne prendo, je m'en prend, me n'agafo''. Tenimus, duncas, custu fàbricu cun totus sos pronùmenes riflessivos: ''mi nde pigo/leo'', ''ti nde pigas/leas'', ''si nde pigat/leat'', ''nos nde pigamus/leamus'', ''bos nde pigàis/leàis'', ''si nde pigant/leant''. Su verbu pigare si impreat in parte manna de sa Sardigna, ma in [[Logudoro]] si preferit ''leare'' (in cantu in su setentrione de s'ìsula ''pigare'' signìficat fintzas artziare), chi podet dare chi bèngiat dae s'ispagnolu ''llevar'', verbu chi imbetzes in unas àteras partes signìficat "comporare". Duncas ''mi nde leo'' podet èssere "mi nde pigo" o "mi nde còmporo", ''ti nde leas'' "ti nde pigas/còmporas", etc. Sa cumbinatzione pronùmene-avèrbiu pronominale andat semper iscrita separada (francu si sighit su verbu, casu possìbile petzi cun gerùndiu e imperativu), fintzas in sa de unu e sa de duas persones plurales, nointames in custas persones in sa parte manna de sas variantes tzentru-setentrionales sa "s" non si pronùntziet e resurtet pro custu "''no'nde''", "''bo'nde''". In sos dialetos tzentrales si pronùntzia, e si podet fintzas iscrìere, ''nosi nde'', ''bosi nde'', mentras in cussos meridionales sa diferèntzia intre sa de unu e sa de duas persones plurales podet bènnere a rùere, resurtende de cunsighèntzia ambos uguales a sa de tres singulare e plurale: ''si nde''. Fintzas s'impreu ''de'' sos avèrbios pronominales cun verbos intransitivos chi sinnalant ischirriada dae unu logu e chi ammitent sos pronùmenes riflessivos, che a andare, partire, etc., est cumpartzidu dae su sardu cun su catalanu, su frantzesu e s’italianu: ''mi nde ando'', apostrofadu in '''mi nd'ando''' (''m'en vaig'', j''e m'en vais'', ''me ne vado''), ''ti nd'andas'', ''si nd'andat'', ''nos nd'andamus'', ''bos nd'andeis'', ''si nd'andant'' . In custu casu, ultres a nde/ndi, in logudoresu podimus tènnere fintzas '''che''' (de cale est difùndida fintzas sa grafia '''ke'''): '''mi k'ando''' (mi che ando), ti k'andas, etc. Fitianu in sa matessi manera, in custas bator limbas, est s'impreu de custas partigheddas cun verbos intransitivos chi reent su cumplementu de tèrmine. Inoghe sos pronùmenes cun cales benint cumbinados sos avèrbios pronominales sunt cussos àtonos indiretos, in dativu, e in sardu a sa de tres persones singulares e plurales est furriadu s'òrdine issoro. Duncas s'avèrbiu pronominale pretzedet su pronùmene dativu: '''nde ddi dao/nde li dao'''. Sas formas possìbiles sunt: '''mi nde das''', ''ti nde dao'', nde ddi/nde los dao, ''nos nde das'', ''bos nde dao'', ''nde ddis/nde lis dao''. Su sardu impreat, però, sos avèrbios pronominales fintzas in àteras duas situatziones in ue issos, in sasas limbas romanzas majores, non sunt presentes: # cun verbos riflessivos beros. In custu casu sos verbos chi indicant ischirriada o istàgiu dae unu logu impreant ''nde'': '''mi nde peso''', ''ti nde pesas, si nde pesat'', etc. Sa forma cun ''ne'' est fitiana fintzas in s'italianu regionale de sa Sardigna. Sos verbos chi imbetzes indicant acurtziadura a unu logu impreant ''che (''iscritu cadatantu, in grafias personales, comente ''ke)'': '''mi che corco''', ''ti che corcas, si che corcat'', etc. # cun verbos transitivos, chi reent su cumplementu ogetu. In custu casu sos pronùmenes de acumpangiamentu a sos avèrbios pronominales sunt cussos àtonos dirìgidos, est a nàrrere in acusativu. Su verbu ''pigare'' podet èssere impreadu fintzas inoghe: '''mi nde pigas''', ''ti nde pigo''. In sa de tres persones sing. e plur. s'òrdine si furriat in manera cabale che a pro sos verbos intransitivos, e s'avèrbiu pronominale andat a in antis de su pronùmene: '''''nde ddu''''' o '''''nde lu pigo''''', ''nde dda'' o ''nde sa pigo''; custa forma est difìtzile de impreare pro persones chi non tèngiant un connoschimentu bonu de sa limba e est fintzas difìtzile de traduire in manera literale in àteras limbas, bolende significare "lu pigo dae cue (in ue s'agatat)". Sas formas de su plurale sunt ''nos nde'' pigas, ''bos nde'' ''pigo'' e, comente a in sa de tres sing., ''nde ddos'' (''nde los'') ''pigo'', ''nde ddas'' (''nde las'') ''pigo''. In totus custas cumbinatziones, siat cun sa partighedda ''nde/ndi'' siat cun sa ''chi'', sos avèrbios pronominales aparint semper in antis de su nùmene, francu cando sunt cun su gerùndiu e s'imperativu, in ue aparint a pustis. In custu ùrtimu casu, comente pro sos pronùmenes indiretos e dirìgidos, podimus iscrìere sa cumbinatzione verbu-pronùmene dativu-avèrbiu pronominale in tres maneras: separados dae unu tratigheddu, '''dende-nde-ddi''' (dende·bi·nde), de unu puntigheddu, o fintzas unidos, ''jandendeddi''. Unos àteros avèrbios pronominales impreados in sardu sunt sos chi remplasant s'indicu de unu logu determinadu, che a in s’italianu ''ci'' pro "inoghe" o "in cue", in frantzesu ''y'' e in catalanu ''hi'' cun sos matessi impreos. In sas grafias logudoresas e campidanesas clàssicas si impreat sa matessi partighedda siat chi su logu in chistione siat indedda, siat chi siat a curtzu, est a nàrrere ''bi'' e ''nche'', in ue ''bi'' podet èssere apostrofadu, mentras ''nche'' nono: '''b'ando/nch'ando''', '''b'enis (bi benis)/nche benis'''. In sas variantes tzentrales o de mesania s'impreant però duas formas, '''ddoe''' pro indicare unu logu a indedda de chi faeddat, '''che''' pro nd'indicare unu a curtzu, e ambas podent èssere apostrofadas: '''dd'ando''', '''ch'enis''' ('''che''' '''benis''', in LSC non cheret apostrofada). ''Ddoe'' non depet èssere confùndida cun su pronùmene àtonu dirìgidu ''ddu''. ==== Relativos ==== : '''chi''' : '''chie'''/''chini'' ==== Interrogativos (LSC in grassetu) ==== :: <span name="mwCZE"></span>'''cale?'''/''cali?'' :: <span name="mwCZM"></span><span name="mwCZI"></span>'''cantu?''' :: <span name="mwCZU"></span><span name="mwCZQ"></span><span name="mwCZY"></span>'''ite?'''/''ita?'' :: <span name="mwCZg"></span><span name="mwCZc"></span><span name="mwCZk"></span>'''chie?'''/''chini?'' === Pronùmenes e agetivos possessivos === : '''meu'''/''miu'' - '''mea''' o ''mia/mia'' : '''tuo''' o ''tou/tuu'' - '''tua''' : '''suo''' o ''sou/suu''- '''sua; de vostè/'''''fostei'''''; bostru/'''''bostu'' (de bos) : '''nostru'''/''nostu'' : '''bostru''' (nug. ''brostu''''')/de boisàteros'''/''bosatrus'' - '''de boisàteras'''/''bosatras'', : '''issoro/'''''insoru'' :: Sos pronùmenes possessivos benint collocados semper a pustis de su sustantivu de riferimentu, casu custu masaprestu singulare in su panorama de sas limbas romanzas, islavas o germànicas: ''sa màchina mea, sa bursa tua, su traballu nostru''. :: <span name="mwCcQ1"></span><span name="mwCcU1"></span><span name="mwCcY1"></span><span name="mwCcc1"></span><span name="mwCcg1"></span><span name="mwCco2"></span><span name="mwCcs2"></span>Sos nùmenes de parentiu e àteros sunt impreados chene s'artìculu: ''babbu tuo'', ''tziu suo'', ''sogra mea'', ''ghermanu nostru'', ''ghermanitu 'e boisàteros'', ma fintzas ''domo sua'', ''bidda nostra'', etc. In sardu custu acontesset fintzas si custos sustantivos sunt a su plurale, impreu chi, mescamente si a su feminile, est istadu tramudadu fintzas a s'[[Italianu porcheddinu|italianu]] regionale de sa Sardigna, fata etzetzione pro su pronùmene ''issos'', bidu chi custu est s'ùnicu chi in italianu andat semper cun s'artìculu: ''sorres tuas'' ( (le) tue sorelle), ''fradiles meos'' ( (i) miei cugini), ''tzias issoro'' (le loro zie). :: <span name="mwCcw1"></span><span name="mwCdE1"></span><span name="mwCdI1"></span>In sardu, a pustis de unas cantas prepositzione, benint impreados de sòlitu sos pronùmenes possessivos: '''dae in antis de mene, dae segus a mene, in fatu de mene, in antis de mene, a pustis de mene'''; cfr. s'ispagnolu ''delante mío'', ''detrás mío''). Sas formas '''in antis de mene'''/''a meas/mei'', etc., sunt fintzas comunas, fintzas si diant pòdere èssere bènnidas dae unu calcu de s'italianu. === Pronùmenes e agetivos dimustrativos === : '''custu,custos'''/''custus'' - '''custa,custas''' : '''cussu''', '''cussos'''/''cussus'' - '''cussa''', '''cussas''' : '''cuddu''', '''cuddos'''/''cuddus'' - '''cudda''', '''cuddas''' === Avèrbios interrogativos === : '''cando'''/''candu''? : '''comente'''/''comenti''? : '''ue?''' <small>o</small> ''ube?'' '''in ue?''' <small>o</small> ''in ube?''; '''a in ue''' <small>o</small> ''a in ube?'' (diretzione)/''aundi?'', ''innui?'' (sa forma sarda vàriat si est una diretzione, cfr. s'ispagnolu ''¿adónde?'') === Prepositziones === ==== Simpres ==== : '''a''' (diretzione) : '''cun''' <small>o</small> ''chin'' : '''dae'''/'''de''' : '''de''' : '''in''' (situatzione) : '''pro'''/''po'' : '''intre, intra''' <small>o</small> '''tra''' : '''segundu''' : '''de in antis''' ('''de''') : '''dae segus'''/'''de fatu''' ('''de''') : '''in antis''' ('''de''') : '''a pustis''' ('''de'''), '''a coa''' : Su sardu, che a s'ispagnolu e su portoghesu, faghet distintzione intre ''mòvida cara a unu logu'' e ''istadu in logu'': ''so andende a Casteddu'' / ''a Ispagna''; ''so in Bartzelona'' / ''in Sardigna'' ==== Articuladas ==== {| class="wikitable" !Sing. !Plur. |- |'''a su''' - '''a sa''' |'''a sos/a is''' - '''a sas'''/'''a is''' |- |'''cun''' <small>o</small> ''chin'' '''su''' - '''cun''' <small>o</small> '''chin''' '''sa''' |'''cun''' <small>o</small> ''chin'' '''sos'''/'''cun is''' - '''cun''' <small>o</small> ''chin'' '''sas'''/'''cun is''' |- |'''de su''' - '''de sa''' |'''de sos'''/'''de is''' - '''de sas'''/'''de is''' |- |'''in su''' - '''in sa''' |'''in sos/in is''' - '''in sas'''/'''in is''' |- |'''pro'''/''po'' '''su''' - '''pro'''/''po'' '''sa''' |'''pro sos'''/''po'' '''is''' - '''pro sas'''/''po'' '''is''' |} In su faeddu, cando ''in'' o ''cun'' si ligant a s'artìculu indeterminativu ''unu'' / -a, s'agiunghet pro eufonia una -d epentètica, chi però non cheret iscrita. Duncas, pro esempru: : iscritu: ''cantende in unu tzilleri,'' pronuntziadu: ''cantende ind unu tzilleri''. === Verbos === Sos verbos tenent tres coniugatziones ('''-are''', '''-ere''' / ''-i(ri)'', '''-ire''' / ''-i(ri)''). S a morfologia verbale diferit in manera notèvole dae cussa italiana e cunservat caraterìsticas de su latinu tardu o de sas limbas neolatinas otzidentales. Sos verbos sardos in su '''presente indicativu''' tenent sas custas particularidades: sa prima persone singulare acabat in '''-o''' in sas variantes tzentru-setentrionales (agabbu chi tenet in paris cun in s'italianu, in s'ispagnolu e in su portughesu; ambas custas ùrtimas duas limbas tenent cadauna petzi bator verbos cun un’àteru agabbu a sa 1ª persone sing.) e in '''-u''' in su campidanesu; sa segunda persone sing. acabat semper in '''-s''', che a in ispagnolu, catalanu e portughesu, agabbu derivadu dae su latinu; sa de tres persones singulares e plurale tenet s’agabbu caraterìsticu in '''-t''', pròpiu de su sardu intre sas limbas romanzas e bènnidu diretamente dae su latinu; sa prima persone plurale tenet in su sardu tzentru-setentrionale sos acabos '''-amus''', '''-imus''', prètzisos a sos de s'ispagnolu e de su portughesu '''-amos, -emos, -imos''', chi sunt uguales a sos de su latinu; pro csu chi pertocat sa de duas persones plurales, sas variantes tzentru-setentrionales tenetn in sa de duas e de tres declinatziones s’agabbu '''-ides''' (latinu '''-itis'''), mentras sas variantes tzentru-meridionales tenent in sas tres declinatziones ''-àis, -èis, -is'', acabos uguales a sos ispagnolas '''-áis, -éis, ''-ís''''' e a sos portughesos, limba in ue sa 2a persone pl. est però disusada, in dies de oe. S'interrogativa si format generalmente in duas maneras: # cun sa furriada de s'ausiliare: ''Juanni tzucadu est?'', ''papadu as?'' # cun sa furriada de su verbu: ''un'aràngiu lu cheres/ddu bolis''? o cun sa partighedda interrogativa ''a'': pro esempru ''a lu cheres unaràngiu?''. Sa forma cun sa partighedda interrogativa est tìpica de sos dialetos tzentru-setentrionales. Pighende in cunsideru sos tempos e sos modos diferentes, s''''indicativu passadu remotu''' est belle de su totu iscumpartu dae s'impreu comunu (che a in sas limbas romanzas setentrionales de sa Gàllia e de s’Itàlia de su Nord) remplasadu dae su passadu imbeniente, ma resurtat atestadu in sos documentos de s’Edade de Mesu e, galu oe, in sas formas cultas e literàrias in intrèveru cun s'imperfetu; s'evolutzione istòrica sua in su tempus de s’Edade de Mesu a sas formas cultas de oe est istada de pare a pare pro sa de tres persones singulares e plurale: ipsu cant-avit>-ait/-ayt>-isit/-esit>issu cant-esi/-eit; ipsos cant-arunt/-erunt>-aynt>-isin/-esin>issos cant-esi/-ein. In sas variantes tzentru-meridionales est istadu remplasadu in manera totale dae su passadu imbeniente. Un'impreu galu atuale de su passadu remotu b’est, però, in sos dialetos tzentrales de transitzione o "Mesanía", in ue est impreadu pro su verbu èssere. S''''indicativu benidore simpre''' si format pro mèdiu de su verbu '''àere'''/''ài(ri)'' a su presente prus sa prepositzione a e s'infinitu de su verbu in chistione: es. '''deo apo a nàrrere'''/''deu apu a na(rr)i(ri)'', '''tue as a nàrrere'''/''tui as a na(rr)i(ri)'' (cfr. Latinu tardu ''habere ad'' + infinitu), etc. In sa limba faeddada sa prima persone '''apo'''/''apu'' podet èssere apostrofada: "''ap'a nàrrere''". In sos dialetos tzentru-setentrionales e in sa LSC, su '''cunditzionale presente''' si format impreende una forma modificada de su verbu ''dèpere'' prus sa prepositzione ''a'' e s'infinitu: pro esempru ''deo diat nàrrere'', ''tuas dias nàrrere'', etc. In sos dialetos de transitzione e in cussos tzentru-meridionales, imbetzes de dèpere s'impreat sa forma de s'imperfetu de su verbu ài(ri), prus sa prepositzione a e s'infinitu: ''deu emu o apia a na(rr)i(ri)'', ''tui apias o íast a na(rr)i(ri)'', etc. S'imperativu negativu si format impreende su dennegu no/non e su congiuntivu: pro esempru ''no andes'', ''non còmpores'', che a a sas limbas romanzas ibèricas. Su '''gerùndiu''', in sardu, tenet funtziones medas e medas isfumaduras chi non s’agatant in [[Italianu porcheddinu|italianu]] ne in àteras limbas romanzas; unos cantos impreos s'atzapant in ispagnolu, catalanu o portughesu, unos àteros in inglesu, unos àteros galu sunt pròpios de su sardu ebbia e s'agatant fintzas in s'italianu regionale. Sas funtziones printzipales suas sunt:<ref>{{Tzita libru|autore=Guido Mensching|tìtulu=Einführung in die sardische Sprache|annu=1992|editore=Romanistischer Verlag|tzitade=Bonn|limba=de|p=52-53|ISBN=3-86143-149-1}}</ref> * cunditzionale: ''fininde oe, ando deretu a igue''; * temporale: ''ghirande a Nùgoro apo bidu su fogu'' (it. tornando a Nuoro ho visto il fuoco = ho visto il fuoco mentre stavo tornando a Nuoro;. ispagnolu ''regresando a Nuoro vi el fuego'', inglesu ''i saw the fire (as I was) coming back to Nuoro''); custu impreu est possìbile fintzas in su passadu, si puru in sa limba faeddada est raru meda: ''essende essia dae domo, Maria est andada a bidda''; * cuntzessiva: ''fintzas traballende meda non mi bastat''; * causale: ''sende tardu, non b'est cheridu andare''; * modale: ''at fatu tantu dinare traballende meda'' * gerùndiu impreadu a pustis de sos verbos de pertzetzione sensoriale: ''apo bidu sa gente ballende'' (in inglesu, ''I saw the people dancing'', in ispagnolu e in portoghesu, ''vi la gente bailando/vi a gente dançando''); * pro more de su fatu chi su sardu no impreat su partitzìpiu presente, su gerùndiu podet acumprire sas funtziones suas. Pro esempru ''abba buddende'' podet significare siat "abba chi buddet" sia "abba chi tenet sa calidade de èssere buddida", che a in ‘ispagnolu: ''dd'apo ghetadu a s'abba buddende'' (ispagn. ''lo eché al agua hirviendo''). Sa forma progressiva si format cun s'ausilare èssere prus su gerùndiu: pro esempru '''so andende'''/''so andande''/''seu andendi'', '''fia faghende'''/''fipo faghende/fui faende/femu faendi'', caraterìstica comuna a sa [[limba inglesa]], a su [[tataresu]] e a su [[Gaddhuresu|gadduresu]]. Su sardu però, tenet un'impreu in prus totu suo de custa forma, difatis l'estendet fintzas a atziones chi non sunt istadas galu incumintzadas, ma chi (si suponet chi) ant a èssere batidas a tèrmine luego. Custu impreu est comunu meda fintzas in s'italianu regionale de sa Sardigna, in ue est meda difùndidu in totu sos pìgios sotziales de sa populatzione sarda. In custu casu s'ausiliare chi reet su gerùndiu, ''èssere'' in sardu, ''stare'' in italianu, podet fintzas èssere omitidu: ''ma tando, andas a mi lu fàghere su cumandu o nono? (so) andende'' (''ma allora, vai a farmi la commissione oppure no? (sto) andando'' [italianu regionale de sa Sardigna ] / ora vado [italianu istandard]). In s'italianu regionale sardu est fintzas possìbile impreare giai (''già'') cun funtzione de benidore: ''già sto andando/già vado'', che a calcu de su sardu ''giai so andende''; custu impreu esistet fintzas in ispagnolu e portughesu (''ya voy/já vou''). S'impreu de su gerùndiu referidu a un'atzione benidora s’agatat in s'inglesu, ma non in unas àteras limbas romanzas o in su tedescu (ingl. ''I'm going now/I'm gonna go now''; spagn. ''ya voy/ahora voy/voy a ir ahora (mismo)''; port. ''já vou/vou mesmo/vou ir agora''; cat. ''ara vaig''; fran. ''je vais maintenant''; ted. ''ich gehe jetzt'' ). Fintzas in sardu est possìbile agiùnghere un'avèrbiu chi afòrtiet s'idea de s’immediadesa de s'atzione, comente a in s’ispagn. ''mismo'' o in port. ''mesmo'' (matessi), pro esempru ''etotu'' o ''matessi'', lassende·si fortzis in s'impreu comunu prefèrrere su primu ca in sardu est "matessi" comente a avèrbiu, mentras su segundu l'est fintzas comente a agetivu. Sa frase risultante est difìtzile de bortare a s’italianu, a su mancu a sa lìtera: ''so andende como etotu.'' ==== Verbu èssere/''èssi(ri)'' ==== * '''Indicativu presente''': ''deo/deu so(e)''/''seo''/''seu'' ; ''tue/tui ses''; ''issu/isse est'' ; ''nos/nois/nosu semus/seus'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus sezis/seis'' ; ''issos/issus sunt o funt'' . * '''Indicativu imperfetu''': ''deo/deu fi(p)o/fia o femu''; ''tue/tui fis/fìas(t)''; ''issu/isse fìat/fit''; ''nos/nois/nosu fimus/fia(m)us o femus'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus fizis/fia(z)is o festis'' ; ''issos/issus fint/fìant''. '''In LSC''': deo fia; tue fias; issu/isse fiat, nois fìamus; bois o boisàteros fiais; issos fiant. * '''Indicativu passadu pròssimu''': ''deo/deu so(e)/seo ista(d)u o stètiu'' ; ''tue/tui ses ista(d)u o stètiu'' ; ''issu/isse est ista(d)u o stètiu'' ; ''nos/nois/nosu semus/seus ista(d)os o stètius'' ; ''bois/bosàteros/bosàtrus sezis/seis ista(d)os o stètius'' ; ''issos/issus sunt o funt ista(d)os o stètius''. '''In LSC''': deo so istadu; tue ses istadu; issu/isse est istadu; nois semus istados; bois seis istados; issos sunt istados. * '''Indicativu trapassadu pròssimu imperfetu''': ''deo/deu fi(p)o/fia ista(d)u o femu stètiu'' ; ''tue fis/fìas ista(d)u o stètiu'' ; ''issu/isse fìat/fit ista(d)u o stètiu'' ; ''nos/nois/nosu fimus/fìa(m)us o femus ista(d)os o stètius'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus fizis/fia(z)is ista(d)os o stètius'' ; ''issos/issus fint/fìant ista(d)os o stètius'' . '''In LSC''': deo fia istadu; tue fias istadu; issu/isse fiat istadu; nois fìamus istados; bois fiais istados; issos fiant istados. * '''Indicativu passadu remotu:''' su passadu remotu, escludende sos impreos cultos, est generalmente disusadu; nointames custu, sas formas de su verbu èssere sunt impreadas in manera normale, in logu de cussas de s'imperfetu, in su Monteferru, Guiltzier, Barigadu e in unas cantas zonas de su campidanesu rùsticu (Trexenta) e de s'Ogiastra: ''jeo/deu fui'' ; ''tue/tui fustis'' ; ''issu fuit/fut'' ; ''nos/nosu fimis o fustiaus'' ; ''bosàteros/bosatrus fust(ia)is'' ; ''issos/issus fuint o funtiant'' . * '''Indicativu benidore''': ''deo/deu apo/apu a èssere/essi'' ; ''tue/tui as a èssere/essi'' ; ''issu/isse at a èssere/essi'' ; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus a èssere/essi'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is/eis a èssere/essi'' ; ''issos/issus ant a èssere/essi'' . '''In LSC''': deo apo a èssere; tue as a èssere; issu/isse at a èssere; nois amus a èssere; bois ais a èssere; issos ant a èssere. * '''Indicativu benidore anteriore''': ''deo/deu apo/apu a èssere/essi ista(d)u o stètiu'' ; ''tue/tui as a èssere/essi ista(d)u o stètiu'' ; ''issu/isse at a èssere/essi ista(d)u o stètiu'' ; ''nos/nois a(m)us/eus a èssere/essi ista(d)os o stètius'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is a èssere/essi ista(d)os o stètius'' ; ''issos/issus ant a èssere/essi ista(d)os o stètius'' . '''In LSC''': deo apo a èssere istadu; tue as a èssere istadu; issu/isse at a èssere istadu; nois amus a èssere istados; bois ais a èssere istados; issos ant a èssere istados. * '''Congiuntivu presente''': ''chi deo/deu sia''; ''chi tue/tui sias'' ; ''chi issu/isse siat'' ; ''chi nos/nois sia(m)us'' ; ''chi bois o bosàteros/bosàtrus sia(z)is'' ; ''chi issos/issus sìant'' . '''In LSC''': chi deo sia; chi tue sias; chi issu/isse siat; chi nois siamus; chi bois siais; chi issos siant. * '''Congiuntivu passadu''': ''chi deo/deu sia ista(d)u o stètiu'' ; ''chi tue/tui sias ista(d)u o stètiu'' ; ''chi issu/isse siat ista(d)u o stètiu'' ; ''chi nos/nois sia(m)us ista(d)os o stètius'' ; ''chi bois o bosàteros/bosàtrus sia(z)is ista(d)os o stètius'' ; ''chi issos/issus siant ista(d)os o stètius'' . '''In LSC''': chi deo sia istadu; chi tue sias istadu; chi issu/isse siat istadu; chi nois siamus istados; chi bois siais istados; chi issos siant istados. * '''Cunditzionale presente''': ''deo/deu dia o apia o emu a èssere/essi'' ; ''tue/tui dias o apias a èssere/essi'' ; ''issu/isse diat o apiat a èssere/essi'' ; ''nos/nois diamus o apiàus a èssere/essi'' ; ''bos o bosàteros/bosàtrus dia(z)is o apiàis a èssere/essi'' ; ''issos/issus diant o apiant a èssere/essi'' . '''In LSC''': deo dia a èssere; tue dias a èssere; issu/isse diat a èssere; nois diamus a èssere; bois diais a èssere; issos diant a èssere. * '''Cunditzionale passadu''': ''deo/jeo dia o apia o emu a èssere/essi ista(d)u o stètiu'' ; ''tue dias o apias a èssere/essi ista(d)u o stètiu'' ; ''issu/isse diat o apiat a èssere/essi ista(d)u o stètiu'' ; ''nos/nois diamus o apiàus a èssere/essi ista(d)os o stètius'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus dia(z)is o apiàis a èssere/essi ista(d)os o stètius'' ; ''issos/issus diant o apiant a èssere ista(d)os o stètius'' . '''In LSC''': deo dia a èssere istadu; tue dias a èssere istadu; issu/isse diat a èssere istadu; nois diamus a èssere istados; bois diais a èssere istados; issos diant a èssere istados. * '''Gerùndiu presente''': ''(es)sende/(es)sendi'' . '''In LSC''': essende. * '''Gerùndiu passadu''': ''(es)sende ista(d)u'' o ''(es)sendi stètiu''. '''In LSC''': essende istadu. . ==== Verbu àere/''ài(ri)''. ==== Su verbu '''àere'''/''ài(ri)'' est impreadu a sa sola petzi in sas variantes tzentru-setentrionales; in sas variantes tzentru-meridionales est impreadu petzi che a ausiliare pro formare sos tempos cumpostos, mentras cun su significadu de s'italianu '''tènnere''' su verbu '''tènnere'''/''tènni(ri)'' lu remplasat semper, comente acontesset in s’[[Limba ispagnola|ispagnolu]], su [[Limba cadelana|catalanu]], su [[Limba portughesa|portughesu]] (in ue su verbu ''haver'' est belle de su totu iscumpartu) e su [[Limba napulitana|napuletanu]]. Pro custa resone in custu ischema benint indicadas in manera ùnica sas formas de su presente e de s'imperfetu de sos dialetos tzentru-meridionales, chi sunt sas solas ue in sos tempos assentados aparit su verbu '''àere'''/''ài(ri)''.. * '''Indicativu presente''': ''deo/deu apo/apu'' ; ''tue/tui as'' ; ''issu/isse at'' ; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is'' ; ''issos/issus ant'' ; '''In LSC''': deo apo; tue as; issu/isse at; nois amus; bois ais; issos ant. * '''Indicativu imperfetu''': ''deo/deu aìa o emu''; ''tue/tui aìas'' ; ''issu/isse aìat'' ; ''nos/nois/nosu aia(m)us o abamus'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus aia(z)is o abazes'' ; ''issos/issus aiant'' ; '''In LSC''': deo aia; tue aias; issu/isse aiat; nois aìamus; bois aìais; issos aiant. * '''Indicativu passadu pròssimu''': ''deo/deu apo/apu api(d)u''; ''tue/tui as api(d)u''; ''issu/isse at api(d)u''; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus api(d)u''; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is api(d)u''; ''issos/issus ant api(d)u'' ; '''In LSC''': deo apo àpidu; tue as àpidu; issu/isse at àpidu; nois amus àpidu; bois ais àpidu; issos ant àpidu. * '''Indicativu trapassadu pròssimu imperfetu''': ''deo/deu aìa o emu api(d)u''; ''tue/tui aìas api(d)u''; ''issu/isse aìat api(d)u''; ''nos/nois/nosu aiamus api(d)u''; ''bois o bosàteros/bosàtrus aia(z)is api(d)u''; ''issos/issus aiant api(d)u''; '''In LSC''': deo aia àpidu; tue aias àpidu; issu/isse aiat àpidu; nois aìamus àpidu; bois aiais àpidu; issos aiant àpidu. * '''Indicativu passadu remotu''' (disusadu in sa limba chistionada e, in dies de oe, presente petzi in sas formas arcàicas de cultas “logudoresas”): ''deo apesi''; ''tue apestis''; ''issu/isse apesit''; ''nois apemus''; ''bois apezis''; ''issos apesint''; * '''Indicativu benidore''': ''deo/deu apo/apu a àere/ài(ri)''; ''tue/tui as a àere/ài(ri)''; ''issu/isse at a àere/ài(ri)''; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus a àere/ài(ri)''; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is a àere/ài(ri)''; ''issos/issus ant a àere/ài(ri)''; '''In LSC''': deo apo a àere; tue as a àere; issu/isse at a àere; nois amus a àere; bois ais a àere; issos ant a àere. * '''Indicativu benidore anteriore''': ''deo/deu apo/apu a àere/ài(ri) àpi(d)u''; ''tue/tui as a àere/ài(ri) àpi(d)u''; ''issu/isse at a àere/ài(ri) àpi(d)u''; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus a àere/ài(ri) àpi(d)u''; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is a àere/ài(ri) àpi(d)u''; ''issos/issus ant a àere/ài(ri) àpi(d)u''; '''In LSC''': deo apo a àere àpidu; tue as a àere àpidu; issu/isse at a àere àpidu; nois amus a àere àpidu; bois ais a àere àpidu; issos ant a àere àpidu. * '''Congiuntivu presente''': ''chi deo/deu apa''; ''chi tue/tui apas''; ''chi issu/isse apat''; ''chi nos/nois/nosu apa(m)us''; ''chi bois o bosàteros/bosàtrus apa(z)is''; ''chi issos/issus apant''; '''In LSC''': chi deo apa; chi tue apas; chi issu/isse apat; chi nois apamus; chi bois apais; chi issos apant. * '''Congiuntivu passadu''': ''chi deo/deu apa àpi(d)u''; ''chi tue/tui apas àpi(d)u''; ''chi issu/isse apat àpi(d)u''; ''chi nos/nois/nosu apa(m)us àpi(d)u''; ''chi bois o bosàteros/bosàtrus apa(z)is àpi(d)u''; ''chi issos/issus apant àpi(d)u''; '''In LSC''': chi deo apa àpidu; chi tue apas àpidu; chi issu/isse apat àpidu; chi nois apamus àpidu; chi bois apais àpidu; chi issos apant àpidu. * '''Cunditzionale presente''': ''deo/deu dia o apia o emu a àere/ài(ri)''; ''tue/tui dias o apias a àere/ài(ri)''; ''issu/isse diat o apiat a àere/ài(ri)''; ''nos/nois/nosu diamus o apiàus a àere/ài(ri)''; ''bois o bosàteros/bosàtrus dia(z)is o apiàis a àere; issos/issus diant o apiant a àere''; '''In LSC''': deo dia a àere, tue dias a àere, issu/isse diat a àere, nois diamus a àere, bois diais a àere; issos diant a àere. * '''Cunditzionale passadu''': ''deo/deu dia o apia o emu a àere/ài(ri) àpi(d)u''; ''tue dias o apias a àere/ài(ri) àpi(d)u''; ''issu/isse diat o apiat a àere/ài(ri) àpi(d)u''; ''nos/nois/nosu diamus o apiàus a àere/ài(ri) àpi(d)u''; ''bois o bosàteros/bosàtrus dia(z)is o apiàis a aère/ài(ri) àpi(d)u''; ''issos/issus diant o apiant a àere/ài(ri) àpi(d)u''; '''In LSC''': deo dia a àere àpidu, tue dias a àere àpidu, issu/isse diat a àere àpidu, nois diamus a àere àpidu, bois diais a àere àpidu; issos diant a àere àpidu. * '''Gerùndiu presente''': ''aende/aendi''; '''In LSC''': aende * '''Gerùndiu passadu''': ''aende/aendi àpi(d)u''. '''In LSC''': aende àpidu ==== Coniugatzione in -are/''-a(r)i'' : Verbu cantare/''canta(r)i'' ==== * '''Indicativu presente''': ''deo/deu canto/cantu''; ''tue/tui cantas''; ''issu/isse cantat''; ''nos/nois/nosu canta(m)us''; ''bois o bosàteros/bosàtrus canta(z)is''; ''issos/issus cantant''; '''In LSC''': deo canto; tue cantas; issu/isse cantat; nois cantamus; bois cantades; issos cantant. * '''Indicativu imperfetu''': ''deo/deu cantaìa/cantamu''; ''tue/tui cantaias''; ''issu/isse cantaiat''; ''nos/nois/nosu cantaia(m)us''; ''bois o bosàteros/bosàtrus cantaia(z)is''; ''issos/issus cantaiant''; '''In LSC''': deo cantaia; tue cantaias, issu/isse cantaiat; nois cantaìamus; bois cantaiais; issos cantaiant. * '''Indicativu passadu pròssimu''': ''deo/deu apo/apu canta(d)u''; ''tue/tui as canta(d)u''; ''issu/isse at canta(d)u''; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus canta(d)u''; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is canta(d)u''; ''issos/issus ant canta(d)u''; '''In LSC''': deo apo cantadu; tue as cantadu; issu/isse at cantadu; nois amus cantadu; bois ais cantadu; issos ant cantadu. * '''Indicativu trapassadu pròssimu imperfetu''': ''deo/deu aia o emu canta(d)u''; ''tue/tui aias canta(d)u''; ''issu/isse aiat canta(d)u''; ''nos/nois/nosu aia(m)us canta(d)u''; ''bois o bosàteros/bosàtrus aia(z)is canta(d)u''; ''issos/issus aiant canta(d)u''; '''In LSC''': deo aia cantadu; tue aias cantadu; issu/isse aia cantadu; nois aìamus cantadu; bois aiais cantadu; issos aiant cantadu. * '''Indicativu passadu remotu''' (disusadu in sa limba chistionada, s’agatat in sas formas arcàicas e cultas ebbia): ''deo cante(s)i''; ''tue cantestis''; ''issu/isse cante(s)it''; ''nois cantèsimus''; ''bois cantezis''; ''issos cantesint o canterunt''; * '''Indicativu benidore''': ''deo/deu apo/apu a cantare/cantai''; ''tue/tui as a cantare/canta(r)i''; ''issu/isse at a cantare/canta(r)i''; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus a cantare/canta(r)i''; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is a cantare/canta(r)i''; ''issos/issus ant a cantare/canta(r)i''; '''In LSC''': deo apo a cantare; tue as a cantare; issu/isse at a cantare; nois amus a cantare; bois ais a cantare; issos ant a cantare. * '''Indicativu benidore anteriore''': ''deo/deu apo/apu a àere/ài(ri) canta(d)u''; ''tue/tui as a àere/ài(ri) canta(d)u''; ''issu/isse at a àere/ài(ri) canta(d)u''; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus a àere/ài(ri) canta(d)u''; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is a àere/ài(ri) canta(d)u''; ''issos/issus ant a àere/ài(ri) canta(d)u''; '''In LSC''': deo apo a àere cantadu; tue as a àere cantadu; issu/isse at a àere cantadu; nois amus a àere cantadu; bois ais a àere cantadu; issos ant a àere cantadu. * '''Congiuntivu presente''': ''chi deo/deu cante/canti''; ''chi tue/tui cantes/cantis''; ''chi issu/isse cantet/cantit''; ''chi nos/nois/nosu cante(m)us''; ''chi bois o bosàteros/bosàtrus cante(z)is''; ''chi issos/issus cantent/cantint''; '''In LSC''': chi deo cante; chi tue cantes; chi isse cantet; chi nois cantemus; chi bois canteis; chi issos cantent. * '''Congiuntivo passato''': ''chi deo/deu apa canta(d)u''; ''chi tue/tui apas canta(d)u''; ''chi issu/isse apat canta(d)u''; ''chi nos/nois/nosu apa(m)us canta(d)u''; ''chi bois o bosàteros/bosàtrus apa(z)is canta(d)u''; ''chi issos/issus apant canta(d)u''; '''In LSC''': chi deo apa cantadu; chi tue apas cantadu; chi issu/isse apat cantadu; chi nois apamus cantadu; chi bois apais cantadu; chi issos apant cantadu. * '''Cunditzionale presente''': ''deo/deu dia o apia o emu a cantare/canta(r)i''; ''tue/tui dias o apias a cantare/canta(r)i''; ''issu/isse diat o apiat a cantare/canta(r)i''; ''nos/nois/nosu diamus o apiàus a cantare/canta(r)i''; ''bois/bosàteros dia(z)is o apiàis a cantare/canta(r)i''; ''issos/issus diant o apiant a cantare/canta(r)i''; '''In LSC''': deo dia cantare, tue dias cantare; issu/isse diat a cantare; nois diamus a cantare; bois diais a cantare; issos diant a cantare. * '''Cunditzionale passadu''': ''deo/deu dia o apia o emu a àere/ài(ri) canta(d)u''; ''tue/tui dias o apias a àere/ài(ri) canta(d)u''; ''issu/isse diat o apiat a àere/ài(ri) canta(d)u''; ''nos/nois/nosu diamus o apiàus a àere/ài(ri) canta(d)u''; ''bois o bosàteros/bosàtrus dia(z)is o apiàis a àere/ài(ri) canta(d)u''; ''issos/issus diant o apiant a àere canta(d)u''; '''In LSC''': deo dia àere cantadu, tue dias àere cantadu; issu/isse diat àere cantadu; nois diamus àere cantadu; bois diais àere cantadu; issos diant àere cantadu. * '''Gerùndiu presente''': ''cantande/cantende/cantendi''; '''In LSC''': cantende. * '''Gerùndiu passadu''': ''aende/aendi canta(d)u''. '''In LSC''': aende cantadu. ==== Coniugatzione in -ere/''-i(ri)'' : Verbu tìmere/''tìmi(ri)'' ==== * '''Indicativu presente''': ''deo/deu timo/timu'' ; ''tue/tui times/timis'' ; ''issu/isse timet/timit'' ; ''nos/nois/nosu timimus o timèus'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus timideso timèis'' ; ''issos/issus timent/timint'' ; '''In LSC''': deo timo; tue times; issu/isse timet; nois timimus; bois timides; issos timent. * '''Indicativu imperfetu''': ''deo/deu timia'' ; ''tue/tui timias'' ; ''issu/isse timiat'' ; ''nos/nois/nosu timia(m)us'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus timia(z)is'' ; ''issos/issus timiant'' ; '''In LSC''': deo timia; tue timias; issu/isse timiat; nois timìamus; bois timiais; issos timiant. * '''Indicativu passadu pròssimu''': ''deo/deu apo/apu tìmi(d)u'' ; ''tue/tui as tìmi(d)u'' ; ''issu/isse at tìmi(d)u'' ; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus tìmi(d)u'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is/ais tìmi(d)u'' ; ''issos/issus ant tìmi(d)u'' ; '''In LSC''': deo apo timidu; tue as timidu; issu/isse at timidu; nois amus timidu; bois ais timidu; issos ant timidu. * '''Indicativu trapassadu pròssimu imperfetu''': ''deo/deu aiao emu tìmi(d)u'' ; ''tue/tui aias tìmi(d)u'' ; ''issu/isse aiat tìmi(d)u'' ; ''nois/nos aia(m)us tìmi(d)u'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus aia(z)is tìmi(d)u'' ; ''issos/issus aiant tìmi(d)u'' ; '''In LSC''': deo aia timidu; tue aias timidu; issu/isse aia timidu; nois aìamus timidu; bois aiais timidu; issos aiant timidu. * '''Indicativu passadu remotu''' (disusadu in sa limba chistionada, presente in sas formas arcàicas e cultas ebbia): ''deo time(s)i'' ; ''tue timestis'' ; ''issu/isse time(s)it'' ; ''nois timè(si)mus'' ; ''bois timezis'' ; ''issos timèsint o timèrunt'' ; '''In LSC''': deo timei; tue timeis; issu/isse timeit; nois timemus; bois timeis; issos timeint. * '''Indicativu benidore''': ''deo/deu apo/apu a tìmere/tìmi(ri)'' ; ''tue/tui as a tìmere/timi(ri)'' ; ''issu/isse at a tìmere/timi(ri)'' ; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus a tìmere/timi(ri)'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is a tìmere/timi(ri)'' ; ''issos/issus ant a tìmere/timi(ri)'' ; '''In LSC''': deo apo a tìmere; tue as a tìmere; issu/isse at a tìmere; nois amus a tìmere; bois ais a tìmere; issos ant a tìmere. * '''Indicativu benidore anteriore''': ''deo/deu apo/apu a àere/ài(ri) tìmi(d)u'' ; ''tue/tui as a àere/ài(ri) tìmi(d)u'' ; ''issu/isse at a àere/ài(ri) tìmi(d)u'' ; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus a àere/ài(ri) tìmi(d)u'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is a àere/ài(ri) tìmi(d)u'' ; ''issos/issus ant a àere/ài(ri) tìmi(d)u'' ; '''In LSC''': deo apo a àere tìmidu; tue as a àere tìmidu; issu/isse at a àere tìmidu; nois amus a àere tìmidu; bois ais a àere tìmidu; issos ant a àere tìmidu. * '''Congiuntivu presente''': ''chi deo/deu tima'' ; ''chi tue/tui timas'' ; ''chi issu/isse timat'' ; ''chi nos/nois/nosu tima(m)us'' ; ''chi bois o bosàteros/bosàtrus tima(z)is'' ; ''chi issos/issus timant'' ; '''In LSC''': chi deo tima; chi tue timas; chi issu/isse timat; chi nois timamus; chi bois timais; chi issos timant. * '''Congiuntivu passadu''': ''chi deo/deu apa tìmi(d)u'' ; ''chi tue/tui apas tìmi(d)u'' ; ''chi issu/isse apat tìmi(d)u'' ; ''chi nos/nois/nosu apa(m)us tìmi(d)u'' ; ''chi bois o bosàteros/bosàtrus apa(z)is tìmi(d)u'' ; ''chi issos/issus apant tìmi(d)u'' ; '''In LSC''': chi deo apa tìmidu; chi tue apas tìmidu; chi issu/isse apat tìmidu; chi nois apamus tìmidu; chi bois apais tìmidu; chi issos apant tìmidu. * '''Cunditzionale presente''': ''deo/deu dia o apia o emu a tìmere/tìmi(ri)'' ; ''tue dias o apias a tìmere/timi(ri)'' ; ''issu/isse diat o apiat a tìmere/timi(ri)'' ; ''nos/nois/nosu diamus o apiàus a tìmere/timi(ri)'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus dia(z)is o apiàis a tìmere/timi(ri)'' ; ''issos/issus diant o apiant a tìmere/timi(ri)'' ; '''In LSC''': deo dia tìmere; tue dias tìmere; issu/isse diat tìmere; nois diamus tìmere; bois diais tìmere; issos diant tìmere. * '''Cunditzionale passadu''': ''deo/deu dia o apia o emu a àere/ài(ri) timi(d)u'' ; ''tue dias o apias a àere/ài(ri) timi(d)u'' ; ''issu/isse diat o apiat a àere/ài(ri) timi(d)u'' ; ''nos/nois/nosu diamus o apiàus a àere/ài(ri) timi(d)u'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus dia(z)is o apiàis a àere/ài(ri) timi(d)u'' ; ''issos/issus diant o apiant a àere/ài(ri) timi(d)u'' ; '''In LSC''': deo dia àere tìmidu; tue dias àere tìmidu; issu/isse diat àere tìmidu; nois diamus àere tìmidu; bois diais àere tìmidu; issos diant àere tìmidu. * '''Gerùndiu presente''': ''timende/timendi'' ; '''In LSC''': timende. * '''Gerùndiu passadu''': ''aende/aendi tìmi(d)u''; '''In LSC''': aende tìmidu * ==== Coniugatzione in -ire/''-i(ri)'' : Verbu finire/''fini(ri)'' ==== * '''Indicativu presente''': ''deo/deu fino/finu'' ; ''tue/tui finis'' ; ''issu/isse finit'' ; ''nos/nois/nosu fini(m)us'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus finides o fineis'' ; ''issos/issus finint'' ; '''In LSC''': deo fino; tue finis; issu/isse finit; nois finimus; bois finides; issos finint. * '''Indicativu imperfetu''': ''deo/deu finia'' ; ''tue/tui finias'' ; ''issu/isse finiat'' ; ''nos/nois/nosu finia(m)us'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus finia(z)is'' ; ''issos/issus finiant'' ; '''In LSC''': deo finia; tue finias; issu/isse finiat; nois finìamus; bois finiais; issos finiant. * '''Indicativu passadu pròssimu''': ''deo/deu apo/apu fini(d)u'' ; ''tue/tui as fini(d)u'' ; ''issu/isse at fini(d)u'' ; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus fini(d)u'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is fini(d)u'' ; ''issos/issus ant fini(d)u'' ; '''In LSC''': deo apo finidu; tue as finidu; issu/isse at finidu; nois amus finidu; bois ais finidu; issos ant finidu. * '''Indicativu trapassadu pròssimu imperfetu''': ''deo/deu aia o emu fini(d)u'' ; ''tue/tui aias fini(d)u'' ; ''issu/isse aiat fini(d)u'' ; ''nos/nois/nosu aia(m)us fini(d)u'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus aia(z)is fini(d)u'' ; ''issos/issus aiant fini(d)u'' ; '''In LSC''': deo aia finidu; tue aias finidu; issu/isse aiat finidu; nois aìamus finidu; bois aiais finidu; issos aiant finidu. * '''Indicativu passadu remotu''' (disusadu in sa limba chistionada, s’agatat in sas formas arcàicas e cultas ebbia): ''deo/deu fine(s)i'' ; ''tue/tui finestis'' ; ''issu/isse fine(s)it'' ; ''nois finè(si)mus'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus finezis'' ; ''issos finesint o finerunt'' ; '''In LSC''': deo finei; tue fineis; issu fineit; nois finemus; bois fineis; issos fineint. * '''Indicativu benidore''': ''deo/deu apo/apu a finire/fini(ri)'' ; ''tue/tui as a finire/fini(ri)'' ; ''issu/isse at a finire/fini(ri)'' ; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus a finire/fini(ri)'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is a finire/fini(ri)'' ; ''issos/issus ant a finire/fini(ri)'' ; '''In LSC''': deo apo a finire; tue as a finire; issu/isse at a finire; nois amus a finire; bois ais a finire; issos ant a finire. * '''Indicativu benidore anteriore''': ''deo/deu apo/apu a àere/ài(ri) fini(d)u'' ; ''tue/tui as a àere/ài(ri) fini(d)u'' ; ''issu/isse at a àere/ài(ri) fini(d)u'' ; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus a àere/ài(ri) fini(d)u'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is a àere/ài(ri) fini(d)u'' ; ''issos/issus ant a àere/ài(ri) fini(d)u'' ; '''In LSC''': deo apo a àere finidu; tue as a àere finidu; issu/isse at a àere finidu; nois amus a àere finidu; bois ais a àere finidu; issos ant a àere finidu. * '''Congiuntivu presente''': ''chi deo/deu fina'' ; ''chi tue/tui finas'' ; ''chi issu/isse finat'' ; ''chi nos/nois/nosu fina(m)us'' ; ''chi bois o bosàteros/bosàtrus fina(z)is'' ; ''chi issos/issus finant'' ; '''In LSC''': chi deo fina; chi tue finas; chi issu/isse finat; chi nois finamus; chi bois finais; chi issos finant. * '''Congiuntivu passadu''': ''chi deo/deu apa fini(d)u'' ; ''chi tue/tui apas fini(d)u'' ; ''chi issu/isse apat fini(d)u'' ; ''chi nos/nois/nosu apa(m)us fini(d)u'' ; ''chi bois o bosàteros/bosàtrus apa(z)is fini(d)u'' ; ''chi issos/issus apant fini(d)u'' ; '''In LSC''': chi deo apa finidu; chi tue apas finidu; chi issu/isse apat finidu; chi nois apamus finidu; chi bois apais finidu; chi issos apant finidu. * '''Cunditzionale presente''': ''deo/deu dia o apia o emu a finire/fini(ri)'' ; ''tue/tui dias o apias a finire/fini(ri)'' ; ''issu/isse diat o apiat a finire/fini(ri)'' ; ''nos/nois/nosu diamus o apiàus a finire/fini(ri)'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus dia(z)is o bosàteros/bosàtrus apiàis a finire/fini(ri)'' ; ''issos/issus diant o apiant a finire/fini(ri)'' ; '''In LSC''': deo dia finire; tue dias finire; issu/isse diat finire; nois diamus finire; bois diais finire; issos diant finire. * '''Cunditzionale passadu''': ''deo/deu dia o apia o emu a àere/ài(ri) fini(d)u'' ; ''tue/tui dias o apias a àere/ài(ri) fini(d)u'' ; ''issu/isse diat o apiat a àere/ài(ri) fini(d)u'' ; ''nos/nois/nosu dia(m)us o apiàus a àere/ài(ri) fini(d)u'' ; ''issos/issus diant o apiant a àere/ài(ri) fini(d)u'' ; '''In LSC''': deo dia àere finidu; tue dias àere finidu; issu/isse diat àere finidu; nois diamus àere finidu; bois diais àere finidu; issos diant àere finidu. * '''Gerùndiu presente''': ''fininde/finende/finendi'' ; '''In LSC''': finende * '''Gerùndiu passadu''': ''aende/aendi fini(d)u'' ; '''In LSC''': aende finidu ==== Verbos irregulares : Verbu fàghere/''fàere/fàghiri/fai'' ==== * '''Indicativo presente''': ''deo/deu fago o fatzu'' ; ''tue/tui fa(gh)es/fa(gh)is'' ; ''issu/isse fa(gh)et/fa(gh)it'' ; ''nos/nois/nosu faghimus o f(agh)eus'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus faghides o f(agh)èis'' ; ''issos/issus fa(gh)ent/fa(gh)int'' ; '''In LSC''': deo fatzo; tue faghes; issu faghet; nois faghimus; bois faghides; issos faghent. * '''Indicativo imperfetto''': ''deo/deu fa(gh)ia'' ; ''tue/tui fa(gh)ias'' ; ''issu/isse fa(gh)iat'' ; ''nos/nois/nosu fa(gh)ia(m)us'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus fa(gh)ia(z)is'' ; ''issos/issus fa(gh)iant'' ; '''In LSC''': deo faghia; tue faghias; issu/isse faghiat; nois faghìamus; bois faghiais; issos faghiant. * '''Indicativo passato prossimo''': ''deo/deu apo/apu fatu'' ; ''tue/tui as fatu'' ; ''issu/isse at fatu'' ; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus fatu'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is fatu'' ; ''issos/issus ant fatu'' ; '''In LSC''': deo apo fatu; tue as fatu; issu/isse at fatu, nois amus fatu; bois ais fatu; issos ant fatu. * '''Indicativo trapassato prossimo imperfetto''': ''deo/deu aia o emu fatu'' ; ''tue/tui aias fatu'' ; ''issu/isse aiat fatu'' ; ''nos/nois/nosu aia(m)us fatu'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus aia(z)is fatu'' ; ''issos/issus aiant fatu'' ; '''In LSC''': deo aia fatu; tue aias fatu; issu/isse aiat fatu; nois aìamus fatu; bois aiais fatu; issos aiant fatu. * '''Indicativo passato remoto''' (disusada in sa limba chistionada, s’agata in sas formas arcàicas e cultas ebbia): ''deo faghe(s)i'' ; ''tue faghèstis'' ; ''issu/isse faghe(s)it'' ; ''nois faghè(si)mus'' ; ''bois faghezis'' ; ''issos faghesint o fagherunt'' ; * '''Indicativo futuro''': ''deo/deu apo/apu a fà(gh)ere/fa(ghir)i'' ; ''tue/tui as a fà(gh)ere/fa(ghir)i'' ; ''issu/isse at a fà(gh)ere/fa(ghir)i'' ; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus a fà(gh)ere/fa(ghir)i'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is a fà(gh)ere/fa(ghir)i'' ; ''issos/issus ant a fà(gh)ere/fa(ghir)i'' ; '''In LSC''': deo apo a fàghere; tue as a fàghere; issu/isse at a fàghere; nois amus a fàghere; bois ais a fàghere; issos ant a fàghere. * '''Indicativo futuro anteriore''': ''deo/deu apo/apu a àere/ài(ri) fatu'' ; ''tue/tui as a àere/ài(ri) fatu'' ; ''issu/isse at a àere/ài(ri) fatu'' ; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus a àere/ài(ri) fatu'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is a àere/ài(ri) fatu'' ; ''issos/issus ant a àere/ài(ri) fatu'' ; '''In LSC''': deo apo a àere fatu; tue as a àere fatu; nois amus a àere fatu; bois ais a àere fatu; issos ant a àere fatu. * '''Congiuntivo presente''': ''chi deo/deu faga o fatza''; ''chi tue/tui fagas o fatzas''; ''chi issu/isse fagat o fatzat''; ''chi nos/nois/nosu fagamus o fatza(m)us''; ''chi bois o bosàteros/bosàtrus fagazis o fatzàis''; ''chi issos fagant o fatzant''; '''In LSC''': chi deo fatza; chi tue fatzas; chi issu/isse fatzat; chi nois fatzamus; chi bois fatzais; chi issos fatzant. * '''Congiuntivo passato''': ''chi deo/deu apa fatu''; ''chi tue/tui apas fatu'' ; ''chi issu/isse apat fatu'' ; ''chi nos/nois/nosu apa(m)us fatu'' ; ''chi bois o bosàteros/bosàtrus apa(z)is fatu'' ; ''chi issos/issus apant fatu'' ; '''In LSC''': chi deo apa fatu; chi tue apas fatu; chi issu/isse apat fatu; chi nois apamus fatu; chi bois apais fatu; chi issos apant fatu. * '''Condizionale presente''': ''deo/deu dia o apia o emu a fà(gh)ere/fa(ghir)i'' ; ''tue/tui dias o apias a fà(gh)ere/fa(ghir)i'' ; ''issu/isse diat o apiat a fà(gh)ere/fa(ghir)i'' ; ''nos/nois/nosu diamus o apiàus a fà(gh)ere/fa(ghir)i'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus dia(z)is o apiàis a fà(gh)ere/fa(ghir)i'' ; ''issos/issus diant o apiant a fà(gh)ere/fa(ghir)i'' ; '''In LSC''': deo dia fàghere; tue dias fàghere; issu/isse diant fàghere; nois diamus fàghere; bois diais fàghere; issos diant fàghere. * '''Condizionale passato''': ''deo/deu dia o apia o emu a àere/ài(ri) fatu'' ; ''tue/tui dias o apias a àere/ài(ri) fatu'' ; ''issu/isse diat o apiat a àere/ài(ri) fatu'' ; ''nos/nois/nosu diamus o apiàus a àere/ài(ri) fatu'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus dia(z)is o apiàis a àere/ài(ri) fatu'' ; ''issos/issus diant o apiant a àere/ài(ri) fatu'' ; '''In LSC''': deo dia a àere fatu; tue dias a àere fatu; nois diamus a àere fatu; bois diais a àere fatu; issos diant a àere fatu. * '''Gerundio presente''': ''fa(gh)ende/fendi''; '''In LSC''': faghende * '''Gerundio passato''': ''aende/aendi fatu''; '''In LSC''': aende fatu ===== Particularidade ===== B'at una categoria de verbos chi in, sas grafia logudoresa e nugoresa, tenent s'infinitu pròpiu de sa segunda coniugatzione in ''-ere'', e chi però, segundu s'orìgine issoro, apartenent a sa de tres, de sa cale ant cunservadu unos cantos acabos in su presente indicativu. Apartenet a custa genia pro esempru '''bènnere''', ca sa coniugatzione sua in su presente est: '''bèngio'''/''benzo/bengio'', '''benis''', '''benit''', '''benimus'''/''benius'', '''benides'''/''benies/benìs'', '''benint'''; o '''abèrrere/'''''apèrrere'' : '''abèrgio'''''/aperjo/aperzo/apegio'', aberis/aperis, '''aberit'''/''aperit'', '''aberimus'''''/aperimus/aperius'', '''aberides'''/''aperies/aperìs'', '''aberint'''/''aperint''. Benint coniugados a sa matessi manera '''cumbènnere''' ( 1a persone '''cumbèngio'''/''cumbenzo''), '''cobèrrere'''/nug. ''copèrrere'' ('''cobèrgio'''/''coberjo/coberzo/crobegio''), '''fèrrere''' ('''fèrgio'''/''ferjo/ferzo/fegio''), '''mòrrere''' ('''mòrgio'''/''morjo/morzo/mogio''), '''iscobèrrere'''/''iscrobèrrere/nug''. ''iscopèrrere'' ('''iscobèrgio'''/''iscoberjo/iscoberzo/iscrobegio''). ===== Verbos irregulares a sa de una persone singulare de su presente ===== Medas verbos tenent una coniugatzione generalmente regulare, mantenende però irregulare sa prima persone sing. de su presente: bàlere ('''bàlio'''/''bazo/bagio''), '''chèrrere''' ('''chèrgio'''/''cherjo/cherzo/chegio''), '''dòlere''' ('''dolo'''/''dozo/dogio''), '''pàrrere''' ('''pàrgio'''/''parjo/parzo/pagio''), '''cumpàrrere''' ('''cumpàrgio'''/''cumparjo/cumparzo/cumpagio''), '''pòdere''' ('''potzo'''/''potho''), '''pònnere''' ('''pòngio'''/''ponzo''), '''tènnere''' ('''tèngio'''/''tenzo''), '''mantènnere''' ('''mantèngio'''/''mantenzo'').