وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 17191 376313 191518 2026-05-07T15:23:21Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:1993ع جون بنيادون]] جو اضافو 376313 wikitext text/x-wiki [[فائل:TI logo.png|thumb|280px|ٽرانسپيرنسي انٽرنيشنل]] [[فائل:Transparency International Berlin.jpg|thumb|]] '''ٽرانسپيرنسي انٽرنيشنل''' هر سال 168 ملڪن م ڪرپشن خلاف هلندڙ ڪوششن ۽ انهن جي نتيجن تي ٻڌل رپورٽ جاري ڪندي آهي. [[زمرو:1993ع جون بنيادون]] ans0ag5c9gf31c1zv65p7a7yg7juwvz 0 27632 376331 357749 2026-05-07T23:12:53Z Intisar Ali 8681 /* */ 376331 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|فيبروري 2021}} {{Infobox country | conventional_long_name = اسلامي جمھوريه پاڪستان | common_name = پاڪستان | native_name = {{native name|ur|{{nobold|{{Nastaliq|اسلامی جمہوریہ پاكستان}}}}|italics=off}}<br/><small>{{transl|اردو|ALA-LC|''Islāmī Jumhūriyah Pākistān''}}</small><ref name="LatinSpelling">{{cite book|author=James Minahan|title=The Complete Guide to National Symbols and Emblems [2 Volumes]|date=23 December 2009|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-34497-8|page=141}}</ref> | image_flag = Flag of Pakistan.svg | image_coat = Coat of arms of Pakistan.svg | symbol_type = [[پاڪستان جو نسبتي نشان|نسبتي نشان]] | national_motto = '''ايمان، اتحاد، تنظيم''' <br/> "Faith, Unity, Discipline"<ref name="The State Emblem">{{cite web |title=The State Emblem |url=http://www.infopak.gov.pk/Eemblem.aspx |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070701023430/http://www.infopak.gov.pk/Eemblem.aspx |archivedate=1 July 2007 |publisher=Ministry of Information and Broadcasting, [[پاڪستان حڪومت]]. |accessdate=18 December 2013}}</ref> | national_anthem = ''[[پاڪستان جو قومي ترانو|پاڪ سرزمين شادباد]] <br/>[[فائل:Pakistan anthem - United States Navy Band.ogg]] | image_map = Pakistan (orthographic projection).svg | map_width = 280px | map_caption = پاڪستاني اختيار وارو علائقو چٽي سائي رنگ سان ڏيکاريل ۽ اختيار کان ٻاهر علائقو ھلڪي سائي رنگ سان ڏيکاريل | capital = [[اسلام آباد]] | coordinates = {{Coord|33|40|N|73|10|E|type:city}} | largest_city = [[ڪراچي]]<br/>{{small|{{coord|24|51|36|N|67|00|36|E|display=inline}}}} | official_languages = [[اردو]]<ref>{{cite web|title=SC orders immediate implementation of Urdu as official language|url=http://tribune.com.pk/story/952913/sc-orders-implementation-of-urdu-as-official-language/|publisher=[[The Express Tribune]]|date=7 September 2015|accessdate=8 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Pakistan to replace English with Urdu as official language|url=http://tribune.com.pk/story/928480/pakistan-to-replace-english-with-urdu-as-official-language/|publisher=[[The Express Tribune]]|date=29 July 2015|accessdate=8 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/288574-PM-approves-implementation-of-Urdu-language-in-gov|title=PM approves implementation of Urdu language in govt departments – Pakistan – Dunya News|work=dunyanews.tv}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1193624|title=PM, president to deliver speeches in Urdu on foreign trips, SC told|author=Irfan Haider|work=dawn.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thenewsteller.com/pakistan/govt-submits-plan-to-supreme-court-to-promote-urdu-as-official-language/19569/|title=Govt. submits plan to Supreme Court to promote Urdu as official language|work=The News Teller}}</ref><br/>[[پاڪستان ۾ انگريزي|انگريزي]] | national_languages = [[اردو]] | languages_type = مقامي ٻوليون | languages = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]], [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[براھوي ٻولي|براھوي]]، [[شينا ٻولي|شينا]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[بروشسڪي]]، [[يدغه ٻولي|يدغه]]، [[داميلي ٻولي|داميلي]]، [[ڪيلاشه ٻولي|ڪيلاشه]]، [[گوار-باتي ٻولي|گوار-باتي]]، [[ڊوماڪي ٻولي|ڊوماڪي]]<ref>{{cite web|title=Population by Mother Tongue |url=http://www.census.gov.pk/MotherTongue.htm |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan |accessdate=28 December 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912021653/http://www.census.gov.pk/MotherTongue.htm |archivedate=12 September 2011}}</ref> | ethnic_groups = 44.68% [[پنجابي ماڻھو|پنجابي]]<br/>15.42% [[پختون ماڻھو|پختون]]<br/>14.1% [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]]<br/>8.38% [[سرائڪي ماڻھو|سرائڪي]]<br/>7.57% [[اردو ڳالهائيندڙ سنڌي]]<br/>3.57% [[بلوچ ماڻھو|بلوچ]]<br> 1.85% [[هندو]]<br> 6.28% ٻيا<ref name="cia"> [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html "Pakistan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |date=2020-05-24 }} The World Factbook — Central Intelligence Agency.</ref> | ethnic_groups_year = 2016 | religion = 96.4% [[اسلام]] {{small|(سرڪاري)}} <br/>3.6% ۽ ٻيا<ref name="cia"/> | demonym = [[پاڪستاني]] | government_type = [[وفاق|وفاقي]] [[پارلياماني نظام|پارليامينٽري]] [[ريپبلڪ|آئيني جمھوريت]] | leader_title1 = [[پاڪستان جا صدر|صدر]] | leader_name1 = [[آصف علي زرداري]] | leader_title2 = [[پاڪستان جا وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[شهباز شريف]] | leader_title3 = [[پاڪستان جي سينيٽ جا چيئرمين|سينيٽ جو چيئرمين]] | leader_name3 = [[يوسف رضا گيلاني]] | leader_title4 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا اسپيڪر|قومي اسيمبليءَ جو اسپيڪر]] | leader_name4 = [[اياز صادق]] | leader_title5 = [[پاڪستان جا چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name5 = [[يحييٰ آفريدي]] | legislature = ''[[پاڪستان جي پارليامينٽ|مجلس شورہ]]'' | upper_house = [[پاڪستان جي سينيٽ|سينيٽ]] | lower_house = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = آزادي | sovereignty_note = [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] کان | established_event1 = {{nowrap|[[الله آباد تقرير|خيال]]}}<ref>{{cite web|url=http://www.allamaiqbal.com/publications/journals/review/oct83/2.htm|title= THE CONCEPT OF PAKISTAN IN THE LIGHT OF IQBAL's ADDRESS AT ALLAHABAD | author=Ehsan Rashid| year=1977|publisher=Iqbal Memorial Talks |accessdate=5 March 2014}} Ehsan Rashid explains how concept of Pakistan and Iqbal's Allahabad address are interlinked.</ref> | established_date1 = 29 ڊسمبر 1930ع | established_event2 = {{nowrap|[[پاڪستان جو ٺھراءُ|ٺھراءُ]]}} | established_date2 = 28 جنوري 1933ع | established_event3 = {{nowrap|[[لاھور ٺھراء|ٺھراءُ]]}} | established_date3 = 23 مارچ، 1940ع | established_event4 = [[ڊومينين]] | established_date4 = 14 آگسٽ 1947ع | established_event5 = جمهوريا جو قيام | established_date5 = 23 مارچ 1956ع | area_km2 = 881,913 | area_footnote = {{efn|"Includes data for Pakistani territories of Kashmir; [[آزاد ڪشمير]] ({{convert|13297|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}) and [[گلگت بلتستان]] ({{convert|72520|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}).<ref>{{cite web|url=http://www.geohive.com/cntry/pakistan.aspx |title=Pakistan statistics |publisher=Geohive |accessdate=20 April 2013}}</ref> Excluding these territories would produce an area figure of {{convert|796,095|km2|sqmi|abbr=on}}."}}<ref>{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/as/pk/where-is-pakistan.html|title=Where is Pakistan?|author=|date=|work=worldatlas.com}}</ref> | area_rank = 33ھون | area_sq_mi = 307,374 | percent_water = 2.86 | population_estimate = 24,14,99,431 <ref name="cia"/> | population_estimate_year = 2025ع | population_estimate_rank = 5ھون | population_density_km2 = 273.8 | population_density_sq_mi = 709.1 | population_density_rank = 56ھون | GDP_PPP = 1.584 تريلين آمريڪي ڊالر<ref name="imf2">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=78&pr.y=18&sy=2014&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=564&s=NGDP_RPCH,NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC&grp=0&a=| title=Pakistan | publisher=International Monetary Fund | accessdate=15 January 2017}}</ref><nowiki>}}</nowiki> | GDP_PPP_year = 2024ع | GDP_PPP_rank = 24هون | GDP_PPP_per_capita = 6,715 آمريڪي ڊالر<ref name="imf2"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 137ھون | GDP_nominal = 374.595 ارب آمريڪي ڊالر <ref name="imf2"/><nowiki>}}</nowiki> | GDP_nominal_year = 2024ع | GDP_nominal_rank = 43ھون | GDP_nominal_per_capita = 1,588 آمريڪي ڊالر<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 143ھون | Gini = 29.6<!--number only--> | Gini_year = 2018ع | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?end=2013&locations=PK&start=1987&view=chart |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=World Bank |accessdate=28 February 2017}}</ref> | Gini_rank = 168هون | HDI = 0.544 <!--number only-->| HDI_year = 2023ع <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year-->| HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |title=2015 Human Development Report |date=2015 |accessdate=17 December 2015 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> | HDI_rank = 147ھون | currency = [[پاڪستاني رپيو]] (₨) | currency_code = PKR | time_zone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5^b | drives_on = کاٻو پاسو <ref>{{cite news |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_28-7-2005_pg3_5 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120110085150/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_28-7-2005_pg3_5 |archivedate=10 January 2012 |title=Driving—the good, the bad and the ugly |author=Miguel Loureiro |date=28 July 2005 |work=Daily Times |accessdate=6 February 2014 |location=Pakistan}}</ref> | calling_code = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|+92]] | cctld = [[.pk]] | official_website = {{URL|http://www.pakistan.gov.pk/}} | footnote_a = | footnote_b = | area_magnitude = }} '''پاڪستان''' (Pakistan)، سرڪاري طور تي اسلامي جمھوريه پاڪستان (Islamic Republic of Pakistan؛ اردو: <small>'''اسلامی جمہوریہ پاکستان'''</small>)، [[ڏکڻ ايشيا]] جي ننڍي کنڊ ۾ هڪ ملڪ آهي. اهو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي، جنهن جي آبادي 24 ڪروڙ 15 لک کان وڌيڪ آهي ۽ سال 2023ع تائين ٻيو نمبر وڏو مسلمان آبادي وارو ملڪ آهي. [[اسلام آباد]] ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ آهي، جڏهن ته [[ڪراچي]] ان جو سڀ کان وڏو شهر ۽ مالي مرڪز آهي. پاڪستان 8,80,940 چورس ڪلوميٽر جي پکيڙ سان، 33هون وڏو ملڪ آهي. ان جون سامونڊي سرحدون ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[عمان جي نار]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ سر ڪريڪ سان گھيريل آهن، جڏهن زميني سرحدون، اوڀر ۾ [[ڀارت]]، اولهه ۾ [[افغانستان]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[ايران]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[چين]] سان لڳل آهن. اهو پڻ عمان جي نار ۾ [[اومان|عمان]] سان هڪ سامونڊي سرحد شيئر ڪري ٿو، جڏهن کي اتر اولهه ۾ افغانستان جي هڪ تنگ پٽي، [[واخان ڪوريڊور]]، هن کي [[وچ ايشيا]] جي ملڪ، [[تاجڪستان]] کان الڳ ڪندي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. پاڪستان ڪيترن ئي قديم ثقافتن جو مرڪز آهي، جنهن ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ [[مهرڳڙھه|مهرڳڙهه]] جو 8,500 سال پراڻو، جديد پٿر جي دور (Nulithic) جو ماڳ، ڪانسي دور جي [[سنڌو ماٿري|سنڌو ماٿري جي تهذيب]] ۽ قديم [[گندھارا|گنڌارا تهذيب]] شامل آهن. پاڪستان جي جديد رياست کي ٺهندڙ علائقا ڪيترن ئي سلطنتن ۽ خاندانن جي دائري ۾ هئا، جن ۾ هخامنشي، موريا، ڪشان، گپتا، اموي خلافت، هندو شاهي، دهلي سلطنت، سما ۽ شاهميري ۽ مغل دور شامل آهن. انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا مطابق پاڪستان قدرتي بناوتن جي انتهائي گهڻ رخي تنوع تي مشتمل ملڪ آهي. ملڪ جي اتر اولهه ۾ اوچن پامير جبلن ۽ قراقرم سلسلي کان شروعات ٿئي ٿي، جتان ڪيترن ئي جبلستاني سلسلن، پيچيده وادين ۽ غير آباد پليٽن مان گذرندي، هي علائقو ڏکڻ طرف زرخيز ۽ هموار سنڌو درياهه جي ميدان تائين پهچي ٿو، جيڪو آخرڪار عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. پاڪستان ۾ قديم ريشم واٽ (Silk Road) جو هڪ اهم حصو ۽ خيبر لنگهه پڻ شامل آهن، جيڪو صديون گذرڻ سان ٻاهرين اثرن کي هڪ حد تائين الڳ رهندڙ برصغير ڏانهن آڻڻ جو ذريعو رهيو آهي. پاڪستان جي انتظام هيٺ ڪشمير واري علائقي ۾ واقع ڪي ٽو (K2) ۽ نانگا پربت جهڙا اوچا جبل عالمي سطح تي جبلن تي چڙهڻ وارن لاءِ وڏو چيلينج سمجهيا وڃن ٿا. سنڌو درياهه، جيڪو ملڪ جي حياتيءَ جي شريان آهي، ان جي ڪناري تي موهن جي دڙي جو قديم آثار واقع آهي، جيڪو انساني تهذيب جي ابتدائي مرڪزن مان هڪ شمار ٿئي ٿو<ref name=" برٽانيڪا">{{Cite news|title=https://www.britannica.com/place/Pakistan }}</ref>. انهيءَ قدرتي عظمت جي باوجود، پاڪستان سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي حوالي سان گهڻن چئلينجن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. ملڪ جي قيام وقت ان کي هڪ پارلياماني جمهوريت طور ترتيب ڏنو ويو هو، جيڪا سيڪيولر خيالن جي حمايت ڪندي هئي، پر وقت سان گڏ ملڪ ڪيترين فوجي بغاوتن مان گذريو. نتيجي طور، مذهب—خاص طور سني اسلام جي قدرن سان وابستگي—سياسي قيادت کي پرکڻ جو اهم معيار بڻجي وئي آهي. ان کان علاوه، اتر پاڪستان جا ڪجهه علائقا، خاص طور خيبر پختونخوا جا اهي حصا جيڪي اڳ وفاقي انتظام هيٺ قبائلي علائقا (فاٽا) سڏبا هئا، 2001ع ۾ افغانستان تي آمريڪي حملي کان پوءِ مختلف شدت پسند اسلامي گروهن، جن ۾ پاڙيسري افغانستان جا طالبان به شامل آهن، لاءِ پناهگاهه بڻجي ويا. ملڪ جي مختلف حصن ۾ وقت بوقت نسلي، مذهبي ۽ سماجي تڪرار اڀرندا رهيا آهن، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن انهن علائقن کي مرڪزي اختيارين لاءِ عملي طور ناقابلِ حڪمراني بڻائي ڇڏين ٿا، جڏهن ته مذهبي اقليتن خلاف تشدد جا واقعا پڻ وڌندا رهيا آهن<ref name=" برٽانيڪا"/>. 1947ع ۾ ورهاڱي وقت، لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ مسلمان پناهگير هندستان مان پنهنجا گهر ڇڏي پاڪستان لڏي آيا، جن مان اٽڪل اسي لک مغربي پاڪستان ۾ آباد ٿيا. ان جي مقابلي ۾، لڳ ڀڳ ايتري ئي تعداد ۾ هندو ۽ سک آبادي انهن علائقن مان، جيڪي پاڪستان جو حصو بڻيا، لڏي هندستان هلي وئي. اڳين تاريخي هجرتن جي ڀيٽ ۾، جيڪي صدين تي پکڙيل هيون، اهي افراتفريءَ ڀريون آباديءَ جون لڏپلاڻون هڪ سال کان به گهٽ عرصي ۾ ٿي ويون. انهن واقعن جا اثر برصغير جي زندگيءَ تي اڄ تائين محسوس ڪيا وڃن ٿا، خاص طور پاڪستان ۽ هندستان جي وچ ۾ جاري رقابتن جي صورت ۾. ٻنهي ملڪن وچ ۾ چار جنگيون ٿي چڪيون آهن، جن مان ٽي (1948–49ع، 1965ع ۽ 1999ع) ڪشمير جي مسئلي تي وڙهيون ويون. 1998ع کان وٺي ٻنهي ملڪن وٽ ايٽمي هٿيار پڻ موجود آهن، جنهن سبب ٻنهي جي وچ ۾ تڪرار ۽ ڇڪتاڻ وڌيڪ شدت اختيار ڪري وئي آهي<ref name=" برٽانيڪا/>. [[پاڪستان جي تاريخ|پاڪستان تحريڪ]]، جيڪا برطانوي هندستان جي مسلمانن لاءِ وطن جي ڳولا ڪري رهي هئي ۽ آل انڊيا مسلم ليگ پاران سال 1946ع ۾ چونڊ ۾ ڪاميابين جي ذريعي وڌيڪ اعتماد حاصل ڪيو، پاڪستان 1947ع ۾ برطانوي هندستاني سلطنت جي ورهاڱي کان پوءِ آزادي حاصل ڪئي، جنهن پنهنجي مسلم اڪثريتي علائقن کي الڳ رياست جو درجو ڏنو ۽ ان سان گڏ هڪ بي مثال وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ۽ جاني نقصان پڻ ٿيو. شروعاتي طور تي برطانوي دولت مشترڪه جو هڪ ماتحت، پاڪستان سرڪاري طور تي 1956 ۾ پنهنجو آئين تيار ڪيو ۽ هڪ اعلان ڪيل اسلامي جمهوريه طور اڀريو. دنيا جي ستين وڏي هٿياربند فوج سان، پاڪستان کي هڪ وچولي طاقت وارو ملڪ سمجهيو ويندو آهي. اها هڪ اعلان ڪيل ايٽمي هٿيارن واري رياست ۽ هڪ وڏي ۽ تيزي سان وڌندڙ وچولي طبقي سان، اڀرندڙ ۽ ترقي ڪندڙ معيشتن ۾ شمار ٿئي ٿو. آزادي کان وٺي پاڪستان جي سياسي تاريخ اهم معاشي ۽ فوجي ترقي جي دورن سان گڏوگڏ سياسي ۽ معاشي عدم استحڪام جي دورن سان نمايان رهي آهي. پاڪستان نسلي ۽ لساني طور تي هڪ متنوع ملڪ آهي ۽ هڪ متنوع جاگرافي ۽ جهنگلي جيوت رکي ٿو. ملڪ کي ڪيترن ئي چئلينجن جو سامهون آهي، جن ۾ ناخواندگي، ڪرپشن ۽ دهشتگردي شامل آهن. پاڪستان گڏيل قومن، شنگھائي تعاون تنظيم (SCO)، اسلامي تعاون تنظيم (OIC)، قومن جي دولت مشترڪه، علائقائي تعاون لاءِ ڏکڻ ايشيائي ايسوسيئيشن ۽ دهشتگردي جي انسداد لاء اسلامي فوجي اتحاد جو ميمبر آهي ۽ آمريڪا طرفان هڪ اهم غير نيٽو اتحادي طور نامزد ڪيو ويو آهي. == نالو ۽ قومي ترانو == پاڪستان لفظ ٻن لفظن پاڪ ۽ ستان ( جاء يا ملڪ) مان نڪتل آھي. پاڪستان لفظ جي معني آهي پاڪ جاء. اھو نالو 28 جنوري 1933 ۾ برطانيا م ھڪ مسلمان شاگرد چوڌري رحمت علي پاران ھڪ پمفليٽ "ھاڻي يا ڪڏھن بہ نه" ۾ ڏنو ھيو<ref name="nowornever">{{cite web|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/txt_rahmatali_1933.html|title=Now or never: Are we to live or perish for ever?|author=Choudhary Rahmat Ali|publisher=Columbia University|date=28 January 1933|accessdate=4 December 2007}}</ref>.<br> پاڪستان جي قومي تراني لاءِ ڏسو: *[[پاڪستان جو قومي ترانو]] *[[پاڪستان جو ترانو]] === قومي جھنڊو === پاڪستان جو موجوده جھنڊو [[سيد اميرالدين قدوائي]] ڊزائين ڪيو. ان جو بنياد مسلم ليگ جي اصل جھنڊي کي بڻايو ويو. آزادي کان ڪجهه ڏينھن اڳ 8 آگسٽ 1947 ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي ان جي قومي پرچم طور منظوري ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. جھنڊي ۾ اڇو رنگ غير مسلم اقليت جي ۽ تيز سائو رنگ مسلم اڪثريت جي نمائندگي ڪري ٿو. ھلال ترقي جي ۽ پنج ڪنڊو تارو روشني ۽ علم جي نمائندگي ڪري ٿو. ==تاريخ== ===تاريخ کان اڳ ۽ قديم تاريخ=== ڏکڻ ايشيا ۾ ڪجهه قديم انساني تهذيبون موجوده پاڪستان کي گهيريل علائقن مان پيدا ٿيون. علائقي ۾ سڀ کان پهريان ڄاتل سڃاتل رهواسي هيٺين پيليوليٿڪ دوران سواني هئا، جنهن جا نوادرات پنجاب جي سوان وادي مان مليا آهن. ===سنڌو ندي واري تھذيب=== [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|150px|کاٻو|موئن جو دڙو مان مليل انڊس پريسٽ ڪنگ يا مذھبي بادشاھ جو پتلو]] سنڌو ندي جي تھذيب ميسوپوٽيميا ۽ نيل ندي جي تھذيبن جي مقابلي واري دنيا جي شروعاتي تھذيبن منجھان ھڪ آھي، سنڌو ماٿريء جو علائقو، جيڪو موجوده پاڪستان جي گھڻي حصي کي ڍڪي ٿو، ڪيترن ئي مسلسل قديم ثقافتن جو هنڌ هو، جنهن ۾ جديد پٿر جو دور (7000-4300 ق.م.) کان وٺي سنڌو ماٿري تهذيب جي مختلف هنڌن تائين، جنهن ۾ مهرڳڙهه جو ماڳ، موهن جو دڙو، هڙپا ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ شهري زندگي جي 5,000 سالن جي تاريخ شامل آهي، جتان ڪانسي، شيشي، زمرد (jade)، [[سنگ لاجورد]] مان ٺاھيل شيون برآمد ٿيون آھن. ===آريائي قبيلن جي ڪاهه=== سنڌو ماٿري جي تهذيب جي زوال کان پوءِ، ڪيترائي هند-آريائي قبيلا ويدڪ دور (1500-500 ق.م) ۾ لڏپلاڻ جي ڪيترن ئي لهرن ۾ وچ ايشيا کان پنجاب ۾ منتقل ٿيا، جيڪا پاڻ سان گڏ پنهنجون مخصوص مذهبي روايتون ۽ طريقا کڻي آيا، جيڪا مقامي ثقافت سان ملايا ويا. باختر ڪلچر مان هند-آريائي مذهبي عقيدن ۽ طريقن ۽ اڳوڻي سنڌو ماٿري تهذيب جي مقامي هڙپا جي سنڌو عقيدن آخرڪار ويدڪ ڪلچر ۽ قبيلن کي جنم ڏنو. ابتدائي ويدڪ ثقافت هڪ قبائلي، شڪار گڏ ڪرڻ وارن جو سماج هو جيڪو سنڌو ماٿري ۾ مرڪز هو، جيڪو اڄ پاڪستان آهي. هن دور ۾، ويد، هندومت جا قديم ترين صحيفا، ترتيب ڏنا ويا هئا. ===ڪلاسيڪل دور=== [[فائل:Gandhara Buddha (tnm).jpeg|thumb|150px|ساڄو|گنڌارا تھذيب جي دؤر جو گوتم ٻڌ جو مڪمل مجسمو]] ڪلاسيڪل تهذيبن ۾ جيڪا تهذيبون اڀريون، انهن مان سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر گندھارا تهذيب آهي، جيڪا واپاري رستن کي ڳنڍيندي، مختلف تهذيبن جي ثقافتي اثرات کي جذب ڪندي، هندستان، وچ ايشيا ۽ وچ اوڀر جي سنگم تي ترقي ڪئي. ان کان سواءِ ٽيڪسيلا وارو علائقو ۽ کوڙ ٻين علائقن ۾ دراوڙن جي تھذيبون، آرين جي تھذيبون، ھندو شاھي گھراڻن جا راڄ، ٻڌ مذھب جو عروج، يونانين جي آمد ۽ حڪمراني ۽ مقامي ننڍيون ننڍيون بادشاھتون قائم ٿيون. باختر جي علائقي تي فارس جي هخامنشي حڪمران جي حملن کانپوء، سال 326 ق.م ۾، سڪندر اعظم جهلم ۾ مختلف مقامي حڪمرانن، خاص طور تي بادشاهه پورس کي شڪست ڏئي هن علائقي کي فتح ڪيو. ان کان پوءِ موريا سلطنت قائم ڪئي، جيڪا چندر گپت موريا قائم ڪئي ۽ اشوڪا اعظم 185 ق.م. تائين وڌائي. باختر جي ڊيميٽريس (180-165 ق.م) پاران قائم ڪيل انڊو-يوناني بادشاهت ۾ گندھارا ۽ پنجاب شامل هئا ۽ مينندر (165-150 ق.م) جي دور ۾ پنهنجي وڏي حد تائين پهتي. علائقي ۾ يوناني-ٻڌ ثقافت کي خوشحال بڻايو. ٽيڪسيلا دنيا جي ابتدائي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليم جي مرڪزن مان هڪ هئي. ===اسلام جي آمد=== عرب فاتح، محمد بن قاسم 711 عيسوي ۾ سنڌ ۽ پنجاب جي ڪجهه علائقن کي فتح ڪيو. هن ڪري قائد اعظم، هن تاريخ کي پاڪستان جي بنياد جو پھريون قدم سڏيو. شروعاتي وچين دور (642 کان 1219ع) علائقي ۾ اسلام جي پکيڙ جو مشاهدو ڪيو. اٺين صدي عيسوي ۾ اسلام جي آمد کان اڳ، پاڪستان جو علائقو مختلف مذهبن جو گهر هو، جن ۾ هندومت، ٻڌمت، جين مت ۽ زرتشتي مت شامل هئا. هن دور ۾، اولياء ۽ صوفي اسلام جي تبليغ جي ذريعي، علائقائي آبادي جي اڪثريت کي اسلام قبول ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ستين کان يارهين صدي عيسوي ۾ ڪابل وادي، گندھارا ۽ اولهه پنجاب تي حڪومت ڪندڙ ترڪ ۽ هندو شاهي خاندانن جي شڪست کان پوءِ، ڪيترن ئي مسلسل مسلم سلطنتن هن علائقي تي حڪومت ڪئي، جن ۾ غزنوي سلطنت (975-1187 عيسوي)، غوري بادشاهت، دهلي سلطنت (1206-1526 عيسوي) ۽ مغل سلطنت (1526 کان 1857ع) شامل آهن. سان تبديل ڪيو ويو. === برطانوي راڄ === ھي سرزمين اڻويھين صدي عيسويءَ ۾ جي چوٿين ڏھاڪي کان ايسٽ انڊيا ڪمپني جي ڪلڪتي واري سرڪار جي قبضي هيٺ آئي ۽ 1857ع کان باقائده يونائيٽيڊ ڪنگڊم جي دھلي واري برٽش سرڪار جي سڌي اختيار ۾ اچي وئي. 1947 ۾ يونائيٽيڊ ڪنگڊم ڏکڻ ايشيائي برٽش انڊيا کي ورھاڱي سان آزاد ڪيو. ===تحريڪ پاڪستان=== برٽش انڊيا ۾ مسلمانن محسوس ڪيو تہ اھي جديد تعليمي نظام کان پري رھجي وڃڻ ڪري نئين نظام ۾ پوئتي رھجي ويا ھئا ۽ ھندو نظام اندر جلد ئي طاقت وٺي ويا ان ڪري سر سيد احمد مسلمانن کي روايتي مدرسن جي تعليم جي برعڪس جديد تعليم طرف راغب ڪرڻ لاء جدوجھد جو آغاز ڪيو جنھن جي مسلمان عالمن سخت مخالفت ڪئي. سر سيد احمد علي ڳڙھ م مسلمانن لاء ھڪ اسڪول قائم ڪرڻ م ڪامياب ٿي ويو جيڪو اڳتي ھلي ڪاليج ۽ پوء علي ڳڙھ يونيورسٽي بڻجي ويو. ڪراچي م حسن علي آفندي پڻ ھڪ اسڪول سنڌ مدرسة السلام جي نالي سان قائم ڪيو. انھن ادارن مان ھزارين مسلمان جديد تعليم پرائي برٽش سرڪار جي مختلف محڪمن م عملدار ٿيا ۽ ڪيترن ئي سياسي ميدان تي اچي مسلمانن جي حقن جي حاصلات ۽ تحفظ لاء جدوجھد ڪئي. پاڪستان جو باني بہ ڪراچي جي سنڌ مدرسة السلام مان ميٽرڪ تائين تعليم حاصل ڪئي. سر سيد احمد جي شروع ڪيل اھا تحريڪ ننڍي کنڊ جي مسلمانن جي سياسي، مذھبي ۽ سماجي حقن جي حاصلات لاء ھڪ علحده وطن حاصل ڪرڻ جي تحريڪ ۾ تبديل ٿي وئي. {{multiple image |align=left |image1=Sir Syed1.jpg |width1=150 |caption1=سر سيد احمد خان جنھن سڀ کان اول ھندو ۽ مسلم قومن جو نظريو ڏنو. |alt1= |width2=150 |caption2=محمد علي جناح جيڪو تحريڪ پاڪستان جو سرواڻ ھيو ۽ پاڪستان جو پھريون گورنر جنرل بڻيو. |image2=Jinnah1945a.jpg |alt2= }} مسلمانن جي سياسي ۽ معاشي حقن جي حفاظت جي سلسلي ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] هڪ وڏي پارڻي بڻجي اڀري ۽ محمد علي جناح، جنهن کي [[سروجني نيڊو]] "سفير اتحاد" سڏيو آهي، سو بہ اڳتي هلي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کي ڇڏي اچي آل انڊيا مسلم ليگ ۾ شامل ٿيو. [[محمد علي جناح]] کان گهڻو اڳ، ان قسم جي جدوجهد، [[سر سيد احمد]] جي زماني ۾ شروع ٿي چڪي هئي ۽ ان سان گڏ آئيني سڌارن جو سلسلو بہ جاري هو، جنهن ڪري، آهستي آهستي مسلمانن جي الڳ حيثيت ٺهندي وئي، مسلمانن جي الڳ حيثيت جو سلسلو ان ياداشت کان شروع ٿئي ٿو، جيڪا، 1 آڪٽوبر 1906ع تي مسلمانن جي هڪ وفد [[سر آغا خان ٽيون]] جي اڳواڻيءَ ۾، [[وائسراء|وائسراءِ ھند]] [[لارڊ منٽو]] کي پيش ڪيو. 1909ع ۾ [[مارلي منٽو سڌارا|منٽو مارلي سڌارن]]، مسلمانن جي آئيني جدوجهد جي لاءِ چڱا موقعا پيدا ڪيا. 1919ع ۾ [[مانٽيگو چيلمسفورڊ سڌارا|مانٽيگو چيلمسفورڊ سڌارن]] ۾، مسلمانن جي الڳ حيثيت جو اصول مڇيو ويو. 1934ع ۾ [[محمد علي جناح]]، مسلم ليگ جو مستقل صدر بڻايو ويو. اڳتي هلي 1948ع ۾ [[محمد علي جناح]]، هندو مسلم اتحاد ۽ اتفاق لاءِ [[قائداعظم جا چوڏھن نقطا|چوڏهن نقطا]]‘ پيش ڪيا. جناح جي ان قدم سان مسلمانن جي الڳ حيثيت لاءِ راهه هموار ٿي. 1935 ۾ [[گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935|گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ]] جي تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿي. جتي مسلمانن جي [[اڪثريت]] هئي، اتي کين مڪمل سياسي اقتدار حاصل رهيو، اڳتي هلي "پاڪستان" جي ٺهڻ تائين پهتو. 1 اپريل 1937ع ۾ نئون "قانون هند" لاڳو ٿيو ۽ 36- 1937ع ۾ چونڊو ڪرايون ويون. انڊين نيشنل ڪانگريس کي ستن صوبن [[مدراس پريزيڊنسي|مدراس]]، [[يونائيٽيڊ پراونسز|يو پي]]، [[بمبئي پريزيڊنسي|بمبئي]]، [[سينٽرل پراونس|سي پي]]، [[بھار (رياست)|بھار]]، [[اوڙيسيا]] ۽ [[خيبر پختونخوا|اتر اولھ سرحد صوبو]] ۾ اڪثريت حاصل ٿي؛ آل انڊيا مسلم ليگ کي [[پنجاب]]، [[سنڌ]]، [[بنگال]] ۽ [[آسام]] ۾ ڪاميابي ملي. جون 1945ع ۾، فرنٽيئر مسلم اسٽوڊنٽس جي نالي پنهنجي پيغام ۾ [[محمد علي جناح]] فرمايو: "پاڪستان مان اسان جو مطلب اهو ناهي تہ اسان غير ملڪي حڪومت کان آزادي ٿا گهرون، پر ان مان اها مراد آهي تہ اسان جو "اسلامي نطريه حيات" هجي، جنهن جي حفاظت ضروري آهي. اسان کي رڳو پنهنجي آزادي حاصل ڪرڻي ناهي، پر قابل بہ ٿيڻو آهي، جيئن اسان ان جي حفاظت بہ ڪري سگهون ۽ اسلامي تصورن ۽ اصولن تي زندگي بہ گذاري سگهون." ان حوالي سان، جواهر لال نهرو اعلان ڪيو تہ: "هندوستان ۾ رڳو ٻه قوتون آهن، هڪ انگريز ٻي ڪانگريس!" جنهن جي جواب ۾ جناح چيو تہ "بيشڪ! ٽين قوت بہ آهي، جيڪا آهي مسلمان!" 1946ع ۾، برطانيه مان هڪ وزارتي مشن آيو، جنهن هندو مسلم مسئلي کي حل ڪرڻ لاءِ، مختلف سياسي پارٽين ۽ اڳواڻن سان ڳالهه ٻولهه ڪئي. پر مسلمانن ان کي رد ڪري ڇڏيو. ان جي رد عمل طور بمبئيءَ ۾ مسلم ڪائونسل "راست اقدام" جو اعلان ڪيو. 16 آگسٽ 1946ع تي ڪلڪتي ۾ وڏا فساد ٿيا، جنهن ۾ شهري ماريا ويا، ڪروڙن جي جائداد ساڙي وئي. محمد علي جناح اعلان ڪيو تہ: "پاڪستان هاڻي مسلمانن لاءِ زندگيءَ جو هڪ لازمي شرط بنجي چڪو آهي، ان کي دنيا جي ڪا بہ طاقت ٽاري نه ٿي سگهي!". <ref>[http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Specialized/Book2/Book_page6.html Sindhi Adabi Board Online Library (Specialized)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> پاڪستان جي مطالبي کان اڳ ھندوستان جي ماڻھن جي سياسي ۽ معاشي حقن جي حاصلات ۽ يونائيٽيڊ ڪنگڊم کان آزاديء جي تحريڪ ۾ مسلمانن ۽ ھندن گڏجي حصو ورتو ان تحريڪ دوران هندن ۽ مسلمانن وچ ۾ نفاق جو ٻج ڇٽي منجهن سياسي، سماجي ۽ مذهبي اختلافن کي اڀاريو ويو. ھندو اڪثريت م ھجڻ ڪري پنھنجي غلبي جو اظھار ڪرڻ شروع ڪيو ۽ مذھبي نفرتن کي ھٿي ڏني نتيجي ۾ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ حصو وٺندڙن مان مسلمانن کي ڪي شڪايتون پيدا ٿيون ۽ انهن مسلم ليگ نالي جماعت جو بنياد وڌو، جنهن جي پلئٽفارم تان هندستان جي مسلمانن، مسلم اڪثريت وارن علائقن تي مشتمل ڌار ملڪ جو خيال پيش ڪيو. 22 کان 24 مارچ 1940ع ۾ لاھور ۾ آل انڊيا مسلم ليگ جو ساليانو اجلاس قائداعظم جي صدارت ۾ منعقد ٿيو جنھن ۾ مسلمانن جي علحده رياستن جي قيام چو مطالبو ڪيو ويو. جيڪا قرارداد لاھور ۽ بعد ۾ قرارداد پاڪستان جي نالي سان مشهور ٿي. بعد ۾ 1946ع ۾ ال انڊيا مسلم ليگ جي دھلي واري اجلاس ۾ ان 1940 واري قرارداد ب۾ ترميم لاء قرارداد پيش ڪري رياستن جي جاء تي ھڪ رياست جو مطالبو شامل ڪيو ويو. 12 کان 15 اپريل 1941ع ۾ آل انڊيا مسلم ليگ جي مدراس ۾ ٿيل 28ھين اجلاس ۾ ھڪ قرارداد وسيلي ڪانگريس جي شھري نافرماني واري تحريڪ جي مخالفت ڪئي وئي.