<ref>{{Tzita libru|autore=Guido Mensching|tìtulu=Einführung in die sardische Sprache|annu=1992|editore=Romanistischer Verlag|tzitade=Bonn|limba=de|p=50|ISBN=3-86143-149-1}}</ref> == Lèssicu == === Tabella de cumparàntzia de sas limbas neolatinas === {| class="wikitable" |''[[Limba latina|Latinu]]'' |''[[Limba frantzesa|Frantzesu]]'' |''[[Limba italiana|Italianu]]'' |''[[Limba ispagnola|Ispagnolu]]'' |''[[Limba otzitana|Otzitanu]]'' |''[[Limba cadelana|Catalanu]]'' |''[[Limba aragonesa|Aragonesu]]'' |''[[Limba portughesa|Portoghesu]]'' |''[[Limba romuna|Rumenu]]'' |'''''Sardu''''' |''[[Tataresu]]'' |''[[Gaddhuresu|Gadduresu]]'' |''[[Limba corsicana|Corsicanu]]'' |''[[Limba friulana|Friulanu]]'' |- |'''clave(m)''' |''clé'' |''chiave'' |''llave'' |''clau'' |''clau'' |''clau'' |''chave'' |''cheie'' |'''crae'''/-i |''ciabi'' |''chiaj/ciai'' |''chjave/chjavi'' |''clâf'' |- |'''nocte(m)''' |''nuit'' |''notte'' |''noche'' |''nuèit/nuèch'' |''nit'' |''nueit'' |''noite'' |''noapte'' |'''note'''/-i |''notti'' |''notti'' |''notte/notti'' |''gnot'' |- |'''cantare''' |''chanter'' |''cantare'' |''cantar'' |''cantar'' |''cantar'' |''cantar'' |''cantar'' |''cânta'' |'''cantare'''/-ai |''cantà'' |''cantà'' |''cantà'' |''cjantâ'' |- |'''capra(m)''' |''chèvre'' |''capra'' |''cabra'' |''cabra'' |''cabra'' |''craba'' |''cabra'' |''capră'' |'''craba/'''càbra |''crabba'' |''capra/crabba'' (casteddanesu) |''capra'' |''cjavre'' |- |'''lingua(m)''' |''langue'' |''lingua'' |''lengua'' |''lenga'' |''llengua'' |''luenga'' |''língua'' |''limbă'' |'''limba/'''lìngua |''linga'' |''linga'' |''lingua'' |''lenghe'' |- |'''platea(m)''' |''place'' |''piazza'' |''plaza'' |''plaça'' |''plaça'' |''plaza'' |''praça'' |''piață'' |'''pratza''' |''piazza'' |''piazza'' |''piazza'' |''place'' |- |'''ponte(m)''' |''pont'' |''ponte'' |''puente'' |''pònt'' |''pont'' |''puent'' |''ponte'' |''punte (pod)'' |'''ponte'''/-i |''ponti'' |''ponti'' |''ponte/ponti'' |''puint'' |- |'''ecclesia(m)''' |''église'' |''chiesa'' |''iglesia'' |''glèisa'' |''església'' |''ilesia'' |''igreja'' |''biserică'' |'''crèsia/'''eccresia |''gesgia'' |''ghjesgia'' |''ghjesgia'' |''glesie'' |- |'''hospitale(m)''' |''hôpital'' |''ospedale'' |''hospital'' |''espital'' |''hospital'' |''hespital'' |''hospital'' |''spital'' |'''ispidale/'''spidali |''ippidari'' |''spidali/uspidali'' |''spedale/uspidali'' |''ospedâl'' |- |'''caseu(m)'''<br /><br /><small>lat.volg.''formaticu(m)''</small> |''fromage'' |''formaggio/cacio'' |''queso'' |''formatge'' |''formatge'' |''formache/queso'' |''queijo'' |''brânză/caș'' |'''casu''' |''casgiu'' |''casgiu'' |''casgiu'' |''formadi'' |} === Unos cantos faeddos in sa limba sarda, in sas alloglotas de sa Sardigna e in italianu (grassetu=LSC) === {| class="wikitable" !Sardu ![[Gaddhuresu|Gadduresu]] ![[Tataresu]] ![[Saligheresu]] ![[Tabarchinu]] ![[Limba italiana|Italianu]] |- |'''sa terra''' |la tarra |la terra |la terra |a têra |la terra |- |'''su chelu'''/célu |lu celu |lu tzelu |lu zeru |lo cel |il cielo |- |'''s'abba'''/àcua |l'ea |l'eba |l'aigua |l'aegua |l'acqua |- |'''su fogu''' |lu focu |lu foggu |lo foc |u fogu |il fuoco |- |'''s'òmine'''/ómini |l'omu |l'ommu |l'home |l'omu |l'uomo |- |'''sa fèmina''' |la fèmina |la fémmina |la dona |a dona |la donna |- |'''mandigare''' <small>o</small> '''papare'''/papai |manghjà |magnà |menjar |mangiâ |mangiare |- |'''bufare'''/bufai <small>o</small> '''bíbere''' |bì |bì |beure |beive |bere |- |'''mannu''' |mannu/grandi |mannu |gran |grande |grande |- |'''minore''' <small>o</small> '''piticu''' |minori/picculu |minori |petit |piccin |piccolo |- |'''su butirru''' |lu butirru |lu butirru |la mantega |buru |il burro |- |'''su mare'''/mari |lu mari |lu mari |lo mar |u mô |il mare |- |'''sa die'''/dii |la dì |la dì |lo dia |u giurnu |il giorno |- |'''su note'''/noti |la notti |la notti |la nit |a néùtte |la notte |- |'''sa martinica'''/monínca |la scìmia |la scimmia |la muninca |a scimia |la scimmia |- |'''su caddu'''/càdhu/cuàdhu |lu cabaddu |lu cabaddu |lo cavall |u cavallu |il cavallo |- |'''sa berbeghe'''/brebèi |la pècura |la péggura |l'ovella |a pëgua |la pecora |- |'''su frore'''/frori |lu fiori |lu fiori |la flor |a sciùa |il fiore |- |'''sa màcula''' <small>o</small> '''sa mantza'''/mancia |la tacca |la mancia/maccia |la taca |a maccia |la macchia |- |'''sa conca''' |lu capu |lu cabbu |lo cap |a tésta |la testa |- |'''sa bentana <small>o</small> ventana'''/su balcone |lu balconi |lu balchoni |la finestra |u barcùn |la finestra |- |'''sa ghenna'''/janna/genna |la ghjanna/gianna |la gianna (pron. janna) |la porta |a porta |la porta |- |'''sa mesa''' <small>o</small> '''tàula''' |la banca |la banca/mesa |la mesa/taula |a tòa |il tavolo |- |'''su pratu''' |lu piattu |lu piattu |lo plat |u tundu |il piatto |- |'''s'istàniu''' <small>o</small> '''istàngiu'''/stangiu <small>o</small> staini |lu stagnu |l'isthagnu |l'estany |u stagnu |lo stagno |- |'''su lagu''' |lu lagu |lu lagu |lo llac |u lagu/lògu |il lago |- |'''un'arantzu'''/arangiu |un aranciu |un aranzu, cast. aranciu |una taronja |un çetrùn |un arancio |- |'''sa bota''' o '''su botinu''' o '''s’iscrapita'''/scrapita |la botta |la botta |la bota |a scarpa/scòrpa |la scarpa |- |'''sa tzìntzula'''/t(h)íntula |la zinzula |la zinzura |la tíntula |a sinsòa |la zanzara |- |'''sa musca''' |la musca |la moscha, cast. muscha |la mosca |a musca |la mosca |- |'''sa lughe'''/luxi |la luci |la luzi, cast. lugi |la llumera |a lüxe |la luce |- |'''s'iscuridade'''/iscuridadi <small>o</small> su buju <small>o</small> '''s'iscurigore''' |lu bughju |lu buggiu, cast. lu bughju |la obscuritat |scuur |il buio |- |'''un'ungra'''/unga |un'ugna |un'ugna |una ungla |un'ùngia |un'unghia |- |'''su lèpere'''/lèpori |lu lèparu |lu lèpparu |la llebre |a léve |la lepre |- |'''su matzone''' <small>o</small> '''su mariane'''/margiàni <small>o</small> '''su grodde'''/gròdhe/gròdhi |lu maccioni |lu mazzoni, cast. maccioni |lo guineot/matxoni |a vurpe |la volpe |- |'''s'astragu''' <small>o</small> '''sa titia''' <small>o</small> su ghiaciu |lu ghjacciu |lu ghiacciu |lo gel |u ghiacciu |il ghiaccio |- |'''su tziculate'''/ciculati |lu cioccolatu |lu ciucculaddu |la xocolata |a ciculata |il cioccolato |- |'''sa badde'''/badhe/badhi |la vaddi |la baddi |la vall |a valle |la valle |- |'''su monte'''/monti |lu monti |lu monti |lo mont |u munte |il monte |- |'''su riu''' <small>o</small> '''frùmene'''/frùmini |lu riu |lu riu |lo riu |u riu |il fiume |- |'''su pitzinnu'''/picínnu <small>o</small> '''pideddu'''/pisedhu <small>o</small> '''pipiu''' |lu steddu |la criaddura/lu pizzinnu |lo minyó |u figgeu |il bambino |- |'''sa criadura''' |la criatura/stiducciu |la criaddura/lu piccinneddu |la criatura |u piccin |il neonato |- |'''su sìndigu''' |lu sindacu |lu sindagu |lo síndic |u scindegu |il sindaco |- |'''sa màchina''' <small>o</small> '''sa vetura''' |la vittura/la macchina |la macchina/la vettura |la màquina/l'automòbil |a vétüa/a machina |l'auto |- |'''sa nae''' <small>o</small> navi/'''su vapore''' |la nai |lu vapori/la nabi |la nau |a nòve/vapùre |la nave |- |'''sa domo'''/domu |la casa |la casa |la casa |a câ |la casa |- |'''su palatzu'''/palàt(h)u |lu palazzu |lu parazzu |lo palau |u palàssiu |il palazzo |- |'''s'assustu''' <small>o</small> '''assuconu''' <small>o</small> '''atzìchidu''' |l'assustu/scalmentu |l'assusthu/assucconu/ippasimu, cast. assucunadda |l'assusto |u resôtu |lo spavento |- |'''sa mìmula''' <small>o</small> '''sa chèscia''' |lu lamentu/tunchju |lu lamentu/mimmura, cast. mimula |la llamenta |u lamentu |il lamento |- |'''arresonare'''/arrexonai |rasghjunà |rasgiunà |arraonar |rajiunò |ragionare |- |'''chistionare''' <small>o</small> '''allegare''' <small>o</small> '''faeddare'''/fa(v)edhare/fuedhai |faiddà |fabiddà |parlar |parlà |parlare |- |'''cùrrere'''/curri |currì |currì |corrir |caminò a gambe |correre |- |'''su sirbone'''/sirboni <small>o</small> '''su porcrabu''' |lu polcarvu |lu purchabru |lo porc-crabo |u cinghiole |il cinghiale |- |'''sa tzerpesa''' <small>o</small> '''su serpente'''/terpente <small>o</small> '''sa colovra'''/su coloru |su tzerpenti/colovru |la salpi |lu saipenti |lo serpent |il serpente |- |'''como''' <small>o</small> '''immoe'''/'''immoi''' |abà |abà |ara |aùa |adesso/ora |- |'''deo'''/(d)e(g)o/deu |eu |eu/eiu |jo |mì |io |- |'''ambulare''' <small>o</small> '''caminare'''/caminai |caminà |caminà |caminar |camminò |camminare |- |'''sa nostalgia'''/nostalghía <small>o</small> '''sa saudade'''/saudadi |la nostalghja |la nostalgia |la nostàlgia |a nustalgia |la nostalgia |} === Is/sos nùmeros === Intre sos nùmeros sardos agatamus duas formas, '''masculina''' e '''feminina''', pro totu sos nùmeros chi acabbant cun su nùmeru unu, escludende s'ùndighi, su chentu e ùndighi e gasi sighende, pro su nùmeru duos e pro totus sas chentinas escludende sos nùmeros chentu, millichentos, etc. Custa caraterìstica est presente uguale siat in s'ispagnolu siat in su portughesu. In sardu tenimus, duncas, pro esempru, '''unu pipiu''' / '''una pipia''', '''duos pitzinnos / duas pitzinnas''', '''chentu e unu rios''', '''chentu e una biddas''', '''dughentos òmines''' / '''dughentas domos'''. In sardu tenimus, che a in s'italianu, duas formas diferentes pro '''milli''' e '''duamìgia'''''/duamiza/duamilla''. ; Tabella de sos nùmeros basada in subra de sas variantes logudoresas de su [[Màrghine]] e de su [[Guilcer]] e de su nugoresu, in cussas de transitzione de su [[Barigadu]] e in cussas campidanesas de sa [[Marmidda|Marmilla]]<ref>{{Tzita libru|autore=Guido Mensching|tìtulu=Einführung in die sardische Sprache|annu=1992|editore=Romanistischer Verlag|tzitade=Bonn|limba=de|p=78|pp=136|ISBN=3-86143-149-1}}</ref> Sos nùmeros dughentos, treghentos e, petzi in campidanesu, seschentos tenent una forma pròpia, '''dughentos''' e '''treghentos''' in LSC e logudoresu, '''''duxentus''''', '''''trexentus''''' e '''''sexentus''''' in campidanesu, in ue su duos, su tres e su nùmeru chentu sunt modificados; custu fenòmenu est presente fintzas in portughesu ('''duzentos''', '''trezentos'''); sas àteras chentinas imbetzes benint iscritas chene modificare nen su nùmeru de base nen '''chentu'''/''centu'', pro custu '''batorchentos'''/''cuatrucentus'', '''otochentos'''/''otucentus'', etc. Su fonema "ch" de ''chentos'' in sa grafia logudoresa si pronùntziat semper g, a etzetzione de su nùmeru '''seschentos''', e sa "c" de su campidanesu ''centus'' semper comente a '''x''' ('''j''' frantzesu de ''journal''). In nugoresu "ch" si pronùntziat imbètzes semper '''k''', pro custu totus sos nùmeros sunt iscritos cun "ch" in custa variante. Sos nùmeros 101, 102, gasi comente 1001, 1002, etc., andant iscritos in manera separada '''chentu e unu''', '''chentu e duos''', '''milli e unu''', '''milli e duos''', etc. Fintzas in custu casu, custa caraterìstica est cumpartzida cun su portughesu. '''Chentu''' est apostrofadu, fatu-fatu: ''chent'e unu'', ''chent'e duos'', prus raru est chi acontessat fintzas a '''milli''': ''mill'e unu'', ''mill'e duos'', etc. Sos nùmeros chi acabant cun unu, a etzetzione de ùndighi, chentu e ùndighi, etc., fatu-fatu benint apostofados fintzas issos, siat in sa forma masculina issoro siat in cussa feminina, si sa paràula chi sighet incumentzat pro '''vocale''' o pro h: '''bintun'òmines''', '''bintun'amigas''', etc. {| class="wikitable" ! !Grafia LSC !Grafia logudoresa !Grafia campidanesa |- |1 |unu, -a |unu, -a |unu, -a |- |2 |duos/duas |duos/duas |duus/duas |- |3 |tres |tres |tres |- |4 |bator |bàtor(o) |cuatru |- |5 |chimbe |chimbe |cincu |- |6 |ses |ses |ses/sexi |- |7 |sete |sete |seti |- |8 |oto |oto |otu |- |9 |noe |noe/nug. nobe |noi |- |10 |deghe |deghe/nug. deche |dexi |- |11 |ùndighi |ùndighi/nug.ùndichi |ùndixi |- |12 |dòighi |doighi/nug. doichi |doxi/doixi |- |13 |trèighi |treighi/nug. treichi |trexi |- |14 |batòrdighi |batòrdighi/nug. batòrdichi |catòdixi |- |15 |bìndighi |bìndighi/nug. bìndichi |cuìndixi |- |16 |sèighi |seighi/nug. seichi |seixi |- |17 |deghessete |deghessete/nug. dechessete |dexasseti |- |18 |degheoto |degheoto/nug. decheoto |dexotu |- |19 |deghenoe |deghenoe/nug. dechenobe |dexanoi |- |20 |binti |binti/vinti |binti |- |21 |bintunu |bintunu, -a |bintunu, -a |- |30 |trinta |trinta |trinta |- |40 |baranta |baranta |coranta |- |50 |chimbanta |chimbanta |cincuanta |- |60 |sessanta |sessanta |sessanta |- |70 |setanta |setanta |setanta |- |80 |otanta |otanta |otanta |- |90 |noranta |noranta/nug. nobanta |noranta |- |100 |chentu |chentu |centu |- |101 |chentu e unu, -a |chentu e unu, -a |centu e unu, -a |- |200 |dughentos, -as |dughentos, -as/nug. duchentos, -as |duxentus, -as |- |300 |treghentos, -as |treghentos, -as/nug. trechentos, -as |trexentus, -as |- |400 |batorghentos, -as |bator(o)chentos, -as/nug. batochentos, -as |cuatrucentus, -as |- |500 |chimbighentos, -as |chimbichentos, -as, chimbechentos, -as/ |cincucentus, -as |- |600 |seschentos, -as |seschentos, -as |sexentus, -as |- |700 |setighentos, -as |setichentos, -as, setechentos, -as |seticentus, -as |- |800 |otighentos, -as |otichentos, -as, otochentos, -as |otucentus, -as |- |900 |noighentos, -as |noichentos, -as, noechentos, -as/nug. nobichentos, -as |noicentus, -as |- |1000 |milli |milli |milli |- |1001 |milli e unu, -a |milli e unu, -a |milli e unu, -a |- |2000 |duamìgia |duamiza |duamilla |- |3000 |tremìgia |tremiza |tremilla |- |4000 |batormìgia |bator(o)miza/nug. batomiza |cuatrumilla |- |5000 |chimbemìgia |chimbemiza |cincumilla |- |6000 |semìgia |semiza |semilla |- |7000 |setemìgia |setemiza |setemilla |- |8000 |otomìgia |otomiza |otumilla |- |9000 |noemìgia |noemiza/nug. nobemiza |noimilla |- |10000 |deghemìgia |deghemiza/nug. dechemiza |deximilla |- |100000 |chentumìgia |chentumiza |centumilla |- |1000000 |unu millione |unu milione |unu milioni |} === Is/sas istajones === {| class="wikitable" !Grafia LSC !Grafia logudoresa !Grafia campidanesa |- |'''su beranu''' |'''su beranu''' |'''su beranu''' |- |'''s'istiu''' |'''s'istiu/''' nug. '''s'estiu''', '''s'istadiale''' (s.m.) |'''s'istadiali''' (s.m.), '''s'istadi''' (s.f.) |- |'''s'atòngiu''' |'''s'atunzu/s'atonzu''' |'''s'atongiu''' |- |'''s'ierru''' |'''s'ierru/'''nug. '''s'iberru''' |'''s'ierru''' |} === Is/sos meses === {| class="wikitable" ![[Limba Sarda Comuna|Grafia LSC]] ![[Sardu logudoresu|Grafia logudoresa]] ![[Sardu campidanesu|Grafia campidanesa]] ![[Gaddhuresu|Gadduresu]] ![[Tataresu]] ![[Saligheresu]] ![[Tabarchinu]] |- |Ghennàrgiu |Bennarzu/Bennalzu/Jannarzu/Jannarju Ghennarzu/Ghennargiu |Gennaxu/Gennargiu |Ghjnnagghju |Ginnaggiu |Gener ("giané") |Zenò |- |Freàrgiu |Frearzu/Frealzu/Frearju |Friarxu/Freargiu |Friagghju |Fribaggiu |Febrer ("frabé") |Frevò |- |Martzu |Marthu/Malthu/Martzu |Martzu/Mratzu |Malzu |Mazzu |Març ("malts") |Mòrsu/Marsu |- |Abrile |Abrile/Aprile |Abrili |Abrili |Abriri |Abril |Arvì |- |Maju |Màju |Màju |Magghju |Maggiu |Maig ("mač") |Mazu |- |Làmpadas |Làmpadas |Làmpadas |Làmpata/Ghjugnu |Lampada |Juny ("jun") |Zugnu |- |Trìulas/Argiolas |Trìulas/Trìbulas |Argiolas |Agliola/Trìula/Luddu |Triura |Juliol ("juriòl") |Luggiu |- |Austu |Austu/Agustu |Austu |Austu |Aosthu |Agost |Austu |- |Cabudanni |Cabidanni/Cabidanne/Capidanne |Cabudanni |Capidannu/Sittembri |Cabidannu |Cavidani ("cavirani)/ Setembre ("setembra") |Settembre |- |Santugaine/Ladàmene |Santu 'Aìne/Santu Gabine/Santu Gabinu |Ledàmini |Santu Aìni/Uttobri |Santu Aìni |Santuaìni/ Octubre ("utobra") |Ottobri |- |Santandria/Onniasantu |Sant'Andria |Donniasantu |Sant'Andrìa/Nùembri |Sant'Andrìa |Santandria/ Novembre ("nuvembra") |Nuvembre |- |Nadale/Mese de Idas |(Mese de) Nadale |(Mesi de) Idas/(Mesi de) Paschixedda |Natali/Dicembri |Naddari |Nadal ("naràl")/ Desembre ("desémbra") |Dejèmbre |} === Is/sas dies === {| class="wikitable" !Grafia LSC !Grafia logudoresa !Grafia campidanesa !Tataresu !Gadduresu |- |'''lunis''' |'''lunis''' |'''lunis''' |'''luni''' |'''luni''' |- |'''martis''' |'''martis''' |'''martis''' |'''marthi''' |'''malti''' |- |'''mèrcuris''' |'''mércuris/mérculis''' |'''mércuris/mrécuris''' |'''marchuri''' |'''malculi''' |- |'''giòvia''' |'''jòbia/zòbia''' |'''jòbia''' |'''giobi''' |'''ghjovi''' |- |'''chenàbura''' |'''chenàbara/chenàpura''' |'''cenàbara/cenàpura''' |'''vennari''' |'''vennari''' |- |'''sàbadu''' |'''sàbadu/sàpadu''' |'''sàbudu''' |'''sabaddu''' |'''sabatu''' |- |'''domìniga''' |'''dumìniga/domìniga/domìnica''' |'''domìniga/domìnigu''' |'''dumenigga''' |'''dumenica''' |} === Is/sos colores === '''biancu'''/ant. '''arbu''', '''nieddu''', '''ruju'''/''arrùbiu'', '''grogu''', '''biaitu'''/'''asulu''', '''birde'''/''birdi''/''bildi'', '''arantzu'''/''aranzu''/''colore de aranju'', '''tanadu'''/'''viola/'''''biola'', '''castàngiu'''/''castanzu''/''baju''. === Etimologia === In custu paràgrafu s'elencat, chene pretesa de cumpletesa peruna in mèritu, una parte de cussu muntone lessicale chi faghet parte siat de su sutaistradu, chi de sos medas subraistrados. In sos nùmenes cun duas o prus variantes si aporrit in antis su chi b’est in LSC, a pustis cussu in logudoresu (si est diferente dae sa LSC), e a pustis galu su campidanesu. Medas chircas ant postu in lughe su fatu chi sa cumpetèntzia de sos faeddadores adultos de su sardu no ammitet unu nùmeru de prèstidos, bènnidos de sas medas limbas dominantes in sos sèculos, prus mannu de su 15,5% de su lèssicu possedidu.<ref>Roberto Bolognesi, Wilbert Heeringa (2005). ''Sardegna fra tante lingue. Il contatto linguistico in Sardegna dal Medioevo a oggi''. [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], Ainas</ref> Si bi sunt prus tèrmines, intre parèntesis o, si non bi sunt parèntesis, a primu, est su chi est in [[Limba Sarda Comuna|LSC]]. ==== Sutaistradu [[Limba nuraghesa|paleosardu o nuràgicu]] ==== : CUC → cùcuru, cucurinu (es. ''Cùcuru 'e Portu'' in Aristanis; cfr. basco ''kukurr'', cresta del gallo)<ref>{{Tzita libru|autore=Guido Mensching|tìtulu=Einführung in die sardische Sprache|annu=1992|editore=Romanistischer Verlag|tzitade=Bonn|limba=de|p=35|pp=136|ISBN=3-86143-149-1}}</ref> : GON- → Gonone, Gologone, Goni, Gonnesa, Gonnosnò (cfr. grecu eòlico ''gonnos'', montigru) : NUR-/'UR- → ant. nurake → nuraghe/''nuraxi'', [[Nurra]], [[Nora]], [[Noragugume]] : NUG: Nug-or; Nug-ulvi (cfr. islavu ''noga'', pee o anca; siat in [[Nùgoro]] siat in [[Nùivi]] sunt logos in pee de unu monte) : ASU-, BON-, GAL → Gallura ant. Gallula, [[Garteddi]], Galilenses, Galile : GEN-, GES- → [[Gèsturi]] : GOL-/'OL → Gollei, [[Ollollai]], Parti Olla (''[[Patiolla|Parteolla]]''), golostri/golostru/golóstiche/ golóstise/golóstiu/golosti/'olosti (''in islavu'' ''ostrь'', "ispinosu"; su [[Limba basca|bascu]] ''gorosti'', a su cale s'assotziat, est de orìgine disconnota e probabilmente paleoeuropea, cfr. difatis grecu ''kélastros'') : EKA-, KI-, KUR-, KAL/KAR- → Karalis → ant. Calaris (Casteddu), Carale, Calallai : ENI → ogl. eni (àrbore de su tassu, cfr. albanesu ''enjë'', àrbore de su tassu); : MAS-, TUR-, MERRE (''logu sacru'') → Macumere (Macumere); : GUS → Gùsana (cfr. serbu guša, ''gula'') muvara/muvrone (''mugrone''), toneri (''tacu'', ''torrione''), garroppu (gorropu), chessa : THA-/THE-/THI-/TZI (''artìculu'') → tzilibirche, tziligugu, tziligherta, tzinìbiri, tzinniga [https://www.academia.edu/26461855/THINNIA_GIUNCO_E_ZIGOLO_UN_ANTICO_FITORNITONIMO_INDOEUROPEO_IN_SARDEGNA <nowiki>[1]</nowiki>](stipa tenacissima), tzirulia; ==== Orìgine pùnica ==== : CHOURMÁ → curma<ref name="Paulis2">Giulio Paulis, «L'influsso linguistico fenicio-punico in Sardegna. Nuove acquisizioni e prospettive di ricerca», in ''Circolazioni culturali nel Mediterraneo antico. Atti della VI giornata camito-semtica e indoeuropea, I Convegno Internazionale di linguistica dell'area mediterranea, Sassari 24-27 aprile 1991'', a incuru de Paolo Filigheddu, Casteddu, Corda, 1994, pp. 213-219.</ref> : CUSMIN → guspinu : MS' → mitza<ref name="Paulis1">Giulio Paulis, «Sopravvivenze della lingua punica in Sardegna», in ''L'Africa romana, Atti del VII Convegno di Studio (Sassari 1989)'', Tàtari, Gallizzi, 1990, pp. 599-639.</ref> : SIKKÍRIA → tzichiria : YAʿAR ‘bosca’ → giara : ZERAʿ sèmene’ → *''zàrula'' → camp. tseúrra ‘pugione, piumitedda embrionale de su sèmene de su trigu’ : ZIBBIR → camp. tzìpiri (romasinu) : ZUNZUR ‘corregiola’ → camp. zìntzirii/''síntsiri'' : MAQOM-HADAS → Magumadas ‘logu nou’ : MAQOM-EL? ("logu de deus")/MERRE? → Macumere : TAM-EL → Tumoele, Tamuli (''logu sacru''); ==== Orìgine [[Limba latina|latina]] ==== : ACCITUS → ant. kita → chida/''cida'' (derivada dae sos turnos setimanales de sas guàrdias giudicales) : ACETU(M) → ant. aketu>''aghedu''/achetu/axedu (aghedu) : ACIARIU(M) → atharzu/atzarzu/atzargiu/atzarju (''atzàrgiu'') : ACINA → ant. àkina, àghina/àxina (àghina) : ACRU(M) → agru, argu (''aspru'', ''àtzidu'') : ACUS → agu (''agu'') : AERA → aèra/àiri : AGNONE → anzone/angioni (''angione'') : AGRESTIS → areste/aresti (areste) : ALBU(M) → ant. albu>arbu (''biancu''/arbu) : ''ALGA'' → arga/àliga (arga; alga) : ALTU(M) → artu (''artu'') : AMICU(M) → ant.amicu → amigu (amigu) : ANGELU(M) → anghelu/ànjulu (''ànghelu'') : AQUA(M) → ''abba''/àcua (abba) : AQUILA(M) → avas/àbbile/àchili (''àbbila'') : ARBORE(M) → arbore/arvore/àrburi (''àrbore'') : ASINUS → àinu (''àinu'') : ''ASPARAGUS'' → camp. sparau (ispàragu) : AUGUSTUS → austu (''austu'') : ''BABBUS'' → babbu (babbu) : BASIUM → basu, bàsidu (''basu'') : BERBECE → berbeke/''berbeghe''/prebeghe/brebei (berbeghe) : ''BONUS'' → bonu (bonu) : BOVE(M) → ''boe''/boi (boe) : ''BUCCA'' → chea (buca) : BURRICUS → burricu (''àinu'') : CABALLUS → ant. cavallu/caballu → caddu/cuaddu/nug. ''cabaddu'' (caddu) : CANE(M) → cane/canes (cane) : CAPPELLUS → ''cappeddu'', capeddu (capeddu) : CABRA(M) → cabra/craba (cabra) : ''PETZA'' → carre/carros (petza umana, biva) : CARNEM SECARE → carrasegare/ nug. carrasecare (carrasegare; "segare sa petza" in su sensu de la imbolare, ca oramai est a curzt su cumintzu de sa Cuarèsima; s'etimologia de su faedu italianu ''carrasegare'' tenet su matessi significadu de orìgine, si puru una forma diferente (de ''carnem catzare''); sa forma latina est issu matessi unu calcu de su gregu ''apokreos'')<ref name="ReferenceA">{{Tzita libru|autore=Guido Mensching|tìtulu=Einführung in die sardische Sprache|annu=1992|editore=Romanistischer Verlag|tzitade=Bonn|limba=de|p=96|pp=136}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=7bcNniL|tìtulu=carnaval|limba=es|atzessu=17 ghennàrgiu 2016}}</ref> : CARRU(M) → carru (carru) : CASEUS → casu (''casu'') : CASTANEA → castanza/castanja (''castàngia'') : CATTU(M) → ''gattu'' (gatu) : CHENA PURA → chenàbura/chenàbara/cenàbara/nug. chenàpura (chenàbura; custu nùmene fiat in orìgine una definitzione difùndida intre sos ebreos de s'Àfrica setentrionale pro indicare su ''chenàbura'' sero, su momentu chi beniat preparadu su màndigu pro su sàbadu. Giudeos nordafricanos medas si sunt insediados in Sardigna a pustis de èssere istados espèllidos dae sas terras issoro dae sos Romanos. A issos si depet cun probabilidade sa paràula sarda pro ''chenàbura'')<ref>{{Tzita libru|autore=Guido Mensching|tìtulu=Einführung in die sardische Sprache|annu=1992|editore=Romanistischer Verlag|tzitade=Bonn|limba=de|p=85|pp=136|ISBN=3-86143-149-1}}</ref> : CENTUM → ''chentu''/centu (chentu) : CIBARIUS → civràxiu, civraxu (pane tìpicu sardu) : CHIMBE → ''chimbe''/cincu (chimbe) : CIPULLA → ''chibudda''/cibudda (chibudda) : CIRCARE → ''chircare''/circai (chircare) : CLARU(M) → craru (craru) : COCINA → ant.cokina → ''coghina''/coxina (coghina) : COELU(M) → chelu/celu (chelu) : COLUBER → colovra/colorat/coloru (colòvra) : ''CONCHA'' → conca (conca) : CONIUGARE → ''cojuare''/coyai (cojuare) : CONSILIU(M) → ant.consiliu → cunsizzucunsigiu/cunsillu (''cussìgiu'') : COOPERCULU(M) → cropettore/''cobercu'' (cobercu) : CORIU(M) → corzu/corju/corgiu (''còrgiu'') : CORTEX → ant. gortike/borticlu → ortighe/ortiju/ortigu (''ortigu'') : COXA(M) → ''cossa''/cosça (cossa) : CRAS → ''cras''/crasi (cras) : CREATIONE(M) → criatura/criathone/criadura (''creatura'') : CRUCE(M) → ant. cruke/ruke → ''rughe''/(g)ruxi (rughe) : CULPA(M) → curpa (culpa) : DECE → ant.deke → ''deghe''/dexi (deghe) : DEORSUM → josso/jossu (''giosso'') : DIANA → jana (''fata'') : DIE → ''die''/dii (die) : ''DOMO''/DOMUS → domo/domu (domo) : ECCLESIA → ant. clesia → cheja/''crèsia'' (crèsia) : ECCU MODU/QUOMO(DO) → còmo/imoi (''como'') : ECCU MENTE/QUOMO(DO) MENTE → ''comente''/comenti (comente) : EGO → ant.ego → ''deo''/eo/jeo/deu (deo) : EPISCOPUS → ant. piscopu → pìscamu (''pìscamu'') : ECUÀNIME(M) → ebba/ègua (''giumenta'') : ERICIUS → eritu (''eritzu'') : ETIAM → eja (''eja'') : EX-TZITARE → ''ischidare''/scidai (ischidare) : FABA(M) → ava/faa (''fava'') : FABULARI → ''faeddare''/foeddare/fueddai (faeddare) : FACERE → ant. fakere → ''fàghere''/faghes (fàghere) : FALCE(M) → ant.falke → farche/nche fàghere (farche) : FEBRUARIU(M) → ant. frearju → frearzu/frearju/friarju (''freàrgiu'') : FEMINA → fèmina (''don'') : FILIU(M) → ant. filiu/fiju/figiu → fizu/figiu/fillu (''fìgiu'') : FLORAS(M) → ''frore''/frori (frore) : FLUMEN → ant.flume → frùmene/frùmini (''riu'') : FOCU(M) → ant. focu → fogu (''fogu'') : FOENICULU(M) → ant.fenuclu → ''fenugru''/fenugu (fenugru) : FOLIA → fozza/truma (''fògia'') : ''FRATER'' → frade/fradi (frade) : FUNE(M) → fune/funes (fune) : GELICIDIU(M) → ghilighia/chilighia/cilixia (ghilighia, gelu) : GENERU(M)→ ''ghèneru''/ènneru/gèneru (ghèneru) : GENUCULUM → inucru/benugu/genugu (''ghenugru'') : GLAREA → giarra (giarra) : GRAVIS → ''grae''/grai (grae) : GUADU → ant.''badu''/vadu → badu/bau (badu) : HABERE → àere/a sos (''tènnere'') : HOC ANNO → ocannu (''ocannu'') : HODIE → ''oe''/oje/oi (oe) : HOMINE(M) → ''òmine''/òmini (òmine) : HORTU(M) → ''ortu'' (ortu) : IANUARIUS, IENARIU(M) → ant. jannarju> bennarzu/ghennarzu/jennarju/ghennargiu/gennarju (''ghennàrgiu'') : IANUA → janna/genna (ghenna) : ILEX → ant.elike → elighe/ìlixi (èlighe) : IMMO → emmo (emmo, eja) : IN HOC → ant. inòke → ''inoghe''/innoi (inoghe) : INFERNU(M) → inferru/ifferru (inferru) : SOS(N)SULA → ''ìsula''/iscra (ìsula) : INIBI → inie/innia (in ie) : IOHANNES → Juanne/Zuanne/Juanni (Giuanne) : IOVIA → jòvia/jòbia (''giòvia'') : IP''SU''(M) → subra (subra) : IUDICE(M) → ant. iudike → juighe/zuighe (giùighe) : IUNCU(M) → ant. juncu → zuncu/juncu (''giuncu'') : IUNIPERUS → ghinìperu/inìbaru/tzinnìbiri (ghinìperu) : IUSTITIA → ant. justithia/justizia → justìtzia/zustìssia (''giustìtzia'') : LABRA → lavra/lara (lavra) : LACERTA → thiligherta/calixerta/caluxèrtula (tziligherta) : LARGU(M) → largu (largu) : LATER → camp. làdiri (''làdiri, matone cruu'') : LIGNA → linna (linna) : LINGERE → ''lìnghere''/lingi (lìnghere) : LIMBA(M) → limba/lìngua (limba) : LOCU(M) → ant. locu → logu (''logu'') : LUTU(M) → ludu (''ludu'') : LUX → ''lughe''/luxi (lughe) : MACCUS → macu (''macu'') : MAGISTRU(M) → maìstu (maistru, mastru) : ''MAGNUS'' → mannu (mannu) : ''MALUS'' → malu (malu) : ''MANUS'' → manu (manu) : MARTELLUS → martheddu/mateddu/martzeddu (''marteddu'') : MERIDIES → ''merie''/merì (merie) : META → meda (''meda'') : MULIER → muzere/mulleri (''mugere'') : CONTARE → ''nàrrere''/nai (nàrrere) : NEMO → ''nemos'' (niunu) : NIX → ''nie''/nii/nug. nibe (nie) : ''NUE''(M) → nue/nui (nue) : NUCE → ant. nuke → ''nughe''/nuxi (nughe) : OCCIDERE → ''ochidere'', bochire/bociri (ochire) : OC(U)LU(M) → ogru/oju/ogu/nug. ocru (''ogru'') : OLEASTER → ozzastru/ogiastru/ollastu (ogiastru) : OLEUM → oliu → ozu/ogiu/ollu (''ògiu'') : ''OLIVA'' → olia (olia) : ORIC(U)SA(M) → ant.oricla → origra/orija/origa/nug. oricra (''origra'') : OVU(M) → ou(ou) : PACE → ant.pake →pagas/paxi/nug. pake (''paghe'') : ''PALATIUM'' → palathu/palàtziu/palatzu (palatzu) : PALEA → paza/pagia/bòcia (''pàgiat'') : PANE(M) → pane/panes : ''PAPPARE'' → camp. papai (papare) : ''PARÀBOLA'' → paraula (paràula) : PAUCUS → pagu (''pagu'') : PECUS → pegus (pegus, ''capu de bestiàmene'') : PEDIS → pe/pei/nug. pede (''pee'') : ''PEIUS'' → pejus/peus (peus) : PEDDE(M) → pedde/peddi (pedde) : PERSICUS → pèrsighe/pèssighe (''pisca'') : PETRA(M) → pedra/perdat/nug. preda (pedra, perda) : PETTIA(M) → petha/''petza'' (petza) : ''PILUS'' → pilu (pilu), ''pilos''/pius (pilos) : PIPER → pìbere/pìbiri (''pepe'') : PISCARE → ''piscare''/piscai (piscare) : PISCE(M) → pische/piscet (pische) : PISINNUS → pitzinnu (pipiu, giòvanu, piseddu) : PISUS → pisu (''sèmene'') : PLATEA → pratha/''pratza'' (pratza) : PLACERE → piàghere/pràghere/praxi (''geniare'') : PLANGERE → ''prànghere''/prangi (prànghere) : PLENU(M) → prenu (prenu) : PLUS → prus (''prus'') : POLYPUS → purpu/prupu (purpu) : ''POPULUS'' → pòpulu/pòbulu (pòpulu) : PORCU(M) → porcu/procu (porcu) : POST → pustis (''pustis'') : PULLUS → puddu (''puddu'') : PUPILLA → pobidda/pubidda (''mugere'') : ''PUTEUS'' → puthu/putzu (putzu) : CANDO → ''cando''/candu (cando) : QUATTUOR → battor(o)/cuatru (''bator'') : QUERCUS → chercu (''chercu'') : QUID DEUS? → ite/ita? (ite?) : RADIUS → raju (''raju'') : RAMU(M) → ramu/arramu (ramu) : REGNU → rennu/urrennu (''regnu'') : RIVUS → ant. ribu → ''riu''/erriu/arriu (riu) : ROSMARINUS → ramasinu/ar''romasinu'' (romasinu) : RUBEU(M) → ant. rubiu → ''ruju''/arrùbiu (ruju) : SALIX → salighe/sàlixi (sàlighe) : SANGUEN → ''sàmbene''/sànguni (sàmbene) : SAPA(M) → saba (sapa, saba) : ''ISCALAT'' → iscala/scala (iscala) : SCHOLA(M) → ''iscola''/iscolat (iscola) : SCIRE → ''ischire''/sciri (ischire) : SCRIBERE → ''iscrìere''/scriri (iscrìere) : SECARE → segare/segai (segare) : SECUS → dae segus/a-sos segus (''dae segus'') : SERO → sero/ant.camp. seru (''sero'') : SINE CUM → kene/kena/kentza/''sena''/setza (sena, chene) : SOLAS(M) → solas/solos (solas) : SOROR → ''sorre''/sorri (sorre) : SPICA(M) → ''ispiga''/ispiga (ispiga) : ISTARE → ''istare''/istas (istare) : STRINCTU(M) → strintu (''istrintu'') : SUBERU → suerzu/suerju (''chercu de ortigu'') : SULPHUR → tùrfuru/tzùrfuru/tzrùfuru (sùrfuru) : SURDU(M) → surdu (surdu) : ''TEGULA'' → teula (tèula) : TEMPUS → tempus (''tempus'') : THIUS → thiu/''tziu'' (tziu) : TRITICUM → ''trigu''/nug. trìdicu (trigu) : UMBRA → umbra (''umbra'') : UNDA → unda (''unda'') : UNG(U)SA(M) → unja/''ungra''/untet (ungra) : VACCA → baca (''vaca'') : VALLIS → ''badde''/baddi (badde) : VENTU(M) → bentu (''bentu'') : VERBU(M) → berbu (verbu) : BESPE(M) → ghespe/bespe/ghespu/espi (bespe) : VECLUS(AGG.) → ''betzu''/becciu (betzu) : VECLUS(S) → ant. veclu → begru/begu (''linna betza'') : VIA → bia (''bia'') : VICINUS → ant. ikinu → bighinu/bixinu (''probe'') : VIDERE → ''bìdere''/bìere/biri (bìdere) : VILLA → ant. villa → billa → bidda (bidda) : VINEA(M) → binza/bingia (''bìngia'') : VINU(M) → binu (''binu'') : BOGHE → ant. voke/boke → ''boghe''/boxi (boghe) : ZINZALA → thìnthula/tzìntzula/sìntzulu (tzìntzula) ==== Orìgine grega bizantina ==== : AGROIKÓS → gr. biz. agrikó → gregori ‘terrenu egadu’<ref name="Putzu">I. Putzu 2012, p. 185.</ref> : FLASTIMAO → frastimare/frastimai (frastimare) : KAVURAS ‘granchio’ → camp. kavuru (càvuru) : KASKO → cascare ‘cascare’ : *KEROPÓLIDA → kera/chera óbida ‘chera chi serrat su favu’ : KHÓNDROS ‘frocos de avena; cartilàgine’ → gr. biz. kontra → log. iskontryare (iscontriare) : KLEISOÛRA ‘cungiada’ → krisura (krisayu, krisayone) (crisura, cungiada de unu podere) : KONTAKION → ant. [[Condaghe|condake]] → condaghe/cundaxi ‘collida de atos’ : KYÁNE(OS) ‘biaitu iscuru’ → camp. ghyani ‘mantu morello de caddu (o de boe)’ : LEPÍDA ‘lama de gurteddu’ → leppa ‘gurteddu’ : Λουχὶα → <small>ant</small>. Lukìa → Lughìa/Luxia (Lughia) : MERDOUKOÚS, MERDEKOÚSE ‘maggiorana’ → centr. mathrikúsya, camp. martsigusa (martzigusa) : NAKE → annaccare (cullare) : PSARÓS ‘murru’ → *''zaru'' → log. medievale arzu : σαραχηνός → theraccu/tzeracu (tzeracu) : Στέφανε → Istevane/Stèvini (Istèvene) ==== Orìgine [[Limba cadelana|catalana]] ==== : ACABAR → ''acabare''/acabai (acabare; cf. spa. acabar)<ref name="lingagadduresa">{{Tzita web|url=http://maxia-mail.doomby.com/medias/files/atti-convegno-palau-2014-def.pdf|tìtulu=Atti Convegno Linga Gadduresa, Palau, 2014|autore=Eduardo Blasco Ferrer|data=|limba=sdn, it|atzessu=}}</ref> : AIXÌ → camp.aici (aici, gasi) : AIXETA → log. isceta (cannella de sa carrada) : ALÈ → alenu (alenu, àlidu) : ARRACADA → arrecada (arrecada) : ARREU → arreu (arreu) : AVALOT → avollotu (abbolotu; cf. spa. alboroto (ant. ''alborote'')) : BANDA → banda (banda, ladu) : BANDOLER → banduleri (banduleri; in manera originària ''bandidu''; cf. spa. ''bandolero'') : BARBER → barberi (''barberi''; cf. spa. barbero) : BARRA → barra : BARRAR → ''abarrare'' (in su catalanu de oe però signìficat ''isbarrare'') : BELLESA → bellesa : (AL)BERCOC → luog. ''barracoca'' (piricoco; dae una tèrmine baleàricu coladu posca fintzas a s'aligheresu barracoc) : BLAU → camp.brau (biaita) : BRUT, -A → brutu, -a (brutu) : BURRO → burricu (cf, spa. ''burro'' e ''borrico'') : BURUMBALLA → burrumballa : BUTXACA → busciaca/buciaca (butzaca, bursa) : CADIRA / CARIA (<small>vocabolo achi esistet galu in</small> <small>[[saligheresu]]</small>) → camp. cadira (cadira, cadrea); Caría ([[Sambenados sardos|sambenadu sardu]]) : CALAIX → camp. calaxu/calasciu (calàsciu) : CALENT → caente/callenti (caente; cf. spa. ''caliente'') : CARRER → carrera/carrela (carrera) : CULLERA → cullera (cullera) : CUITAR → coitare/coitai (coitare) : DESCLAVAMENT → iscravamentu : DESITJAR → disigiare/disigiai (disigiare) : ESTIU → istiu (istiu; cf. spa. ''estío'', lat. aestivum (tempus)) : FALDILLA → faldeta (fardeta) : FERRER → ferreri : GARRÓ → garrone, -i (garrone) : GOIGS → camp. gocius (gosos) : GRIFÓ → anturzu, -i (antùrgiu) : GROC → grogo, -u (grogu) : ENHORABONA! → innorabona! (innorabona, norabonas!; cf. spa. ''enhorabuena'') : ENHORAMALA! → innoramala! (innoramala, noramalas!) : ESMORZAR → ismurzare/ismurgiare/irmugiare/imrugiare (ismurgiare) : ESTIMAR → istimare/istimai (istimare) : FEINA → faina : FLASSADA → ''frassada'' (frassada, cf. spa. frazada) : GÍNJOL → gínjalu : IAIO, -A → jaju, -a (mannoi, -a; cf. spa. ''yayo'', -a) : JUTGE → camp. jugi/log. zuzze (giùighe) : LLEIG → camp. léggiu/log. lezzu (feu) : MANDRÓ → mandrone, -i (mandrone) : MATEIX → matessi : MITJA → mìgia, log. miza (mìgia) : MOCADOR → mucadore, -sos (mucadore) : ORELLETA → orilletas : PAPER → paperi : PARAULA → paràula : PLANXA → prància (pràntzia; prèstidu de orìgine frantzesa, anteriora a s'ispagnolu ''plancha'') : PREMSA → prentza<ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=U2brOEw|tìtulu=prensa|atzessu=2 maju 2016}}</ref> : PRESÓ → presone, -i (presone) : PRESSAT → presse, -i (presse) : PRÉSSEC → prèssiu : PUNXA → camp. punça/log. puntza (puntza) : QUIN, -A → camp. chini (chini, in catalanu signìficat "cale", in sardu "chie") : QUEIXAL → sardu tzentrale e camp. caxale/casciale, -i (casciale) : RATAPINYADA → camp. ratapignata : RETAULE → arretàulu (retàulu) : ROMÀS → nug. arrumasu (làngiu; in manera originària in catalanu "abarradu" → abarradu a letu → romanidu→ ismagridu, làngiu) : SABATA → camp.sabata (sabata) : SABATER → sabateri : SAFATA → safata<ref name="books.google.com" /> : SEU → camp. seu (sea, sede, catedrale, "sede de su pìscamu") : SÍNDIC → sìndigu : SíNDRIA → sìndria : TANCAR → tancare/tancai (tancare) : TINTER → tinteri : ULLERES → camp. ulleras : VOSTÈ → log. bostè/camp .fostei o fustei (''vostè'', pronùmene de cortesia; dae bostra merced, ''bostra mercede''; cf. spa. ''usted'')<ref>{{Tzita libru|autore=Guido Mensching|tìtulu=Einführung in die sardische Sprache|annu=1992|editore=Romanisticher Verlag|tzitade=Bonn|limba=de|p=73|pp=136|ISBN=3-86143-149-1}}</ref> ==== Orìgine [[Limba ispagnola|ispagnola]] ==== Sas boghes in ue no est inditada s'etimologia sunt boghes de orìgine latina de sas cales s'ispagnolu at modificadu su significadu originàriu chi teniant in latinu e su sardu at pigadu su significadu ispagnolu; pro sas boghes chi s'ispagnolu at pigadu dae unas àteras limbas est indicada s'etimologia issoro comente indicada dae sa Real Academia Española. : ADIÓS → adiosu<ref name="lingagadduresa" /> : ANCHOA → ancioa : APOSENTO → aposentu : APRETAR, APRIETO → apretare, apretu : ARENA → arena : ARRIENDO → arrendu : ASCO → ascu : ASUSTAR → assustare/assustai (assustare; in camp. est prus difùndidu ''atziccai'', chi issu matessi benit de s'ispagnolu ACHICAR) : ATOLONDRADO, TOLONDRO → istolondrau (istolondradu) : AZUL → camp. asulu (asulu; paràula arribbada a s'ispagnolu de s'àrabu)<ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=4hL0yKW|tìtulu=azul|limba=es|atzessu=}}</ref> : BARATO → baratu : BARRACHEL → barratzellu/barracellu (barratzellu; paràula custa chi est fintzas colada a s'italianu regionale de sa Sardigna, in ue sa paràula barracello indicat difatis una guàrdia de su sartu chi fàghet parte de sa [[Barrantzellos|cumpangia barratzellare]]) : BÓVEDA → bòveda, bòvida (bòveda)<ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=60H3afR|tìtulu=bóveda|limba=es|atzessu=2016-05-01}}</ref> : BRAGUETA → bragheta (bragheta; su tèrmine "[[Italianu porcheddinu|''braghetta'']]" o "brachetta" est presente fintzas in [[Italianu porcheddinu|italianu]], ma cun àteros significados; cun custu significadu est difùndidu fintzas in s'italianu regionale de sa Sardigna: cf. cat. bragueta) : BRINCAR, BRINCO → brincare, brincu (brincare, brincu; tèrmine arribbadu in ispagnolu dae su latinu ''vinculum'', ligàmene, paràula chi a pustis l'ant modificada e at assùmidu unu significadu diferente de su totu in castiglianu e chi a pustis, cun custu, est colada a su sardu, fenòmenu cumpartzidu dae medas àteros ispagnolismos)<ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=66s9su8|tìtulu=brinco|limba=es|atzessu=19 ghennàrgiu 2016}}</ref> : BUSCARE → buscare/buscai (buscare; cf. cat. ''buscare'') : CACHORRO → caciorru : CALENTURA → calentura, callentura (calentura) : CALLAR → cagliare/chelare (callare; cf. cat. ''callar'') : CARA → cara (cara; cf. cat. ''cara'') : CARIÑO → carignu : CERRAR → serrare/serrai (serrare) : CHASCO → ciascu : CHE (esclamatzione de ispantu de orìgine onomatopeica impreada in [[Argentina]], [[Uruguay|Uruguai]], [[Paraguay|Paraguai]], [[Bolìvia]] e in [[Ispagna]] in sa zona de [[Valencia]]) → cé (esclamatzione de ispantu impreada in totu sa Sardigna)<ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=8gJicRh%7C8gKEtDx|tìtulu=che¹; che²|limba=es|atzessu=19 ghennàrgiu 2016}}</ref> : CONTARE → contare/contai (contare; cf. cat. ''contare'') : CUCHARA → log. cocciari (cutzara) / camp. coccerinu (cutzarinu), cocciaroni (cutzara manna) : DE BALDE → de badas : DÉBIL → dèbile, -i (''dèbile''; cf. cat. dèbil) : DENGOSO, -A, DENGUE → dengosu, -a, dengu<ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=CBYWJWJ%7CCBZ484R|tìtulu=dengue¹; dengue²|limba=es|atzessu=}}</ref> : DESCANSAR, DESCANSO → discansare/discantzare, discansu/discantzu (discansare, discansu; cf. cat. ''descansar'') : DESDICHA → disdìcia (disdìtzia) : DESPEDIR → dispidire/dispidì (dispidire) : DICHOSO, -A → diciosu, -a (ditzosu) : HERMOSO, -A → ermosu, -a / elmosu, -a (ermosu) : EMPLEO → impleu (impreu) : ENFADAR, ENFADO → infadare/irfadare/iffadare, infadu/irfadu/iffadu (infadare, infadu; cf. cat. ''enfadar'')<ref>{{Tzita libru|autore=Guido Mensching|tìtulu=Einführung in die sardische Sprache|annu=1992|editore=Romanistischer Verlag|tzitade=Bonn|limba=de|p=96|pp=136|ISBN=3-86143-149-1}}</ref> : ENTERRAR, ENTIERRO → terrare, interru (terrare, interrare, interru; cf. cat. ''enterrar'') : ESCARMENTAR → iscalmentare/iscrammentare/scramentai (iscarmentare; paràula de etimologia originària disconnota)<ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=GC6bsYV|tìtulu=escarmiento|limba=es|atzessu=}}</ref> : ESPANTAR → ispantare/spantai (ispantare; in sardu e in [[saligheresu]], chert nàrrere ''meravigliare''; cf. cat. ''espantar'') : FEO → feu : GANA → gana (cf. cat. ''gana''; paràula de etimologia originària dudosa)<ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=IpiWHIb|tìtulu=gana|limba=es|atzessu=}}</ref> : GARAPIÑA → carapigna<ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=IsLM3e4|tìtulu=garapiña|limba=es|atzessu=23 freàrgiu 2016}}</ref> : GASTO → gastu : GOZOS → log. gosos/gotzos (gosos, cumpositziones poèticas sacras; cf. gocius) : GREMIO → grèmiu (grèmiu; fintzas custa paràula faghet parte de s'italianu faeddadu in Sardigna, in ue sos grèmios sunt, pro esempru, sas corporatziones de mestieris de sos [[Faradda di li candareri|Candelieris]] de [[Tàtari]] o de sa [[Sartiglia|Sartìglia]] de [[Aristanis]]; in paris chi in Sardigna e in [[Limba ispagnola|ispagnolu]], sa paràula s'impreat fintzas in [[Limba portughesa|portughesu]], gremio, [[Limba cadelana|catalanu]], gremi, [[Limba tedesca|tedescu]], ''Gremium'', e in s'italianu faeddadu in Isvìtzera, in su Canton Ticinu) : GUISAR → ''ghisare'' (ghisare; cf.cat. guisar) : HACIENDA → sienda<ref name="ReferenceA" /> : HÓRREO → òrreu : JÍCARA → cìchera, cìcara (tzìchera; paràula bènnida dae su náhuatl)<ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=MS6VDkZ|tìtulu=jícara|limba=es|atzessu=}}</ref> : LÁSTIMA → làstima : LUEGO → luegus (luego) : MANCHA → log. e camp. mància, nug. mantza (mantza) : MANTA → manta (manta; cf. cat. ''manta'') : MARIPOSA → mariposa : MESA → mesa : ''MIENTRAS'' → camp. mentras (mentres, cf. cat. mentres) : MONTÓN → ''munt''one (muntone; cf. cat. munt)<ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=PkZlcXO|tìtulu=montón|limba=es|atzessu=5 maju 2016}}</ref> : OLVIDAR → olvidare : PEDIR → pedire : PELEA → pelea : PLATA → prata : PORFÍA → porfia<ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=TgxqFDY|tìtulu=porfía|limba=es|atzessu=6 maju 2016}}</ref> : PASADA → posada : PREGUNTAR, PREGUNTA → preguntare/pregontare, pregunta/pregonta (preguntare/pregontare, pregunta/pregonta; cf. cat. preguntar) : PUNTAPIÉ (s.m.) → puntepé/puntepei (s.f.) (punta de pee) : PUNTERA → puntera : QUERER → chèrrer(e) (chèrrere) : RECREO → recreu : RESFRIARSE, RESFRÍO → s'arrefriare, arrefriu (refriare, refriu) : SIGHIRE → sighire : TAJA → tacca (taca) : TIRRIA, TIRRIOSO → tirria, tirriosu (tìrria, tirriosu; cf. cat. ''tírria'')<ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=ZsJxHXs|tìtulu=tirria|limba=es|atzessu=6 maju 2016}}</ref> : TOMATE (s.m.) → nug. e tzentrale tamata/camp. e gall. tumata (s.f.) (tomata; paràula bènnida dae su náhuatl)<ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=ZziM5kP|tìtulu=tomate|limba=es|atzessu=}}</ref> : TOPAR → a''topar''e/atopai (adobiare; boghe onomatopeica; cf. cat. topar)<ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=a28QrnX|tìtulu=topar|limba=es|atzessu=}}</ref> : VENTANA → log. e camp. ventana/log. bentana (vantana, bentana) : VERANO → log. beranu ==== Orìgine toscana/italiana ==== : ARANCIO → aranzu/arangiu (arantzu) : AUTUNNO → atonzu/atongiu (atòngiu) : BELLO/-A → bellu/-a : BIANCO → biancu : CERTO/-A → tzertu/-a : CINTA → tzinta : CITTADE → <small>ant. kittade</small> → tzitade/citade/tzitadi/citadi (tzitade) : GENTE → zente/genti (gente) : INVECE → imbètzes/imbecis (imbetzes) : MILLE → milli : OCCHIALI → otzales : SBAGLIO → irballu/isbàlliu/sbàlliu (isbàlliu) : VERUNO/-A → perunu/-a : ZUCCHERO → thùccaru/tzùccaru/tzùcuru (tzùcaru/tzùcuru) == Nùmenes e sambenados == {{Càstia fintzas|Nùmenes sardos|Sambenados sardos}} Dae sa limba sarda derivant tantu sos nùmenes istòricos de persone ('''nùmene''' / ''nomen'' / ''nòminet-e'' / ''lumene'' o ''lomini'') e sos nomìngios ('''nòmìngiu''' o '''paranùmene''' / ''nominzu'' / o ''paralumene'' / ''paranomen'' / ''paranomine''-''i''), chi ''sos'' sardos si diant àere cunferidu unu cun s'àteru finas a s'època cuntemporànea, cantu una parte manna de sos sambenados ('''sambenadu''' / ''sangunau'') difùndidu galu oe in totu s'ìsula. == Riferimentos == === Esplicativos === <references group="Nota" responsive="" /> === Bibliogràficos e sitogràficos === <references responsive="" /> == Bibliografia == * {{Tzita libru|nùmene=Vissentu|sambenadu=Porru|tìtulu=Dizionariu universali sardu-italianu|data=1832|tzitade=Casteddu|limba=it}} *{{Tzita libru|nùmene=Giovanni|sambenadu=Spano|wkautore=Giovanni Spano|tìtulu=Ortografia sarda nazionale|url=https://archive.org/details/ortografiasarda00spangoog|annu=1840|editore=Reale Stamperia|tzitade=Casteddu|limba=it}} * {{Limbas|it}}[[Giovanni Spano|Spano, Giovanni]], ''Vocabolario sardo-italiano e italiano-sardo'', 2 voll., Casteddu, 1851-1852 (torradu a imprentare dae Bologna, Arnaldo Forni, 1966). * {{Limbas|it}}[[Max Leopold Wagner|Wagner, Max Leopold]], ''Fonetica storica del sardo'', bortadu dae Giulio Paulis, Casteddu, Trois, 1984. (bortadura de: ''Historische Lautlehre des Sardinischen'', 1941). * {{Limbas|it}}[[Max Leopold Wagner|Wagner, Max Leopold]], ''La lingua sarda. Storia, spirito e forma'', Berna, Francke, 1951; como a incuru de Giulio Paulis, Nùgoro, 1997. * {{Limbas|it}}[[Max Leopold Wagner|Wagner, Max Leopold]], ''Dizionario etimologico sardo (DES)'', Heidelberg, Carl Winter, 1962 (torradu a imprentare dae Casteddu, Trois, 1989). * {{Limbas|it}}[[Giulio Angioni|Angioni, Giulio]], ''Pane e formaggio e altre cose di Sardegna'', Zonza, Casteddu, 2002. * {{Limbas|it}}[[Giulio Angioni|Angioni, Giulio]], ''Tutti dicono Sardegna'', EDeS, Casteddu, 1990. * {{Limbas|it}}[[Francesco Alziator]], ''Storia della letteratura di Sardegna'', Casteddu, 3T, 1982 * {{Limbas|it}}Bruno Anatra, ''Editoria e pubblico in Sardegna fra Cinque e Seicento'', Roma, Bulzoni, 1982 * {{Limbas|it}}Maxia, Mauro, ''Lingua Limba Linga. Indagine sull'uso dei codici linguistici in tre comuni della Sardegna settentrionale'', Casteddu, [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]] 2006 * {{Limbas|it}}Maxia, Mauro, ''La situazione sociolinguistica della Sardegna settentrionale'', in ''Sa Diversidade de sas Limbas in Europa, Itàlia e Sardigna'', Regione Autònoma de Sardigna, Bilartzi 2010 * {{Limbas|it}}Areddu, Alberto G., ''Le origini "albanesi" della civiltà in Sardegna'', Nàpoli, 2007. * {{Limbas|de|it}}B. S. Kamps e Antonio Lepori, [http://casteddu.com/cstd/sardo.htm Sardisch fur Mollis & Muslis], Steinhauser, Wuppertal, 1985. * {{Limbas|it}}Blasco Ferrer, Eduardo, ''Linguistica sarda. Storia, metodi, problemi'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], Casteddu, 2003. * {{Limbas|it}}Blasco Ferrer, Eduardo ''Paleosardo. Le radici linguistiche della Sardegna neolitica'', Berlinu/New York (2010) * {{Limbas|it}}[[Roberto Bolognesi|Bolognesi, Roberto]] e Wilbert Heeringa, ''Sardegna tra tante lingue: il contatto linguistico in Sardegna dal Medioevo a oggi'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], Casteddu, 2005. * {{Limbas|it}}[[Roberto Bolognesi|Bolognesi, Roberto]], ''Le identità linguistiche dei sardi'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]] * {{Limbas|en}}[[Roberto Bolognesi|Bolognesi, Roberto]] ''The phonology of Campidanian Sardinian : a unitary account of a self-organizing structure'', The Hague: Holland Academic Graphics * Cardia, Amos, ''S'italianu in Sardìnnia'', Iskra, 2006. * Cardia, Amos, ''Apedala dimòniu'', I sardi, Casteddu, 2002. * {{Limbas|it}}[[Frantziscu Casula|Casula, Francesco]], ''La Lingua sarda e l'insegnamento a scuola'', Alfa, Cuartu Sant'Aleni, 2010. * {{Limbas|it}}[[Frantziscu Casula|Casula, Francesco]], ''Breve storia della scrittura in Sardegna'', EDES, Casteddu, 1978. * {{Tzita libru|nùmene=Francesco|sambenadu=Casula|wkautore=Frantziscu Casula|tìtulu=Letteratura e civiltà della Sardegna. Volume I|editzione=1|data=2011|editore=Grafica del Parteolla|tzitade=Patiolla|limba=it|ISBN=978-88-96778-61-6}} * {{Tzita libru|nùmene=Francesco|sambenadu=Casula|wkautore=Frantziscu Casula|tìtulu=Letteratura e civiltà della Sardegna. Volume II|editzione=1|data=2013|editore=Grafica del Parteolla|tzitade=Patiolla|limba=it|ISBN=978-88-6791-018-2}} * {{Tzita libru|nùmene=Francesco Cesare|sambenadu=Casula|wkautore=Frantziscu Tzèsare Casula|tìtulu=La Storia di Sardegna|annu=1994|editore=Carlo Delfino Editore|tzitade=Tàtari|limba=it|cid=harv|isbn=978-88-7138-084-1}} *Colomo, Salvatore (a cura di), ''Vocabularieddu Sardu-Italianu / Italianu-Sardu''. * {{Tzita libru|nùmene=Giuseppe|sambenadu=Corongiu|wkautore=Giuseppe Corongiu|tìtulu=Il sardo. Una lingua «normale». Manuale per chi non ne sa nulla, non conosce la linguistica e vuole saperne di più o cambiare idea|data=2013|editore=[[Condaghes (domo editora)|Condaghes]]|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=856863696|ISBN=88-7356-214-0}} *{{Tzita libru|nùmene=Giuseppe|sambenadu=Corongiu|wkautore=Giuseppe Corongiu|tìtulu=A dies de oe. Annotos pro una limba sarda tzìvica e cuntemporànea|annu=2020|editore=[[Condaghes (domo editora)|Condaghes]]|tzitade=Casteddu|ISBN=978-88-7356-374-7}} * Farina, Luigi, ''Vocabolario Nuorese-Italiano e Bocabolariu Sardu Nugoresu-Italianu''. * Jones, Michael Allan, ''Sintassi della lingua sarda (Sardinian Syntax)'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], Casteddu, 2003. * Lepori, Antonio, ''Vocabolario moderno sardo-italiano: 8400 vocaboli'', CUEC, Casteddu, 1980. * {{Limbas|it}}Lepori, Antonio, ''Zibaldone campidanese'', Castello, Casteddu, 1983. * Lepori, Antonio, ''Fueddàriu campidanesu de sinònimus e contràrius'', Castello, Casteddu, 1987. * Lepori, Antonio, ''Dizionario Italiano-Sardo Campidanese'', Castello, Casteddu, 1988. * Lepori, Antonio, ''Gramàtiga sarda po is campidanesus'', C.R., Cuartu San'Aleni, 2001. * Lepori, Antonio, ''Stòria lestra de sa literadura sarda. De su Nascimentu a su segundu Otuxentus'', C.R., Cuartu San'Aleni, 2005. * {{Limbas|it}}Mameli, Francesco, ''Il logudorese e il gallurese'', Soter, [[Villanova Monteleone]], 1998. * {{Limbas|it}}Mario Argiolas, Roberto Serra. ''Limba lingua language : lingue locali, standardizzazione e identità in Sardegna nell'era della globalizzazione'', Casteddu: Cuec, 2001. * {{Limbas|de}}Mensching, Guido, ''Einführung in die sardische Sprache'', Romanistischer Verlag, Bonn, 1992. * {{Limbas|it}}[[Giuseppe Mercurio|Mercurio,Giuseppe]], ''S'allega baroniesa. La parlata del sardo-baroniese – fonetica, morfologia, sintassi'', Ghedini, Milanu, 1997. *{{Tzita libru|nùmene=Alessandro|sambenadu=Mongili|tìtulu=Topologie postcoloniali. Innovazione e modernizzazione in Sardegna|data=2015|editore=[[Condaghes (domo editora)|Condaghes]]|tzitade=Casteddu|limba=it|ISBN=978-88-7356-257-3|OCLC=981538755}} * {{Limbas|it}}Pili, Marcello, ''Novelle lanuseine: poesie, storia, lingua, economia della Sardegna'', La sfinge, Ariccia, 2004. * {{Limbas|it}}[[Michelangelo Pira|Pira, Michelangelo]], ''Sardegna tra due lingue'', Della Torre, Casteddu, 1984. * {{Limbas|it}}[[Massimo Pittau|Pittau, Massimo]], ''Grammatica del sardo-nuorese'', Patron, Bologna, 1972. * {{Limbas|it}}[[Massimo Pittau|Pittau, Massimo]], ''Grammatica della lingua sarda'', Delfino, Tàtari, 1991. * [[Massimo Pittau|Pittau, Massimo]], ''Dizionario della lingua sarda: fraseologico ed etimologico'', Gasperini, Casteddu, 2000/2003. *Poscheddu, Peppe (1990); a cura di Giuseppe Petazzi. ''Vocabolario medico : italiano-sardo sardo-italiano'', 2D Editrice Mediterranea, Casteddu * {{Limbas|it}}Putzu, Ignazio, «La posizione linguistica del sardo nel contesto mediterraneo», in ''Neues aus der Bremer Linguistikwerkstatt. aktuelle Themen und Projekte'', a cura di Cornelia Stroh, Universitätsverlag Dr. N. Brockmeyer, Bochum, 2012, pp.&nbsp;175–206. * [[Antoninu Rubattu|Rubattu, Antonino]], ''Dizionario universale della lingua di Sardegna'', Edes, Tàtari, 2003. * {{Limbas|it}}[[Antoninu Rubattu|Rubattu, Antonino]], ''Sardo, italiano, sassarese, gallurese'', Edes, Tàtari, 2003. * {{Limbas|it}}Grimaldi, Lucia, ''Code switching nel sardo – un segno di disintegrazione o di ristrutturazione socio-linguistica?'', 2010. *[[Shigeaki Sugeta|Sugeta, Shigeaki]], ''Su bocabolariu sinotticu nugoresu - giapponesu - italianu: sas 1500 paragulas fundamentales de sa limba sarda'', Della Torre, Casteddu, 2000. *{{Limbas|it}}[[Shigeaki Sugeta|Sugeta, Shigeaki]], ''Cento tratti distintivi del sardo tra le lingue romanze: una proposta'', 2010. * {{Tzita libru|nùmene=Salvatore|sambenadu=Tola|tìtulu=La Letteratura in Lingua Sarda. Testi, autori, vicende|url=http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2010011412221400006.pdf|atzessu=2019-12-04|editzione=1|data=2006|editore=CUEC|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=77556665|ISBN=88-8467-340-2|dataarchìviu=2016-04-14|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20160414192419/http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2010011412221400006.pdf|urlmortu=eja}} * {{Tzita libru|nùmene=Salvatore|sambenadu=Tola|tìtulu=50 anni di premi letterari in lingua sarda|url=https://www.worldcat.org/oclc/77504100|atzessu=2019-12-04|editzione=1|data=2006|editore=Domus de Janas|tzitade=Sestu|limba=it|OCLC=77504100|ISBN=88-88569-61-8}} * {{Tzita libru|nùmene=Heinz Jürgen|sambenadu=Wolf|tìtulu=Toponomastica barbaricina|url=https://sardinia.eus/wp-content/uploads/2021/03/Wolf.-1998.-Toponomastica-Barbaricina.pdf|data=1998|editore=Insula|tzitade=Nùgoro|limba=it|OCLC=799556722|ISBN=978-88-86111-09-6}} == Artìculos ligados == * [[Grammatica de su sardu|Grammàtica de su sardu nugoresu]] * [[Sardigna]] * [[Limbas de sa Sardigna]] * [[Limba nuraghesa|Limba protosarda]] * [[Nùmenes sardos]] * [[Sambenados sardos]] * [[Italianu porcheddinu]] * [[Limba polinomica|Limba polinòmica]] * [[Nouvelle vague literaria sarda|Nouvelle vague literària sarda]] * [[Limba Sarda Comuna]] === Grafias de sa limba sarda === * [[Sardu logudoresu]] * [[Sardu nugoresu]] *[[Sardu campidanesu]] * [[Sardu arborense (variedade de su sardu)|Sardu arborense]] * [[Mogoresu|Sardu mogoresu]] * [[Sulcitanu|Sardu sulcitanu]] === Limbas alloglotas de sa Sardigna === * [[Tataresu|Limba tataresa]] * [[Gaddhuresu|Limba gadduresa]] * [[Saligheresu|Dialetu aligheresu]] * [[Tabarchinu|Dialetu tabarchinu]] == Àteros progetos == * [[File:Wikisource-logo.svg|link=S:|19x19px|Collabora a Wikisource]] [https://it.wikisource.org/wiki/ Sa Wikisource italiana] tenet unos cantos cantos in '''[https://it.wikisource.org/wiki/:Categoria:Canti_della_Sardegna sardu]''' * [[File:Wikiquote-logo.svg|link=Q:|21x21px|Collabora a Wikiquote]] [https://it.wikiquote.org/wiki/ Sa Wikiquote italiana] tenet unos cantos dìcios in '''[https://it.wikiquote.org/wiki/Proverbi%20sardi sardu]''' * [[File:Wikibooks-logo.svg|link=B:|18x18px|Collabora a Wikibooks]] [https://it.wikibooks.org/wiki/ Sa Wikibooks italiana] tenet testos o manuales in subra de su '''[https://it.wikibooks.org/wiki/Sardo sardu]''' * [[File:Commons-logo.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/?uselang=it|24x24px|Collabora a Wikimedia Commons]] <span class="plainlinks">[https://commons.wikimedia.org/wiki/?uselang=it Wikimedia Commons]</span> tenet immàgines o àteros documentos in subra de su '''<span class="plainlinks">[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sardinian_language?uselang=sc sardu]</span>''' == Ligàmenes esternos == * [https://www.apertium.org/index.eng.html?dir=ita-srd#translation ''Apertium''. Tradutore automàticu dae s'italianu a su sardu.] * [http://www.sardegnacultura.it/cds/cros-lsc/ ''CROS'' - Curretore regionale ortogràficu sardu in lìnia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011061605/http://www.sardegnacultura.it/cds/cros-lsc/ |date=2017-10-11 }} * {{Tzita web|url=http://www.sardegnadigitallibrary.it/index.php?xsl=648&s=17&v=9&c=4460&na=1&n=24&nodesc=1&c1=Memorie+in+lingua+sarda&idtipo=2&xctl=1&mtd=67|tìtulu=Memòrias in limba sarda, intervistas registradas in sardu, e sutatituladas in sardu e italianu, registradas in biddas medas de sa Sardigna}} * {{Tzita web|http://www.formaparis.com|Situ Internet de s'Isportellu Limba Sarda de s'Universidade de Casteddu|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20170506002759/http://www.formaparis.com/|urlmortu=eja}} * {{Tzita web|http://www.poesias.it|Ichnussa, sa biblioteca digitale de sa poesia sarda}} * {{Tzita web|http://www3.germanistik.uni-halle.de/prinz/sprachen/114.htm|Estratu de su Printzipeddu in sardu|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20100706051654/http://www3.germanistik.uni-halle.de/prinz/sprachen/114.htm|urlmortu=eja}} === Cursos === {{Càstia fintzas|Agiudu:Materiale didàticu pro sa limba sarda}} * [http://sassari.tv/cat_video.php?cat=6 A iscola de sardu (Maria Barca) - Sassari.TV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190630002923/http://www.sassari.tv/cat_video.php?cat=6 |date=2019-06-30 }} * [http://www.sardegnacultura.it/cds/cd13/ Chistiona su sardu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518182931/https://www.sardegnacultura.it/cds/cd13/ |date=2021-05-18 }} * [[Grammatica de su sardu|Grammàtica de su sardu nugoresu (in sardu)]] * [http://it.wikibooks.org/wiki/Sardo Grammàtica e vocabolàriu de su sardu nugoresu (pro l'imparare dae s'italianu)] * [[wikibooks:Sardinian|Grammàtica e vocabolàriu de su sardu nugoresu (pro l'imparare dae s'inglesu)]] * [http://www.comitau.org/Mangaras/gramatiga/gramatiga_sarda.pdf Grammàtica de su sardu campidanesu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111065657/http://www.comitau.org/Mangaras/gramatiga/gramatiga_sarda.pdf |date=2012-01-11 }} === Ditzionàrios === {{Càstia fintzas|Agiudu:Ditzionàrios de sa limba sarda}} * {{Tzita web|https://ditzionariu.nor-web.eu/it/|Ditzionàriu in línia de sa limba e de sa cultura sarda - Dizionario sardo online|limba=sc, it, fr, en, de, es}} * Ditzionàriu universale de sa limba de Sardigna - Antoninu Rubattu (in alternativa a sa consultatzione in lìnia diais pòdere iscarrigare sos libros pro cussa non in lìnia: unu pro [http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_81_20080107092727.pdf sa prima parte A-L] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630081550/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_81_20080107092727.pdf |date=2017-06-30 }} e s'àteru pro sa [http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_81_20080107093437.pdf segunda parte M-Z] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121116095945/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_81_20080107093437.pdf |date=2012-11-16 }}). **{{Tzita web|1=http://www.antoninurubattu.it/rubattu/italiano-sardo/Dulsi-9/|2=Italiano - Sardo|atzessu=22 martzu 2014|dataarchìviu=2014-03-22|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20140322165409/http://www.antoninurubattu.it/rubattu/italiano-sardo/Dulsi-9/|urlmortu=eja}} ** [https://web.archive.org/web/20140322165544/http://www.antoninurubattu.it/rubattu/logudorese/Logudorese-2/ Logudoresu] / [https://web.archive.org/web/20140322165723/http://www.antoninurubattu.it/rubattu/campidanese/Campidanese-13/ Campidanesu] / [https://web.archive.org/web/20140322165816/http://www.antoninurubattu.it/rubattu/nuorese/Nuorese-12/ Nugoresu] - Italianu ** In supra de sa botanica (prantas e àrbures) *** [http://www.antoninurubattu.it/rubattu/dizionario-degli-esseri-viventi-a/13-opere/186-esseri-1.html A-P] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322200138/http://www.antoninurubattu.it/rubattu/dizionario-degli-esseri-viventi-a/13-opere/186-esseri-1.html |date=2014-03-22 }} *** [http://www.antoninurubattu.it/rubattu/dizionario-degli-esseri-viventi-a/13-opere/187-esseri2.html P-Z] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322200140/http://www.antoninurubattu.it/rubattu/dizionario-degli-esseri-viventi-a/13-opere/187-esseri2.html |date=2014-03-22 }} ** [http://www.antoninurubattu.it/rubattu/dizionario-degli-esseri-viventi-a/13-opere/188-esseri3.html In supra de s'itiologia (pisches)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322165131/http://www.antoninurubattu.it/rubattu/dizionario-degli-esseri-viventi-a/13-opere/188-esseri3.html |date=2014-03-22 }} ** [http://www.antoninurubattu.it/rubattu/dizionario-degli-esseri-viventi-a/13-opere/189-esseri4.html In supra de s'ornitologia (pugiònes)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322165413/http://www.antoninurubattu.it/rubattu/dizionario-degli-esseri-viventi-a/13-opere/189-esseri4.html |date=2014-03-22 }} ** [http://www.antoninurubattu.it/rubattu/dizionario-degli-esseri-viventi-a/13-opere/190-esseri5.html In supra de sa Zoologia (animales vàrios)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322165046/http://www.antoninurubattu.it/rubattu/dizionario-degli-esseri-viventi-a/13-opere/190-esseri5.html |date=2014-03-22 }} * {{Tzita web|1=http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_87_20060720130619.pdf|2=Bocabolariu Sardu nugoresu-Italianu, Italiano-Sardo nuorese - Luigi Farina|atzessu=8 abrile 2012|dataarchìviu=2009-01-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20090126155431/http://sardegnacultura.it/documenti/7_87_20060720130619.pdf|deadurl=eja}} * {{Tzita web|1=http://www.birraichnusa.it/utilities/dizionario.php|2=Dizionario sardo-italiano|atzessu=27 martzu 2010|dataarchìviu=2010-04-02|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20100402185531/http://www.birraichnusa.it/utilities/dizionario.php|deadurl=eja}} * Vocabulàriu italianu-sardu (Giuanne Ispanu) - [[Sardegna Digital Library]] (originale, web.archive.org), editzione [http://www.sardegnadigitallibrary.it/documenti/17_59_20080717155055.pdf originale]{{Ligàmene interrùmpidu}} Casteddu 1852 * {{Tzita web|http://www.vocabolariudurgalesu.it/Index.htm|Vocabolariu durgalesu-italianu de Gonario Carta Brocca}} * {{cita web|https://www.sardudict.com/it|SarduDict {{!}} Ditzionàriu Sardu - Su Fueddàriu de sa Lìngua Sarda|limba=SC, IT, EN, FR, ES, DE, JA, RU|accesso=07/04/2026}} ** [https://www.sardudict.com/it/dictionary/variant/campidanesu Ditzionàriu Campidanesu] ** [https://www.sardudict.com/it/dictionary/variant/logudoresu Ditzionàriu Logudoresu] ** [https://www.sardudict.com/it/dictionary/variant/nugoresu Ditzionàriu Nùgoresu] ** [https://www.sardudict.com/it/dictionary/variant/gadduresu Ditzionàriu Gadduresu] ** [https://www.sardudict.com/it/dictionary/variant/sassaresu Ditzionàriu Sassaresu] === Normativas === * [http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026 ''Legge regionale n. 26, del 15 ottobre 1997, "Promozione e valorizzazione della cultura e della lingua della Sardegna"'', Regione autonoma della Sardegna – Regione Autònoma de Sardigna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226213750/http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026 |date=2021-02-26 }} * [http://www.regione.sardegna.it/j/v/2604?s=374982&v=2&c=93175&t=1&anno= ''Legge Regionale n. 22, del 3 luglio 2018, "Disciplina della politica linguistica regionale"'', Regione autonoma della Sardegna – Regione Autònoma de Sardigna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190305131152/http://www.regione.sardegna.it/j/v/2604?s=374982&v=2&c=93175&t=1&anno= |date=2019-03-05 }} * {{Tzita web|http://www.regione.sardegna.it/documenti/1_72_20060418160308.pdf|"Limba Sarda Comuna: Norme linguistiche di riferimento a carattere sperimentale per la lingua scritta dell'Amministrazione regionale (pdf)}} * {{Tzita web|http://www.regione.sardegna.it/documenti/1_72_20060418155552.pdf|Deliberazione n. 16/14 del 18.04.2006 "Limba Sarda Comuna. Adozione delle norme di riferimento a carattere sperimentale per la lingua scritta in uscita dell'Amministrazione regionale" (pdf)}} {{Controllu de autoridade}} {{Artìculu de su mese|làmpadas|2022}} {{Limbas romanzas}} [[Categoria:Limba sarda]] blv9gf9d3wd9b7tj3pqtkzb814mihq2 Cuntierra:Limba sarda 1 1665 191135 191065 2026-11-10T23:46:43Z InternetArchiveBot 10458 Notìfica de fontes modificadas chi bisòngiant de una revisione #IABot (v2.0.9.7) 191135 wikitext text/x-wiki Custu artìculu d'apu cumentzau a scriri in campidanesu e in [http://www.comitau.org//Mangaras/grafia/index.php ''grafia autònoma''] (sistema de scriidura cuncordau de Antoni Lèpori). Po praxeri, mudeis puru sa bariedadi linguìstiga, ma faei su praxeri de no mudai sa grafia: no potzu scriri in LSU po s'arrexoni simpli ca no permitit nimancu de scriri su nòmini de unas cantu biddas ke ''Nuraxi Figus'' o sangunaus ke ''Puxeddu'' o ''Maxia''. [[Utente:Antonipistis|Antoni]] Sa muda ki 24... at aportau a s'artìgulu est unu pagus strana. Est comenti ki apat detzìdiu de ''logudoresisai'' is fueddus ki connoscit, sentza perou tradusi beni. Totu is ''du'' e ''da'', po essempru, bolint bortaus in ''lu'' e ''la'', e tocat a arrespetai su gèneri de s'artìgulu definidori, ca ''is'' podit balli po ''sos'' po ''sas'', e duncas dui bolit atentu: ''is ki da fueddant'', bortau in logudoresu (LSU) bessit ''sos chi la faeddant''. [[Utente:Antonipistis|Antoni]] Sàbudu 27 Austu 2005, 13.29 Po 24...: su ki fais est bonu, ma circa de du fai beni! Gràtzias. [[Utente:Antonipistis|Antoni]] Sàbudu 27 Austu 2005, 13.29 =Proposta de reforma de su sardu.= Intzandus, primu: non se cumprendit poita su "login" ka hapu fattu in sa wikipedia italiana, *innoge non balit. Segundu: deu greu ka esti necessariu fagere una unificacione forcada de is duas bariedadis principalis de su sardu. ==Sa grafia depit essi prus simple.== ===Alfabetu sardu ( segundu mei )=== *a *b *c (con pronuncia de z italiana de innantis aa todu is bogales) *d ( In sardu esti sempri kakuminali: non si d´hat argunu besonju de adjunji una h) *e *f ( Custa litera balit cumenti sa v italiana in inciali de fueddu: hapu fattu ---> appu vattu; Da iskrieus shetti po arresonis etimologigas in bege de sa v ) *g ( con balori de gh deinantis a todu is bogales ) *h ( shetti po arresonis etimologigas, da podeus usai in hapu, has, hat.... hant ) *i *j ( tenit sempre balore de g italianu de "gelato" de inantis a todu is bogales; domus de janas; jurnali; arjola; binja; ecc. ) *k *l *m *n *o *p ( Tenit una pronuncia partikulare : bh , kandu esti iniciali de fueddu ) *q ( in sardu non esistit prus... ) *r *s ( tennit sempre balore de s sonoru ( isola )in si esti interbogaligu, a si nunka esti ponunciau comenti s sordu ) *t *u *v (in sardu esti confundiu meda con sa b, anki pro su fenomenu denominau betacismu ) *w *x (tenit su mattesi sonu de j in francesu) *y ( esti utilizada shetti in fueddues istranjus ) *z ( depit tenni shetti balori de z sonoru : ===Digrammas=== ch= sa c cun sa h se pronunciat comenti sa c de s' italianu candu esti de inantis a e et i. Su balit pro donnia bogale. Chixiri, Kocherinu, ecc ==Morfologia de su Novu Sardu== Sigumenti is duaz bariedadis sunt deferentis meda pro su lessiku, nos hiamus a poder utilizare todu is duaz segundu custa regula: Is paraulas kampidanesas depint essi utilizadas in posicione de sujetu, e de complementu de specifikacioni, cuddas de su logudoresu in todu is atrus complementus. ezempru: Luxi = Luke In latino fiat : Lux, lucis, luci, lucem, lux, luce. In sardu comunu depit essi: Luxi, de sa luxi, a sa luke, luke, o luxi, cun sa luke ( ecce ) *Hapu alluttu sa luke *Sa luxi esti istetia allutta. Non mi parit meda difficili... Saludos de goru, adiosu!! Galaemyam 11:19 13/06/07 == Variantes == Apo bidu chi prus de un'utente est acontzende paginas in campidanesu, e un'ateru che l'aiat bortada in LSC. Tando, apo pensadu, no est menzus pro custa boghe a tènnere unu template in ue si podent inditare sas versiones in campidanesu, logudoresu, e LSC? De custa manera, una pagina in campidanesu diat a tennere giai belle totu su capitulu de s'istoria, su restu che lu dìat a bortare cando cheret.--[[Usuàriu:Dk1919 Franking|Dk1919 Franking]] ([[Cuntierra usuàriu:Dk1919 Franking|talk]]) 15:05, 16 Maj 2020 (CEST) :Semus sighende a nde chistionare in s'arresonu de in antis, ca bi diat èssere bisòngiu de isseberare critèrios pro sos artìculos printzipales, sas modìficas e cosas gasi.--[[Usuàriu:L2212|L2212]] ([[Cuntierra usuàriu:L2212|talk]]) 22:48, 16 Maj 2020 (CEST) ::Ti torro gratzias, {{Risponde_a|L2212}}, ma apo iscumbatau chi inoche sunt pro su prus ''troll'' chircande de iscontzare sos articulos, prus de bortare in custa o atera variedade (mi nde so abizzau ca s'urtimu at chircau de nche furriare totu - peri sas literas mannas e minores! - a su traballu fatu dae unu). No isco ite siat capitau, ca in Facebook no ch'isto dae seculos, ma sicundu a mimmi est calicunu chi dae cue si nd'est pesau una chida e at promoviu una gherra santa fachende ''brigading'' cun unu grustiu de ateros utentes. Pitzocheddos, mirae ca Wikipedia no funtzionat gai, inoche si traballat totu impare cun accordu e si b'at de chertare si lu fachet, democraticamente, in pagina de cuntierra.--[[Usuàriu:Dk1919 Franking|Dk1919 Franking]] ([[Cuntierra usuàriu:Dk1919 Franking|talk]]) 20:17, 19 Maj 2020 (CEST) :::{{Risponde_a|Dk1919 Franking}} Eja, est su matessi troll de sos bator contos chi t'aia giai nadu, chi in prus a su chi at fatu cun sos 6 contos suos (dae cussa die a oe nd'at bogadu a campu àteros duos) at chircadu de fàghere dannu cun unu muntone de IP anònimos (21, mi paret), cambiende·los a pustis de cada blocu nou. Est gente chi no est in fide bona, comente apo iscritu carchi die a como, faghet dannu pro fàghere dannu. At chircadu de iscantzellare totu sas grafias francu sa sua pro dies e dies, fintzas cando b'aiat una versione campidanesa chi esistiat giai e a pustis chi amus chircadu de bi chistionare prus bortas. Est comente naras tue, b'at gente chi in custas chidas s'est posta a atacare su traballu de sos àteros inventende·si fàulas (es. paret chi pro sa Wikipedia ant naradu chi non si podet iscrìere nudda chi non siet in LSC cun termines "setentrionales", cosa chi no est mai istada bera) e de ascurtare o lèghere sas opiniones de sos àteros non lis importat nudda.--[[Usuàriu:L2212|L2212]] ([[Cuntierra usuàriu:L2212|talk]]) 21:13, 19 Maj 2020 (CEST) ::::E tando est comente mi la pensabo, unu traballu de cuntzertu operau dae zente zirande in carchi grupu Facebook chi sa cuarantena at pigau male meda. Ma no est nemmancu chistione de variantes, unu s'urtima borta at chircau propiu de torrare a una versione chi fit totu male formattada. Deo custa zente no la cumprendo, si puru fint a favore de su campidanesu, e in custu no b'at nudda de malu, proite sa gherra santa no la fachiant pro nde iscriere ''ateros'' de articulos, chi in campidanesu a dolu mannu sunt galu pacos? ''Mysterium fidei''. In s'impestantu, tocat a serrare sa pagina pro chi la acontzent utentes autoconfirmados e non ''sockpuppets''.--[[Usuàriu:Dk1919 Franking|Dk1919 Franking]] ([[Cuntierra usuàriu:Dk1919 Franking|talk]]) 23:19, 19 Maj 2020 (CEST) ::::: Ca est gente chi non cheret traballare, e cheret chi sos àteros non traballent che a issos. In cada manera eja, est su chi apo fatu finas a como pro sas pàginas chi vandalizaiant, fintzas si cada tantu isetant chi sos contos issoro siat autocunfirmados pro torrare a fàghere dannu, ma so istudiende fintzas àteras contra-misuras.--[[Usuàriu:L2212|L2212]] ([[Cuntierra usuàriu:L2212|talk]]) 16:27, 20 Maj 2020 (CEST) == Artìculu printzipale == Salude a totus. Apo bortadu s'artìculu italianu in LSC, annanghende·li fintzas unu pagu de cosa, e lu diat chèrrere pònnere che a artìculu printzipale, ca est meda prus mannu. So faghende incumintzare como sas 5 dies sòlitas.--[[Usuàriu:L2212|L2212]] ([[Cuntierra usuàriu:L2212|talk]]) 21:43, 29 Trì 2020 (CEST) ::Bellu traballu! Deo pesso chi, a cussu puntu cando si at a cumprire de su totu s'articulu in LSC chi ses iscrivende, tochet a nche bortare totu custa boche inoche in campidanesu e / o logudoresu, sicomente su template narat chi est in logudoresu cando in beridade est pro su prus in campidanesu (cussa in logudoresu che l'apo a bortare deo in cussa chi li pertoccat).--[[Usuàriu:Dk1919 Franking|Dk1919 Franking]] ([[Cuntierra usuàriu:Dk1919 Franking|talk]]) 16:07, 30 Trì 2020 (CEST) :::Gràtzias! Penso chi diat dèpere èssere prontu, como. Cun sas ùrtimas modìficas dia dèpere àere acabadu de copiare in cue su chi b'aiat in s'artìculu in logudoresu+campidanesu chi galu li mancaiat. S'artìculu in campidanesu l'apo giai creadu, fintzas si est una versione betza, como l'apo a annànghere su chi li mancat (isperende de non fàghere orrores ortogràficos, si nono calicunu ispero chi giai m'at a currègere), e a pustis si podet fàghere fintzas cussa in logudoresu.--[[Usuàriu:L2212|L2212]] ([[Cuntierra usuàriu:L2212|talk]]) 16:28, 30 Trì 2020 (CEST) ::::Sas 5 dies sunt giai coladas, l'apo a mòere como.--[[Usuàriu:L2212|L2212]] ([[Cuntierra usuàriu:L2212|talk]]) 15:58, 4 Aus 2020 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Austu 2021) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 13 ligàmenes esternos in [[Limba sarda]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=172475 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20160304225546/http://www.archiviogiuridico.it/collane/La_Carta_di_Orzocco.pdf annantu a http://www.archiviogiuridico.it/collane/La_Carta_di_Orzocco.pdf *Archìviu https://web.archive.org/web/20140903132234/http://sardegnamondo.blog.tiscali.it/2012/07/30/lingua-e-musica-in-sardegna/ annantu a http://sardegnamondo.blog.tiscali.it/2012/07/30/lingua-e-musica-in-sardegna/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20210414121851/http://www.scanomontiferro.it/?lng=it&mod=blog&pg=pagina&doc=1405435452 annantu a http://www.scanomontiferro.it/?lng=it&mod=blog&pg=pagina&doc=1405435452 *Archìviu https://web.archive.org/web/20140729143400/http://www.sardegnasport.com/?p=30661 annantu a http://www.sardegnasport.com/?p=30661 *Archìviu https://web.archive.org/web/20170131195842/http://www.sagazeta.info/2016/12/telegram-in-sardu-oe-si-podet.html annantu a http://www.sagazeta.info/2016/12/telegram-in-sardu-oe-si-podet.html *Archìviu https://web.archive.org/web/20200815020153/https://www.unionesarda.it/articolo/cultura/2016/08/31/finanziato_da_google_nasce_il_primo_traduttore_automatico_per_la-8-529325.html annantu a https://www.unionesarda.it/articolo/cultura/2016/08/31/finanziato_da_google_nasce_il_primo_traduttore_automatico_per_la-8-529325.html *Archìviu https://web.archive.org/web/20171010152621/http://www.minoranze-linguistiche-scuola.it/carta-generale/ annantu a http://www.minoranze-linguistiche-scuola.it/carta-generale/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20130921061125/https://bolognesu.wordpress.com/2012/07/08/il-nazionalismo-italiano-mostra-ancora-una-volta-il-suo-volto-feroce-contro-le-minoranze-linguistiche/ annantu a https://bolognesu.wordpress.com/2012/07/08/il-nazionalismo-italiano-mostra-ancora-una-volta-il-suo-volto-feroce-contro-le-minoranze-linguistiche/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20130921061434/http://ulsaltabaronia.myblog.it/archive/2012/08/01/richiesta-di-estensione-massima-dei-benefici-previsti-massim.html annantu a http://ulsaltabaronia.myblog.it/archive/2012/08/01/richiesta-di-estensione-massima-dei-benefici-previsti-massim.html *Archìviu https://web.archive.org/web/20210129084516/https://www.linkoristano.it/citta/2021/01/20/sportello-linguistico-tribunale-la-procura-oristano-italia/ annantu a https://www.linkoristano.it/citta/2021/01/20/sportello-linguistico-tribunale-la-procura-oristano-italia/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20190630002923/http://www.sassari.tv/cat_video.php?cat=6 annantu a http://sassari.tv/cat_video.php?cat=6 *Archìviu https://web.archive.org/web/20090126155431/http://sardegnacultura.it/documenti/7_87_20060720130619.pdf annantu a http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_87_20060720130619.pdf *Archìviu https://web.archive.org/web/20100402185531/http://www.birraichnusa.it/utilities/dizionario.php annantu a http://www.birraichnusa.it/utilities/dizionario.php *Eticheta {{tlx|dead link}}annanta a http://www.sardegnadigitallibrary.it/documenti/17_59_20080717155055.pdf . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu[[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|talk]]) 22:49, 9 Aus 2021 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Austu 2021) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmenes esternos in [[Limba sarda]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=173018 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20171011061541/http://eprints.uniss.it/1055/ annantu a http://eprints.uniss.it/1055/ . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu[[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|talk]]) 08:26, 14 Aus 2021 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Austu 2021) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 7 ligàmenes esternos in [[Limba sarda]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=173163 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20180612153642/https://www.degruyter.com/view/product/180542 annantu a https://www.degruyter.com/view/product/180542 *Archìviu https://web.archive.org/web/20180612153642/https://www.degruyter.com/view/product/180542 annantu a https://www.degruyter.com/view/product/180542 *Archìviu https://web.archive.org/web/20180612153642/https://www.degruyter.com/view/product/180542 annantu a https://www.degruyter.com/view/product/180542 *Eticheta {{tlx|dead link}}annanta a https://it.wikipedia.org/wiki/File%3APloaghe%2C_camposanto%2C_lapidi_in_logudorese%2C_02.JPG%7Cthumb%7CCampusantu *Archìviu https://web.archive.org/web/20180612153642/https://www.degruyter.com/view/product/180542 annantu a https://www.degruyter.com/view/product/180542 *Archìviu https://web.archive.org/web/20180612153642/https://www.degruyter.com/view/product/180542 annantu a https://www.degruyter.com/view/product/180542 *Archìviu https://web.archive.org/web/20201030164153/http://www.thelocal.it/20131014/sardinian-rebels-redraw-island-map annantu a https://www.thelocal.it/20131014/sardinian-rebels-redraw-island-map *Archìviu https://web.archive.org/web/20180612153642/https://www.degruyter.com/view/product/180542 annantu a https://www.degruyter.com/view/product/180542 . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu[[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|talk]]) 00:30, 21 Aus 2021 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Austu 2021) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternos in [[Limba sarda]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=173421 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20210228171442/https://www.treccani.it/enciclopedia/matteo-madao_%28Dizionario-Biografico%29/ annantu a http://www.treccani.it//enciclopedia/matteo-madao_(Dizionario-Biografico) . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|talk]]) 22:22, 30 Aus 2021 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Cabudanni 2022) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 13 ligàmene(s) esternu(os) in [[Limba sarda]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=178174 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20201020081840/http://www.ufficiostudiangioy.it/news/storia_autonomia.pdf annantu a http://www.ufficiostudiangioy.it/news/storia_autonomia.pdf *Archìviu https://web.archive.org/web/20201020081840/http://www.ufficiostudiangioy.it/news/storia_autonomia.pdf annantu a http://www.ufficiostudiangioy.it/news/storia_autonomia.pdf *Archìviu https://web.archive.org/web/20201020081840/http://www.ufficiostudiangioy.it/news/storia_autonomia.pdf annantu a http://www.ufficiostudiangioy.it/news/storia_autonomia.pdf *Archìviu https://web.archive.org/web/20200301102255/https://www.lanuovasardegna.it/nuoro/cronaca/2019/02/05/news/silanus-diventa-la-capitale-dei-vocabolari-dialettali-1.17725376 annantu a https://www.lanuovasardegna.it/nuoro/cronaca/2019/02/05/news/silanus-diventa-la-capitale-dei-vocabolari-dialettali-1.17725376 *Archìviu https://web.archive.org/web/20210729163845/https://people.unica.it/antiocofloris/files/2011/03/Limba-e-tzinema-def.pdf annantu a https://people.unica.it/antiocofloris/files/2011/03/Limba-e-tzinema-def.pdf *Archìviu https://web.archive.org/web/20201202034632/https://ulsaltabaronia.myblog.it/2013/07/16/sassari-studente-dell-alberghiero-si-diploma-parlando-in-sar/ annantu a https://ulsaltabaronia.myblog.it/2013/07/16/sassari-studente-dell-alberghiero-si-diploma-parlando-in-sar/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20210730104510/https://www.lanuovasardegna.it/tempo-libero/2021/03/07/news/nasce-sardistica-lingue-e-culture-della-civilta-isolana-1.39999050 annantu a https://www.lanuovasardegna.it/tempo-libero/2021/03/07/news/nasce-sardistica-lingue-e-culture-della-civilta-isolana-1.39999050 *Archìviu https://web.archive.org/web/20200417041535/https://www.lanuovasardegna.it/regione/2015/05/18/news/i-tedeschi-studiano-il-sardo-nell-isola-1.11449200 annantu a https://www.lanuovasardegna.it/regione/2015/05/18/news/i-tedeschi-studiano-il-sardo-nell-isola-1.11449200 *Archìviu https://web.archive.org/web/20210414150711/https://ricerca.gelocal.it/lanuovasardegna/archivio/lanuovasardegna/2008/07/19/SO1SO_SO106.html annantu a https://ricerca.gelocal.it/lanuovasardegna/archivio/lanuovasardegna/2008/07/19/SO1SO_SO106.html *Archìviu https://web.archive.org/web/20200926032900/https://ricerca.gelocal.it/lanuovasardegna/archivio/lanuovasardegna/2010/09/24/SN6PO_SN601.html annantu a https://ricerca.gelocal.it/lanuovasardegna/archivio/lanuovasardegna/2010/09/24/SN6PO_SN601.html *Archìviu https://web.archive.org/web/20210414150226/https://ricerca.gelocal.it/lanuovasardegna/archivio/lanuovasardegna/2010/09/24/SN0PO_SN009.html annantu a https://ricerca.gelocal.it/lanuovasardegna/archivio/lanuovasardegna/2010/09/24/SN0PO_SN009.html *Archìviu https://web.archive.org/web/20130921061445/http://ulsaltabaronia.myblog.it/archive/2012/08/01/lingua-sarda-cisl-tutelare-la-specialita-dell-isola.html annantu a http://ulsaltabaronia.myblog.it/archive/2012/08/01/lingua-sarda-cisl-tutelare-la-specialita-dell-isola.html *Archìviu https://web.archive.org/web/20200815074046/http://www.provincia.cagliari.it/ProvinciaCa/resources/cms/documents/arregulas.pdf annantu a http://www.provincia.cagliari.it/ProvinciaCa/resources/cms/documents/arregulas.pdf . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 09:44, 3 Cab 2022 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Santugaine 2022) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Limba sarda]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=178524 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20120111065657/http://www.comitau.org/Mangaras/gramatiga/gramatiga_sarda.pdf annantu a http://www.comitau.org/Mangaras/gramatiga/gramatiga_sarda.pdf . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 08:54, 3 Stg 2022 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Nadale 2022) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Limba sarda]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=179372 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20211024112021/http://guide.supereva.it/lingua_sarda/interventi/2010/12/quando-muore-una-lingua-si-oscura-un-cielo annantu a http://guide.supereva.it/lingua_sarda/interventi/2010/12/quando-muore-una-lingua-si-oscura-un-cielo . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 22:19, 8 Nad 2022 (CET) == Ligàmenes esternos modificados (Nadale 2022) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Limba sarda]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=179442 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20120722142548/http://www3.istat.it/salastampa/comunicati/non_calendario/20070420_00/testointegrale.pdf annantu a http://www3.istat.it/salastampa/comunicati/non_calendario/20070420_00/testointegrale.pdf . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 05:26, 18 Nad 2022 (CET) == Ligàmenes esternos modificados (Maju 2023) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 3 ligàmene(s) esternu(os) in [[Limba sarda]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=180432 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20210414040935/http://www.regione.sardegna.it/messaggero/1982_dicembre_21.pdf annantu a http://www.regione.sardegna.it/messaggero/1982_dicembre_21.pdf *Archìviu https://web.archive.org/web/20210226213750/http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026 annantu a http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026 *Archìviu https://web.archive.org/web/20190305131152/http://www.regione.sardegna.it/j/v/2604?s=374982&v=2&c=93175&t=1&anno= annantu a http://www.regione.sardegna.it/j/v/2604?s=374982&v=2&c=93175&t=1&anno= . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 22:26, 26 Maj 2023 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Trìulas 2023) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Limba sarda]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=180837 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20190626202241/http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009042212524300097.pdf annantu a http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009042212524300097.pdf . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 04:51, 12 Trì 2023 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Cabudanni 2023) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Limba sarda]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=181488 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20171011061344/http://www.ilisso.com/inno/innonazionalesardo.pdf annantu a http://www.ilisso.com/inno/innonazionalesardo.pdf . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 04:03, 22 Cab 2023 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Santugaine 2023) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 2 ligàmene(s) esternu(os) in [[Limba sarda]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=181605 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20180107201700/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_88_20070514130939.pdf annantu a http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_88_20070514130939.pdf *Archìviu https://web.archive.org/web/20180107201700/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_88_20070514130939.pdf annantu a http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_88_20070514130939.pdf . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 02:43, 1 Stg 2023 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Santugaine 2023) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 15 ligàmene(s) esternu(os) in [[Limba sarda]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=181702 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20201030105038/http://www.sardegnacultura.it/j/v/253?s=23661&v=2&c=2767&c1=2797&t=1 annantu a http://www.sardegnacultura.it/j/v/253?s=23661&v=2&c=2767&c1=2797&t=1 *Archìviu https://web.archive.org/web/20201030101540/http://www.sardegnacultura.it/j/v/258?xsl=258&s=24014&v=2&c=2480&t=7 annantu a http://www.sardegnacultura.it/j/v/258?xsl=258&s=24014&v=2&c=2480&t=7 *Archìviu https://web.archive.org/web/20201027142058/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_108_20090205122432.pdf annantu a http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_108_20090205122432.pdf *Archìviu https://web.archive.org/web/20150924100140/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_91_20140418114135.pdf annantu a http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_91_20140418114135.pdf *Archìviu https://web.archive.org/web/20150924100140/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_91_20140418114135.pdf annantu a http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_91_20140418114135.pdf *Archìviu https://web.archive.org/web/20150924100140/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_91_20140418114135.pdf annantu a http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_91_20140418114135.pdf *Archìviu https://web.archive.org/web/20171011061605/http://www.sardegnacultura.it/cds/cros-lsc/ annantu a http://www.sardegnacultura.it/cds/cros-lsc/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20210518182931/https://www.sardegnacultura.it/cds/cd13/ annantu a http://www.sardegnacultura.it/cds/cd13/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20170630081550/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_81_20080107092727.pdf annantu a http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_81_20080107092727.pdf *Archìviu https://web.archive.org/web/20121116095945/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_81_20080107093437.pdf annantu a http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_81_20080107093437.pdf *Archìviu https://web.archive.org/web/20140322200138/http://www.antoninurubattu.it/rubattu/dizionario-degli-esseri-viventi-a/13-opere/186-esseri-1.html annantu a http://www.antoninurubattu.it/rubattu/dizionario-degli-esseri-viventi-a/13-opere/186-esseri-1.html *Archìviu https://web.archive.org/web/20140322200140/http://www.antoninurubattu.it/rubattu/dizionario-degli-esseri-viventi-a/13-opere/187-esseri2.html annantu a http://www.antoninurubattu.it/rubattu/dizionario-degli-esseri-viventi-a/13-opere/187-esseri2.html *Archìviu https://web.archive.org/web/20140322165131/http://www.antoninurubattu.it/rubattu/dizionario-degli-esseri-viventi-a/13-opere/188-esseri3.html annantu a http://www.antoninurubattu.it/rubattu/dizionario-degli-esseri-viventi-a/13-opere/188-esseri3.html *Archìviu https://web.archive.org/web/20140322165413/http://www.antoninurubattu.it/rubattu/dizionario-degli-esseri-viventi-a/13-opere/189-esseri4.html annantu a http://www.antoninurubattu.it/rubattu/dizionario-degli-esseri-viventi-a/13-opere/189-esseri4.html *Archìviu https://web.archive.org/web/20140322165046/http://www.antoninurubattu.it/rubattu/dizionario-degli-esseri-viventi-a/13-opere/190-esseri5.html annantu a http://www.antoninurubattu.it/rubattu/dizionario-degli-esseri-viventi-a/13-opere/190-esseri5.html . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 03:49, 4 Stg 2023 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Santugaine 2023) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Limba sarda]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=181865 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20200813000805/https://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=24017&v=2&c=2803&t=7 annantu a http://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=24017&v=2&c=2803&t=7 . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 04:04, 10 Stg 2023 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Santugaine 2023) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Limba sarda]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=181915 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20140322165409/http://www.antoninurubattu.it/rubattu/italiano-sardo/Dulsi-9/ annantu a http://www.antoninurubattu.it/rubattu/italiano-sardo/Dulsi-9/ . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 04:16, 16 Stg 2023 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Santugaine 2023) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Limba sarda]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=181947 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20200809173655/http://www.affarinternazionali.it/2018/08/italia-tutela-lingue-minoritarie/ annantu a http://affarinternazionali.it/2018/08/italia-tutela-lingue-minoritarie/ . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 03:45, 22 Stg 2023 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Nadale 2023) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Limba sarda]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=182712 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20201126120816/https://www.dinamobasket.com/sr/blog/io-ci-credo-noi-ci-crediamoe-tu annantu a https://www.dinamobasket.com/sr/blog/io-ci-credo-noi-ci-crediamoe-tu . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 03:22, 28 Nad 2023 (CET) == Ligàmenes esternos modificados (Làmpadas 2024) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Limba sarda]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=184135 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20210725194254/https://premiozieri.it/index.php/premio-ozieri/antologia-multimediale/regole-ortografiche annantu a https://premiozieri.it/index.php/premio-ozieri/antologia-multimediale/regole-ortografiche . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 04:41, 22 Làm 2024 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Trìulas 2024) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Limba sarda]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=184320 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20200929201103/https://www.felicebesostri.it/ricorso-anti-italikum/ annantu a https://www.felicebesostri.it/ricorso-anti-italikum/ . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 01:32, 17 Trì 2024 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Santandria 2024) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Limba sarda]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=185071 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20210928133822/https://truncare.myblog.it/2012/09/15/conferenza-di-francesco-casula-sulla-lingua-sarda-flumini-27/ annantu a https://truncare.myblog.it/2012/09/15/conferenza-di-francesco-casula-sulla-lingua-sarda-flumini-27/ . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 03:18, 10 Std 2024 (CET) == Ligàmenes esternos modificados (Martzu 2025) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 2 ligàmene(s) esternu(os) in [[Limba sarda]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=185805 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20201129134247/https://www.cagliaripad.it/339468/lingua-sarda-marilotti-m5s-occorre-ratifica-della-carta-europea-delle-lingue-minoritarie/ annantu a https://www.cagliaripad.it/339468/lingua-sarda-marilotti-m5s-occorre-ratifica-della-carta-europea-delle-lingue-minoritarie *Archìviu https://web.archive.org/web/20210120124542/https://www.cagliaripad.it/517803/oristano-in-procura-operativo-il-primo-ufficio-in-lingua-sarda/ annantu a https://www.cagliaripad.it/517803/oristano-in-procura-operativo-il-primo-ufficio-in-lingua-sarda/ . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 02:33, 7 Mar 2025 (CET) == Ligàmenes esternos modificados (Austu 2025) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Limba sarda]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=187054 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20230326032132/http://portal-lem.com/images/fr/sarde/ISTAT_Langues_en_Italie.pdf annantu a http://portal-lem.com/images/fr/sarde/ISTAT_Langues_en_Italie.pdf . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 04:37, 13 Aus 2025 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Santugaine 2025) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 6 ligàmene(s) esternu(os) in [[Limba sarda]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=187437 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20200807220044/https://www.sardiniapost.it/culture/cultura/febres-la-prima-grammatica-sul-sardo-a-lezione-di-limba-dal-gesuita-catalano/ annantu a https://www.sardiniapost.it/culture/cultura/febres-la-prima-grammatica-sul-sardo-a-lezione-di-limba-dal-gesuita-catalano/ *Eticheta {{tl|ligàmene interrùmpidu}} annanta a https://www.sardiniapost.it/cronaca/533141/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20200927130141/https://www.sardiniapost.it/cronaca/cagliari-promosso-a-pieni-voti-il-tredicenne-che-ha-dato-lesame-in-sardo/ annantu a https://www.sardiniapost.it/cronaca/cagliari-promosso-a-pieni-voti-il-tredicenne-che-ha-dato-lesame-in-sardo/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20200927141652/https://www.sardiniapost.it/cronaca/la-prof-continentale-dice-no-alla-studentessa-che-vuole-parlare-in-sardo-di-eleonora-darborea/ annantu a https://www.sardiniapost.it/cronaca/la-prof-continentale-dice-no-alla-studentessa-che-vuole-parlare-in-sardo-di-eleonora-darborea/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20201202060546/https://www.sardiniapost.it/cronaca/la-maturita-ad-orgosolo-studente-poeta-costume-sardo-tesina-limba/ annantu a https://www.sardiniapost.it/cronaca/la-maturita-ad-orgosolo-studente-poeta-costume-sardo-tesina-limba/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20201202063033/https://www.sardiniapost.it/culture/ecco-come-insegno-il-sardo-nella-repubblica-ceca/ annantu a https://www.sardiniapost.it/culture/ecco-come-insegno-il-sardo-nella-repubblica-ceca/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20201202070456/https://www.sardiniapost.it/cronaca/il-consiglio-si-prende-la-limba-da-oggi-interventi-autonomi-dal-governo/ annantu a http://www.sardiniapost.it/cronaca/il-consiglio-si-prende-la-limba-da-oggi-interventi-autonomi-dal-governo/ . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 20:30, 17 Stg 2025 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Santandria 2025) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 4 ligàmene(s) esternu(os) in [[Limba sarda]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=187685 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20210626074925/http://www.fondazionesardinia.eu/ita/wp-content/uploads/2020/09/Libro-Pier-Sandro-Pillonca-lingua-sarda-e-istituzioni.pdf annantu a http://www.fondazionesardinia.eu/ita/wp-content/uploads/2020/09/Libro-Pier-Sandro-Pillonca-lingua-sarda-e-istituzioni.pdf *Archìviu https://web.archive.org/web/20210626074925/http://www.fondazionesardinia.eu/ita/wp-content/uploads/2020/09/Libro-Pier-Sandro-Pillonca-lingua-sarda-e-istituzioni.pdf annantu a http://www.fondazionesardinia.eu/ita/wp-content/uploads/2020/09/Libro-Pier-Sandro-Pillonca-lingua-sarda-e-istituzioni.pdf *Archìviu https://web.archive.org/web/20210626074925/http://www.fondazionesardinia.eu/ita/wp-content/uploads/2020/09/Libro-Pier-Sandro-Pillonca-lingua-sarda-e-istituzioni.pdf annantu a http://www.fondazionesardinia.eu/ita/wp-content/uploads/2020/09/Libro-Pier-Sandro-Pillonca-lingua-sarda-e-istituzioni.pdf *Archìviu https://web.archive.org/web/20210626074925/http://www.fondazionesardinia.eu/ita/wp-content/uploads/2020/09/Libro-Pier-Sandro-Pillonca-lingua-sarda-e-istituzioni.pdf annantu a http://www.fondazionesardinia.eu/ita/wp-content/uploads/2020/09/Libro-Pier-Sandro-Pillonca-lingua-sarda-e-istituzioni.pdf . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 02:30, 25 Std 2025 (CET) == Ligàmenes esternos modificados (Nadale 2025) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 2 ligàmene(s) esternu(os) in [[Limba sarda]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=187852 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20200731194450/https://www.meilogunotizie.net/focus/storia/161/la-limba-proibita-nella-sardegna-del-700 annantu a https://www.meilogunotizie.net/focus/storia/161/la-limba-proibita-nella-sardegna-del-700 *Archìviu https://web.archive.org/web/20230326171907/https://www.istorias.it/17/03/2023/8158/firefox-como-su-navigadore-web-faeddat-sardu/ annantu a https://www.istorias.it/17/03/2023/8158/firefox-como-su-navigadore-web-faeddat-sardu/ . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 10:42, 29 Nad 2025 (CET) == Ligàmenes esternos modificados (Austu 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Limba sarda]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=190489 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20210727105105/https://people.unica.it/marinellalorinczi/files/2007/06/11-dantesardo2000.pdf annantu a https://people.unica.it/marinellalorinczi/files/2007/06/11-dantesardo2000.pdf . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 04:11, 5 Aus 2026 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Santugaine 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Limba sarda]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=191064 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20180709154227/http://people.unica.it/mlorinczi/files/2007/04/5-sappada2000-2001.pdf annantu a http://people.unica.it/mlorinczi/files/2007/04/5-sappada2000-2001.pdf . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 02:09, 30 Stg 2026 (CET) == Ligàmenes esternos modificados (Santandria 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Limba sarda]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=191134 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20210802211347/https://www.filologiasarda.eu/files/documenti/pubblicazioni_pdf/bss3/01Soddu-Crasta-Strinna.pdf annantu a https://www.filologiasarda.eu//files/documenti/pubblicazioni_pdf/bss3/01Soddu-Crasta-Strinna.pdf . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 00:46, 11 Std 2026 (CET) ttg4aioi8siugh7r1rdscb2s16t1k00 GNU 0 4255 191130 190011 2026-11-10T23:26:00Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 2 fonte(es) e etichetende·nde 0 comente morta(as). #IABot (v2.0.9.7) 191130 wikitext text/x-wiki {{CAM}}{{Programma}} '''GNU''' (acrònimu ricursivu de '''GNU''' is '''N'''ot '''U'''nix!) est unu progetu de [[sistema operativu]] lìberu [[UNIX|tipu-Unix]] incumentzau in su [[1984]] de s'hacker [[Richard Stallman]], a pustis de ai lassau su traballu suu in su Massachussetts Institute of Tecnology, cun sa punna de ponni a pari una colletzioni de programas e librerias de programatzioni lìberus e obertus a su pùblicu, a manera chi chinisisiat ddus potzat impreai, cumpartziri e agiudai a ddus amellorai. GNU est fintzas su nòmini de su sistema chi ndi bessit ponendi a pari totu is programas de su progetu. Su nùcleu (kernel) de su sistema GNU depiat essi [[HURD]], ma sendi chi no est ancora cumpletu, medas distrubuiduras ant prefèrriu s'impreu de su [[Linux (nùcleu)|Kernel Linux]] (sistemas GNU/Linux che Debian) o de àterus sistemas comenti su kernel de [[OpenSolaris]] de Nexenta OS. Oindii, medas programas de GNU funt stètius portadus a sistemas a pagamentu che [[Microsoft Windows]] o [[Apple]] [[MacOS X|Mac OS X]]. == Stòria == [[Richard Stallman]] at incumentzau in su [[1971]] sa carriera sua in su laboratòriu de intelligèntzia artifitziali de su MIT, innui is collaboradoris acostumànt a cumpartziri su software, chi insandus no teniat lissèntzias chi ndi limitànt s'impreu.<ref name=":0">{{Tzita web|url=https://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html.en|tìtulu=The GNU Project|limba=en|atzessu=2024-08-14|dataarchìviu=2024-05-29|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20240529083822/https://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html.en|urlmortu=eja}}</ref> Su laboratòriu impreàt un'[[Computer|elaboradori]] Digital PDP-10 e is programadoris iant scritu unu sistema operativu po cussu, s'Incompatible Timesharing System (ITS). Candu custu sistema est bessiu bèciu e su laboratòriu dd'at dèpiu cambiai, sa polìtica de is programas frunius cun is sistemas nous ndi proibiat sa cumpartzidura. Stallman no acetàt custas cunditzionis e duncas in su 1984 at decìdiu de lassai su trabballu suu in su MIT e incumentzai su svilupu de unu sistema operativu nou chi fessit dessintotu lìberu.<ref name=":0" /> Su primu programa de su progetu GNU est stètiu [[Emacs]], unu programa de manìgiu de testus chi in pagu tempus at atirau impitadoris medas. A pustis, Stallman at traballau a unu cumpiladori po su linguàgiu C, [[GNU Compiler Collection]] (GCC), chi at svilupau issu etotu a pustis de ai proau a adatai Pastel, unu cumpiladori chi impreàt una versioni amanniada de su linguàgiu Pascal.<ref name=":0" /> Candu s'interessu po Emacs si-nd'est pesau, àteras personas ant incumentzau a pigai parti a su progetu GNU e in su [[1985]] est nàscia sa [[Free Software Foundation]] cun sa punna de intzulliri su pùblicu a impreai programas lìberus e, in s'incumentzu, cun s'incàrrigu de sa bèndida de is nastrus cun Emacs e àterus programas.<ref name=":0" /> Po amparai su software GNU de sa possibilidadi de si furriai a programa propietàriu, su progetu GNU impreat sa lissèntzia [[Lissèntzia GPL|GNU General Public License]] (GPL), chi introduit su cuntzetu de ''copyleft'' (permissu de autori, s'imbessi de ''copyright'', deretu de autori) chi òbligat a chini bolit spainai còpias (cun càmbius o no) de unu programa chi impreat sa GPL a ddu fai cun sa pròpiu lissèntzia. Segundu su tipu de programa, funt a disponimentu àteras lissèntzias puru, comenti sa GNU Lesser General Public License (LGPL), una versioni ''lèbia'' de sa GPL imbentada po permiti s'impreu de liberias de programatzioni in programas non-lìberus.<ref name=":0" /> Su sistema GNU fiat agiumai cumpletu in su 1990. S'ùnicu incueddu chi mancàt fiat su [[Sistema operativu#Nùcleu|nùcleu]] (kernel). Su Progetu GNU fiat interessau a impreai su micro-nùcleu Mach po svilupai un'impari de serbidoris chi faessint su traballu de unu nùcleu clàssicu o, comenti a solutzioni de riserva, su nùcleu de [[TRIX (sistema operativu)|TRIX]] o de [[Sprite (sistema operativu)|Sprite]], chi fiant lìberus.<ref>{{Tzita web|url=https://www.gnu.org/bulletins/bull8.html|tìtulu=GNU's Bulletin, vol. 1 no. 8, January, 1990|autore=Progetu GNU|limba=en|tzitatzione=We hope to use the Mach message-passing kernel being developed at CMU. [...] Should Mach not become available, then we will start the kernel with either MIT's TRIX kernel or Berkeley's Sprite system.|urlmortu=eja|atzessu=2024-08-09|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20240809151316/https://www.gnu.org/bulletins/bull8.html|dataarchìviu=2024-08-09}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.gnu.org/bulletins/bull10.html|tìtulu=GNU's Bulletin, vol. 1 no. 10, January, 1991|autore=Progetu GNU|limba=en|tzitatzione=We are still interested in a multi-process kernel running on top of Mach|urlmortu=eja|atzessu=2024-08-09|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20240809151316/https://www.gnu.org/bulletins/bull10.html|dataarchìviu=2024-08-09}}</ref> A sa fini, Mach est bessiu lìberu e s'est decìdiu de impreai sa primu solutzioni, chi dd'ant postu su nòmini de [[HURD|GNU HURD]]. In s'interis chi su svilupu de HURD stentàt, [[Linus Torvalds]] in su [[1991]] at incumentzau a svilupai unu sistema operativu nou po motivus de spàssiu e stùdiu. Su traballu suu est incumentzau cun su nùcleu ([[Linux (nùcleu)|Linux]]), chi Torvalds e àterus programadoris ant impreau po fai funtzionai is programas de GNU. In custa manera s'est otentu unu [[Linux|sistema operativu cumpletu]], chi de sòlitu ddi narant Linux, ma chi sa Free Software Foundation pedit de ddi nai GNU/Linux<ref name=":0" />. Sendi chi unu sistema Linux est cumpostu po su prus de programas lìberus, chinisisiat ddu podit ponni a pari e spainai impreendi sa lissèntzia GNU GPL: custus sistemas funt is ''distribuiduras'' (o ''distributzionis'', o ''distro'') de Linux<ref>{{Tzita web|url=https://www.linfo.org/distributionslist.html|tìtulu=Major Linux distributions, by The Linux Information Project (LINFO)|situ=www.linfo.org|limba=en|atzessu=2024-08-14}}</ref>. A pustis de Linux, àterus nùcleus funt stètius impreaus po ponni a pari unu sistema GNU: * GNU HURD, po formai unu sistema GNU/Hurd (o GNU isceti<ref>{{Tzita web|url=https://www.gnu.org/software/hurd/faq/gnu.html|tìtulu=You say GNU, don't you mean GNU/Hurd?|situ=www.gnu.org|atzessu=2024-08-14|dataarchìviu=2024-08-14|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20240814104356/https://www.gnu.org/software/hurd/faq/gnu.html|urlmortu=eja}}</ref>); * XNU, impreendi Darwin comenti a basi, (GNU/Darwin); * su nùcleu de NetBSD (GNU/NetBSD); * su nùcleu de FreeBSD (GNU/kFreeBSD); * su nùcleu de OpenSolaris (solutzioni impreada de NexentaOS e OpenIndiana). == Riferimentus == <references /> == Ligòngius esternus == [http://www.gnu.org Sa pàgina ofitziali de su progetu GNU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222101726/http://www.gnu.org/ |date=2011-02-22 }} [[category:Informàtica]] beonzqfaufymtvoc526blhj1rc4mhc7 Galicia 0 8189 191123 151710 2026-11-10T16:32:41Z SamSard 25038 191123 wikitext text/x-wiki {{s/geografia}}{{coord|format=dms|display=title}} [[File:Galicia in Spain (plus Canarias).svg|thumb|244x244px|Mapa de s'Ispagna cun sa Galìtzia in colore ruju]] [[File:Flag of Galicia.svg|thumb|242x242px|Bandera de sa Galìtzia]] Sa'''Galicia''' o '''Galitzia''' (In [[galitzianu]]: Galiza o Galicia, offiz.''Comunidade Autónoma de Galicia'') est una [[Comunidades autònomas de s'Ispagna|Comunidade Autònoma de s' Ispagna]] dae su 28 abrile 1981 in su norte ovest de sa [[penisula Iberica]]. Issa tenit bator Provintzias :[[A Coruña]], [[Lugo]], [[Ourense]] et [[Pontevedra]]. 2.771.341 (2007) persones bivent in Galitzia . Su pranu de sa Galitzia est mannu 29.574 Km² Sa capitale est [[Santiago de Compostela]], sas limbas ofitziales sunt sa [[Limba galega|Galegu]] e s'[[Limba ispagnola|Ispagnolu]]. Su Presidenti de sa ''[[Xunta de Galicia]]'' est [[Alberto Núñez Feijoo]] ([[Partido Popular de Galicia]] (PPdeG)) Su nomine Galicia benit dae su limbazu de sos Chelticos posca furriadu dae su [[Limba latina|latinu]] ''Callaici''. == Tzeografia == Sa Galicia est posta in su Norte ovest de sa penisula Iberica et sos grados 9°W42°N et 7°W44°N.. In su Norte allacanat cun su [[Mari Cantabru]] et in su Ovest cun su [[Oceanu Atlanticu|Otzeanu Atlanticu]].In su sud allacanat cun su [[Portugallu]] e in s'Est cun sas Rejones autonomas de [[Castìllia e León]] e sas [[Astùrias]]. Prus de sa medade de su pranu tenit prus de 400 metros de artura. Su monte prus mannu est [[Pena Trevinca]] 2.127 metros. Sa costa de sa Galitzia est famada meda pro sa bellesa sua, est longa 1.659 km, 800km de costas codinatzas e 300km de prajas, pro unu totale chi rapresentat unu tertzu de sas costas de s'[[Ispagna|istadu Ispagnolu]]. {{Comunidades autònomas de ispagna}} 03hkxp7aa2xmcqssflvqqzyhcjwrjml 191124 191123 2026-11-10T16:34:09Z SamSard 25038 /* Tzeografia */ 191124 wikitext text/x-wiki {{s/geografia}}{{coord|format=dms|display=title}} [[File:Galicia in Spain (plus Canarias).svg|thumb|244x244px|Mapa de s'Ispagna cun sa Galìtzia in colore ruju]] [[File:Flag of Galicia.svg|thumb|242x242px|Bandera de sa Galìtzia]] Sa '''Galicia''' o '''Galitzia''' (In [[galitzianu]]: Galiza o Galicia, in [[Limba ispagnola|ispagnolu]]'': Comunidade Autónoma de Galicia'') est una [[Comunidades autònomas de s'Ispagna|Comunidade Autònoma de s' Ispagna]] dae su 28 abrile 1981 in su norte ovest de sa [[penisula Iberica]]. Issa tenit bator Provintzias :[[A Coruña]], [[Lugo]], [[Ourense]] et [[Pontevedra]]. 2.771.341 (2007) persones bivent in Galitzia . Su pranu de sa Galitzia est mannu 29.574 Km² Sa capitale est [[Santiago de Compostela]], sas limbas ofitziales sunt sa [[Limba galega|Galegu]] e s'[[Limba ispagnola|Ispagnolu]]. Su Presidenti de sa ''[[Xunta de Galicia]]'' est [[Alberto Núñez Feijoo]] ([[Partido Popular de Galicia]] (PPdeG)) Su nomine Galicia benit dae su limbazu de sos Chelticos posca furriadu dae su [[Limba latina|latinu]] ''Callaici''. == Tzeografia == Sa Galitzia est posta in su Norte ovest de sa penisula Iberica et sos grados 9°W42°N et 7°W44°N.. In su Norte allacanat cun su [[Mari Cantabru]] et in su Ovest cun su [[Oceanu Atlanticu|Otzeanu Atlanticu]].In su sud allacanat cun su [[Portugallu]] e in s'Est cun sas Rejones autonomas de [[Castìllia e León]] e sas [[Astùrias]]. Prus de sa medade de su pranu tenit prus de 400 metros de artura. Su monte prus mannu est [[Pena Trevinca]] 2.127 metros. Sa costa de sa Galitzia est famada meda pro sa bellesa sua, est longa 1.659 km, 800km de costas codinatzas e 300km de prajas, pro unu totale chi rapresentat unu tertzu de sas costas de s'[[Ispagna|istadu Ispagnolu]]. {{Comunidades autònomas de ispagna}} 5imwbjcu74oonav6awueni456ywtqkj Tenore de Bitti 0 10890 191140 186656 2026-11-11T01:05:02Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 1 fonte(es) e etichetende·nde 0 comente morta(as). #IABot (v2.0.9.7) 191140 wikitext text/x-wiki {{Variant|LOG}} Sos '''Tenores de Bitti Remunnu 'e Locu''' est su [[cantu a tenore|tenore]] istoricu de sa idda de [[Bitzi]] edd'est istadu fundadu in su [[1974]]. Sa formazione attuale de sos Tenores de Bitti Remunnu 'e Locu es cumposta dae: * [[Daniele Cossellu]] (leader, "Oche" e "Mesu Oche") * [[Mario Pira]] ("Bassu") * [[Pier Luigi Giorno]] ("Contra") * [[Piero Sanna]] ("Oche" e "Mesu Oche"). *Sos de primu: *[[Salvatore Bandinu]], "Bassu" * [[Tancredi Tucconi]], "Contra". == Aggantzos dae fora == * [https://web.archive.org/web/20121212043553/http://www.tenoresdibitti.net/ Situ uffitziale] * [http://www.regione.sardegna.it/j/v/491?s=77432&v=2&c=1489&t=1 I tenores di Bitti ora sono cavalieri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305073047/http://www.regione.sardegna.it/j/v/491?s=77432&v=2&c=1489&t=1 |date=2016-03-05 }} * [http://www.sardegnadigitallibrary.it/index.php?xsl=626&id=66286 Sardegna DigitalLibrary''Ballu seriu'' - Tenores di Bitti Remunnu 'e Locu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140821215409/http://www.sardegnadigitallibrary.it/index.php?xsl=626&id=66286 |date=2014-08-21 }} [[Categoria:Mùsica sarda|Tenores di Bitti]] [[Categoria:Cantu a tenore|Tenores di Bitti]] [[Categoria:Artistas de sa Tirsu]] 0zhyl3d19ofk70mctcpexmr3qlpa3cl Limba lombarda 0 12035 191132 189933 2026-11-10T23:45:45Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 1 fonte(es) e etichetende·nde 0 comente morta(as). #IABot (v2.0.9.7) 191132 wikitext text/x-wiki {{Variant|NUG}} {{Limba|nùmene=Lombardu |colore=#ABCDEF |iso1=roa |mapa=[[File:Idioma lombardo.PNG|250px]] |estratu=''Tucc i òmm nassen liber e tucc istess per dignitaa e diritt. Gh'hann giudizzi e coscienza e gh'hann de tratass 'me fradej.'' |codice=sc |didascalia=Spratzidura geogràfica de sa lìngua lombarda |sil=lmo |iso3=lmo |iso2=roa |regione= [[Lombardia]] |fam6='''Lumbard''' |fam5=[[Limbas romanzas occidentalis|Romanzas occidentalis]] |fam4=[[Limbas romanzas|Romanzas]]|fam3=[[Limba latina|Lìngua latina]] |fam2=[[Limbas itàlicas|Lìnguas itàlicas]] |fam1=[[Limbas indoeuropeas|Lìnguas indoeuropeas]]|tipologia={{SVO}}<ref>[http://wals.info/languoid/lect/wals_code_srd ''The World Atlas of Language Structures Online'', Sardinian]</ref> |persones={{formatnum:3500000}}<ref>{{tzita web|tìtulu=UNESCO Interactive Atlas of the World’s Languages in Danger|URL=https://www.unesco.org/ }}</ref>}} Su '''lombardu''' (in lombardu ''lombard'', ''lumbard'' o ''lumbaart'') est una limba chi fachet parte de sas [[limbas gallu-itàlicas]] de sas [[limbas romanzas]]. Si chistiònat in s'[[Italia de susu|Italia de su Nord]], mascamènte in [[Lombardia]] ma fìntzas in sas regiones chi li sun a cùrtzu, comente sa banda piemontesa de oriente, e in [[Isvìtzera]] de zosso (Ticino e Graubünden). == Classificatzione == Su tèrminu ''limba lombarda'' indicat su diasistema<ref group=N>Faeddadu in Botuverá, in Brasili, comunu fundau de emigraus italianus bennius mescamente de sa campagna intra Treviglio e Crema. Una tesi de s'Universidade de Leiden subra de su "Brazilian Bergamasch:[https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/52581/Thesis.pdf?sequence=1].</ref>Sistema superiore chi unint prus sistemas inferiores, finomicamenti, morfològicamenti e lessicalmenti simigiantis ([https://www.treccani.it/vocabolario/diasistema Treccani])</ref> cumpostu de sos dialetos romanzos de [[#Fonologia e fonetica|tipu lombardu]] (dialetos lombardos)<ref name="bonfadini">{{Treccani|dialetti-lombardi_(Enciclopedia-dell'Italiano)|lombardi, dialetti}}</ref>, impreadu dae sa norma ISO 639-3 pro ddu classificare in unu cluster linguìsticu unidade<ref name=":02">{{Cita libro|autore=Mary C. Jones|autore2=Claudia Soria|tìtulu=Policy and Planning for Endangered Languages|url=https://books.google.it/books?id=v-ZBCgAAQBAJ&pg=PA130&dq=lombard+cluster+of+homogeneous&hl=it&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|anno=2015|editore=Cambridge University Press|città=Cambridge, Regno Unito|lingua=en|p=130|capitolo=Assessing the effect of official recognition on the vitality of endangered languages: a case of study from Italy|citazione=Lombard (Lumbard, ISO 639-9 lmo) is a cluster of essentially homogeneous varieties (Tamburelli 2014: 9) belonging to the Gallo-Italic group. It is spoken in the Italian region of Lombardy, in the Novara province of Piedmont, and in Switzerland. Mutual intelligibility between speakers of Lombard and monolingual Italian speakers has been reported as very low (Tamburelli 2014). Although some Lombard varieties, Milanese in particular, enjoy a rather long and prestigious literary tradition, Lombard is now mostly used in informal domains. According to Ethnologue, Piedmontese and Lombard are spoken by between 1,600,000 and 2,000,000 speakers and around 3,500,000 speakers respectively. These are very high figures for languages that have never been recognised officially nor systematically taught in school}}</ref> – cunsideradu comenti un'isperi de variedades omogènias chi costituint una limba<ref>{{Cita pubblicazione|autore=International African Institute|anno=1946|mese=Luglio|tìtulu=A Handbook of African Languages|rivista=Africa: Journal of the International African Institute|editore=Cambridge University Press|volume=16|numero=3|pp=156-159|lingua=en|url=https://www.jstor.org/stable/1156320}}</ref> – cun su còdighe <small>LMO</small>''<ref name=":1">{{Cita web|url=http://www-01.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=LMO|title=Documentation for ISO 639 identifier: LMO|lingua=en|citazione=Identifier: LMO - Name: Lombard - Status: Active - Code set: 639-3 - Scope: Individual - Type: Living}}</ref>''. Pro more de sa mancàntzia de una koinè lombarda (una variedade literària prus prèvalida e de prestígiu mannu, mancari su [[Dialettu milanesu|milanesu]] siat in parte pretadu a custu<ref name="bonfadini" />), sas diversas variedades lombardas s'ant isvilupadu in sos sèculos in manera autònoma una dae s'àtera, ma mantènint semper una intelligibilidade mùtua<ref name=":02" /><ref>{{Cita libro|lingua=en|autore=Glauco Sanga|curatore=Martin Maiden, Mair Parry|tìtulu=The Dialects of Italy|anno=1997|editore=Routledge|p=253|capitolo=Lombardy|citazione=The differences between western Lombard [...] and eastern Lombard [...], together with the transitional areas [...], are too pronounced to allow Milanese to represent the whole of Lombardy. Nevertheless, there was a time when a basically Milanese type extended from Novara up to Trento and across to Verona; and it is this common base that constitutes the unity of the Lombard dialect group, whereas differences are due to later more superficial developments. Recent research [...] reveal an essentially homogeneous linguistic area (of the Milanese type) stretching from W. Lombardy to the provinces of Trento and Verona, giving ground to the E. Lombard dialect type, spreading out from the cities of Bergarno and Brescia, but failing to submerge these two provinces completely. Resistance to eastern innovations or simply remoteness explain why some valleys (e.g., Gandino, Camonica, Giudicarie, Ledro and Rendena) still speak substantially Milanese-type dialects.|ISBN=0-415-11104-8}}</ref>; segundu custu ùrtimu critèriu<ref>{{Tzita web|url=https://iso639-3.sil.org/about/scope|tìtulu=Scope of Denotation {{!}} ISO 639-3|sito=iso639-3.sil.org|citazione=Two related varieties are normally considered varieties of the same language if speakers of each variety have inherent understanding of the other variety (that is, can understand based on knowledge of their own variety without needing to learn the other variety) at a functional level.|accesso=27 ottobre 2022}}</ref>, sa limba est classificada in sa norma comenti ''limba individuale<ref name=":1" />''. Da su puntu de vista filogenèticu, si tratat de una limba de sa [[Lingue gallo-italiche|famìlia gallo-itàlica]], de sa cale si podent nàrrere àteras limbas contigui a su lombardu, comenti su [[Limba piemontesa|piemontesu]] e s'[[Emilianu-Romagnolu|emilianu]]; custu grupu est caraterizadu dae elementos de transitzioni intre su sistema de sas [[Limba galloromanze|limbas gallo-romanzas]] (comenti [[Limba frantzesa|frantzesu]], [[Limba otzitana|otzitanu]] e [[Limba francoprovenzale|arpitanu]]) e cussu de sas [[limbas italo-romanzas]] (comenti [[Limba italiana|italianu]], [[Limba napuletana|napuletanu]] e [[Limba sitziliana|sitzilianu]])'''<ref name=":82">{{Cita web|url=https://www.treccani.it/vocabolario/galloitalico|tìtulu=galloitàlico in Vocabolario - Treccani|sito=www.treccani.it|lingua=it|accesso=23 ottobre 2022}}</ref><ref name=":103">{{Cita web|url=https://www.treccani.it/vocabolario/galloromanzo|tìtulu=galloromanzo in Vocabolario - Treccani|sito=www.treccani.it|lingua=it|accesso=24 ottobre 2022}}</ref><ref name=":113">{{Cita web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/dialetti-gallo-romanzi|tìtulu=gallo-romanzi, dialetti nell'Enciclopedia Treccani|sito=www.treccani.it|lingua=it|accesso=24 ottobre 2022}}</ref>''', in manera tale chi s'agatat meda bortas classificadu in ambas duas famílias. In sos àmbitos de sa dialetologia e de sa [[linguìstica|sociolinguìstica]], essende descrita comenti ''dialetu romanu primàriu'' (est a narrer, un'evolutzione autònoma de su [[Limba latina|latinu volgare]], e no una diferentziatzione regionale de sa [[limba italiana]])<ref>{{Tzita libru|autore=Michele Loporcaro|tìtulu=Profilo linguistico dei dialetti italiani|anno=2009|editore=Laterza|città=|Tzitatzione=I dialetti italiani sono dunque varietà italo-romanze indipendenti o, in altre parole, dialetti romanzi primari, categoria che si oppone a quella di dialetti secondari. Sono dialetti primari dell’italiano quelle varietà che con esso stanno in rapporto di subordinazione sociolinguistica e condividono con esso una medesima origine (latina). Dialetti secondari di una data lingua si dicono invece quei dialetti insorti dalla differenziazione geografica di tale lingua anziché di una lingua madre comune.}}</ref>, podet èssere meda bortas narrada puru ''dialetu lombardu'', intendende cun custu tèrminu s'atzetzione de limba contrapposta a cussa ufitziale de s'Istadu<ref>{{Tzita|Loporcaro 2009| p. 5}}.</ref> e caraterizada dae un'impreu printzipalmente informale<ref>{{Treccani|dialetto_(Enciclopedia-dei-ragazzi)|Dialetto}}</ref>; in custu contèxtu, sos dialetos lombardos si podent agatare inclùidos in su grupu de sos ''dialetos italianos setentrionales'', chi – diferentemente dae cussu gallo-itàlicu – incluet puru su [[Limba veneta|venetu]]<ref>Lorenzo Renzi e Alvise Andreose - Manuale di linguistica e filologia romanza - Ed. Il Mulino, Bologna - Nuova edizione - 2015, pagina 57: ''" (…) I dialetti italiani settentrionali comprendono le varietà parlate in Piemonte, nella Liguria, nella Lombardia, nel Trentino, nel Veneto e, infine, nell'Emilia e nella Romagna (…)"''</ref>. == Orìgini == [[File:Celts in Cisalpine Gaul (Italian).svg|thumb|Evidenziadas in birde, sas populatziones cèlticas de s'Italia centro-setentrionale intre su III e su II secolo a.C., est a narrer in s'època de sa conchista romana de sa Gàllia Cisalpina]]. Su sustratu linguìsticu prus antigu chi apat lassadu traza in Lombardia de su cale tenimus calicuna notìtzia est cussu de sos [[Ligùria|antigos Lìgures]]<ref name="Agnoletto p. 120">{{Cita|Agnoletto|p. 120}}.</ref><ref name="D'Ilario p. 28">{{Cita|D'Ilario, 2003|p. 28}}.</ref>. Sas informatziones a disponimentu pro custa limba sunt però meda vagas e istremamente limitadas<ref name="Agnoletto p. 120"/><ref name="D'Ilario p. 28"/>. Diferente meda est su cuadru chi si podet tracciare pro sas populatziones chi si sunt sostituidas a sos Lìgures, is [[Tzeltos|Cèlticos]]<ref name="D'Ilario p. 29">{{Cita|D'Ilario, 2003|p. 29}}.</ref>. S'influèntzia linguìstica chi ant tentu sos Cèlticos in sas faeddadas locales est istada manna, in manera tale chi ancora oe sa limba lombarda est classificada comenti [[Lingue galloromanze|gallo-romanza]] (sos Cèlticos sunt puru narrados "Galos")<ref name="Agnoletto p. 120"/>. Fiat però sa dominatzione romana, chi aiat sostituidu cussa cèltica, a dare forma a s'idioma faeddadu in s'antiga Lombardia, in manera tale chi su lessicu e sa [[grammatica]] de custa limba tenent derivatzione [[Limbas romanzas|romanza]]<ref name="D'Ilario p. 29"/>. == Riconoschimentos ufitziales == [[File:European Charter for Regional or Minority Languages membership.svg|thumb|In birde iscuru is Istados chi ant firmadu e ratificadu sa ''Carta europea de is limbas regionales o de minoria''; in birde craru is Istados chi l'ant firmada ma non ratificada; in biancu àteros Istados de su Consiglio d'Europa; in grisgiu is Istados no membros de su Consiglio d'Europa]] Sa limba lombarda est catalogada comenti ''limba individuale''<ref name=":1" /> (est a narrer indipendente e distinta<ref>{{Cita web|url=http://www-01.sil.org/iso639-3/scope.asp|tìtulu=Scope of denotation for language identifiers}}</ref>) dae s'istandard internatzionale [[Organizzazione internazionale per la normazione|ISO]] [[ISO 639|693]]<ref>{{Cita web|url=https://www.iso.org/iso-639-language-codes.html|tìtulu=Language codes - ISO 639}}</ref>. Sa limba lombarda podriat èssere cunsiderada una limba regionale e minoritaria segundu sa Carta europea delle lingue regionali o minoritarie, chi in s'artìculu 1 afirmat chi pro ''"lingue regionali o minoritarie si intendono le lingue... che non sono dialetti della lingua ufficiale dello Stato"''<ref>{{cita web|url=http://www.cesdomeo.it/doc/europea2.pdf|tìtulu=Legislazione europea - Carta europea delle lingue regionali o minoritarie|editore=cesdomeo.it|accesso=20 settembre 2017|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160512154744/http://www.cesdomeo.it/doc/europea2.pdf|urlmorto=sì|atzessu=2026-02-03|dataarchìviu=2016-05-12|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20160512154744/http://www.cesdomeo.it/doc/europea2.pdf|urlmortu=eja}}</ref><ref group="N">"[In ogni caso] la carta non specifica quali lingue europee corrispondono al concetto di lingue regionali o minoritarie quali definite al suo articolo 1. In realtà, lo studio preliminare sulla situazione linguistica in Europa effettuato dalla Conferenza permanente dei poteri locali e regionali d'Europa ha condotto gli autori della carta a rinunciare ad allegarvi un elenco delle lingue regionali o minoritarie parlate in Europa. Malgrado la competenza dei suoi autori, un tale elenco sarebbe stato di certo ampiamente contestato per ragioni linguistiche, come pure per altre ragioni. Inoltre, rivestirebbe un interesse limitato poiché, almeno per quanto riguarda i provvedimenti specifici che figurano nella Parte III della carta, le Parti avranno un ampio potere discrezionale per stabilire le misure che si devono applicare ad ogni lingua. La carta presenta delle soluzioni appropriate per le varie situazioni delle diverse lingue regionali o minoritarie, ma non avanza giudizi sulla situazione specifica rispetto a dei casi concreti". Carta Europea delle lingue regionali o minoritarie, Consiglio d'Europa, Rapporto Esplicativo STE n. 148; ''traduzione non ufficiale''.