<ref name=" پاڪستان"> [Pakistan Milestone, Chronology: March 1940 to August 2010; By Professor Muhammad Yusuf; 1st edition, 2011 ]</ref> === پاڪستان جو قيام === پهرين اپريل 1943ع ۾ [[سنڌ اسيمبلي|سنڌ اسيمبليءَ]] ٺهراءُ پاس ڪيو هو. 6 جون 1946ع تي آل انڊيا مسلم ليگ [[ڪيبينيٽ پلان]] کي ۽ 8 جون تي [[ڪيبينيٽ مشن پلان]] کي قبول ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 8 آگسٽ 1946ع تي وائسراءِ ڪانگريس کي عبوري حڪومت ٺاھڻ جي دعوت ڏني جيڪا ان قبول ڪئي.<ref name = " پاڪستان "/> 2 سيپٽمبر 1946 تي آل انڊيا مسلم ليگ محسوس ڪيو تہ سياسي اقتدار رڳو ھندن جي ھٿ اچڻ سان مسلمانن جو نقصان ٿيندو تنھنڪري مسلم ليگ ايگزيڪيوٽو ڪائونسل ۾ شرڪت جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> ليگ طرفان لياقت علي خان، آء آء چندريگر، سردار عبدالرب نشتر، راجا غضنفر علي خان ۽ جوگندرناٿ منڊل (شيڊولڊ ڪاسٽ) 26 آڪٽوبر 1946 تي بطور ڪائونسلر قسم کنيو. اھڙي طرح مسلم ليگ بہ عبوري حڪومت ۾ شامل ٿي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 26 آڪٽوبر تي لياقت علي خان کي برٽش انڊيا جو نھرو جي ڪابينه ۾ وزير خزانه مقرر ڪيو ويو.<ref name = " پاڪستان "/> 20 جنوري 1947ع تي بينگال اسيمبلي بينگال جي تقسيم جو فيصلو ڪيو. 23 جنوري تي پنجاب اسيمبلي پنجاب جي تقسيم جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 29 جون تي بلوچستان پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. 20 فيبروري تي لارڊ مائونٽبيٽن برٽش انڊيا جو آخري وائسراءِ مقرر ٿيو ۽ برٽش وزيراعظم ڪليمنٽ ايٽلي انڊيا کي ڇڏي ڏيڻ جو آخري اعلان ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 19 جون تي مسلم ليگ جي ھاء ڪمانڊ ڪراچي کي پاڪستان جي گادي جي هنڌ لاء چونڊيو.<ref name = " پاڪستان "/> 20 جون 1947 م بينگال اسيمبلي پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. پاڪستان جي حمايت ۾ 126 ۽ مخالفت ۾ 90 ووٽ آيا.<ref name = " پاڪستان "/> 26 جون تي سنڌ اسيمبلي پاڪستان جي نئين آئين ساز اسيمبلي ۾ شموليت جو فيصلو ڪيو. فيصلي جي حق ۾ 33 ۽ مخالفت ۾ 22 ووٽ پيا. 29 جون تي بلوچستان جي شاھي جرگي جي 54 ميمبرن يڪراء ٿي پاڪستان ۾ شموليت جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 4 جولاءِ تي برطانوي ھائوس آف ڪامنز ۾ انڊين انڊپينڊنس بل پيش ڪيو ويو جنھن ۾ انڊو-پاڪستان ننڍي کنڊ مان پاڪستان ۽ انڊيا جي نالي سان ٻي ڊمئنين رياستون قائم ڪرڻ جي منظوري ڪرڻي ھئي.<ref name = " پاڪستان "/> 6 جولاءِ کان 17 جولاء تائين نارٿ ويسٽ فرنٽيئر پراونس ۾ پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ لاء ريفرينڊم ڪرايو ويو جنھن جو خان عبدالغفار خان جي خدائي خدمتگار تحريڪ ۽ انڊين نيشنل ڪانگريس بائڪاٽ ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 10 جولاءِ تي برٽش وزيراعظم ڪليمنٽ ايٽلي قائداعظم محمد جناح کي پاڪستان جي گورنر جنرل مقرر ڪرڻ جي سفارش ڪئي.<ref name = " پاڪستان "/> 13 جولاءِ تي سلھٽ پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 16 جولاءِ تي برٽش ھائوس آف لارڊز انڊين انڊپينڊنس بل منظور ڪيو ۽ 18 جولاءِ تي ان جي شاھي توثيق ڪئي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 20 جولاءِ تي نارٿ ويسٽ فرنٽيئر پراونس پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. 26 جولاءِ تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي جوڙي وئي. 14 آگسٽ 1947ع تي پاڪستان جو قيام عمل ۾ آيو. لارڊ مائونٽ بيٽن ڪراچيءَ ۾ پاڪستان جي پھرين آئين ساز اسيمبلي کي خطاب ڪيو ۽ قائد اعظم محمد علي جناح پاڪستان جو پھريون گورنر جنرل ٿيو. قائداعظم لياقت علي خان کي پاڪستان جي پھرين حڪومت ٺاھڻ جي دعوت ڏني.<ref name = " پاڪستان "/> 15 آگسٽ تي لاھور ھاء ڪورٽ جي چيف جسٽس عبدالرشيد قائد اعظم کان گورنر جنرل جي عهدي جو قسم ورتو ۽ وزيراعظم لياقت علي خان پنھنجي ڪابينه سميت قسم کنيو.<ref name = " پاڪستان "/> پھرين ڪابينه ۾ لياقت علي وزيراعظم، آء آي چندريگر، ملڪ غلام محمد، عبدالرب نشتر، غضنفر علي خان، جوگندرناٿ منڊل ۽ فضل الرحمان بطور وزير قسم کنيو.<ref name = " پاڪستان "/> لياقت علي خان ان ئي ڏينھن فلائيٽ تي جوائنٽ ڊفينس ڪائونسل ۾ شرڪت لاء دھلي روانو ٿيو. ساڳي ڏينھن فيصلو ڪيو ويو تہ فوج چو جنرل ھيڊ ڪوارٽر راولپنڊي ۾ ھوندو.<ref name = " پاڪستان "/> === ڊومينن پاڪستان (1947ع- 1956ع) === 18 آگسٽ 1947ع تي گڏيل قومن جي سڪيورٽيي ڪائونسل يڪراء پاڪستان جي گڏيل قومن جي رڪنيت لاء قرارداد منظور ڪئي. اھڙي طرح 30 سيپٽمبر تي پاڪستان کي گڏيل قومن جي باقاعده رڪنيت ملي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 11 سيپٽمبر 1948ع تي 10:25 تي رات جي وقت قائد اعظم وفات ڪري ويو. حڪومت 40 ڏينھن سوڳ جو اعلان ڪيو ۽ 12 سيپٽمبر تي ان جي تدفين ٿي.<ref name = " پاڪستان "/> خواجه ناظم الدين ملڪ جو قائم مقام گورنر جنرل ٿيو جيڪو 13 نومبر تي ان عھدي لاء پڪو ڪيو ويو.<ref name = " پاڪستان "/> 12 اپريل 1950ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي فيصلو ڪيو ته پاڪستان جي فيڊرل ڪورٽ ملڪ جي سڀ کان وڏي عدالت آھي. آئين ساز اسيمبلي مئي 1950ع کان برطانوي [[پروي ڪائونسل]] جو اپيل وارو اختيار منسوخ ڪري ڇڏيو.<ref name = " پاڪستان "/> 6 سيپٽمبر 1950ع م جنرل محمد ايوب خان پاڪستاني فوج جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ٿيو ۽ 17 جنوري 1951 تي ان جنرل ڊگلس گريسي کان ان عھدي جي ذميواري ورتي.<ref name = " پاڪستان "/> 16 آڪٽوبر 1951ع تي روالپنڊي ۾ ھڪ جلسي ۾ خطاب دوران وزيراعظم لياقت علي خان تي ھڪ سعيد اڪبر نالي شخص پستول جا ٻه فائر ڪري قتل ڪيو ۽ اھو پاڻ بہ موقعي تي مارجي ويو. ان واقعي بعد گورنر جنرل خواجه ناظم الدين وزيراعظم جي ذميداري سنڀالي ۽ وزير خزانه ملڪ غلام محمد ملڪ جو ٽيون گورنر جنرل مقرر ٿيو.<ref name = " پاڪستان "/> 21 فيبروري 1952ع تي اوڀر پاڪستان جي اسيمبلي بنگالي ٻولي کي سرڪاري ٻولي بڻائڻ جي قرارداد منظور ڪئي. ساڳي ڏينھن بنگالي ٻولي کي قومي ٻولي طور رد ڪرڻ جي خلاف ڍاڪا ۾ ٿيندڙ مظاھرن ۾ 36 شاگرد مارجي ويا.<ref name = " پاڪستان "/> 7 مارچ تي جنگ اخبار ۾ رئيس امروهي جو نوحہ جي عنوان سان ٻولي تي شعر: "اردو کا جنازہ ہے ذرہ دھوم سے نکلے" ڇپيو.<ref name = " پاڪستان "/> 6 جون تي پاڪستان مسلم ليگ جي جنرل سيڪريٽري يوسف خٽڪ ون يونٽ قائم ڪرڻ جي تجويز پيش ڪئي. 17 اپريل 1953 تي گورنر جنرل ملڪ غلام محمد خواجه ناظم الدين جي ڪابينه کي برطرف ڪري ڇڏيو ۽ يونائيٽيڊ اسٽيٽس ۾ پاڪستان جي سفير محمد علي بوگرہ کي نئين ڪابينه ٺاھڻ لاء چيو. اھڙو اعلان ڪندي گورنر جنرل ظاھر ڪيو تہ ان مطابق خواجه ناظم پاڻ کي ملڪ ۾ درپيش مسئلن کي منھن ڏيڻ ۾ مڪمل نااھل ثابت ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> محمد علي بوگرہ پاڪستان جي ٽئين وزيراعظم وزيراعظم طور قسم کنيو. 17 آگسٽ 1953ع تي حڪومت پاڪستان جنرل ايوب خان جي ڪمانڊر انچيف جي عھدي جي مدت کي ٽن سالن لاء 16 جنوري 1959ع تائين اضافو ڪيو. 5 آڪٽوبر تي محمد علي بوگرہ مسلم ليگ مان اردو۽ بنگالي ٻنھي کي قومي ٻولي قرار ڏيڻ وارو فارمولو منظور ڪرايو 19 اپريل 1954ع تي مسلم ليگ جي آئين ساز اسيمبلي ۾ شامل رڪنن ٻنھي ٻولين کي قومي ٻولي بڻائڻ جو فيصلو ڪيو ۽ 7 مئي 1954 تي آئين ساز اسيمبلي ٻنھي ٻولين جي لاء قرارداد منظور ڪئي ۽ ان کان اڳ 22 اپريل تي ڪراچي ۾ ان فيصلي خلاف ڪارو ڏينھن ملھايو ويو هو.<ref name = " پاڪستان "/> 30 آڪٽوبر 1953ع تي آئين ساز اسيمبلي قرار ڏنو تہ قرآن ۽ سنت جي ابتڙ ڪو بہ قانون منظور نہ ٿيندو ۽ 2 نومبر 1953ع تي پاڪستان جو نالو تبديل ڪري اسلامي جمھوريه پاڪستان رکيو ويو. 3 جنوري 1954ع تي آئين ساز اسيمبلي جي ڪميٽي فيصلو ڪيو ته عدليه کي انتظاميه کان الڳ ڪيو ويندو. 24 جولاءِ 1954 ع تي مغربي پاڪستان وارن سمورن صوبن ۾ ڪميونسٽ پارٽي تي بندش وڌي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 21 سيپٽمبر 1954 تي آئين ساز اسيمبلي پبلڪ اينڊ ريپريزنٽيٽو آفس ڊسڪئاليفڪيشن ايڪٽ مختصرن [[پروڊا]] کي ٽن ڪلاڪن جي بحث کان پوء منسوخ ڪري ڇڏيو. ساڳي ڏينھن ان اسيمبلي آئين جا بنيادي اصول اختيار ڪيا ۽ قرار ڏنو ته ملڪ جي سپريم اختياري پارليامينٽ آھي. پارليامينٽ گورنر جنرل جي مرضي تي وزيرن جي ڪابينه ٺاھڻ ۽ ان جي مشوري جي پابندي وارن گورنر جنرل جي اختيارن کي محدود ڪري ڇڏيو. 22 سيپٽمبر تي آئين ساز اسيمبلي [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] ۾ گورنر جا اختيار گھٽائڻ جون چار ترميمون ڪيون. 24 سيپٽمبر تي سينٽرل وزير قانون استعيفا ڏئي. ساڳي تاريخ تي وزيراعظم بوگرہ قوم کي خطاب ڪندي نئين چونڊن جو اعلان ڪيو تہ جئين آئين ساز اسيمبلي جا رڪن آئين ٺاھڻ لاء نئون مينڊٽ حاصل ڪن. گورنر جنرل اسيمبلي ٽوڙي ڇڏي ء ايمرجنسي لاڳو ڪري محمد علي بوگرہ کي نئي ڪابينه ٺاھڻ لاء چيو. ان ڪابينه م فوج جي حاضر خدمت ڪمانڊر ان چيف جنرل ايوب خان کي وزير دفاع ۽ ميجر جنرل اسڪندر مرزا کي وزير داخلا طور شامل ڪيو ويو. 24 آڪٽوبر تي گورنر جنرل آئين ساز اسيمبلي جي ٽوڙڻ وارو پروڪليميشڻ جاري ڪيو<ref name = " پاڪستان "/> جنھن کي آئين ساز اسيمبلي جي اسپيڪر مولوي تميز الدين سنڌ ھاء ڪورٽ ۾ چئلينج ڪيو.. 22 نومبر 1954ع تي وزيراعظم محمد علي بوگرہ ريڊيو تي ون يونٽ ٺاھڻ جو اعلان ڪيو. 25 نومبر تي سرحد صوبي جي اسيمبلي ۽ 30 نومبر 1954ع تي پنجاب صوبي جي اسيمبلي يڪراءِ ٿي ون يونٽ جي رٿ جي حمايت ڪئي.11 ڊسمبر تي سنڌ اسيمبلي غالب اڪثريت سان ون يونٽ ۾ شموليت جي حمايت ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1955ع تي بلوچستان جي رياستن ون يونٽ ۾ شامل ٿيڻ واري دستاويز تي صحيحون ڪيون<ref name = " پاڪستان "/>. 20 ڊسمبر تي حسين شھيد سھروردي وزير قانون طور قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. 9 فيبروري 1955ع ۾ سنڌ ھاء ڪورٽ جي بينچ يڪراء ٿي مولوي تميز الدين جي مينڊيمس واري رٽ منظور ڪندي آئين ساز اسيمبلي کي بحال ڪيو. 22 فيبروري تي فيڊرل ڪورٽ فيڊريشن آف پاڪستان جي ۽ 9 پاڪستاني وزيرن جي اپيل تي سنڌ ھاء ڪورٽ جي فيصلي تي اسٽي آرڊر جاري ڪيو. 21 مارچ تي فيڊرل ڪورٽ سنڌ ھاء ڪورٽ جي فيصلي کي ڪالعدم قرار ڏئي ڇڏيو ۽ 25 مارچ تي تفصيلي فيصلو جاري ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 21 جون 1955 ۾ ٻين آئين ساز اسيمبلي جي لاء چونڊون ٿيون ۽ 7 جولاءِ تي ان اسيمبليءَ جو پھريون اجلاس مري ۾ ٿيو جنھن ۾ مشتاق احمد گرماني کي عبوري چيرمين چونڊيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>.گورنر جنرل غلام محمد بيمار ھجڻ جي ڪري ٻه مھينن لاء موڪل تي ويو ۽ 6 آگسٽ 1955ع تي ان جي جاء تي اسڪندر مرزا قائم مقام گورنر جنرل ٿيو. 7 آگسٽ تي محمد علي بوگرہ کان استعفي ورتي وئي ۽ ان جي جاء تي اڳوڻي وزير خزانه ۽ انڊيا جي شھر جالنڌر سان تعلق رکندڙ [[چوڌري محمد علي]] کي ملڪ جو چوٿون وزيراعظم مقرر ڪيو ويو. 19 سيپٽمبر تي غلام محمد جي موڪل پوري ٿي وڃڻ بعد اسڪندر مرزا باقاعده ملڪ جي چوٿين گورنر جنرل جو قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. محمد علي بوگرہ کي بعد ۾ 10 فيبروري 1957ع تي آمريڪا م سفير مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 30 سيپٽمبر 1955 تي نئين آئين ساز اسيمبلي ٽن ھفتن جي بحث کان پوء ويسٽ پاڪستان (ون يونٽ) جو بل منظور ڪيو جنھن بجي 3 آڪٽوبر تي گورنر جنرل توثيق ڪئي. 14 آڪٽوبر تي اوڀر بينگال جو نالو ايسٽ پاڪستان رکيو ويو ۽ باقي ون يونٽ واري صوبي جو نالو ويسٽ پاڪستان رکيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. === ريپبلڪ جو قيام === 29 فيبروري 1956ع تي ملڪ جي ٻين آئين ساز اسيمبلي ملڪ جو پھريون آئين منظور ڪيو جنھن جو بنياد [[قراداد مقاصد 1949]] ھيو. ملڪ کي وفاقي ريپبلڪ بڻايو ويو ۽ ان جو نالو اسلامي جمھوريه پاڪستان رکيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 2 مارچ تي اھو نئون آئين عمل ۾ آيو. اسڪندر مرزا کي عبوري مدت لاء ملڪ جو پھريون صدر چونڊيو ويو جنھن 23 مارچ تي قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. سيپٽمبر 1956 م چوڌري محمد علي کي پارٽي جي صدارت تان هٽايو ويو ۽ ھن خلاف تحريڪ عدم اعتماد آندي وئي جنھن ڪري ھن 8 سيپٽمبر 1956ع تي استعيفا ڏئي ڇڏي ۽ 12 تاريخ تي بينگال جو [[حسين شھيد سھروردي]] ملڪ جو پنجون وزيراعظم ٿيو. جنھن جنرل ايوب خان کي ٽن سالن جي ايڪسٽينشن ڏني. سويت يونين جي ڀيٽ م يونائيٽيڊ اسٽيٽس سان تعلقات فوجي سطح تائين وڏائي مضبوط ڪرڻ تي عوامي ليگ ۾ ان جي ڏاڍي مخالفت ٿي چڪي هئي. ھن 17 آگسٽ 1957 م استعيفا ڏئي ڇڏي. ۽ ساڳي تاريخ تي بمبئي م پيدا ٿيندڙ [[آء آء چندريگر]] پاڪستان جو ڇھون وزيراعظم ٿيو جنهن اسيمبلي جي پھرين اجلاس م اليڪشن جي نظام ۾ سڌارن آڻڻ جو اعلان ڪيو پر جلد ئي سياسي سرگرميون ٿيون ء ھن جي خلاف تحريڪ عدم اعتماد اسيمبلي ۾ آڻڻ جي ڪوشش ٿي جنھن ڪري ھن ساڳي سال 11 ڊسمبر تي استعيفا ڏئي ڇڏي. ان بعد ھاڻوڪي سرگوڌا ضلعي سان تعلق رکندڙ ملڪ فيروز خان نون ساڳي سال 16 ڊسمبر تي پاڪستان جو ستون وزيراعظم ٿيو. ھن جي ڪوششن سان گوادر پاڪستان جو حصو بڻجي ويو. اسڪندر مرزا ج جي صدارت جو مدو پورو تيڻ وارو ھو ۽ ھي ان جي ٻيھر صدر ٿيڻ تي راضي نہ ھيو جنھن ڪري 7 آڪٽوبر ۽ 8 آڪٽوبر جي وچ واري رات اسڪندر مرزا کيس برطرف ڪري آئين منسوخ ڪري ملڪ م مارشلا لڳائڻ جو اعلان ڪيو. 14 سيپٽمبر 1957 تي ويسٽ پاڪستان جي اسيمبلي نيشنل عوامي پارٽي جي ون يونٽ کي ٽوڙڻ جي قرارداد منظور ڪئي. 7 آڪٽوبر تي اسڪندر مرزا مارشل لا لاڳو ڪندي سموريون قانونساز اسيمبليون ٽوڙي ڇڏيون === مارشلا ۽ صدارتي نظام === اسڪندر مرزا جو تعلق بينگال جي شھر مرشد آباد سان ھيو ۽ [[سراج الدوله]] سان 1757 ۾ [[جنگ پلاسي]] ۾ غداري ڪندڙ [[مير جعفر]] جو پڙپوٽو ھيو . پھرين برٽش آرمي م آفيسر ھيو ۽ سندس مقرريون بطور پوليٽيڪل ايجنٽ پرنسلي رياستن م ٿيون. پاڪستان ٺھڻ وقت پاڪستاني فوج ۾ ڪرنل جي عھدي تي ھيو ۽ ميجر جنرل ٿي رٽائر ٿيو ھو. اسڪندر مرزا جي وقت 1956 وارو پھريون آئين نافذ ٿيو ۽ ڊومينين پاڪستان جو خاتمو آيو ۽ پاڪستان پھريون دفعو ريپبلڪ يا جمھوريه بڻيو. ان جو نالو اسلامڪ ريپبلڪ آف پاڪستان رکيو ويو. ان آئين تحت ملڪ م [[پارلياماني نظام]] لاڳو ڪيو ويو. ملڪ م رياستي سربراھ صدر ۽ حڪومتي سربراهه وزيراعظم کي بڻايو ويو. ملڪ جي [[پاڪستان جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] ھڪ ايواني ھئي يعني سينيٽ جو ايوان ڪونہ ھيو صرف قومي اسيمبلي ھئي جنھن م [[مشرقي پاڪستان]] ء [[مغربي پاڪستان]] کي برابر نمايندگي ڏني وئي ۽ قومي اسيمبلي جا اجلاس سال م اڌ ڪراچي م ۽ اڌ ڍاڪا ۾ ٿيندا ھيا. اسڪندر مرزا ڊومينين جي خاتمي تي صدر واري نئين عھدي تي مقرر ٿيو. ملڪ م سياسي عدم استحڪام عروج تي ھيو. ملڪ م صدر جي نئين مدي جي لاءِ چونڊ ٿيڻي ھئي پر 1958 م بغير ڪنھن غير معمولي سبب جي اسڪندر مرزا ملڪ جي پھرين آئين کي منسوخ ڪري ملڪ م مارشل لا لڳائي چيف آف آرمي اسٽاف [[جنرل ايوب خان]] کي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. بعد ۾ جنرل ايوب اسڪندر مرزا کان زبردستي استعيفا ان بنياد تي ورتي تہ صدر جو عھدو 1956ع جي آئين تحت ھيو ۽ آئين جي منسوخي سان اھو عھدو بہ ختم ٿي چڪو ھو ۽ ملڪ جو چيف ايگزيڪيوٽو صرف [[چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر]] ئي ھيو تنھن ڪري [[اسڪندر مرزا]] جو عھدو غيرقانوني ھيو. اسڪندر مرزا کي گرفتار ڪري ڪوئيٽا آندو ويو جتان کيس [[يونائيٽيڊ ڪنگڊم]] ۾ جلاوطن ڪيو ويو ۽ سندس باقي زندگي لنڊن م گذري. ,7 آڪٽوبر 1957 جي مارشلا بعد حسين شھيد سھروردي 12 آڪٽوبر تي استعفي ڏئي ۽ آء آء چندريگر وزيراعظم ٿيو جنھن 14 ڊسمبر تي استعفي ڏئي جنھن بعد اسڪندر مرزا ملڪ فيروز خان نون کي ڪابينه ٺاھڻ لاء چيو. ان 16 ڊسمبر چ1957ع تي بطور وزير اعظم قسم کنيو. 24 ڊسمبر تي اسٽيٽ بينڪ 100 روپئي جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيو جنھن ۾ پھريون ڀيرو قائداعظم جي تصوير ڏني وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 4 سيپٽمبر 1958 تي قومي اسيمبلي ايندڙ فيبروري 1959 ۾ ملڪ ۾ عام چونڊون ڪرائڻ جي منظوري ڏني ۽ 20 سيپٽمبر تي صدر پاڪستان 15 فيبروري 1959تي چونڊون ڪرائڻ جي منظوري ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. 7 سيپٽمبر 1958 تي عمان پنھنجو گوادر پرڳڻو پاڪستان کي چار لک برطانوي پائونڊ ۾ وڪرو ڪرڻ لاء راضي ٿي ويو<ref name = " پاڪستان "/>. ست آڪٽوبر 1958ع تي اسڪندر مرزا ملڪ ب۾ مارشل لا لاڳو ڪئي، 1956ع وارو آئين منسوخ ڪيو، نيشنل اسيمبلي ۽ صوبائي اسيمبليون ٽوڙي ڇڏيون، سڀني سياسي پارٽين کي منسوخ ڪري ڇڏيو<ref name = " پاڪستان "/>. آرمي چيف جنرل محمد ايوب خان کي ملڪ جو چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. 24 آڪٽوبر تي صدر 12 وزيرن تي مشتمل مرڪزي ڪابينه جوڙي جنرل ايوب خان کي ملڪ جو وزيراعظم مقرر ڪيو ۽ ذوالفقار علي ڀٽو کي ڪابينه چو وزير بڻايو<ref name = " پاڪستان "/>. 27 آڪٽوبر تي صدر جو عهدو ڇڏي اختيار ايوب خان جي حوالي ڪيا. 28 آڪٽوبر تي ايوب خان بطور صدر صدارتي ڪابينه آرڊر جاري ڪري وزيراعظم جو عھدو ختم ڪري صدارتي ڪابينه جوڙي. 2 نومبر تي اسڪندر مرزا کي لنڊن روانو ڪري جلاوطن ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 آگسٽ 1959ع ۾ ايوب خان بنيادي جمھوريت جو نظام آندو جنھن تحت ملڪ ۾ 8000 بنيادي يونٽ قائم ڪيا ويا. ھر يونٽ م 10 ميمبر ھر بالغ راء واري ووٽ جي بنياد تي چونڊي ڪل 80000 ھزار ميمبر چونڊي انھن ڻجظ ووٽ تي صدر جي چونڊ ڪرڻي ھئي<ref name = " پاڪستان "/>. 27 آڪٽوبر 1959 تي صدر بيسڪ ڊيموڪريسز آرڊر جاري ڪيو ۽ ساڳي تاريخ تي ايوب خان فيلڊ مارشل ٿي ويو. 2 جنوري 1960ع تي ملڪ ب۾ بيسڪ ڊيموڪريسي يونٽن جون چونڊون ٿيون<ref name = " پاڪستان "/>. 14 فيبروري 1960ع تي بنيادي يونٽن جي 80 ھزار ميمبرن ملڪ جي صدر تي اعتماد ھجڻ يا اعتماد نہ ھجڻ لاء ووٽنگ ۾ حصو ورتو. 15 فيبروري تي اليڪشن ڪميشن پڌرو ڪيو تہ غالب اڪثريت سان ميمبرن صدر ايوب تي اعتماد جو اظھار ڪيو اھڙي طرح 17 فيبروري 1960 تي ايوب خان صدر جي عھدي لاء قسم کنيو ۽ ساڳي تاريخ تي صدر ملڪ بجي نئين آئين تيار ڪرڻ لاءِ يارھن رڪني ڪميٽي جسٽس محمد شھاب الدين جي سربراهي ۾ جوڙي<ref name = " پاڪستان "/>. 19 فيبروري تي جسٽس منير جي رٽائرمينٽ تي جسٽس شھاب الدين کي سپريم ڪورٽ جو چيف جسٽس مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 24 فيبروري 1960 تي صدارتي ڪابينه ملڪ جو نئون گادي جو هنڌ راولپنڊي جي ڀرسان اسلام آباد جي نالي سان ٺاھڻ جي منظوري ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين آگسٽ تي راولپنڊي کي پاڪستاني حڪومت جي مکيه گادي قرار ڏنو ويو. 28 نومبر 1960 تي ويسٽ پاڪستان بجي 11 انتظامي ڊويزنن ۾ ورھايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 23 اپريل 1961 تي اسلام آباد شھر جي اڏاوت جو ڪم شروع ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 15 جولاءِ 1961 تي گل ياسمين کي پاڪستان جو قومي گل قرار ڏنو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 28 آگسٽ تي ڊاڪٽر عبدالسلام کي صدر جو سائنسي معاملن جو صلاحڪار مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 23 مارچ 1962 تي ملڪ ۾ نئون ائين متعارف ڪرايو ويو جنھن بم صدر کي تمام گھڻا اختيار ڏنا ويا ھئا<ref name = " پاڪستان "/>. ڪنھن بہ قومي اسيمبلي يا صوبائي اسيمبلي جي اميدوار جي لاء سياسي وابستگي غيرقانوني ھئي. 6 مئي 1962ع تي ملڪ ۾ قومي اسيمبلي ۽ صوبائي اسيمبلين جي غير جماعتي بنيادن تي چونڊون ٿيون. 8 جون 1962ع تي صدر ايوب مارشل ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيوب۽ ساڳي تاريخ تي 1962ع جي آئين تحت چونڊيل قومي اسيمبلي جو پھريون اجلاس ٿيو ۽ ايوب خان نئين آئين تحت ملڪ جي صدر لاء قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. 13 جون 1962 تي محمد علي بوگرہ ملڪ جو پرڏيهي معاملن جو وزير ۽ ذوالفقار علي ڀٽو صنعتن جي وزير طور ڪابينه م شامل ٿيا. بوگرہ 23 جنوري 1963 تي دل جي دوري سبب وفات ڪري ويو ، 24 جنوري تي ذوالفقار علي ڀٽو ملڪ جو پرڏيهي معاملن وارو وزير ٿيو. 22 اپريل 1963 تي ايوب خان مسلم ليگ ۾ شامل ٿي ۽ 19 آگسٽ 1964ع تي مسلم ليگ جي پليٽ فارم تان صدراتي چونڊ وڙهڻ جو اعلان ڪيو. 17 سيپٽمبر 1964ع تي محترمه فاطمه جناح گڏيل مخالف جماعتن جي درخواست تي صدارتي اميدوار ٿيڻ لاء راضپو ڏيکاريو ۽ 20 سيپٽمبر تي کيس اميدوار نامزد ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1965ع تي ملڪ ۾ 1962ع واري آئين ھيٺ پھرين صدارتي چونڊ واقع ٿي جيڪا ايوب خان اڪثريت سان کٽي. ايوب خان 49647 ووٽ کنيا (ويسٽ پاڪستان مان 28927 ۽ ايسٽ پاڪستان مان 20720) جڏھن تہ محترمه فاطمه جناح 28343 ووٽ کنيا (ويسٽ پاڪستان مان 10263 ۽ اوڀر پاڪستان مان 18080) گڏيل مخالف پارٽين اليڪشن ڪميشن جي انھن نتيجن کي مڃڻ کان انڪار ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 جنوري ڪي ايوب خان جي پٽ گوھر ايوب ڪراچي ۾ ايوب خان جي مسلم ليگ جي تعاون سان فتح جي پريڊ ڪئي جيڪا تشدد ۾ تبديل ٿي وئي ۽ 23 ڄڻا جھڳڙن ب۾ مارجي ويا. فوج شھر جو ڪنٽرول سنڀالي ورتو. 21 مارچ تي ملڪ م قومي اسيمبلي جي چونڊ ٿي. اسيمبلي جي 150 سيٽن مان 120 پاڪستان مسلم ليگ ۽ باقي مخالف جماعتن کٽيون.23 مارچ تي ايوب خان پنجن سالن لاء صدر طور قسم کنيو، ان سان گڏ شعيب ۽ ذوالفقار علي ڀٽو پڻ ترتيبوار صنعت ۽ پرڏيھي معاملن جي وزير طور قسم کنيو. 26 مارچ 1965 م ذولفقار علي ڀٽو پاڪستان مسلم ليگ جو سيڪريٽري جنرل ٿيو. 23 اپريل تي رڻ ڪڇ ۾ پاڪ فوج ۽ ڀارتي فوج ۾ ويڙھ ڪئي. 6 سيپٽمبر 1965 تي انڊيا اولھ پاڪستان جي سرحدن تي حملو ڪري جنگ شروع ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. ملڪ م ايمرجنسي لاڳو ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر تي چين ڀارت جي مذمت ڪئي. 10 سيپٽمبر تي ميجر عزيز ڀٽي لاھور واري محاذ تي شھيد ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 سيپٽمبر تي صدر ايوب قوم کي خطاب ڪندي عالمي امن جي مفاد خاطر فوج کي 23 سيپٽمبر تي 3:00 بجي رات جو جنگ بندي جو حڪم ڏنو. انڊيا پڻ سڪيورٽي ڪائونسل جي جنگ بندي واري قرارداد کي غيرمشروط قبول ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. ملائيشيا پاڪستان جي سيڪيورٽي ڪائونسل م مخالفت ڪئي ھئي جنھن ڪري 5 آڪٽوبر تي پرڏيهي وزير ذوالفقار علي ڀٽو پريس ڪانفرنس ڪندي ملائيشيا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. سويت يونين جي ٽياڪڙي سان 10 جنوري 1966 تي نو نقطن واري تاشقند واري معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون<ref name = " پاڪستان "/>. 12 فيبروري 1966 تي مجيب الرحمان پنھنجي پارٽي جو 6 نقاطي پروگرام پڌرو ڪندي صوبائي خودمختياري جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 18 جون 1966 تي ذوالفقار علي ڀٽو وزارت ڇڏي بيماري واري موڪل تي ھليو ويو ۽ ان جو ڇڏيل پرڏيهي کاتو ايوب خان پاڻ سنڀاليو<ref name = " پاڪستان "/>. 20 جولاءِ تي شريف الدين پيرزادو. پرڏيھي وزير ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 17 سيپٽمبر 1966 تي جنرل محمد یحییٰ پاڪستاني فوج جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر 1966 تي ايوب خان سياستدانن تان [[ايبڊو]] (EBDO) جون پابنديون ھٽائي ڇڏيون<ref name = " پاڪستان "/>. 9 جولاءِ 1967 تي محترمه فاطمه جناح ڪراچي ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس ٻئي ڏينھن قائداعظم واري مقبري ۾ دفنايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 16 سيپٽمبر 1967 تي ذوالفقار علي ڀٽو پاڪستان پيپلزپارٽي نالي پارٽي ٺاهڻ جو اعلان ڪيو ۽ 30 نومبر تي لاھور ۾ ان پارٽي جو بنياد وڌو ويو جنھن جو چيئرمين ذوالفقار علي ڀٽو ۽ جنرل سيڪريٽري جَي اَي رحيم ٿيو. پھرين ڊسمبر تي ڊاڪٽر مبشر حسن جي لاھور واري رھائشگاھ تي پارٽي جو پھريون ڪنوينشن ٿيو جنھن م ذوالفقار علي ڀٽو کي چيئرمين چونڊيو ويو ي<ref name = " پاڪستان "/>. 11 ڊسمبر 1967 تي قومي اسيمبلي بيسڪ ڊيموڪريسي جي 8000 يونٽن کي وڌائي 12000 ڪيو. 6 جنوري 1968 تي اگرتلا واري ملڪ جي خلاف سازش منظر عام تي آئي ۽ 18 جنوري تي مجيب الرحمان کي ان سازش جي الزم ۾ گرفتار ڪيو ويو. نومبر 1968 م راولپنڊي ۾ احتجاج دوران شاگرد جي قتل کان پوء شاگردن مظاھرا شروع ڪيا جيڪي پشاور ، ڪراچي ۽ لاھور تائين ڦھلجي ڪنٽرول کان ٻاهر ٿي ويا. 13 مارچ تي ايئر مارشل اصغر خان جسٽس پارٽي ٺاھي<ref name = " پاڪستان "/>. 25 مارچ 1965ع تي صدر ايوب صدر جو عھدو ڇڏيو ۽ اقتدار آرمي چيف جنرل یحیٰی جي حوالي ڪيو جنھن ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪئي ۽ اسيمبليون ٽوڙي ڇڏيون ۽ 1962 جو آئين منسوخ ڪري ڇڏيو. 31 مارچ تي يحي خان صدر جو عھدو سنڀاليو<ref name = " پاڪستان "/>. === ون يونٽ جو خاتمو ۽ عام چونڊون === 4 مارچ تي صدر پرويژنل ڪانسٽيٽيوشنل آرڊر يا پي سي او جاري ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 سيپٽمبر 1969تي جنرل يحي موروڪو ۾ پھرين اسلامي سربراهي ڪانفرنس ۾ شرڪت ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جولاء 1970 تي صدر يحي خان ون يونٽ منسوخ ڪري سنڌ، پنجاب، سرحد ۽ بلوچستان جي صوبائي حيثيت بحال ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. ملڪ ۾ 5 آڪٽوبر 1970 تي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو ويو. اوڀر پاڪستان ۾ ٻوڏ اچڻ ڪري 15 آگسٽ تي چونڊ جي تاريخ کي ملتوي ڪري 7 ڊسمبر 1970 تي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو ويو. 12 نومبر 1970 تي سائڪلون اچڻ ۽ 30 فوٽ اوچي سامونڊي لھرن جي ڪري آيل تباھي ۾ ڏھ لکن کان وڌيڪَ ماڻھو فوت ٿي ويا. 7 ڊسمبر 1970 تي قومي اسيمبلي جي 313 سيٽن لاء چونڊون ٿيون. مجيب الرحمان جي عوامي ليگب151 سيٽون کڻي اڪثريت سان کٽي آئي. پيپلزپارٽي 81 سيٽون کڻي ٻيون نمبر وڏي پارٽي ٿي وئي. باقي ٻيون جماعتون 81 سيٽون کڻي آيون جن ۾ جماعت اسلامي، پي ڊي پي، مسلم ليگ (سي)، مسلم ليگ (ڪيو)، جي يو پي، ۽ نعپ شامل ھيون. 17 ڊسمبر تي صوبائي اسيمبلين جون چونڊون ٿيون جن جي نتيجو قومي اسيمبلي جي نتيجي سان مطابقت وارو آيو. === سياسي بحران ۽ بينگال جي علحدگي === 3 جنوري 1971 تي مجيب الرحمان اعلان ڪيو تہ ملڪ جو نئون آئين اولھ پاڪستان جي نمائندن جي صلاح سان ان جي ڇھ نقاطي پروگرام جي بنياد تي ٺاهيو ويندو. 13 جنوري تي مجيب الرحمان صدر سان ملاقات ڪئي. 14 جنوري تي صدر يحي خان ڍاڪا ۾ پڌرو ڪيو تہ مجيب الرحمان ملڪ جو وزيراعظم ٿيندو<ref name = " پاڪستان "/>. 17 جنوري تي صدر يحي ذولفقار علي ڀٽو سان لاڙڪاڻي واري رھائشگاھ تي مذاڪرات ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. 27 جنوري تي مجيب الرحمان ۽ ذوالفقار علي ڀٽو ڍاڪا ۾ آئين ٺاھڻ لاء مذاڪرات ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. 13 فيبروري تي يحي خان 3 مارچ 1971 تي ڍاڪا ۾ آئين ٺاھڻ لاء قومي اسيمبلي جو اجلاس سڏائڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 16 فيبروري تي ذوالفقار علي ڀٽو پھرين پرڏيهي واپار، ڪرنسي ۽ محصولن متعلق سمجھوتو ٿيڻ تائين قومي اسيمبلي جي ان اجلاس جي بائيڪاٽ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 18 فيبروري تي جماعت اسلامي جي مولانا مودودي ان بائيڪاٽ جي مذمت ڪئي ۽ مطالبو ڪيو تہ اڪثريت حاصل ڪندڙ جماعت کي آئين جو مسودو پيش ڪرڻ جو موقعو ڏنو وڃي ۽ ٻيا ان جي ڪمزورين تي بحث ڪن<ref name = " پاڪستان "/>.24 فيبروري تي مجيب الرحمان پنھجن ڇھن نقطن تي سمجھوتو ڪرڻ کان کتو جواب ڏئي ڇڏيو<ref name = " پاڪستان "/>. 28 فيبروري تي عوامي ليگ مغربي پاڪستان جي ميمبرن کي اجلاس ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني. ذوالفقار علي ڀٽي ٻہ متبادل ڏنا تہ يا قومي اسيمبلي جي اجلاس کي ملتوي ڪيو وڃي يا وري آئين ٺاھڻ لاء رکيل مدت کي ختم ڪيو وڃي<ref name = " پاڪستان "/>. صدر يحي پھرين مارچ 1971 تي 3 مارچ واري اجلاس کي سياستدانن وچ ۾ آئين ٺاھڻ لاء معقول افھام تفھيم ٿيڻ تائين ملتوي ڪري ڇڏيو<ref name = " پاڪستان "/>. نتيجي ۾ مشرقي پاڪستان ۾ عوامي ليگ ھڙتالون ۽ مظاھرا شروع ڪري ڇڏيا جنهن ڪري ڍاڪا ۾ ڪرفيو لڳائڻو پيو<ref name = " پاڪستان "/>. 3 مارچ تي صدر ڍاڪا ۾ 10 مارچ تي سڀني چونڊ کٽيندڙ سياسي جماعتن جي 12 اڳواڻن کي آئيني مشاورت لاء گھرايو پر عوامي ليگ ان گڏجاڻيءَ جو بائڪاٽ ڪيو ۽ پرامن عدم تعاون واري تحريڪ شروع ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. 6 مارچ 1971ع تي جنرل ٽڪا خان کي مشرقي پاڪستان جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. صدر 25 مارچ 1971ع تي قومي اسيمبلي جو ڍاڪا ۾ اجلاس سڏايو<ref name = " پاڪستان "/>. 16 مارچ 1971 تي شيخ مجيب الرحمان ماڻھن کي نجات حاصل ڪرڻ لاء جدوجهد جو سڏ ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 21 مارچ 1971 تي مجيب الرحمان کي گرفتار ڪيو ويو ۽ عوامي ليگ جي پوئلڳن جي خلاف فوجي آپريشن شروع ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 26 مارچ 1971 تي صدر عوامي ليگ تي بندش وڌي<ref name = " پاڪستان "/>. 4 اپريل 1971 تي آنڌرا گانڌي مشرقي پاڪستان جي عوام جي مڪمل حمايت جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 مئي 1971ع تي ذوالفقار علي ڀٽو لاھور ۾ پريس ڪانفرنس ڪندي چونڊيل نمائندن کي اقتدار منتقل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. 