</ref>. In particulare, sa Carta europea pro sas limbas regionalas minoritarias est istada aprovada su 25 làmpadas 1992 e est intraada in vigore su 1º martzu 1998<ref>{{cita web|url=http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/notizie_minoranze/notizie_nazionali/pagina358.html|tìtulu=Carta europea delle lingue regionali o minoritariee|editore=minoranzelinguistiche.provincia.tn.it|accesso=20 settembre 2017}}</ref>. S'Itàlia at firmadu custa carta su 27 làmpadas 2000 ma non l'at ancora ratificada,<ref name="carta">{{cita web|url=http://www.eunews.it/2015/03/16/lingue-31976/31976|tìtulu=Lingue regionali, l’Italia verso la ratifica della Carta europea di tutela|editore=eunews.it|accesso=20 settembre 2017}}</ref> a diferèntzia de sa Isvìtzera. Mancari tèngiat, segundu calicunu istudiosu, sas caraterìsticas pro intrare intre sos idiomas tutelados dae sa Carta europea de sas limbas regionalas o minoritarias e sia registrada dae s'[[UNESCO]] comenti ''limba in perìgulu de estintzione''<ref>{{cita web|url=http://www.helsinki.fi/~tasalmin/europe_index.html|tìtulu=Red book of endangered languages}}</ref>, in quantu faeddada dae unu nùmeru semper minore de persones, su lombardu no est ufitzialmente reconnotu comenti limba regionale o minoritaria nè dae sa legislatzione istatale italiana nè de cussa elvètica<ref name="carta"/>. A cumintzamentu de su 2016 est istadu presentadu a su [[Lombardia|Cussìgiu Regionale de sa Lombardia]] unu progetu de lege pro s'istitutzione de su bilinguismo italianu-lombardu e pro sa promòtzione de su lombardu e de sas suas variedades dialetales locales<ref>{{Tzita web|url=http://www.ilgiorno.it/lombardia-bilingue-1.1645901|tìtulu="Lombardia bilingue con il dialetto": progetto di legge presentato in Regione|editore=Il Giorno|accesso=1º giugno 2016|urlmortu=eja|atzessu=2026-02-03|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20160420141506/http://www.ilgiorno.it/lombardia-bilingue-1.1645901|dataarchìviu=2016-04-20}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.affaritaliani.it/milano/dialetto-la-lega-propone-il-bilinguismo-in-regione-401709.html|tìtulu=Dialetto, la Lega propone il bilinguismo in Regione|editore=Affari Italiani|accesso=1º giugno 2016}}</ref>, integrada a pustis dae sa lege pro su riordinamentu de sa cultura lombarda, chi est istada aprovada in cabudanni 2016<ref>{{Tzita web|url=http://www.lombardiaquotidiano.com/comunicato/la-lombardia-ha-una-nuova-legge-sulla-cultura-pilastri-identit%C3%A0-valorizzazione-del|tìtulu=La Lombardia ha una nuova legge sulla cultura Pilastri: identità, valorizzazione del patrimonio e innovazione|editore=lombardiaquotidiano.com|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170921062833/http://www.lombardiaquotidiano.com/comunicato/la-lombardia-ha-una-nuova-legge-sulla-cultura-pilastri-identit%C3%A0-valorizzazione-del|urlmorto=sì|atzessu=2026-02-03|dataarchìviu=2017-09-21|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20170921062833/http://www.lombardiaquotidiano.com/comunicato/la-lombardia-ha-una-nuova-legge-sulla-cultura-pilastri-identit%C3%A0-valorizzazione-del|urlmortu=eja}}</ref>. Comente afirmadu prus bortas dae sa Corte costituzionale in sas sentèntzias suas, pro nàrrere sa sentèntzia n. 81 de su 2018, isceti s'Istadu podet identìficare una minoràntzia linguìstica istòrica, mentras sa Regione podet isceti afortiare sos idiomas regionales in su pranu culturale<ref>sentenza costituzionale nr. 81 del 2018 - https://www.cortecostituzionale.it/actionSchedaPronuncia.do?anno=2018&numero=81</ref>. ==Taula de linguìstica romànica== Custa taula mustrat is diversi evolutzionis de su [[Limba latina|latinu]] a su [[Sardu campidanesu|sardu]], su [[Limba lombarda|lombardu]] e àteras limbas romàntzias. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |- style="background:lightcoral; color:black" ! [[Limba latina|Latin]] !! [[Sardu campidanesu|Sardu Campidanês]] !! [[Limba lombarda|Lombard]] !! [[Limba italiana|Talian]] !! [[Limba lionesa|Lionesu]] !! [[Limba catalana|Catalan]] !! [[Limba veneta|Venit]] !! [[Limba portughesa|Portughesu]] |- | annus || annu || an || anno || annu || any || an || ano |- | lingua || lingua || lengua || lingua || llingua || llengua || łéngua || língua |- | ligna || linna || legna || legna || lleinna || llenya || legna || lenha |- | clavis || crai || ciaf || chiave || chave || clau || ciave || chave |- | fumus || fumu || füm || fumo || fumu || fum || fumo || fumo |- | claudere || serrai || sarà || chiudere || pechare || tancar || serar || fechar |- | factum || fatu || fad || fatto || feichu || fet || fato || feito |- | planum || pianu || pian || piano || chanu || pla || pian || chão |- | filius || fillu || fiö || figlio || fiyu || fill || fiol || filho |- | noctem || noti || nòcc || notte || nueiche || nit || note || noite |- | oculus || ogu || öcc || occhio || gueyu || ull || òcio || olho |} == Riferimentos == === Esplicativos === <references group="N" responsive="" /> === Bibliogràficos e sitogràficos === <references responsive="" /> {{Limbas romanzas}} [[Categoria:Limbas]] 497k03ieukdkf841yfb4rdjukx0atq1 Universidade de Umeå 0 12298 191142 191118 2026-11-11T01:12:40Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 1 fonte(es) e etichetende·nde 0 comente morta(as). #IABot (v2.0.9.7) 191142 wikitext text/x-wiki {{Variant|LSC}} [[File:Umeå University - OpenStreetMap.png|thumb|260px|''Mapa de s'Universidade de Umeå, dae [[OpenStreetMap]].'']] [[File:Flygbild umu nus mm 131 1312 130722 bsb-UMU.jpg|thumb|260px|''Bisura aèrea de su "campus" de s'Universidade de Umeå cun s'ospidale in artu a manca e s'Universidade Isvedesa de Iscientzias Agrìculas in bassu a destra. Foto: Bergslagsbild'']] [[File:Umeå University Campus pond-2012-06-06.jpg|thumb|260px|''Campus de s'Universidade de Umeå'']] [[File:Tirake Metal Che Zaad.jpg|thumb|''Norra skenet. Scultura de Ernst Nordin'']] S''''Universidade de Umeå''' (Umeå universitet ([[limba isvedesa|SW]])) est una universidade in [[Umeå]], in sa regione de mesu de su nord de s'[[Isvètzia]]. S'universidade est istada fundada in su 1965 e est sa de chimbe de sas prus becias in s'[[Isvètzia]] de como. In su 2013 teniat prus de 32,000 istudentes registrados (prus o mancu 16,000 istudentes a tempus prenu), incluidos cussos chi faghiant unu cursu post làurea (dotoradu o àteru). Tènet prus de 4,000 impiegados, cun sa metade chi sunt insinnantes/chircadores, incluinde 368 professores.<ref>[http://www.umu.se/english/about-umu/facts/figures Umeå University in Figures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180809061956/http://www.umu.se/english/about-umu/facts/figures |date=2018-08-09 }} Abbaidau su 1 Trìulas 2014</ref> Internatzionalmente, s'universidade est connota pro chircas in supra de su genoma de sos àrvures de sa gasta [[Populus]]. ==Institutziones== ===Tzentros de chirca=== *[http://www.arcum.umu.se/english/ Arctic Research Centre at Umeå University (Arcum)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140503000606/http://www.arcum.umu.se/english/ |date=2014-05-03 }} *[http://www.cmtf.umu.se/english.html Centre for Biomedical Engineering and Physics (CMTF)] *[http://www.cere.se/en.html Centre for Environmental and Resource Economics (CERE)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140915000456/http://cere.se/en.html |date=2014-09-15 }} *[http://www8.umu.se/cmf/index_eng.htm Centre for Environmental Research in Umeå (CMF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304120346/http://www8.umu.se/cmf/index_eng.htm |date=2016-03-04 }} *Centre for Evaluation Research (UCER) *[http://www.ddb.umu.se/english/cps/ Centre for Population Studies (CPS)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826105332/http://www.ddb.umu.se/english/cps/ |date=2014-08-26 }} *[http://www.cerum.umu.se/english/ Center for Regional Science at Umeå University (Cerum)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140503000055/http://www.cerum.umu.se/english/ |date=2014-05-03 }} *[http://www.upc.umu.se/english/ Centre for Teaching and Learning (UPC)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122075306/http://www.upc.umu.se/english/ |date=2011-01-22 }} *[http://www.ddb.umu.se/english/ Demographic Data Base (DDB)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213074650/http://www.ddb.umu.se/english/ |date=2013-12-13 }} *[http://www.cbrne.umu.se/english/ European CBRNE Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140414104818/http://www.cbrne.umu.se/english/ |date=2014-04-14 }} *[http://www.hpc2n.umu.se/ High Performance Computing Center North (HPC2N)] *[[HUMlab|Humlab]] *[http://www.mcnio.com/ Northern Sweden Soil Remediation Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502210709/http://www.mcnio.com/ |date=2014-05-02 }} *[http://www.trum.umu.se/english/ Transportation Research (Trum)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502233718/http://www.trum.umu.se/english/ |date=2014-05-02 }} *[http://www.umeabrainimaging.com/ Umeå Center for Functional Brain Imaging (UFBI)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502223336/http://www.umeabrainimaging.com/ |date=2014-05-02 }} *[http://www.ucgs.umu.se/english/ Umeå Centre for Gender Studies (UCGS)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502233718/http://www.ucgs.umu.se/english/ |date=2014-05-02 }} *[http://www.globalhealthresearch.net Umeå Centre for Global Health Research] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090525110710/http://www.globalhealthresearch.net/ |date=2009-05-25 }} (CGH)] *[http://www.ucmr.umu.se/ Umeå Centre for Microbial Research (UCMR)] *[http://www.ucmm.umu.se/english/ Umeå Center for Molecular Medicine (UCMM)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140503000248/http://www.ucmm.umu.se/english/ |date=2014-05-03 }} *[http://www.umf.umu.se/english/ Umeå Marine Sciences Center (UMF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502233717/http://www.umf.umu.se/english/ |date=2014-05-02 }} *[http://www.ufm.umu.se/english Umeå Mathematics Education Research Centre (UMERC)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140503033702/http://www.ufm.umu.se/english/ |date=2014-05-03 }} *[http://www.upsc.se/ Umeå Plant Science Center (UPSC)] *[http://www.uciv.umu.se/english/ Umeå Sports Science Centre (USSS)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120821204630/http://www.uciv.umu.se/english |date=2012-08-21 }} *[http://www.ucmm.umu.se/english/resources/utcf/ Umeå Transgene Core Facility (UTCF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140503000533/http://www.ucmm.umu.se/english/resources/utcf/ |date=2014-05-03 }} *[http://www.cesam.umu.se/english/ Vaartoe – Centre for Sami Research (Cesam)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407163245/http://www.cesam.umu.se/english/ |date=2016-04-07 }} ===Retores=== * [[Lars-Gunnar Larsson (läkare)|Lars-Gunnar Larsson]] (1964–1969) * [[Karl-Gustav Paul]] (1969–1973) * [[Lars Beckman (1928–2005)|Lars Beckman]] (1973–1992) * [[Sigbrit Franke]] (1992–1998) * [[Inge-Bert Täljedal]] (1999–2005) * [[Göran Sandberg]] (2005–2010) * [[Lena Gustafsson]] (2010– ) ==Ex-alunnos famados== ===Istudentes de fama=== * Ronny Ambjörnsson * [[Linda Bergkvist]] * Tomas Blomqvist * Jan Bodin * [[Mathias Dahlgren]], * Claes-Christian Elert * Gunnar Eriksson, * Henrik Grönberg * [[Kristo Ivanov]] * [[Lars Lindbergh]], Dekan USBE (2007–) * [[Karl-Gustaf Löfgren]], * [[Agneta Marell]], * Stellan Nilsson, * [[Tõnu Puu]], * [[Marcus Samuelsson]], * Lennart Stenflo, * [[Mike Stott]] * Håkan Wiberg * [[Sverker Sörlin]], Profesor * [http://www.ateljealtmann.com Christian Altmann], ===Dotores=== * [[Bertil Andersson]] * [[C. West Churchman]] * [[Christopher Martin Dobson]] * [[Kerstin Ekman]] * [[Anders Englund]] * [[Christer Fuglesang]] * [[Robert H. Haveman]] * [[Lars Heikensten]] * [[Roger Jowell]] * [[Carl Kempe]] * [[Roger D. Kornberg]] * [[Sara Lidman]] * [[John Loughlin (professor)|John Loughlin]] * [[Jean-Pierre Mach]] *[[Denis Mukwege]] * [[Sverker Olofsson]] * [[P. N. Ramachandran Nair]] * [[Bernhard Swynghedauw]] * [[Tom Traves]] * [[Beom Jun Kim]] ===Doutores onoràrios=== *[[Lars Ahlin]] (1969) *[[Per Nilsson-Tannér]] (1977) *[[Bertil Andersson (professor)|Bertil Andersson]] (2002) *[[Allan Edvall]] (1987) *[[Kerstin Ekman]] (1998) *[[Per-Olof Enquist]] (1992) *[[Anders Englund]] (1998) *[[Anita Gradin]] (2002) *[[Christer Fuglesang]] (1999) *[[Tarja Halonen]] (2009) *[[Lars Heikensten]] (2005) *[[Sune Jonsson]] (2001) *[[Carl Kempe]] (1986) *[[Sigurd Klockare]] (1989) *[[Roger D. Kornberg]] (2003) *[[Sara Lidman]] (1978) *[[Torgny Lindgren]] (2000) *[[Denis Mukwege]] (2010) *[[Lars Nittve]] (2009) *[[Sverker Olofsson]] (2005) *[[Torsten Renqvist]] (1990) *[[Kurt Salomonson]] (1990) *[[Gösta Skoglund]] (1958, 1972) *[[Einar Wallquist]] (1966, 1978) *[[Margot Wallström]] (2010) *[[Tore Wretman]] (1986) *[[Verner Vögeli]] (2002] ==Ligas de foras == *[https://web.archive.org/web/20140407045507/http://www.umu.se/english Umeå University] - Giassu ufitziale *[http://www.dh.umu.se/ Umeå Institute of Design] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120825202316/http://www.dh.umu.se/ |date=2012-08-25 }} - Giassu ufitziale *[http://www.arch.umu.se/english Umeå school of Architecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140503022638/http://www.arch.umu.se/english |date=2014-05-03 }} - Giassu ufitziale *[http://www.usbe.umu.se/english Umeå school of Business and Economics] - Giassu ufitziale *[http://www.phmed.umu.se/english/divisions/epidemiology Umeå International School of Public Health] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140503015058/http://www.phmed.umu.se/english/divisions/epidemiology |date=2014-05-03 }} - Giassu ufitziale nkchkrzz0fb142art7xy6iwxd1syrfq Placido Cherchi 0 12534 191138 187866 2026-11-11T00:32:45Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 1 fonte(es) e etichetende·nde 0 comente morta(as). #IABot (v2.0.9.7) 191138 wikitext text/x-wiki {{Variant|NUG}} '''Placido Cherchi''' ([[Oscheri]], 10 de aprìle de su 1939 - [[Casteddu]], 24 de Capidànne de su 2013) est istàu unu antropòlogu, filòsofu e attivista [[Sardos|sardu]]. ==Vìda== Placido Cherchi at istudiàu in Casteddu chin Ernesto De Martino e Corrado Maltese, a su matèssi tèmpus fachènde suo s'interèssu a sos istùdios e problèmas etno-antropològicos e istòricu-artìsticos. Comènte autòre de trabàllos de impòrtu meda in sùpra de su pessamèntu de Ernesto de Martino e de sos problemas a pìzu de s'identitade e curtura sarda, at fattu attivamènte parte de s'Iscola Antropologica de Casteddu, chi bi est gràssias a sa presèntzia, in s'Universidade de Casteddu, de òmines mannos comènte a Ernesto de Martino e Alberto Mario Cirese, e de sos dischèntes issòro comènte a Clara Gallini, [[Giulio Angioni]] e Placido Cherchi etòttu. Placido at lassàu custa vìda in su 2013 a s'edade de 74 annos, pro mòre de una bocàda de sàmbene in su cherbèddu. ==Trabàllos== *''[[Paul Klee]] teorico'', De Donato, Bari 1978 *''Sciola, percorsi materici'', Stef, Cagliari 1982. *''Pittura e mito in Giovanni Nonnis'', Alfa, Quartu S.E. 1990. *''Nivola'', Ilisso, Nuoro 1990. *Placido Cherci-Maria Cherchi, ''Ernesto De Martino: dalla crisi della presenza alla comunità umana'', Liguori, Napoli 1987. *''Il signore del limite: tre variazioni critiche su Ernesto De Martino'', Liguori, Napoli 1994. *''Il peso dell'ombra: l'etnocentrismo critico di Ernesto De Martino e il problema dell'autocoscienza culturale'', Liguori, Napoli 1996. *''Etnos e apocalisse: mutamento e crisi nella cultura sarda e in altre culture periferiche'', Zonza, Sestu 1999 . * ''Manifesto della gioventù eretica del comunitarismo e della Confederazione politica dei circoli, organizzazione non-partitica dei sardi '', coautori Francesco Masala ed Eliseo Spiga, Zonza , Sestu 2000. *''Il recupero del significato: dall'utopia all'identità nella cultura figurativa sarda'', Zonza, Sestu 2001. *''Crais: su alcune pieghe profonde dell'identità'', Zonza, Sestu 2005. *''La riscrittura oltrepassante'', Calimera, Curumuny 2013. ==Aggàntzos de fora== *[https://web.archive.org/web/20190824182434/http://www.enricolobina.org/wp/2013/10/02/po-arregordai-a-placido-cherchi/ Po arregordai a Placido Cherchi - Enrico Lobina] [[Categoria:Sardos]] tbrw31mjlrai5e0k2jfuob2suwlptvo Matthew W. Taylor 0 16515 191125 148539 2026-11-10T22:55:40Z DarioBee 30544 191125 wikitext text/x-wiki {{s}} '''Maddie Taylor''' ([[Flint]], [[Michigan]], 31 de santugaine, [[1966]]), est unu [[còmicu]] e [[attore]] [[Istados Unidos de Amèrica|americanu]]. [[Categoria:Biografias]] [[Categoria:Attores]] [[Categoria:Americanos (USA)‏‎]] jzm4zvynwzgqvwog8bf67aonxfs7ncq Ofìtziu Internatzionali po sa Paxi 0 20658 191136 190652 2026-11-11T00:23:53Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 1 fonte(es) e etichetende·nde 0 comente morta(as). #IABot (v2.0.9.7) 191136 wikitext text/x-wiki {{CAM}}[[File:IPB_logo.svg|thumb|Logo de s'Ofìtziu Internatzionali po sa Paxi]] S''''Ofìtziu Internatzionali po sa Paxi''' (connotu comenti '''IPB''', de s'[[Limba inglesa|inglesu]] ''International Peace Bureau'' o cun su nòmini [[Limba frantzesa|francesu]] ''Bureau International Permanent de la Paix'') est sa prus organizatzioni internatzionali antiga dedicada a sa circa de una solutzioni a is cunflitus po mèdiu de sa paxi. In su [[1910]] est stètia premiada cun su [[Prèmiu Nobel|Nobel]] po sa Paxi. Is membrus suus funt 300 organizatzionis in 70 paisus.<ref name=":1">{{Tzita web|url=http://www.ipb.org/who-we-are/|tìtulu=IPB - Who we are {{!}} IPB - International Peace Bureau|limba=en|atzessu=22 de julio de 2020|dataarchìviu=2020-08-04|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200804204536/http://www.ipb.org/who-we-are/|urlmortu=eja}}</ref> Sa sea centrali est in [[Berlinu]], [[Germània]], cun ofìtzius in [[Barcellona]], [[Ispagna|Spànnia]], e [[Ginevra]], [[Isvìtzera|Svìtzera]]. Is prus campànnias de importu suas funt sa ''Campànnia Mundiali asuba de is Gastus Militaris'' e su ''Disarmu po su Svilupu Sostenìbili,'' ponendi s'atentzioni siat asuba de is armas nuclearis, siat asuba de is armas cunventzionalis, biològicas, minas de terra e armas piticas.<ref name=":1" /><ref>{{Tzita web|url=https://demilitarize.org/|tìtulu=Homepage -|situ=demilitarize.org|limba=en|atzessu=22 de julio de 2020|dataarchìviu=2021-04-14|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210414064052/https://demilitarize.org/|urlmortu=eja}}</ref> S'OIP tenit stadu consultivu in su Cunsillu Econòmicu e Sotziali de is [[ONU|Natzionis Aunidas]] e est assotziau cun su Dipartimentu de Comunicatzioni Mundiali'''.'''<ref name=":1" /> == Is primus annus == S'Ofìtziu Internatzionali po sa Paxi est stètiu fundau in su [[1891]], comenti decìdiu me in su de tres Cungressus Universalis po sa Paxi, celebrau cussu annu me in [[Roma]]. [[Fredrik Bajer]], bincidori de su prèmiu Nobel po sa Paxi in su 1908, fiat unu de is prus fundadoris de importu e presidenti onoràriu. S'ofìtziu s'est stabilèssiu me in [[Berna]] ([[Isvìtzera|Svìtzera]]) comenti òrganu centrali e esecutivu de s'Unioni Internatzionali de is Sotziedadis po sa Paxi, po ''coordinai is fainas de is sotziedadis diferentis po sa paxi e promovi su cuncetu de circa de solutzionis pacìficas de is conflitus internatzionalis''. Me is primus annus suus de vida, fiat formada de organizatzionis cun sa pròpiu ideologia e pròpiu programa<ref>{{Tzita web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1908/bajer/facts/|tìtulu=Fredrik Bajer Facts|situ=NobelPrize.org|limba=en-US|atzessu=2021-04-12}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.ipb.org/topics/history/|tìtulu=History|situ=IPB - International Peace Bureau|limba=en-US|atzessu=2021-04-12|dataarchìviu=2021-04-13|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210413193649/http://www.ipb.org/topics/history/|urlmortu=eja}}</ref><ref name=":0">{{Tzita publicatzione|tìtulu=The international peace movement 1815-1914: an outline|limba=en|url=http://www.ipb.org/wp-content/uploads/2020/07/Outline-of-1815-1914-peace-movement-with-attachements-1.pdf|atzessu=2021-04-12|dataarchìviu=2021-01-21|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210121204238/https://www.ipb.org/wp-content/uploads/2020/07/Outline-of-1815-1914-peace-movement-with-attachements-1.pdf|urlmortu=eja}}</ref><ref name=":3">{{Tzita web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1910/peace-bureau/history/|tìtulu=Permanent International Peace Bureau - History|situ=NobelPrize.org|limba=en-US|atzessu=2021-04-12}}</ref>. Is punnas suas fiant s'incomentzu de arbìtrius internatzionali, taballus bilateralis po sa paxi, sa creatzioni de una corti internatzionali de giustìtzia e de unu corpus inter-guvernu o supernatzionali po sa cooperatzioni e su negòtziu intra natzionis. Po promovi custas ideas, s'Ofìtziu at realizau cungressus annualis po sa paxi<ref name=":0" />. At fruniu unu mèdiu de comunicatzioni intra is chi traballànt po sa paxi, editenti is publicatzionis ''Correspondance bimensuelle'' e ''Annuaire du mouvement pacifiste''<ref name=":3" />. In su [[1910]] at bìncidu su [[Prèmiu Nobel]] po sa Paxi, ''po sa promovidura sua de sa paxi internatzionali'' e gràtzias a su dinai arriciu at amanniau su traballu chi fintzas a cussu momentu fiat dèbili e limitau a is donatzionis de is voluntàrius<ref>{{Tzita web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1910/peace-bureau/facts/|tìtulu=The Nobel Peace Prize 1910|situ=NobelPrize.org|limba=en-US|atzessu=2021-04-12}}</ref>. Impari cun s'Unioni Interparlamentària, chi teniat raportus de amistadi cun issa, s'Ofìtziu Internatzionali po sa Paxi tenitat un'influèntzia manna in acostai s'opinioni pùblica e is polìticus cun su pensamentu po sa Paxi, promovendi giai de s'incomentzu una [[Sotziedade de Natziones|Sotziedadi de Natzionis]]<ref name=":0" />. == Prima Gherra Mundiali == Sa [[Prima gherra mundiale|Prima Gherra Mundiali]] at firmau su traballu de s'Ofìtziu, lassendi morri puru s'Unioni Internatzionali de is Sotziedadis po sa Paxi. A s'acabu de sa gherra, s'OIP no teniat prus sa pròpiu fortza in mesu de is organizatzionis e istitutzionis internatzionalis<ref name=":3" />. == Segunda Gherra Mundiali == In s'interis de sa [[Segunda gherra mundiale|Segunda Gherra Mundiali]], po arrexonis tènnicas e ideològicas, su traballu de IPB s'est firmau ponendi su patrimòniu suu asuta de sa supervisioni de is autoridadis svìtzeras. In su [[1946]], acabada sa gherra, unas cantu organizatzionis chi dda formànt ant torrau a traballai. S'arresurtau est stètia sa creatzioni de un'organizatzioni noa, sa ''International Liaison Committee of Organizations for Peace (ILCOP)'', chi apustis de annus de negòtziu est stètia connota su 20 de gennaxu [[1961]] de su Cunsillu Federali de Svìtzera comenti benidora de sa bècia ''Unioni Internatzionali de is Sotziedadis po sa Paxi''. Su patrimòniu de custu ofìtziu funt stètius integraus in sa ILCOP, amparada aìnturu de s'[[ONU|Organizatzionis de is Natzionis Aunidas]] me in [[Ginevra]]<ref name=":3" />. == Sa Campànnia Mundiali asuba de is Gastus Militaris == Sa ''Campànnia Mundiali asuba de is Gastus Militaris'' est una campànnia permanenti e globali chi durat totu s'annu. Est stètia creada in su mesi de [[Nadale|idas]] de su [[2014]] po traballai a su problema mundiali de is gastus militaris tropu mannus.<ref name=":2">{{Tzita web|url=https://demilitarize.org/global-campaign-on-military-spending/who-we-are/|tìtulu=Who we are -|situ=demilitarize.org|limba=en|atzessu=22 de julio de 2020|dataarchìviu=2021-04-25|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210425191600/https://demilitarize.org/global-campaign-on-military-spending/who-we-are/|urlmortu=eja}}</ref> Sa punna de sa campànnia est a fai pressioni a is guvernus de su mundu po spendi su dinai me is setoris de saludi, scola, traballu e càmbiu climàticu intamis de su militari. In prus pedit de torrai a assinniai unu mìnimu de su 10% de is preventivus annualis de totu is stadus. A ùrtimu, pedit de smenguai sa produtzioni e cumèrtziu internatzionali de armas.<ref>{{Tzita web|url=https://demilitarize.org/global-campaign-on-military-spending/what-we-do/|tìtulu=What we do -|situ=demilitarize.org|limba=en|atzessu=22 de julio de 2020|dataarchìviu=2021-04-25|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210425221602/https://demilitarize.org/global-campaign-on-military-spending/what-we-do/|urlmortu=eja}}</ref> Sa campànnia organizat sa [[Dii mundiali de mèngua de su gastu militari]] po pediri s'atentzioni de su pùblicu, de is mèdius de comunicatzioni e de is polìticus a is gastus militaris e sa necessidadi de cambiai is prioridadis.<ref>{{Tzita web|url=http://centredelas.org/actualitat/arrenquen-els-dies-daccio-global-per-a-la-reduccio-despesa-militar-amb-una-crida-internacional-reduim-la-despesa-militar-defensem-a-la-gent-i-al-planeta/|tìtulu=Arrenquen els Dies d'Acció Global per a la Reducció de la Despesa Militar amb una crida internacional|situ=Delas|limba=ca|atzessu=2021-04-12|urlmortu=eja|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210412195020/http://centredelas.org/actualitat/arrenquen-els-dies-daccio-global-per-a-la-reduccio-despesa-militar-amb-una-crida-internacional-reduim-la-despesa-militar-defensem-a-la-gent-i-al-planeta/|dataarchìviu=2021-04-12}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://demilitarize.org/media_news/gdams-appeal-reduce-military-spending-defend-people-and-the-planet/|tìtulu=GDAMS Appeal: Reduce Military Spending, Defend People and the Planet|situ=demilitarize.org|limba=en-US|atzessu=2021-04-12|dataarchìviu=2021-04-12|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210412195021/https://demilitarize.org/media_news/gdams-appeal-reduce-military-spending-defend-people-and-the-planet/|urlmortu=eja}}</ref> Sa campànnia est manigiada de s'ofìtziu de s'OIP de Barcellona, Spànnia, in coordinamentu cun su ''Centre Delàs d'Estudis de la Pau''. Prus de 100 organizatzionis in 35 paisus si funt aunius a sa campànnia.<ref name=":2"/> == Ativismu po su disarmamentu nucleari == S'OIP est stètia puntera me is fainas de disarmamentu nucleari giai de su 1945, inclùdius: * Tratau contras a su crescimentu nucleari (TNP) * Tratau de proibidura totali de is sperimentus nuclearis (TPCEN) * World Court Project * Tratau asuba de sa proibidura de is armas nuclearis (TPNW) Oindii, OIP fait una campànnia po intzulli sa firma e ratificatzioni de su TPNW.<ref>{{Tzita web|url=http://www.ipb.org/nuclear-weapons/|tìtulu=Nuclear Weapons {{!}} IPB - International Peace Bureau|limba=en|atzessu=23 de julio de 2020|dataarchìviu=2020-05-08|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200508124743/http://www.ipb.org/nuclear-weapons/|urlmortu=eja}}</ref> == Prèmiu po sa paxi Seán MacBride == Stabilèssiu in su 1992, su Prèmiu po sa paxi Seán MacBride est donau de s'Ofìtziu Internatzionali po sa Paxi a una personi o organizatzioni chi "apat realizau unu traballu primorosu po sa paxi, su disarmu e/o is [[Deretos umanos|deretus umanus]]".  Dd'ant postu su nòmini de Seán MacBride, bincidori de su Prèmiu Nobel po sa Paxi chi est stètiu membru de importu de s'OIP de su [[1968]] a su [[1974]] e presidenti de 1974 a su [[1985]]. == Riferimentus == <references /> == Ligàminis esternus == * {{Tzita web|url=http://www.ipb.org/|tìtulu=Giassu ofitziali|atzessu=2021-04-12|dataarchìviu=2020-12-11|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201211055111/https://www.ipb.org/|urlmortu=eja}} [[Categoria:Premiados cun su Nobel]] [[Categoria:Organizatziones internatzionales]] kw5kdge4oz34l5arm7wzumzfh0loxby Cuntierra:Universidade de Umeå 1 21126 191143 191119 2026-11-11T01:12:40Z InternetArchiveBot 10458 Notìfica de fontes modificadas chi bisòngiant de una revisione #IABot (v2.0.9.7) 191143 wikitext text/x-wiki == Ligàmenes esternos modificados (Austu 2021) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 17 ligàmenes esternos in [[Universidade de Umeå]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=172805 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20140503000606/http://www.arcum.umu.se/english/ annantu a http://www.arcum.umu.se/english/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20140915000456/http://cere.se/en.html annantu a http://www.cere.se/en.html *Archìviu https://web.archive.org/web/20160304120346/http://www8.umu.se/cmf/index_eng.htm annantu a http://www8.umu.se/cmf/index_eng.htm *Archìviu https://web.archive.org/web/20140826105332/http://www.ddb.umu.se/english/cps/ annantu a http://www.ddb.umu.se/english/cps/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20140503000055/http://www.cerum.umu.se/english/ annantu a http://www.cerum.umu.se/english/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20110122075306/http://www.upc.umu.se/english/ annantu a http://www.upc.umu.se/english/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20131213074650/http://www.ddb.umu.se/english/ annantu a http://www.ddb.umu.se/english/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20140414104818/http://www.cbrne.umu.se/english/ annantu a http://www.cbrne.umu.se/english/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20140502233718/http://www.trum.umu.se/english/ annantu a http://www.trum.umu.se/english/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20140502233718/http://www.ucgs.umu.se/english/ annantu a http://www.ucgs.umu.se/english/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20140503000248/http://www.ucmm.umu.se/english/ annantu a http://www.ucmm.umu.se/english/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20140502233717/http://www.umf.umu.se/english/ annantu a http://www.umf.umu.se/english/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20140503033702/http://www.ufm.umu.se/english/ annantu a http://www.ufm.umu.se/english *Archìviu https://web.archive.org/web/20120821204630/http://www.uciv.umu.se/english annantu a http://www.uciv.umu.se/english/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20140503000533/http://www.ucmm.umu.se/english/resources/utcf/ annantu a http://www.ucmm.umu.se/english/resources/utcf/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20160407163245/http://www.cesam.umu.se/english/ annantu a http://www.cesam.umu.se/english/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20140503015058/http://www.phmed.umu.se/english/divisions/epidemiology annantu a http://www.phmed.umu.se/english/divisions/epidemiology . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu[[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|talk]]) 00:38, 10 Aus 2021 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Cabudanni 2022) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 2 ligàmene(s) esternu(os) in [[Universidade de Umeå]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=178459 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20140502223336/http://www.umeabrainimaging.com/ annantu a http://www.umeabrainimaging.com/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20140503022638/http://www.arch.umu.se/english annantu a http://www.arch.umu.se/english . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 01:35, 30 Cab 2022 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Austu 2023) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Universidade de Umeå]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=181120 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20090525110710/http://www.globalhealthresearch.net/ annantu a http://www.globalhealthresearch.net/ . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 06:03, 17 Aus 2023 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Austu 2023) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Universidade de Umeå]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=181159 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20140502210709/http://www.mcnio.com/ annantu a http://www.mcnio.com/ . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 05:31, 23 Aus 2023 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Trìulas 2024) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Universidade de Umeå]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=184251 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20120825202316/http://www.dh.umu.se/ annantu a http://www.dh.umu.se/ . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 03:01, 9 Trì 2024 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Santandria 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Universidade de Umeå]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=191118 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20140407045507/http://www.umu.se/english annantu a http://www.umu.se/english . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 03:14, 8 Std 2026 (CET) == Ligàmenes esternos modificados (Santandria 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Universidade de Umeå]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=191142 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20180809061956/http://www.umu.se/english/about-umu/facts/figures annantu a http://www.umu.se/english/about-umu/facts/figures . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 02:12, 11 Std 2026 (CET) l6ovuontadmeea46mvw1mmk206ppr81 Cuntierra:Ofìtziu Internatzionali po sa Paxi 1 22257 191137 190653 2026-11-11T00:23:53Z InternetArchiveBot 10458 Notìfica de fontes modificadas chi bisòngiant de una revisione #IABot (v2.0.9.7) 191137 wikitext text/x-wiki == Ligàmenes esternos modificados (Martzu 2023) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 4 ligàmene(s) esternu(os) in [[Ofìtziu Internatzionali po sa Paxi]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=179998 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20200804204536/http://www.ipb.org/who-we-are/ annantu a http://www.ipb.org/who-we-are/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20210413193649/http://www.ipb.org/topics/history/ annantu a http://www.ipb.org/topics/history/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20210121204238/https://www.ipb.org/wp-content/uploads/2020/07/Outline-of-1815-1914-peace-movement-with-attachements-1.pdf annantu a http://www.ipb.org/wp-content/uploads/2020/07/Outline-of-1815-1914-peace-movement-with-attachements-1.pdf *Archìviu https://web.archive.org/web/20200508124743/http://www.ipb.org/nuclear-weapons/ annantu a http://www.ipb.org/nuclear-weapons/ . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 12:33, 16 Mar 2023 (CET) == Ligàmenes esternos modificados (Làmpadas 2023) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Ofìtziu Internatzionali po sa Paxi]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=180639 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20201211055111/https://www.ipb.org/ annantu a http://www.ipb.org/ . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 02:11, 27 Làm 2023 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Austu 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 4 ligàmene(s) esternu(os) in [[Ofìtziu Internatzionali po sa Paxi]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=190652 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20210414064052/https://demilitarize.org/ annantu a https://demilitarize.org/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20210425191600/https://demilitarize.org/global-campaign-on-military-spending/who-we-are/ annantu a https://demilitarize.org/global-campaign-on-military-spending/who-we-are/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20210425221602/https://demilitarize.org/global-campaign-on-military-spending/what-we-do/ annantu a https://demilitarize.org/global-campaign-on-military-spending/what-we-do/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20210412195021/https://demilitarize.org/media_news/gdams-appeal-reduce-military-spending-defend-people-and-the-planet/ annantu a https://demilitarize.org/media_news/gdams-appeal-reduce-military-spending-defend-people-and-the-planet/ . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 05:04, 26 Aus 2026 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Santandria 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Ofìtziu Internatzionali po sa Paxi]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=191136 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20210412195020/http://centredelas.org/actualitat/arrenquen-els-dies-daccio-global-per-a-la-reduccio-despesa-militar-amb-una-crida-internacional-reduim-la-despesa-militar-defensem-a-la-gent-i-al-planeta/ annantu a http://centredelas.org/actualitat/arrenquen-els-dies-daccio-global-per-a-la-reduccio-despesa-militar-amb-una-crida-internacional-reduim-la-despesa-militar-defensem-a-la-gent-i-al-planeta/ . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 01:23, 11 Std 2026 (CET) 5bivw7l9y2ybuannlvw8erthv0cio4a Cuntierra:Tenore de Bitti 1 22339 191141 180874 2026-11-11T01:05:02Z InternetArchiveBot 10458 Notìfica de fontes modificadas chi bisòngiant de una revisione #IABot (v2.0.9.7) 191141 wikitext text/x-wiki == Ligàmenes esternos modificados (Maju 2023) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Tenore de Bitti]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=180444 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20160305073047/http://www.regione.sardegna.it/j/v/491?s=77432&v=2&c=1489&t=1 annantu a http://www.regione.sardegna.it/j/v/491?s=77432&v=2&c=1489&t=1 . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 01:23, 27 Maj 2023 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Trìulas 2023) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Tenore de Bitti]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=180873 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20140821215409/http://www.sardegnadigitallibrary.it/index.php?xsl=626&id=66286 annantu a http://www.sardegnadigitallibrary.it/index.php?xsl=626&id=66286 . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 07:01, 12 Trì 2023 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Santandria 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Tenore de Bitti]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=191140 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20121212043553/http://www.tenoresdibitti.net/ annantu a http://www.tenoresdibitti.net/ . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 02:05, 11 Std 2026 (CET) 2dp9t6y6ea6q3ufa9cock2h7oek21x9 2024 0 22640 191126 190644 2026-11-10T23:05:14Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 1 fonte(es) e etichetende·nde 0 comente morta(as). #IABot (v2.0.9.7) 191126 wikitext text/x-wiki {{Annu|XX sèculu|10=2021|16=2027|15=2026|14=2025|13=2024|12=2023|11=2022|9=2020|XXI sèculu|8=2040|7=2030|6=2020|5=2010|4=2000|XXII sèculu|17=2028}}{{Variant|LSC}} Su '''2024''' (MMXXIV in nùmeros romanos) est un'annu de su de XXI sèculos incumintzadu in sa die de lunis. S'[[ONU]] dd'at decraradu annu de is ''camelidae''<ref name=":0">{{Tzita web|url=https://www.fao.org/camelids-2024/es|tìtulu=Inicio {{!}} Año Internacional de los Camélidos {{!}} Organización de las Naciones Unidas para la Alimentación y la Agricultura|situ=IY-Camelids|limba=es|atzessu=2024-01-01}}</ref>. Sa [[Organizatzione de sas Natziones Unidas pro sa Massaria e su Nudriamentu|FAO]] dd'at decraradu ''annu de atzione antitzipatòria'' in [[Amèrica Tzentrale]]<ref name=":1">{{Tzita web|url=https://www.fao.org/honduras/noticias/detail-events/es/c/1661602/|tìtulu=Organización de las Naciones Unidas para la Alimentación y la Agricultura: Declaran el 2024 como el “año de la acción anticipatoria” en Centroamérica {{!}} FAO en Honduras {{!}} Organización de las Naciones Unidas para la Alimentación y la Agricultura|situ=www.fao.org|limba=es|atzessu=2024-01-01}}</ref>. == Acuntessimentos == === Ghennàrgiu === * 1 ghennàrgiu: ** [[Egitu]], [[Etiòpia]], [[Iran]], [[Aràbia Saudita]] e is [[Emirados Àrabos Unidos]] s'unint a sa BRICS<ref name=":2">{{Tzita web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/brics-2023-summit-new-members-saudi-uae-iran-b2398553.html|tìtulu=Brics countries agree major expansion as six countries invited to join|situ=The Independent|data=2023-08-24|limba=en|atzessu=2024-01-01}}</ref>. ** Sa [[Repùblica de Nagorno-Karabakh|Repùblica d'Artsakh]] est isòrvida in manera ufitziale pro s'èssere unida a s'[[Azerbaigián]]<ref name=":3">{{Tzita noas|limba=en-US|nùmene=Francesca|sambenadu=Ebel|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/09/28/nagorno-karabakh-dissolved-azerbaijan-armenia/|tìtulu=For three decades, Nagorno-Karabakh sought statehood. That quest is dead.|publicatzione=Washington Post|data=2023-09-28|atzessu=2024-01-01}}</ref>. ** Incumentzat su turnu de su [[Bèlgiu]] de presidèntzia de s'[[Unione Europea]]<ref name=":4">{{Tzita web|url=https://www.iltirreno.it/ultimora-adnkronos/2024/01/01/news/ue-belgio-assume-la-presidenza-di-turno-sfide-e-obiettivi-1.100448233|tìtulu=Ue, Belgio assume la presidenza di turno: sfide e obiettivi|situ=Il Tirreno|limba=it|atzessu=2024-01-01}}</ref>. *2 ghennàrgiu: eletziones generales me is Ìsulas Marshall. Hilda Heine est eleta a presidente pro sa segunda borta non consecutiva<ref>{{Tzita web|url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/505980/hilda-heine-sworn-in-as-president-of-the-marshall-islands|tìtulu=Hilda Heine sworn in as President of the Marshall Islands|situ=RNZ|data=2024-01-03|limba=en-nz|atzessu=2024-04-05}}</ref>. *3 ghennàrgiu: in sa tzitade de Kemàn, [[Iran]], in s'ìnteri de s'ammentu de s'ochidòrgiu de Qasem Soleimani, un'atentadu [[Terrorismu|terrorista]] islàmicu ochiet a 94 persones<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/iran-bombing-ringleader-tajikistan-4dec3cf4b1479a0222b2853bbb2f72bb|tìtulu=Iran identifies alleged bomb-maker behind last week's IS twin suicide attack that killed dozens|situ=AP News|data=2024-01-11|limba=en|atzessu=2024-04-05}}</ref>. *7 ghennàrgiu: eletziones generales in [[Bangladesh]]. Binchet sa Lega Populare Bengalesa pro sa de cuàturu bortas consecutivas.