28 جون 1971 تي يحي خان آئين تيار ڪرڻ لاءِ ماھرن جي ڪاميٽي جوڙي<ref name = " پاڪستان "/>. 5 آگسٽ 1971 تي حڪومت ايسٽ پاڪستان جي تنازعي تي 125 صفحن تي مشتمل وائيٽ پيپر جاري ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 سيپٽمبر 1971 تي صدر يحي پھرين مارچ کان پنج سيپٽمبر تائين اوڀر پاڪستان ۾ ڏوھ ڪندڙن يا ڏوھن جي الزامن ۾ آيلن کي عام معافي ڏيڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 5 سيپٽمبر تي پاڪستان انڊيا طرفان نئين دھلي ۾ نامنھاد بنگلاديش مشن قائم ڪرڻ خلاف انڊيا جي حڪومت سان سخت احتجاج ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 9 آڪٽوبر 1971 تي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر ملڪ مان سياسي سرگرمين تان بندش ھٽائي ڇڏي<ref name = " پاڪستان "/>. 10 نومبر 1971 تي انڊيا پاڪستان تي حملو ڪيو، ان جي فوج بيلونيا لڳ پاڪستاني سرحد م داخل ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي. جنگ ۾ 74 ڀارتي فوجي مارجي ويا ۽ 130 زخمي ٿيا. 16 نومبر تي انڊيا جي فوج اوڀر پاڪستان ۾ ڊاڪا طرف پيشقدمي ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. اوڀر پاڪستان ۾ ڀارتي فوجي مداخلت تي صدر يحي 23 نومبر تي ملڪ ۾ ايمرجنسي لڳائي<ref name = " پاڪستان "/>. 3 ڊسمبر تي فوج کي ڀارت تي حملي جو حڪم ڏنو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 7 ڊسمبر 1971 م يحي خان بينگال سان تعلق رکندڙ نورالامين کي پاڪستان جو اٺون وزيراعظم مقرر ڪيو ۽ ذولفقار علي ڀٽو پاڪستان جو نائب وزيراعظم سميت پرڏيهي وزير بڻائي مخلوط حڪومت ٺاهي وئي<ref name = " پاڪستان "/>.8 ڊسمبر 1971 تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي ھڪ قرارداد وسيلي ھڪدم جنگبندي ۽ فوجن کي پنھنجي پنھنجي سرحد طرف ھٽائڻ جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 12 ڊسمبر1971 تي يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي صدر رچرڊ نڪسن انڊيا کان پاڪستان تي فوجي حملو ھڪدم روڪڻ جو مطالبو ڪيو ۽ فوجي پيشقدمي جي تسلسل کي عالمي راء جي انحرافي قرار ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. يونائيٽيڊ اسٽيٽس سيڪيورٽي ڪائونسل جي ٻيھر اجلاس جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 14 ڊسمبر تي سويت يونين يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي انھن رٿن کي ٽيون دفعو ويٽو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. ساڳي ڏينھن ذوالفقار علي ڀٽو سڪيورٽي ڪائونسل جي اجلاس مان اٿي آيو. 16 ڊسمبر تي پاڪستاني فوج اوڀر پاڪستان ۾ پيش پئي<ref name = " پاڪستان "/>. جنرل جگجيت سنگھ اروڙا ۽ ليفٽيننٽ جنرل امير عبدالله خان نيازي ۽ ٻنھي ڌرين جي وچ ۾ جنگبندي طئي ڪئي وئي. ٻارتي فوج ڍاڪا ۾ داخل ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستاني فوج جا 95000 فوجي ڍاڪا ۾ ٿيل ھڪ تقريب ۾ ڀارتي فوج آڏو ھٿيار ڦٽا ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. 17 ڊسمبر تي پاڪستاني صدر جنگبندي جو اعلان ڪيو. 28 ڊسمبر 1971ع تي يحي خان اقتدار ذوالفقار علي ڀٽو جي حوالي ڪيو جيڪو ملڪ جو نئون صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 ڊسمبر تي ذوالفقار علي ڀٽو جي حڪم تي شيخ مجيب الرحمان کي جيل مان ڪڍي گھر ۾ نظربند ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 23 ڊسمبر تي صدر ڀٽو پنھنجي ڏھ رڪني صدارتي ڪابينه جوڙي ين ۾ ڊاڪٽر مبشر حسن، شيخ محمد رشيد، غلام مصطفي جتوئي ۽ حفيظ پيرزادو شامل ھيا<ref name = " پاڪستان "/>. 24 ڊسمبر تي ڀٽو اوڀر پاڪستان ۾ شڪست جي جاچ لاء چيف جسٽس حمود الرحمان جي سربراھي ۾ ڪميشن جوڙي. ڪميشن جا رڪن چيف جسٽس آف پاڪستان حمود الرحمان، چيف جسٽس سنڌ بلوچستان ھاء ڪورٽ جسٽس طفيل علي عبدالرحمان ھيا جن کي ٽن مھينن ۾ رپورٽ پيش ڪرڻ لاء چيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر تي ذوالفقار علي ڀٽو پاڪستان ائٽامڪ ڪميشن کي پنھنجي ذمي ورتو<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1942ع تي تحريڪ استقلال جي ايئر مارشل اصغر خان لاھور م پريس ڪانفرنس ذريعي مارشل لا ختم ڪرڻ، مجيب الرحمان کي آزاد ڪرڻ ۽ يحي خان کي گرفتار ڪري ان خلاف کليل مقدمو ھلائڻ جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 9 جنوري 1972ع تي عوامي ليگ جي مجيب الرحمان کي آزاد ڪري پي آء اي جي جھاز م لنڊن روانو ڪيو وي<ref name = " پاڪستان "/> 26 جنوري 1972ر تي سويت يونين بنگلاديش کي تسليم ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. === ذوالفقار علي ڀٽو جو صدارتي دؤر === اقتدار جي منتقلي ۽ صدر پاڪستان ٿيڻ بعد ذوالفقار علي ڀٽو کي درپيش سڀ کان وڏو چئلينج ھڪ متفقه نئين آئين جي تشڪيل ھيو. 23 جنوري 1972 تي ليفٽيننٽ جنرل گل حسن کي ٽن سالن لاء پاڪستاني فوج جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ڪيو ويو بعد ۾ 3 مارچ 1972 تي ان سميت ايئرفورس جي ڪمانڊر ايئر مارشل رحيم خان ھٽائي انھن جي جاء تي ترتيبوار جنرل ٽڪا خان ۽ ايئر مارشل ظفر چوڌري کي مقرر ڪيو ويو. 10 مارچ تي ٽڪا خان ڊيلي ٽيليگراف کي انٽرويو ۾ ٻڌايو تہ 30000 بنگالي فوج سان مقابلي ۾ مارجي ويا ھئا ۽ ان کان وڌيڪَ انگ اکر وڌاءُ ھو. 11 اپريل تي عبوري آئين جو مسودو پارلياماني ليڊرن ۾ ورھايو ويو ۽ 17 اپريل 1972ع تي نيشنل اسيمبلي منظوري ڏني مخالف ڌر ووٽنگ ۾ شامل نه ٿي <ref name = " پاڪستان "/>. ساڳي تاريخ تي پاڪستان جي آئين جي تياري لاء قومي اسيمبلي جي 25 رڪنن جي محمود علي قصوري جي سربراهي ۾ ھائوس ڪميٽي جوڙي وئي پر بعد ۾ 4 آڪٽوبر تي قصوري اختلافن جي ڪري ان ذميواري تان استعيفا ڏئي ۽ 29 آڪٽوبر تي کيس پيپلزپارٽي مان ٻاھر ڪڍيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 21 اپريل تي صدر عبوري آئين جي توثيق ڪئي ۽ 3 سال ۽ 26 بعد مارشل لا ختم ڪئي وئي ۽ آئين جي حاڪميت جي بحالي ٿي. صدر ۽ چيف جسٽس حمود الرحمان راولپنڊي ۾ ان آئين تحت قسم کنيا<ref name = " پاڪستان "/>.25 اپريل 1972 تي پھرين مئي کي مزدورن جو ڏينھن ڪري ملھائڻ جو اعلان ڪيو ويو ۽ پھرين مئي 1972 تي پاڪستان ۾ پھريون ڀيرو اھو ڏينھن ملھايو ويو. ساڳي ڏينھن ممتاز ڀٽو، سردار عطاءُ الله خان مينگل، مولانا مفتي محمود سنڌ، بلوچستان ۽ سرحد جا وزير اعليَ مقرر ڪيا ويا جڏهن ته پنجاب لاء ملڪ معراج خالد کي نامزد ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 38 جون تي شملا سمٽ ۾ ڀٽو ۽ اندراگانڌي پنھنجن ايڊيز کان سواءِ ملاقات ڪئي. مذاڪرات جاري رھيا ۽ 3 جولاءِ تي ٻنھي شملا معاھدي تي صحيحون ڪيون. ٻنھي اڳواڻن طئي ڪيو تہ ٻنھي ملڪن جون فوجون پنھنجي پراڻي سرحدي پوزيشن تي اينديون، تڪرارن کي پرامن طريقي سان حل ڪيو ويندو، ڪشمير ڪنٽرول لائين ۾ مداخلت ۽ انحرافي نہ ڪئي ويندي، واپاري ۽ ثقافتي تعلق بحال ڪيا ويندا<ref name = " پاڪستان "/>. 7 جولاء تي سنڌ اسيمبلي سنڌي کي اردو وانگر صوبي جي سرڪاري ٻولي بڻائڻ جي منظوري ڏني جنھن تي ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ اردو جي حق ۾ پرتشدد مظاھرا شروع ٿي ويا جنھن ڪري ڪرفيو لڳائڻو پيو. ھڪ دفعو ٻيھر جنگ اخبار بم رئيس امروهي جو شعر ''اردو کا جنازہ ہے ذرا دھوم سے نکلے'' ڇاپيو ويو. فسادن ۾ پوليس جي فائرنگ چ۾ 12 ڄڻا مارجي ويا 150 زخمي ٿيا. 16 جولاءِ 1972 تي گورنر سنڌ ٽيچنگ، پروموشن اينڊ يوز آف سنڌي لينگويج بل 1972ع جي توثيق ڪئي.<ref name = " پاڪستان "/>. 8 جولاءِ 1972 ۾ حمود الرحمان واري جنگي ڪميشن جي رپورٽ تي ميمبرن سپريم ڪورٽ جي چيمبر ۾ صحيحون ڪيون ۽ 13 جولاءِ تي چيف جسٽس حمود الرحمان اھا رپورٽ صدر کي پيش ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>.14 جولاء 1972 تي نيشنل اسيمبلي شملا معاهدي جي منظوري ڏني جڏھن ته ڀارتي لوڪ سڀا ان جي توثيق پھرين آگسٽ تي ڪئي ۽ 29 آگسٽ بتي نيو دھلي ۾ ٻنھي ملڪن شملا معاهدي تي عملدرآمد واري ايگريمينٽ تي صحيحون ڪيون<ref name = " پاڪستان "/>. 27 آڪٽوبر 1972 تي جنيوا ڪنوينشن جي پاسداري ۾ پاڪستان ڀارت جي سمورن جنگي قيدين کي آزاد ڪري ڇڏيو ۽ سلسلو 27 آڪٽوبر 1973 تي مڪمل ٿيو. 6 نومبر 1972 تي ڀارت مان پاڪستاني جنگي قيدين جي واپسي شروع ٿي<ref name = " پاڪستان "/> 9 نومبر 1972 ۾ پاڪستان سيٽو مان نڪري آيو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر تي وزير قانون عبدالحفيظ پيرزادي تيار ٿيل نئين آئين جو مسودو قومي اسيمبلي ۾ پيش ڪيو ۽ 11 اپريل تي قومي اسيمبلي يڪراءِ ان کي منظور ڪيو. مخالف ڌر بائيڪاٽ ختم ڪيو اٺ تڪراري شقن ۾ ترميم ڪئي وئي. ٽن ميمبرن محمود علي قصوري، احمد رضا قصوري ۽ شاھ احمد نوراني ووٽنگ ۾ حصو نہ ورتو. 14 آگسٽ 1973ع تي نئون آئين عمل ۾ اچي ويو <ref name = " پاڪستان "/>. 30 مارچ 1973 تي حڪومت جي خلاف سازش جي الزام ۾ فوج، ايئرفورس ۽ نيوي جي 24 آفيسرن جون گرفتاريون ٿيون<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جولاء 1973 تي نيشنل آئڊنٽٽي ڪارڊ جي اسڪيم جاري ٿي جنھن تحت پھريون ڪارڊ ذوالفقار علي ڀٽو جو جاري ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 آگسٽ 1973 تي پاڪستان جي دفاع جي بجٽ ٻيڻي ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 11 آگسٽ 1973 تي چوڌري فضل الاھي ملڪ جو صدر چونڊيو ويو. ھن 139 ووٽ کنيا جڏھن ته نعپ جي اميدوار 45 ووٽ کنيا. === وزيراعظم ذوالفقار علي ڀٽو جو پارلياماني دؤر === 13 آگسٽ 1973ع تي ذوالفقار علي ڀٽو نئين آئين تحت پاڪستان جو وزيراعظم چونڊيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر 1973 تي ڪراچي ڀرسان پپري ۾ وزيراعظم ملڪ جي پھرين اسٽيل پلانٽ جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 23 فيبروري 1974 تي لاھور ۾ اسلامڪ سمٽ ڪانفرنس منعقد ٿي<ref name = " پاڪستان "/>.5 مئي 1974 تي ڀارت ائٽمي ڌماڪو ڪيو ۽ نيوڪليئر ڪلب ۾ شامل ٿي ويا<ref name = " پاڪستان "/>. 14 اپريل 1974ع تي وفاقي حڪومت بلوچستان ۾ فوجي آپريشن ختم ڪرڻ ۽ 15 مئي کان سول انتظاميه بحال ڪرڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 27 جون 1974 تي وزيراعظم ٽن ڏينهن جي دوري تي بنگلاديش روانو ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 14 آگسٽ 1974ع تي پارليامينٽ جي عمارت جو سنگ بنياد رکيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 7 سيپٽمبر 1974 تي آئين ۾ ترميم ڪري قرار ڏنو ويو ته ختم نبوت تي ايمان نہ رکندڙ مسلمان نه رھندو ۽ ختم نبوت جي خلاف تبليغ تي سزا ڏني ويندي. ان ائيني ترميم جي نتيجي ۾ احمدي جماعت يا قادياني ختم نبوت جي مطلق عقيدي کي نہ مڃڻ ڪري غير مسلم اقليت ۾ شامل ٿي ويا. 11 سيپٽمبر تي قومي اسيمبلي انھن کي باقاعده غير مسلم قرار ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 14 آڪٽوبر 1974 تي وزيراعظم پيش پوندڙ بلوچ قبيلن کي عام معافي ڏيڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 11 نومبر 1974 ۾ ايم اين اي آحمد رضا قصوري جو پيءُ نواب محمد احمد قصوري لاھور ۾ قاتلاڻي حملي ۾ گولي لڳڻ سبب فوت ٿي ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 17 جنوري 1975 تي دھشتگردي واريون خاص عدالتون قائم ڪيون ويون<ref name = " پاڪستان "/>. 8 فيبروري 1975 تي سرحد صوبي جو وزير اعلي حيات محمد شيرپائو پشاور ۾ جلسي کي خطاب ڪندي بم ڌماڪي ۾ مارجي ويو جنھن ڪري 15 فيبروري تي نيشنل عوامي پارٽي تي بندش وڌي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 1965 واري جنگ ۾ آمريڪا پاڪستان تي ھٿيارن ڏيڻ تي پابندي لڳائي ھئي جيڪا 12 فيبروري 1975 تي ختم ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. ڪراچي ۾ ٽرام سروس 20 اپريل 1885 ۾ شروع ٿي ھئي جنھن کي 30 اپريل 1975 ۾ ختم ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 27 جولاءِ 1975 ۾ اسلامي نظرياتي ڪائونسل وياج يا ربا کي ختم ڪري زڪوات متعارف ڪرڻ جي سفارش ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. 19 سيپٽمبر 1975 تي ايئرپورٽ سڪيورٽي فورس قائم ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 31 آڪٽوبر 1975 تي سپريم ڪورٽ نعپ کي پاڪستان جي وجود جي خلاف ھجڻ ڪري ٽوڙي ختم ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن بعد نيشنل ڊيموڪريٽڪ پارٽي قائم ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1976 تي بلوچستان اسيمبلي کي معطل ڪري بلوچستان ۾ وفاقي راڄ قائم ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 3 جنوري 1976 تي وزيراعظم ڪراچي کي ميٽروپوليٽن جو درجو ڏنو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 6 فيبروري 1976 تي جنرل ضياءَ الحق کي نئون آرمي چيف مقرر ڪيو ويو جنھن پھرين مارچ تي جنرل ٽڪا خان کان چارج ورتي<ref name = " پاڪستان "/>. 23 مارچ 1976ع ۾ وزيراعظم اسلام آباد ۾ سپريم ڪورٽ جي موجوده عمارت جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. 24 جنوري 1976ع ۾ لاھور امرتسر ٽرين سروس جي شروعات لاء نيودھلي ۾ معاھدو ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 5 آگسٽ 1976 تي وزيراعظم پورٽ قاسم جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 آڪٽوبر 1976 تي يونائيٽيڊ اسٽيٽس فرانس کان پاڪستان کي نيوڪليئر پلانٽ نہ ڏيڻ جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 12 آڪٽوبر 1976 تي سعودي بادشاھ خالد بن عبدالعزيز اسلام آباد ۾ شاھ فضل مسجد جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. وزيراعظم سرڪاري ملازمن جي رٽائرمينٽ جي عمر وڌائي 60 سال ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. 20 ڊسمبر 1976 تي پي ٽي وي جي رنگين نشريات جي شروعات ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. 7 جنوري 1977 تي حڪومت عام چونڊن لاء 7 مارچ جي تاريخ جو اعلان ڪيو ۽ پھرين جولاء کان جمعو عام موڪل جو ڏينهن بڻايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 18 جنوري تي صدر قومي اسيمبلي ٽوڙي ڇڏي<ref name = " پاڪستان "/>. 11 جنوري تي ڀٽو جي پيپلز پارٽي سان مقابلي لاءِ پاڪستان نيشنل الائنس جو قيام ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 12 جنوري تي پاڪستان ماتا کان پاڪ ملڪن ۾ شامل ٿي ويو<ref name = " پاڪستان "/>. ڀٽو کي اليڪشن ڪميشن بغير مقابلي جي چونڊيل قرار ڏنو. مخالف اميدوار جماعت اسلامي سنڌ جي امير مولانا جان محمد عباسي ان فيصلي خلاف اليڪشن ڪميشن ۾ 25 جنوري تي اپيل داخل ڪئي وئي تہ کيس اغوا ڪيو ويو ھو جيڪا 13 فيبروري تي اغوا جي ثبوت نہ ھجڻ ڪري رد ڪئي وئي. پھرين مارچ تي پي اين اي جي سڏ تي پوري ملڪ ۾ ھڙتال ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 7 مارچ 1977 تي عام چونڊون ٿيون جن ۾ ڪل 200 سيٽن مان پيپلزپارٽي 155 سيٽون، پي اين اي 35 سيٽون کٽيون. پي اين اي اڳواٽ رٿيل ڌانڌلي جو الزام لڳايو<ref name = " پاڪستان "/>. 10 مارچ تي صوبائي اسيمبلين جي چونڊ ٿي جنھن جو پي اين اي بائڪاٽ ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 26 مارچ تي قومي اسيمبلي ۾ ميمبرن قسم کنيو پر پي اين اي بائيڪاٽ ڪيو ۽ ملڪ ۾ ھڙتال جو سڏ ڏنو.28 مارچ تي ڀٽو ٻيھر وزيراعظم چونڊجي آيو<ref name = " پاڪستان "/>. 15 اپريل تي ڀٽو لاھور ۾ مولانا مودودي سان ملاقات ڪئي جنھن کانئس استعفي ڏيڻ جو مشورو ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 اپريل 1977 تي ڪراچي ، لاھور، حيدرآباد ۾ مارشل لا ۽ راولپنڊي ب۾ ڪرفيو لاڳو ڪيو ويو.28 اپريل 1977 ۾ پارليامينٽ جي گڏيل اجلاس ۾ خطاب ڪندي وزيراعظم يونائيٽيڊ اسٽيٽس تي الزام لڳايو تہ پاڪستان ۾ سياسي بحران جي پٺيان ان جو ھٿ آھي<ref name = " پاڪستان "/>. 7 جون تي لاھور ھاء ڪورٽ ڪراچي، لاھور ۽ حيدرآباد ۾ مارشل لا ختم ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 15 جون 1977 تي مذاڪرات بعد حڪومت ۽ پي اين اي ۾ معاملا طئي ٿي ويا. حڪومت ٻيھر چونڊون ڪرائڻ تي راضي ٿي وئي. 3 جولاءِ تي ڀٽو اعلان ڪيو تہ معاھدو ٿي چڪو آهي رڳو صحيحون ٿيڻيون آهن آھن پر اصغر خان پڌرائي ڪئي تہ پي اين اي جي ڪائونسل منظور ناھي ڪيو. 5 جولاء 1977 تي جنرل ضياءُ الحق فوجي بغاوت ڪري مارشل لا لاڳو ڪئي، ڀٽو ۽ ٻيا سياستدان گرفتار ڪيا ويا، آئين کي جزوي طور تي معطل ڪيو ويو ۽ صدر فضل الاهي کي برقرار رکيو ويو ۽ ٽن مھينن ۾ چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو ويو. سياسي سرگرمين تي بندش وڌي وئي. چئن ماڻھن تي مشتمل فوجي ڪائونسل قائم ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. === ٻين مارشلا === 5 جولاءِ 1977 تي ملڪ م چيف آف آرمي اسٽاف [[جنرل ضياءَ الحق]] فوجي بغاوت ذريعي ڀٽو سرڪار کي معزول ڪري اقتدار تي قبضو ڪي، ۽ پوء ملڪ جو صدر بڻجي ويو. ذولفقار علي ڀٽو تي ھڪ سياسي اڳواڻ جي پيء جي قتل جي جاچ ۾ شامل ڪري گرفتار ڪري ان تي [[لاھور ھاء ڪورٽ]] م خون جو مقدمو ھلايو ويو جنھن م کيس موت جي سزا ڏني وئي ۽ ان جي سپريم ڪورٽ م اپيل پڻ رد ٿي وئ. اھڙي طرح ذولفقار علي ڀٽو کي ڦاسي ڏني وئي. ملڪ ۾ پرويژنل ڪانسٽيٽيوشنل آرڊر يا پي سي او جي نالي سان عبوري آئين ڏئي سياسي نظام ھلايو ويو. 1985 م [[پاڪستان ۾ ريفرينڊم، 1985|ريفرينڊم]] ڪرايو ويو جنھن تحت جنرل ضياءَ الحق ملڪ جو صدر برقرار رھڻ جو حق حاصل ڪيو ۽ ائين ۾ ھڪ وڏي ترميم ڪئي جيڪا اٺين ترميم جي نالي سان مشھور ٿي. جنھن تحت ملڪ جو نظام نيم پارلياماني ۽ نيم صدارتي ٿي ويو ء صدر کي بي پناھ اختيار ڏنا ويا. ملڪ م غيرجمائتي بنيادن تي چونڊون پڻ ڪرايون ويون. اھڙي طرح 24 مارچ 1985 تي [[محمد خان جوڻيجو]] ملڪ جو ڏھون وزيراعظم ٿيو. 1973 جي آئين کي نئين ترميم سان بحال ڪيو ويو. 1987 ۾ [[اوجڙي ڪيمپ وارو واقعو]] ٿيو جنھن جي جاچ واري معاملي تي اختلاف سبب 29 مئي 1988 تي جنرلل ضياءَ الحق محمد خان جوڻيجو جي حڪومت سميت سڀ صوبائي حڪومتون برطرف ڪري سڀ قومي ۽ صوبائي اسيمبليون ٽوڙي ملڪ م جماعتن بنيادن تي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو. آگسٽ 1988 ۾ جنرل ضياءَ الحق پنھنجي لڳ ڀڳ سموري فوجي قيادت سميت [[بھاولپور وارو سانحو، 1988|سي 130 جھاز جي حادٽي]] م بھاولپور ڀرسان مارجي ويو. سينيٽ چيئرمين [[غلام اسحاق خان]] ملڪ جو صدر ٿيو.۽ [[جنرل مرزا اسلم بيگ]] چيف آف آرمي اسٽاف مقرر ٿيو.<br> جنرل ضياءَ الحق اسلامي ضابطا متعارف ڪرايا جن ۾ [[زڪوات]] واري ٽيڪس، شريعت ڪورٽون، اسلامي سزائن جو نفاذ، بينڪن مان وياج جو جزوي خاتمو، تعليمي نصاب کي اسلامي بڻائڻ لاءِ نظرثانيون شامل ھيا<ref name = " اسلام "/>. 1980 واري ڏهاڪي م پاڪستان يونائيٽيڊ اسٽيٽس ۽ ٻين ملڪن سان سان سھڪار ڪندي افغانستان تي 1978ع کان قابض سوويت فوج جي خلاف افغان مجاهدن جي گوريلا جنگ ۾ مدد ڪئي. لکين افغاني پنھنجي سرزمين تي تڪليفن سبب پاڪستان ۾ پناهگير ٿي آيا ۽ پاڪستان ۾ انھن جون پناهگير ڪيمپون ويڙھاڪن جي ڀرتي جي لاء زرخيز زمين بڻجي ويون<ref name = " اسلام "/>. === 1988 کان 1998 تائين جمھوري دور === 2 ڊسمبر 1988 تي [[بينظير ڀٽو]] ملڪ جي يارھين وزيراعظم ٿي. 6 آگسٽ 1990 تي صدر غلام اسحاق بينظير ڀٽو جي حڪومت ڪرپشن جي الزامن تي برطرف ڪري اسيمبليون ٽوڙي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو. اھڙي طرح چونڊن م 6 نومبر 1990 تي [[ميان نواز شريف]] ملڪ جو ٻارھون وزيراعظم ٿيو. 1993ع ۾ ميان نوازشريف جي حڪومت کي صدر غلام اسحاق برطرف ڪري اسيمبليون ٽوڙي نئين چونڊن جو اعلان ڪيو پر سپريم ڪورٽ ان قدم کي ڪالعدم قرار ڏئي حڪومت بحال ڪئي پر پوء ٻنھي 18 جولاء 1993ع تي نوازشريف ۽ غلام اسحاق خان پنھنجن عھدن تان استعيفا ڏئي. اليڪشن ٿيڻ بعد 18 آڪٽوبر 1993تي بينظير ڀٽو ملڪ جي تيرھين وزيراعظم ٿي ۽ پوء [[فاروق لغاري]] ملڪ جو صدر ٿيو. 5 نومبر 1996 تي ڪرپشن جي الزامن تي صدر فاروق لغاري بينظير ڀٽو جي حڪومت برطرف ڪري سموريون اسيمبليون ٽوڙي نئين اليڪشن جو اعلان ڪيو. 17 فيبروري 1997ع تي ميان نواز شريف ملڪ جو چوڏھون وزيراعظم ٿيو === ٽين مارشلا === 12 آڪٽوبر 1999 تي چيف آف آرمي اسٽاف [[پرويز مشرف|جنرل پرويز مشرف]] فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تي قبضو ڪري کيس برطرف ڪري آئين کي معطل ڪندي مارشل لا لاڳو ڪئي. 2002 ۾ چونڊون ٿيون ۽ 22 نومبر 2002 تي [[ظفر الله خان جمالي|ظفرالله جمالي]] ملڪ جو پندرھون وزيراعظم ٿيو جيڪو 26 جون 2004 تائين رھيو. کانئس استعيفا ورتي وئي ۽ 26 آگسٽ 2004 تائين [[چوڌري شجاعت]] ملڪ جو سورھون وزيراعظم رھيو. 28 آگسٽ 2004 کان 15 نومبر 2007 تائين پرويز مشرف جي رضامندي سان [[شوڪت عزيز]] ملڪ جو سترھون وزيراعظم رھيو. جنھن بعد نگران حڪومت م 27 ڊسمبر 2007 تي بينظير ڀٽو کي راولپنڊي م قاتلاڻي حملي ۾ شھيد ڪيو ويو<br> پاڪستاني [[انٽر سروس انٽيليجنس]] بنيادپرست اسلامي تنظيم طالبان جي مدد ڪئي جنھن تقريبن سموري افغانستان تي 1996ع کان 2001ع تائين حڪمراني قائم ڪئي. 2001 کان پاڪستاني حڪومت دھشتگردي جي خلاف ۽ افغانستان چ۾ طالبان ۽ القائده جي خلاف فوجي ڪارروائي ۾ يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي مدد ڪئي<ref name = "اسلام "/>. === 2008 کان جمھوري دؤر === ملڪ ۾ 2008 ۾ عام چونڊون ٿيون. [[يوسف رضا گيلاني]] ملڪ جو ارڙھون وزيراعظم ٿيو ۽ جنرل پرويز مشرف فوج جو عھدو ڇڏڻ بعد صدرات جو عھدو بہ ڇڏيو ء [[آصف علي زرداري]] ملڪ جو صدر ٿيو. آئين م ترميم ڪري صدر جا اختيار ختم ڪري وزيراعظم جا اصل اختيار بحال ڪري ان کي حقيقي چيف ايگزيڪيوٽو بڻايو ويو. 26 آڪٽوبر 2012 تي ڪورٽ جي فيصلي تي نا اھل ٿي وڃڻ ڪري يوسف رضا گيلاني فارغ ٿي ويو ۽ [[راجا پرويز اشرف]] ملڪ جو اوڻويھون وزيراعظم ٿيو جيڪو 24 مارچ 2013 تائين رھيو ۽ پاڪستان جي ان قومي اسيمبلي ملڪ ٺھڻ بعد پھريون دفعو پنھنجو آئيني مدو پورو ڪيو. نئين چونڊن بعد 5 جون 2013 تي ميان محمد نوازشريف ملڪ جو ويھون وزيراعظم ٿيو . 28 جولاءِ 2017 عدالت کيس نااهل قرار ڏنو جنھن ڪري عھدي تان معزول ٿي ويو ۽ سندس پارٽي جو [[شاھد خاقان عباسي]] ملڪ جو ايڪويھون وزيراعظم تيو ۽ 31 مئي 2018 تي قومي اسيمبلي جي مدي پوري ٿيڻ تائين ان عھدي تي رھيو جنھن کان پوءِ عام چونڊون ٿيون ۽ تحريڪ انصاف جو [[عمران خان]] 18 آگسٽ 2018 تي ملڪ جو ٻاويھون وزيراعظم ٿيو. == جاگرافي == [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ واقع ھن ملڪ جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[ڀارت|انڊيا]]، اولھه ۾ [[ايران]] ۽ [[افغانستان]] ۽ اتر ۾ [[چين]] واقع آهن.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جي بين الاقوامي سرحد جي ڊيگھ 7,257 ڪلوميٽر آهي جنھن مان 2,670 ڪلوميٽر افغانستان سان، 438 ڪلوميٽر چين سان، 3,190 ڪلوميٽر انڊيا سان ۽ 959 ڪلوميٽر ايران سان ملي ٿيون.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جي سمنڊ سان ملندڙ حد 1,046 ڪلوميٽر آهي. پاڪستان جي سمنڊ جي پاڻي ۽ فضائي اسپيس جي حد ان جي ڪناري جي حد کان سمنڊ طرف 12 [[ناٽيڪل ميل]] تائين آهي، جنھن کان علاوه اڳتي وڌيڪ 200 ناٽيڪل ميلن تائين ملڪ جو معاشي زون آھي جتي کنڊ جي حد ھوندي آھي.<ref name="سي آء اي"/> ان جو جاگرافيائي مقام 00 °30 اتر ۽ °70 00 اوڀر آھي.<ref name="سي آء اي"/> ان جي ڪل پکيڙ 8,80,940 چورس ڪلوميٽر آھي.<ref name="area_from_factbook">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html World Factbook]. Retrieved 3 November 2006. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |date=24 May 2020 }}</ref> (آزاد ڪشمير ۽ گلگت بلتستان کان سواءِ) ان جي ڪل پکيڙ 7,96,095 چورس ڪلوميٽر آهي جنھن مان 7,70,875 چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 25,220 چورس ڪلوميٽر پاڻي اٿس. ايراضي م دنيا جو ملڪن م 37ھين نمبر تي آهي.<ref name="سي آء اي ">- https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |date=2020-05-24 }} -</ref> جنھن جو 24 سيڪڙو علائقو زرعي آھي جنھن مان وري 40 سيڪڙو پوک جي قابل، 13 سيڪڙو پوک ھيٺ، 20 سيڪڙو بيڪار ۽ 3 سيڪڙو ٻيلا آهن. پاڪستان ۾ ٽي بندرگاھون آهن جن جا نالا ڪراچي پورٽ، بن قاسم پورٽ ۽ گوادر پورٽ آھن. ملڪ جي [[ٽوپوگرافي]] مطابق ملڪ ٽن مختلف جاگرافيائي خطن ۾ ورھايل آھي جن ۾ شامل آهن؛<ref name="سي آء اي"/> اتريان مٺاھان ميدان؛ سنڌو ندي جي ٻنھي پاسن وارو وچيون ۽ ملڪ جي اوڀر وارو ميداني علائقو؛ ۽ ملڪ جي ڏکڻ ۽ اولھه پاسي واري بلوچستان جي زمين. ملڪ جي سراسري بلندي سطح سمنڊ کان 900 ميٽر آهي.<ref name="سي آء اي"/> سڀ کان ھيٺاھون مقام عربي سمنڊ جي سطح آھي جيڪا زيرو ميٽر آهي.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جو بلند ترين مقام گاڊون آسٽن جبل جي چوٽي ڪي-2 اھي جيڪا سمنڊ جي سطح کان 8,611 ميٽر بلند آھي.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جي قدرتي وسيلن ۾ شامل آهن: زرخيز زمين، وڏي پيماني تي مليل قدرتي گئس جا ذخيرا، محدود پيٽروليم، گھٽ معيار وارا ڪوئلي جا ذخيرا، ڪچو لوھه، ٽامو، لوڻ ۽ لائيم اسٽون.<ref name="سي آء اي"/> 2011ع جي تخميني مطابق ھن ملڪ جي زمين جو 35.2 سيڪڙو زرعي زمين تي مشتمل آهي جنھن مان 27.6 سيڪڙو پوکي لائق آھي. 1.1 سيڪڙو زمين تي مستقل فصل پوکيا ويندا آهن ۽ 6.5 سيڪڙو زمين تي چراگاھون آھن.<ref name="سي آء اي"/> 2011ع جي تخميني مطابق زرعي زمين کان سواءِ 2.1 سيڪڙو زمين تي ٻيلا واقع آھن ۽ ملڪ جي باقي غير زرعي زمين 62.7 سيڪڙو آهي جنھن ۾ جبل، ريگستان ء ٻي غير زرعي زمين شامل آهي.<ref name="سي آء اي"/> 2012ع جي تخميني مطابق ملڪ جي آبپاشي واري زمين 2,02,000 چورس ڪلوميٽر تي مشتمل آهي.<ref name="سي آء اي"/> ارضياتي طور پاڪستان کي هيٺين ٽن خطن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # جابلو علائقو # ميداني علائقو # مٿانهون پٽ ===جابلو علائقو=== پاڪستان جي اتر ۽ اولهه ۾ [[جابلو علائقو]] آهي. هن ۾ اتر وارا جبل، [[هماليہ]] جون شاخون آهن، جن جون قطارون ديوارن وانگر هڪٻئي پٺيان بيٺل آهن. انهن ۾ [[چترال]] ۽ [[مري|مريءَ]] جا پهاڙ، [[ڪاغان وادي]] ۽ قبائلي علائقن جا پهاڙ شامل آهن. انهن جبلن مان هماليه جبل جي سراسري اوچائي 20 هزار فوٽ آهن، جنهنڪري اُن جون چوٽيون سدائين برف سان ڍڪيل رهنديون آهن، [[گلگت]] جي ويجهو [[نانگا پربت]] جي چوٽي 26 هزار فوٽ اچي آهي ۽ [[قراقرم]] جابلو قطار ۾ [[ڪي-2|K-2]] جي پهاڙي 8,611 ميٽر اچي آهي، جتي وسيع برف موجود رهندي آهي. اتر-اولهه واريءَ سرحد تي [[هندوڪش]] جبل پکڙيل آهي، جنهن جي چوٽي ([[ترچ مير]]) 25,353 فوٽ آهي. پهاڙي لڪن جهڙوڪ: [[بابُوسر]]، [[دره خنجراب]] ۽ [[لواري]] وغيره بہ گهڻو ڪري برف سان ڍڪيل هوندا آهن، گرمين ۾ برف ڳرڻ کان پوءِ ئي آمدرفت ٿيندي آهي. {{Multiple image | align = left | direction = vertical | width = 200 | image1 = K2 2006b.jpg | caption1 = زمين تي ٻيون نمبر اوچي جابلو چوٽي [[ڪي-2]] پاڪستان ۾ واقع آهي. | image2 = Katpana Desert (Cold Desert) - Road view.jpg | caption2 = دنيا جي سڀ کان اوچي ٿڌي رڻپٽ (Cold Desert)جو نالو [[ڪٽپانہ]] آھي ۽ اھو [[اسڪردو]]،پاڪستان ۾ واقع آهي. | image3 = Nanga Parbat The Killer Mountain.jpg | caption3 = زمين جو نائون نمبر وڏو جبل [[نانگا پربت]]پاڪستان۾واقع آهي. | image4 = Deosai "The Land of Giants".jpg | caption4 = ديوسائي يا ديون جي سرزمين دنيا جو ٻيو نمبر اوچو الپائين ميداني خطو پاڪستان ۾ آهي جتي نيشنل پارڪ پڻ آھي.آھي . }} هماليه جبل، جيڪي صديون کان ڏکڻ ايشيا ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ قدرتي ۽ ثقافتي حدبندي رهيا آهن، برصغير جي اترئين قدرتي ديوار بڻجن ٿا. انهن جا اولهه وارا سلسلا پاڪستان جي سڄي اترئين ڇيڙي تي پکڙيل آهن ۽ لڳ ڀڳ 200 ميل (320 ڪلوميٽر) اندر ملڪ تائين پکڙجن ٿا. ڪشمير ۽ اتر پاڪستان ۾ پکڙيل اولهه هماليه نظام ٽن الڳ جابلو سلسلن ۾ ورهائجي ٿو، جيڪي ڏکڻ کان اتر طرف ترتيبوار پير پنجال، زنسڪار ۽ لداخ سلسلا آهن<ref name=" برٽانيڪا "/>. انهن کان وڌيڪ اتر ۾ قراقرم سلسلو واقع آهي، جيڪو هماليه کان الڳ پر ان سان ڳنڍيل هڪ جدا جابلث نظام آهي. اهي جابلو سلسلا سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 13,000 فوٽ (4,000 ميٽر) کان وٺي 19,500 فوٽ (6,000 ميٽر) کان به وڌيڪ اوچائيءَ تائين پهچن ٿا. هن علائقي جون چار چوٽيون 26,000 فوٽ (8,000 ميٽر) کان مٿي آهن، جڏهن ته ڪيترائي جبل 15,000 فوٽ (4,500 ميٽر) کان وڌيڪ اوچا آهن. انهن مان نمايان چوٽين ۾ نانگا پربت (26,660 فوٽ / 8,126 ميٽر) ۽ ڪي ٽو، جيڪو گوڊون آسٽن جي نالي سان به سڃاتو وڃي ٿو (28,251 فوٽ / 8,611 ميٽر)، شامل آهن، جيڪي گلگت-بلتستان ۾ واقع آهن<ref name=" برٽانيڪا "/>. ملڪ جا اتر ۽ اولهه وارا علائقا گهڻي ڀاڱي زلزلي واري سرگرميءَ جي اثر هيٺ رهن ٿا، جيڪا جغرافيائي طور نوجوان جبلستاني نظام جو قدرتي نتيجو آهي. سڄي علائقي ۾ معمولي زميني جهٽڪا عام آهن. تنهن هوندي به، ڪيترائي زلزلا انتهائي شديد ۽ تباهه ڪن ثابت ٿيا آهن، جنهن جو هڪ وڏو سبب عمارتن جي ناقص تعمير آهي، جڏهن ته جبلستاني علائقن ۾ گهڻيون آباديون انتهائي اوچين ۽ خطري واري جڳهن تي قائم آهن<ref name=" برٽانيڪا"/>. تاريخي طور پاڪستان ۾ تازن دور جا وڏا ۽ تباهه ڪندڙ زلزلا 1935ع، 1945ع، 1974ع ۽ 2005ع ۾ آيا آهن. انهن مان آخري ٻه زلزلا ملڪ جي انتهائي اترئين علائقن ۾ پيش آيا. 2005ع وارو زلزلو، جيڪو ان وقت جي اتر اولهه سرحدي صوبي (هاڻوڪي خيبر پختونخوا) ۽ آزاد ڪشمير جي جبلستاني سرحدي علائقي ۾ مرڪوز هو، اندازاً 80 هزار کان 90 هزار ماڻهن جي حياتيون ڳڙڪائي ويو ۽ سڄي علائقي کي مڪمل طور تي تباهه ڪري ڇڏيو<ref name=" برٽانيڪا"/>. ===ميداني علائقو=== پاڪستان جو تقريباً اوڀر وارو حصو ميداني آهي. ان کي [[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] چوندا آهن، ڇوتہ [[سنڌو درياھه]] ۽ ان جون ڀرتي ڪندڙ شاخون: [[ڪابل ندي]]، [[جهلم ندي]]، [[ستلج ندي]]، [[راوي ندي]]، [[بياس ندي]] ۽ [[چناب ندي]] آهن. سنڌو درياهه وارو علائقو وسيع ميدان آهي، جيڪو [[ڪشمير]] کان وٺي [[عربي سمنڊ]] تائين پکڙيل آهي، اُن جا ٻه حصا آهن: # '''سنڌوءَ جو مٿيون حصو''' هن حصي ۾ [[پنجاب]] ۽ [[بهاولپور]] جا علائقا شامل آهن. هتي جي زمين زرخيز آهي، ڇو تہ هتي نهرن جو ڄار وڇايل آهي. بهاولپور واري خطي ۾، اوڀر طرف جيڪو حصو خشڪ آهي، ان کي [[چولستان]] چوندا آهن. # '''سنڌوءَ جو هيٺاهون ميدان''' هن حصي ۾ سنڌو درياهه جو پيٽ وڌيڪ ويڪرو آهي. اُن کان سواءِ برسات جي اڻاٺ سبب ڪجهه زمين ريگستان بنجي وئي، انهيءَ کي آباد ڪرڻ لاءِ [[گڊو بئراج|گڊو]]، [[سکر]] ۽ [[ڪوٽڙي|ڪوٽڙيءَ]] وٽان [[بئراج]] ٺاهي، ڪيتريون ئي شاخون ڪڍيون ويون آهن. سنڌو درياهه جي ميداني علائقي هڪ وسيع ۽ انتهائي زرخيز زميني پٽي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 200 هزار چورس ميل (518 هزار چورس ڪلوميٽر) ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن ميدان جي ڍلان اتر ۾ هماليه جبلن جي پيرن کان شروع ٿي ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ تائين آهستي آهستي لهندي وڃي ٿي. هن ڍلان جو سراسري ڍنگ في ميل لڳ ڀڳ هڪ فوٽ (هر 5 ڪلوميٽرن تي لڳ ڀڳ هڪ ميٽر) کان وڌيڪ ناهي. ننڍڙي سطحي اڻبرابري (مايڪرو ريليف) کان سواءِ، هي ميدان مجموعي طور هموار ۽ بنا نمايان قدرتي نشانين جي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. جغرافيائي بناوت جي فرق جي بنياد تي، سنڌو ميدان کي ٻه حصا ڪيو وڃي ٿو: مٿيون سنڌو ميدان ۽ هيٺيون سنڌو ميدان. مٿيون سنڌو ميدان سنڌو درياهه ۽ ان جي اهم معاون درياهن—جهلم، چناب، راوي، بياس ۽ ستلج—ذريعي سيراب ٿئي ٿو. اهي درياهه پنجاب صوبي ۾ وچ وارن علائقن (interfluves) جو هڪ منظم نظام ٺاهين ٿا، جيڪي مقامي طور دوآب سڏجن ٿا. “پنجاب” جو نالو به فارسي لفظ پنج آب مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب آهي “پنج درياهه”، جيڪو هن علائقي جي هائيڊروگرافيءَ جي سڃاڻپ آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. هيٺئين سنڌو ميدان ۾ سنڌو درياهه نائلي نوعيت (Nilotic character) رکي ٿو، يعني اهو هڪ وڏو واحد درياهه طور وهي ٿو، جنهن ۾ ڪا به اهم معاون شاخ شامل نه ٿئي ٿي. ميدان مٺن ڪوٽ جي ويجهو تنگ ٿي هڪ قدرتي لنگهه (corridor) جي صورت اختيار ڪري ٿو، جتي سليمان جبلستان ميدان جي ويجهو اچي ٿو ۽ سنڌو درياهه پنهنجي آخري وڏي معاون، پنجند درياهه، سان ملي ٿو، جيڪو پاڻ پنجاب جي پنجن درياهن جي گڏجڻ سان ٺهي ٿو. هي علائقو، خاص طور سنڌو درياهه جي ڪنارن سان لڳ ڀڳ، بار بار ٻوڏن جي مسئلي کي منهن ڏئي ٿو. اهي ٻوڏون گهڻو ڪري جولاءِ ۽ آگسٽ جي مهينن ۾ ٿيندڙ تيز برساتن جو نتيجو هونديون آهن، جيڪي ميداني علائقن لاءِ هڪ دائمي قدرتي خطرو بڻيل آهن<ref name=" برٽانيڪا"/>. ===مٿانهون پٽ=== هن علائقي جا ٻه حصا آهن؛ # [[پوٽوهار]]، جهلم درياء جي ڪناري سان، ٻه هزار فوٽ اوچو جابلو لوڻ ([[سينڌي لوڻ]]) جو پهاڙي سلسلو الهندي طرف هليو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر هنڌ [[لوڻ]] جون ڇپون ملن ٿيون. اهو سڄو علائقو باراني آهي. ان ۾ [[تيل|معدني تيل]]، [[ڪوئلو]] ۽ ٻي معدنيات جا ذخيرا موجود آهن. سالٽ رينج يا ڪوہ نمڪ، [[جهلم ندي|جهلم نديءَ]] جي الهندي ڪناري سان لڳو لڳ ڏکڻ اولهه طرف [[سنڌو درياهه]] تائين پکڙيل آهي. ان سلسلي جي اوچائي لڳ ڀڳ ست سؤ ميٽر ٿيندي. ڪوهستان لوڻ ۽ اتر اولهه وارن جبلن وچ ۾ [[پوٽوهار]] جو مٿانهون پٽ آهي. ان ۾ [[اٽڪ]]، [[راولپنڊي]] (خاص ڪري ڪوهه مري ۽ ڪهوٽا جا علائقا) ۽ [[جهلم ضلعو]] شامل آهن. # [[ڪوھ سليمان|سليمان جبل]] ۽ [[کيرٿر جبل]] جي الهندي ۾ بلوچستان نهايت مٿانهون علائقو آهي، جنهن جي اوچائي 600 کان 900 ميٽر ٿيندي. هتي جي هوا نهايت خشڪ آهي ۽ برسات نه پوڻ ڪري سبب صوبي جي گهڻي ايراضي غيرآباد آهي. وچ ۾ لوڻ واري پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي، اترئين حصي ۾ [[ڪروميم]] جا ذخيرا ملن ٿا. ===آبھوا=== [[فائل:Pakistan map of Köppen climate classification.svg|thumb|280px| پاڪستان جي [[ڪوپن ڪلائيميٽ]] جي درجہ بندي]] ھن ملڪ جي موسم گھڻي ڀاڱي گرم رھندي آھي. ريگستاني علائقن ۾ خشڪ، ملڪ جي اتر-اولھ پاسي [[ٽيمپريٽ]]، اتر ۾ آرڪٽڪ ھوندي آھي.<ref name="سي آء اي"/> پاڪستان پُوري پُني ڪمر بند ۾ اچي ٿو. پاڪستان جو گهڻو حصو [[سمنڊ]] کان پري آهي ۽ اتر ۾ اچا [[جبل]] اٿس. اهوئي سبب آهي، جو هتان جي آبهوا مجموعي طور خشڪ ۽ گرم آهي. گرميءَ جي موسم ۾ پاڪستان جو گرمي پد سڀ کان وڌيڪ [[سبي]]، [[جيڪب آباد]]، [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۽ [[نوابشاھ]] ۾ آهي. تازو جون 2010ع ۾ [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] واري علائقي۾ گرمي پد °54 سينٽي گريڊ تائين وڃي پهتو هو، جيڪو پاڪستان جي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد رڪارڊ ٿيو. ان کان اڳ سبي، جيڪب آباد، سکر ۽ نوابشاھ ۾ وڌ کان وڌ °51 سينٽي گريڊ تائين گرمي پد مختلف وقتن تي رڪارڊ ٿيو، جڏهن تہ [[سيارو|سياري]] ۾ پاڪستان ۾ سخت سيءُ ٿئي ٿو. پاڪستان ۾ [[برسات]] تمام گهٽ پوندي آهي. بلوچستان ۽ سنڌ ۾ سراسري 5 انچ برسات پوندي آهي. پاڪستان جي آبهوا جو سڀ کان نمايان ۽ وسيع پهلو [[خشڪ موسم|خشڪي]] (aridity) آهي، جڏهن ⁠تہ ان جي برِاعظمي (continental) نوعيت گرمي پد جي انتهائن مان چٽي طرح ظاهر ٿئي ٿي. پاڪستان برساتي مون سون نظام جي ڪناري تي واقع آهي، جيڪو سالياني طور سوڪھڙي ۽ وسڪاري دورن تي مشتمل هوندو آهي. ملڪ ۾ ورکا عام طور بيقاعده (غير يقيني) هوندي آهي ۽ ان جي مقدار ۾ سالياني لحاظ کان گهڻي تبديلي ايندي رهي ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. [[مون سون]] جون وسڪاري هوائون، جن جون حدون هر سال بدلجنديون رهن ٿيون، وقفي وقفي سان ملڪ ۾ داخل ٿين ٿيون، ۽ اڪثر نمي اونهاري جي موسم دوران حاصل ٿئي ٿي. [[عربي سمنڊ]] مان ايندڙ طوفاني هوائون ساحلي علائقن ۾ برسات جو سبب بڻجن ٿيون، پر انهن جي شدت ۽ نوعيت پڻ غير مستقل هوندي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. مون سون جي [[برسات]] جي اثرائتيت گهٽ سمجهي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ ⁠تہ اها بنيادي طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين محدود رهندي آهي، جڏهن گرمي پد تمام گهڻو هوندو آهي ۽ پاڻي جو وڏو حصو بخارات ذريعي ضايع ٿي ويندو آهي. اتر ۾، [[پشاور]] ۾ سالياني سراسري [[برسات|ورکا]] لڳ ڀڳ 13 انچ (330 ملي ميٽر) آهي، جڏهن⁠تہ [[راولپنڊي]] ۾ اها مقدار وڌي 37 انچ (950 ملي ميٽر) تائين پهچي ٿي. [[پاڪستان جا ميداني علائقا|ميداني علائقن]] ۾ ورکا اڃا به گهٽ ۽ وڌيڪ غير يقيني هوندي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. پاڪستان جي [[برِاعظمي آبهوا]] جي هڪ اهم خصوصيت موسمي ۽ روزاني بنيادن تي گرمي پد ۾ انتهائي فرق آهي. اتر ۾ بلند جبلن ۽ برف سان ڍڪيل علائقن ۾ اوچائي آبهوا کي ٿڌو بڻائي ٿي، جڏهن⁠تہ [[بلوچستان جو پليٽو|بلوچستان جي پليٽو]] تي گرمي پد ڪجهه وڌيڪ رهندو آهي. ساحلي پٽيءَ ۾ [[سمنڊ جي هوا]] (sea breezes) آبهوا کي معتدل بڻائي ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. ملڪ جي باقي حصن ۾، خاص طور ميداني علائقن ۾، اونهاري دوران گرمي پد انتهائي بلند ٿي ويندو آهي. جون مهيني ۾ ميداني علائقن جو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ 100 ڊگري فارن هائيٽ (38 ڊگري سينٽي گريڊ) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ وڌ ۾ وڌ گرمي پد 117 ڊگري فارن هائيٽ (47 ڊگري سينٽي گريڊ) کان به مٿي ٿي سگهي ٿو. [[سنڌ]] جي شهر [[جيڪب آباد]] ۾ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 127 ڊگري فارن هائيٽ (53 ڊگري سينٽي گريڊ) رڪارڊ ڪيو ويو آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. اونهاري ۾ ميداني علائقن تي ڏينهن دوران گرم ۽ خشڪ هوائون، جن کي لوُو چيو وڃي ٿو، وهنديون آهن. وڻ گهڻي [[نمي]] وڃائڻ کان بچڻ لاءِ پنهنجا پن ڇڏي ڏين ٿا. هي خشڪ ۽ سخت گرمي ڪڏهن ڪڏهن مٽيءَ جي طوفانن ۽ گجگوڙ سان گڏ برساتن سبب عارضي طور گهٽجي وڃي ٿي، جنهن سان گرمي پد ۾ ٿوري رعايت اچي ٿي. شام جو موسم نسبتاً ٿڌي ٿيندي آهي، ۽ ڏينهن ۽ رات جي گرمي پد ۾ فرق ڪڏهن ڪڏهن 20 کان 30 ڊگري فارن هائيٽ (11 کان 17 ڊگري سينٽي گريڊ) تائين پهچي ويندو آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. سياري جي موسم ٿڌي هوندي آهي، ۽ جنوري مهيني ۾ گهٽ ۾ گهٽ اوسط گرمي پد لڳ ڀڳ 40 ڊگري فارن هائيٽ (4 ڊگري سينٽي گريڊ) رڪارڊ ڪيو ويندو آهي، خاص طور ميداني علائقن ۾، جڏهن⁠تہ اترين جبلستاني علائقن ۾ گرمي پد ان کان به گهڻو گهٽ ٿي سگهي ٿو<ref name=" برٽانيڪا"/>. ===نديون=== پاڪستان جي سڀ کان وڏي ندي، سنڌو ندي آھي جنھن کي انگريزي ۾ انڊس سڏين ٿا. عربن ان کي مھران جو نالو ڏنو جيڪو پوء سنڌي ۾ مھراڻ ٿي ويو. سنڌو ندي پاڪستان کي ھماليه جبلن کان عربي سمنڊ تائين ٻن حصن ۾ ورھائي ٿي.<ref name=" اسلام "> [Encyclopedia of Islam، Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor، Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001، pages 541,542] </ref> پاڪستان جون ٻيون نديون [[چناب ندي]]، [[راوي ندي]]، [[جھلم ندي]]، [[ستلج ندي]]، [[ڪابل ندي]] شامل آهن. ===ڍنڍون=== پاڪستان جي کاري پاڻي واري وڏي ۾ وڏي ڍنڍ [[منڇر ڍنڍ]] آھي جيڪا سنڌ جي ضلعي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۾ [[سيوھڻ]] ۾ بوبڪ جي ڀرسان واقع آهي. ===ريگستان=== سنڌو ميداني علائقي جو ڏکڻ اوڀر حصو، جيڪو اوڀر [[بهاولپور]] کان وٺي ڏکڻ ۾ [[ٿرپارڪر]] واري علائقي تائين پکڙيل آهي، هڪ عام ريگستاني خطو آهي. هي علائقو پاڪستان ۽ ڀارت جي وچ ۾ واقع [[ٿر ريگستان]] جي قدرتي واڌ (توسيع) سمجهيو وڃي ٿو. اهو مرڪزي آبپاشيءَ واري ميداني پٽيءَ کان الڳ آهي، جنهن جي حدبندي بهاولپور ۾ [[گھاگھر درياھ]] جي سڪي ويل وهڪري ۽ سنڌ ۾ اڀرندي [[نارا واهه]] ذريعي ٿئي ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. هن ريگستاني علائقي کي مختلف نالن سان سڃاتو وڃي ٿو. بهاولپور ۾ ان کي [[چولستان ريگستان|چولستان]] يا [[روهي]] چيو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ سنڌ ۾ اهو علائقو [[پاٽ]] يا [[ٿر ريگستان]] جي نالي سان مشهور آهي. ريگستان جي سطح ريت جي ٽڪرين ۽ ريتيلي ڏاندن جو هڪ پيچيده ۽ اڻبرابري جال آهي، جيڪو فطري طور خشڪ ۽ بي آب آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. پنجاب جي دوآبن مان سڀ کان اولهه ۾ واقع [[سنڌ ساگر دوآب]] جو وڏو حصو تاريخي طور غير پيداواري بنجر علائقو هو، جنهن کي [[ٿل ريگستان]] چيو ويندو هو. 1946ع ۾ [[سنڌو درياھ]] تي [[ڪلاباغ]] ڀرسان [[جناح براج]] جي تعمير کان اڳ هي علائقو پوک لاءِ موزون نه هو. بعد ۾، جناح براج مان نڪرندڙ [[ٿل ڪينال نظام]] ذريعي پاڻي فراهم ٿيڻ سبب ريگستان جا وسيع حصا زرخيزيءَ ۾ تبديل ٿي ويا ۽ اڄ اهي علائقا پوک ۽ زرعي پيداوار لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا<ref name=" برٽانيڪا"/>. پاڪستان جو وڏي ۾ وڏو رڻپٽ يا ريگستان [[ٿر]] آھي. {{Coord|30|N|70|E|display=title}} == معيشت == پاڪستان جو قيام 1947 م ٿيو پر اڃان تائين اھو ترقي پذير ملڪ آھي جنھن جو وڏو سبب وڏي عرصي کان سياسي عدم استحڪام ۽ ٻاھرين سيڙپ جي ڪمي آھي<ref name="سي آء اي"/>. 28 فيبروري 1948ع ۾ پاڪستان جي پھرين وزير خزانه [[ملڪ غلام محمد]] پاڪستان جي پھرين بجيٽ پيش ڪئي جيڪا پنج لک روپيه بچت واري بجيٽ ھئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين اپريل 1948ع تي پاڪستان پنھنجا پھريان سڪا ۽ ھڪ روپئي جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيا، ۽ 10 مئي تي گورنر جنرل اسٽيٽ بينڪ آف پاڪستان جي قيام جو حڪم جاري ڪيو. 25 جون تي ذاھد حسين اسٽيٽ بينڪ جو پھريون گورنر مقرر ٿيو<ref name = " پاڪستان "/> پھرين آڪٽوبر 1948ع تي اسٽيٽ بينڪ ملڪ م 5 روپئي ۽ 10 روپئي ۽ 100 روپئي جا پھريون دفعو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1952ع تي پھريون ڀيرو انڊيا جي ڪرنسي نوٽن جي ملڪ ۾ گردش بند ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين آگسٽ 1955ع تي آء ايم ايف جي منظوري سان روپئي جو قدر ٻيھر مقرر ڪندي ھڪ روپئي کي 0.186621 گرام سون ۽ 4.76190 يو ايس ڊالر جي برابر بڻايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. ٻاھرين سيڙپڪاري نہ ٿيڻ جو وڏو سبب امن امان جو مسئلا ۽ توانائي جو بحران آھي<ref name="سي آء اي"/>. ملڪ جي جي برآمد جو اڌ حصو ڪپڙي جي صنعت جو آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي تخميني مطابق پاڪستان جي [[جي ڊي پي]] 1061 [[ٽرلين]] ڊالر ھئي جيڪا دنيا م 25 نمبر تي ھئي ء ان جي ان سال حقيقي واڌ 5.4 سيڪڙو ھئي<ref name="سي آء اي"/>. 2016 جي تخميني مطابق جي ڊي پي جو 24.4 حصو زراعت جو، 19.1 حصو صنعت جو ۽ 2017 جي تخميني مطابق 56.5 سيڪڙو حصو خدمتن جو ھيو<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي صنعت م ڪپڙي جي صنعت، دوائن جي صنعت، طبي اوزارن جي صنعت، ڪنسٽرڪشن واري سامان جي صنعت، ڪاغذ جي صنعت ، ڀاڻ جي صنعت ۽ گانگٽن جي صنعت شامل آهن<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان م صنعتي پيداوار جي واڌ جي شرح 5.4 سيڪڙو ھئي<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان م مزدورن جو تعداد 6،38،90،000 ھيو جنھن ۾ ٻار ۽ وچ اوڀر ۾ ڪم ڪندڙ مزدور پڻ شامل آهن. ان تعداد جو 42.3 سيڪڙو زرعي مزدور، 22.6 سيڪڙو صنعتي مزدور ء 35.1 سيڪڙو خدمتن وارا مزدور شامل آهن ۽ ان ڪاٿي مطابق پاڪستان جو دنيا م نائون نمبر ملڪ ھيو<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان م بيروزگاري جي شرح 6 سيڪڙو ھئي ۽ دنيا م ان جو درجو 90 نمبر تي ھيو<ref name="سي آء اي"/>. 2817 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان جي آمدني 46.81 ارب ڊالر ھئي ء خرچ 64=49 ارب ڊالر ھيو<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي تفصيل مطابق پاڪستان جي برآمد 17.7 سيڪڙو آمريڪا، 7.7 سيڪڙو يونائيٽيڊ ڪنگڊم، 6 سيڪڙو چين، 5.8 سيڪڙو جرمني، 5.2 سيڪڙو افغانستان، 5.5 سيڪڙو متحده عرب امارات ۽ 4.1 سيڪڙو اسپين سان ھئي<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي درآمد ساڳي سال جي تفصيل مطابق پاڪستان جي برآمد جو 27.4 سيڪڙو چين، 13.7 سيڪڙو متحده عرب امارات، 4.9 سيڪڙو آمريڪا، 4.3 سيڪڙو انڊونيشيا، 4.2 سيڪڙو سعودي عرب جو آهي<ref name="سي آء اي"/> [[فائل:Ise building2.png|thumb|upright|کاٻو|اسلام آباد ۾ اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاور]] پاڪستان نيم صنعتي معيشت وارو ملڪ آهي<ref>{{cite web|url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6T3V-3Y21V48-F&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=2d4b7d3ce3b0b4005140c271bb7312a7|title=Agricultural Economics : An analysis of industrial–agricultural interactions: a case study in Pakistan|publisher=ScienceDirect|accessdate=2 January 2010}}</ref><ref name="siteresources.worldbank.org">{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/PAKISTANEXTN/Resources/293051-1241610364594/6097548-1257441952102/balochistaneconomicreportvol2.pdf|title=World Bank Document|format=PDF|accessdate=2 January 2010}}</ref> ڪراچي ۽ پنجاب جا شھري علائقا وڌيڪ ترقي واريون معيشتون آھن جيڪي باقي ٻين پوئتي پيل علائقن سان گڏ ملڪي معيشت کي ٽيڪ ڏئي بيٺيون آهن<ref name="siteresources.worldbank.org"/> 1947ع ۾ ھڪ غريب ترين ملڪ ھجڻ جي باوجود ھن ملڪ جي معيشت جي واڌ جي شرح عالمي شرح جي ڀيٽ ۾ شروعاتي چئن ڏھاڪن ۾ بھتر رھي پر بعد 90 واري ڏھاڪي جي پوئين حصي تائين انتشار وارين پاليسين ڪري سستي جو شڪار ٿي وئي<ref name="econ_1990s">{{cite web|url=http://www.epb.gov.pk/v1/travelguide/|title=Economy|publisher=Pakistan Trade Development Authority|accessdate=8 March 2009}}</ref> تازو وڏن معاشي سڌارن سان معيشت ڏسڻ م مضبوط ٿي آھي ۽ خاص طور تي مينيوفيڪچرنگ ۽ مالياتي خدمتن جي شعبن تيزي سان ترقي ڪئي آھي، ۽ پرڏيھي مٽاسٽا واري مارڪيٽ ۾ بھتري آئي آهي <ref name="econ_1990s"/> 2005 ۾ پرڏيھي قرض 40 ارب يو ايس ڊالر ھيو. پاڪستان جي جي ڊي پي قوت خريد جي برابري واري پيماني مطابق 475 ارب يو ايس ڊالر ھئي<ref name="imfdata">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2007&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=564&s=PPPGDP,PPPPC&grp=0&a=&pr.x=59&pr.y=1|title=Report for Selected Countries and Subjects (PPP)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=8 October 2007}}</ref> جڏھن تہ ان جي في ڪس آمدني 2,942 ڊالر $ ھئي<ref name="imfdata"/> پاڪستان ۾ غربت جي شرح 23 ۽ 28 سيڪڙو جي وچ تي ھئي<ref name="wbundp">{{cite web|url=http://www.dawn.com/2006/06/20/top1.htm|title=WB, UNDP question poverty estimates|work=Dawn |location=Pakistan Group of Newspapers|date=20 June 2006|accessdate=12 February 2008}}</ref><ref name="ciapeople">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html#People|title=Pakistan: People|work=The World Factbook|publisher=CIA|accessdate=12 February 2008}}</ref> === زراعت === پاڪستان بنيادي طور هڪ زرعي ملڪ آهي. هتان جي مکيه زرعي پيداوار ۾: [[ڪڻڪ]]، [[ڪپھ]]، [[چانور]]، [[ڪمند]]، [[سڻي]]، [[تيلي ٻج]]، ڀاڄيون ۽ ميوا شامل آهن. 1958ع کان اڳ زرعي سڌارا جدا جدا صوبن ۾ محدود پيماني تي نافذ ڪيا ويا هئا. انهن کي نافذ ڪري واسطيدار صوبن جي مرضيءَ تي ڇڏيو ويو هو، جنهنڪري جنوري 1959ع ۾ مختلف صوبن ۾ اڻپورا سڌارا نافذ ڪيا ويا. انهن پٽاندڙ ڪو بہ ماڻهو پنج سؤ ايڪڙ نهري يا هڪ هزار ايڪڙ باراني ايراضي کان وڌيڪ زمين رکي نه پئي سگهيو. پاڪستان ٺهڻ کان اڳ اولهه پنجاب جي علائقن ۾ في ايڪڙ پيداواري يونٽن جو اندازو مقرر ڪيو ويو هو. سٺي زمين جي هڪ ايڪڙ ۾ 72 پيداواري يونٽ مڃيا ويندا هئا. ان ريت ڪو بہ ماڻهو 36000 پيداواري يونٽن کان وڌيڪ زمين پاڻ وٽ رکي نٿي سگهيو، البت ان ايراضي کانسواءِ هڪ زميندار وٽ 150 ايڪڙ باغن لاءِ ۽ 183 ايڪڙ ايراضيءَ تائين ورهائي سگهيو ٿي. ان ايراضيءَ کانسواءِ باقي سڄي ايراضي حڪومت وٺي، هارين ۽ حقدار آبادگارن ۾ ورهائي ڇڏي. 1972ع ۽ 1977ع جي دوران [[ذوالفقار علي ڀٽو|ذوالفقار علي ڀُٽي]] جي حڪومت ۾ زرعي آندا ويا. انهن سڌارن تحت هارين کي زرعي مقصدن جي لاءِ بهتر سهولتون ۽ آسان شرطن تي قرض ڏيڻ شامل هئا. انهن سڌارن موجب زمين جي حد ملڪيت ۾ ڪمي ڪري هڪ فرد جي حد ملڪيت 500 نهري ايڪڙن مان گهٽائي 100 ايڪڙ ڪئي وئي. اهڙيءَ طرح غير نهري ايراضيءَ جي في سيڪڙو حد ملڪيت 300 ايڪڙ ڪئي وئي. انهن سڌارن تحت هارين کي زرعي مقصدن لاءِ گهڻيون سهولتون ۽ آسان شرطن تي قرض ڏيڻ شامل هئا. === صنعت === 12 جنوري 1952ع تي [[پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. گڏيل پاڪستان سڻيءَ جو گهر هوندي، مغربي پاڪستان ۾ سڻيءَ جو هڪ بہ ڪارخانو موجود نه هو، جيڪي هئا سي بہ ننڍا ۽ معمولي درجي جا هئا. ورهاڱي کان اڳ کنڊ ٺاهڻ جا ننڍا ننڍا ڪارخانا هئا. فقط اٽي پيهڻ جون چڪيون، هڪ ٻه بسڪوٽ ٺاهڻ جا ڪارخانا، هڪ اڌ شراب ٺاهڻ ۽ [[بناسپتي گيھ]] جا ڪارخانا هئا. ورهاڱي کان پوءِ صنعتن ۾ واڌارو آيو. ملڪي ضرورت واريون شيون ٻاهران گهرائڻ بدران پاڪستان ۾ ئي ٺهڻ شروع ٿيون. ان مقصد سان ترقياتي بورڊ، [[پاڪستان صنعتي مالياتي ڪارپوريشن]] (جنهن اڳتي هلي [[صنعتي ترقياتي بئنڪ]] (I.D.B.P) جو روپ ورتو، صنعتي سرمايه ڪاري ڪارپوريشن، ٽيرف ڪميشن، ڇهن سالن واري رٿا، صنعتي ترقياتي ڪارپوريشن، [[گهريلو هنرن جي صنعت]]، [[پهرين پنج ساله رٿ]] (1955ع کان 1960ع) [[ٻي پنج ساله رٿ]](1965ع تائين)، [[ٽين پنج ساله رٿ]] (1970ع تائين)، [[چوٿين پنج ساله رٿ]] (1975ع تائين) ۽ انهن کان علاوه وقت بوقت پاڪستان ۾ [[سائنسي تحقيقاتي ڪائونسل]] ۽ انهيءَ قسم جا ٻيا ادارا پڻ قائم ٿيندا رهيا. هن وقت پاڪستان ۾ ڪيتريون ئي صنعتون قائم آهن. جن ۾ [[لوھ]]، [[کنڊ]]، [[گيھ]] جا ڪارخانا ۽ [[سمال انڊسٽريز]] ۾ پڻ واڌارو آيو آهي. جڏهن تہ اڃا بہ وڌيڪ [[پرڏيهي سيڙپ]] ۽ صنعتي موقعن جي ضرورت گهڻي آهي. ملڪ ۾ هن وقت [[فولاد]] جا ڪارخانا (ڏسو: [[پاڪستان اسٽيل ملز]])، ڪپڙي جون صنعتون، [[کاڄرو تيل]]، [[ڪيميڪل انڊسٽري]]، [[سيمينٽ]]، [[شگرمل|شگر ملز]]، [[چمڙو|چمڙي]] ۽ [[ڪپھ جو ڪارخانو|ڪپھ جا ڪارخانا]] وڏي تعداد ۾ موجود آهن، پر پوءِ بہ عالمي سطح تي سيڙپڪاريءَ جي ضرورت پيش اچي ٿي. === قدرتي وسيلا ۽ معدنيات === پاڪستان مختلف قدرتي ۽ معدني وسيلن سان مالامال آهي، جهڙوڪ: [[ڪوئلو]]، [[سينڌو لوڻ]]، [[تيل]] ۽ [[گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[جپسم]]، [[گندرف]]، [[لوھ]]، [[سنگمرمر]]، سُرمو ۽ [[جست]] وغيره. پاڪستان ۾ ڪيترا اهڙا هنڌ آهن، جتي درياهن ۽ نهرن مان آبشارن ذريعي بجلي پيدا ڪري سگهجي ٿي. بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ [[مالاڪنڊ- درگئي منصوبو]]، [[پن بجلي]] رسول منصوبو، [[وارسڪ ڊئم]] منصوبو ۽ [[منگلا ڊئم]] کان سواءِ پنجاب ۾ ڪيترن هنڌن تي آبشار ٺاهي بجلي پيدا ڪئي وئي آهي. توانائيءَ جي پيداوار ۾ ڪوئلو بہ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. پاڪستان ۾ سڀ کان وڌيڪ ڪوئلي جا ذخيرا سنڌ جي [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ضلعي ۾ لڌا ويا آهن، جڏهن تہ پنجاب جي [[مڪڙوال]]، بلوچستان جي خوست، مچ ۽ هرنائي واري علائقن ۽ سنڌ ۾ ٿر کان علاوه [[جھمپير|جهمپير]] ۽ [[لاکا، شهر|لاکڙا]] ۾ بہ ڪوئلو ملي ٿو. پنجاب ۾ 0.257 (ارب ٽن)، بلوچستان ۾ 0.196 (ارب ٽن)، [[خيبر پختونخوا]] ۾ 0.082 (ارب ٽن) ۽ سنڌ ۾ 184.123 (ارب ٽن) ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن. سنڌ ۾ لاکڙا، ضلعي [[دادو]] ۾ 1.328 (ارب ٽن)، [[جهرڪ]]، جهمپير ۽ ميٽنگ، ضلعي ٺٽي ۾ 7.112 (ارب ٽن)، ضلعي بدين ۾0.16 (ارب ٽن) ۽ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ۾ سڀ کان وڌيڪ 175.505 (ارب ٽن) ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن. [[ٿر جو ڪوئلو|ٿر جي ڪوئلي]] جي ذخيرن جو تخمينو 175 ارب ٽن آهي. 1947ع ۾ پاڪستان ۾ کاڻين جي ڳولا جا فقط 5 ماهر هئا، پر هن وقت انهن ماهرن جو تعداد هزارن تائين پهچي ويو آهي. 1967ع ۾ پاڪستان ۾ تيل جي پيداوار ساڍا چار لک ٽن هئي، جنهن مان ملڪ جي 12 سيڪڙو ضرورت پوري ٿيندي هئي. هن خطي ۾ تيل جو پهريون کوهه 1886ع ۾ [[ڪُنڊل]] (پنجاب) ۾ کوٽيو ويو هو ۽ 1915ع ۾ [[پوٽوهار]] ۾ تيل جو ذخيرو معلوم ٿيو. ورهاڱي کان ٿورو اڳ خيرپور ضلعي مان تيل نڪتو. قيام پاڪستان بعد تيل جي ڳولا جاري رهي. 1949ع ۾ چڪوال ۾ تيل ملڻ ۾ ڪاميابي ٿي، 1950ع ۾ برما آئل ڪمپنيءَ جي شراڪت سان پاڪستان پئٽروليم لميٽيڊ جو قيام عمل ۾ آيو. هن ڪمپنيءَ 1952ع ۾ سُئي جي ڳوٺ (بلوچستان) وٽ گئس ڳولي لڌي. هن وقت ڪيترن ئي ملڪن جون ڪمپنيون تيل جي ڳولا ۾ مصروف آهن. سنڌ جي [[بدين]]، دادو، حيدرآباد ۽ [[سانگهڙ]] وارن علائقن ۾ تيل جا وڏا ذخيرا دريافت ٿيا آهن. [[اٽڪ آئل ڪمپني]]، راولپنڊيءَ جو تيل صاف ڪرڻ جو ڪارخانو ڪم ڪري رهيو آهي. گذريل 50 سالن ۾ ٻيو ڪارخانو 1962ع ۾ ڪراچيءَ ۾ قائم ٿيو. ٽيون ڪارخانو 1966ع ۾ قائم ٿيو. ٻنهي ڪارخانن جي پيداوار 41 لک ٽن سالياني آهي. هن وقت ملڪ جي ڪيترن ئي هنڌن تي تيل دريافت ٿيو آهي، جتي پلانٽ لڳائي تيل جي صفائي ڪري توانائي طور ڪتب آڻجي ٿو. سنڌ ۾ [[خيرپور]] کانسواءِ دادوءَ جي [[جوهي]] تعلقي ([[ڀت جبل]])، بدين ضلعي جي [[گولاڙچي]]، [[ٽنڊو محمد خان|ٽنڊي محمد خان]] لڳ [[ڌارو]] ۽ ضلعي [[گھوٽڪي|گهوٽڪيءَ]] جي [[عادلپور]] واري علائقن ۾ بہ تيل جا کوهه دريافت ٿيا آهن (وڌيڪ ڏسو: پيٽروليم). مغربي پاڪستان ۾ گئس جا 7 ذخيرا دريافت ٿيا آهن، جن مان هن وقت تقريباً 82 ارب مڪعب فوٽ گئس سالياني نڪري ٿي. ان جو 47 سيڪڙو ڪيميائي ڀاڻ جي تياريءَ ۾ ڪچي مال طور استعمال ٿيندو آهي ۽ 48 سيڪڙو گئس گهرو استعمال ۾ ايندي آهي. گئس جو وڏو ذخيرو بلوچستان جي ’سُئي‘ واري علائقي ۾ آهي، جتان پاڪستان جو اڪثر حصو گئس جي سهولت ماڻي رهيو آهي. سنڌ ۾ [[ڀِت جبل]]، [[قادرپور]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان بہ گئس لڌي وئي آهي. اندازو آهي تہ پاڪستان ۾ 40 لک ٽن کان بہ وڌيڪ لوهه جا ذخيرا آهن. لوهه جو گهڻو ذخيرو [[مڪڙوال]] ۽ [[ڪالاباغ]] واري علائقي ۾ آهي. ان کان سواءِ [[هزارا]] جي علائقي ۾ ايبٽ آباد کان 32 ڪلوميٽر ڏکڻ ۾ لنگڙيال ۾ ۽ [[چترال]] ۾ بہ کاڻيون موجود آهن. بلوچستان ۾ [[خضدار]]، [[چل غازي]] ۽ [[مسلم باغ]] ۾ بہ لوھ مليو آهي. [[چاغي]] (بلوچستان) ۾ بہ اعليٰ قسم جو لوهه مليو آهي. معدنيات جي لحاظ کان بلوچستان شاهوڪار خطو آهي.پاڪستان مان ملندڙ لوھ معياري ناھي ان ڪري اھو ملڪ جي صرف 16 في صد ضرورت پوري ڪري ٿو ۽ باقي ٻاھران درآمد ڪيو وڃي ٿو. پاڪستان ۾ نهايت ئي اعليٰ قسم جو لوڻ ملي ٿو. سمنڊ جي پاڻيءَ مان بہ لوڻ ٺاهيو وڃي ٿو. پاڪستان ۾ جابلو لوڻ جون 6 کاڻيون آهن، جن مان [[کيوڙا]] ([[ضلعو جھلم|ضلعي جهلم]]) جي سڀ کان وڏي کاڻ مشهور آهي. معدني پيداوار جي انهن کاڻين ۽ ذخيرن کان سواءِ ٻيون بہ قيمتي کاڻيون آهن. مثال طور جپسم، [[ڪرومائيٽ]]، سنگمرمر، چُن جو پٿر، [[چيني مٽي]] ۽ [[شيشو|شيشي]] ٺاهڻ لاءِ واري وغيره اھو ھڪ اڇي رنگ جو ڌاتو آهي جيڪو فولادسازي، رنگسازي، تصويرڪشي يا ڦوٽوگرافي ۾ ڪم ايندو آهي. دنيا ۾ ڪرومائيٽ جا وڏا ذخيرا پاڪستان ۾ آھن. ان جو وڏو حصو برآمد ڪري زر مبادلو ڪ ڪمائي سگهجي ٿو. ان جا وڏا ذخيرا بلوچستان ۾ مسلم باغ، چاغي ۽ خاران ۾ ، خيبرپختونخوا ۾ ۽ آزاد قبائلي علائقن مان مالاڪنڊ، مھمند ايجنسي ۽ اتر وزيرستان ۾ ملن ٿا. ٽامو بجليءَ جي اوزارن ٺاھڻ ۾ ڪم ايندو آهي. بجليءَ جي تار بہ ٽامي مان ٺھندي آهي. بلوچستان ۾ سينڊڪ وٽ ٽامي جا وڏا ذخيرا آهن جپسم اڇي رنگ جو چمڪيلو پٿر آهي. اھو سيمنٽ، ڪيميائي ڀاڻ، پلاسٽر آف پيرس جي صنعت ۾ استعمال ٿيندو آهي. جپسم پنجاب جي ضلعن جھلم، ميانوالي۽ ڊيرا غازي خان ، ۽ خيبرپختونخوا ۾ڪوھاٽ، ۽ سنڌ ۾ روھڙي، ۽ بلوچستان ۾ ڪوئٽہ، سبي ۽ لورالائي مان ملندو آهي. چن جو پٿر سيمنٽ سازيءَ ۾ استعمال ٿيندو آهي. جڏھن ان کي ساڙيو ويندو آهي تہ چونو حاصل ٿيندو آهي جيڪو گھرن ۾ سفيدي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ان جو استعمال شيشي، صابڻ، ڪاغذ ۽ رنگ جي صنعت ۾ پڻ ٿيندو آهي. چن جي پٿر جا وڏا ذخيرا ڊنڊوت (جھلم)، ، زندہ پير (ديرو غازي خان)، حيدرآباد لڳ مغل ڪوٽ ۽ گنجو ٽڪر، منگھو پير، ڪوٽ ڊيجي ۽ راڻي پور ۾ آھن پاڪستان۾ مختلف قسمن جو ۽ رنگن جو سنگمر مر چاغي، مردان، سوات،خيبرايجنسي ۾ ملندو آھي. اڇو ڪارو سنگمرمر اٽڪ ۾ ڪالا چٽا،جي پھاڙن مان ملندو آهي.پاڪستان جي ھيء صنعت ڪافي زرمبادلو ڪمائي ٿي. === آبپاشي جو نظام === جديد آبپاشي انجنيئرنگ جا ڪم لڳ ڀڳ 1850ع کان شروع ٿيا، ۽ برطانوي راڄ جي دور ۾ وڏا واهن جا نظام تعمير ڪيا ويا. ڪيترن ئي حالتن ۾ سنڌ ۽ پنجاب جي علائقن ۾ موجود پراڻن واهن ۽ ٻوڏ وارن نالن کي ٻيهر بحال ڪري جديد بڻايو ويو. اهڙي ريت دنيا جو سڀ کان وڏو واهن ذريعي آبپاشيءَ جو نظام وجود ۾ آيو<ref name=" برٽانيڪا"/><ref name="برٽانيڪا آن لائين">https://www.britannica.com/place/Indus-River/People </ref>. 