<ref>{{Tzita web|url=https://bdnews24.com/bangladesh/5ps4txfm44|tìtulu=Bangladesh Election Commission schedules parliamentary polls for Jan 7|autore=Senior Correspondent|situ=bdnews24.com|limba=en|atzessu=2024-04-05}}</ref><ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-67889387|tìtulu=Bangladesh election: PM Sheikh Hasina wins fourth term in controversial vote|data=2024-01-07|atzessu=2024-04-05}}</ref> *8 ghennàrgiu: su presidente de [[Ecuadòr|Ecuador]] decrarat s'istadu de emergèntzia a pustis chi José Adolfo Macías Villamar, cabu de unu cartellu de sa droga, fuet de presone<ref>{{Tzita noas|limba=en|autore=Alexandra Valencia|url=https://www.reuters.com/world/americas/ecuador-declares-state-emergency-amid-prison-chaos-2024-01-08/|tìtulu=Ecuador declares state of emergency amid prison chaos|publicatzione=Reuters|data=2024-08-01}}</ref>. *10 ghennàrgiu: in [[Pàpua Noa Guinea]], incumentzat unu sumbùgiu, nàschidu dae sa protesta pro sa ridutzione de su salàriu de is guàrdias de seguresa (atribuida a una faddina), chi at a causare 22 mortos e 44 ingortos<ref>{{Tzita noas|limba=en-AU|url=https://www.abc.net.au/news/2024-01-12/png-government-attempts-to-restore-essential-services/103312786|tìtulu=Discovery of six bodies lifts death toll in PNG riots to 22|publicatzione=ABC News|data=2024-01-12|atzessu=2024-04-05}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://today.rtl.lu/news/world/a/2156775.html|tìtulu='Waves of casualties' : Troops restore order after riots in Papua New Guinea|situ=today.rtl.lu|limba=en|atzessu=2024-04-05|dataarchìviu=2024-01-12|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20240112054158/https://today.rtl.lu/news/world/a/2156775.html|urlmortu=eja}}</ref>. *12 ghennàrgiu: ''Operatzione Bardianu de sa Prosperidade'': una coalitzione conduida dae is [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]] bombardat fortzas Houti in [[Jemen]] comente a risposta a is atacos a is naves in su [[Mare Ruju]] de su mese de ledàmene [[2023]]<ref>{{Tzita noas|limba=en-US|nùmene=Alex|sambenadu=Horton|nùmene2=Dan|sambenadu2=Lamothe|nùmene3=Missy|sambenadu3=Ryan|url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2024/01/11/us-strike-yemen-houthis-red-sea/|tìtulu=U.S.-led coalition strikes Iran-aligned Houthi militants in Yemen|publicatzione=Washington Post|data=2024-01-20|atzessu=2024-04-05}}</ref>. *13 ghennàrgiu: eletziones presidentziales in [[Taiwan]]. Binchet Lai Ching-te (Partidu Progressista Democràticu) cun su 40% de is votos<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|nùmene=Helen|sambenadu=Davidson|nùmene2=Amy|sambenadu2=Hawkins|url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/13/taiwan-ruling-partys-lai-ching-te-wins-presidential-election|tìtulu=Taiwan elects Lai Ching-te, from incumbent pro-sovereignty party, as president|publicatzione=The Observer|data=2024-01-13|atzessu=2024-07-19}}</ref>. *14 ghennàrgiu: **Margarita II de [[Danimarca]] abdicat in su de 52 anniversàrios de rennu, lassende sa càrriga a fìgiu suo, Federicu X<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-67854395|tìtulu=Queen Margrethe II: Danish monarch announces abdication live on TV|data=2023-12-31|atzessu=2024-07-19}}</ref>. **Eletziones presidentziales me is [[Comoras]]. Pro more de sa boicotadura de s'opositzione, Azali Assoumani est torradu a elègere cun su 62,9 de is votos, ma cun s'acudida de su 16,3% isceti de is chi teniant deretu de votu<ref>{{Tzita web|url=https://www.france24.com/en/afrique/20240117-unrest-grips-comoros-opposition-rejects-president-re-election|tìtulu=Unrest grips Comoros as opposition rejects president's re-election|situ=France 24|data=2024-01-17|limba=en|atzessu=2024-07-19}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.barrons.com/news/comoros-to-hold-presidential-vote-on-january-14-671cffbe|tìtulu=Comoros To Hold Presidential Vote On January 14|autore=AFP-Agence France Presse|situ=www.barrons.com|limba=en-US|atzessu=2024-07-19}}</ref>. *15 ghennàrgiu: **a pustis de una crisi polìtica curtza a pustis de is eletziones de su 2023, Bernardo Arévalo essit su de 52 presidentes de [[Guatemala]]<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/guatemala-election-torres-arevalo-d5bffc895c90570aafa77a0b2056a640|tìtulu=Progressive Arévalo is 'virtual winner' of Guatemala election after corruption angered voters|situ=AP News|data=2023-08-20|limba=en|atzessu=2024-07-19}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-inauguration-opposition-f968cd763fa6540a784ea9612fc33e38|tìtulu=Bernardo Arévalo sworn in as Guatemala's president despite months of efforts to derail inauguration|situ=AP News|data=2024-01-14|limba=en|atzessu=2024-07-19}}</ref>. **[[Nauru]] bogat su connoschimentu ufitziale a su [[Taiwan]]<ref>{{Tzita noas|limba=en|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/taiwan-loses-first-ally-post-election-nauru-goes-over-china-2024-01-15/|tìtulu=Taiwan loses ally Nauru, accuses China of post-election ploy|publicatzione=Reuters|data=2024-01-15}}</ref>. **[[Iran]] bombardat "tzentros de ispia anti-Iran" in Erbil ([[Iraq]]), acanta de su consoladu [[Istados Unidos de Amèrica|istadunidensu]], s'arioportu locale e residèntzias tziviles<ref>{{Tzita web|url=https://www.elconfidencial.com/mundo/2024-01-15/iran-bombardea-la-embajada-de-estados-unidos-en-irak_3811793/|tìtulu=Irán bombardea "centros de espionaje antiiraní" en Irak, cerca del consulado de EEUU|autore=Alicia Alamillos;Óscar Hernández|situ=elconfidencial.com|data=2024-01-15|limba=es|atzessu=2024-07-19}}</ref>. **Kim Jong Un, ghia de sa [[Corea de su Norte|Corea de su Nord]], abbandonat s'idea de unificare su paisu cun sa [[Corea de su Sud]], e domandat de cambiare sa costitutzione pro dda cunsiderare paisu inimigu<ref>{{Tzita web|url=https://tg24.sky.it/mondo/2024/01/16/corea-del-nord-kim-jong-un-riunificazione|tìtulu=Corea del Nord, Kim Jong Un abbandona le prospettive d riunificazione|autore=Sky TG24|situ=tg24.sky.it|data=2024-01-16|limba=it|atzessu=2024-07-19}}</ref>. *16 ghennàrgiu: S'Iran ghetat una sèrie de atacos cun mìssiles e drones in sa provìntzia [[Pakistan|pakistana]] de su Balochistan, narende chi boliat corpire su grupu militante iranianu Baloch Jaish ul-Adl.<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-67999465|tìtulu=Iran admits carrying out deadly strike on Pakistan territory|data=2024-01-16|atzessu=2024-07-19}}</ref> *18 ghennàrgiu: su Pakistan ghetat atacos aèreos de vindita contras sa provìntzia iraniana de Sistan e Baluchestan<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-68014882|tìtulu=Pakistan launches retaliatory strikes into Iran, killing nine people|data=2024-01-18|atzessu=2024-07-21}}</ref>. *19 ghennàrgiu: su [[Giapone]] est su de chimbe paisos chi renessent a aterrare a subra de sa [[Luna]], cun sa missione SLIM<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/science-environment-68019846|tìtulu=Japan makes contact with 'Moon Sniper' on lunar surface|situ=BBC News|data=2024-01-19|limba=en-gb|atzessu=2024-07-21}}</ref>. *24 ghennàrgiu: unu bòlidu [[Rùssia|russu]] cun 65 presoneris de gherra [[Ucraina|ucràinos]], ses membros de echipàgiu e tres guàrdias ruet sena lassare subrabìvidos<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-us-canada-68079336|tìtulu=Russian plane crash: Ministry says 65 Ukrainian prisoners of war on plane that crashed|situ=BBC News|data=2024-01-24|limba=en-gb|atzessu=2024-07-21}}</ref>. *26 ghennàrgiu: **S'ONU pedit a [[Israele]] totu is mesuras possìbiles pro evitare atos de [[genotzìdiu]] in [[Fròngia de Gaza|Gaza]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-68097640|tìtulu=ICJ ruling: UN top court orders Israel to prevent genocidal acts in Gaza but not to end war|situ=BBC News|data=2024-02-13|limba=en-gb|atzessu=2024-07-21}}</ref>. Aberit fintzas un'imbìstigu in contu de unos cantos impreados suos, suspetados de àere leadu parte a is atentados de su 7 de su mese de ledàmene passadu<ref>{{Tzita web|url=https://www.france24.com/es/medio-oriente/20240126-unrwa-investiga-presunta-colaboraci%C3%B3n-de-su-personal-en-ataques-del-7-de-octubre-ee-uu-suspende-financiaci%C3%B3n|tìtulu=UNRWA investiga presunta colaboración de su personal en los ataques del 7 de octubre en Israel|situ=France 24|data=2024-01-26|atzessu=2024-07-21}}</ref>. **Eletziones generales in [[Tuvalu]]. Feleti Teo est eletu primu ministru<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|nùmene=Agence|sambenadu=France-Presse|url=https://www.theguardian.com/world/2024/feb/26/tuvalu-election-feleti-teo-named-pm-prime-minister-kausea-natano|tìtulu=Tuvalu names Feleti Teo prime minister after pro-Taiwan leader Kausea Natano ousted|publicatzione=The Guardian|data=2024-02-26|atzessu=2024-07-21}}</ref>. *27 ghennàrgiu: s'[[Iran]] ponet unu satèllite a 275 km de artària, sa màssima in ue siat mai lòmpida, moende oriolos in contu de sa capatzidade sua de ghetare atacos de mìssiles cun pretzisione<ref>{{Tzita web|url=https://www.france24.com/es/medio-oriente/20240120-ir%C3%A1n-lanza-exitosamente-un-sat%C3%A9lite-y-acrecienta-las-preocupaciones-por-el-programa-de-misiles|tìtulu=Irán lanza exitosamente un satélite y acrecienta las preocupaciones por el programa de misiles|situ=France 24|data=2024-01-20|atzessu=2024-07-21}}</ref>. *28 ghennàrgiu: [[Niger]], [[Mali]] e [[Burkina Faso]] annùntziant de bòlere lassare sa Comunidade Econòmica de is Istados de s'Africa Otzidentale, acusende·dda de àere traidu is ideales de is fundadores suos<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/mali-niger-burkina-faso-ecowas-west-africa-5a5dc2180e39223c91b1820067db4011|tìtulu=Mali, Niger and Burkina Faso withdraw from West Africa regional bloc ECOWAS as tensions deepen|situ=AP News|data=2024-01-28|limba=en|atzessu=2024-07-21}}</ref>. === Freàrgiu === * 2 freàrgiu: in [[Cile]], me is comunas de [[Viña del Mar]] e [[Valparaiso]] e àteras s'isvilupat unu fogu chi isperdet àreas mannas de padente, urbanas e industriales, ochiende fintzas a 131 persones, su prus nùmeru artu de vìtimas in eventos de custu tipu in su sèculu XXI<ref>{{Tzita web|url=https://www.meganoticias.cl/nacional/438432-incendio-en-valparaiso-se-transforma-en-el-segundo-mas-letal-del-mundo-en-el-siglo-xxi-05-02-2024.html|tìtulu=Incendio en Valparaíso se transforma en el segundo más letal del mundo en el siglo XXI|situ=meganoticias.cl|data=2024-02-05|limba=es|atzessu=2024-07-21}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://cooperativa.cl/noticias/pais/desastres-naturales/incendios-forestales/bomberos-centra-trabajo-en-busqueda-de-victimas-y-control-de-amagos-de/2024-02-04/175909.html|tìtulu=Bomberos centra trabajo en búsqueda de víctimas y control de amagos de incendio|autore=Cooperativa.cl|situ=Cooperativa.cl|limba=es|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 6 freàrgiu: s'ex-presidente de Cile Sebastián Piñera morit in sa ruta de un'[[elicòteru]]. * 4 freàrgiu: eletziones generales in [[El Salvadòr|El Salvador]]. Nayib Bukele (de Nuevas Ideas, partidu de tzentru-dereta) est torradu a elègere<ref>{{Tzita web|url=https://www.treccani.it/magazine/atlante/geopolitica/nayib-bukele-rieletto-presidente-di-el-salvador.html|tìtulu=Nayib Bukele rieletto presidente di El Salvador|situ=Treccani|limba=it|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 8 freàrgiu: eletziones parlamentares in [[Pakistan]]. Sa majoria de is iscannos andat a polìticos indipendentes, chi benint in parte manna dae su partidu natzionalista bandidu de tzentru Movimentu pro sa Giustìtzia de Pakistan<ref>{{Tzita web|url=https://www.ft.com/content/35a6dd5b-2924-40ad-a650-004ec6379e00|tìtulu=Imran Khan loyalists win shock victory in Pakistan election|situ=www.ft.com|limba=en|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 10 freàrgiu: sa presidente de [[Ungheria]] Katalin Novák renùntziat a sa càrriga a pustis de un'iscàndalu nàschidu pro àere fatu gràtzia a un'òmine cundennadu pro pedofilia<ref>{{Tzita web|url=https://www.ilfattoquotidiano.it/2024/02/10/ungheria-la-presidente-katalin-novak-si-e-dimessa-concesse-la-grazia-a-un-uomo-che-voleva-insabbiare-processo-a-un-pedofilo/7442228/|tìtulu=Ungheria, la presidente Katalin Novak si è dimessa. Concesse la grazia a un uomo che voleva insabbiare processo a un pedofilo|situ=Il Fatto Quotidiano|data=2024-02-10|limba=it-IT|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 11 freàrgiu: segundu turnu de is eletziones generales in [[Finlàndia]]. Su cunservadore Alexander Stubb est torradu a elègere a presidente<ref>{{Tzita web|url=https://elpais.com/internacional/2024-02-11/finlandia-acude-a-las-urnas-en-la-segunda-vuelta-de-las-elecciones-presidenciales.html|tìtulu=El conservador Alexander Stubb gana las elecciones presidenciales de Finlandia|autore=Agencias, El País|situ=El País|data=2024-02-11|limba=es|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 14 freàrgiu: ** In [[Kansas City (Missouri)]], [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]], morit una persone e 21 sunt ingortas in un'isparadòrgiu in s'ìnteri de sa festa pro sa bìnchida de su Super Bowl<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/mundo/articles/cd17gl36pz3o|tìtulu=Kansas City Chiefs: al menos un muerto y 21 heridos en un tiroteo en las celebraciones de los campeones del Super Bowl en EE.UU.|situ=BBC News Mundo|data=2024-02-14|limba=es|atzessu=2024-07-21}}</ref>. ** Eletziones presidentziales in [[Indonèsia]]. Binchet Prabowo Subianto de su Movimentu Gran Indonesia (dereta)<ref>{{Tzita web|url=https://www.thejakartapost.com/election-2024|tìtulu=Indonesia Decides: 2024 Elections|autore=The Jakarta Post|situ=The Jakarta Post|limba=en|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 18 freàrgiu: in su cuntestu de sa [[Crisi russu-ucraina (2014-sighende)|Gherra Russu-Ucraina]], sa tzitade ucràina Avdíivka ruet in manu a is fortzas armadas russas a pustis de meses de cumbatas<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-68323366|tìtulu=Avdiivka: Ukraine troops leave embattled eastern town|data=2024-02-17|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 21 freàrgiu: a su mancu 60 sordados russos morint a pustis chi duos mìssiles ucràinos corpint unu tzentru de annestru in sa regione de Donetsk, [[Ucraina|Ucràina]]<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-68358008|tìtulu=Ukraine war: Dozens of Russian troops 'die in air strike'|data=2024-02-21|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 22 freàrgiu: ** [[Fogu de València de su 2024|Unu fràigu de 138 apartamentos de brùsiat]] in sa tzitade de [[Valentzia|València]]. Morint 10 persones e 15 sunt fertas<ref>{{Tzita web|url=https://www.levante-emv.com/comunitat-valenciana/2024/03/12/incendio-campanar-policia-confirma-electrodomestico-cocina-piso-86-origen-fuego-99356036.html|tìtulu=La Policía confirma que un electrodoméstico de la cocina del piso 86 originó el incendio de Campanar|autore=Teresa Domínguez|situ=Levante-EMV|data=2024-03-12|limba=es|atzessu=2024-04-05}}</ref>. ** Nova-C lander, de s'azienda americana Intuitive Machines est su primu veìculu cummertziale a aterrare a subra de sa Luna<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|nùmene=Maanvi|sambenadu=Singh|nùmene2=Martin|sambenadu2=Belam|nùmene3=Maanvi|sambenadu3=Singh (now)|url=https://www.theguardian.com/science/live/2024/feb/22/nasa-odysseus-moon-landing-intuitive-machines|tìtulu=Odysseus spacecraft lands on the moon as Nasa hails ‘giant leap forward’ – as it happened|publicatzione=the Guardian|data=2024-02-23|atzessu=2024-07-21}}</ref>. *24 freàrgiu: sa Comunidade Econòmica de is Istados de s'Africa Otzidentale santzionat su [[Niger]] e sighit a pedire sa liberatzione de s'ex presidente Mohamed Bazoum e sa famìlia sua<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/2/24/ecowas-lifts-sanctions-on-niger-amid-tensions-in-west-africa-bloc|tìtulu=ECOWAS lifts sanctions on Niger amid tensions in West Africa bloc|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2024-07-21}}</ref>. *28 freàrgiu: [[Haiti]] decrarat s'istadu de emergèntzia a pustis chi bandas atzòchiant in suas presones e esigint is dimissiones de su primu ministru Ariel Henry<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/haiti-prison-break-2788f145b0d26efc2aa199e923724e0f|tìtulu=Haiti declares a curfew as it tries to restore order after weekend jailbreak, explosion of violence|situ=AP News|data=2024-03-03|limba=en|atzessu=2024-07-21}}</ref>. *29 freàrgiu: sordados de is fortzas armadas de [[Israele]] ochient a prus de chentu persones in sa Tzitade de [[Gaza]]. Su contu de is vìtimas palestinesas de sa gherra passat is 30000 persones<ref>{{Tzita web|url=https://www.nbcnews.com/news/world/israel-hamas-war-aid-convoy-gaza-city-dead-idf-opened-fire-rcna141195|tìtulu=More than 100 killed as Israeli troops accused of opening fire on Gazans crowded around aid convoy|situ=NBC News|data=2024-02-29|limba=en|atzessu=2024-07-21}}</ref>. === Martzu === * 7 martzu: s'[[Isvètzia]] intrat in sa [[Organizatzione de su Tratadu de s'Atlànticu Norte|NATO]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_223446.htm|tìtulu=Sweden officially joins NATO|autore=NATO|situ=NATO|limba=en|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 8 martzu: s'ex presidente de [[Honduras]] Juan Orlando Hernández est decraradu culpàbile de tràficu de droga dae una corte federale de [[Noa York]]<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/honduras-president-juan-orlando-hernandez-corruption-trial-7c43423f12ff71859c370be2fc6ac5b0|tìtulu=Former president of Honduras convicted in US of aiding drug traffickers|situ=AP News|data=2024-03-08|limba=en|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 10 martzu: eletziones legislativas in [[Portogallu]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.politico.eu/article/portugual-election-above-average-participation/|tìtulu=Portugal election sees above-average turnout in very tight contest|situ=POLITICO|data=2024-03-10|limba=en-GB|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 11 martzu: su primu ministru e presidente de [[Haiti]] Ariel Henry annùntziat is dimissiones cando unu guvernu de transitzione at a essere formadu, pro neghe de s'ispainadura de sa violèntzia de sa gherra de bandas in sa capitale de s'istadu<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/haiti-henry-resignation-prime-minister-violence-28acaecc1d80d993c99fe43a5e1e1f7f|tìtulu=Haiti is preparing itself for new leadership. Gangs want a seat at the table|situ=AP News|data=2024-03-12|limba=en|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 13 martzu: s'[[Unione Europea]] aprovat sa Lege a subra de s'Inteligèntzia Artifitziale, su primu regulamentu de su mundu in contu de custos trastos<ref>{{Tzita web|url=https://www.cnbc.com/2024/03/13/european-lawmakers-endorse-worlds-first-major-act-to-regulate-ai.html|tìtulu=World’s first major act to regulate AI passed by European lawmakers|autore=Karen Gilchrist,Ruxandra Iordache|situ=CNBC|data=2024-03-13|limba=en|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 14 martzu: Tres sordados morint e 27 persones sunt feridas in un'atacu de 5 terroristas de s'organizatzione [[Al Shabaab]] contra a s'Hotel Syl de [[Mogadìsciu]], capitale de [[Somàlia]], frecuentadu dae funtzionàrios de su guvernu e legisladores. Is 5 terroristas sunt istados ochidos dae agentes de seguresa<ref>{{Tzita web|url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/news/east-africa/3-soldiers-dead-27-civilians-injured-in-somalia-attack-4557340|tìtulu=3 soldiers dead, 27 people injured in Somalia's Al Shabaab attack|situ=The East African|data=2024-03-15|limba=en|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 15-17 martzu: eletziones presidentziales in [[Rùssia]]. [[Vladimir Putin]] est torradu a elègere<ref>{{Tzita web|url=https://www.teleborsa.it/News/2024/03/18/russia-putin-rieletto-presidente-con-l87-5percento-3.html|tìtulu=Russia, Putin rieletto presidente con l'87,5%|situ=www.teleborsa.it|limba=it|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 22 martzu: in [[Krasnogorsk]], [[Rùssia]], terroristas de s'ISIS-K ochient a su mancu a 145 persones e nde ferrent a àteras 551 in un'atacu in una sala de cuntzertos<ref>{{Tzita web|url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/death-toll-from-concert-hall-attack-in-russia-s-moscow-region-rises-to-144/3178519|tìtulu=Death toll from concert hall attack in Russia’s Moscow region rises to 144|situ=www.aa.com.tr|limba=en|atzessu=2024-07-21}}</ref>. * 24 martzu: ** Unu [[terremotu]] in [[Pàpua Noa Guinea]] ochiet a su mancu a 160-2000 persones<ref>{{Tzita noas|limba=en|autore=TSJ Reporter 3|url=https://thestreetjournal.org/death-toll-in-papua-new-guinea-climbs-to-2000/|tìtulu=Death toll in Papua New Guinea landslide climbs to 2000|publicatzione=The Street Journal|data=2024-05-27|atzessu=2024-07-22|dataarchìviu=2024-05-27|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20240527144220/https://thestreetjournal.org/death-toll-in-papua-new-guinea-climbs-to-2000/|urlmortu=eja}}</ref>. ** Eletziones presidentziales in [[Senegal]]. Binchet Bassirou Diomaye Faye cun su 54,28% de is votos<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/afrique/articles/cnek82d12jeo|tìtulu=Bassirou Diomaye Faye : Il est élu au premier tour avec 54,28 % selon les résultats provisoires|situ=BBC News Afrique|data=2024-03-24|limba=fr|atzessu=2024-07-22}}</ref>. * 25 martzu: 4 persones morint in un'esplosione in un'albergu in sa tzitade de Mandera, [[Kenya]], causada dae s'organizatzione [[Terrorismu|terrorista]] Al Shabaab<ref>{{Tzita web|url=https://www.africanews.com/2024/03/26/kenya-four-people-killed-in-blast-near-police-station/|tìtulu=Kenya: Four people killed in blast near police station|autore=AfricaNews|situ=Africanews|data=2024-03-26CET08:27:40+01:00|limba=en|atzessu=2024-07-22}}</ref>. * 26 martzu: in [[Baltimora]], [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]], sa nave porta-cuntenidores MV Dali atumbat cun su ponte Francis Scott Key, iscialochende ·ddu<ref>{{Tzita web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2024/03/26/puente-francis-scott-key-baltimore-derrumbe-barco-trax/|tìtulu=Un puente en Baltimore se derrumba tras ser golpeado por un gran barco|autore=Gonzalo Jimenez|situ=CNN|data=2024-03-26|limba=es|atzessu=2024-07-22}}</ref>. *28 martzu: in [[Mèssicu]], una martza pro pedire giustìtzia pro s'ochidòrgiu de una pipia de 8 acabbat cun s'ochidòrgiu de una persone chi si creiat responsàbile de su fatu<ref>{{Tzita web|url=https://www.infobae.com/mexico/2024/03/28/caso-camila-habitantes-de-taxco-intentan-linchar-a-presuntos-asesinos-de-nina-de-8-anos/|tìtulu=Caso Camila: habitantes de Taxco linchan a presuntos asesinos de niña de 8 años|autore=Por Brenda Terreros|situ=infobae|data=2024-03-28|limba=es-ES|atzessu=2024-07-22}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.infobae.com/mexico/2024/03/29/reportan-supuesto-fallecimiento-del-hijo-de-ana-rosa-diaz-presunta-asesina-de-camila-gomez-nina-secuestrada-en-taxco/|tìtulu=Reportan supuesto fallecimiento del hijo de Ana Rosa Díaz, presunta asesina de Camila Gómez, niña secuestrada en Taxco|autore=Por Ulises Flores Hernández|situ=infobae|data=2024-03-29|limba=es-ES|atzessu=2024-07-22}}</ref>. *31 martzu: [[Romania]] e [[Bulgaria]] intrant in s'Àrea Schengen<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-67834837|tìtulu=Romania and Bulgaria to join Schengen border-free zone by air and sea|data=2023-12-28|atzessu=2024-07-30}}</ref>. === Abrile === * 1 abrile: [[Israele]] atacat s'ambasciada [[Iran|iraniana]] de [[Damasco]], ochiende a 16 persones<ref>{{Tzita web|url=https://www.ilpost.it/2024/04/01/siria-attacco-ambasciata-iran-damasco/|tìtulu=C'è stato un bombardamento contro l'ambasciata iraniana in Siria|situ=Il Post|data=2024-04-01|limba=it|atzessu=2024-07-30}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/mondo/mediooriente/2024/04/03/media-sale-a-16-bilancio-dei-morti-in-raid-israeliano-a-damasco_2ccd067f-dd0e-47cf-8120-01de7bdc6103.html|tìtulu=Media, sale a 16 bilancio dei morti in raid israeliano a Damasco - Medio Oriente - Ansa.it|situ=Agenzia ANSA|data=2024-04-03|limba=it|atzessu=2024-07-30}}</ref>. * 3 abrile: unu [[terremotu]] de magnitudo 7,4 iscùtinat [[Taiwan]], ochiende a 19 persones e lassende·nde fertas a àteras 1145<ref>{{Tzita web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2024/04/05/terremoto-taiwan-lecciones-prevencion-construccion-trax/|tìtulu=El mayor terremoto en décadas que sacudió Taiwán no la doblegó y puso en relieve su preparación. Estas son las lecciones aprendidas|autore=Melissa Velásquez Loaiza|situ=CNN|data=2024-04-05|limba=es|atzessu=2024-07-30}}</ref>. * 4 abrile: ** Eletziones generales in [[Kuwait]]<ref name=":0" />. ** Sa [[Somàlia]] nch'at bogadu a s'ambasciadore de s'[[Etiòpia]] in su cuntestu de sa cuntierra pro s'acòrdiu portuale de s'Etiòpia cun Somalilàndia, territòriu chi ''de iure'' apartenet a sa Somàlia, mancari siat indipendente ''de facto''. Sa Somàlia at fintzas tzerriadu a s'ambasciadore suo in Etiòpia pro "consultas cumpletas"<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-68734631|tìtulu=Somalia expels Ethiopian ambassador amid row over Somaliland port deal|data=2024-04-04|atzessu=2024-07-31}}</ref>. ** Unu traballadore umanitàriu [[Turkia|turcu]] e un'àteru sòmalu morint in un'atacu de s'organizatzione terrorista Al Shabaab, cando is furgones in ue fiant biagende sunt corpidos dae un'esplosione in [[Mogadìsciu]], Somàlia<ref>{{Tzita web|url=https://www.voanews.com/a/turkish-aid-worker-killed-in-attack-in-somalia-/7557831.html|tìtulu=Turkish aid worker killed in attack in Somalia|situ=Voice of America|data=2024-04-04|limba=en|atzessu=2024-07-31}}</ref>. *5 abrile: **Unu terremotu de magnitudo 4,8 iscùtinat sa tzitade de [[Noa York]] sena fàghere dannos de importu o vìtimas<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/mundo/articles/c51j18r83e5o|tìtulu=Nueva York sufre un inusual temblor de 4,8, el peor en los últimos en 40 años|situ=BBC News Mundo|data=2024-04-05|limba=es|atzessu=2024-07-31}}</ref>. **In [[Quito]], s'ex-visu-presidente de [[Ecuadòr|Ecuador]] Jorge Glas est arrestadu in s'ambasciada de su [[Mèssicu]]. Su fatu càusat sa truncadura de is relatziones diplomàticas intre is duos paisos<ref>{{Tzita web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2024/04/06/policia-de-ecuador-detiene-al-jorge-glas-en-la-embajada-de-mexico-y-amlo-declara-que-suspendera-relaciones-diplomaticas/|tìtulu=Gobierno de México anuncia ruptura de relaciones diplomáticas con Ecuador tras detención del exvicepresidente Jorge Glas en su embajada en Quito|autore=Ángela Reyes Haczek|situ=CNN|data=2024-04-06|limba=es|atzessu=2024-07-31}}</ref>. *6 abrile: **Segundu turnu de is eletziones presidentziales in [[Islovàchia]]. Peter Pellegrini (de Hlas, tzentru-manca) est eligidu a presidente<ref>{{Tzita web|url=https://www.politico.eu/article/slovak-presidential-election-second-round/|tìtulu=Slovak presidency goes to PM Fico’s proxy|situ=POLITICO|data=2024-04-06|limba=en-GB|atzessu=2024-08-18}}</ref>. **Sa [[Somàlia]] proibit sa pisca a bulìgiu pro amparare s'[[Otzèanu Indianu]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/news/east-africa/somalia-bans-fishing-trawlers-from-its-waters-4586890|tìtulu=Somalia bans fishing trawlers from its waters|situ=The East African|data=2024-04-11|limba=en|atzessu=2024-08-18}}</ref>. *8 abrile: eclisse totale solare, chi si bidiat in [[Mèssicu]], [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]] e [[Canada]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/mundo/articles/cw0zydzyj1jo|tìtulu=Eclipse solar total: las impactantes imágenes del "anillo de diamante" creado por el fenómeno astronómico|situ=BBC News Mundo|data=2024-04-08|limba=es|atzessu=2024-08-18}}</ref>. *9 abrile: a pustis de is dimissiones de Leo Varadkar, Simon Harris (de Fine Gael, tzentru-dereta) essit ''Taoiseach'' (primu ministru) de [[Repùbrica de s'Irlanda|Irlanda]]. Est su prus giòvanu de semper<ref>{{Tzita publicatzione|data=2024-04-09|tìtulu=Cabinet members receive seals of office after reshuffle|limba=en|atzessu=2024-08-18|url=https://www.rte.ie/news/politics/2024/0409/1442464-harris-politics/}}</ref>. *10 abrile: eletziones legislativas in [[Corea de su Sud]]. S'Alleàntzia Democràtica (tzentru-manca) binchet 176 iscannos contras a is 108 iscannos de s'unione de tzentru-dereta<ref>{{Tzita publicatzione|nùmene=Victor|sambenadu=Cha|data=2024-04-10|tìtulu=South Korea’s 2024 General Election: Results and Implications|limba=en|atzessu=2024-08-18|url=https://www.csis.org/analysis/south-koreas-2024-general-election-results-and-implications|nùmene2=Jinwan|sambenadu2=Park|nùmene3=Andy|sambenadu3=Lim}}</ref>. *13 abrile: **S'[[Iran]] ghetat un'atacu contras [[Israele]], comente a vindita pro s'atacu a s'ambasciada de [[Damasco]] de su 1 abrile<ref>{{Tzita web|url=https://nypost.com/2024/04/13/world-news/iran-launches-wave-of-drone-attacks-at-israel-report/|tìtulu=Iranians celebrate after attacking Israel from all sides with suicide drones, missiles and rockets|autore=Chris Harris, Matthew Sedacca, Patrick Reilly|data=2024-04-13|limba=en-US|atzessu=2024-08-18}}</ref>. **Piratas Sòmalos lassant lìbera una nave cun bandera de su [[Bangladesh]] a pustis de unu mese de secuestru<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-68811930|tìtulu=Somali pirates free Bangladesh-flagged vessel, MV Abdullah|data=2024-04-14|atzessu=2024-08-18}}</ref>. *16 abrile: a su mancu 32 persones morint pro neghe de su tempus malu in s'[[Oriente Mèdiu]], chi càusat inundamentos e interrutziones de servìtziu in s'arioportu de [[Dubai]]<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68831408|tìtulu=Dubai airport chaos as UAE and Oman reel from deadly storms|data=2024-04-16|atzessu=2024-08-18}}</ref>. *17 abrile: **Eletziones generales me is [[Ìsulas Salomone]]. Su partidu Propiedade, Unidade e Responsabilidade de su primu ministru Manasseh Sogavare binchet 15 de is 50 iscannos, sena lòmpere a sa majoria<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/24/solomon-islands-pro-china-pm-manasseh-sogavare-fails-to-secure-majority|tìtulu=Solomon Islands pro-China PM Manasseh Sogavare fails to secure majority|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2024-08-18}}</ref>. **Eletziones parlamentares de [[Croàtzia]]. Su partidu Unione Democràtica Croata (tzentru-dereta) de su presidente Andrej Plenković binchet su prus de is iscannos<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|nùmene=Jon|sambenadu=Henley|nùmene2=Jon Henley Europe|sambenadu2=correspondent|url=https://www.theguardian.com/world/2024/apr/18/croatia-election-results-hdz-democratic-union-pm-andrej-plenkovic-without-majority-sdp-homeland-movement|tìtulu=Political uncertainty in Croatia as ruling party wins most seats but no majority|publicatzione=The Guardian|data=2024-04-18|atzessu=2024-08-18}}</ref>. *19 abrile: Israele ghetat atacos aèreos contras a s'Iran comente a vindita pro is atacos de su 13 abrile<ref>{{Tzita web|url=https://www.cnn.com/2024/04/18/middleeast/isfahan-iran-explosion-intl-hnk|tìtulu=Israel has carried out a strike inside Iran, US official tells CNN, as explosions reported near military base|autore=Alex Marquardt, Helen Regan, Hamdi Alkhshali, Artemis Moshtaghian, Adam Pourahmadi|situ=CNN|data=2024-04-19|limba=en|atzessu=2024-08-18}}</ref>. *25 abrile: a pustis de is dimissiones de su presidente e primu ministru, in Haiti leat su podere unu cussìgiu presidentziale de transitzione<ref>{{Tzita web|url=https://lenouvelliste.com/article/247858/les-membres-du-conseil-presidentiel-de-transition-ont-prete-serment-tot-jeudi-25-avril-2024-au-palais-national|tìtulu=Les membres du Conseil présidentiel de transition ont prêté serment au Palais national|situ=lenouvelliste.com|limba=fr|atzessu=2024-08-18}}</ref>. *29 abrile: **unos cantos inundamentos in s'istadu [[Brasile|brasilianu]] de [[Rio Grande do Sul]] càusant deghinas de mortos e lassant a mìgias de persones sena domo<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-68935249|tìtulu=Brazil floods: Residents stranded on rooftops in Rio Grande do Sul|data=2024-05-01|atzessu=2024-09-22}}</ref>. **50 persones morint e 84 sunt pèrdidas cando unu terraprenu ferroviàriu ruet acanta de Mai Mahiu, [[Kenya]]. Custu s'agiunghet devastazione a su degòlliu causadu dae is indundamentos in Kenya e [[Tanzània]], chi ant causadu sa morte de 488 persones e s'isfollamentu de àteros 503.000<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-68896456|tìtulu=Kenya flooding: Around 50 killed in villages near Mai Mahiu town|data=2024-04-29|atzessu=2024-09-22}}</ref>. *30 abrile: is paisos de su [[G7]] si ponent de acòrdiu pro non impreare prus su carbone comente fonte de energia a intro de su 2030-2035<ref>{{Tzita publicatzione|data=2024-04-30|tìtulu=STATEMENT: G7 Leaders Agree to Shut Down Coal Plants|limba=en|atzessu=2024-09-22|url=https://www.wri.org/news/statement-g7-leaders-agree-shut-down-coal-plants|dataarchìviu=2024-05-08|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20240508145930/https://www.wri.org/news/statement-g7-leaders-agree-shut-down-coal-plants|urlmortu=eja}}</ref>. === Maju === * 5 maju: eletziones generales in [[Panamá|Pànama]]. Binchet José Raúl Mulino (''Realizando Metas'', dereta)<ref>{{Tzita web|url=https://cnnespanol.cnn.com/resultado-panama-lecciones-presidente-en-vivo-orix/|tìtulu=Resultados de la elección presidencial de Panamá, en vivo|situ=CNN|limba=es|atzessu=2024-10-08}}</ref>. * 6 maju: eletziones presidentziales in [[Ciàd|Ciad]]. Binchet Mahamat Déby (''Mouvement Patriotique du Salut'', dereta)<ref>{{Tzita web|url=https://fr.news.yahoo.com/pr%C3%A9sidentielle-au-tchad-premi%C3%A8res-r%C3%A9actions-063040754.html|tìtulu=Présidentielle au Tchad: premières réactions au lendemain de la victoire annoncée de Mahamat Idriss Déby|situ=Yahoo! News|data=2024-05-10|limba=fr|atzessu=2024-10-08|dataarchìviu=2024-05-10|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20240510080527/https://fr.news.yahoo.com/pr%C3%A9sidentielle-au-tchad-premi%C3%A8res-r%C3%A9actions-063040754.html|urlmortu=eja}}</ref>. * 8 maju: segundu turnu de is eletziones presidentziales in [[Matzedònia de su Norte|Matzedònia de su Nord]]. Binchet Gordana Siljanovska-Davkova (''ВМРО–ДПМНЕ'', Organizatzione Rivolutzionària Matzèdone Interna – Partidu Democràticu pro s'Unidade de Matzedònia, tzentru-dereta)<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/north-macedonia-election-corruption-european-union-bulgaria-ac12182171ed7d46f160feeb469c7aa4|tìtulu=North Macedonia elects first woman president as center-left incumbents suffer historic losses|situ=AP News|data=2024-05-08|limba=en|atzessu=2024-10-08}}</ref>. * 10 maju: ** S'Assemblea generale de is [[ONU|Natziones Unidas]] detzidet chi sa [[Istadu de Palestina|Palestina]] podet sètzere intra is istados membros a incumentzare dae s'assemblea de su 10 de cabudanni de su 2024<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68983650|tìtulu=UN general assembly calls on Security Council to admit Palestine as member|data=2024-05-10|atzessu=2024-10-08}}</ref>. ** Una sèrie de traschias solares e erutziones solares de livellu G5 (estremu) ingendrant auroras polares a latitùdines diferentes dae su sòlitu. Est sa prima traschia G5 a pustis de su 2003<ref>{{Tzita web|url=https://www.nytimes.com/2024/05/10/science/solar-storm-earth.html|tìtulu=Solar Storm Intensifies, Making Northern Lights Visible: What to Know…|situ=NY Times|data=2024-05-11|limba=en|atzessu=2024-10-08|dataarchìviu=2024-05-11|urlarchìviu=https://archive.today/20240511063252/https://www.nytimes.com/2024/05/10/science/solar-storm-earth.html|urlmortu=eja}}</ref>. *11 maju: s'istadu [[Istados Unidos de Amèrica|istadunidensu]] de su [[Minnesota]] càmbiat sa bandera de manera ufitziale<ref>{{Tzita web|url=https://www.nmas.com.mx/internacional/estados-unidos/minnesota-estrena-bandera-quejas-ofensa-racial/|tìtulu=Minnesota Estrena Bandera tras Quejas por Ofensa Racial del Estandarte Anterior|situ=N+|data=2023-12-21|limba=es-MX|atzessu=2024-10-09}}</ref>. *15 maju: **Lawrence Wong leat s'incàrrigu de primu ministru de [[Singapore]] in logu de Lee Hsien Loong concas e is eletziones de su 2025<ref>{{Tzita web|url=https://www.corriere.it/esteri/24_maggio_15/nuova-era-singapore-dopo-vent-anni-cambia-premier-e761ff55-226b-4cf8-b0db-22579ab55xlk.shtml|tìtulu=Nuova era a Singapore: dopo vent’anni cambia il premier (e non è un altro Lee)|situ=Corriere della Sera|data=2024-05-15|limba=it-IT|atzessu=2024-10-09}}</ref>. **Su primu ministru de [[Islovàchia]] est ricoveradu in ispidale pro neghe de un'isparu retzidu in un'eventu guvernativu in Handlovà<ref>{{Tzita web|url=https://www.politico.eu/article/slovakia-prime-minister-robert-fico-shot-head-chest/|tìtulu=Slovak PM Robert Fico ‘will survive,’ deputy says|situ=POLITICO|data=2024-05-15|limba=en-GB|atzessu=2024-10-09}}</ref>. *19 maju: **Eletziones generales in sa [[Repùblica Dominicana]]. Luis Abinader (''Partido Revolucionario Moderno'', tzentru-manca), giai presidente, torrat a bìnchere<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/mundo/articles/c899gzw3pero|tìtulu=Luis Abinader logra un contundente triunfo en las elecciones de República Dominicana y será presidente 4 años más|situ=BBC News Mundo|data=2024-05-20|limba=es|atzessu=2024-10-09}}</ref>. **Su presidente de s'[[Iran]] Ebrahim Raisi e su ministru de is afàrios èsteros Hossein Amir-Abdollahianmorint in sa ruta de s'elicòteru in ue fiant biagende<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-middle-east-69035051|tìtulu=Iran's President Ebrahim Raisi killed in helicopter crash|publicatzione=BBC News|atzessu=2024-10-09}}</ref>. **Unu tentadu [[Corpu de Istadu|corpu de istadu]] in sa [[Repùblica Democràtica de su Congo]] creat abbolotu in sa capitale [[Kinshasa]]. Is sordados de su guvernu intervenent e torrant a istabilèssere sa calma<ref>{{Tzita noas|limba=en|url=https://www.lemonde.fr/en/le-monde-africa/article/2024/05/19/shooting-in-kinshasa-is-a-failed-coup-d-etat-says-congolese-army_6671940_124.html|tìtulu=Shooting in Kinshasa is a failed coup d'état, says Congolese army|data=2024-05-19|atzessu=2024-10-09}}</ref>. *20 maju: sa Corte Criminale Internatzionale emitet unu mandadu de arrestu pro su primu ministru de [[Israele]] [[Benjamin Netanyahu]] e sa ghia de [[Hamas]] in [[Fròngia de Gaza|Gaza]] Yahya Sinwar pro [[Crìmene de gherra|crìmines de gherra]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c3ggpe3qj6wo|tìtulu=Israel Gaza war: ICC prosecutor seeks arrest warrants for Netanyahu and Hamas leaders|situ=BBC News|data=2024-05-20|limba=en-GB|atzessu=2024-07-22}}</ref>. *24 maju: sa Corte de Giustìtzia Internatzionale de s'[[ONU]] òrdinat a Israele de firmare s'ofensiva militare in Rafah, Gaza de su sud<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-69055989|tìtulu=UN's top court orders Israel to halt military operations in Rafah|situ=BBC News|data=2024-05-24|limba=en-gb|atzessu=2024-07-22}}</ref>. *26 maju: eletzione presidentziales in [[Lituània]]. Torrat a bìnchere su presidente Gitanas Nausėda<ref>{{Tzita web|url=https://www.ilpost.it/2024/05/26/lituania-ballottaggio-presidenziali-nauseda-simonyte/|tìtulu=Il presidente della Lituania Gitanas Nauseda farà un secondo mandato|situ=Il Post|data=2024-05-26|limba=it|atzessu=2024-07-22}}</ref>. *29 maju: **eletziones generales in [[Sudàfrica]]. Pro sa prima borta in s'istòria democràtica de su paisu, su partidu Cungressu Natzionale Africanu non lompet a sa majoria<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cjll8nr6962o|tìtulu=ANC on course to lose majority in South Africa election|situ=www.bbc.com|limba=en-GB|atzessu=2024-10-10}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.africanews.com/2021/11/06/historic-losses-for-anc-open-new-era-in-south-african-politics/|tìtulu=Historic losses for ANC open new era in South African politics|autore=AfricaNews|situ=Africanews|data=2021-11-06CET11:46:50+01:00|limba=en|atzessu=2024-10-10}}</ref>. **eletziones parlamentares in [[Madagascàr|Madagascar]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.yahoo.com/news/madagascar-votes-parliamentary-elections-022625086.html|tìtulu=Madagascar votes in parliamentary elections|situ=Yahoo News|data=2024-05-30|limba=en-US|atzessu=2024-10-10}}</ref>. Su partidu chi tenet su podere, Giòvanos Determinados de Madagascar torrat a bìnchere. *30 maju: **s'ex presidente de is Istados Unidos, [[Donald Trump]], est giuigadu culpàbile de vàrios reatos, comente su de farsare registros de azienda e de pagare a àteras persones pro su silèntziu issoro. Est sa prima borta chi unu presidente istadunidensu est giuigadu culpàbile de unu crìmine<ref>{{Tzita web|url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/donald-trump-verdict-hush-money-trial-rcna152492|tìtulu=Donald Trump found guilty in historic New York hush money case|situ=NBC News|data=2024-05-30|limba=en|atzessu=2024-10-10}}</ref>. **16 ativistas pro-[[democratzia]] in [[Hong Kong]] sunt giugados culpàbiles de "trama cun sa punna de creare abbolotu pro s'organizatzione de primàrias pre-eletorales", segundu sa lege se seguresa de su 2020<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|nùmene=Helen|sambenadu=Davidson|url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/may/30/hong-kong-47-trial-verdict-pro-democracy-campaigners-national-security|tìtulu=‘Hong Kong 47’ trial: 14 activists found guilty of conspiracy to commit subversion|publicatzione=The Guardian|data=2024-05-30|atzessu=2024-10-10}}</ref>. === Làmpadas === * 1 làmpadas: ** agabbant is eletziones generales in [[Ìndia]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.cnn.com/2024/04/18/india/india-general-election-polls-open-intl-hnk/index.html|tìtulu=India heads to the polls in world’s biggest election. Here’s what to know|autore=Helen Regan, Rhea Mogul|situ=CNN|data=2024-04-19|limba=en|atzessu=2024-10-25}}</ref>. Su Partidu de su Pòpulu Indianu (dereta) perdet sa majoria assoluta, ma dda cunservat sa coalitzione sua, s'Alleàntzia Natzionale Democràtica<ref>{{Tzita web|url=https://www.nbcnews.com/news/world/india-election-results-narendra-modi-rcna154839|tìtulu=India hands PM Modi a surprise setback, with his majority in doubt|situ=NBC News|data=2024-06-04|limba=en|atzessu=2024-10-25}}</ref>. ** eletziones generales in [[Islanda]]. Binchet s'imprendidora Halla Tómasdóttir<ref>{{Tzita web|url=https://www.ruv.is/english/414491|tìtulu=Presidential Election 2024: Halla Tómasdóttir will be the next president of Iceland|situ=www.ruv.is|limba=en|atzessu=2024-10-25}}</ref>. * 2 làmpadas: eletziones generales in [[Mèssicu]]. Claudia Sheinbaum Pardo (Morena, manca) est sa presidente noa<ref>{{Tzita web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2024/06/03/claudia-sheinbaum-proxima-presidenta-gana-presidencia-elecciones-mexico-orix/|tìtulu=Claudia Sheinbaum gana las elecciones a la Presidencia de México, según resultados oficiales preliminares|autore=Por CNN Español|situ=CNN|data=2024-06-03|limba=es|atzessu=2024-10-25}}</ref>. * 9 làmpadas: ** su Partidu Populare Europeu, ghiadu dae Ursula von der Leyen abarrat su grupu prus mannu in su [[Parlamentu Europeu]] a pustis de is eletziones, mancari is votos balangiados dae sa dereta estrema<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/eu-election-right-migration-climate-polls-vote-0fbfcb7bd987008e802d70f759fa870b|tìtulu=Far-right gains in the EU election deal stunning defeats to France's Macron and Germany's Scholz|situ=AP News|data=2024-06-09|limba=en|atzessu=2024-10-25}}</ref>. ** eletziones generales in [[Santu Marinu]]. Binchet sa coalitzione Democratzia e Libertade (tzentru)<ref>{{Tzita web|url=https://bologna.repubblica.it/cronaca/2024/06/10/news/san_marino_risultati_elezioni_democrazia_cristiana-423206554/|tìtulu=A San Marino c’è ancora la Dc e vince le elezioni con il 34%|situ=la Repubblica|data=2024-06-10|limba=it|atzessu=2024-10-26}}</ref>. ** eletziones federales in [[Bèlgiu]]. S'Alleàntzia Fiamminga Noa (dereta) mantenet sa majoria in sa Càmera de is Rapresentantes, mentres Open Vld, su partidu de su presidente in essida, perdet iscannos<ref>{{Tzita noas|autore=Philip Blenkinsop|url=https://www.reuters.com/world/europe/flemish-nationalists-set-retain-lead-belgian-parliament-2024-06-09/|tìtulu=Flemish nationalists to retain lead in Belgian parliament, far right gains|publicatzione=Reuters|data=2024-06-10}}</ref>. ** eletziones generales in [[Bulgaria]]: sa coalitzione GERB–SDS /tzentru-dereta) de Boyko Borisov binchet ma non renesset a formare unu guvernu istàbile<ref>{{Tzita web|url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/06/10/centre-right-bags-victory-in-bulgaria-national-and-eu-elections|tìtulu=Centre right bags victory in Bulgaria national and EU elections|situ=euronews|data=2024-06-10|limba=en|atzessu=2024-10-27}}</ref>. * 10 làmpadas: sa ruta de un'[[aparèchiu]] acanta de Chikangawa, [[Malawi]], ochiet a noe persones, inclùdidu su visu-presidente, Saulos Chilima<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/malawi-missing-plane-vice-president-chilima-c071c832931d7cfeae92f9bb1c199075|tìtulu=Malawi's vice president and 9 others are confirmed dead after their plane's wreckage is found|situ=AP News|data=2024-06-11|limba=en|atzessu=2024-10-25}}</ref>. * 12 làmpadas: sa cummissione de s'[[ONU]] in contu de is atacos de [[Hamas]] de su mese de ledàmine de su [[2023]] e is cunflitos de a pustis giùigat chi siat [[Israele]] siat Hamas ant cummìtidu [[Crìmene de gherra|crìmines de gherra]]<ref>{{Tzita web|url=https://edition.cnn.com/middleeast/live-news/israel-hamas-war-gaza-news-06-12-24-intl/index.html|tìtulu=June 12, 2024 Israel-Hamas war|autore=Jessie Gretener,Antoinette Radford,Elise Hammond,Tori B. Powell,Maureen Chowdhury|situ=CNN|data=2024-06-12|limba=en|atzessu=2024-10-27}}</ref><ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|nùmene=Emma|sambenadu=Graham-Harrison|nùmene2=Peter|sambenadu2=Beaumont|url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/jun/12/israel-hamas-gaza-un-ceasefire-plan|tìtulu=Israel and Hamas have both committed war crimes since 7 October, says UN body|publicatzione=The Guardian|data=2024-06-12|atzessu=2024-10-27}}</ref>. * 13 làmpadas: incumentzat sa cunferèntzia de su [[G7]] in Fasano, [[Itàlia]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.g7italy.it/it/vertice/|tìtulu=Il Vertice {{!