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي وقت، هندستان ۽ اُن وقت جي اولهه پاڪستان (هاڻوڪي پاڪستان) جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ بين الاقوامي سرحد باري دوآب ۽ ستلج وادي منصوبي جي آبپاشي نظام کي—جيڪو اصل ۾ هڪ گڏيل منصوبي طور تي ترتيب ڏنل هو—ٻن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. ان ورهاڱي جي نتيجي ۾ هيڊ ورڪس هندستان جي حصي ۾ آيا، جڏهن ته واهه پاڪستان جي علائقن مان گذرندا هئا. ان صورتحال سبب پاڪستان جي ڪجهه علائقن ۾ پاڻيءَ جي فراهمي متاثر ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. انهيءَ ريت پيدا ٿيل تڪرار، جيڪو ڪيترا سال جاري رهيو، آخرڪار عالمي بئنڪ جي وچ ۾ ثالثيءَ ذريعي حل ڪيو ويو. پاڪستان ۽ هندستان جي وچ ۾ 1960ع ۾ ٿيل هڪ معاهدي تحت، جيڪو سنڌو پاڻي معاهدو (Indus Waters Treaty) سڏجي ٿو، مسئلي جو حل طئي ڪيو ويو<ref name=" م برٽانيڪا آن لائين"/>. هن معاهدي مطابق، سنڌو طاس جي ٽن اولهه وارن درياهن—سنڌو، جهلم ۽ چناب (جمون ۽ ڪشمير جي يونين ٽيريٽري ۾ استعمال ٿيندڙ ٿوري مقدار کان سواءِ)—جو وهڪرو پاڪستان لاءِ مخصوص ڪيو ويو، جڏهن ته ٽن اوڀر وارن درياهن—راوي، بياس ۽ ستلج—جو وهڪرو مڪمل طور تي هندستان لاءِ مخصوص قرار ڏنو ويو<ref name=" برٽانيڪا آن لائين"/>. پاڪستان ۾ 19 ڪروڙ 90 لک [[ايڪڙ]] ايراضيءَ مان فقط 6 ڪروڙ 60 لک ايڪڙ زمين اهڙي آهي، جيڪا پاڻي جي سهوليت هجڻ تي آبادي ڪري سگهجي ٿي. هن وقت تائين فقط اڍائي ڪروڙ ايڪڙ ايراضي واهن ذريعي آباد ٿيندي آهي. پهرين ۽ ٻي پنج ساله منصوبي ۾ ڪن رٿائن جي شروعات ٿي، مثلاً: [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]]، وارسڪ ڊئم، جناح بئراج، چشمه بئراج، [[گڊو بئراج]]، تونسہ بئراج ۽ راول ڊئم وغيره. ٽئين پنج ساله منصوبي ۾ هيٺيان ڪم مڪمل ڪيا ويا. [[ڪوهاٽ]] جي ويجهو 116 فوٽ اوچو، 2200 فوٽ ڊگهو بند تعمير ڪيو ويو، جيڪو [[ٽنڊا ڊئم]] جي نالي سان مشهور آهي. [[ڏکڻ وزيرستان|جنوبي وزيرستان]] ۾ [[گومل درياء]] تي بند ٻڌي [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ضلعي ديري اسماعيل خان]] جي هڪ لک 15 هزار ايڪڙ زمين آباد ڪئي وئي آهي ۽ 83 هزار ڪلو واٽ بجلي پيدا ڪرڻ جو ڪم هلندڙ آهي. [[سنڌ طاس معاهدو|سنڌ طاس معاهدي]](1960ع) هيٺ ٻه وڏي ۾ وڏا بند تعمير ٿيا: انهن مان جهلم درياهه تي [[منگلا ڊئم]] 1968ع ۾ تعمير ٿيو. هن ڍنڍ ۾ ساڍا 55 لک ايڪڙ فوٽ پاڻي ذخيرو ڪري سگهجي ٿو. هن ڊئم جو ٻيو مقصد بجلي پيدا ڪرڻ آهي. هن وقت منگلا پاور هائوس مان ٻه لک ڪلو واٽ بجلي مهيا ٿئي ٿي. منگلا ڊيم سان گڏ ترمو، سڌنائي، ميلسي، ميلسي ڀلوال ۽ بلوڪي- قادرآباد رابطي جون نهرون بہ مڪمل ٿيون سنڌ طاس معاهدي جو ٻيو وڏو منصوبو [[تربيلا ڊئم]] آهي. هن ڊئم ۾ سنڌو درياهه جو هڪ ڪروڙ 11 لک ايڪڙ فوٽ پاڻي ذخيرو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ ساڍا 3 لک ايڪڙ زمين آباد ڪرڻ جي گنجائش رکيل آهي. پاڪستان جو گهڻو حصو ٻارهوئي وهندڙ واهن تي آباد ٿيندو آهي. سنڌو درياهه جو ميداني علائقو پاڻيءَ جي نيڪال جو مناسب بندوبست نه هئڻ سبب سم ۽ ڪلر ۾ وڪوڙيل آهي. پنجاب جي 50 لک ايڪڙن کي سخت نقصان پهتو آهي. سم ۽ ڪلر کان نجات ڏيارڻ لاءِ واپڊا هڪ وسيع رٿا جوڙي پنجاب ۾ 1800 ٽيوب ويل لڳايا هئا. ٻئي پنج ساله منصوبي تحت 1966ع ۾ وڌيڪ 1400 [[ٽيوب ويل]] هنيا ويا. پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ ساڍا چار سؤ ميل [[سم]] ناليون کوٽيون ويون، جن ۾ سم جو پاڻي سمنڊ تائين پهچايو ويو. خيرپور اسڪيم هيٺ سم هيٺ آيل زمين ۾ ٽيوب ويل لڳائي زمين کي سم کان آجو ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح [[لاڙڪاڻو]] ۽ [[شڪارپور]] اسڪيم هيٺ 126 ڊگهيون ناليون کوٽي، سم کي پاڻيءَ جي ڍنڍن ڍورن ۾ نيڪال ڪيو ويو. ماضيءَ ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|نواز ليگ]] ۽ ٻين حڪومتن ڪالاباغ واري هنڌ ”[[ڪالاباغ ڊئم]]“ ٺاهڻ تي زور ڏنو، سنڌوءَ جي پاڻيءَ تي ٺهندڙ ڊئم تي سنڌ سميت [[خيبر پختونخوا]] واسين بہ خدشن جو اظهار ڪيو آهي. [[سنڌ]] جو موقف آهي تہ ڪالاباغ ڊئم ٺهڻ سان سنڌ کي پهچندڙ پاڻي ۾ گهڻي گهٽتائي اچي ويندي ۽ سنڌ جون زمينون غيرآباد ٿينديون ۽ معيشت کي ڪاپاري ڌَڪ رسندو، ڇاڪاڻ تہ سنڌ ۾ هن وقت بہ پاڻيءَ جي شديد کوٽ سبب پريشانيءَ واري صورتحال آهي. ڪيترو عرصو ان ڊئم جي خلاف احتجاج ڪيا ويا، تازو [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] حڪومت اقتدار ۾ اچڻ سان ئي ان تڪراري ڊئم جي منصوبي کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيو، جنهن جي تائيد سنڌ سميت خيبر پختونخوا ۽ بلوچستان اسيمبلي بہ ڪئي. == سياسي نظام == پاڪستان ۾ [[وفاق|وفاقي]] [[پارلياماني نظام]] رائج آهي<ref name="gop1">{{cite web|url=http://202.83.164.26/wps/portal/!ut/p/c1/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os_hQN68AZ3dnIwN3C3MDAyOPYDNvXwMjQwNnI6B8pFm8n79RqJuJp6GhhZmroYGRmYeJk0-Yp4G7izEB3eEg-_DrB8kb4ACOBvp-Hvm5qfoFuREGWSaOigDeD0uL/dl2/d1/L2dJQSEvUUt3QS9ZQnB3LzZfVUZKUENHQzIwT0gwODAySFMyNzZWMzEwMDE!/|title=About Government|publisher=Government of Pakistan|accessdate=5 March 2009}}</ref> رياست جو سربراھ صدر آھي جنھن جي چونڊ اڻ سڌي طرح پنجن سالن جي مدت لاء ملڪ جي سينيٽ، قومي اسيمبلي ۽ صوبائي اسيمبلن جا رڪن گڏجي ڪندا آهن. ان جي حيثيت رسمي ھوندي آھي. اھو پاڪستان جي گڏيل فوج جو ڪمانڊر انچيف آهي. حڪومت جو سربراھ وزيراعظم آھي جيڪو ملڪ جو چيف ايگزيڪيوٽو آھي. وزيراعظم جي چونڊ پڻ اڻ سڌي طرح قومي اسيمبلي جا رڪن ڪندا آهن. وزيراعظم قومي اسيمبلي ۾ وڏي جماعت يا وڏي اتحاد جو اڳواڻ ھوندو آھي. پاڪستان جي مقننه يا قانونساز ادارو ملڪ جي پارليامينٽ آھي جيڪا ٻہ ايواني آھي. ان جو سرڪاري نالو مجلس شوره آھي. ان جي مٿئين ايوان کي سينيٽ ۽ ھيٺين ايوان کي قومي اسيمبلي سڏيو ويندو آهي. سينيٽ جا 100 رڪن آھن جن جي چونڊ ڇھن سالن لاء متناسب نمائندگي واري طريقي سان اڻ سڌي طرح صوبائي اسيمبلين جا رڪن ڪندا آهن. قومي اسيمبلي جا 342 رڪن آھن جن مان 272 رڪنن جي سڌي چونڊ سادي اڪثريت جي ووٽ جي بنياد تي ٿيندي آهي باقي 70 رڪنن جي متناسب نمائندگي جي بنياد تي چونڊ ٿيندي آهي. انھن 70 رڪنن م 60 عورتون ۽ 10 غير مسلم شامل ھوندا آھن. اھي سمورا 342 رڪن پنجن سالن جي لاء چونڊيا ويندا آهن. 17 آگسٽ 2018ع تي قومي ڪرڪيٽ جو اڳوڻو رانديگر ۽ [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] جو چيئرمين [[عمران خان]] ملڪ جو 22ھون وزيراعظم چونڊيو ويو. ھن قومي اسيمبلي ۾ چونڊ ۾ 176 ووٽ حاصل ڪيا جڏهن تي ان سان مقابلو ڪندڙ پاڪستان مسلم ليگ نون جي اڳواڻ ميان [[شھباز شريف]] 96 ووٽ کنيا. پاڪستان تحريڪ انصاف عام چونڊن م قومي اسيمبلي جون 116 جنرل سيٽون کٽيون ھيون<ref>{{cite news |title=Imran Khan won Pakistan general election, 2018 and became the 22nd Prime Minister of Pakistan |url=https://en.dailypakistan.com.pk/headline/leader-of-the-house-national-assembly-to-elect-new-prime-minister-of-pakistan-today/ |accessdate=22 August 2018 |work=[[Daily Pakistan]] |archive-date=22 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822081728/https://en.dailypakistan.com.pk/headline/leader-of-the-house-national-assembly-to-elect-new-prime-minister-of-pakistan-today/ |dead-url=yes |archivedate=22 August 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180822081728/https://en.dailypakistan.com.pk/headline/leader-of-the-house-national-assembly-to-elect-new-prime-minister-of-pakistan-today/ }}</ref>. پاڪستان ھڪ وفاقي ريپبلڪ آھي. ملڪ جي وڏين سياسي جماعتن ۾ پاڪستان تحريڪ انصاف کان سواءِ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پاڪستان مسلم ليگ نون]] المعروف [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|نوازليگ]] ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] شامل آهن [[فائل:A night side view of Prime Minister's Secretariat Building.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[اسلام آباد ۾ پاڪستاني وزيراعظم جي آفيس]]]] ملڪ م موجوده آئين 1973 ۾ نافذ ٿيو جنھن مطابق وفاقي رياست ۽ فوج جو سربراھ ملڪ جو صدر آھي ۽ صوبائي رياستن جو سربراھ صدر طرفان مقر ڪيل صوبائي گورنر ھوندو آھي. [[فائل:Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[پاڪستان جي پارليامينٽ|مجلس شوره]]]] ھر صوبي جي حڪومت جو سربراھ وزير اعلي ھوندو آھي ۽ ھر صوبي جي الڳ قانونساز اسيمبلي ھوندي آھي. ملڪ ۾ ووٽ جو حق 18 سالن جي عمر ۾ ملندو آھي. قومي ۽ صوبائي اسيمبلين جو مدو پنج سال ھوندو آھي ۽ سينٽ جي ھر اڌ سينيٽرن جو مدو ڇھ سال آهي تنھن ڪري سينيٽ جي ھر ٽئين سال چونڊ ٿيندي آهي ۽ اھو ايوان ڪڏهن بہ مڪمل خالي ني ٿيندو آهي. 2009ع ۾ اترين علائقي گلگت کي صوبي جهڙي حيثيت ڏئي، ’گلگت- بلتستان‘ جو نالو ڏئي، قمر الزمان ڪائرا کي اتان جو پهريون گورنر مقرر ڪري اتي چونڊون ڪرايون ويون ۽ ، جنهن ۾ پاڪستان پيپلزپارٽي وڏي اڪثريت سان کٽي آئي ۽ ان پارٽي جي ئي چونڊيل اميدوار سيد مهدي شاهه کي گلگت- بلتستان جو پهريون وزيراعليٰ مقرر ڪيو ويو ۽ گـورنـر ڊاڪٽر شمع خالد جي وفات کان پوءِ فيبروري 2011ع ۾ پيــر ڪرم علي شاهه کي گلگت- بلتستان جو نئون گورنر بڻايو ويو. == پرڏيهي پاليسي == پاڪستان جي پرڏيهي پاليسيءَ جو بنيادي نڪتو اهو رهيو آهي تہ سڀ قومون برابر آهن ۽ هر قوم کي آزاد رهڻ جو حق حاصل آهي. پاڪستان سدائين دنيا جي هر محڪوم ملڪ، خاص ڪري يورپي استحصال جي شڪار ٿيل ايشيائي ملڪن جي حق خود اختياريءَ ۽ آزاديءَ جي مطالبي جي ڀرپور حمايت ڪئي آهي. ان کان سواءِ اسلامي ملڪن سان پاڪستانين جو دلي ڳانڍاپو رهيو آهي، ان جي جهلڪ بہ ملڪ جي خارجه پاليسيءَ ۾ نظر ايندي. قائداعظم پاڪستان جي قيام وقت چيو هو تہ: اسين دنيا جي سڀني ملڪن سان دوستيءَ جا خواهشمند آهيون ۽ ڪنهن ملڪ سان دشمني رکڻ نٿا چاهيون. هڪڙو ڀارت اهڙو ملڪ آهي، جنهن سان خوشگوار تعلقات قائم نه ٿي سگهيا آهن، ان جو سبب ڪشمير، [[بنگلاديش]] جي قيام ۽ پاڻيءَ جي ورڇ جهڙا مسئلا آهن، جيڪي صلح جي راهه ۾ رڪاوٽ بڻيل آهن، پر عالمي مبصرن موجب اهي مسئلا جامع ڳالهين ذريعي حل ٿي سگهن ٿا. [[فائل:Motorcade in Arrival Ceremonies for Muhammad Ayub Khan, President of Pakistan use.jpg|thumb|180px|alt=(L-R) پاڪستان جو صدر ايوب خان 1961 ۾ آمريڪا جي دوري دوران آمريڪي صدر جان ايف ڪينيڊي سان گڏ ڪار ۾]] === پاڪ چين تعلقات === 20 ڊسمبر 1956ع تي چين جو وزيراعظم چو اين لائي پاڪستان جي ڏھن ڏينھن جي دوري تي ڪراچي پھتو<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستان جا پنهنجي دوست ملڪن سان بهترين لاڳاپا رهيا آهن. چين سان 1963ع ۾ باقاعدي تجارتي معاهدو ٿيو. 1965ع ۾ چين، پاڪستان کي ڇهن ڪروڙ ڊالرن جي مدد ڏني، جن مان ٽئڪسيلا ۾ وڏين هيوي مشينن ٺاهڻ جو هڪ وڏو ڪارخانو قائم ڪيو ويو. مشهور تاريخي ”شاهراهه ريشم“ کي ٻيهر کولڻ جو معاهدو ٿيو. جون 1968ع ۾ چين جي تعاون سان هٿيارن ٺاهڻ جو ڪارخانو قائم ڪيو ويو. چين سان دوستيءَ تي پاڪستان کي فخر رهيو آهي ۽ اها دوستي شهيد ذوالفقار علي ڀُٽي جي ڪوششن سان قائم ٿي ۽ اڄ بہ قائم آهي. چين هن وقت بہ واپاري توڙي دفاعي سامان جي مد ۾ پاڪستان جي مدد ڪندو رهي ٿو. [[فائل:Huseyn Shaheed Suhrawardy and Zhou Enlai signing the Treaty of Friendship Between China and Pakistan in Beijing.jpg|200px|thumb|پاڪستاني وزيراعظم حسين شھيد سھروردي چيني وزيراعظم چو اين لائي سان گڏ پاڪ چين دوستي جي معاھدي تي صحيحون ڪرڻ وقت. چين جو سڀ کان وڏو سفارتخانو پاڪستان ۾ آھي.<ref>{{cite web |url=http://asiancorrespondent.com/130710/china-unveils-pakistan-embassy-its-largest-in-the-world/ |title=China opens 'largest' embassy in Pakistan, strengthens South Asia presence |work=asiancorrespondent.com}}</ref>]] === پاڪ روس تعلقات === 1948ع ۾ ٻنهي ملڪن وچ ۾ سفارتي تعلقات قائم ٿيا. شروع ۾ پاڪستان پوري طرح يورپي بلاڪ ۾ شامل هو، تنهنڪري سياسي تعلقات ۾ ڪو واڌارو نه آيو. روس ”سينٽو“ ۽ ”سيٽو“ ۾ پاڪستان جي شموليت تي ناراض هو ۽ پاڪستان کي شڪايت هئي تہ روس پختونستان جي مسئلي ۽ ڪشمير جي مسئلي ۾ اجائي مداخلت پئي ڪئي. بهرحال ٻنهي ملڪن وچ ۾ اقتصادي ۽ واپاري ناتا قائم رهيا آهن. مارچ 1961ع ۾ روس پاڪستان کي تيل جي ڳولا ۾ فني امداد کان سواءِ 3 ڪروڙ ڊالر قرض ڏنو. ان کان سواءِ اسٽيل مل لڳائڻ لاءِ پاڪستان کي مالي ۽ فني امداد ڏني، هن وقت اها اسٽيل مل ايشيا جي وڏي فولادِي مِل آهي. ان کان سواءِ روس ۽ پاڪستان کي ڪيترين ئي رٿائن ۾ مالي ۽ فني مدد ڏيندو رهيو آهي. === پاڪ افغان تعلقات === افغانستان، جيڪو ڪيتري عرصي کان غير مستحڪم ۽ طالبانن جي ڪري تڪراري ملڪ رهيو آهي. هي واحد ملڪ هو، جنهن پاڪستان جي اقوام متحده ۾ ميمبرشپ جي مخالفت ڪئي هئي، پر پاڪستان، افغانستان ڏانهن دوستاڻو رويو جاري رکيو. 1963ع ۾ شهنشاهه ايران جي ڪوششن سان لاڳاپا بهتر ٿيا. اتي هلندڙ تشدد جي طالبانن جي ڪاررواين جي پر تشدد واقعن تي پاڪستان کي بہ ڳڻتي رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ طالبانن جا ڪجهه گروپ پاڪستان ۾ بہ ڪارروايون ڪندا رهيا آهن، پر جنرل پرويز مشرف، آمريڪا جي حمايت سان افغانستان ۾ پر تشدد ڪاررواين جي مخالفت ڪئي. ان سميت تازو چونڊيل صدر آصف علي زرداري پڻ افغانستان جو دورو ڪري، ڪرزئي حڪومت سان لاڳاپا بهتر بنائڻ لاءِ ڪوشش ڪئي آهي. === پاڪ عرب تعلقات === پاڪستان جا عرب ملڪن سان ڏاڍا پراڻا ۽ گھرا تعلق رھيا آھن. پاڪستان نه رڳو اسرائيل جي سخت مخالفت ڪئي، پر اڄ ڏينهن تائين ان کي تسليم بہ نه ڪيو آهي. 2 مئي 1949ع ۾ پاڪستان گڏيل قومن م اسرائيل جي رڪنيت جي سختي سان مخالفت ڪئي هئي<ref name = " پاڪستان "/>. هن وقت شام، يمن، اردن، ڪويت، سوڊان، لبيا، تيونس، مراڪش ۽ الجزائر سان پاڪستان جا انتهائي خوشگوار لاڳاپا آهن. === يونائيٽيڊ اسٽيٽس سان تعلقات === 19 مئي 1954ع تي پاڪستان ۽ يونائيٽيڊ اسٽيٽس ميوچوئل ڊفينس اسسٽنس ايگريمينٽ تي صحيحون ڪيون جنھن تحت يونائيٽيڊ اسٽيٽس پاڪستان کي ٽيڪنيڪل فوجي مدد ۽ سامان ڏيڻو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. آمريڪا پاڪستان ۾ جمهوري حڪومتن جي حمايت ڪندو رهيو آهي، پر فوجي حڪمرانن کي بہ مختلف وقتن تي آمريڪا جي حمايت حاصل رهي آهي. ورلڊ ٽريڊ سينٽر واري واقعن (2001ع) کان پوءِ جڏهن آمريڪا طالبانن ۽ القائده خلاف سخت ڪارروائي جو فيصلو ڪيو، تہ کيس پاڪستان جي مدد جي ضرورت پيش آئي ۽ تڏهوڪي آرمي چيف ۽ پاڪستان جي اڳوڻي صدر جنرل (ر) پرويز مشرف، سندس ها ۾ ها ملائي، سندس ڀرپور حمايت جو اعلان ڪيو. ان کان سواءِ جڏهن انتهاپسندن جون ڪارروايون پاڪستان جي اترين علائقن سميت وڏن شهرن: پشاور، اسلام آباد، لاهور، ڪراچي وغيره ۾ وڌي ويون، تہ دهشتگردن خلاف آپريشن ۾ آمريڪا، پاڪستان جي ڀرپور مدد ڪئي ۽ اهو تعاون اڄ تائين جاري آهي.ان کان سواءِ پاڪستان جي اترين علائقن ۾ 2005ع ۾ آيل زلزلي توڙي 2010ع واري وڏيءَ ٻوڏ سبب ٿيل تباهڪارين واري آزمائشي صورتحال ۾ ٻين ملڪن سان گڏ آمريڪا پڻ مالي مدد ڪئي. === گڏيل قومن ۾ ڪردار === پاڪستان 1947ع کان وٺي [[اقوام متحده|گڏيل قومن]] ۽ ’ڪامن ويلٿ گيمز فيڊريشن‘ جو ميمبر آهي. ان کان سوآءِ ڏکڻ ايشيائي ملڪن جي سهڪاري تنظيم ’سارڪ‘ (SAARC) جي باني ميمبرن مان هڪ آهي. سارڪ جا اجلاس ڊسمبر 1988ع ۽ جنوري 2004ع ۾ اسلام آباد (پاڪستان) ۾ ٿيا. پاڪستان طرفان محمد نعيم الحسن، جنوري 1996ع کان ڊسمبر 1998ع تائين، سارڪ جو جنرل سيڪريٽري بہ رهي چڪو آهي. === پاڪ انڊونيشيا تعلقات === انڊونيشيا جو صدر عبدالرحيم سوئيڪارنو پھريون رياستي سربراھ آھي جيڪو پھريون دفعو 30 جنوري 1950ع تي پاڪستان جي ٻن ڏينھن جي سرڪاري دوري تي آيو<ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ سعودي عرب تعلقات === 14 اپريل 1954ع تي سعودي عرب جو بادشاھ سعود ابن عبدالعزيز پاڪستان جي ڏھ ڏينهن جي دوري تي ڪراچي پھتو ۽ ساڳي ڏينھن درگاھي ھائڊل ورڪس جو افتتاح ڪيو <ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ ايران تعلقات === 19 فيبروري 1950ع تي پاڪستان ۽ ايران تھران ۾ دوستي جي معاھدي تي صحيحون ڪيون<ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ ترڪي تعلقات === 2 اپريل 1954ع تي پاڪستان ترڪي وچ ۾ پنجن سالن جو گڏيل دفاع وارو معاھدو ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ عراق تعلقات === 26 فيبروري 1950ع تي بغداد ۾ عراق ۽ پاڪستان دوستي جي معاھدي تي صحيحون ڪيون ===ڪشمير وارو تڪرار=== 1947ع کان وٺي، اولھين هماليه جبلن سان لاڳاپيل ڪشمير جو علائقو تڪراري رهيو آهي، جتي پاڪستان، هندستان ۽ چين هر هڪ پنهنجي پنهنجي ڪنٽرول هيٺ علائقا سنڀالي ٿو. پاڪستان جي انتظام هيٺ ايندڙ علائقي جو هڪ حصو “آزاد ڪشمير” تي مشتمل آهي، جنهن کي پاڪستان نظرياتي طور هڪ خودمختيار رياست سمجهي ٿو، جنهن جو گاديءَ جو هنڌ مظفرآباد آهي. پاڪستان جي انتظام هيٺ ڪشمير جو ٻيو حصو گلگت ۽ بلتستان تي مشتمل آهي، جنهن کي 2009ع کان گڏيل طور “گلگت-بلتستان” سڏيو وڃي ٿو<ref name=" برٽانيڪا"/>. == انتظامي ورهاست == {| [[پاڪستان جا صوبا ۽ انتظامي]] |- !style="width:200px;"| انتظامي علائقو ! style="width:100px;"|گادي ! style="width:100px; text-align: center;"|آبادي |- || [[بلوچستان]] || [[ڪوئيٽا|ڪوئٽہ]] || 12,344,408 |- || [[پنجاب]] || [[لاھور]] || 11،00،12،442 |- || [[سنڌ]] || [[ڪراچي]] || 4,78,86,051 |- || [[خيبرپختونخواه]] || [[پشاور]] || 3،05،23،371 |- || [[گلگت بلتستان]] || [[گلگت]] || 18،00،000 |- || [[فاٽا]] || -- || 50,01,676 |- || [[آزاد ڪشمير]] || [[مظفرآباد]] || 45,67,982 |- ||[[اسلام آباد وفاقي گاديءَ وارو علائقو]] ||[[اسلام آباد]] ||28,51,868 |- |} پاڪستان ۾ چار صوبن: [[سنڌ]]، پنجاب، بلوچستان ۽ خيبر پختونخواه (اڳوڻي سرحد) ۽ ٽي انتظامي خطا: آزاد ڪشمير، گلگت بلتستان ۽ فيڊرل ڪيپيٽل ٽيريٽري آھن. == عدالت == پاڪستان جو عدالتي نظام ڪامن لا سسٽم وارو آھي جيڪو انگريزي قانون جي بنياد تي جڙيل آھي. پاڪستان جي سڀ کان وڏي عدالت سپريم ڪورٽ آھي جنھن جي مکيه سيٽ اسلام آباد م آھي ۽ ان جون ٻيون سيٽون لاھور، ڪراچي ، پشاور ۽ ڪوئٽه م آھن. اھا آئين تحت قائم ٿيل عدالت اھي جنھن م 17 جج ھوندا آھن جن م سڀ کان سينيئر چيف جسٽس آف پاڪستان ھوندو آھي . ٻيون آئيني عدالتون صوبائي ھونديون آھن جن کي ھاء ڪورٽ چوندا آهن. [[فائل:Supreme Court of Pakistan, Islamabad by Usman Ghani.jpg|thumb|200px|کاٻو|پاڪستان جي وڏي۾وڏي عدالت [[سپريم ڪورٽ]]]] پاڪستان م پنج ھاء ڪورٽون آھن جن م سنڌ ھاء ڪورٽ، لاھور ھاء ڪورٽ، پشاور ھاء ڪورٽ ، بلوچستان ھاء ڪورٽ ۽ اسلام آباد ھاء ڪورٽ شامل آھن. ملڪ جي آئيني عدالتن م ھڪ وفاقي شريعت ڪورٽ آھي جيڪا شرعي معاملن تي فيصلا ڏيندي آهي. ملڪ جون باقي عدالتون آئيني نہ پر قانوني آھن جيڪي پارليامينٽ م پاس ٿيندڙ قانونن جي بنياد تي جوڙيون ويون آهن. انھن م مقرر جج سرڪاري ملازم ھوندا آھن جن تي نوڪرين جا قانون ء قائده لاڳو ٿيندا آھن. انھن عدالتن م ضلعي عدالتون، بينڪنگ ڪورٽون، دھشتگردي روڪڻ واريون ڪورٽون، منشيات روڪڻ واريون ڪورٽون، ليبر ڪورٽون، فيملي ڪورٽون، ڪنزيومر ڪورٽون، ڪسٽم ڪورٽون، ۽ کوڙ صوبائي ء وفاقي ٽربيونل ۽ ڪورٽون شامل آهن. == جاندار == پاڪستان ۾ قسمين قسمين [[جانور]]/ جاندار ملن ٿا، جن ۾ [[شينهن]]، [[برفاني چيتا]] (هماليه ۽ چترال ۾)، [[جھنگراڙ ٻلو|جهنگراڙ ٻلا]] (ريگستاني علائقن ۾)، مُشڪ ٻليون، [[نوريئڙو|نوريئڙا]]، [[چراخ]]، [[ڳورپٽ]]، [[بگهڙ]]، [[لومڙ]]، [[گدڙ]]، [[ڪتو|ڪتا]]، [[رڇ]]، [[ڀولو|ڀولڙا]]، [[لڌڙو|لڌڙا]]، [[گڏهه|گڏھ]]، [[ٻڪري|ٻڪريون]]، [[رڍ|رڍون]]، [[مارخور]] (بلوچستان، چترال ۽ سوات ۾)، [[سرھ]] ۽ گڍ(سنڌ جي جابلو علائقي ۾)، [[هرڻ]]([[ڪارو هرڻ]] سنڌ جي ريگستاني علائقي ۾)،[[روجھ]](نيل گانءِ)، [[ڦاڙھو|ڦاڙها]]، [[مشڪ هرڻ]]، [[سانڀر]]، [[سُوئر]]، [[ڍڳو|ڍڳيون]]/ گانيون، [[مينھن|مينهون]]، [[گھوڙو|گهوڙا]]، [[اُٺ]] ۽[[ٻُلهڻ]] (سنڌو درياهه ۾) شامل آهي [[فائل:Medvěd plavý (Ursus arctos isabellinus).jpg|150px|thumb|رڇ]] [[فائل:Tibetan Wolf.JPG|150px|thumb|تبتي بگھڙ]] [[فائل:Lightmatter snowleopard.jpg|150px|thumb|برفاني چيتو]] === پکي === پاڪستان جي مختلف علائقن ۾ ڪيترن قسمن جا پکي عام جام ٿين ٿا، جن ۾:[[تتر]]، [[تلور]]، [[ٻٽير]]، [[چڪور]]، [[ٻگھ|ٻَگھ]]، [[بدڪ]]، مرغابيون، مينا، [[مور|مَور]]، [[ڪوئل]]، هُدهُد ([[ڪاٺ ڪٺو|ڪاٺ ڪُٽو]])، [[طوطو|طوطا]]، [[ڪبوتر]]، [[ڳيرو|ڳيرا]]، [[ڪانء|ڪانوَ]]، [[جھرڪي|جهرڪيون]]، [[ڪڪڙ]]، [[ڊيل|ڊيلون]]، [[نيرڳ|نيرڳيون]]، [[آڙي|آڙيون]]، [[ابابيل]]، [[سرڻ|سرڻيون]]، [[ڳجھ|ڳجهون]]، [[باز]]، [[عقاب]] ۽ [[شڪرو|شڪرا]] وغيره اچي وڃن ٿا. === ريڙهيون پائيندڙ جانور مڇيون === پاڪستان ۾ ريڙهيون پائيندڙ جانورن ۾[[واڳون]]، [[مانگر مڇ]]، [[ڪڇون]]، [[ڪرڙي|ڪرڙيون]]، سانڊا، گِلوئيون، [[مڇي|مڇيون]] ([[ڪرڙو|ڪُرڙا]]، [[پلو|پلا]]، موراکيون۽ [[پاپليٽ]]وغيره اچي وڃن ٿا)، سامونڊي پيداوار ۾ مرجان ۽ جهينگا قابل ذڪر آهن. ان کان سواءِ ٻيا بہ هزارين [[جيت]] ۽سُرڻا هن سرزمين جي پيداوار آهن. == وڻ ٽڻ ٻوٽا == پاڪستان ۾ ٻيلن جي ايراضي هڪ [[ڪروڙ]]ايڪڙن کان بہ گهٽ آهي. اهو اندازو مجموعي ايراضيءَ جو ساڍا چار سيڪڙو آهي، ان مان اڌ وڻن جو ڪاٺ اڏاوتن ۽ [[ٻارڻ]] جي ڪم اچي ٿو، باقي حصو بيڪار ٻوٽن ۽ [[ول|ولين]] تي مشتمل آهي. اهوئي سبب آهي، جو ٻيلن جي پيداوار اڻ پوري آهي، انهيءَ ڪري ملڪ لاءِ [[عمارتي ڪاٺ]] ٻين ملڪن مان گهرائڻو پوندو آهي. حڪومت جي اها ئي ڪوشش آهي تہ جديد طريقن سان موجوده ٻيلن کي ترقي ڏني وڃي. پاڪستان ۾ وڻڪار جي ايراضي هڪ [[ڪروڙ]] ايڪڙن کان وڌيڪ آهي، جيڪو ملڪ جي جملي ايراضيءَ جو ساڍا 4 سيڪڙو آهي. پاڪستان جو گهڻو علائقو ويران ۽ خشڪ آهي. هتي فقط 2 سيڪڙو ٻيلا ۽ جهنگ آهن. گهڻي وڻڪار اترئين ۽ اولاهين پهاڙي علائقي ۾ آهي. اڪثر درياهي ڪنارن تي ٻيلا آهن. ميداني علائقن ۾ [[ٽالهي]]، [[توت]]، [[ٻٻر]] ۽ لئيءَ جا وڻ ٿيندا آهن. سنڌ ۽ پنجاب ۾ [[انب]]، [[ڪيلو|ڪيلا]]، [[زيتون]]، سنگتڙا ۽ مالٽا وغيره ٿيندا آهن. بلوچستان ۽ صوبي [[خيبر پختونخوا|خيبرپختونخواهه]] ۾ [[بادام]]، [[صوف|صوفن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[انگور|انگورن]] وغيره جا باغ گهڻا آهن. جابلو ايراضيءَ ۾ جدا جدا اوچائيءَ تي ڪيترن ئي قسمن جا وڻ ٿيندا آهن. مثال طور: ٽن هزارن فوٽن جي اندر چِنار وغيره جا وڻ ٿيندا آهن. ٽن هزارن فوٽن کان مٿي [[چيل]] ۽ [[ديال]] جا وڻ آهن. ستن هزارن فوٽن تي صنوبر جا وڻ ۽ ڏهن هزارن فوٽن تي فقط ”[[برج]]“ جا وڻ ٿيندا آهن. انهن جهنگن ۾ بي انداز ٻوٽيون ۽ گل ٿيندا آهن. انهيءَ سلسلي ۾ ’[[سوات ضلعو|سوات]]‘ جا پهاڙ قابل ذڪر آهن. == آبادي == پاڪستان جي پھرين آدمشماري جي شروعات 9 فيبروري 1951ع ۾ ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستان ھڪ گھڻ قومي، گھڻ نسلي ۽ طرحين طرحين جون ٻوليون ڳالھائيندڙ ماڻھن جي سرزمين آھي. ھتي جون ثقافتون پڻ ھڪ حصي کان ٻئي حصي تائين مختلف آھن. ملڪ جي آبادي جولاء 2017 جي تخميني مطابق جولاءِ 2020 م پاڪستان جو آباديءَ جو تخمينو 233,500,636 ڪروڙ ھيو. جولاءِ 2017 ۾ ملڪ جي ڪٿيل آبادي جو تخمينو 207774000 ھيو<ref name="سي آء اي"/>. چين، انڊيا، آمريڪا ۽ انڊونيشيا کان پوء ھي ملڪ دنيا جو آبادي م پنجون نمبر وڏو ملڪ آهي. پاڪستان جي ماڻھن کي پاڪستاني سڏيو ويندو آهي<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي آبادي م 44.7 سيڪڙو پنجابي، 15.4 سيڪڙو پختون يا پٺاڻ، 14.1 سيڪڙو سنڌي، 8.4 سيڪڙو سرائيڪي، 7.6 سيڪڙو اردو ڳالهائيندڙ، 3.6 سيڪڙو بلوچ ۽ 6.3 سيڪڙو باقي ٻين نسلي گروهن سان تعلق رکندڙ آھن<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي ڳتيل آبادي وارو علائقو پنجاب جو آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2020 جي تخميني مطابق پاڪستان جي آبادي جي واڌ جي شرح 2.07 سيڪڙو آهي ۽ واڌ جي ان شرح ج ۾ دنيا جي ملڪن سان ڀيٽ ۾ 45 نمبر تي آهي<ref name="سي آء اي"/>. 2020 جي تخميني مطابق پاڪستان ۾ في ھزار ماڻھن م ڄم جي شرح 27.4 آھي ۽ في ھزار ماڻھن م موت جي شرح 6.2 آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2020 جي تخميني مطابق ملڪ جي 37.2 سيڪڙو آبادي شھرن ۾ رھي ٿي ۽ ان شھري آبادي ۾ سالياني واڌ جي 2.53 سيڪڙو آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي تخميني مطابق ٻار ڄڻڻ وقت ملڪ جي آبادي جي ھر ھڪ لک ٻار ڄڻيندڙ عورتن مان 140 فوت ٿي وڃن ٿيون<ref name="سي آء اي"/>. 2016 جي تخميني مطابق ملڪ جي بجيٽ جو 2.8 سيڪڙو خرچ صحت تي ٿئي ٿو<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان ۾ 15سال ۽ ان کان مٿي عمر وارن جي آبادي جو خواندگي تناسب 2015 ۾ 59.1 سيڪڙو ھيو<ref name="سي آء اي"/>. === مذھب === پاڪستان اسلامي ريپبلڪ آھي ۽ ملڪ جو سرڪاري مذھب اسلام آھي. اھو مسلم اڪثريت وارو ملڪ آهي. ملڪ جي مسلمانن جي فقه جي لاءِ قانون جو مفروضو آھي تہ ملڪ جو ھر مسلمان حنفي فقه سان تعلق رکندڙ آهي جيڪڏهن ڪو ان فقه سان تعلق نہ ٿو رکي تہ ان کي ثبوت طور قسمنامو ڏيڻو پوندو آهي. ملڪ ۾ مذھبي اقليتن ۾ ھندو، عيسائي، سک ۽ پارسي شامل آهن جن کي آئين ۾ مڪمل تحفظ ڏنل آھي. 2010 جي تخميني مطابق پاڪستان جي آبادي جو 96.4 سيڪڙو مسلمان ۽ 3.6 سيڪڙو ھندو، عيسائي، سک ۽ ٻين مذھبن سان تعلق رکندڙ آھن<ref name="سي آء اي"/>. ملڪ جي 97 سيڪڙو آبادي مسلمان آهي جنھن جو 75 سيڪڙو سني ۽ 25 سيڪڙو [[اثنه اشعري]] (شيعه) ڪجهه اسماعيلي شامل آهن<ref name=" جاگرافي "> [Encyclopedia of WORLD GEOGRAPHY، R.W. MCCOLL, PH.D. GENERAL EDITOR، Facts On File, Inc. 132 West 31st Street New York NY 1001، pages 699,700 ] </ref> {{bar box |float = right |title =2010 ۾ پاڪستان ۾ مذھبن جي شرح |bars = {{bar percent|[[سني مسلمان]]|DarkSlateGray|85}} {{bar percent|[[شيعه مسلمان]]|DarkSlateGray| 11.4}} {{bar percent|[[ھندو ۽ٻيا]]|DarkSlateGray|3.6}} }} == ٻوليون == 52 فيبروري 1948ع تي اردو کي پاڪستان جي قومي ٻولي جو درجو ڏنو ويو جنھن جي منظوري آئين ساز اسيمبلي ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستان ۾ ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائيون وڃن ٿيون.جن ۾ اھم [[سنڌي]]، [[پنجابي]]، [[سرائڪي]]، (ڌني، شاهه پوري، پوٽوهاري، هندڪو)، [[پشتو]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براھوي ٻولي|براهوي]] ،[[اردو]]،[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪڇي لهجو|ڪڇي]]، ميواتي، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، رانگڙي، ميمڻي ٻوليون بہ هتي ڳالهايون وڃن ٿيون. اردو ھن ملڪ ۾ رابطي جي زبان ۽ قومي ۽ دفتري ٻولي آهي. [[انگريزي]] پڻ پاڪستان جي دفتري ٻولي آهي. 2017 جي تخميني مطابق پاڪستان م مختلف ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻھن جي شرح ھيٺين طرح آھي<ref name="سي آء اي"/>. {{bar box |float = left |title =پاڪستان م مادري زبانون <ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-34215293|title=Uncommon tongue: Pakistan's confusing move to Urdu|work=BBC News|accessdate=7 February 2016}}</ref> |bars = {{bar percent|[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]|DarkSlateGray|48}} {{bar percent|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|DarkSlateGray|12}} {{bar percent|[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]|DarkSlateGray|10}} {{bar percent|[[پشتو ٻولي|پشتو]]|DarkSlateGray|8}} {{bar percent|[[اردو]]|DarkSlateGray|8}} {{bar percent|[[بلوچي ٻولي|بلوچي]]|DarkSlateGray|3}} {{bar percent|[[ھندڪو ٻولي|ھندڪو]] |DarkSlateGray |2}} {{bar percent|[[بروھي ٻولي|بروھي]]|DarkSlateGray|1}} {{bar percent|بروشسڪي ۽ ٻيون ٻوليون |DarkSlateGray|8}} }} === پاڪستاني ٻولين جو تعارف === #پنجابي: هيءَ پنجاب صوبي جي ٻولي آهي. پنجابي ٻوليءَ جا مختلف لهجا [[لاهور]]، [[سيالڪوٽ]]، [[گجرانوالا]] ۽ [[شيخوپوره|شيخو پوره]] ضلعن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا. [[وارث شاھ]]، [[بلهي شاھ]] ۽ [[سلطان باھو|سلطان باهُو]]، پنجابي زبان جا وڏا شاعر آهن. #پشتو: هيءَ خيبر پختونخوا صوبي جي ٻولي آهي، جيڪا هن صوبي سان گڏ بلوچستان ۾ بہ وڏي تعداد ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. پشتو جا بہ ڪيترائي لهجا آهن (ڏسو: [[پشتو زبان]]). [[رحمان بابا]] ۽ [[خوشحال خان خٽڪ]]، پشتوءَ جا وڏا شاعر آهن. #[[سنڌي]]: سنڌي، [[سنڌ]] جي قومي ٻولي آهي، جيڪا [[سنڌ]] ۾ تعليمي ۽ دفتري زبان بہ آهي. [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سنڌ]] کان سواءِ [[بلوچستان]] جي وڏي حصي، پنجاب جي سرائيڪي پَٽي، هندستان جي [[راجسٿان]]، [[ڪڇ]] ۽ [[گجرات]] کان سواءِ ٻين ڪيترن حصن ۾ بہ ڳالهائي وڃي ٿي.سنڌي ٻوليءَ جو قومي شاعر [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] رح نه رڳو [[سنڌ]]، پر دنيا جي شاعرن ۾ مٿانهين حيثيت رکي ٿو. ان کان سواءِ [[سچل سرمست]]، سامي، روحل، بيدل ۽ ٻين ڪلاسيڪي شاعرن کان سواءِ جديد شاعرن ۾ [[شيخ اياز]]، [[نارائڻ شيام]]، [[طالب الموليٰ]]، [[نياز همايوني]]، [[تنوير عباسي]]، [[استاد بخاري]]، [[امداد حسيني]] ۽ ٻيا شمار ٿين ٿا. [[سنڌي ٻولي]]ءَ ۾ ڪيتريون ئي اخبارون، رسالا ۽ ڪتاب پڻ ڇپجي رهيا آهن. #سرائيڪي: پاڪستان جي آباديءَ جو 10.42 سيڪڙو سرائيڪي ڳالهائيندڙ آهن، هيءَ ٻولي پنجاب جي [[ملتان]]، [[ساهيوال]]، [[اوڪاڙا]]، [[خانيوال]]، [[جهنگ ضلعو|جهنگ]]، [[گجرانوالا]]، [[فيصل آباد]]، [[چنيوٽ]] ۽ ٻين شهرن کان سواءِ سنڌ ۾ بہ وڏي پئماني تي ڳالهائي وڃي ٿي. [[خواجا غلام فريد]] سرائيڪيءَ جو اهم وڏو شاعر ٿي گذريو آهي. #بلوچي: بلوچي اڪثريت سان بلوچستان ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. بلوچيءَ جي اهم لهجن ۾ [[سرحدي رڪشاڻي]]، [[قلاتي]]، [[کاراني]]، [[مڪراني]]، [[جدگالي]] وغيره لهجا آهن. [[مست توڪلي]] ۽ [[بالاچ]]، بلوچيءَ جا اهم شاعر ٿي گذريا آهن. #براهوي (Brahvi): انگريز لسانيات جي ماهرن براهوي ٻوليءَ کي دراوڙي ٻوليءَ جي شاخ ڪوٺيو آهي، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي رد ڪندي اهو خيال ڏيکاريو آهي تہ شايد هن ٻوليءَ جو تعلق [[مهرڳڙھ]] ۾ رهندڙ سنڌو ماٿريءَ جي ماڻهن جي ڪنهن ٻوليءَ سان هجي. [[مينگل]] مشهور براهوي قبيلو آهن. سنڌي ٻولي جي ليکڪ ۽ ڪالم نگار [[حليم بروهي]] جي خيال ۾ اصلوڪي سنڌي ٻولي اصل بروهي ئي آهي. #[[هندڪو]] (Hindko): هندڪو، قديم انڊو-آرين ٻوليءَ مان نڪتل هڪ شاخ آهي، جيڪا خيبر پختونخوا، [[پشـاور]]، [[پنجاب]]، [[مانسهره]]، [[آزاد ڪشمير]]، [[ايبٽ آباد]] ۽[[هزاره]] جا اٽڪل 40 لک (4 ملين) ماڻهو ڳالهائين ٿا. هيءَ ٻولي [[سنڌي]] ۽ سرائيڪيءَ سان ويجهو لاڳاپو رکي ٿي. == توانائي == پاڪستان م 2017 جي ڪاٿي مطابق 52200000 ماڻھو بجلي جي سھولت کان محروم آھن ۽ ڪل آبادي جو 74 سيڪڙو تائين بجلي جي سھولت آھي. ان سھولت جو تناسب ۾ شھري علائقن جو 90 سيڪڙو ۽ ٻھراڙيءَ جي علائقن جو 64 سيڪڙو اچي وڃي ٿو<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان بجلي، گئس ۽ تيل درآمد ڪندڙ ملڪن م شامل آهي<ref name="سي آء اي"/>. === ائٽمي توانائي === ”[[پاڪستان انرجي ڪائونسل]]“ جو قيام پُر امن استعمال جي مقصد سان ٿيو ۽ قيام جي ٻئي سال ان جو نالو بدلائي ”[[ائٽامڪ انرجي ڪميشن]]“ رکيو ويو. هيءُ ادارو ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: پهريون تحقيقاتي ۽ ترقياتي مرڪز، ۽ ٻيون جوهري توانائي حاصل ڪرڻ جو عملي مرڪز. پهرئين مرڪز جو ذيلي ادارو آهي ”جوهري سائنس ۽ ٽيڪنالاجي“ اسلام آباد. هتي ڊسمبر 1965ع ۾ پنج ميگاواٽ جو هڪ [[جوهري ري ائڪٽر]] لڳايو ويو ۽ ان ۾ جوهري طبعيات، جوهري ڳاڻيٽي، جوهري ڪيميا، طبي طبعيات ۽ برقيات تي ڪم ٿي رهيو آهي. ٻيو جوهري توانائيءَ جو مرڪز لاهور ۾ آهي، جيڪو 1961ع ۾ قائم ٿيو. ٽيون جوهري توانائيءَ جو زرعي تحقيقاتي مرڪز [[ٽنڊو ڄام|ٽنڊي ڄام]] ۾ 1965ع ۾ قائم ٿيو، چوٿون مرڪز ميڊيڪل ريڊيو آئسوٽوپ ٽنڊوڄام آهي. پاڪستاني سائنسدانن جي ڪامياب تجربن جي بدولت، پاڪستان هن وقت دنيا جي ائٽمي طاقت رکندڙ ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو. ان ڏس ۾ شهيد ذوالفقار علي ڀُٽي پنهنجي حڪومت ۾ سائنسدانن جي همٿ افزائي ڪئي ۽ ملڪ کي ائٽمي طاقت بڻائڻ جو خواب نيٺ تڪميل تي پهتو. ويجهي ماضيءَ ۾ مئي 1998ع ڌاري پهريون ائٽمي تجربو ڪيو ويو. ان کانسواءِ ٻيا ننڍا ننڍا تحقيقي مرڪز ڪراچيءَ، ڄامشوري، ملتان، لاهور ۽ پشاور ۾ کوليا ويا آهن. جوهري توانائيءَ سان بجلي پيدا ڪرڻ جو مرڪز ڪراچيءَ ۾ قائم ڪيو ويو آهي، جيڪو 137 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪندو آهي. پاڪستان ۾ ائٽم کي ٽوڙڻ جو پهريون تجربو [[نيلور]] واري هنڌ 1965ع ۾ ڪيو ويو. انرجي ڪميشن، اعليٰ توانائيءَ جا طبعياتي مسئلن تي بہ تحقيق ۾ مصروف آهي. اهو ڪم بين الاقوامي معيار جو آهي. انهيءَ سلسلي ۾ [[ڊاڪٽر عبدالسلام]] (تڏهوڪي مشير سائنسي امور) ۽ [[ڊاڪٽر. آءِ. ايڇ عثماني]] (صدر ائٽامڪ انرجي ڪميشن) سرگرم رهيا. جوهري توانائيءَ لاءِ ڳري پاڻيءَ جي ضرورت ٿيندي آهي. قدرتي گئس مان مصنوعي ڀاڻ تيار ڪرڻ لاءِ ڪارخانن مان تيار ٿيل پاڻي حاصل ڪرڻ جو ڪم ورتو ويو آهي. ائٽمي توانائيءَ جي باري ۾ پاڪستان، روس سان ”پاڻي“ وٺڻ جو معاهدو ڪيو آهي. بجليءَ جي پيداوار کي مناسب ۽ صحيح طريقي سان پهچائڻ لاءِ اُتر ۽ ڏکڻ جي حصن ۾ ورهايو ويو آهي. اترئين حصي ۾ پنجاب، صوبو سرحد ۽ [[بهاولپور]] شامل آهن. انهن سڀني کي هڪڙي ”گرڊ“ (Grid) ۾ ملايو ويو، جنهن ۾ [[وارسڪ]]، [[مالاڪنڊ]]، [[درگئي]]، [[ڪرم ڳڙهي]]، [[رسول]]، [[شادي وال]]، [[چيچوڪي مليان]]، [[گجرانوالا]] ۽ رينالاجو [[هائيڊل بجلي گهر]]، لائلپور، ساهيوال ۽ ملتان جا [[اسٽيم بجلي گهر]] ۽ لائلپور جو [[ڊيزل بجلي گهر]]، ڏاکڻي اترين سنڌ، ڪوئيٽا ۽ قلات جي علائقن تي مشتمل آهي. پاڪستان جا اهم بجلي گهر هيٺيان آهن: #[[ملتان بجلي گهر]] #[[موبائل گئس ٽربائن، شاهدره لاهور،]] #[[ڪوئيٽا ٿرمل پاور اسٽيشن]] #[[ڄامشورو ٿرمل پاور اسٽيشن]] #[[سکر ٿرمل پاور پراجيڪٽ]] #[[لائلپور اسٽيم پاور اسٽيشن]] #[[گجرانوالا هائيڊل اسٽيشن]] #[[شادي وال هائيڊل اسٽيشن]] #[[چيچوڪي مليان هائيڊل اسٽيشن]] #[[وارسڪ پاور اسٽيشن]] #[[ڄامشورو بجلي گهر]] #[[لاکڙا پاور هائوس]] #[[ڪوٽ ادو بجلي گھر]] #حب ۽ ٻيا ڪيترائي پاور هائوس ڪم ڪري رهيا آهن. == سياحت == پاڪستان جي سرزمين جو حسن ۽ هتي جي رهواسين جو اخلاق سڄيءَ دنيا جي سياحن لاءِ ڪشش جو باعث آهي. تنهنڪري هتي سياحت لاءِ ايندڙ ٻاهرين ملڪن جي ماڻهن جو تعداد ڏينهون ڏينهن وڌندڙ آهي. 1965ع ۾ سياحت کاتي، سياحن کي سهوليتون ڏيڻ لاءِ رٿا تيار ڪئي هئي، جنهن ۾ هيٺيون ننڍيون رٿائون عمل ۾ آنديون ويون: * ملڪ جي جدا جدا حصن، جهڙوڪ گلگت، هزارا، چترال، ڪالام ۽ ناران ۾ ريسٽ هائوسن جي تعمير ۽ آمد ورفت جون سهوليتون مهيا ڪرڻ. * ڪوهه پيمائي، برف ۾ رانديون، مڇيءَ جو شڪار، وغيره. * سياحت کي ترقي ڏيڻ لاءِ ملڪ جي وڏن شهرن ۾ معلومات جا سينٽر کوليا ويا آهن، وڏن شهرن جي هوائي اڏن تي اطلاعات کاتي پاران هوٽلون کوليون ويون آهن. ٻين ملڪن ۾ نمائش لاءِ سياحت کاتو، پاڪستان بابت رنگين فلمون بہ تيار ڪندو آهي. 1966ع کي ”سياحت جو سال“ ڪري ملهايو ويو هو. پاڪستان لوازان جي بين الاقوامي ميلي ۾ شرڪت ڪئي، جنهن ۾ پنج لک ماڻهن پاڪستاني اسٽال ڏٺو، ان کان سواءِ پراگ جي نمائش ۾ پاڪستان جا خوبصورت منظر ۽ وڏيون وڏيون تصويرون موڪليون ويون، جيڪي سياحن لاءِ پُرڪشش هيون. جنوري 1967ع ۾ ”نئچرل جاگرافڪ مخزن“ ۾، ”پاڪستان اسٽوري“ جي عنوان سان هڪ باتصوير طويل مقالو شايع ڪيو ۽ نئشنل جاگرفڪ سوسائٽيءَ، واشنگٽن ۾ پاڪستاني نوادارات تي هڪ نمائش جو انتظام ڪيو. ڊسمبر 1967ع ۾ جهنگلي جانورن جي تحفظ لاءِ عالمي تنظيم جي هڪ وفد پاڪستان جو دورو ڪيو ۽ هتي جي جهنگلي جانورن تي هڪ مختصر فلم تيار ڪئي. سياحت کاتي جي درخواست تي لاڙڪاڻي ايڪسپريس جو ’موهن جو دڙو ايڪسپريس‘ نالو رکيو ويو. پاڪستان جي سرزمين قسمين قسمين نظارن جو ڏيک ڏيندڙ آهي. هتي اوچا جبل بہ آهن، زرخيز ميدان بہ آهن، رڻ پٽ بہ آهن تہ گهاٽا ٻيلا بہ آهن. گهاٽي آباديءَ وارا شهر بہ آهن تہ آثار قديمه جا دڙا، ڀڙا، ڪوٽ ۽ قلعا بہ آهن. سياحت جي لحاظ کان هيٺ ڄاڻايل ==ماڳ ۽ مڪان== پاڪستان ۾ هي ذڪر جوڳا ماڳ ۽ مڪان آهن: [[ڪراچي]]، ڀنڀور، ٺٽو، مڪلي، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، خيرپور، سکر، روهڙي، اروڙ، ڪوٽ ڏيجي، [[موهن جو دڙو]]، سيوهڻ، ڪوئيٽا، لاهور، راولپنڊي، اسلام آباد، هڙپا، ٽئڪسيلا، پشاور، مانسهره، بالاڪوٽ، شهباز ڳڙهي، مري، نٿيا گلي، ڪاغان وادي، سوات وادي، پشاور، گلگت ۽ هنزا ۽ ٻيا ڪيترائي ماڳ مڪان. [[سنڌ]] جي ثقافت کاتي بہ سياحت کي هٿي وٺرائڻ لاءِ تمام گهڻيون ڪوششون ڪيون آهن، ثقافت کاتي جي صوبائي وزير محترمه سسئي پليجو [[سنڌ]] ۾ موجود آرڪيالاجيڪل ماڳن کي وفاق کان سنڌ جي تحويل ۾ آڻارائي پنهنجي ذميوارين ۾ آندو آهي، ان کان سواءِ سنڌ حڪومت جي مدد سان گورک هِل تي تعميراتي ڪم ۽ رهائشي سهولتين جو ڪم بہ تيزيءَ سان هلندڙ آهي. == آمدرفت جا ذريعا == ملڪ ۾ آمدورفت جا 5 مکيه ذريعا آهن: ريلوي، هاءِ وي، موٽر وي، سمنڊ، درياهه ۽ هوائي رستا. '''ريلوي''': '''روڊ رستا''':مسافرن ۽ سامان، ٻنهي جي آمدورفت ۽ باربرداريءَ لاءِ ريلوي کان پوءِ وڏو ذريعو روڊ ۽ پڪا رستا آهن، جيڪي ريلوي کان وڌيڪ آرامده آهن. ڳوٺن کان مارڪيٽن تائين زرعي پيداوار، ڪارخانن تائين خام مال ۽ سڀني شهرن ۽ ڳوٺن تائين پهچڻ ۾ روڊ رستا ئي بهتر ذريعو آهن. هر پنج سالا رٿا ۾ گهڻو ڪري اوليت روڊن ۽ رستن کي ڏني پئي وئي. 1967ع جي آخر ۾ پاڪستان ۾ رستن جي ڊيگهه ٻه هزار ميل ٿي وئي. پاڪستان جي قديم ترين سڙڪ ”گرانڊ ٽرنڪ روڊ“ جي نالي سان مشهور آهي، جيڪا سورهين صدي عيسويءَ ۾ شيرشاهه سوريءَ ٺهرائي هئي. ورهاڱي وقت پاڪستان ۾ رستن جي ڪل ڊيگهه 13781 ميل هئي. انهن ۾ گهڻا رستا پنجاب ۽ سرحد صوبن ۾ هئا. 1949ع ۾ هڪڙو سينٽرل روڊ فنڊ قائم ڪيو ويو، جنهن جو 85 سيڪڙو پُلين جي تعمير ۽ 15 سيڪڙو تحقيقي ڪمن تي صرف ڪيو ويو، جن ۾ سپرهاءِ وي، نئشنل هاءِ وي ۽ موٽروي وغيره جا منصوبا شامل آهن. هن وقت ملڪ ۾ روڊن جو ڄار وڇائڻ جو سلسلو جاري آهي، ان ڏس ۾ نيشنل هاءِ وي اٿارٽي مصروف عمل آهي. '''بندرگاهه''':ملڪ جي ورهاڱي وقت پاڪستان جو اڪيلو بندر ڪراچي هو. ان جي لنگر گاهه ۽ ورڪشاپ وغيره لاءِ 2474 ايڪڙ زمين مختصر ڪئي وئي هئي. سڄي بندر جوانتظام ڪراچي پورٽ ٽرسٽ وٽ آهي. هڪ اعليٰ بندرگاهه ۾ جيڪي سهوليتون موجود هئڻ گهرجن، سي سڀ هتي موجود آهن. موجوده وقت ۾ پاڪستان جي سامونڊي ڪناري سان مڪاني طور مڇي مارڻ لاءِ ڪم ايندر مياڻيون ۽ ننڍڙا بندر بہ سڌاري وڌائي وڏن بندرگاهن ۾ تبديل ڪرڻ جي ڪوشش ٿي رهي آهي، تہ جيئن ڪراچي بندرگاهن تان جهازن جي آمدورفت تان بار گهٽجي. مثال طور گوادر، سون مياڻي، قاسم بندر ۽ ڪيٽي بندر وغيره.ھن وقت پاڪستان ۾ ٽي بندرگاھون آهن جن ۾ ڪراچي پورٽ، بن قاسم پورٽ ۽ گوادر پورٽ شامل آهن. '''ھوائي اڏا''': پاڪستان ۾ 110 ھوائي اڏا آهن جن مان 104 استعمال ۾ آھن. == نشريات == هن وقت پاڪستان ۾ 33 ريڊيو اسٽيشنون ۽ 29 ايف. ايم اسٽيشنون آهن، جيڪي: لاهور، پشاور، ڪراچي، راولپنڊي، اسلام آباد، ملتان، آزاد ڪشمير، خيرپور، حيدرآباد، ڪوئيٽا، لاڙڪاڻي، مٺي، نوابشاهه، خضدار، گلگت ۽ اسڪردو ۾ آهن، جن ۾ 20 ٻولين ۾ پروگرام نشر ڪيا ويندا آهن. جڏهن تہ ڪراچي، حيدرآباد، لاهور، اسلام آباد ۽ ٻين شهرن ۾ نجي ايم. ايف چينل بہ وڏي تعداد ۾ نشريات ڏئي رهيا آهن. ٽيليويزن: پاڪستان ۾ ٽيليويزن اسٽيشن قائم ڪرڻ جو فيصلو 1964ع ۾ ٿيو. انهيءَ سلسلي ۾ جپان جي نوپن اليڪٽرڪ ڪمپنيءَ سان معاهدو ڪيو ويو ۽ تجرباتي طور ننڍي پيماني تي ٻه ٽيليويزن اسٽيشنون قائم ڪيون ويون. 26 نومبر 1964ع تي لاهور ۾ هڪڙو يونٽ قائم ڪيو ويو. فيبروري 1965ع ۾ پنجن ڪروڙن رپين جي لاڳت سان ٽيليويزن ڪارپوريشن قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ اڌ رقم حڪومت طرفان ۽ اڌ رقم جپان ۽ برطانيا جي ڪمپنيءَ مهيا ڪئي. 1967ع ۾ ڪراچي ٽيليويزن اسٽيشن ڪم شروع ڪيو. جنوري 1967ع ۾ راولپنڊي- اسلام آباد ۾ بہ هڪ اسٽيشن قائم ڪئي ويئي. ملڪ ۾ لکين ٽيليويزن سيٽ اچي ويا. نين ڪمپنين، درآمد لائسنس ذريعي سيٽ تيار ڪرڻ شروع ڪيا. هن وقت ريڊيو وانگر ٽيليويزن ڪمرشل سروس شروع آهي. پاڪستان جي سرڪاري ٽي. وي ڪارپوريشن جو نالو پي. ٽي. وي آهي، جڏهن تہ هينئر هڪ اندازي موجب چاليهه کن نجي چئنل پڻ نشريات ڏئي رهيا آهن، تن ۾ تفريحي ۽ نيوز چينل شامل آهن. انهن ۾ سنڌي چئنل ڪي. ٽي. اين، سنڌ ٽي. وي، ڪشش ٽي. وي، مهراڻ ٽي. وي، آواز ٽي. وي، ڌرتي ٽي. وي بہ شامل آهن. == منصوبابندي ۽ ترقي == شهري ضرورت جي تڪميل لاءِ ٽائون ڪاميٽيون ۽ ميونسپالٽيون تہ ملڪ ۾ شروع کان ئي موجود هيون، پر اها ذميداري روز روز ايتري وڌندي وئي جو وڏن شهرن ۾ ”امپروومينٽ ٽرسٽ“ قائم ڪيا ويا. حڪومت طرفان پي. ڊبليو. ڊي ۽ رٿابنديءَ واري کاتي، شهرن ۾ اڏاوت جي سلسلي ۾ ذميداريون پنهنجي ذمي ڪيون. گاديءَ واري شهر جي تعمير جو ڪم ڪئپيٽل ڊيولپمينٽ اٿارٽيءَ جي سپرد هو. اهڙيءَ طرح ريلوي، ٽپال، آبپاشي وغيره جي کاتن، پنهنجن ملازمن لاءِ خود گهر اڏائڻ جو سلسلو جاري ڪيو. '''سماجي بهبود'''پاڪستان هڪ فلاحي مملڪت آهي. 1955ع ۽ 1962ع جي آئين ۾ حڪومت جو فرض قرار ڏنو ويو آهي تہ هو مذهب، ملت، رنگ ۽ نسل جي فرق کان سواءِ هر شهريءَ جي معيارِ زندگيءَ کي ترقي ڏئي، دولت جي ارتڪاز (هڪ هنڌ گڏ ٿيڻ) کي روڪي، ملڪ جي سڀني طبقن جي وچ ۾ عدل ۽ انصاف قائم ڪري. هر شخص لاءِ کاڌو، ڪپڙا، گهر، علاج ۽ تعليم جون بنيادي ضرورتون مهيا ڪري ۽ جيڪي ماڻهو جسماني نقص يا ڪنهن ٻئي سبب جي ڪري روزي ڪمائي نه سگهندا هجن، انهن جي ڪفالت ڪري. 1947ع جي ورهاڱي وقت وسيع پيماني تي لڏپلاڻ ٿي، جنهن کي حڪومت سنڀالي نه سگهي. ڪي ماڻهو پنهنجي ڪوشش سان تہ ڪي ماڻهو تعليم، صحت عامه، عدالت، زراعت ۽ امداد باهمي ۽ عوامي انجمنن ذريعي روزگار سان لڳا. پر انهيءَ سلسلي ۾ حڪومت جي اڳيان بي انتها تڪليفون هيون. سماجي بهبود جو ڪم محنت جي وزارت جي حوالي هو. هن وقت سماجي ڀلائيءَ جو الڳ کاتو ۽ وزير مقرر ڪيل آهي. پهرئين پنج ساله منصوبي (1955ع) ۾ جن ٽن مسئلن طرف خاص ڌيان ڏنو ويو، سي هئا: سماجي منصوبہ بندي، سماجي تحقيقات ۽ سماجي ڪم. 1961ع ۾ ”سوشل ويلفيئر ايجنسيز آرڊيننس“ جاري ڪيو ويو تہ جيئن نجي ادارن ۾ ڪارڪردگيءَ کي بهتر ڪيو وڃي. گداگري وڏي لعنت آهي. اسلام ان کي سختيءَ سان روڪيو آهي. ليڪن ان لاءِ ضروري آهي تہ بي پهچ ماڻهن جي حفاظت ۽ امداد جو بندوبست ڪيو وڃي. افلاس، جهالت، عصمت فروشي، گداگري، بيروزگاريءَ، ٻوڏ ۽ طوفان مان پيدا ٿيل خرابين جي ڪري ملڪ ۾ ڪيتريون ئي خرابيون پيدا ٿي رهيون آهن. جن کي دور ڪرڻ لاءِ حڪومت هڪڙي ڪميشن بہ مقرر ڪئي آهي. رٽائرڊ فوجين ۽ پٺتي پيلن جي بهبوديءَ لاءِ بہ حڪومت ڪي شعبا قائم ڪري ڇڏيا آهن. تنهن هوندي بہ سماجي بهبود جي سلسلي ۾ اڃا گهڻو ڪجهه ڪم ڪرڻو آهي. مختلف قدرتي آفتن جهڙوڪ: 2005ع واري زلزلي جي صورت ۾ پاڙيسري ملڪ پڻ مدد لاءِ فلاحي ڪم ڪن ٿا. اهڙي طرح پاڪستان بہ مختلف وقتن تي ٻين ملڪن جي مدد ڪندو رهي ٿو. == رانديون == قيام پاڪستان کان اڳ سڄي ملڪ ۾ راندين لاءِ انجمنون ۽ ڪلب موجود هئا، جن کي پوءِ منظم ڪري ’اسپورٽس ڪنٽرول بورڊ‘ قائم ڪيو ويو. هاڪي، پاڪستان جي قومي راند آهي، جڏهن تہ ڪرڪيٽ جو شمار پاڪستان جي پسنديده راندين ۾ ٿئي ٿو. پاڪستاني ٽيم دنيا جي ڪرڪيٽ راند ۾ پنهنجو نالو روشن ڪيو آهي. ڪيترائي رانديگر عالمي شهرت حاصل ڪري چڪا آهن. 1992ع ۾ پاڪستان ڪرڪيٽ جو عالمي ڪپ کٽيو هو، جڏهن تہ تازو 2010ع ۾ ٽي- ٽوئنٽي ورلڊ ڪپ ۾ پڻ پاڪستان جي سوڀ ٿي. چيو وڃي ٿو تہ ٽوئنٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ جو آغاز بہ ڪراچيءَ (پاڪستان) کان ٿيو، هن وقت ٽوئنٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ مئچون پوري دنيا ۾ پسند ڪيون وڃن ٿيون. هاڪيءَ کي بہ قومي راندين جو درجو حاصل آهي. گذريل پنجاهه سالن ۾ پاڪسـتان جي هاڪي ٽيم اولمپڪ گرائونڊ ۾ پـاڻ مڃـائي چڪي آهي. اسڪـوائـش بـه دنـيــا جـي مشـهـور رانـد آهي. پاڪستاني رانديگر هن وقت تائين سڄيءَ دنيا ۾ چئمپين آهن. فوٽ بال ۽ ٽينس رانديون بہ پاڪستان ۾ هلنديون آهن. ديسي راندين ۾ پنجاب جي ڪُـشتي، سـنـڌ ۽ بـلـوچسـتان جي مـلـهه ۽ ڪوڏي ڪـوڏي قـومي راندين ۾ شامل آهن. سنڌ ۽ پنجاب جون ٽيمون ”ڪوڏي ڪوڏي“ يا ڪٻڊيءَ جي مقابلن ۾ هڪٻئي جي سامهون هونديون آهن. گهوڙن جي ريس، ڪراچي، لاهور ۽ راولپنڊيءَ ۾ ٿيندي آهي، ان لاءِ خاص ميدان آهن. ريس ۾ کٽيندڙ گهوڙي کي قائداعظم گولڊ ڪپ ۽ هزارين رپيا ڏنا ويندا آهن. گهوڙن جي ٻي راند ”پولو“ آهي، جيڪا فقط گلگت ۾ کيڏي ويندي آهي. گولف بہ پاڪستان جي دل پسند راندين ۾ شمار ٿئي ٿي. جڏهن تہ فٽبال جا بہ ڪيترائي بهترين رانديگر ملڪ ۾ موجود آهن. ==فن تعمیر== [[فائل:Badshahi Masjid - Side View.jpg|200px|thumb|کاٻو|بادشاھي مسجد، لاھور]] ==آبادي جي جوڙجڪ== ===ٻوليون=== پاڪستان ۾ درزنن ۾ ٻوليون ڳالهائجن ٿيون. ملڪ جون ٻه سرڪاري ٻوليون [[اردو ٻولي|اردو]] ۽ انگريزي آهن<ref>{{cite web |url=http://time.com/3975587/pakistan-english-urdu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160521083507/http://time.com/3975587/pakistan-english-urdu/ |date=2016-05-21 }} |title=Why Pakistan Is Replacing English With Urdu |author=Aditya Agrawal |date=28 July 2015 |publisher=Time, Inc.</ref>|accessdate=21 April 2016}}. انگريزي ٻولي اڃا تائين پاڪستان جي [[wikt:elite|اشرافيه]] طبقي ۾ ۽ حڪومت جي اڪثر [[Ministry (وزارت (حڪومتي شعبو)|وزارتن]] ۾ استعمال ٿيندي رهي ٿي. پاڪستان ۾ ڳالهائجندڙ ٻين اهم ٻولين ۾ [[سرائيڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[ھندڪو ٻولي|هندڪو]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براھوي ٻولي|براهوي]]، [[کوور|کوور]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]] ۽ ڪيترين ئي [[پاڪستان جون ٻوليون| ٻيون]] ٻوليون شامل آهن. ان کان علاوه، [[شينا ٻولي|شينا]] به پاڪستان جي علائقائي ٻولين مان هڪ آهي، جيڪا خاص طور تي [[گلگت-بلتستان]] ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. ===مذهب=== {{bar box |title=پاڪستان ۾ مذهب |titlebar=#ddd |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[پاڪستان ۾ اسلام|سني اسلام]]|#009000|75}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ اسلام|شيعه اسلام]]|#009550|20}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ ھندو مت|هندومت]]|#FF4500|2.1}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|#9955BB|1.3}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ احمدي|احمدي]]|#FF3000|0.2}} {{bar percent|[[پاڪستان جا مذھب|باقيئ ٻيا]]|#FF4000|0.3}} }} پاڪستان جي آبادي جو وڏو حصو (تقريباً 90 کان 95 سيڪڙو) [[مسلمان| مسلمانن]] تي مشتمل آهي<ref>{{Cite web|title=Muslim Population By Country|url=https://www.worldatlas.com/articles/countries-with-the-largest-muslim-populations.html|access-date=2021-06-09|website=WorldAtlas|date=8 March 2019}}</ref>. انهن مان [[ڏني مذھب|سني]] مسلمان ملڪ جي آبادي جو لڳ ڀڳ 70–75 سيڪڙو آهن، جڏهن⁠تہ [[شيعہ مذھب|شيعه]] مسلمانن جو تناسب 20–25 سيڪڙو آهي. پاڪستان ۾ ٻين مذهبن جا پوئلڳ پڻ موجود آهن، جن ۾ [[عيسائيت]]، [[هندومت]]، [[سک مت]]، [[زرتشتي مت]]، [[بھائي مذھب|بهائي مذهب]]، ذڪريت، [[احمدي مذھب|احمدي]]، [[يهوديت]]، [[ٻڌ مت]] ۽ [[قدرتي عقيدا]] شامل آهن<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Iftikhar A.|date=2018-05-28|title=Number of non-Muslim voters in Pakistan shows rise of over 30pc|url=https://www.dawn.com/news/1410442|access-date=2023-11- 27|website=DAWN.COM}}</ref>. [[برطانوي هندستان]] جي خاتمي کان پوءِ نئين ٺهندڙ پاڪستاني رياست ۾ [[هندومت]] جي سياسي حيثيت گهٽجي وئي، پر ان باوجود هن مذهب پاڪستان جي ثقافت، سياست ۽ علائقائي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. حقيقت ۾، پاڪستان دنيا ۾ هندن جي آبادي جي لحاظ کان چوٿين وڏي ملڪ طور سڃاتو وڃي ٿو. لفظ '''"انڊو-"''' يا '''"ھندو"'''—جنهن مان '''ھندتوا''', '''ھندي''', '''انڊيا''' ۽ '''انڊونيشيا''' جهڙا لفظ ٺهيا—اصل ۾ ڪلاسڪي فارسي لفظ '''"هندو / Hindū"''' مان نڪتل آهي، جيڪو وچين فارسي جي صورت "'''Hindūk/Hindūg'''" وسيلي، قديم پروٽو-فارسي لفظ '''"𐏃𐎡𐎯𐎢𐏁 / Hindo"''' تائين وڃي ٿو<ref>{{Cite web|last=Mahmood|first=Parvez|date=2019-05-25|title='We the people of Pakistan, irrespective of religion, are the true Indians'|url=https://theprint.in/opinion/we-the-people-of-pakistan-irrespective-of-religion-are-the-true-indians/240771/|access- date=2024-09-.30|website=ThePrint}}</ref>. هي اصطلاح [[Sindh|سنڌ]] ۽ [[Indus River|سنڌو درياهه]] (Sindhu) سان لاڳاپيل آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته "هندو" جو تصور جغرافيائي ۽ تاريخي طور سنڌو ماٿري سان جڙيل رهيو آهي<ref>{{cite web|url=https://www.etymonline.com/word/Hindu|title=Hindu (noun)|publisher=Online Etymological Dictionary}}{{Cite web|url=https://www.etymonline.com/word/Hinduism|title=Hinduism {{!}} Etymology of Hinduism by etymonline|publisher=Online Etymological Dictionary}}{{Cite web|url=https://www.etymonline.com/word/Hindi|title=Hindi {{!}} Etymology of the name Hindi by etymonline|publisher=Online Etymological Dictionary}}{{Cite web|url=https://www.etymonline.com/word/Indonesia|title=Indonesia {{!}} Etymology of Indonesia by etymonline|publisher=Online Etymological Dictionary}}</ref>. سنڌو درياهه [[هندومت]] جي مقدس درياهن مان هڪ آهي، جنهن سبب ڪيترن محققن جي خيال ۾ پاڪستان—خاص طور تي سنڌ—هندومت جي ابتدا ۽ ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 40 کان 100 لک هندو رهن ٿا، جن مان گهڻا [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] ۽ [[سنڌ]] ۾ آباد آهن، جيڪي قديم طور تي ويدن جي سرزمين طور سڃاتل آهن<ref>{{Cite web|title=The Hindus in Sindh|url=https://hal.science/hal-03959098/document|access-date=27 Nov 2023|website=Archive ouverte HAL}}</ref>. ==قومي نشان== اسلامي ملڪن ۾ [[انڊونيشيا]] کانپوء ٻيون نمبر وڏو ملڪ آهي. ان جي پکيڙ [[آزاد ڪشمير]] ۽ [[گلگت بلتستان]] سميت <small>'''8,80,940'''</small> چورس ڪلوميٽر آھي. پکيڙ ۾ ھي ملڪ دنيا جو 34ھون وڏو ملڪ آهي. دنيا ۾ <small>'''7هين'''</small> وڏي فوج پاڪستان وٽ آهي. هن جو گادي جو هنڌ سال <small>'''1960ع'''</small> تائين [[ڪراچي]] ھيو جنھن بعد نئون شھر [[اسلام آباد]] ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. پاڪستان جي آبادي ۽ پکيڙ ۾ سڀ کان وڏو شھر [[ڪراچي]] ۽ ٻئين نمبر تي [[لاھور]] آھي. پاڪستان ننڍي کنڊ جي مسلمانن لاءِ ڌار وطن طور <small>'''14'''</small> <small>'''آگسٽ'''</small> <small>'''1947ع'''</small> تي وجود ۾ آيو. ان جو اعلان <small>'''14'''</small> <small>'''آگسٽ'''</small> رات جو ٻارهين بجي ريڊيو پاڪستان جي ذريعي ڪيو ويو. <small>'''23 مارچ 1956ع'''</small> ۾ پاڪستان ريپبلڪ بڻيو ۽ کيس <small>'''اسلامي جمھوريه پاڪستان'''</small> جو نالو ڏنو ويو. پاڪستان ۽ انڊيا وچ ۾ [[ڪشمير]] ھڪ تڪراري علائقو آهي جنھن تي ٻنھي ملڪن وچ ۾ جنگون پڻ لڳي چڪيون آهن. ==گيلري== {| class="infobox borderless" |+ پاڪستان جا قومي اھڃاڻ (سرڪاري) |- !'''قومي جانور''' | [[مارخور]] | [[فائل:Markhor.jpg|50px]] |- ! '''قومي پکي''' | [[چڪور]] | [[فائل:Keklik.jpg|50px]] |- ! '''قومي وڻ''' | [[چيل|سيڊرس ديودارا]] | [[فائل:Pedrengo cedro nel parco Frizzoni.jpg|50px]] |- ! '''قومي گل''' | [[ياسمين (گل)|گل ياسمين]] | [[فائل:Jasminum officinale.JPG|50px]] |- ! '''قومي ورثي وارو رياستي جانور''' | [[برفاني چيتو]] | [[فائل:Snow Leopard 13.jpg|50px]] |- ! '''قومي ورثي وارو رياستي پکي''' | [[شاھين باز]] | [[فائل:Vándorsólyom.JPG|50px]] |- ! '''پاڻي وارو قومي جانور''' | [[سنڌوندي واري ڊالفن]] | [[فائل:Platanista gangetica.jpg|50px]] |- ! '''قومي ريڙهيون پائيندڙ جاندار''' | [[سنڌوندي جو واڳون]] | [[فائل:Persiancrocodile.jpg|50px]] |- ! '''قومي مڇي''' | [[سونھري مھسير]] | [[فائل:Mahasher.JPG|50px]] |- ! '''قومي خشڪي۽ ہاڻي وارو جانور ''' | [[سنڌو ماٿري وارو ڏيڏر]] | [[فائل:Bufo stomaticus04.jpg|50px]] |- ! '''قومي پوپٽ''' | [[مماٿيما ايمبڪا|ھندي واڱڻائي شھنشاھ]] | [[فائل:VB 023 Indian Purple Emperor.jpg|50px]] |- ! '''قومي ميوو''' | [[انب]] | [[فائل:Chaunsa.JPG|50px]] |- ! '''قومي پوک''' | [[ڪمند]] | [[فائل:Shentu - rural landscape east of Shanwei cun - P1260072.JPG|50px]] |- ! '''قومي مشروب''' | [[ڪماد|ڪماد جو رس]] | [[فائل:Sugarcanejuice.jpg|50px]] |- ! '''قومي ڀاڄي''' | [[ڀينڊي]] | [[فائل:Bucket of raw okra pods.jpg|50px]] |- ! '''قومي طعام''' | [[برياني]] (وڏي گوشت واري) | [[فائل:Bukhari Rice ارز بخاري بالدجاج.JPG|50px]] |- ! '''قومي راند''' | [[ھاڪي]] (ميداني) | [[فائل:HOCKEY ARGENTINA PAKISTAN.jpg|50px]] |- ! '''قومي لباس''' | [[شلوار قميص]] | [[فائل:Zainab Chottani with her show stoppers.jpg|50px]] |- ! '''قومي مسجد''' | [[فيصل مسجد]]، [[اسلام آباد]] | [[فائل:Shah Faisal Mosque (Islamabad, Pakistan).jpg |50px]] |- ! '''قومي مقبرو''' | [[مزار قائد]]، [[ڪراچي]] | [[فائل: Mazar-E-Quaid.jpg|50px]] |- ! '''قومي ندي''' | [[سنڌو درياھ]] | [[فائل:Indus river from karakouram highway.jpg|50px]] |- ! '''قومي جبل''' | [[ڪي 2|K-2]] | [[فائل:K2, Mount Godwin Austen, Chogori, Savage Mountain.jpg|50px]] |- |} ==پڻ ڏسو== {{flagicon|Pakistan}} [[:باب:پاڪستان]] * [[پاڪستان جي حڪومت]] * [[پاڪستان جا انتظامي ايڪا]] * [[پاڪستان جي ثقافت]] * [[پاڪستان جي معيشت]] * [[پاڪستان جي جاگرافي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/ Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110014011/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/ |date=2021-01-10 }} at [[:en:The World Factbook|CIA World Factbook]] {{Pakistan topics}} {{Geography of Pakistan}} {{Asia}} {{authority control}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاق]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون]] [[زمرو:اردو ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:پنجابي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:سنڌي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:پشتو ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:بلوچي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:براهوي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڪشميري ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:1947ع ۾ ايشيا قائم ٿيڻ وارا]] [[زمرو:1947ع ۾ ايشيا قائم ٿيڻ وارا ادارا ۽ ملڪ]] ==حوالا== {{حوالا}} jijwwa60otqpg15wnpz0bvt6ow88bkm 376332 376331 2026-05-07T23:17:08Z Intisar Ali 8681 /* سياسي نظام */ 376332 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|فيبروري 2021}} {{Infobox country | conventional_long_name = اسلامي جمھوريه پاڪستان | common_name = پاڪستان | native_name = {{native name|ur|{{nobold|{{Nastaliq|اسلامی جمہوریہ پاكستان}}}}|italics=off}}<br/><small>{{transl|اردو|ALA-LC|''Islāmī Jumhūriyah Pākistān''}}</small><ref name="LatinSpelling">{{cite book|author=James Minahan|title=The Complete Guide to National Symbols and Emblems [2 Volumes]|date=23 December 2009|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-34497-8|page=141}}</ref> | image_flag = Flag of Pakistan.svg | image_coat = Coat of arms of Pakistan.svg | symbol_type = [[پاڪستان جو نسبتي نشان|نسبتي نشان]] | national_motto = '''ايمان، اتحاد، تنظيم''' <br/> "Faith, Unity, Discipline"<ref name="The State Emblem">{{cite web |title=The State Emblem |url=http://www.infopak.gov.pk/Eemblem.aspx |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070701023430/http://www.infopak.gov.pk/Eemblem.aspx |archivedate=1 July 2007 |publisher=Ministry of Information and Broadcasting, [[پاڪستان حڪومت]]. |accessdate=18 December 2013}}</ref> | national_anthem = ''[[پاڪستان جو قومي ترانو|پاڪ سرزمين شادباد]] <br/>[[فائل:Pakistan anthem - United States Navy Band.ogg]] | image_map = Pakistan (orthographic projection).svg | map_width = 280px | map_caption = پاڪستاني اختيار وارو علائقو چٽي سائي رنگ سان ڏيکاريل ۽ اختيار کان ٻاهر علائقو ھلڪي سائي رنگ سان ڏيکاريل | capital = [[اسلام آباد]] | coordinates = {{Coord|33|40|N|73|10|E|type:city}} | largest_city = [[ڪراچي]]<br/>{{small|{{coord|24|51|36|N|67|00|36|E|display=inline}}}} | official_languages = [[اردو]]<ref>{{cite web|title=SC orders immediate implementation of Urdu as official language|url=http://tribune.com.pk/story/952913/sc-orders-implementation-of-urdu-as-official-language/|publisher=[[The Express Tribune]]|date=7 September 2015|accessdate=8 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Pakistan to replace English with Urdu as official language|url=http://tribune.com.pk/story/928480/pakistan-to-replace-english-with-urdu-as-official-language/|publisher=[[The Express Tribune]]|date=29 July 2015|accessdate=8 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/288574-PM-approves-implementation-of-Urdu-language-in-gov|title=PM approves implementation of Urdu language in govt departments – Pakistan – Dunya News|work=dunyanews.tv}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1193624|title=PM, president to deliver speeches in Urdu on foreign trips, SC told|author=Irfan Haider|work=dawn.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thenewsteller.com/pakistan/govt-submits-plan-to-supreme-court-to-promote-urdu-as-official-language/19569/|title=Govt. submits plan to Supreme Court to promote Urdu as official language|work=The News Teller}}</ref><br/>[[پاڪستان ۾ انگريزي|انگريزي]] | national_languages = [[اردو]] | languages_type = مقامي ٻوليون | languages = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]], [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[براھوي ٻولي|براھوي]]، [[شينا ٻولي|شينا]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[بروشسڪي]]، [[يدغه ٻولي|يدغه]]، [[داميلي ٻولي|داميلي]]، [[ڪيلاشه ٻولي|ڪيلاشه]]، [[گوار-باتي ٻولي|گوار-باتي]]، [[ڊوماڪي ٻولي|ڊوماڪي]]<ref>{{cite web|title=Population by Mother Tongue |url=http://www.census.gov.pk/MotherTongue.htm |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan |accessdate=28 December 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912021653/http://www.census.gov.pk/MotherTongue.htm |archivedate=12 September 2011}}</ref> | ethnic_groups = 44.68% [[پنجابي ماڻھو|پنجابي]]<br/>15.42% [[پختون ماڻھو|پختون]]<br/>14.1% [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]]<br/>8.38% [[سرائڪي ماڻھو|سرائڪي]]<br/>7.57% [[اردو ڳالهائيندڙ سنڌي]]<br/>3.57% [[بلوچ ماڻھو|بلوچ]]<br> 1.85% [[هندو]]<br> 6.28% ٻيا<ref name="cia"> [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html "Pakistan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |date=2020-05-24 }} The World Factbook — Central Intelligence Agency.