}} G7 Italia|situ=G7 Italia 2024|limba=it|atzessu=2024-10-27|dataarchìviu=2024-11-08|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20241108191845/https://www.g7italy.it/it/vertice/|urlmortu=eja}}</ref>. * 15 làmpadas: incumentzat un'addòbiu pro sa paghe in [[Ucraina|Ucràina]] in Bürgenstock, [[Isvìtzera]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.eda.admin.ch/eda/en/home/das_eda/aktuell/dossiers/konferenz-zum-frieden-ukraine.html|tìtulu=Summit on Peace in Ukraine|situ=www.eda.admin.ch|limba=en|atzessu=2024-10-27}}</ref>. * 23 làmpadas: ** su Gran Duca de [[Lussemburgu]] Erricu annùntziat cun s'ocasione de is annos suos, su fìgiu s'at a incarrigare de is deveres reales a incumentzare de su mese de ledàmine, preparende·si a s'abdicatzione<ref>{{Tzita web|url=https://www.luxtimes.lu/luxembourg/grand-duke-paves-way-for-abdication-with-surprise-announcement/14509987.html|tìtulu=Grand Duke paves way for abdication with surprise announcement|situ=Luxembourg Times|data=2024-10-27|limba=en|atzessu=2024-10-27}}</ref>. ** prus de 1300 persones morint de basca in s'ìnteri de su pellegrinàgiu traditzionale concas a sa Meca, [[Aràbia Saudita]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8000dgk9gzo|tìtulu=At least 1,301 people died during Hajj - Saudi Arabia|situ=BBC News|data=2024-06-23|limba=en-GB|atzessu=2024-10-27}}</ref>. ** duos [[Terrorismu|atacos terroristas]] coordinados in Makhachkala e Derbent, Repùblica de Dagestan, [[Rùssia]], ochient a 28 persones e nde lassant a àteras 46 fertas<ref>{{Tzita noas|autore=Guy Faulconbridge|url=https://www.reuters.com/world/europe/russias-dagestan-mourns-priest-police-killed-attack-by-gunmen-2024-06-24/|tìtulu=Death toll rises to 20 after gunmen attack Russia's Dagestan|publicatzione=Reuters|data=2024-06-24}}</ref>. *24 làmpadas: su fundadore de [[WikiLeaks]] [[Julian Assange]] est liberadu dae presone e lassat su [[Rennu Unidu]] pro furriare a s'[[Austràlia]], in un'acòrdiu de culpabilidade cun is [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]]<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-69145409|tìtulu=Julian Assange back in Australia after leaving US court a free man|publicatzione=BBC News|atzessu=2024-11-01}}</ref>. *26 làmpadas: in [[Bolìvia]], su militare Juan José Zúñiga intentat unu corpu de istadu, chi faddit<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/mundo/articles/c2jj33v45m7o|tìtulu=Bolivia: cómo fue el "intento de golpe de Estado" que denunció el presidente Arce después de que militares tomaran el centro de La Paz y entraran en la sede de gobierno|situ=BBC News Mundo|data=2024-06-26|limba=es|atzessu=2024-11-01}}</ref>. *28 làmpadas: **eletziones parlamentares in [[Mongòlia]]. Binchet su Partidu de su Pòpulu de Mongòlia (tzentru-manca)<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/mongolia-election-coalition-government-b42d1ada84dbbbf52595a015bed35041|tìtulu=Mongolia may return to coalition government after official results confirm setback for ruling party|situ=AP News|data=2024-07-01|limba=en|atzessu=2024-11-01}}</ref>. **primu turnu de is eletziones presidentziales in [[Iran]], in antìtzipu pro sa morte de su presidente Ebrahim Raisi<ref>{{Tzita web|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/mondo/2024/06/28/al-via-in-iran-le-elezioni-presidenziali-anticipate_6bff69b0-b14c-4ab4-b304-d959283e5f7f.html|tìtulu=Al via in Iran le elezioni presidenziali anticipate - Notizie - Ansa.it|situ=Agenzia ANSA|data=2024-06-28|limba=it|atzessu=2024-11-01}}</ref>. **unu terremotu de magnitudo 7,2 iscùtinat su dipartimentu de Arequipa, [[Perù]]. In s'incumentzu si timit fintzas unu tsunami<ref>{{Tzita web|url=https://edition.cnn.com/2024/06/28/americas/peru-earthquake-intl-hnk/index.html|tìtulu=Powerful 7.2 magnitude earthquake hits southern Peru, no risk of tsunami|autore=Helen Regan|situ=CNN|data=2024-06-28|limba=en|atzessu=2024-11-01}}</ref>. *29 làmpadas: **eletziones presidentziales in [[Mauritània]]. Mohamed Ould Ghazouani, giai presidente, otenet is votos pro unu segundu mandadu<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c9e9r7k8jdlo|tìtulu=Mauritania election: President Mohamed Ould Ghazouani wins re-election|situ=www.bbc.com|limba=en-GB|atzessu=2024-11-02}}</ref>. **a su mancu 32 persones morint e 110 sunt fertas in unu atacu suitzida in Gwoza, [[Nigèria]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/mondo/2024/07/01/sale-a-32-il-numero-dei-morti-nellattacco-kamikaze-in-nigeria_e6914c39-5b1e-4ce5-a2f9-d45cb1fef0a8.html|tìtulu=Sale a 32 il numero dei morti nell'attacco kamikaze in Nigeria - Notizie - Ansa.it|situ=Agenzia ANSA|data=2024-07-01|limba=it|atzessu=2024-11-02}}</ref><ref>{{Tzita noas|limba=en|autore=Ndahi Marama, Maiduguri|url=https://www.vanguardngr.com/2024/06/30-feared-dead-100-injured-in-borno-as-female-suicide-bombers-hit-wedding-funeral/|tìtulu=30 feared dead, 100 injured in Borno as female suicide bombers hit wedding, funeral|publicatzione=Vanguard|data=2024-06-30}}</ref>. === Argiolas/Trìulas === * 4 argiolas/trìulas: eletziones generales in su [[Rennu Unidu]]. Binchet su Partidu Laburista, chi torrat a su guvernu a pustis de 14 annos<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/crge8g9qxj3o|tìtulu=Keir Starmer vows to serve whole UK as new Labour PM|situ=www.bbc.com|limba=en-GB|atzessu=2024-11-02}}</ref>. * 5 argiolas/trìulas: segundu turnu de is eletziones presidentziales in [[Iran]]. Masoud Pezeshkian, riformista, est eletu a presidente<ref>{{Tzita web|url=https://tg24.sky.it/mondo/2024/07/06/massoud-pezeshkian-chi-e|tìtulu=Chi è Massoud Pezeshkian, il nuovo presidente dell'Iran|autore=Sky TG24|situ=tg24.sky.it|data=2024-07-06|limba=it|atzessu=2024-11-07}}</ref>. * 7 argiolas/trìulas: segundu turnu de is eletziones legislativas in [[Frantza]]. Su Fronte Populare Nou (tzentru-manca) binchet su prus de is iscannos in s'Assemblea Natzionale ma non lompet a una majoria<ref>{{Tzita web|url=https://www.lefigaro.fr/politique/dissolution-assemblee-nationale-emmanuel-macron-elysee-coulisses-europennes-20240610|tìtulu=Dissolution de l’Assemblée : à l’Élysée, dans les coulisses de la décision surprise d’Emmanuel Macron|situ=Le Figaro|data=2024-06-10|limba=fr|atzessu=2024-11-07}}</ref>. * 9 argiolas/trìulas: incumentzat su de 33 addòbios de sa [[Organizatzione de su Tratadu de s'Atlànticu Norte|NATO]] in [[Washington]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/7/9/nato-leaders-gather-for-75th-anniversary-summit-heres-what-to-know|tìtulu=NATO leaders gather for 75th anniversary summit. Here’s what to know|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2024-11-07}}</ref>. * 13 argiolas/trìulas: mentres [[Donald Trump]] est impinnadu in sa campànnia pro is eletziones, dd'isparant corpende·ddu a s'origra dereta<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/live/election-biden-trump-campaign-updates-07-13-2024|tìtulu=Trump survives assassination attempt at campaign rally, as it unfolded|situ=AP News|limba=en|atzessu=2024-11-07}}</ref>. * 15 argiolas/trìulas: eletziones generales in [[Ruanda]]. Su presidente atuale Paul Kagame (Fronte Patriòticu de Ruanda) est eletu pro sa de bator bortas<ref>{{Tzita web|url=https://www.ilfoglio.it/esteri/2024/07/17/news/l-eterno-kagame-vince-le-elezioni-in-ruanda-di-nuovo-con-un-plebiscito-6756811/|tìtulu=L'eterno Kagame: vince le elezioni in Ruanda (di nuovo) con un plebiscito|situ=www.ilfoglio.it|limba=it|atzessu=2024-11-07}}</ref>. * 19 argiolas/trìulas: unu guastu informàticu de unu programma de s'azienda de seguresa informàtica CrowdStrike càusat su blocu de [[Computer|elaboradores]] cun sistema [[Microsoft Windows|Windows]] in totu su mundu creende problemas in totu is setores<ref>{{Tzita web|url=https://www.repubblica.it/tecnologia/blog/strategikon/2024/07/19/news/caso_crowdstrike_chi_paghera_il_conto_per_il_disastro_informatico-423403972/|tìtulu=Caso Crowdstrike, chi pagherà il conto per il disastro informatico?|situ=la Repubblica|data=2024-07-19|limba=it|atzessu=2024-11-07}}</ref>. * 21 argiolas/trìulas: su presidente de is [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]] [[Joe Biden]] arrimat sa candidadura a is eletziones de su 2024<ref>{{Tzita web|url=https://tg24.sky.it/mondo/2024/07/21/america-2024-joe-biden-ritiro-casa-bianca|tìtulu=America 2024, Joe Biden si ritira dalla corsa alla Casa Bianca|autore=Sky TG24|situ=tg24.sky.it|data=2024-07-22|limba=it|atzessu=2024-11-07}}</ref>. * 23 argiolas/trìulas: sa [[Tzina]] promovet un'acòrdiu de unidade tra Fatah e Hamas pro formare unu guvernu in [[Palestinesos|Palestina]]<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-fatah-hamas-beijing-declaration-d3cc29dd3748c77aeeda9294be6522d5|tìtulu=Hamas and Fatah agree to form a government. What does it mean and who are these Palestinian groups?|situ=AP News|data=2024-07-23|limba=en|atzessu=2024-11-07}}</ref>. * 26 argiolas/trìulas: incumentzant is Olimpìades de istade in [[Parigi]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.latimes.com/sports/sportsnow/la-sp-2028-olympics-deal-20170731-story.html|tìtulu=Details emerge in deal to bring 2028 Summer Olympics to Los Angeles|autore=X, Instagram, Email, Facebook|situ=Los Angeles Times|data=2017-07-31|limba=en-US|atzessu=2024-11-07}}</ref>. Sa tzerimònia de abertura e is addòbios de boxe de Imane Khelif ant a ingendrare cuntierras in totu su mundu<ref>{{Tzita web|url=https://www.money.it/parigi-2024-successo-o-fallimento-per-le-olimpiadi-della-controversia|tìtulu=Parigi 2024: successo o fallimento per le Olimpiadi della controversia?|situ=Money.it|data=2024-08-13|limba=it-IT|atzessu=2024-11-07}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.adnkronos.com/sport/imane-khelif-denuncia-motivo-cio-abusi-offese-social_4lmbhsLCWznutQorDOtEMF|tìtulu=Imane Khelif denuncia, ecco le accuse. Cio: "La nostra posizione è chiara"|autore=Adnkronos|situ=Adnkronos|data=2024-11-06|limba=it|atzessu=2024-11-07}}</ref>. * 28 argiolas/trìulas: eletziones presidentziales in [[Venezuela]]. Torrat a bìnchere su presidente Nicolás Maduro, mancari ddoe siat suspetu de irregularidades. Pro neghe de custas si nde pesant protestas e medas istados [[Amèrica de su Sud|sudamericanos]] domandant prus trasparèntzia<ref>{{Tzita web|url=https://www.rainews.it/articoli/2024/08/lopposizione-promette-di-andare-fino-in-fondo-di-fronte-a-un-governo-sicuro-della-propria-forza-c227e40e-6048-484c-b08a-4224efd682dd.html|tìtulu="Venezuela libero", cortei anti-Maduro in tutto il mondo, proteste in 380 città|autore=Redazione di Rainews|situ=RaiNews|data=2024-08-18|limba=it|atzessu=2024-11-08}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.fanpage.it/esteri/cosa-sta-succedendo-in-venezuela-dopo-le-elezioni-e-la-conferma-di-maduro/|tìtulu=Cosa sta succedendo in Venezuela dopo le elezioni e la conferma di Maduro|situ=Fanpage|data=2024-07-30|limba=it|atzessu=2024-11-08}}</ref>. * 30 argiolas/trìulas: ** un'isteremamentu in su distretu de Wayanad, Kerala, Ìndia, ochiet a 334 persones, nde ferit a 200 e medas àteras sunt pèrdidas<ref>{{Tzita web|url=https://www.onmanorama.com/content/mm/en/kerala/top-news/2024/07/30/wayand-landslide-kerala-rain-live.html|tìtulu=Wayanad landslides: 133 dead, 481 saved, at least 98 still missing|situ=Onmanorama|limba=en|atzessu=2024-11-08|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.onmanorama.com/content/mm/en/kerala/top-news/2024/08/01/wayanad-landslide-death-toll-missing-mundakkai-chooralmala-live.html|tìtulu=Wayanad landslides: 296 dead, volunteers temporarily halt search op|situ=Onmanorama|limba=en|atzessu=2024-11-08|dataarchìviu=2024-09-21|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20240921091848/https://www.onmanorama.com/content/mm/en/kerala/top-news/2024/08/01/wayanad-landslide-death-toll-missing-mundakkai-chooralmala-live.html|urlmortu=eja}}</ref>. ** in vàrias partes de su [[Rennu Unidu]] si nde pesant protestas de sa dereta estrema a pustis chi unu tzitadinu Britànnicu de orìgine ruandesa ochiet a tres pipios e ferit a àteras 10 persones<ref>{{Tzita web|url=https://www.cnn.com/2024/08/05/uk/uk-far-right-protests-explainer-gbr-intl/index.html|tìtulu=Violent, racist attacks have gripped several British cities. What happened, and what comes next?|autore=Rob Picheta|situ=CNN|data=2024-08-05|limba=en|atzessu=2024-11-08}}</ref>. === Austu === * 1 austu: 26 persones sunt liberadas in s'aeroportu de [[Ankara]], in su cuncàmbiu de presoneris prus mannu intra [[Istados Unidos de Amèrica|USA]] e [[Rùssia]] dae sa gherra fria<ref>{{Tzita noas|limba=en|url=https://www.nytimes.com/live/2024/08/01/world/russia-prisoner-swap-us|tìtulu=Prisoners Are Back on U.S. Soil After Release by Russians|publicatzione=[[New York Times]]|data=2024-08-01}}</ref>. * 2 austu: un'inundamentu dèpidu a pròidas fortes in [[Mèssicu]] càusat dannos mannos in Chalco, [[Mèssicu (istadu)|Istadu de Mèssicu]]. At a sighire un'emergèntzia umanitària e sanitària<ref>{{Tzita web|url=https://www.infobae.com/mexico/2024/08/28/por-que-se-inundo-chalco-estas-son-las-razones-detras-de-la-emergencia-en-edomex/|tìtulu=¿Por qué se inundó Chalco? Éstas son las razones detrás de la emergencia en Edomex|autore=Por Olivia Vázquez Herrera|situ=infobae|data=2024-08-28|limba=es-ES|atzessu=2024-11-27}}</ref>. * 3 austu: su [[Venezuela|Venetzuela]] ameletzat is Istados Unidos de no ddis bèndere petròliu e gas, in su cuntestu de su connoschimentu internatzionale de sa bìnchida de Nicolás Maduro a is eletziones de su mese passadu<ref>{{Tzita web|url=https://as.com/actualidad/politica/amenaza-de-maduro-a-eeuu-y-sus-asociados-si-cometen-el-error-de-su-vida-n/|tìtulu=Amenaza de Maduro a EEUU y sus “asociados”: “Si cometen el error de su vida...”|autore=Rafael Escobar|situ=Diario AS|data=2024-08-03|limba=es|atzessu=2024-11-27|urlmortu=eja|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20241203131230/https://as.com/actualidad/politica/amenaza-de-maduro-a-eeuu-y-sus-asociados-si-cometen-el-error-de-su-vida-n/|dataarchìviu=2024-12-03}}</ref>. * 5 austu: ** si registrat una ruta de balores de mercadu, sa peus dae su [[1987]], faghende chistionare de "lunis nieddu"<ref>{{Tzita web|url=https://www.wired.it/article/che-cosa-sta-succedendo-alle-borse-mondiali/|tìtulu=Che cosa sta succedendo alle borse mondiali?|autore=Alessandro Patella|situ=Wired Italia|data=2024-08-06|limba=it-IT|atzessu=2024-11-27}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.corriere.it/economia/finanza/24_agosto_05/borse-oggi-5-agosto-crollano-i-mercati-asiatici-tokyo-12-308f49e4-f9a1-4f19-909f-31366b4f1xlk.shtml|tìtulu=Tonfo a Wall Street (che poi recupera), giù Big Tech. Milano la peggiore in Europa, Tokyo crolla: cosa è successo in Borsa il 5 agosto|situ=Corriere della Sera|data=2024-08-05|limba=it-IT|atzessu=2024-11-27}}</ref>. ** sa prima ministra de [[Bangladesh]], Sheikh Hasina, lassat s'incàrrigu e si trasladat a s'[[Ìndia]] a pustis de chèscias mannas in totu su paisu<ref>{{Tzita web|url=https://www.ultimavoce.it/dimissioni-di-sheikh-hasina-passo-bangladesh/|tìtulu=Dimissioni di Sheikh Hasina: passo epocale per il Bangladesh|data=2024-08-05|limba=it-IT|atzessu=2024-11-27}}</ref>. * 6 austu: s'[[Ucraina|Ucràina]] incumentzat un'ofensiva in s'Oblast de Kursk, Rùssia<ref>{{Tzita web|url=https://www.themoscowtimes.com/2024/08/06/moscow-rushes-troops-to-kursk-region-as-3-killed-in-ukrainian-attacks-a85947|tìtulu=Moscow Rushes Troops to Kursk Region as 3 Killed in Ukrainian Attacks|autore=The Moscow Times|situ=The Moscow Times|data=2024-08-06|limba=en|atzessu=2024-11-27}}</ref>. Est s'avantzamentu prus mannu de un'esèrtzitu istràngiu in terra Russa a pustis de sa [[segunda gherra mundiale]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.corriere.it/esteri/24_agosto_13/putin-arrabbiato-kursk-guerra-b57f9be9-7bce-45b6-ac53-f7d6c3effxlk.shtml|tìtulu=Putin «non era così arrabbiato da tempo». Ora deve decidere: minimizzare l'invasione ucraina di Kursk o mobilitare una guerra totale?|situ=Corriere della Sera|data=2024-08-13|limba=it-IT|atzessu=2024-11-27}}</ref>. * 7 austu: su Partidu [[Tailàndia|tailandesu]] Kao Klai (''andare a in antis'') est isortu e sa Corte Costitutzionale bandit a sa ghia Pita Limjaroenrat e àteros membros dae sa polìtica pro àere propostu de cambiare sa lege a subra de sa ''lesa maestade'', una de is prus severas in su mundu<ref>{{Tzita web|url=https://www.ilpost.it/2024/08/07/corte-costituzionale-scioglimento-partito-opposizione/|tìtulu=La Corte costituzionale thailandese ha ordinato lo scioglimento del principale partito di opposizione|situ=Il Post|data=2024-08-07|limba=it|atzessu=2024-11-27}}</ref>. * 8 austu: ** unu terremotu de magnitudo 7,1 iscutinat in su mare Hyūga, Giapone. 16 persones sunt fertas, vàrios fràigos sunt dannificados e si ghetat un'allarme tzunami<ref>{{Tzita web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2024/08/08/sismo-japon-kyushu-shikokuy-alertas-tsunami-reux/|tìtulu=Sismo de magnitud 7,1 sacude Japón y se emiten alertas de tsunami|autore=Reuters|situ=CNN|data=2024-08-08|limba=es|atzessu=2024-11-27}}</ref>. ** su prèmiu Nobel Muhammad Yunus est su cabu de guvernu nou de Bangladesh a pustis de sa rinùntzia de Sheikh Hasina<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/8/8/muhammad-yunus-takes-oath-as-head-of-bangladeshs-interim-government|tìtulu=Muhammad Yunus takes oath as head of Bangladesh’s interim government|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2024-11-27}}</ref>. * 9 austu: un'aparèchiu de Voepass Linhas Aéreas ruet in Vinhedo, Santu Pàulu, [[Brasile]], ochiende a totu is 62 biagiadores<ref>{{Tzita web|url=https://g1.globo.com/sp/campinas-regiao/noticia/2024/08/09/acidente-aviao-vinhedo.ghtml|tìtulu=Avião com 62 pessoas a bordo cai em Vinhedo e não há sobreviventes {{!}} Campinas e Região|situ=G1|data=2024-08-09|limba=pt-br|atzessu=2024-11-27}}</ref>. * 11 austu: [[Volodymyr Zelens'kyj]], presidente de s'Ucràina, cunfirmat s'ofensiva in s'Oblast de Kursk. Sa Rùssia faghet ischire chi ddoe sunt 76000 disterrados dae sa regione<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cze5n6w06j3t|tìtulu=Moscow promises 'tough response' to Ukraine's offensive inside Russia|situ=BBC News|limba=en-GB|atzessu=2024-11-27}}</ref>. * 13 austu: s'azienda Avon decrarat bancarota de manera voluntària me is [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.biobiochile.cl/noticias/economia/negocios-y-empresas/2024/08/13/avon-se-declara-en-bancarrota-y-se-acoge-a-la-ley-de-quiebras-en-eeuu.shtml|tìtulu=Avon se declara en bancarrota y se acoge a la ley de quiebras en EEUU para revertir su situación|autore=Verónica Reyes|situ=BioBioChile - La Red de Prensa Más Grande de Chile|data=2024-08-13|limba=es|atzessu=2024-11-27}}</ref>. * 14 austu: ** s'[[Organizatzione Mundiale de sa Salude]] decrarat sa [[pigota de sa martinica]] emergèntzia de salude pùblica pro sa segunda borta in duos annos, pro neghe de s'ispainadura de su virus in [[Àfrica]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.ansa.it/canale_saluteebenessere/notizie/medicina/2024/08/14/loms-stato-di-emergenza-internazionale-per-il-vaiolo-delle-scimmie_9c24f241-de93-4278-a93d-cb52a64a2143.html|tìtulu=L'Oms, stato di emergenza internazionale per il vaiolo delle scimmie - Medicina - Ansa.it|situ=Agenzia ANSA|data=2024-08-14|limba=it|atzessu=2024-11-27}}</ref>. ** sa Corte Costitutzionale Tailandesa rèvocat s'incàrrigu a su primu ministru Srettha Thavisin pro àere numenadu a unu ministru chi fiat istadu in presone. Paetongtarn Shinawatra leat su logu suo<ref>{{Tzita web|url=https://www.cnbc.com/2024/08/16/paetongtarn-shinawatra-becomes-thailands-youngest-prime-minister.html|tìtulu=Paetongtarn Shinawatra becomes Thailand's youngest prime minister|situ=CNBC|data=2024-08-16|limba=en|atzessu=2024-11-27}}</ref>. * 23 austu: in Solingen, [[Germània]], unu tzitadinu [[Sìria|Sirianu]] ochiet a 3 persones. Dae neghe de custu fatu, sa dibata in contu de s'immigratzione si faghet prus intensu<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/germany-knife-attack-solingen-islamic-state-1095235a9dadf6e1005e8adff52d05b4|tìtulu=The suspect in the Germany attack was motivated by Islamic State group ideology, prosecutors say|situ=AP News|data=2024-08-25|limba=en|atzessu=2024-11-27}}</ref>. * 24 austu: in Barsalogho, [[Burkina Faso|Burkina Faso,]] 600 persones sunt vìtimas de un'atacu de Al-Qaeda<ref>{{Tzita web|url=https://edition.cnn.com/2024/10/04/africa/burkina-faso-massacre-600-dead-french-intel-intl/index.html|tìtulu=Massacre in Burkina Faso left 600 dead, double previous estimates, according to French security assessment|autore=Saskya Vandoorne, Nick Paton Walsh, Gianluca Mezzofiore|situ=CNN|data=2024-10-04|limba=en|atzessu=2024-11-27}}</ref>. * 25 austu: s'esèrtzitu de [[Israele]] ghetat un'atacu in su sud de su [[Lìbanu]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cr40dz5524qo|tìtulu=UN calls for calm after Israel and Hezbollah trade strikes|situ=BBC News|data=2024-08-26|limba=en-GB|atzessu=2024-11-27}}</ref>. * 30 austu: ** sa parte manna de su Venetzuela abarrat sena lughe e su presidente Maduro ghetat sa neghe a una posta de manos de s'opositzione<ref>{{Tzita web|url=https://www.dw.com/en/venezuela-claims-sabotage-in-widespread-power-outage/a-70094747|tìtulu=Venezuela claims 'sabotage' in widespread power outage – DW – 08/30/2024|situ=dw.com|limba=en|atzessu=2024-11-27}}</ref>. ** su Brasile bandit sa retza sotziale X e Starlink in totu su paisu pro no àere cumpridu sa lege chi pertocat is sotziedades istràngias<ref>{{Tzita web|url=https://www.ilpost.it/2024/08/30/brasile-blocco-x-twitter-musk-corte-suprema/|tìtulu=La Corte Suprema del Brasile ha ordinato il blocco di X nel paese|situ=Il Post|data=2024-08-30|limba=it|atzessu=2024-11-27}}</ref>. * 31 austu: un'elicòteru ruet in Kamchatka Krai, [[Rùssia]], ochiende a is 22 biagiadores<ref>{{Tzita web|url=https://asn.flightsafety.org/wikibase/419142|tìtulu=CFIT Accident Mil Mi-8T RA-25656, Saturday 31 August 2024|autore=Harro Ranter|situ=asn.flightsafety.org|limba=en|atzessu=2024-11-27}}</ref>. === Cabudanni === * 7 cabudanni: eletziones presidentziales in Algeria. Su presidente Abdelmadjid Tebboune (Fronte de Liberatzione Natzionale, tzentru-manca) est eletu torra cun su 94,7% de is votos<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/9/8/algerias-abdelmadjid-tebboune-re-elected-president-with-94-7-percent-vote|tìtulu=Algeria’s Tebboune re-elected president with 94.7 percent vote|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2024-11-28}}</ref>. * 4 cabudanni: su presidente de Venetzuela, Nicolás Maduro, detzidet chi ocannu sa [[Pasca de Nadale]] s'at a festare in su mese de ledàmene<ref>{{Tzita web|url=https://www.nbcnews.com/news/world/christmas-october-venezuela-maduro-moves-holiday-disputed-election-rcna169493|tìtulu=Christmas in October? Venezuela's leader moves holiday to boost support after disputed election|situ=NBC News|data=2024-09-04|limba=en|atzessu=2024-11-28}}</ref>. * 12 cabudanni: s'imprendidore istadunidensu Jared Isaacman conduit sa prima passigiada cummertziale in s'ispàtziu, comente parte de sa missione Polaris Dawn chi portat fintzas echipàgiu umanu a s'òrbita prus arta dae su tempus de su programma Apollo<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/crkmgvzl70yt#player|tìtulu=SpaceX Polaris Dawn spacewalk live: Jared Isaacman becomes first non-professional astronaut to walk in space|situ=BBC News|limba=en-GB|atzessu=2024-11-28}}</ref>. * 17 cabudanni: 32 persones militantes de [[Hezbollah]] sunt ochidas e àteras 3200 fertas in s'iscòpiu de is busca-persones e [[Camina-e-faedda|ràdios portàtiles]] issoro comente parte de unu tziber-atacu giutu dae [[Israele]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/9/17/israels-war-on-gaza-live-38-killed-as-israel-risks-becoming-pariah?update=3184753|tìtulu=Israel’s war on Gaza updates: Nine killed as Hezbollah pagers explode|autore=Lyndal Rowlands,Alastair McCready,Federica Marsi,Usaid Siddiqui,Farah Najjar|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2024-11-28}}</ref>, chi sighit finas sa die a pustis. * 18 cabudanni: s'azienda Tupperware, famada pro is cuntenidores pro màndigu, aviat una protzedura de fallimentu<ref>{{Tzita web|url=https://www.repubblica.it/economia/2024/09/18/news/tupperware_fallimento_marchio_contenitor_rosso_fino_a_10_miliardi-423507069/?ref=RHLF-BG-P5-S1-T1|tìtulu=Tupperware, via al fallimento dello storico marchio di contenitori: conti in rosso fino a 10 miliardi di dollari|situ=la Repubblica|data=2024-09-18|limba=it|atzessu=2024-11-28}}</ref>. * 20 cabudanni: Israele faghet ischire de àere ochidu a Ibrahim Aqil, ghia de Hezbollah in [[Beirut]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.axios.com/2024/09/20/israel-strikes-hezbollah-military-commanders-beirut|tìtulu=Israel killed top Hezbollah military commander in Beirut strike|autore=Barak Ravid|situ=Axios|data=2024-09-20|limba=en|atzessu=2024-11-28}}</ref>. * 21 cabudanni: eletziones presidentziales in [[Sri Lanka]]. Binchet Anura Kumara Dissanayake (Podere Natzionale de su Pòpulu, tzentru-manca)<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/clyznjz3d78o|tìtulu=Anura Kumara Dissanayake: Left-leaning leader wins Sri Lanka election|situ=www.bbc.com|limba=en-GB|atzessu=2024-11-28}}</ref>. * 23 cabudanni: ** est sa die cun prus mortos a pustis de su [[2006]] in su cunflitu intra Hezbollah e Israele. 569 persones morint e 1835 sunt fertas in unu bombardamentu in [[Lìbanu]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/c5y32qew9z2t|tìtulu=Lebanon strikes are preparation for ground incursion, Israel army chief tells troops|situ=BBC News|limba=en-GB|atzessu=2024-11-28}}</ref>. ** unu terremotu de magnitudo 5,9 iscùtinat is ìsulas [[Giapone|giaponesas]] de Izu e Ogasawara sena fàghere dannos graes<ref>{{Tzita web|url=https://www.gaeta.it/tsunami-e-terremoto-in-giappone-allerta-per-le-isole-di-izu-e-ogasawara|tìtulu=Tsunami e terremoto in Giappone: allerta per le isole di Izu e Ogasawara|situ=www.gaeta.it|data=2024-09-24|limba=it-IT|atzessu=2024-11-28|dataarchìviu=2024-12-03|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20241203200530/https://www.gaeta.it/tsunami-e-terremoto-in-giappone-allerta-per-le-isole-di-izu-e-ogasawara|urlmortu=eja}}</ref>. ** s'[[Organizatzione Mundiale de sa Salude]] comùnicat chi finas a custu momentu ddoe at àpidu agiumai 30000 casos de suspeta pigota de sa martinica in [[Àfrica]], prus che totu in sa [[Repùblica Democràtica de su Congo]]. Is mortos sunt prus de 800<ref>{{Tzita noas|limba=en|url=https://www.reuters.com/world/africa/almost-30000-suspected-mpox-cases-africa-this-year-who-says-2024-09-23/|tìtulu=Almost 30,000 suspected mpox cases in Africa this year, WHO says|publicatzione=Reuters|data=2024-09-23}}</ref>. ** unu tribunale de s'[[Argentina]] òrdinat s'arrestu de Nicolás Maduro, presidente de su [[Venezuela|Venetzuela]], pro crìmines contras a s'umanidade<ref>{{Tzita web|url=https://www.infobae.com/judiciales/2024/09/23/la-justicia-argentina-ordeno-la-inmediata-captura-de-nicolas-maduro-y-diosdado-cabello-por-graves-crimenes-en-venezuela|tìtulu=La Justicia argentina ordenó la inmediata captura de Nicolás Maduro y Diosdado Cabello por graves crímenes en Venezuela|autore=Por Patricia Blanco|situ=infobae|data=2024-09-23|limba=es-ES|atzessu=2024-11-28}}</ref>. ** su tribunale supremu de su Venetzuela òrdinat s'arrestu de su presidente argentinu Javier Milei pro àere issucutadu un'aparèchiu venetzuelanu<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/argentina-court-maduro-arrest-c9eb994d71c4f58744e7c74137ac5768|tìtulu=A court in Argentina orders the arrest of Venezuela's president and his right-hand man|situ=AP News|data=2024-09-24|limba=en|atzessu=2024-11-28}}</ref>. * 26 cabudanni: s'uraganu Helene passat a subra de su sud-est de is Istados Unidos lassende prus de 230 mortos, essende su peus a pustis de s'uraganu Katrina de su [[2005]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.npr.org/2024/09/30/g-s1-25406/helene-death-toll-damage|tìtulu=Helene death toll rises to over 90 as millions remain without power : NPR|situ=web.archive.org|data=2024-09-30|atzessu=2024-11-29|dataarchìviu=2024-09-30|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20240930130151/https://www.npr.org/2024/09/30/g-s1-25406/helene-death-toll-damage|urlmortu=eja}}</ref>. * 27 cabudanni: Israele ochiet a Hassan Nasrallah, ghia de Hezbollah e àteras persones in unu bombardamentu de [[Beirut]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/9/27/several-explosions-in-beirut-as-israel-says-it-attacked-hezbollah-hq|tìtulu=Waves of explosions rock Beirut as Israel says it attacked Hezbollah HQ|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2024-11-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/c981g8mrl8lt|tìtulu=Joe Biden repeats call for ceasefire in Lebanon as strikes continue|situ=BBC News|limba=en-GB|atzessu=2024-11-29}}</ref>. * 29 cabudanni: eletziones legislativas in [[Àustria]]. Mancari no arribet a sa majoria de su Cussìgiu Natzionale, binchet sa dereta estrema pro sa prima borta a pustis de sa segunda gherra mundiale<ref>{{Tzita noas|limba=en-AU|url=https://www.abc.net.au/news/2024-09-30/austria-far-right-first-election-win-since-second-world-war/104412948|tìtulu=Austria's far-right wins first national election since WWII|publicatzione=ABC News|data=2024-09-30|atzessu=2024-11-29}}</ref>. * 30 cabudanni: su [[Rennu Unidu]] est su primu paisu de su [[G7]] a abbandonare su carbone comente a fonte de energia elètrica, a pustis de dd'àere impreadu pro 142 annos<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5y35qz73n8o|tìtulu=UK to close last coal power station after 142 years|situ=BBC News|data=2024-09-30|limba=en-GB|atzessu=2024-11-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://interactive.carbonbrief.org/coal-phaseout-UK/index.html|tìtulu=Q&A: How the UK became the first G7 country to phase out coal power|autore=Molly Lempriere, Simon Evans, Verner Viisainen, Joe Goodman|situ=Carbon Brief|data=2024-09-27|limba=en|atzessu=2024-11-29}}</ref>. === Ledàmene/Santugaine === * 1 ledàmene/santugaine: ** s'esèrtzitu [[Israele|israelianu]] invadet su sud de su [[Lìbanu]], ammanniende sa gherra sua contras Hezbollah<ref>{{Tzita web|url=https://www.europapress.es/internacional/noticia-israel-lanza-ofensiva-militar-terrestre-selectiva-sur-libano-20241001010303.html|tìtulu=Israel lanza una ofensiva militar terrestre "selectiva" en el sur de Líbano|autore=Europa Press|situ=www.europapress.es|data=2024-10-01|limba=es|atzessu=2024-11-29}}</ref>. ** su parlamentu giaponesu eligit a Shigeru Ishiba comente a primu ministru nou<ref>{{Tzita web|url=https://www.ilsole24ore.com/art/shigeru-ishiba-diventa-primo-ministro-giappone-paese-un-cambio-rotta-elezioni-anticipate-AG4T1uJ|tìtulu=Shigeru Ishiba diventa Primo Ministro del Giappone: il Paese verso un cambio di rotta con elezioni anticipate|situ=Il Sole 24 ORE|data=2024-10-01|limba=it|atzessu=2024-11-29}}</ref>. ** s'[[Iran]] atacat Israele cun mìssiles balìsticos comente a risposta a is fainas contras a Hezbollah in Lìbanu<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/israel-lebanon-hezbollah-gaza-news-10-01-2024-eb175dff6e46906caea8b9e43dfbd3da|tìtulu=Iran fires at least 180 missiles into Israel as regionwide conflict grows|situ=AP News|data=2024-10-01|limba=en|atzessu=2024-11-29}}</ref>. *2 ledàmene/santugaine: comitados contras s'''ispeculatzione energètica'' in [[Sardigna]] depòsitant 210729 firmas pro sa lege Pratobello 24 cun sa punna de amparare su territòriu<ref>{{Tzita web|url=https://www.unionesarda.it/news-sardegna/cagliari/pratobello-24-da-tutta-lisola-a-cagliari-consegna-delle-firme-e-grande-festa-di-popolo-nb0lehr7|tìtulu=Il popolo di Pratobello 24 “assedia” il Consiglio regionale: a Cagliari da tutta la Sardegna contro la speculazione energetica|situ=L'Unione Sarda.it|data=2024-10-02|limba=it|atzessu=2024-12-26}}</ref>. Sa punna fiat de a su mancu 50000 firmas<ref>{{Tzita web|url=https://salimbasarda.net/pratobello-24-firmas-contra-a-sispeculatzione-energetica/|tìtulu=Pratobello 24, firmas contra a s'ispeculatzione energètica|autore=gianni.muroni|situ=Limba Sarda 2.0|data=2024-08-21|atzessu=2024-12-26}}</ref>. *6 ledàmene/santugaine: **cun unu referendum s'aprovat sa costrutzione de una tzentrale nucleare in [[Kazachistàn|Kazàchistan]]<ref>{{Tzita web|url=https://thediplomat.com/2024/10/nuclear-power-referendum-passes-in-kazakhstan/|tìtulu=Nuclear Power Referendum Passes in Kazakhstan|situ=thediplomat.com|limba=en-US|atzessu=2024-12-16}}</ref>. **eletziones presidentziales in [[Tunisia]]. Su presidente Kais Saied est torra eletu<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/7/tunisias-saied-wins-presidential-election-electoral-commission-says|tìtulu=Tunisia’s Saied wins presidential election|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2024-12-16}}</ref>. **Alejandro Arcos, sìndigu de [[Chilpancingo de los Bravo|Chilpancingo]], [[Guerrero]], [[Mèssicu]], est ochidu una chida a pustis de leare s'incàrrigu<ref>{{Tzita web|url=https://elpais.com/mexico/2024-10-07/asesinado-al-alcalde-de-chilpancingo-una-semana-despues-de-asumir-el-cargo.html|tìtulu=Decapitado el alcalde de Chilpancingo una semana después de asumir el cargo|autore=David Marcial Pérez|situ=El País México|data=2024-10-07|limba=es-MX|atzessu=2024-12-16}}</ref>. *7 ledàmene/santugaine: s'uraganu Milton essit su de chimbe uraganos prus intensos de s'[[Otzèanu Atlànticu]] e sa segunda traschia prus intensa de su [[Golfu de su Méssicu|Golfu de su Mèssicu]] a pustis de s'uraganu Rita de su 2005. Milton est fintzas su primu uraganu a lòmpere a una pressione prus bàscia de 900 millibar in unos 20 annos<ref>{{Tzita web|url=https://www.nhc.noaa.gov/archive/2024/al14/al142024.discus.012.shtml?|tìtulu=Hurricane MILTON|situ=www.nhc.noaa.gov|limba=en|atzessu=2024-12-24}}</ref>. *9 ledàmene/santugaine: eletziones generales in [[Mozambicu]]. Daniel Chapo est eletu a presidente e su ''Frente de Libertação de Moçambique'' (FRELIMO, Fronte de liberatzione de su Mozambicu) tenet sa majoria in s'Assemblea de sa Repùblica<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c14lzy75355o|tìtulu=Mozambique election: Frelimo's Daniel Chapo wins disputed presidential poll|situ=www.bbc.com|limba=en-GB|atzessu=2024-12-24}}</ref>. *12 ledàmene/santugaine: sa cometa C/2023 A3 (Tsuchinshan–ATLAS), definida "sa cometa de su sèculu" lompet a sa distàntzia sua mìnima dae sa [[Terra]]<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|nùmene=P. A.|sambenadu=Media|url=https://www.theguardian.com/science/2024/oct/11/comet-a3-last-seen-in-neanderthal-times-could-be-sighted-from-uk-this-weekend|tìtulu=Comet last seen in Neanderthal times could be sighted from UK this weekend|publicatzione=The Guardian|data=2024-10-11|atzessu=2024-12-24}}</ref>. *13 ledàmene/santugaine: **SpaceX renesser pro sa prima borta a faghere torrare unu ''Super Heavy'' de ''Starship''<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c8xe7exjy1go|tìtulu=Elon Musk's Starship rocket achieves record-breaking feat|situ=www.bbc.com|limba=en-GB|atzessu=2024-12-24}}</ref>. **Hezbollah ghetat una sèrie de atacos contras a su nord de Israele, lassende 4 mortos e a su mancu 67 fertos<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/10/13/live-israeli-siege-of-north-gaza-kills-200-lebanon-death-toll-hits-1645?update=3244829|tìtulu=Updates: Hezbollah drone attack kills 4 Israeli soldiers, injures 7|autore=Virginia Pietromarchi|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2024-12-24}}</ref>. *14 ledàmene/santugaine: sa NASA ghetat sa nave ispatziale Europa Clipper pro esplorare Europa, satèllite astradu de Giove<ref>{{Tzita web|url=https://www.latimes.com/science/story/2024-10-14/nasa-jupiter-probe-launches-aboard-spacex-rocket|tìtulu=NASA launches Europa Clipper to see if Jupiter’s icy moon has ingredients for life|autore=X, Email, LinkedIn, Bluesky, X, Instagram, Email, Facebook|situ=Los Angeles Times|data=2024-10-14|limba=en-US|atzessu=2024-12-25}}</ref>. *16 ledàmene/santugaine: **Yahya Sinwar, ghia de [[Hamas]], morit in un'isparadòrgiu cun s'esèrtzitu [[Israele|Israelianu]] in Rafah<ref>{{Tzita web|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-825018|tìtulu=Officials to 'Post': Hamas leader Yahya Sinwar killed in Rafah, Gaza Strip|situ=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|data=2024-10-17|limba=en|atzessu=2024-12-25}}</ref>. **unu terremotu de magnitudo 5,9 iscùtinat Malatya in [[Turkia|Turchia]], ingendrende pànicu<ref>{{Tzita web|url=https://www.primerahora.com/noticias/mundo/notas/terremoto-de-magnitud-59-estremece-turquia/|tìtulu=Terremoto de magnitud 5.9 estremece Turquía|situ=Primera Hora|data=2024-10-16|limba=es|atzessu=2024-12-25}}</ref>. *18 ledàmene/santugaine: in [[Cuba]], una de is prus tzentrales elètricas mannas si firmat lassende a unos deghe milliones de persones sena lughe<ref>{{Tzita web|url=https://www.ilpost.it/2024/10/20/cuba-senza-elettricita-foto/|tìtulu=Cuba senza elettricità, con le foto|situ=Il Post|data=2024-10-20|limba=it|atzessu=2024-12-25}}</ref>. *20 ledàmene/santugaine: sa [[Moldàvia]] votat pro intrare in s'[[Unione Europea]] cun unu Referendum, mancari cun paga diferèntzia intre eja e no<ref>{{Tzita web|url=https://a.cec.md/ro/rezultatele-referendumului-republican-constitutional-17041.html|tìtulu=Rezultatele referendumului republican constituțional|situ=a.cec.md|limba=ro|atzessu=2024-12-25}}</ref>. *21 ledàmene/santugaine: **s'Assemblea Natzionale de su Vietnam eleghet a Lương Cường comente a presidente, a pustis de meses de abbolotu<ref>{{Tzita web|url=https://edition.cnn.com/2024/10/21/asia/vietnam-new-president-luong-cuong-intl-hnk/index.html|tìtulu=Vietnam appoints fourth president in nearly two years after months of political turmoil|autore=Associated Press|situ=CNN|data=2024-10-22|limba=en|atzessu=2024-12-25}}</ref>. **in Cali, [[Colòmbia]], incumentzat sa de XVI Cunferèntzias de is [[ONU|Natziones Unidas]] subra sa [[Biodiversidade]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.cbd.int/article/agreement-reached-cop-16|tìtulu=Biodiversity COP 16: Important Agreements Reached Towards making Peace with Nature|situ=Convention on Biological Diversity|limba=en|atzessu=2024-12-25}}</ref>. *23 ledàmene/santugaine: morint 5 persones e àteras 22 sunt fertas in un'atacu terrorìsticu in sa sede de Turkish Aerospace Industries (TAI) in Kahramankazan, [[Ankara]], ​[[Turkia|Turchia]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/23/dead-and-wounded-in-attack-near-ankara-turkish-minister-says|tìtulu=At least five killed in attack on aerospace firm near Turkey’s Ankara|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2024-12-25}}</ref>. Is duos atentadores sunt istados ochidos<ref>{{Tzita web|url=https://www.milliyet.com.tr/gundem/live-ankara-tusasta-teror-saldirisi-5-sehit-22-yarali-7216557|tìtulu=SON DAKİKA TERÖR SALDIRISI HABERLERİ: Ankara TUSAŞ'ta terör saldırısı: 5 şehit, 22 yaralı|situ=Milliyet|data=2024-10-24|limba=tr|atzessu=2024-12-25}}</ref>. *24 ledàmene/santugaine: in sa [[Repùblica Democràtica de su Congo]] si sinnalat su primu atopu de s'epidemia de malària in provìntzia de Kwango<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/congo-unknown-disease-kwango-11c96d7073ae4a0bc8ef9b2575f8d226#|tìtulu=Health officials investigate mystery disease in southwest Congo after 143 deaths|situ=AP News|data=2024-12-03|limba=en|atzessu=2024-12-25}}</ref>. *26 ledàmene/santugaine: **[[Israele]] ghetat un'atacu contras a s'[[Iran]], rispondende a is atacos de su 1 de su mese<ref>{{Tzita web|url=https://elpais.com/internacional/2024-10-26/israel-bombardea-iran-en-represalia-por-el-ataque-con-misiles.html|tìtulu=Israel bombardea Irán en represalia por el ataque con misiles|autore=Antonio Pita, Luis de Vega|situ=El País|data=2024-10-26|limba=es|atzessu=2024-12-25}}</ref>. **eletziones parlamentares in Georgia. Mancari s'ancu chi ddoe esserent interferèntzias, su partidu pro-Rùssia binchet sa majoria<ref>{{Tzita web|url=https://www.chathamhouse.org/2024/10/ruling-party-claims-victory-georgias-disputed-election-western-condemnation-no-longer|tìtulu=As the ruling party claims victory in Georgia’s disputed election, Western condemnation is no longer enough {{!