</ref> | ethnic_groups_year = 2016 | religion = 96.4% [[اسلام]] {{small|(سرڪاري)}} <br/>3.6% ۽ ٻيا<ref name="cia"/> | demonym = [[پاڪستاني]] | government_type = [[وفاق|وفاقي]] [[پارلياماني نظام|پارليامينٽري]] [[ريپبلڪ|آئيني جمھوريت]] | leader_title1 = [[پاڪستان جا صدر|صدر]] | leader_name1 = [[آصف علي زرداري]] | leader_title2 = [[پاڪستان جا وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[شهباز شريف]] | leader_title3 = [[پاڪستان جي سينيٽ جا چيئرمين|سينيٽ جو چيئرمين]] | leader_name3 = [[يوسف رضا گيلاني]] | leader_title4 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا اسپيڪر|قومي اسيمبليءَ جو اسپيڪر]] | leader_name4 = [[اياز صادق]] | leader_title5 = [[پاڪستان جا چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name5 = [[يحييٰ آفريدي]] | legislature = ''[[پاڪستان جي پارليامينٽ|مجلس شورہ]]'' | upper_house = [[پاڪستان جي سينيٽ|سينيٽ]] | lower_house = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = آزادي | sovereignty_note = [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] کان | established_event1 = {{nowrap|[[الله آباد تقرير|خيال]]}}<ref>{{cite web|url=http://www.allamaiqbal.com/publications/journals/review/oct83/2.htm|title= THE CONCEPT OF PAKISTAN IN THE LIGHT OF IQBAL's ADDRESS AT ALLAHABAD | author=Ehsan Rashid| year=1977|publisher=Iqbal Memorial Talks |accessdate=5 March 2014}} Ehsan Rashid explains how concept of Pakistan and Iqbal's Allahabad address are interlinked.</ref> | established_date1 = 29 ڊسمبر 1930ع | established_event2 = {{nowrap|[[پاڪستان جو ٺھراءُ|ٺھراءُ]]}} | established_date2 = 28 جنوري 1933ع | established_event3 = {{nowrap|[[لاھور ٺھراء|ٺھراءُ]]}} | established_date3 = 23 مارچ، 1940ع | established_event4 = [[ڊومينين]] | established_date4 = 14 آگسٽ 1947ع | established_event5 = جمهوريا جو قيام | established_date5 = 23 مارچ 1956ع | area_km2 = 881,913 | area_footnote = {{efn|"Includes data for Pakistani territories of Kashmir; [[آزاد ڪشمير]] ({{convert|13297|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}) and [[گلگت بلتستان]] ({{convert|72520|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}).<ref>{{cite web|url=http://www.geohive.com/cntry/pakistan.aspx |title=Pakistan statistics |publisher=Geohive |accessdate=20 April 2013}}</ref> Excluding these territories would produce an area figure of {{convert|796,095|km2|sqmi|abbr=on}}."}}<ref>{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/as/pk/where-is-pakistan.html|title=Where is Pakistan?|author=|date=|work=worldatlas.com}}</ref> | area_rank = 33ھون | area_sq_mi = 307,374 | percent_water = 2.86 | population_estimate = 24,14,99,431 <ref name="cia"/> | population_estimate_year = 2025ع | population_estimate_rank = 5ھون | population_density_km2 = 273.8 | population_density_sq_mi = 709.1 | population_density_rank = 56ھون | GDP_PPP = 1.584 تريلين آمريڪي ڊالر<ref name="imf2">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=78&pr.y=18&sy=2014&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=564&s=NGDP_RPCH,NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC&grp=0&a=| title=Pakistan | publisher=International Monetary Fund | accessdate=15 January 2017}}</ref><nowiki>}}</nowiki> | GDP_PPP_year = 2024ع | GDP_PPP_rank = 24هون | GDP_PPP_per_capita = 6,715 آمريڪي ڊالر<ref name="imf2"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 137ھون | GDP_nominal = 374.595 ارب آمريڪي ڊالر <ref name="imf2"/><nowiki>}}</nowiki> | GDP_nominal_year = 2024ع | GDP_nominal_rank = 43ھون | GDP_nominal_per_capita = 1,588 آمريڪي ڊالر<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 143ھون | Gini = 29.6<!--number only--> | Gini_year = 2018ع | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?end=2013&locations=PK&start=1987&view=chart |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=World Bank |accessdate=28 February 2017}}</ref> | Gini_rank = 168هون | HDI = 0.544 <!--number only-->| HDI_year = 2023ع <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year-->| HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |title=2015 Human Development Report |date=2015 |accessdate=17 December 2015 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> | HDI_rank = 147ھون | currency = [[پاڪستاني رپيو]] (₨) | currency_code = PKR | time_zone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5^b | drives_on = کاٻو پاسو <ref>{{cite news |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_28-7-2005_pg3_5 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120110085150/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_28-7-2005_pg3_5 |archivedate=10 January 2012 |title=Driving—the good, the bad and the ugly |author=Miguel Loureiro |date=28 July 2005 |work=Daily Times |accessdate=6 February 2014 |location=Pakistan}}</ref> | calling_code = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|+92]] | cctld = [[.pk]] | official_website = {{URL|http://www.pakistan.gov.pk/}} | footnote_a = | footnote_b = | area_magnitude = }} '''پاڪستان''' (Pakistan)، سرڪاري طور تي اسلامي جمھوريه پاڪستان (Islamic Republic of Pakistan؛ اردو: <small>'''اسلامی جمہوریہ پاکستان'''</small>)، [[ڏکڻ ايشيا]] جي ننڍي کنڊ ۾ هڪ ملڪ آهي. اهو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي، جنهن جي آبادي 24 ڪروڙ 15 لک کان وڌيڪ آهي ۽ سال 2023ع تائين ٻيو نمبر وڏو مسلمان آبادي وارو ملڪ آهي. [[اسلام آباد]] ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ آهي، جڏهن ته [[ڪراچي]] ان جو سڀ کان وڏو شهر ۽ مالي مرڪز آهي. پاڪستان 8,80,940 چورس ڪلوميٽر جي پکيڙ سان، 33هون وڏو ملڪ آهي. ان جون سامونڊي سرحدون ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[عمان جي نار]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ سر ڪريڪ سان گھيريل آهن، جڏهن زميني سرحدون، اوڀر ۾ [[ڀارت]]، اولهه ۾ [[افغانستان]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[ايران]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[چين]] سان لڳل آهن. اهو پڻ عمان جي نار ۾ [[اومان|عمان]] سان هڪ سامونڊي سرحد شيئر ڪري ٿو، جڏهن کي اتر اولهه ۾ افغانستان جي هڪ تنگ پٽي، [[واخان ڪوريڊور]]، هن کي [[وچ ايشيا]] جي ملڪ، [[تاجڪستان]] کان الڳ ڪندي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. پاڪستان ڪيترن ئي قديم ثقافتن جو مرڪز آهي، جنهن ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ [[مهرڳڙھه|مهرڳڙهه]] جو 8,500 سال پراڻو، جديد پٿر جي دور (Nulithic) جو ماڳ، ڪانسي دور جي [[سنڌو ماٿري|سنڌو ماٿري جي تهذيب]] ۽ قديم [[گندھارا|گنڌارا تهذيب]] شامل آهن. پاڪستان جي جديد رياست کي ٺهندڙ علائقا ڪيترن ئي سلطنتن ۽ خاندانن جي دائري ۾ هئا، جن ۾ هخامنشي، موريا، ڪشان، گپتا، اموي خلافت، هندو شاهي، دهلي سلطنت، سما ۽ شاهميري ۽ مغل دور شامل آهن. انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا مطابق پاڪستان قدرتي بناوتن جي انتهائي گهڻ رخي تنوع تي مشتمل ملڪ آهي. ملڪ جي اتر اولهه ۾ اوچن پامير جبلن ۽ قراقرم سلسلي کان شروعات ٿئي ٿي، جتان ڪيترن ئي جبلستاني سلسلن، پيچيده وادين ۽ غير آباد پليٽن مان گذرندي، هي علائقو ڏکڻ طرف زرخيز ۽ هموار سنڌو درياهه جي ميدان تائين پهچي ٿو، جيڪو آخرڪار عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. پاڪستان ۾ قديم ريشم واٽ (Silk Road) جو هڪ اهم حصو ۽ خيبر لنگهه پڻ شامل آهن، جيڪو صديون گذرڻ سان ٻاهرين اثرن کي هڪ حد تائين الڳ رهندڙ برصغير ڏانهن آڻڻ جو ذريعو رهيو آهي. پاڪستان جي انتظام هيٺ ڪشمير واري علائقي ۾ واقع ڪي ٽو (K2) ۽ نانگا پربت جهڙا اوچا جبل عالمي سطح تي جبلن تي چڙهڻ وارن لاءِ وڏو چيلينج سمجهيا وڃن ٿا. سنڌو درياهه، جيڪو ملڪ جي حياتيءَ جي شريان آهي، ان جي ڪناري تي موهن جي دڙي جو قديم آثار واقع آهي، جيڪو انساني تهذيب جي ابتدائي مرڪزن مان هڪ شمار ٿئي ٿو<ref name=" برٽانيڪا">{{Cite news|title=https://www.britannica.com/place/Pakistan }}</ref>. انهيءَ قدرتي عظمت جي باوجود، پاڪستان سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي حوالي سان گهڻن چئلينجن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. ملڪ جي قيام وقت ان کي هڪ پارلياماني جمهوريت طور ترتيب ڏنو ويو هو، جيڪا سيڪيولر خيالن جي حمايت ڪندي هئي، پر وقت سان گڏ ملڪ ڪيترين فوجي بغاوتن مان گذريو. نتيجي طور، مذهب—خاص طور سني اسلام جي قدرن سان وابستگي—سياسي قيادت کي پرکڻ جو اهم معيار بڻجي وئي آهي. ان کان علاوه، اتر پاڪستان جا ڪجهه علائقا، خاص طور خيبر پختونخوا جا اهي حصا جيڪي اڳ وفاقي انتظام هيٺ قبائلي علائقا (فاٽا) سڏبا هئا، 2001ع ۾ افغانستان تي آمريڪي حملي کان پوءِ مختلف شدت پسند اسلامي گروهن، جن ۾ پاڙيسري افغانستان جا طالبان به شامل آهن، لاءِ پناهگاهه بڻجي ويا. ملڪ جي مختلف حصن ۾ وقت بوقت نسلي، مذهبي ۽ سماجي تڪرار اڀرندا رهيا آهن، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن انهن علائقن کي مرڪزي اختيارين لاءِ عملي طور ناقابلِ حڪمراني بڻائي ڇڏين ٿا، جڏهن ته مذهبي اقليتن خلاف تشدد جا واقعا پڻ وڌندا رهيا آهن<ref name=" برٽانيڪا"/>. 1947ع ۾ ورهاڱي وقت، لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ مسلمان پناهگير هندستان مان پنهنجا گهر ڇڏي پاڪستان لڏي آيا، جن مان اٽڪل اسي لک مغربي پاڪستان ۾ آباد ٿيا. ان جي مقابلي ۾، لڳ ڀڳ ايتري ئي تعداد ۾ هندو ۽ سک آبادي انهن علائقن مان، جيڪي پاڪستان جو حصو بڻيا، لڏي هندستان هلي وئي. اڳين تاريخي هجرتن جي ڀيٽ ۾، جيڪي صدين تي پکڙيل هيون، اهي افراتفريءَ ڀريون آباديءَ جون لڏپلاڻون هڪ سال کان به گهٽ عرصي ۾ ٿي ويون. انهن واقعن جا اثر برصغير جي زندگيءَ تي اڄ تائين محسوس ڪيا وڃن ٿا، خاص طور پاڪستان ۽ هندستان جي وچ ۾ جاري رقابتن جي صورت ۾. ٻنهي ملڪن وچ ۾ چار جنگيون ٿي چڪيون آهن، جن مان ٽي (1948–49ع، 1965ع ۽ 1999ع) ڪشمير جي مسئلي تي وڙهيون ويون. 1998ع کان وٺي ٻنهي ملڪن وٽ ايٽمي هٿيار پڻ موجود آهن، جنهن سبب ٻنهي جي وچ ۾ تڪرار ۽ ڇڪتاڻ وڌيڪ شدت اختيار ڪري وئي آهي<ref name=" برٽانيڪا/>. [[پاڪستان جي تاريخ|پاڪستان تحريڪ]]، جيڪا برطانوي هندستان جي مسلمانن لاءِ وطن جي ڳولا ڪري رهي هئي ۽ آل انڊيا مسلم ليگ پاران سال 1946ع ۾ چونڊ ۾ ڪاميابين جي ذريعي وڌيڪ اعتماد حاصل ڪيو، پاڪستان 1947ع ۾ برطانوي هندستاني سلطنت جي ورهاڱي کان پوءِ آزادي حاصل ڪئي، جنهن پنهنجي مسلم اڪثريتي علائقن کي الڳ رياست جو درجو ڏنو ۽ ان سان گڏ هڪ بي مثال وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ۽ جاني نقصان پڻ ٿيو. شروعاتي طور تي برطانوي دولت مشترڪه جو هڪ ماتحت، پاڪستان سرڪاري طور تي 1956 ۾ پنهنجو آئين تيار ڪيو ۽ هڪ اعلان ڪيل اسلامي جمهوريه طور اڀريو. دنيا جي ستين وڏي هٿياربند فوج سان، پاڪستان کي هڪ وچولي طاقت وارو ملڪ سمجهيو ويندو آهي. اها هڪ اعلان ڪيل ايٽمي هٿيارن واري رياست ۽ هڪ وڏي ۽ تيزي سان وڌندڙ وچولي طبقي سان، اڀرندڙ ۽ ترقي ڪندڙ معيشتن ۾ شمار ٿئي ٿو. آزادي کان وٺي پاڪستان جي سياسي تاريخ اهم معاشي ۽ فوجي ترقي جي دورن سان گڏوگڏ سياسي ۽ معاشي عدم استحڪام جي دورن سان نمايان رهي آهي. پاڪستان نسلي ۽ لساني طور تي هڪ متنوع ملڪ آهي ۽ هڪ متنوع جاگرافي ۽ جهنگلي جيوت رکي ٿو. ملڪ کي ڪيترن ئي چئلينجن جو سامهون آهي، جن ۾ ناخواندگي، ڪرپشن ۽ دهشتگردي شامل آهن. پاڪستان گڏيل قومن، شنگھائي تعاون تنظيم (SCO)، اسلامي تعاون تنظيم (OIC)، قومن جي دولت مشترڪه، علائقائي تعاون لاءِ ڏکڻ ايشيائي ايسوسيئيشن ۽ دهشتگردي جي انسداد لاء اسلامي فوجي اتحاد جو ميمبر آهي ۽ آمريڪا طرفان هڪ اهم غير نيٽو اتحادي طور نامزد ڪيو ويو آهي. == نالو ۽ قومي ترانو == پاڪستان لفظ ٻن لفظن پاڪ ۽ ستان ( جاء يا ملڪ) مان نڪتل آھي. پاڪستان لفظ جي معني آهي پاڪ جاء. اھو نالو 28 جنوري 1933 ۾ برطانيا م ھڪ مسلمان شاگرد چوڌري رحمت علي پاران ھڪ پمفليٽ "ھاڻي يا ڪڏھن بہ نه" ۾ ڏنو ھيو<ref name="nowornever">{{cite web|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/txt_rahmatali_1933.html|title=Now or never: Are we to live or perish for ever?|author=Choudhary Rahmat Ali|publisher=Columbia University|date=28 January 1933|accessdate=4 December 2007}}</ref>.<br> پاڪستان جي قومي تراني لاءِ ڏسو: *[[پاڪستان جو قومي ترانو]] *[[پاڪستان جو ترانو]] === قومي جھنڊو === پاڪستان جو موجوده جھنڊو [[سيد اميرالدين قدوائي]] ڊزائين ڪيو. ان جو بنياد مسلم ليگ جي اصل جھنڊي کي بڻايو ويو. آزادي کان ڪجهه ڏينھن اڳ 8 آگسٽ 1947 ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي ان جي قومي پرچم طور منظوري ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. جھنڊي ۾ اڇو رنگ غير مسلم اقليت جي ۽ تيز سائو رنگ مسلم اڪثريت جي نمائندگي ڪري ٿو. ھلال ترقي جي ۽ پنج ڪنڊو تارو روشني ۽ علم جي نمائندگي ڪري ٿو. ==تاريخ== ===تاريخ کان اڳ ۽ قديم تاريخ=== ڏکڻ ايشيا ۾ ڪجهه قديم انساني تهذيبون موجوده پاڪستان کي گهيريل علائقن مان پيدا ٿيون. علائقي ۾ سڀ کان پهريان ڄاتل سڃاتل رهواسي هيٺين پيليوليٿڪ دوران سواني هئا، جنهن جا نوادرات پنجاب جي سوان وادي مان مليا آهن. ===سنڌو ندي واري تھذيب=== [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|150px|کاٻو|موئن جو دڙو مان مليل انڊس پريسٽ ڪنگ يا مذھبي بادشاھ جو پتلو]] سنڌو ندي جي تھذيب ميسوپوٽيميا ۽ نيل ندي جي تھذيبن جي مقابلي واري دنيا جي شروعاتي تھذيبن منجھان ھڪ آھي، سنڌو ماٿريء جو علائقو، جيڪو موجوده پاڪستان جي گھڻي حصي کي ڍڪي ٿو، ڪيترن ئي مسلسل قديم ثقافتن جو هنڌ هو، جنهن ۾ جديد پٿر جو دور (7000-4300 ق.م.) کان وٺي سنڌو ماٿري تهذيب جي مختلف هنڌن تائين، جنهن ۾ مهرڳڙهه جو ماڳ، موهن جو دڙو، هڙپا ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ شهري زندگي جي 5,000 سالن جي تاريخ شامل آهي، جتان ڪانسي، شيشي، زمرد (jade)، [[سنگ لاجورد]] مان ٺاھيل شيون برآمد ٿيون آھن. ===آريائي قبيلن جي ڪاهه=== سنڌو ماٿري جي تهذيب جي زوال کان پوءِ، ڪيترائي هند-آريائي قبيلا ويدڪ دور (1500-500 ق.م) ۾ لڏپلاڻ جي ڪيترن ئي لهرن ۾ وچ ايشيا کان پنجاب ۾ منتقل ٿيا، جيڪا پاڻ سان گڏ پنهنجون مخصوص مذهبي روايتون ۽ طريقا کڻي آيا، جيڪا مقامي ثقافت سان ملايا ويا. باختر ڪلچر مان هند-آريائي مذهبي عقيدن ۽ طريقن ۽ اڳوڻي سنڌو ماٿري تهذيب جي مقامي هڙپا جي سنڌو عقيدن آخرڪار ويدڪ ڪلچر ۽ قبيلن کي جنم ڏنو. ابتدائي ويدڪ ثقافت هڪ قبائلي، شڪار گڏ ڪرڻ وارن جو سماج هو جيڪو سنڌو ماٿري ۾ مرڪز هو، جيڪو اڄ پاڪستان آهي. هن دور ۾، ويد، هندومت جا قديم ترين صحيفا، ترتيب ڏنا ويا هئا. ===ڪلاسيڪل دور=== [[فائل:Gandhara Buddha (tnm).jpeg|thumb|150px|ساڄو|گنڌارا تھذيب جي دؤر جو گوتم ٻڌ جو مڪمل مجسمو]] ڪلاسيڪل تهذيبن ۾ جيڪا تهذيبون اڀريون، انهن مان سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر گندھارا تهذيب آهي، جيڪا واپاري رستن کي ڳنڍيندي، مختلف تهذيبن جي ثقافتي اثرات کي جذب ڪندي، هندستان، وچ ايشيا ۽ وچ اوڀر جي سنگم تي ترقي ڪئي. ان کان سواءِ ٽيڪسيلا وارو علائقو ۽ کوڙ ٻين علائقن ۾ دراوڙن جي تھذيبون، آرين جي تھذيبون، ھندو شاھي گھراڻن جا راڄ، ٻڌ مذھب جو عروج، يونانين جي آمد ۽ حڪمراني ۽ مقامي ننڍيون ننڍيون بادشاھتون قائم ٿيون. باختر جي علائقي تي فارس جي هخامنشي حڪمران جي حملن کانپوء، سال 326 ق.م ۾، سڪندر اعظم جهلم ۾ مختلف مقامي حڪمرانن، خاص طور تي بادشاهه پورس کي شڪست ڏئي هن علائقي کي فتح ڪيو. ان کان پوءِ موريا سلطنت قائم ڪئي، جيڪا چندر گپت موريا قائم ڪئي ۽ اشوڪا اعظم 185 ق.م. تائين وڌائي. باختر جي ڊيميٽريس (180-165 ق.م) پاران قائم ڪيل انڊو-يوناني بادشاهت ۾ گندھارا ۽ پنجاب شامل هئا ۽ مينندر (165-150 ق.م) جي دور ۾ پنهنجي وڏي حد تائين پهتي. علائقي ۾ يوناني-ٻڌ ثقافت کي خوشحال بڻايو. ٽيڪسيلا دنيا جي ابتدائي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليم جي مرڪزن مان هڪ هئي. ===اسلام جي آمد=== عرب فاتح، محمد بن قاسم 711 عيسوي ۾ سنڌ ۽ پنجاب جي ڪجهه علائقن کي فتح ڪيو. هن ڪري قائد اعظم، هن تاريخ کي پاڪستان جي بنياد جو پھريون قدم سڏيو. شروعاتي وچين دور (642 کان 1219ع) علائقي ۾ اسلام جي پکيڙ جو مشاهدو ڪيو. اٺين صدي عيسوي ۾ اسلام جي آمد کان اڳ، پاڪستان جو علائقو مختلف مذهبن جو گهر هو، جن ۾ هندومت، ٻڌمت، جين مت ۽ زرتشتي مت شامل هئا. هن دور ۾، اولياء ۽ صوفي اسلام جي تبليغ جي ذريعي، علائقائي آبادي جي اڪثريت کي اسلام قبول ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ستين کان يارهين صدي عيسوي ۾ ڪابل وادي، گندھارا ۽ اولهه پنجاب تي حڪومت ڪندڙ ترڪ ۽ هندو شاهي خاندانن جي شڪست کان پوءِ، ڪيترن ئي مسلسل مسلم سلطنتن هن علائقي تي حڪومت ڪئي، جن ۾ غزنوي سلطنت (975-1187 عيسوي)، غوري بادشاهت، دهلي سلطنت (1206-1526 عيسوي) ۽ مغل سلطنت (1526 کان 1857ع) شامل آهن. سان تبديل ڪيو ويو. === برطانوي راڄ === ھي سرزمين اڻويھين صدي عيسويءَ ۾ جي چوٿين ڏھاڪي کان ايسٽ انڊيا ڪمپني جي ڪلڪتي واري سرڪار جي قبضي هيٺ آئي ۽ 1857ع کان باقائده يونائيٽيڊ ڪنگڊم جي دھلي واري برٽش سرڪار جي سڌي اختيار ۾ اچي وئي. 1947 ۾ يونائيٽيڊ ڪنگڊم ڏکڻ ايشيائي برٽش انڊيا کي ورھاڱي سان آزاد ڪيو. ===تحريڪ پاڪستان=== برٽش انڊيا ۾ مسلمانن محسوس ڪيو تہ اھي جديد تعليمي نظام کان پري رھجي وڃڻ ڪري نئين نظام ۾ پوئتي رھجي ويا ھئا ۽ ھندو نظام اندر جلد ئي طاقت وٺي ويا ان ڪري سر سيد احمد مسلمانن کي روايتي مدرسن جي تعليم جي برعڪس جديد تعليم طرف راغب ڪرڻ لاء جدوجھد جو آغاز ڪيو جنھن جي مسلمان عالمن سخت مخالفت ڪئي. سر سيد احمد علي ڳڙھ م مسلمانن لاء ھڪ اسڪول قائم ڪرڻ م ڪامياب ٿي ويو جيڪو اڳتي ھلي ڪاليج ۽ پوء علي ڳڙھ يونيورسٽي بڻجي ويو. ڪراچي م حسن علي آفندي پڻ ھڪ اسڪول سنڌ مدرسة السلام جي نالي سان قائم ڪيو. انھن ادارن مان ھزارين مسلمان جديد تعليم پرائي برٽش سرڪار جي مختلف محڪمن م عملدار ٿيا ۽ ڪيترن ئي سياسي ميدان تي اچي مسلمانن جي حقن جي حاصلات ۽ تحفظ لاء جدوجھد ڪئي. پاڪستان جو باني بہ ڪراچي جي سنڌ مدرسة السلام مان ميٽرڪ تائين تعليم حاصل ڪئي. سر سيد احمد جي شروع ڪيل اھا تحريڪ ننڍي کنڊ جي مسلمانن جي سياسي، مذھبي ۽ سماجي حقن جي حاصلات لاء ھڪ علحده وطن حاصل ڪرڻ جي تحريڪ ۾ تبديل ٿي وئي. {{multiple image |align=left |image1=Sir Syed1.jpg |width1=150 |caption1=سر سيد احمد خان جنھن سڀ کان اول ھندو ۽ مسلم قومن جو نظريو ڏنو. |alt1= |width2=150 |caption2=محمد علي جناح جيڪو تحريڪ پاڪستان جو سرواڻ ھيو ۽ پاڪستان جو پھريون گورنر جنرل بڻيو. |image2=Jinnah1945a.jpg |alt2= }} مسلمانن جي سياسي ۽ معاشي حقن جي حفاظت جي سلسلي ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] هڪ وڏي پارڻي بڻجي اڀري ۽ محمد علي جناح، جنهن کي [[سروجني نيڊو]] "سفير اتحاد" سڏيو آهي، سو بہ اڳتي هلي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کي ڇڏي اچي آل انڊيا مسلم ليگ ۾ شامل ٿيو. [[محمد علي جناح]] کان گهڻو اڳ، ان قسم جي جدوجهد، [[سر سيد احمد]] جي زماني ۾ شروع ٿي چڪي هئي ۽ ان سان گڏ آئيني سڌارن جو سلسلو بہ جاري هو، جنهن ڪري، آهستي آهستي مسلمانن جي الڳ حيثيت ٺهندي وئي، مسلمانن جي الڳ حيثيت جو سلسلو ان ياداشت کان شروع ٿئي ٿو، جيڪا، 1 آڪٽوبر 1906ع تي مسلمانن جي هڪ وفد [[سر آغا خان ٽيون]] جي اڳواڻيءَ ۾، [[وائسراء|وائسراءِ ھند]] [[لارڊ منٽو]] کي پيش ڪيو. 1909ع ۾ [[مارلي منٽو سڌارا|منٽو مارلي سڌارن]]، مسلمانن جي آئيني جدوجهد جي لاءِ چڱا موقعا پيدا ڪيا. 1919ع ۾ [[مانٽيگو چيلمسفورڊ سڌارا|مانٽيگو چيلمسفورڊ سڌارن]] ۾، مسلمانن جي الڳ حيثيت جو اصول مڇيو ويو. 1934ع ۾ [[محمد علي جناح]]، مسلم ليگ جو مستقل صدر بڻايو ويو. اڳتي هلي 1948ع ۾ [[محمد علي جناح]]، هندو مسلم اتحاد ۽ اتفاق لاءِ [[قائداعظم جا چوڏھن نقطا|چوڏهن نقطا]]‘ پيش ڪيا. جناح جي ان قدم سان مسلمانن جي الڳ حيثيت لاءِ راهه هموار ٿي. 1935 ۾ [[گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935|گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ]] جي تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿي. جتي مسلمانن جي [[اڪثريت]] هئي، اتي کين مڪمل سياسي اقتدار حاصل رهيو، اڳتي هلي "پاڪستان" جي ٺهڻ تائين پهتو. 1 اپريل 1937ع ۾ نئون "قانون هند" لاڳو ٿيو ۽ 36- 1937ع ۾ چونڊو ڪرايون ويون. انڊين نيشنل ڪانگريس کي ستن صوبن [[مدراس پريزيڊنسي|مدراس]]، [[يونائيٽيڊ پراونسز|يو پي]]، [[بمبئي پريزيڊنسي|بمبئي]]، [[سينٽرل پراونس|سي پي]]، [[بھار (رياست)|بھار]]، [[اوڙيسيا]] ۽ [[خيبر پختونخوا|اتر اولھ سرحد صوبو]] ۾ اڪثريت حاصل ٿي؛ آل انڊيا مسلم ليگ کي [[پنجاب]]، [[سنڌ]]، [[بنگال]] ۽ [[آسام]] ۾ ڪاميابي ملي. جون 1945ع ۾، فرنٽيئر مسلم اسٽوڊنٽس جي نالي پنهنجي پيغام ۾ [[محمد علي جناح]] فرمايو: "پاڪستان مان اسان جو مطلب اهو ناهي تہ اسان غير ملڪي حڪومت کان آزادي ٿا گهرون، پر ان مان اها مراد آهي تہ اسان جو "اسلامي نطريه حيات" هجي، جنهن جي حفاظت ضروري آهي. اسان کي رڳو پنهنجي آزادي حاصل ڪرڻي ناهي، پر قابل بہ ٿيڻو آهي، جيئن اسان ان جي حفاظت بہ ڪري سگهون ۽ اسلامي تصورن ۽ اصولن تي زندگي بہ گذاري سگهون." ان حوالي سان، جواهر لال نهرو اعلان ڪيو تہ: "هندوستان ۾ رڳو ٻه قوتون آهن، هڪ انگريز ٻي ڪانگريس!" جنهن جي جواب ۾ جناح چيو تہ "بيشڪ! ٽين قوت بہ آهي، جيڪا آهي مسلمان!" 1946ع ۾، برطانيه مان هڪ وزارتي مشن آيو، جنهن هندو مسلم مسئلي کي حل ڪرڻ لاءِ، مختلف سياسي پارٽين ۽ اڳواڻن سان ڳالهه ٻولهه ڪئي. پر مسلمانن ان کي رد ڪري ڇڏيو. ان جي رد عمل طور بمبئيءَ ۾ مسلم ڪائونسل "راست اقدام" جو اعلان ڪيو. 16 آگسٽ 1946ع تي ڪلڪتي ۾ وڏا فساد ٿيا، جنهن ۾ شهري ماريا ويا، ڪروڙن جي جائداد ساڙي وئي. محمد علي جناح اعلان ڪيو تہ: "پاڪستان هاڻي مسلمانن لاءِ زندگيءَ جو هڪ لازمي شرط بنجي چڪو آهي، ان کي دنيا جي ڪا بہ طاقت ٽاري نه ٿي سگهي!". <ref>[http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Specialized/Book2/Book_page6.html Sindhi Adabi Board Online Library (Specialized)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> پاڪستان جي مطالبي کان اڳ ھندوستان جي ماڻھن جي سياسي ۽ معاشي حقن جي حاصلات ۽ يونائيٽيڊ ڪنگڊم کان آزاديء جي تحريڪ ۾ مسلمانن ۽ ھندن گڏجي حصو ورتو ان تحريڪ دوران هندن ۽ مسلمانن وچ ۾ نفاق جو ٻج ڇٽي منجهن سياسي، سماجي ۽ مذهبي اختلافن کي اڀاريو ويو. ھندو اڪثريت م ھجڻ ڪري پنھنجي غلبي جو اظھار ڪرڻ شروع ڪيو ۽ مذھبي نفرتن کي ھٿي ڏني نتيجي ۾ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ حصو وٺندڙن مان مسلمانن کي ڪي شڪايتون پيدا ٿيون ۽ انهن مسلم ليگ نالي جماعت جو بنياد وڌو، جنهن جي پلئٽفارم تان هندستان جي مسلمانن، مسلم اڪثريت وارن علائقن تي مشتمل ڌار ملڪ جو خيال پيش ڪيو. 22 کان 24 مارچ 1940ع ۾ لاھور ۾ آل انڊيا مسلم ليگ جو ساليانو اجلاس قائداعظم جي صدارت ۾ منعقد ٿيو جنھن ۾ مسلمانن جي علحده رياستن جي قيام چو مطالبو ڪيو ويو. جيڪا قرارداد لاھور ۽ بعد ۾ قرارداد پاڪستان جي نالي سان مشهور ٿي. بعد ۾ 1946ع ۾ ال انڊيا مسلم ليگ جي دھلي واري اجلاس ۾ ان 1940 واري قرارداد ب۾ ترميم لاء قرارداد پيش ڪري رياستن جي جاء تي ھڪ رياست جو مطالبو شامل ڪيو ويو. 12 کان 15 اپريل 1941ع ۾ آل انڊيا مسلم ليگ جي مدراس ۾ ٿيل 28ھين اجلاس ۾ ھڪ قرارداد وسيلي ڪانگريس جي شھري نافرماني واري تحريڪ جي مخالفت ڪئي وئي.<ref name=" پاڪستان"> [Pakistan Milestone, Chronology: March 1940 to August 2010; By Professor Muhammad Yusuf; 1st edition, 2011 ]</ref> === پاڪستان جو قيام === پهرين اپريل 1943ع ۾ [[سنڌ اسيمبلي|سنڌ اسيمبليءَ]] ٺهراءُ پاس ڪيو هو. 6 جون 1946ع تي آل انڊيا مسلم ليگ [[ڪيبينيٽ پلان]] کي ۽ 8 جون تي [[ڪيبينيٽ مشن پلان]] کي قبول ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 8 آگسٽ 1946ع تي وائسراءِ ڪانگريس کي عبوري حڪومت ٺاھڻ جي دعوت ڏني جيڪا ان قبول ڪئي.<ref name = " پاڪستان "/> 2 سيپٽمبر 1946 تي آل انڊيا مسلم ليگ محسوس ڪيو تہ سياسي اقتدار رڳو ھندن جي ھٿ اچڻ سان مسلمانن جو نقصان ٿيندو تنھنڪري مسلم ليگ ايگزيڪيوٽو ڪائونسل ۾ شرڪت جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> ليگ طرفان لياقت علي خان، آء آء چندريگر، سردار عبدالرب نشتر، راجا غضنفر علي خان ۽ جوگندرناٿ منڊل (شيڊولڊ ڪاسٽ) 26 آڪٽوبر 1946 تي بطور ڪائونسلر قسم کنيو. اھڙي طرح مسلم ليگ بہ عبوري حڪومت ۾ شامل ٿي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 26 آڪٽوبر تي لياقت علي خان کي برٽش انڊيا جو نھرو جي ڪابينه ۾ وزير خزانه مقرر ڪيو ويو.<ref name = " پاڪستان "/> 20 جنوري 1947ع تي بينگال اسيمبلي بينگال جي تقسيم جو فيصلو ڪيو. 23 جنوري تي پنجاب اسيمبلي پنجاب جي تقسيم جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 29 جون تي بلوچستان پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. 20 فيبروري تي لارڊ مائونٽبيٽن برٽش انڊيا جو آخري وائسراءِ مقرر ٿيو ۽ برٽش وزيراعظم ڪليمنٽ ايٽلي انڊيا کي ڇڏي ڏيڻ جو آخري اعلان ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 19 جون تي مسلم ليگ جي ھاء ڪمانڊ ڪراچي کي پاڪستان جي گادي جي هنڌ لاء چونڊيو.<ref name = " پاڪستان "/> 20 جون 1947 م بينگال اسيمبلي پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. پاڪستان جي حمايت ۾ 126 ۽ مخالفت ۾ 90 ووٽ آيا.<ref name = " پاڪستان "/> 26 جون تي سنڌ اسيمبلي پاڪستان جي نئين آئين ساز اسيمبلي ۾ شموليت جو فيصلو ڪيو. فيصلي جي حق ۾ 33 ۽ مخالفت ۾ 22 ووٽ پيا. 29 جون تي بلوچستان جي شاھي جرگي جي 54 ميمبرن يڪراء ٿي پاڪستان ۾ شموليت جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 4 جولاءِ تي برطانوي ھائوس آف ڪامنز ۾ انڊين انڊپينڊنس بل پيش ڪيو ويو جنھن ۾ انڊو-پاڪستان ننڍي کنڊ مان پاڪستان ۽ انڊيا جي نالي سان ٻي ڊمئنين رياستون قائم ڪرڻ جي منظوري ڪرڻي ھئي.<ref name = " پاڪستان "/> 6 جولاءِ کان 17 جولاء تائين نارٿ ويسٽ فرنٽيئر پراونس ۾ پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ لاء ريفرينڊم ڪرايو ويو جنھن جو خان عبدالغفار خان جي خدائي خدمتگار تحريڪ ۽ انڊين نيشنل ڪانگريس بائڪاٽ ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 10 جولاءِ تي برٽش وزيراعظم ڪليمنٽ ايٽلي قائداعظم محمد جناح کي پاڪستان جي گورنر جنرل مقرر ڪرڻ جي سفارش ڪئي.<ref name = " پاڪستان "/> 13 جولاءِ تي سلھٽ پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 16 جولاءِ تي برٽش ھائوس آف لارڊز انڊين انڊپينڊنس بل منظور ڪيو ۽ 18 جولاءِ تي ان جي شاھي توثيق ڪئي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 20 جولاءِ تي نارٿ ويسٽ فرنٽيئر پراونس پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. 26 جولاءِ تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي جوڙي وئي. 14 آگسٽ 1947ع تي پاڪستان جو قيام عمل ۾ آيو. لارڊ مائونٽ بيٽن ڪراچيءَ ۾ پاڪستان جي پھرين آئين ساز اسيمبلي کي خطاب ڪيو ۽ قائد اعظم محمد علي جناح پاڪستان جو پھريون گورنر جنرل ٿيو. قائداعظم لياقت علي خان کي پاڪستان جي پھرين حڪومت ٺاھڻ جي دعوت ڏني.<ref name = " پاڪستان "/> 15 آگسٽ تي لاھور ھاء ڪورٽ جي چيف جسٽس عبدالرشيد قائد اعظم کان گورنر جنرل جي عهدي جو قسم ورتو ۽ وزيراعظم لياقت علي خان پنھنجي ڪابينه سميت قسم کنيو.<ref name = " پاڪستان "/> پھرين ڪابينه ۾ لياقت علي وزيراعظم، آء آي چندريگر، ملڪ غلام محمد، عبدالرب نشتر، غضنفر علي خان، جوگندرناٿ منڊل ۽ فضل الرحمان بطور وزير قسم کنيو.<ref name = " پاڪستان "/> لياقت علي خان ان ئي ڏينھن فلائيٽ تي جوائنٽ ڊفينس ڪائونسل ۾ شرڪت لاء دھلي روانو ٿيو. ساڳي ڏينھن فيصلو ڪيو ويو تہ فوج چو جنرل ھيڊ ڪوارٽر راولپنڊي ۾ ھوندو.<ref name = " پاڪستان "/> === ڊومينن پاڪستان (1947ع- 1956ع) === 18 آگسٽ 1947ع تي گڏيل قومن جي سڪيورٽيي ڪائونسل يڪراء پاڪستان جي گڏيل قومن جي رڪنيت لاء قرارداد منظور ڪئي. اھڙي طرح 30 سيپٽمبر تي پاڪستان کي گڏيل قومن جي باقاعده رڪنيت ملي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 11 سيپٽمبر 1948ع تي 10:25 تي رات جي وقت قائد اعظم وفات ڪري ويو. حڪومت 40 ڏينھن سوڳ جو اعلان ڪيو ۽ 12 سيپٽمبر تي ان جي تدفين ٿي.<ref name = " پاڪستان "/> خواجه ناظم الدين ملڪ جو قائم مقام گورنر جنرل ٿيو جيڪو 13 نومبر تي ان عھدي لاء پڪو ڪيو ويو.<ref name = " پاڪستان "/> 12 اپريل 1950ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي فيصلو ڪيو ته پاڪستان جي فيڊرل ڪورٽ ملڪ جي سڀ کان وڏي عدالت آھي. آئين ساز اسيمبلي مئي 1950ع کان برطانوي [[پروي ڪائونسل]] جو اپيل وارو اختيار منسوخ ڪري ڇڏيو.<ref name = " پاڪستان "/> 6 سيپٽمبر 1950ع م جنرل محمد ايوب خان پاڪستاني فوج جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ٿيو ۽ 17 جنوري 1951 تي ان جنرل ڊگلس گريسي کان ان عھدي جي ذميواري ورتي.<ref name = " پاڪستان "/> 16 آڪٽوبر 1951ع تي روالپنڊي ۾ ھڪ جلسي ۾ خطاب دوران وزيراعظم لياقت علي خان تي ھڪ سعيد اڪبر نالي شخص پستول جا ٻه فائر ڪري قتل ڪيو ۽ اھو پاڻ بہ موقعي تي مارجي ويو. ان واقعي بعد گورنر جنرل خواجه ناظم الدين وزيراعظم جي ذميداري سنڀالي ۽ وزير خزانه ملڪ غلام محمد ملڪ جو ٽيون گورنر جنرل مقرر ٿيو.