}} Chatham House – International Affairs Think Tank|situ=www.chathamhouse.org|data=2024-10-29|limba=en|atzessu=2024-12-25}}</ref>. *27 ledàmene/santugaine: **primu turnu de is eletziones generales in Uruguay. Passant a su segundu turnu Yamandu Orsi (Frente Amplio, tzentru-manca) cun su 43,4% de is votos e Álvaro Delgado (Partido Nacional, tzentru-dereta) cun su 27,2%<ref>{{Tzita web|url=https://www.escenariomundial.com/2024/10/28/la-izquierda-lidera-la-primera-vuelta-de-las-elecciones-presidenciales-en-uruguay/|tìtulu=La izquierda lidera la primera vuelta de las elecciones presidenciales en Uruguay|autore=Indiana Ubelhartt|situ=Escenario Mundial|data=2024-10-28|limba=es-AR|atzessu=2024-12-25}}</ref>. **eletziones generales in [[Giapone]]. Su partidu liberaldemocràticu a su guvernu perdet sa majoria in parlamentu pro sa primu borta dae su [[2009]] ma sighit a tènnere sa majoria de is iscannos. Su Partidu Democràticu Costitutzionale tenet su mègius resurtadu de semper<ref>{{Tzita web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20241026-japan-votes-with-new-pm-on-shaky-ground|tìtulu=Japan's ruling party fails to win majority in snap election|situ=France 24|data=2024-10-26|limba=en|atzessu=2024-12-25}}</ref>. **eletziones generales in [[Bulgaria]]. Est sa de sete bortas in bator annos<ref>{{Tzita web|url=https://it.euronews.com/2024/10/27/elezioni-in-bulgaria-urne-aperte-per-la-settima-volta-in-quattro-anni|tìtulu=Seggi chiusi in Bulgaria: per gli exit poll in testa i conservatori|situ=euronews|data=2024-10-27|limba=it|atzessu=2024-12-25}}</ref>. Is cunservadores de su partidu "Tzitadinos pro s'isvilupu europeu de sa Bulgaria" tenet sa majoria, mancari is analistas creent chi at a èssere difìtzile a formare unu guvernu istàbile<ref>{{Tzita web|url=https://tg24.sky.it/mondo/2024/10/27/elezioni-bulgaria-2024-risultati|tìtulu=Bulgaria, i conservatori di Gerb hanno vinto le elezioni parlamentari|autore=Sky TG24|situ=tg24.sky.it|data=2024-10-28|limba=it|atzessu=2024-12-25}}</ref>. **eletziones parlamentares in [[Lituània]]. Su Partidu sotzialdemocràticu binchet sa majoria<ref>{{Tzita web|url=https://www.dw.com/en/lithuania-opposition-social-democrats-win-election/a-70611400|tìtulu=Lithuania: Opposition Social Democrats win election – DW – 10/28/2024|situ=dw.com|limba=en|atzessu=2024-12-25}}</ref>. **sa vetura de s'ex presidente de [[Bolìvia]] retzit 14 isparos<ref>{{Tzita web|url=https://www.ondacero.es/noticias/mundo/atentado-evo-morales-disparan-14-veces-coche-que-viajaba_20241027671e845c2914190001e32b12.html|tìtulu=Atentado contra Evo Morales: disparan 14 veces al coche en el que viajaba|situ=OndaCero|data=2024-10-27|limba=es|atzessu=2024-12-25}}</ref>. *29 ledàmene/santugaine: pro neghe de una pròida istraordinària in [[Ispagna|Ispànnia]], unas cantas tzitades [[Inundamentu in Ispànnia de su 2024|sunt inundadas]] causende numerosos mortos e dannos graes. Est unu de is peus disacatos in s'istòria de su paisu<ref>{{Tzita web|url=https://elpais.com/espana/comunidad-valenciana/2024-10-29/el-temporal-se-ceba-con-el-interior-de-valencia-con-un-desaparecido-y-grandes-crecidas-de-rios-y-barrancos.html|tìtulu=El temporal deja muertos y desaparecidos en Valencia y en Albacete se busca a al menos otras seis personas|autore=Cristina Vázquez, José M. Abad Liñán|situ=El País|data=2024-10-28|limba=es|atzessu=2024-12-25}}</ref>. *30 ledàmene/santugaine: eletziones generales in [[Botswana]]. Binchet su "Paracu pro su càmbiu democràticu" (tzentru-manca) agabbende 58 annos de guvernu de su Partidu Democràticu de Botswana (tzentru-dereta)<ref>{{Tzita noas|limba=en|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-10-31/botswana-election-early-tallies-point-to-shock-loss-for-ruling-party|tìtulu=Early Botswana Vote Tallies Point to Shock Loss For Ruling Party|publicatzione=Bloomberg.com|data=2024-10-31|atzessu=2024-12-25}}</ref>. *31 ledàmene/santugaine: **su super-tifone Kong-Rey lassat unu mortu e fertos vàrios in [[Taiwan]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.unotv.com/internacional/supertifon-kong-rey-deja-un-muerto-y-73-heridos-en-taiwan/|tìtulu=Supertifón Kong-rey deja un muerto y 73 heridos en Taiwán|autore=guadalupe.murillo|situ=UnoTV|data=2024-10-31|limba=es|atzessu=2024-12-25}}</ref>. **sa [[Rùssia]] ponet una multa a [[Google]] impossìbile de pagare pro àere blocadu cuntènnidos russos vàrios in su cuntestu de sa [[Crisi russu-ucraina (2014-sighende)|gherra Russu-Ucràina]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.fanpage.it/innovazione/tecnologia/la-russia-ha-chiesto-a-google-di-pagare-una-cifra-con-33-zeri/|tìtulu=La Russia ha chiesto a Google di pagare una cifra con 33 zeri|situ=Innovazione Fanpage|data=2024-10-30|limba=it|atzessu=2024-12-25}}</ref>. === Onniasantu/Santandria === [[File:WOH G64 VLTI.jpg|thumb|S'isteddu WOH G64 fotografadu dae su Very Large Telescope.]] * 3 onniasantu/santandria: eletziones presidentziales in [[Moldàvia]]. Sa presidente Maia Sandu est torrada a elègere<ref>{{Tzita web|url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/11/04/pro-eu-incumbent-maia-sandu-re-elected-to-second-term-as-president-of-moldova|tìtulu=Pro-EU Maia Sandu re-elected as president of Moldova|situ=euronews|data=2024-11-04|limba=en|atzessu=2024-12-25}}</ref>. * 5 onniasantu/santandria: ** eletziones presidentziales in is [[Istados Unidos de Amèrica]]. [[Donald Trump]] est eletu pro sa segunda borta<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/live/trump-harris-election-updates-11-5-2024|tìtulu=2024 Election highlights|situ=AP News|limba=en|atzessu=2024-12-25}}</ref>. ** eletziones generales in [[Palau (istadu)|Palau]]. Su presidente Surangel Whipps Jr. est torradu a elègere<ref>{{Tzita web|url=https://focustaiwan.tw/politics/202411070028|tìtulu=Taiwan congratulates Palau President Whipps on reelection - Focus Taiwan|situ=Focus Taiwan - CNA English News|data=2024-11-07|limba=en-US|atzessu=2024-12-25}}</ref>. ** su cantzellieri de [[Germània]] Olaf Scholz dispidit a su ministru de is finàntzias Christian Lindner ingendrende una crisi de guvernu<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c7v3r046pzzo|tìtulu=Germany coalition: Government on brink of collapse after key minister fired|situ=www.bbc.com|limba=en-GB|atzessu=2024-12-25}}</ref>. * 9 onniasantu/santandria: a su mancu 26 persones morint in un'atacu terrorìsticu suitzida in s'istatzione de is trenos de Quetta, Balochistan, [[Pakistan]]. Responsàbile de s'atacu est s'Armada de Liberatzione de Balochistan<ref>{{Tzita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/11/9/bloodbath-railway-station-bombing-in-quetta-pakistan-leaves-26-dead|tìtulu=‘Bloodbath’: Railway station bombing in Quetta, Pakistan leaves 26 dead|autore=Saadullah Akhter|situ=Al Jazeera|limba=en|atzessu=2024-12-25}}</ref>. * 10 onniasantu/santandria: ** eletziones generales in sa [[Maurìtzius|Repùblica de Maurìtzius]]. Binchet s'Alleàntzia pro su Cambiamentu (tzentru-manca)<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/mauritius-election-results-opposition-victory-landslide-af70d3a8810f7992cef4d1d75bbef769|tìtulu=Mauritius opposition wins country's election by a landslide|situ=AP News|data=2024-11-12|limba=en|atzessu=2024-12-25}}</ref>. ** duos terremotos iscùtinant [[Cuba]] faghende dannos graes<ref>{{Tzita web|url=https://www.14ymedio.com/cuba/sismo-magnitud-5-9-sacude_1_1108139.html|tìtulu=Un sismo de magnitud 6, seguido por otro mayor, sacude el oriente cubano|autore=14ymedio|situ=14ymedio|data=2024-11-10|limba=es|atzessu=2024-12-25}}</ref>. ** in [[Lima]], [[Perù]], incumentzat s'addòbiu annuale de sa Cooperatzione Econòmica Àsia-Patzìficu<ref>{{Tzita web|url=https://www.infobae.com/peru/2024/11/11/apec-2024-que-significa-por-que-se-celebra-en-peru-y-que-paises-participan/|tìtulu=APEC 2024: ¿qué significa, por qué se celebra en Perú y qué países participan?|autore=Por Renzo Gonzales|situ=infobae|data=2024-11-11|limba=es-ES|atzessu=2024-12-25}}</ref>. ** In [[Noa Zelanda]] si nde pesat un'undada de protestas de is [[Māoris]] contras a unu progetu de lege chi punnaiat a cambiare su Tratadu de Waitangi, chi dae su 1840 regulat sa relatzione intra issos e su guvernu<ref>{{Tzita web|url=https://www.swissinfo.ch/spa/miles-de-manifestantes-en-n.-zelanda-contra-un-proyecto-de-ley-que-perjudica-a-los-maor%C3%ADes/88160346|tìtulu=Miles de manifestantes en N. Zelanda contra un proyecto de ley que perjudica a los maoríes|autore=S. W. I. swissinfo.ch|situ=SWI swissinfo.ch|data=2024-11-15|limba=es-ES|atzessu=2024-12-25}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://edition.cnn.com/2024/11/19/asia/new-zealand-maori-treaty-bill-protest-explainer-intl-hnk/index.html|tìtulu=Massive crowds march on New Zealand parliament protesting Māori bill. Here’s what to know|autore=Helen Regan|situ=CNN|data=2024-11-19|limba=en|atzessu=2024-12-25}}</ref>. * 11 onniasantu/santandria: ** in [[Zhuhai]], [[Tzina]], un'òmine invadet cun sa vetura una pista de annestru in unu tzentru isportivu ochiende a 35 persones e ingollende·nde a àteras 43<ref>{{Tzita web|url=https://www.cbsnews.com/news/car-rams-crowd-china-zhuhai-dozens-dead/|tìtulu=Dozens killed in Zhuhai, China, by driver who rammed car into crowd ahead of army air show, police say - CBS News|situ=www.cbsnews.com|data=2024-11-12|limba=en-US|atzessu=2024-12-26}}</ref>. ** incumentzat sa Cunferèntzia a subra de su càmbiu climàticu de su 2024 ([[COP28|COP29]])<ref>{{Tzita web|url=https://cop29.az/en/media-hub/news/cop29-opens-in-baku-with-breakthrough-on-global-carbon-markets|tìtulu=COP29 Opens in Baku with Breakthrough on Global Carbon Markets|situ=cop29.az|limba=en|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 13 onniasantu/santandria: in sa tzitade de [[Brasìlia]], Praça dos Três Poderes est corpida dae un'atacu terrorìsticu<ref>{{Tzita web|url=https://www.infobae.com/america/america-latina/2024/11/14/la-policia-de-brasil-confirmo-que-las-explosiones-cerca-de-la-corte-suprema-fueron-causadas-por-un-ataque-suicida/|tìtulu=La Policía de Brasil confirmó que las explosiones cerca de la Corte Suprema fueron causadas por un ataque suicida|situ=infobae|data=2024-11-14|limba=es-ES|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 14 onniasantu/santandria: ** eletziones parlamentares in [[Sri Lanka]]. Su partidu Potere Natzionale de su Pòpulu (tzentru-manca) binchet cun majoria ampra<ref>{{Tzita web|url=https://www.infobae.com/america/agencias/2024/11/15/el-partido-del-presidente-lidera-el-escrutinio-de-las-elecciones-legislativas-en-sri-lanka/|tìtulu=El partido del presidente lidera el escrutinio de las elecciones legislativas en Sri Lanka|autore=Por Newsroom Infobae|situ=infobae|data=2024-11-15|limba=es-ES|atzessu=2024-12-26}}</ref>. ** s'incìngiat su mega-portu de Chancay, [[Perù]]<ref>{{Tzita noas|limba=es-PE|nùmene=Gladys|sambenadu=Pereyra Colchado|url=https://elcomercio.pe/peru/megapuerto-de-chancay-desde-dentro-la-inauguracion-que-abre-la-ruta-de-la-seda-china-dina-boluarte-xi-jinping-marcha-blanca-noticia/|tìtulu=Megapuerto de Chancay desde dentro: la inauguración que abre la “ruta de la seda”|publicatzione=El Comercio|data=2024-11-19|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 16 onniasantu/santandria: in [[Gabòn]] s'aprovat sa costitutzione noa cun unu referendum<ref>{{Tzita web|url=https://www.voaafrique.com/a/gabon-la-cour-constitutionnelle-valide-le-oui-au-r%C3%A9f%C3%A9rendum/7881446.html|tìtulu=Gabon: la Cour constitutionnelle valide le "oui" au référendum|situ=Voice of America|data=2024-11-29|limba=fr|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 17 onniasantu/santandria: ** eletziones parlamentares in [[Senegal]]. Bassirou Diomaye Faye de su partidu de manca Patriotes Africains du Sénégal pour le Travail, l'Éthique et la Fraternité (PASTEF, Patriotas Africanos de su Senegal pro su traballu, s'ètica e fradia)<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c1wj4dwvj1po|tìtulu=Senegal election: Pastef claims large victory in legislative polls|situ=www.bbc.com|limba=en-GB|atzessu=2024-12-26}}</ref>. ** [[Joe Biden]] autorizat s'[[Ucraina|Ucràina]] a atacare sa [[Rùssia]] cun mìssiles [[Istados Unidos de Amèrica|istadunidensos]] a distàntzia longa pro su restu de sa [[Crisi russu-ucraina (2014-sighende)|gherra]]<ref>{{Tzita web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2024/11/17/biden-autoriza-ucrania-utilizar-armas-atacms-rusia-trax|tìtulu=Biden autoriza a Ucrania a utilizar armas estadounidenses de largo alcance en Rusia|autore=Kevin Liptak|situ=CNN|data=2024-11-17|limba=es|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 21 onniasantu/santandria: ** sa Corte Penale Internatzionale ghetat òrdines de arrestu contras a su primu ministru israelianu [[Benjamin Netanyahu]], s'ex ministru de sa defensa Yoav Gallant e sa ghia militare de [[Hamas]], Mohammed Deif, cun acusa de [[Crìmene de gherra|crìmines de gherra]]. ** chircadores impreende su [[Very Large Telescope]] annùntziant su primu "primu pranu" de semper de un'[[isteddu]] a foras de su [[Camminu de paza|Caminu de Pàgia]], WOH G64<ref>{{Tzita web|url=https://www.space.com/star-outside-milky-way-wohg64|tìtulu=Star imaged in detail outside the Milky Way for the 1st time (image, video)|autore=Robert Lea published|situ=Space.com|data=2024-11-21|limba=en|atzessu=2024-12-26}}</ref>. ** terroristas in Peshawar, [[Pakistan]], un'apostamentu a unu grupu de veìculos chi portaiant a musulmanos sciitas ochiet a 46 persones e nde ferit a àteras 20<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/pakistan-gunmen-opened-fire-convoy-vehicles-northwest-42c8fb3cf1f720de49efebd306d76fa1|tìtulu=Gunmen fire on vehicles carrying Shiites in northwest Pakistan, killing at least 42|situ=AP News|data=2024-11-21|limba=en|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 23 onniasantu/santandria: ** in [[Colòmbia]] si nde pesant protestas vàrias contras a su guvernu<ref>{{Tzita web|url=https://www.latimes.com/espanol/internacional/articulo/2024-11-24/miles-de-colombianos-descontentos-vuelven-a-las-calles-para-protestar-contra-el-gobierno-de-petro|tìtulu=Miles de colombianos descontentos vuelven a las calles para protestar contra el gobierno de Petro|autore=Por Associated Press Associated Press|situ=Los Angeles Times en Español|data=2024-11-24|limba=es-US|atzessu=2024-12-26}}</ref>. ** 12 persones morint e prus de àteras 30 sunt fertas in un'intzidente acontèssidu a unu bus in [[Moyobamba]] ([[Perù]]) chi fiat portende unu grupu de istudiantes a [[Tarapoto]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.infobae.com/peru/2024/11/23/viaje-de-promocion-escolar-termina-en-tragedia-siete-fallecidos-en-moyobamba-al-caer-bus-a-un-abismo/|tìtulu=Tragedia en Moyobamba: el fatídico viaje de promoción escolar que cobró 12 vidas|autore=Por Valeria Mendoza TalledoyCarlos Espinoza|situ=infobae|data=2024-11-23|limba=es-ES|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 24 onniasantu/santandria: segundu turnu de is eletziones in Uruguay. Binchet Yamandú Orsi<ref>{{Tzita web|url=https://segundaeleccion2024.corteelectoral.gub.uy/ResumenResultados.htm|tìtulu=SEGUNDA ELECCION 2024|situ=segundaeleccion2024.corteelectoral.gub.uy|limba=es|atzessu=2024-12-26|dataarchìviu=2024-12-14|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20241214010015/https://segundaeleccion2024.corteelectoral.gub.uy/ResumenResultados.htm|urlmortu=eja}}</ref>. * 26 onniasantu/santandria: su primu ministru de Israele annùntziat un'acòrdiu de firmare su fogu in Lìbanu<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/live/cnvjl42g9m1t|tìtulu=First day of truce appears to hold as UN chief hails 'ray of hope'|situ=BBC News|limba=en-GB|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 27 onniasantu/santandria: eletziones generales in Namìbia. Netumbo Nandi-Ndaitwah de s'Organizatzione Populare de s'Àfrica de su Sud-Ovest (tzentru-manca) est sa prima presidente fèmina de su paisu<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yx0r14jrmo|tìtulu=Namibia election: Swapo's Netumbo Nandi-Ndaitwah elected first female president|situ=www.bbc.com|limba=en-GB|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 29 onniasantu/santandria: eletziones generales in [[Repùbrica de s'Irlanda|Irlanda]]. Su partidu Fianna Fáil (tzentru-dereta) abarrat su primu partidu<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/ireland-election-fianna-fail-fine-gael-coalition-a51f5a4b8b7a102b974c650c740352d5|tìtulu=With election decided, Ireland faces weeks of talks to form a government|situ=AP News|data=2024-12-02|limba=en|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 30 onniasantu/santandria: ** eletziones parlamentares in [[Islanda]]. S'Alleàntzia Sotzialdemocràtica tenet sa majoria<ref>{{Tzita web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20241201-social-democrats-set-to-overtake-ruling-party-in-iceland-snap-election|tìtulu=Social Democrats overtake PM's party in Iceland vote|situ=France 24|data=2024-12-01|limba=en|atzessu=2024-12-26}}</ref>. ** in su cuntestu de sa gherra tzivile siriana, is fortzas de s'opositzione leant su controllu de su bonu de Alepu, provochende is primos atacos aèreos russos a subra de sa tzitade dae su [[2016]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cy5l50y76k3t|tìtulu=More Russian strikes as Syrian rebels advance further after taking Aleppo|situ=BBC News|limba=en-GB|atzessu=2024-12-26}}</ref>. === Idas/Nadale === [[File:Chancel of Notre-Dame de Paris, 2024 (12).jpg|thumb|Notre-Dame de Parigi a pustis de s'abertura noa]] * 1 idas/nadale: ** [[Joe Biden]] cuntzedet sa gràtzia a su fìgiu Hunter pro evasione fiscale e possedimentu illegale de armas<ref>{{Tzita web|url=https://www.corriere.it/esteri/24_dicembre_02/joe-biden-concede-la-grazia-al-figlio-hunter-che-rischiava-il-carcere-b2c5c82e-d7d3-4552-bc21-1c27ad812xlk.shtml|tìtulu=Joe Biden concede la grazia al figlio Hunter (che rischiava il carcere): «Contro di lui persecuzione mirata per colpire me»|situ=Corriere della Sera|data=2024-12-02|limba=it-IT|atzessu=2024-12-26}}</ref>. ** eletziones parlamentares in [[Romania]]<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/romania-elections-far-right-parliament-europe-russia-08a89b2ea35ee2dca14a8a17235f8993|tìtulu=Romania's pro-Western parties win parliamentary election as far-right makes gains|situ=AP News|data=2024-12-02|limba=en|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 3 idas/nadale: a pustis de meses de istallu pro disacòrdios cun su Parlamentu, su Presidente de sa [[Corea de su Sud]] Yoon Suk Yeol declarat sa lege martziale, acusende s'opositzione de simpatizare cun sa [[Corea de su Norte|Corea de su Nord]] e de traballare contras a s'istadu. S'òrdine previdiat sa proibitzione de cada faina polìtica e sa suspensione de sa [[libertade de imprenta]], ma nch'est istadu tiradu pagas oras a pustis<ref>{{Tzita web|url=https://www.elindependiente.com/internacional/2024/12/03/el-presidente-de-corea-del-sur-da-un-golpe-de-estado-y-acusa-a-la-oposicion-de-colaborar-con-pyongyang/|tìtulu=El presidente de Corea del Sur levantará la ley marcial después de que la rechace el Parlamento|autore=Ana Alonso|situ=El Independiente|data=2024-12-03|limba=es|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 4 idas/nadale: ** incumentzat una crisi polìtica in [[Frantza]], ca su primu ministru Michel Barnier perdet sa cunfiàntzia<ref>{{Tzita noas|limba=fr-FR|url=https://www.lemonde.fr/politique/live/2024/12/07/en-direct-nouveau-premier-ministre-les-ecologistes-rencontreront-emmanuel-macron-a-l-elysee-lundi-au-contraire-des-insoumis_6424825_823448.html?_staled_|tìtulu=Crise politique : revivez la censure et la chute du gouvernement Barnier dans notre direct|publicatzione=Le Monde.fr|atzessu=2024-12-26}}</ref>. ** Brian Thompson, amministradore de sa seguràntzia mèdica UnitedHealthcare, est ochidu in [[Noa York]] dae Luigi Nicholas Mangione chi acusaiat is seguràntzias de pònnere su balàngiu a in antis a su bene de sa gente<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cnv3dnm64vlo|tìtulu=Brian Thompson: United Healthcare CEO fatally shot outside Manhattan hotel|situ=www.bbc.com|limba=en-GB|atzessu=2024-12-26}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/live-blog/live-updates-man-questioned-unitedhealthcare-ceo-brian-thompsons-shoot-rcna183160|tìtulu=UnitedHealthcare CEO shooting: Suspect charged with murder had writings with 'motivation'|situ=NBC News|data=2024-12-10|limba=en|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 5 idas/nadale: unu terremotu de magnitudo 7 iscùtinat sa costa nord de sa [[Califòrnia]], sena fàghere dannos de importu. Si ghetat un'allarme tzunami, cantzelladu pagu a pustis<ref>{{Tzita web|url=https://www.cbsnews.com/sacramento/news/northern-california-earthquake-tsunami-warning-humboldt-county-eureka/|tìtulu=7.0 earthquake hits off Northern California coast; tsunami warning canceled - CBS Sacramento|autore=Cecilio Padilla|situ=www.cbsnews.com|data=2024-12-05|limba=en-US|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 6 idas/nadale: eletziones presidentziales in [[Romania]]. Su Tribunale Costitutzionale aiat annulladu su resurtadu de su primu turnu, cun sa resone chi ddoe esserent interferèntzias russas a pustis de s'avantzamentu de su candidadu pro-Rùssia Călin Georgescu a su segundu turnu<ref>{{Tzita web|url=https://elpais.com/internacional/2024-12-06/el-constitucional-de-rumania-anula-la-primera-vuelta-de-las-presidenciales-tras-revelarse-la-campana-de-ataques-hibridos-rusos.html|tìtulu=El Constitucional de Rumania anula la primera vuelta de las presidenciales tras revelarse una campaña de “ataques híbridos rusos”|autore=Raúl Sánchez Costa|situ=El País|data=2024-12-06|limba=es|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 7 idas/nadale: ** sa Catedrale de Notre-Dame de [[Parigi]] torrat a abèrrere a pustis de su fogu de su 2019<ref>{{Tzita web|url=https://www.vaticannews.va/pt/igreja/news/2024-02/anuncio-reabertura-catedral-notre-dame-paris-08-dezembro-2024.html|tìtulu=Em dezembro, a Catedral de Notre-Dame será reaberta. A Igreja de Paris anuncia uma série de eventos - Vatican News|situ=www.vaticannews.va|data=2024-02-05|limba=pt|atzessu=2024-12-26}}</ref>. ** eletziones generales in Ghana. John Mahama de su Cungressu Natzionale Democràticu (tzentru-manca) est eletu presidente una segunda borta<ref>{{Tzita web|url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie/2024/12/09/ghana-mahama-vince-presidenziali|tìtulu=Il candidato dell’opposizione John Mahama vince le presidenziali in Ghana|situ=Internazionale|data=2024-12-09|limba=it|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * [[File:Parker Solar Probe.jpg|thumb|Rapresentatzione artìstica de sa sonda Parker acostende·si a su Sole.]]8 idas/nadale: su presidente de sa [[Sìria]] Bashar al-Assad fuet a pustis de sa ruta de su regìmene suo a pustis de 61 annos. Si format unu guvernu de transitzione<ref>{{Tzita web|url=https://www.lavanguardia.com/internacional/20241209/10181909/conflicto-siria-caida-regimen-bashar-el-asad-ultima-hora-hoy-en-directo.html|tìtulu=Conflicto en Siria y la caída del régimen de El Asad, hoy en directo {{!}} Última hora de los rebeldes en Damasco|situ=La Vanguardia|data=2024-12-09|limba=es|atzessu=2024-12-26}}</ref>. * 14 idas/nadale: ** eletziones presidentziales in [[Georgia|Geòrgia]]. Míjeil Kavelashvili de Bisu Georgianu ([[Populismu|populista]]) balàngiat agiumai su totale de is votos, ingendrende dudas de manipulatzione de is comìtzios e peorende is tensione sotziales in su paisu<ref>{{Tzita web|url=https://www.dw.com/es/georgia-aumenta-la-violencia-en-medio-de-elecciones-presidenciales/a-71056675|tìtulu=Georgia: aumenta la violencia frente a elección presidencial – DW – 14/12/2024|situ=dw.com|limba=es|atzessu=2024-12-26}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://elpais.com/internacional/2024-12-14/el-prorruso-mikheil-kavelashvili-elegido-presidente-de-georgia-en-una-votacion-boicoteada-por-la-oposicion.html|tìtulu=El prorruso Míjeil Kavelashvili, elegido presidente de Georgia en una votación boicoteada por la oposición|autore=Javier G. Cuesta|situ=El País|data=2024-12-14|limba=es|atzessu=2024-12-26}}</ref>. ** su presidente de sa [[Corea de su Sud]] Yoon Suk-yeol, est dispididu dae s'incàrrigu suo a pustis de unu votu de su parlamentu, a pustis chi sa decraratzione de sa lege martziale de sa chida in antis nd'aiat pesadu protestas in su paisu<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/mundo/articles/cx2vq0dy8veo|tìtulu=Corea del Sur: El Parlamento de Corea del Sur aprueba destituir al presidente por declarar la ley marcial|situ=BBC News Mundo|data=2024-12-14|limba=es|atzessu=2024-12-26}}</ref>. ** su tziclone Chido tocat terra in [[Mayotte]], in ue càusat 20 mortos e dannos graes<ref>{{Tzita web|url=https://apnews.com/article/mayotte-cyclone-chido-climate-weather-43890b2cee0d90e67b6263f278782334|tìtulu=France rushes aid to Mayotte after Cyclone Chido leaves hundreds feared dead|situ=AP News|data=2024-12-16|limba=en|atzessu=2024-12-26}}</ref>. *17 idas/nadale: unu [[terremotu]] de magnitudo 7,3 iscùtinat [[Port Vila]], capitale de [[Vanuatu]], lassende 14 mortos, 210 fertos e vàrios fràigos isciusciados<ref>{{Tzita web|url=https://www.excelsior.com.mx/global/rescatistas-supervivientes-sismo-vanuatu-muertos-video/1690233|tìtulu=Rescatistas buscan supervivientes tras sismo en Vanuatu; hay 14 muertos. VIDEO|autore=Oswaldo Rojas|situ=Excélsior|data=2024-12-17|limba=es-MX|atzessu=2024-12-26}}</ref>. *20 idas/nadale: 5 persones morint e àteras 205 sunt fertas cando una vetura si nche iscudit a subra de una truma de gente in unu mercadeddu de Paschixedda in [[Magdeburg|Magdeburgo]], [[Germània]]<ref>{{Tzita noas|limba=en|url=https://www.nytimes.com/2024/12/20/world/europe/germany-christmas-market-crash.html|tìtulu=Driver Rams Into Christmas Market in Germany, Killing at Least 2 and Injuring Dozens|data=2024-12-20|atzessu=2024-12-26}}</ref>. *21 idas/nadale: a su mancu 41 persones morint in sa tzacarrada de prus veturas in su caminu BR-116 highway in Teófilo Otoni, Minas Gerais, [[Brasile]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.nbcrightnow.com/national/death-toll-in-brazil-bus-crash-rises-to-41/article_1b6b68b3-9450-5af4-9f62-2f285c4d8edd.html|tìtulu=Death toll in Brazil bus crash rises to 41|autore=AFP|situ=NonStop Local Tri-Cities/Yakima|data=2024-12-22|limba=en|atzessu=2024-12-26|dataarchìviu=2024-12-25|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20241225151255/https://www.nbcrightnow.com/national/death-toll-in-brazil-bus-crash-rises-to-41/article_1b6b68b3-9450-5af4-9f62-2f285c4d8edd.html|urlmortu=eja}}</ref>. *25 idas/nadale: **in [[Kazachistàn|Kazachistan]] ruet su bòlidu 8243 de Azerbaijan Airlines. 38 persones morint e 29 subrabivint<ref>{{Tzita web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2024/12/25/mundo/avion-pasajeros-se-estrella-kazajstan-trax#:~:text=El%20vuelo%20J2-8243%20de%20Azerbaijan%20Airlines%20se%20estrell%C3%B3%20cerca,25%20de%20diciembre%20de%202024.&text=El%20video%20del%20accidente%20mostraba,el%20aer%C3%B3dromo%20antes%20de%20estrellarse.|tìtulu=Avión de Azerbaijan Airlines se estrella en Kazajstán: hay 38 muertos y 29 supervivientes, según las autoridades|autore=Hassan Tayir, Aruzhan Zeinulla, Kara Fox|situ=CNN|data=2024-12-25|limba=es|atzessu=2024-12-26}}</ref>. **sa sonda solare Parker balàngiat su record de bighinàntzia a su [[Sole]] pro un'ogetu fatu dae s'òmine, acostende·si a 6,1 milliones de chilòmetros<ref>{{Tzita web|url=https://www.space.com/nasa-parker-solar-probe-christmas-flyby|tìtulu=NASA's Parker Solar Probe celebrates Christmas with record smashing 'kiss' of the sun|autore=Robert Lea published|situ=Space.com|data=2024-12-24|limba=en|atzessu=2024-12-26}}</ref>. *29 idas/nadale: su bòlidu Jeju Air Flight 2216, chi portaiat passegeros tziviles dae s'Arioportu Internatzionale Suvarnabhumi de [[Bangkok]], [[Tailàndia]] a s'Arioportu Internatzionale de Muan, [[Corea de su Sud]], essit dae sa pista in s'arioportu de arribu e tzacarrat contras a una barriera, ochiende a 179 persones. Ddoe sunt 2 subrabividos<ref>{{Tzita noas|limba=en-AU|url=https://www.abc.net.au/news/2024-12-29/live-blog-plane-crashes-south-korean-muan-airport/104769186?future=true&|tìtulu=Plane carrying 181 crashes in South Korea, with only two confirmed survivors — as it happened|publicatzione=ABC News|data=2024-12-29|atzessu=2025-01-01}}</ref>. == Riferimentos == <references responsive="" />{{Artìculu de su mese|ghennàrgiu|2025}} a4j05beobg9aytv1slbpeb0twlwqb4r Acòrdios de München 0 22972 191128 189941 2026-11-10T23:06:10Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 2 fonte(es) e etichetende·nde 0 comente morta(as). #IABot (v2.0.9.7) 191128 wikitext text/x-wiki {{LSC}} [[File:Bundesarchiv Bild 183-R69173, Münchener Abkommen, Staatschefs.jpg|thumb|341x341px|Cabos de istadu de sa cunferèntzia de München. Dae manu manca a manu dereta: [[Arthur Neville Chamberlain]], [[Édouard Daladier]], [[Adolf Hitler]], [[Benito Mussolini]]. Totu a dereta [[Gian Galeazzo Ciano]], tando ministru italianu pro is afàrios istràngios.]] [[File:Accordo di Monaco.png|thumb|340x340px|Ismembramentu de sa [[Tzecoslovàchia]] a comintzare de su [[1938]]. (1) In su mese de santugaine de su 1938 fiant annessionados is territòrios de is Sudetos dae sa [[Germània nazista|Germània]]. (2) In su mese de onniasantu de su 1938 s'[[Ungheria]] sia fiat annessionada is territòrios de majoria ungheresa. (3) In su mese de martzu de su 1939 s'Ungheria si fiat annessionada sa [[Rutènia subcarpàtica|Rutènia Subcarpàtica]], a pena decrarada indipendente. (4) In su mese de matzu de su 1939 sa [[Segunda Repùblica de Polònia|Polonia]] si fiat annessionada [[Těšín]] e [[Zaolzie]], a majoria polonesa. (5) In su mese de martzu de su 1939 sa Germània aiat ocupadu is territòrios de limba tzeca de Boèmia e Moràvia. (6) Su territòriu de [[Islovàchia]] fiat decraradu ''Repùblica Islovaca'', [[istadu satèllite]] de sa Germània nazista. ]] Is '''Acòrdios de München''' ( tintzas '''cunferèntzia''' o '''patos de München''') est istadu unu atòbiu internatzionale chi at tentu logu durante sa note de su 30 de cabudanni de su [[1938]], intre is casos de guvernu de [[Regnu Unidu]], [[Frantza]], [[Itàlia fascista|Itàlia]] e [[Germània nazista|Germània]], cun s'obietivu de isòrvere sa [[crisi de is Sudetos]]. S'Itàlia aiat giogadu su rolu de medianeri a traessu de su [[Ditadura|ditadore]] [[Benito Mussolini]] e - suta abrètiu de [[Hermann Göring]], de su primu ministru britànnicu, [[Arthur Neville Chamberlain]], e de s'omòlogu frantzesu, [[Édouard Daladier]] - fiat aprovada s'annessionamentu de is territòrios de is montes [[Sudetos]] (chi aparteniant in sa [[Tzecoslovàchia]]) a sa Germània,<ref>{{Tzita web|url=https://www.dw.com/es/iii-reich-dictadura-nacionalsocialista-1933-1945/a-2309738-2|tìtulu=III Reich: Dictadura Nacionalsocialista (1933-1945)|limba=ispagnolu|atzessu=2025-02-21|dataarchìviu=2017-08-09|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20170809043559/https://www.dw.com/es/iii-reich-dictadura-nacionalsocialista-1933-1945/a-2309738-2|urlmortu=eja}}</ref>​ cun su pretestu chi sa majoria de is bividores issoro fiant de [[etnia]] [[Tedescos|tedesca]]. Perunu rapresentante de sa [[Tzecoslovàchia]] bi aiat partetzipadu, cunforme a is cunditziones chi [[Adolf Hitler|Hitler]] - cabu de istadu tedescu - aiat impostu a is àteros negotziadores.<ref>{{Tzita web|url=https://www.ilpost.it/2013/09/29/la-conferenza-di-monaco/|tìtulu=La conferenza di Monaco|limba=italianu}}</ref> Difatis, siat su Regnu Unidu, siat sa Frantza si fiant mustradas cumpragherosos cun is disìgios de sa populatzione tedesca de is Sudetes e cunsideraiant custu acòrdiu comente una revisione partziale de su [[Tratadu de Versailles (1919)|Tratadu de Versailles]]. S'intentu printzipale a su cale si punnaiat, fiat de evitare una gherra noa, cun totu chi fiant ponende in perìgulu sèriu s'esistèntzia de sa Tzecoslovàchia. Segundu sa retòrica de sa propaganda [[Natzionalsotzialismu|nazista]], is tedescos de custa regione fiant discriminados de su guvernu tzecoslovacu.<ref>{{Tzita web|url=https://www.ilpost.it/2013/09/29/la-conferenza-di-monaco/|tìtulu=La conferenza di Monaco|limba=italianu}}</ref> Pro custa resone Hitler aiat presentadu unu [[ultimatum]] a sa Tzecoslovàchia chi, s'in casu de no èssere atzetadu fintzas a su 28 de cabudanni, diat àere cumportadu s'invasione de s'istadu.<ref>{{Tzita web|url=https://www.ilpost.it/2013/09/29/la-conferenza-di-monaco/|tìtulu=La conferenza di Monaco|limba=italianu}}</ref> Mancari alliada de Frantza e Regnu unidu, sede chi custos non podiant galu apoderare una gherra noa, sa Tzecoslavachia fiat fortzada a s'arrèndere e tzèdere totu is territòrios pretèndidos de s'ultimatum. Is rapresentantes tzecoslovacos si fiant intèndidos traìghidos e aiat dimustradu comente sa polìtica internatzionale aiat fallidu, faghende cuntzessiones a is afracadores, intames de amparare is afracados.<ref>{{Tzita web|url=https://espanol.radio.cz/se-cumplen-85-anos-de-la-traicion-de-munich-8795746|tìtulu=Se cumplen 85 años de la “traición” de Múnich|limba=ispagnolu|urlmortu=eja|atzessu=2025-02-21|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20240530194956/https://espanol.radio.cz/se-cumplen-85-anos-de-la-traicion-de-munich-8795746|dataarchìviu=2024-05-30}}</ref> S'istadu fiat ispossididu de su 30% de su territòriu suo, de su 33% de sa capatzidade industriale e aiat pèrdidu sa parte bona de is defensas de frontera suas.<ref>{{Tzita web|url=https://espanol.radio.cz/se-cumplen-85-anos-de-la-traicion-de-munich-8795746|tìtulu=Se cumplen 85 años de la “traición” de Múnich|limba=ispagnolu|urlmortu=eja|atzessu=2025-02-21|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20240530194956/https://espanol.radio.cz/se-cumplen-85-anos-de-la-traicion-de-munich-8795746|dataarchìviu=2024-05-30}}</ref> ==Riferimentos== <references/>{{Controllu de autoridade}} [[Categoria:Istòria]] 28wkrzq0ryxjjrx8mx7pdqr126aw2sm Cuntierra:2024 1 23052 191127 190645 2026-11-10T23:05:15Z InternetArchiveBot 10458 Notìfica de fontes modificadas chi bisòngiant de una revisione #IABot (v2.0.9.7) 191127 wikitext text/x-wiki == Ligàmenes esternos modificados (Abrile 2025) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[2024]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=186172 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20240527144220/https://thestreetjournal.org/death-toll-in-papua-new-guinea-climbs-to-2000/ annantu a https://thestreetjournal.org/death-toll-in-papua-new-guinea-climbs-to-2000/ . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 01:50, 26 Abr 2025 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Maju 2025) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[2024]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=186202 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20241225151255/https://www.nbcrightnow.com/national/death-toll-in-brazil-bus-crash-rises-to-41/article_1b6b68b3-9450-5af4-9f62-2f285c4d8edd.html annantu a https://www.nbcrightnow.com/national/death-toll-in-brazil-bus-crash-rises-to-41/article_1b6b68b3-9450-5af4-9f62-2f285c4d8edd.html . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 01:50, 5 Maj 2025 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Austu 2025) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[2024]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=187084 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20241214010015/https://segundaeleccion2024.corteelectoral.gub.uy/ResumenResultados.htm annantu a https://segundaeleccion2024.corteelectoral.gub.uy/ResumenResultados.htm . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 06:51, 22 Aus 2025 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Cabudanni 2025) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[2024]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=187256 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20240508145930/https://www.wri.org/news/statement-g7-leaders-agree-shut-down-coal-plants annantu a https://www.wri.org/news/statement-g7-leaders-agree-shut-down-coal-plants . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 01:07, 12 Cab 2025 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Nadale 2025) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[2024]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=187756 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20240112054158/https://today.rtl.lu/news/world/a/2156775.html annantu a https://today.rtl.lu/news/world/a/2156775.html . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 00:52, 11 Nad 2025 (CET) == Ligàmenes esternos modificados (Làmpadas 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[2024]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=190094 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20240921091848/https://www.onmanorama.com/content/mm/en/kerala/top-news/2024/08/01/wayanad-landslide-death-toll-missing-mundakkai-chooralmala-live.html annantu a https://www.onmanorama.com/content/mm/en/kerala/top-news/2024/08/01/wayanad-landslide-death-toll-missing-mundakkai-chooralmala-live.html . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 02:07, 3 Làm 2026 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Trìulas 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[2024]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=190454 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20241203200530/https://www.gaeta.it/tsunami-e-terremoto-in-giappone-allerta-per-le-isole-di-izu-e-ogasawara annantu a https://www.gaeta.it/tsunami-e-terremoto-in-giappone-allerta-per-le-isole-di-izu-e-ogasawara . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 02:09, 30 Trì 2026 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Austu 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[2024]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=190644 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20241108191845/https://www.g7italy.it/it/vertice/ annantu a https://www.g7italy.it/it/vertice/ . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 02:09, 26 Aus 2026 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Santandria 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[2024]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=191126 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20241203131230/https://as.com/actualidad/politica/amenaza-de-maduro-a-eeuu-y-sus-asociados-si-cometen-el-error-de-su-vida-n/ annantu a https://as.com/actualidad/politica/amenaza-de-maduro-a-eeuu-y-sus-asociados-si-cometen-el-error-de-su-vida-n/ . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 00:05, 11 Std 2026 (CET) i1jrqk7rjl16p87w5w29d69cyxdlj7t Cuntierra:Limba lombarda 1 23320 191133 188537 2026-11-10T23:45:46Z InternetArchiveBot 10458 Notìfica de fontes modificadas chi bisòngiant de una revisione #IABot (v2.0.9.7) 191133 wikitext text/x-wiki == Ligàmenes esternos modificados (Freàrgiu 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 2 ligàmene(s) esternu(os) in [[Limba lombarda]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=188536 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20160512154744/http://www.cesdomeo.it/doc/europea2.pdf annantu a http://www.cesdomeo.it/doc/europea2.pdf *Archìviu https://web.archive.org/web/20170921062833/http://www.lombardiaquotidiano.com/comunicato/la-lombardia-ha-una-nuova-legge-sulla-cultura-pilastri-identit%C3%A0-valorizzazione-del annantu a http://www.lombardiaquotidiano.com/comunicato/la-lombardia-ha-una-nuova-legge-sulla-cultura-pilastri-identit%C3%A0-valorizzazione-del . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 01:18, 6 Fre 2026 (CET) == Ligàmenes esternos modificados (Santandria 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Limba lombarda]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=191132 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20160420141506/http://www.ilgiorno.it/lombardia-bilingue-1.1645901 annantu a http://www.ilgiorno.it/lombardia-bilingue-1.1645901 . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 00:45, 11 Std 2026 (CET) 27ij2czocdq27tlqcehvuxe4a60tj2k Cuntierra:GNU 1 23492 191131 190012 2026-11-10T23:26:00Z InternetArchiveBot 10458 Notìfica de fontes modificadas chi bisòngiant de una revisione #IABot (v2.0.9.7) 191131 wikitext text/x-wiki == Ligàmenes esternos modificados (Maju 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[GNU]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=189973 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20110222101726/http://www.gnu.org/ annantu a http://www.gnu.org/ . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 01:12, 13 Maj 2026 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Maju 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 2 ligàmene(s) esternu(os) in [[GNU]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=190011 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20240529083822/https://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html.en annantu a https://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html.en *Eticheta {{tl|ligàmene interrùmpidu}} annanta a https://www.gnu.org/bulletins/bull8.html *Eticheta {{tl|ligàmene interrùmpidu}} annanta a https://www.gnu.org/bulletins/bull10.html *Archìviu https://web.archive.org/web/20240814104356/https://www.gnu.org/software/hurd/faq/gnu.html annantu a https://www.gnu.org/software/hurd/faq/gnu.html . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 02:07, 16 Maj 2026 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Santandria 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 2 ligàmene(s) esternu(os) in [[GNU]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=191130 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20240809151316/https://www.gnu.org/bulletins/bull8.html annantu a https://www.gnu.org/bulletins/bull8.html *Archìviu https://web.archive.org/web/20240809151316/https://www.gnu.org/bulletins/bull10.html annantu a https://www.gnu.org/bulletins/bull10.html . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 00:26, 11 Std 2026 (CET) qkuntt5krj8i70kyajod0q9qyht3tm0 Cuntierra:Acòrdios de München 1 23641 191129 2026-11-10T23:06:10Z InternetArchiveBot 10458 Notìfica de fontes modificadas chi bisòngiant de una revisione #IABot (v2.0.9.7) 191129 wikitext text/x-wiki == Ligàmenes esternos modificados (Santandria 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 2 ligàmene(s) esternu(os) in [[Acòrdios de München]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=191128 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20240530194956/https://espanol.radio.cz/se-cumplen-85-anos-de-la-traicion-de-munich-8795746 annantu a https://espanol.radio.cz/se-cumplen-85-anos-de-la-traicion-de-munich-8795746 *Archìviu https://web.archive.org/web/20240530194956/https://espanol.radio.cz/se-cumplen-85-anos-de-la-traicion-de-munich-8795746 annantu a https://espanol.radio.cz/se-cumplen-85-anos-de-la-traicion-de-munich-8795746 . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 00:06, 11 Std 2026 (CET) r9c4p4hu34tffhpv5zoc58a7qhdhcdo Cuntierra:Placido Cherchi 1 23642 191139 2026-11-11T00:32:46Z InternetArchiveBot 10458 Notìfica de fontes modificadas chi bisòngiant de una revisione #IABot (v2.0.9.7) 191139 wikitext text/x-wiki == Ligàmenes esternos modificados (Santandria 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Placido Cherchi]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=191138 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20190824182434/http://www.enricolobina.org/wp/2013/10/02/po-arregordai-a-placido-cherchi/ annantu a http://www.enricolobina.org/wp/2013/10/02/po-arregordai-a-placido-cherchi/ . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 01:32, 11 Std 2026 (CET) 031y3zcwwgspgaec1rtkptbyl6tq1fo