<ref name = " پاڪستان "/> 21 فيبروري 1952ع تي اوڀر پاڪستان جي اسيمبلي بنگالي ٻولي کي سرڪاري ٻولي بڻائڻ جي قرارداد منظور ڪئي. ساڳي ڏينھن بنگالي ٻولي کي قومي ٻولي طور رد ڪرڻ جي خلاف ڍاڪا ۾ ٿيندڙ مظاھرن ۾ 36 شاگرد مارجي ويا.<ref name = " پاڪستان "/> 7 مارچ تي جنگ اخبار ۾ رئيس امروهي جو نوحہ جي عنوان سان ٻولي تي شعر: "اردو کا جنازہ ہے ذرہ دھوم سے نکلے" ڇپيو.<ref name = " پاڪستان "/> 6 جون تي پاڪستان مسلم ليگ جي جنرل سيڪريٽري يوسف خٽڪ ون يونٽ قائم ڪرڻ جي تجويز پيش ڪئي. 17 اپريل 1953 تي گورنر جنرل ملڪ غلام محمد خواجه ناظم الدين جي ڪابينه کي برطرف ڪري ڇڏيو ۽ يونائيٽيڊ اسٽيٽس ۾ پاڪستان جي سفير محمد علي بوگرہ کي نئين ڪابينه ٺاھڻ لاء چيو. اھڙو اعلان ڪندي گورنر جنرل ظاھر ڪيو تہ ان مطابق خواجه ناظم پاڻ کي ملڪ ۾ درپيش مسئلن کي منھن ڏيڻ ۾ مڪمل نااھل ثابت ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> محمد علي بوگرہ پاڪستان جي ٽئين وزيراعظم وزيراعظم طور قسم کنيو. 17 آگسٽ 1953ع تي حڪومت پاڪستان جنرل ايوب خان جي ڪمانڊر انچيف جي عھدي جي مدت کي ٽن سالن لاء 16 جنوري 1959ع تائين اضافو ڪيو. 5 آڪٽوبر تي محمد علي بوگرہ مسلم ليگ مان اردو۽ بنگالي ٻنھي کي قومي ٻولي قرار ڏيڻ وارو فارمولو منظور ڪرايو 19 اپريل 1954ع تي مسلم ليگ جي آئين ساز اسيمبلي ۾ شامل رڪنن ٻنھي ٻولين کي قومي ٻولي بڻائڻ جو فيصلو ڪيو ۽ 7 مئي 1954 تي آئين ساز اسيمبلي ٻنھي ٻولين جي لاء قرارداد منظور ڪئي ۽ ان کان اڳ 22 اپريل تي ڪراچي ۾ ان فيصلي خلاف ڪارو ڏينھن ملھايو ويو هو.<ref name = " پاڪستان "/> 30 آڪٽوبر 1953ع تي آئين ساز اسيمبلي قرار ڏنو تہ قرآن ۽ سنت جي ابتڙ ڪو بہ قانون منظور نہ ٿيندو ۽ 2 نومبر 1953ع تي پاڪستان جو نالو تبديل ڪري اسلامي جمھوريه پاڪستان رکيو ويو. 3 جنوري 1954ع تي آئين ساز اسيمبلي جي ڪميٽي فيصلو ڪيو ته عدليه کي انتظاميه کان الڳ ڪيو ويندو. 24 جولاءِ 1954 ع تي مغربي پاڪستان وارن سمورن صوبن ۾ ڪميونسٽ پارٽي تي بندش وڌي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 21 سيپٽمبر 1954 تي آئين ساز اسيمبلي پبلڪ اينڊ ريپريزنٽيٽو آفس ڊسڪئاليفڪيشن ايڪٽ مختصرن [[پروڊا]] کي ٽن ڪلاڪن جي بحث کان پوء منسوخ ڪري ڇڏيو. ساڳي ڏينھن ان اسيمبلي آئين جا بنيادي اصول اختيار ڪيا ۽ قرار ڏنو ته ملڪ جي سپريم اختياري پارليامينٽ آھي. پارليامينٽ گورنر جنرل جي مرضي تي وزيرن جي ڪابينه ٺاھڻ ۽ ان جي مشوري جي پابندي وارن گورنر جنرل جي اختيارن کي محدود ڪري ڇڏيو. 22 سيپٽمبر تي آئين ساز اسيمبلي [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] ۾ گورنر جا اختيار گھٽائڻ جون چار ترميمون ڪيون. 24 سيپٽمبر تي سينٽرل وزير قانون استعيفا ڏئي. ساڳي تاريخ تي وزيراعظم بوگرہ قوم کي خطاب ڪندي نئين چونڊن جو اعلان ڪيو تہ جئين آئين ساز اسيمبلي جا رڪن آئين ٺاھڻ لاء نئون مينڊٽ حاصل ڪن. گورنر جنرل اسيمبلي ٽوڙي ڇڏي ء ايمرجنسي لاڳو ڪري محمد علي بوگرہ کي نئي ڪابينه ٺاھڻ لاء چيو. ان ڪابينه م فوج جي حاضر خدمت ڪمانڊر ان چيف جنرل ايوب خان کي وزير دفاع ۽ ميجر جنرل اسڪندر مرزا کي وزير داخلا طور شامل ڪيو ويو. 24 آڪٽوبر تي گورنر جنرل آئين ساز اسيمبلي جي ٽوڙڻ وارو پروڪليميشڻ جاري ڪيو<ref name = " پاڪستان "/> جنھن کي آئين ساز اسيمبلي جي اسپيڪر مولوي تميز الدين سنڌ ھاء ڪورٽ ۾ چئلينج ڪيو.. 22 نومبر 1954ع تي وزيراعظم محمد علي بوگرہ ريڊيو تي ون يونٽ ٺاھڻ جو اعلان ڪيو. 25 نومبر تي سرحد صوبي جي اسيمبلي ۽ 30 نومبر 1954ع تي پنجاب صوبي جي اسيمبلي يڪراءِ ٿي ون يونٽ جي رٿ جي حمايت ڪئي.11 ڊسمبر تي سنڌ اسيمبلي غالب اڪثريت سان ون يونٽ ۾ شموليت جي حمايت ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1955ع تي بلوچستان جي رياستن ون يونٽ ۾ شامل ٿيڻ واري دستاويز تي صحيحون ڪيون<ref name = " پاڪستان "/>. 20 ڊسمبر تي حسين شھيد سھروردي وزير قانون طور قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. 9 فيبروري 1955ع ۾ سنڌ ھاء ڪورٽ جي بينچ يڪراء ٿي مولوي تميز الدين جي مينڊيمس واري رٽ منظور ڪندي آئين ساز اسيمبلي کي بحال ڪيو. 22 فيبروري تي فيڊرل ڪورٽ فيڊريشن آف پاڪستان جي ۽ 9 پاڪستاني وزيرن جي اپيل تي سنڌ ھاء ڪورٽ جي فيصلي تي اسٽي آرڊر جاري ڪيو. 21 مارچ تي فيڊرل ڪورٽ سنڌ ھاء ڪورٽ جي فيصلي کي ڪالعدم قرار ڏئي ڇڏيو ۽ 25 مارچ تي تفصيلي فيصلو جاري ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 21 جون 1955 ۾ ٻين آئين ساز اسيمبلي جي لاء چونڊون ٿيون ۽ 7 جولاءِ تي ان اسيمبليءَ جو پھريون اجلاس مري ۾ ٿيو جنھن ۾ مشتاق احمد گرماني کي عبوري چيرمين چونڊيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>.گورنر جنرل غلام محمد بيمار ھجڻ جي ڪري ٻه مھينن لاء موڪل تي ويو ۽ 6 آگسٽ 1955ع تي ان جي جاء تي اسڪندر مرزا قائم مقام گورنر جنرل ٿيو. 7 آگسٽ تي محمد علي بوگرہ کان استعفي ورتي وئي ۽ ان جي جاء تي اڳوڻي وزير خزانه ۽ انڊيا جي شھر جالنڌر سان تعلق رکندڙ [[چوڌري محمد علي]] کي ملڪ جو چوٿون وزيراعظم مقرر ڪيو ويو. 19 سيپٽمبر تي غلام محمد جي موڪل پوري ٿي وڃڻ بعد اسڪندر مرزا باقاعده ملڪ جي چوٿين گورنر جنرل جو قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. محمد علي بوگرہ کي بعد ۾ 10 فيبروري 1957ع تي آمريڪا م سفير مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 30 سيپٽمبر 1955 تي نئين آئين ساز اسيمبلي ٽن ھفتن جي بحث کان پوء ويسٽ پاڪستان (ون يونٽ) جو بل منظور ڪيو جنھن بجي 3 آڪٽوبر تي گورنر جنرل توثيق ڪئي. 14 آڪٽوبر تي اوڀر بينگال جو نالو ايسٽ پاڪستان رکيو ويو ۽ باقي ون يونٽ واري صوبي جو نالو ويسٽ پاڪستان رکيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. === ريپبلڪ جو قيام === 29 فيبروري 1956ع تي ملڪ جي ٻين آئين ساز اسيمبلي ملڪ جو پھريون آئين منظور ڪيو جنھن جو بنياد [[قراداد مقاصد 1949]] ھيو. ملڪ کي وفاقي ريپبلڪ بڻايو ويو ۽ ان جو نالو اسلامي جمھوريه پاڪستان رکيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 2 مارچ تي اھو نئون آئين عمل ۾ آيو. اسڪندر مرزا کي عبوري مدت لاء ملڪ جو پھريون صدر چونڊيو ويو جنھن 23 مارچ تي قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. سيپٽمبر 1956 م چوڌري محمد علي کي پارٽي جي صدارت تان هٽايو ويو ۽ ھن خلاف تحريڪ عدم اعتماد آندي وئي جنھن ڪري ھن 8 سيپٽمبر 1956ع تي استعيفا ڏئي ڇڏي ۽ 12 تاريخ تي بينگال جو [[حسين شھيد سھروردي]] ملڪ جو پنجون وزيراعظم ٿيو. جنھن جنرل ايوب خان کي ٽن سالن جي ايڪسٽينشن ڏني. سويت يونين جي ڀيٽ م يونائيٽيڊ اسٽيٽس سان تعلقات فوجي سطح تائين وڏائي مضبوط ڪرڻ تي عوامي ليگ ۾ ان جي ڏاڍي مخالفت ٿي چڪي هئي. ھن 17 آگسٽ 1957 م استعيفا ڏئي ڇڏي. ۽ ساڳي تاريخ تي بمبئي م پيدا ٿيندڙ [[آء آء چندريگر]] پاڪستان جو ڇھون وزيراعظم ٿيو جنهن اسيمبلي جي پھرين اجلاس م اليڪشن جي نظام ۾ سڌارن آڻڻ جو اعلان ڪيو پر جلد ئي سياسي سرگرميون ٿيون ء ھن جي خلاف تحريڪ عدم اعتماد اسيمبلي ۾ آڻڻ جي ڪوشش ٿي جنھن ڪري ھن ساڳي سال 11 ڊسمبر تي استعيفا ڏئي ڇڏي. ان بعد ھاڻوڪي سرگوڌا ضلعي سان تعلق رکندڙ ملڪ فيروز خان نون ساڳي سال 16 ڊسمبر تي پاڪستان جو ستون وزيراعظم ٿيو. ھن جي ڪوششن سان گوادر پاڪستان جو حصو بڻجي ويو. اسڪندر مرزا ج جي صدارت جو مدو پورو تيڻ وارو ھو ۽ ھي ان جي ٻيھر صدر ٿيڻ تي راضي نہ ھيو جنھن ڪري 7 آڪٽوبر ۽ 8 آڪٽوبر جي وچ واري رات اسڪندر مرزا کيس برطرف ڪري آئين منسوخ ڪري ملڪ م مارشلا لڳائڻ جو اعلان ڪيو. 14 سيپٽمبر 1957 تي ويسٽ پاڪستان جي اسيمبلي نيشنل عوامي پارٽي جي ون يونٽ کي ٽوڙڻ جي قرارداد منظور ڪئي. 7 آڪٽوبر تي اسڪندر مرزا مارشل لا لاڳو ڪندي سموريون قانونساز اسيمبليون ٽوڙي ڇڏيون === مارشلا ۽ صدارتي نظام === اسڪندر مرزا جو تعلق بينگال جي شھر مرشد آباد سان ھيو ۽ [[سراج الدوله]] سان 1757 ۾ [[جنگ پلاسي]] ۾ غداري ڪندڙ [[مير جعفر]] جو پڙپوٽو ھيو . پھرين برٽش آرمي م آفيسر ھيو ۽ سندس مقرريون بطور پوليٽيڪل ايجنٽ پرنسلي رياستن م ٿيون. پاڪستان ٺھڻ وقت پاڪستاني فوج ۾ ڪرنل جي عھدي تي ھيو ۽ ميجر جنرل ٿي رٽائر ٿيو ھو. اسڪندر مرزا جي وقت 1956 وارو پھريون آئين نافذ ٿيو ۽ ڊومينين پاڪستان جو خاتمو آيو ۽ پاڪستان پھريون دفعو ريپبلڪ يا جمھوريه بڻيو. ان جو نالو اسلامڪ ريپبلڪ آف پاڪستان رکيو ويو. ان آئين تحت ملڪ م [[پارلياماني نظام]] لاڳو ڪيو ويو. ملڪ م رياستي سربراھ صدر ۽ حڪومتي سربراهه وزيراعظم کي بڻايو ويو. ملڪ جي [[پاڪستان جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] ھڪ ايواني ھئي يعني سينيٽ جو ايوان ڪونہ ھيو صرف قومي اسيمبلي ھئي جنھن م [[مشرقي پاڪستان]] ء [[مغربي پاڪستان]] کي برابر نمايندگي ڏني وئي ۽ قومي اسيمبلي جا اجلاس سال م اڌ ڪراچي م ۽ اڌ ڍاڪا ۾ ٿيندا ھيا. اسڪندر مرزا ڊومينين جي خاتمي تي صدر واري نئين عھدي تي مقرر ٿيو. ملڪ م سياسي عدم استحڪام عروج تي ھيو. ملڪ م صدر جي نئين مدي جي لاءِ چونڊ ٿيڻي ھئي پر 1958 م بغير ڪنھن غير معمولي سبب جي اسڪندر مرزا ملڪ جي پھرين آئين کي منسوخ ڪري ملڪ م مارشل لا لڳائي چيف آف آرمي اسٽاف [[جنرل ايوب خان]] کي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. بعد ۾ جنرل ايوب اسڪندر مرزا کان زبردستي استعيفا ان بنياد تي ورتي تہ صدر جو عھدو 1956ع جي آئين تحت ھيو ۽ آئين جي منسوخي سان اھو عھدو بہ ختم ٿي چڪو ھو ۽ ملڪ جو چيف ايگزيڪيوٽو صرف [[چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر]] ئي ھيو تنھن ڪري [[اسڪندر مرزا]] جو عھدو غيرقانوني ھيو. اسڪندر مرزا کي گرفتار ڪري ڪوئيٽا آندو ويو جتان کيس [[يونائيٽيڊ ڪنگڊم]] ۾ جلاوطن ڪيو ويو ۽ سندس باقي زندگي لنڊن م گذري. ,7 آڪٽوبر 1957 جي مارشلا بعد حسين شھيد سھروردي 12 آڪٽوبر تي استعفي ڏئي ۽ آء آء چندريگر وزيراعظم ٿيو جنھن 14 ڊسمبر تي استعفي ڏئي جنھن بعد اسڪندر مرزا ملڪ فيروز خان نون کي ڪابينه ٺاھڻ لاء چيو. ان 16 ڊسمبر چ1957ع تي بطور وزير اعظم قسم کنيو. 24 ڊسمبر تي اسٽيٽ بينڪ 100 روپئي جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيو جنھن ۾ پھريون ڀيرو قائداعظم جي تصوير ڏني وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 4 سيپٽمبر 1958 تي قومي اسيمبلي ايندڙ فيبروري 1959 ۾ ملڪ ۾ عام چونڊون ڪرائڻ جي منظوري ڏني ۽ 20 سيپٽمبر تي صدر پاڪستان 15 فيبروري 1959تي چونڊون ڪرائڻ جي منظوري ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. 7 سيپٽمبر 1958 تي عمان پنھنجو گوادر پرڳڻو پاڪستان کي چار لک برطانوي پائونڊ ۾ وڪرو ڪرڻ لاء راضي ٿي ويو<ref name = " پاڪستان "/>. ست آڪٽوبر 1958ع تي اسڪندر مرزا ملڪ ب۾ مارشل لا لاڳو ڪئي، 1956ع وارو آئين منسوخ ڪيو، نيشنل اسيمبلي ۽ صوبائي اسيمبليون ٽوڙي ڇڏيون، سڀني سياسي پارٽين کي منسوخ ڪري ڇڏيو<ref name = " پاڪستان "/>. آرمي چيف جنرل محمد ايوب خان کي ملڪ جو چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. 24 آڪٽوبر تي صدر 12 وزيرن تي مشتمل مرڪزي ڪابينه جوڙي جنرل ايوب خان کي ملڪ جو وزيراعظم مقرر ڪيو ۽ ذوالفقار علي ڀٽو کي ڪابينه چو وزير بڻايو<ref name = " پاڪستان "/>. 27 آڪٽوبر تي صدر جو عهدو ڇڏي اختيار ايوب خان جي حوالي ڪيا. 28 آڪٽوبر تي ايوب خان بطور صدر صدارتي ڪابينه آرڊر جاري ڪري وزيراعظم جو عھدو ختم ڪري صدارتي ڪابينه جوڙي. 2 نومبر تي اسڪندر مرزا کي لنڊن روانو ڪري جلاوطن ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 آگسٽ 1959ع ۾ ايوب خان بنيادي جمھوريت جو نظام آندو جنھن تحت ملڪ ۾ 8000 بنيادي يونٽ قائم ڪيا ويا. ھر يونٽ م 10 ميمبر ھر بالغ راء واري ووٽ جي بنياد تي چونڊي ڪل 80000 ھزار ميمبر چونڊي انھن ڻجظ ووٽ تي صدر جي چونڊ ڪرڻي ھئي<ref name = " پاڪستان "/>. 27 آڪٽوبر 1959 تي صدر بيسڪ ڊيموڪريسز آرڊر جاري ڪيو ۽ ساڳي تاريخ تي ايوب خان فيلڊ مارشل ٿي ويو. 2 جنوري 1960ع تي ملڪ ب۾ بيسڪ ڊيموڪريسي يونٽن جون چونڊون ٿيون<ref name = " پاڪستان "/>. 14 فيبروري 1960ع تي بنيادي يونٽن جي 80 ھزار ميمبرن ملڪ جي صدر تي اعتماد ھجڻ يا اعتماد نہ ھجڻ لاء ووٽنگ ۾ حصو ورتو. 15 فيبروري تي اليڪشن ڪميشن پڌرو ڪيو تہ غالب اڪثريت سان ميمبرن صدر ايوب تي اعتماد جو اظھار ڪيو اھڙي طرح 17 فيبروري 1960 تي ايوب خان صدر جي عھدي لاء قسم کنيو ۽ ساڳي تاريخ تي صدر ملڪ بجي نئين آئين تيار ڪرڻ لاءِ يارھن رڪني ڪميٽي جسٽس محمد شھاب الدين جي سربراهي ۾ جوڙي<ref name = " پاڪستان "/>. 19 فيبروري تي جسٽس منير جي رٽائرمينٽ تي جسٽس شھاب الدين کي سپريم ڪورٽ جو چيف جسٽس مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 24 فيبروري 1960 تي صدارتي ڪابينه ملڪ جو نئون گادي جو هنڌ راولپنڊي جي ڀرسان اسلام آباد جي نالي سان ٺاھڻ جي منظوري ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين آگسٽ تي راولپنڊي کي پاڪستاني حڪومت جي مکيه گادي قرار ڏنو ويو. 28 نومبر 1960 تي ويسٽ پاڪستان بجي 11 انتظامي ڊويزنن ۾ ورھايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 23 اپريل 1961 تي اسلام آباد شھر جي اڏاوت جو ڪم شروع ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 15 جولاءِ 1961 تي گل ياسمين کي پاڪستان جو قومي گل قرار ڏنو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 28 آگسٽ تي ڊاڪٽر عبدالسلام کي صدر جو سائنسي معاملن جو صلاحڪار مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 23 مارچ 1962 تي ملڪ ۾ نئون ائين متعارف ڪرايو ويو جنھن بم صدر کي تمام گھڻا اختيار ڏنا ويا ھئا<ref name = " پاڪستان "/>. ڪنھن بہ قومي اسيمبلي يا صوبائي اسيمبلي جي اميدوار جي لاء سياسي وابستگي غيرقانوني ھئي. 6 مئي 1962ع تي ملڪ ۾ قومي اسيمبلي ۽ صوبائي اسيمبلين جي غير جماعتي بنيادن تي چونڊون ٿيون. 8 جون 1962ع تي صدر ايوب مارشل ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيوب۽ ساڳي تاريخ تي 1962ع جي آئين تحت چونڊيل قومي اسيمبلي جو پھريون اجلاس ٿيو ۽ ايوب خان نئين آئين تحت ملڪ جي صدر لاء قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. 13 جون 1962 تي محمد علي بوگرہ ملڪ جو پرڏيهي معاملن جو وزير ۽ ذوالفقار علي ڀٽو صنعتن جي وزير طور ڪابينه م شامل ٿيا. بوگرہ 23 جنوري 1963 تي دل جي دوري سبب وفات ڪري ويو ، 24 جنوري تي ذوالفقار علي ڀٽو ملڪ جو پرڏيهي معاملن وارو وزير ٿيو. 22 اپريل 1963 تي ايوب خان مسلم ليگ ۾ شامل ٿي ۽ 19 آگسٽ 1964ع تي مسلم ليگ جي پليٽ فارم تان صدراتي چونڊ وڙهڻ جو اعلان ڪيو. 17 سيپٽمبر 1964ع تي محترمه فاطمه جناح گڏيل مخالف جماعتن جي درخواست تي صدارتي اميدوار ٿيڻ لاء راضپو ڏيکاريو ۽ 20 سيپٽمبر تي کيس اميدوار نامزد ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1965ع تي ملڪ ۾ 1962ع واري آئين ھيٺ پھرين صدارتي چونڊ واقع ٿي جيڪا ايوب خان اڪثريت سان کٽي. ايوب خان 49647 ووٽ کنيا (ويسٽ پاڪستان مان 28927 ۽ ايسٽ پاڪستان مان 20720) جڏھن تہ محترمه فاطمه جناح 28343 ووٽ کنيا (ويسٽ پاڪستان مان 10263 ۽ اوڀر پاڪستان مان 18080) گڏيل مخالف پارٽين اليڪشن ڪميشن جي انھن نتيجن کي مڃڻ کان انڪار ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 جنوري ڪي ايوب خان جي پٽ گوھر ايوب ڪراچي ۾ ايوب خان جي مسلم ليگ جي تعاون سان فتح جي پريڊ ڪئي جيڪا تشدد ۾ تبديل ٿي وئي ۽ 23 ڄڻا جھڳڙن ب۾ مارجي ويا. فوج شھر جو ڪنٽرول سنڀالي ورتو. 21 مارچ تي ملڪ م قومي اسيمبلي جي چونڊ ٿي. اسيمبلي جي 150 سيٽن مان 120 پاڪستان مسلم ليگ ۽ باقي مخالف جماعتن کٽيون.23 مارچ تي ايوب خان پنجن سالن لاء صدر طور قسم کنيو، ان سان گڏ شعيب ۽ ذوالفقار علي ڀٽو پڻ ترتيبوار صنعت ۽ پرڏيھي معاملن جي وزير طور قسم کنيو. 26 مارچ 1965 م ذولفقار علي ڀٽو پاڪستان مسلم ليگ جو سيڪريٽري جنرل ٿيو. 23 اپريل تي رڻ ڪڇ ۾ پاڪ فوج ۽ ڀارتي فوج ۾ ويڙھ ڪئي. 6 سيپٽمبر 1965 تي انڊيا اولھ پاڪستان جي سرحدن تي حملو ڪري جنگ شروع ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. ملڪ م ايمرجنسي لاڳو ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر تي چين ڀارت جي مذمت ڪئي. 10 سيپٽمبر تي ميجر عزيز ڀٽي لاھور واري محاذ تي شھيد ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 سيپٽمبر تي صدر ايوب قوم کي خطاب ڪندي عالمي امن جي مفاد خاطر فوج کي 23 سيپٽمبر تي 3:00 بجي رات جو جنگ بندي جو حڪم ڏنو. انڊيا پڻ سڪيورٽي ڪائونسل جي جنگ بندي واري قرارداد کي غيرمشروط قبول ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. ملائيشيا پاڪستان جي سيڪيورٽي ڪائونسل م مخالفت ڪئي ھئي جنھن ڪري 5 آڪٽوبر تي پرڏيهي وزير ذوالفقار علي ڀٽو پريس ڪانفرنس ڪندي ملائيشيا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. سويت يونين جي ٽياڪڙي سان 10 جنوري 1966 تي نو نقطن واري تاشقند واري معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون<ref name = " پاڪستان "/>. 12 فيبروري 1966 تي مجيب الرحمان پنھنجي پارٽي جو 6 نقاطي پروگرام پڌرو ڪندي صوبائي خودمختياري جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 18 جون 1966 تي ذوالفقار علي ڀٽو وزارت ڇڏي بيماري واري موڪل تي ھليو ويو ۽ ان جو ڇڏيل پرڏيهي کاتو ايوب خان پاڻ سنڀاليو<ref name = " پاڪستان "/>. 20 جولاءِ تي شريف الدين پيرزادو. پرڏيھي وزير ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 17 سيپٽمبر 1966 تي جنرل محمد یحییٰ پاڪستاني فوج جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر 1966 تي ايوب خان سياستدانن تان [[ايبڊو]] (EBDO) جون پابنديون ھٽائي ڇڏيون<ref name = " پاڪستان "/>. 9 جولاءِ 1967 تي محترمه فاطمه جناح ڪراچي ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس ٻئي ڏينھن قائداعظم واري مقبري ۾ دفنايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 16 سيپٽمبر 1967 تي ذوالفقار علي ڀٽو پاڪستان پيپلزپارٽي نالي پارٽي ٺاهڻ جو اعلان ڪيو ۽ 30 نومبر تي لاھور ۾ ان پارٽي جو بنياد وڌو ويو جنھن جو چيئرمين ذوالفقار علي ڀٽو ۽ جنرل سيڪريٽري جَي اَي رحيم ٿيو. پھرين ڊسمبر تي ڊاڪٽر مبشر حسن جي لاھور واري رھائشگاھ تي پارٽي جو پھريون ڪنوينشن ٿيو جنھن م ذوالفقار علي ڀٽو کي چيئرمين چونڊيو ويو ي<ref name = " پاڪستان "/>. 11 ڊسمبر 1967 تي قومي اسيمبلي بيسڪ ڊيموڪريسي جي 8000 يونٽن کي وڌائي 12000 ڪيو. 6 جنوري 1968 تي اگرتلا واري ملڪ جي خلاف سازش منظر عام تي آئي ۽ 18 جنوري تي مجيب الرحمان کي ان سازش جي الزم ۾ گرفتار ڪيو ويو. نومبر 1968 م راولپنڊي ۾ احتجاج دوران شاگرد جي قتل کان پوء شاگردن مظاھرا شروع ڪيا جيڪي پشاور ، ڪراچي ۽ لاھور تائين ڦھلجي ڪنٽرول کان ٻاهر ٿي ويا. 13 مارچ تي ايئر مارشل اصغر خان جسٽس پارٽي ٺاھي<ref name = " پاڪستان "/>. 25 مارچ 1965ع تي صدر ايوب صدر جو عھدو ڇڏيو ۽ اقتدار آرمي چيف جنرل یحیٰی جي حوالي ڪيو جنھن ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪئي ۽ اسيمبليون ٽوڙي ڇڏيون ۽ 1962 جو آئين منسوخ ڪري ڇڏيو. 31 مارچ تي يحي خان صدر جو عھدو سنڀاليو<ref name = " پاڪستان "/>. === ون يونٽ جو خاتمو ۽ عام چونڊون === 4 مارچ تي صدر پرويژنل ڪانسٽيٽيوشنل آرڊر يا پي سي او جاري ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 سيپٽمبر 1969تي جنرل يحي موروڪو ۾ پھرين اسلامي سربراهي ڪانفرنس ۾ شرڪت ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جولاء 1970 تي صدر يحي خان ون يونٽ منسوخ ڪري سنڌ، پنجاب، سرحد ۽ بلوچستان جي صوبائي حيثيت بحال ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. ملڪ ۾ 5 آڪٽوبر 1970 تي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو ويو. اوڀر پاڪستان ۾ ٻوڏ اچڻ ڪري 15 آگسٽ تي چونڊ جي تاريخ کي ملتوي ڪري 7 ڊسمبر 1970 تي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو ويو. 12 نومبر 1970 تي سائڪلون اچڻ ۽ 30 فوٽ اوچي سامونڊي لھرن جي ڪري آيل تباھي ۾ ڏھ لکن کان وڌيڪَ ماڻھو فوت ٿي ويا. 7 ڊسمبر 1970 تي قومي اسيمبلي جي 313 سيٽن لاء چونڊون ٿيون. مجيب الرحمان جي عوامي ليگب151 سيٽون کڻي اڪثريت سان کٽي آئي. پيپلزپارٽي 81 سيٽون کڻي ٻيون نمبر وڏي پارٽي ٿي وئي. باقي ٻيون جماعتون 81 سيٽون کڻي آيون جن ۾ جماعت اسلامي، پي ڊي پي، مسلم ليگ (سي)، مسلم ليگ (ڪيو)، جي يو پي، ۽ نعپ شامل ھيون. 17 ڊسمبر تي صوبائي اسيمبلين جون چونڊون ٿيون جن جي نتيجو قومي اسيمبلي جي نتيجي سان مطابقت وارو آيو. === سياسي بحران ۽ بينگال جي علحدگي === 3 جنوري 1971 تي مجيب الرحمان اعلان ڪيو تہ ملڪ جو نئون آئين اولھ پاڪستان جي نمائندن جي صلاح سان ان جي ڇھ نقاطي پروگرام جي بنياد تي ٺاهيو ويندو. 13 جنوري تي مجيب الرحمان صدر سان ملاقات ڪئي. 14 جنوري تي صدر يحي خان ڍاڪا ۾ پڌرو ڪيو تہ مجيب الرحمان ملڪ جو وزيراعظم ٿيندو<ref name = " پاڪستان "/>. 17 جنوري تي صدر يحي ذولفقار علي ڀٽو سان لاڙڪاڻي واري رھائشگاھ تي مذاڪرات ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. 27 جنوري تي مجيب الرحمان ۽ ذوالفقار علي ڀٽو ڍاڪا ۾ آئين ٺاھڻ لاء مذاڪرات ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. 13 فيبروري تي يحي خان 3 مارچ 1971 تي ڍاڪا ۾ آئين ٺاھڻ لاء قومي اسيمبلي جو اجلاس سڏائڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 16 فيبروري تي ذوالفقار علي ڀٽو پھرين پرڏيهي واپار، ڪرنسي ۽ محصولن متعلق سمجھوتو ٿيڻ تائين قومي اسيمبلي جي ان اجلاس جي بائيڪاٽ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 18 فيبروري تي جماعت اسلامي جي مولانا مودودي ان بائيڪاٽ جي مذمت ڪئي ۽ مطالبو ڪيو تہ اڪثريت حاصل ڪندڙ جماعت کي آئين جو مسودو پيش ڪرڻ جو موقعو ڏنو وڃي ۽ ٻيا ان جي ڪمزورين تي بحث ڪن<ref name = " پاڪستان "/>.24 فيبروري تي مجيب الرحمان پنھجن ڇھن نقطن تي سمجھوتو ڪرڻ کان کتو جواب ڏئي ڇڏيو<ref name = " پاڪستان "/>. 28 فيبروري تي عوامي ليگ مغربي پاڪستان جي ميمبرن کي اجلاس ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني. ذوالفقار علي ڀٽي ٻہ متبادل ڏنا تہ يا قومي اسيمبلي جي اجلاس کي ملتوي ڪيو وڃي يا وري آئين ٺاھڻ لاء رکيل مدت کي ختم ڪيو وڃي<ref name = " پاڪستان "/>. صدر يحي پھرين مارچ 1971 تي 3 مارچ واري اجلاس کي سياستدانن وچ ۾ آئين ٺاھڻ لاء معقول افھام تفھيم ٿيڻ تائين ملتوي ڪري ڇڏيو<ref name = " پاڪستان "/>. نتيجي ۾ مشرقي پاڪستان ۾ عوامي ليگ ھڙتالون ۽ مظاھرا شروع ڪري ڇڏيا جنهن ڪري ڍاڪا ۾ ڪرفيو لڳائڻو پيو<ref name = " پاڪستان "/>. 3 مارچ تي صدر ڍاڪا ۾ 10 مارچ تي سڀني چونڊ کٽيندڙ سياسي جماعتن جي 12 اڳواڻن کي آئيني مشاورت لاء گھرايو پر عوامي ليگ ان گڏجاڻيءَ جو بائڪاٽ ڪيو ۽ پرامن عدم تعاون واري تحريڪ شروع ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. 6 مارچ 1971ع تي جنرل ٽڪا خان کي مشرقي پاڪستان جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. صدر 25 مارچ 1971ع تي قومي اسيمبلي جو ڍاڪا ۾ اجلاس سڏايو<ref name = " پاڪستان "/>. 16 مارچ 1971 تي شيخ مجيب الرحمان ماڻھن کي نجات حاصل ڪرڻ لاء جدوجهد جو سڏ ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 21 مارچ 1971 تي مجيب الرحمان کي گرفتار ڪيو ويو ۽ عوامي ليگ جي پوئلڳن جي خلاف فوجي آپريشن شروع ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 26 مارچ 1971 تي صدر عوامي ليگ تي بندش وڌي<ref name = " پاڪستان "/>. 4 اپريل 1971 تي آنڌرا گانڌي مشرقي پاڪستان جي عوام جي مڪمل حمايت جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 مئي 1971ع تي ذوالفقار علي ڀٽو لاھور ۾ پريس ڪانفرنس ڪندي چونڊيل نمائندن کي اقتدار منتقل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. 28 جون 1971 تي يحي خان آئين تيار ڪرڻ لاءِ ماھرن جي ڪاميٽي جوڙي<ref name = " پاڪستان "/>. 5 آگسٽ 1971 تي حڪومت ايسٽ پاڪستان جي تنازعي تي 125 صفحن تي مشتمل وائيٽ پيپر جاري ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 سيپٽمبر 1971 تي صدر يحي پھرين مارچ کان پنج سيپٽمبر تائين اوڀر پاڪستان ۾ ڏوھ ڪندڙن يا ڏوھن جي الزامن ۾ آيلن کي عام معافي ڏيڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 5 سيپٽمبر تي پاڪستان انڊيا طرفان نئين دھلي ۾ نامنھاد بنگلاديش مشن قائم ڪرڻ خلاف انڊيا جي حڪومت سان سخت احتجاج ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 9 آڪٽوبر 1971 تي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر ملڪ مان سياسي سرگرمين تان بندش ھٽائي ڇڏي<ref name = " پاڪستان "/>. 10 نومبر 1971 تي انڊيا پاڪستان تي حملو ڪيو، ان جي فوج بيلونيا لڳ پاڪستاني سرحد م داخل ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي. جنگ ۾ 74 ڀارتي فوجي مارجي ويا ۽ 130 زخمي ٿيا. 16 نومبر تي انڊيا جي فوج اوڀر پاڪستان ۾ ڊاڪا طرف پيشقدمي ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. اوڀر پاڪستان ۾ ڀارتي فوجي مداخلت تي صدر يحي 23 نومبر تي ملڪ ۾ ايمرجنسي لڳائي<ref name = " پاڪستان "/>. 3 ڊسمبر تي فوج کي ڀارت تي حملي جو حڪم ڏنو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 7 ڊسمبر 1971 م يحي خان بينگال سان تعلق رکندڙ نورالامين کي پاڪستان جو اٺون وزيراعظم مقرر ڪيو ۽ ذولفقار علي ڀٽو پاڪستان جو نائب وزيراعظم سميت پرڏيهي وزير بڻائي مخلوط حڪومت ٺاهي وئي<ref name = " پاڪستان "/>.8 ڊسمبر 1971 تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي ھڪ قرارداد وسيلي ھڪدم جنگبندي ۽ فوجن کي پنھنجي پنھنجي سرحد طرف ھٽائڻ جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 12 ڊسمبر1971 تي يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي صدر رچرڊ نڪسن انڊيا کان پاڪستان تي فوجي حملو ھڪدم روڪڻ جو مطالبو ڪيو ۽ فوجي پيشقدمي جي تسلسل کي عالمي راء جي انحرافي قرار ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. يونائيٽيڊ اسٽيٽس سيڪيورٽي ڪائونسل جي ٻيھر اجلاس جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 14 ڊسمبر تي سويت يونين يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي انھن رٿن کي ٽيون دفعو ويٽو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. ساڳي ڏينھن ذوالفقار علي ڀٽو سڪيورٽي ڪائونسل جي اجلاس مان اٿي آيو. 16 ڊسمبر تي پاڪستاني فوج اوڀر پاڪستان ۾ پيش پئي<ref name = " پاڪستان "/>. جنرل جگجيت سنگھ اروڙا ۽ ليفٽيننٽ جنرل امير عبدالله خان نيازي ۽ ٻنھي ڌرين جي وچ ۾ جنگبندي طئي ڪئي وئي. ٻارتي فوج ڍاڪا ۾ داخل ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستاني فوج جا 95000 فوجي ڍاڪا ۾ ٿيل ھڪ تقريب ۾ ڀارتي فوج آڏو ھٿيار ڦٽا ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. 17 ڊسمبر تي پاڪستاني صدر جنگبندي جو اعلان ڪيو. 28 ڊسمبر 1971ع تي يحي خان اقتدار ذوالفقار علي ڀٽو جي حوالي ڪيو جيڪو ملڪ جو نئون صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 ڊسمبر تي ذوالفقار علي ڀٽو جي حڪم تي شيخ مجيب الرحمان کي جيل مان ڪڍي گھر ۾ نظربند ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 23 ڊسمبر تي صدر ڀٽو پنھنجي ڏھ رڪني صدارتي ڪابينه جوڙي ين ۾ ڊاڪٽر مبشر حسن، شيخ محمد رشيد، غلام مصطفي جتوئي ۽ حفيظ پيرزادو شامل ھيا<ref name = " پاڪستان "/>. 24 ڊسمبر تي ڀٽو اوڀر پاڪستان ۾ شڪست جي جاچ لاء چيف جسٽس حمود الرحمان جي سربراھي ۾ ڪميشن جوڙي. ڪميشن جا رڪن چيف جسٽس آف پاڪستان حمود الرحمان، چيف جسٽس سنڌ بلوچستان ھاء ڪورٽ جسٽس طفيل علي عبدالرحمان ھيا جن کي ٽن مھينن ۾ رپورٽ پيش ڪرڻ لاء چيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر تي ذوالفقار علي ڀٽو پاڪستان ائٽامڪ ڪميشن کي پنھنجي ذمي ورتو<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1942ع تي تحريڪ استقلال جي ايئر مارشل اصغر خان لاھور م پريس ڪانفرنس ذريعي مارشل لا ختم ڪرڻ، مجيب الرحمان کي آزاد ڪرڻ ۽ يحي خان کي گرفتار ڪري ان خلاف کليل مقدمو ھلائڻ جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 9 جنوري 1972ع تي عوامي ليگ جي مجيب الرحمان کي آزاد ڪري پي آء اي جي جھاز م لنڊن روانو ڪيو وي<ref name = " پاڪستان "/> 26 جنوري 1972ر تي سويت يونين بنگلاديش کي تسليم ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. === ذوالفقار علي ڀٽو جو صدارتي دؤر === اقتدار جي منتقلي ۽ صدر پاڪستان ٿيڻ بعد ذوالفقار علي ڀٽو کي درپيش سڀ کان وڏو چئلينج ھڪ متفقه نئين آئين جي تشڪيل ھيو. 23 جنوري 1972 تي ليفٽيننٽ جنرل گل حسن کي ٽن سالن لاء پاڪستاني فوج جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ڪيو ويو بعد ۾ 3 مارچ 1972 تي ان سميت ايئرفورس جي ڪمانڊر ايئر مارشل رحيم خان ھٽائي انھن جي جاء تي ترتيبوار جنرل ٽڪا خان ۽ ايئر مارشل ظفر چوڌري کي مقرر ڪيو ويو. 10 مارچ تي ٽڪا خان ڊيلي ٽيليگراف کي انٽرويو ۾ ٻڌايو تہ 30000 بنگالي فوج سان مقابلي ۾ مارجي ويا ھئا ۽ ان کان وڌيڪَ انگ اکر وڌاءُ ھو. 11 اپريل تي عبوري آئين جو مسودو پارلياماني ليڊرن ۾ ورھايو ويو ۽ 17 اپريل 1972ع تي نيشنل اسيمبلي منظوري ڏني مخالف ڌر ووٽنگ ۾ شامل نه ٿي <ref name = " پاڪستان "/>. ساڳي تاريخ تي پاڪستان جي آئين جي تياري لاء قومي اسيمبلي جي 25 رڪنن جي محمود علي قصوري جي سربراهي ۾ ھائوس ڪميٽي جوڙي وئي پر بعد ۾ 4 آڪٽوبر تي قصوري اختلافن جي ڪري ان ذميواري تان استعيفا ڏئي ۽ 29 آڪٽوبر تي کيس پيپلزپارٽي مان ٻاھر ڪڍيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 21 اپريل تي صدر عبوري آئين جي توثيق ڪئي ۽ 3 سال ۽ 26 بعد مارشل لا ختم ڪئي وئي ۽ آئين جي حاڪميت جي بحالي ٿي. صدر ۽ چيف جسٽس حمود الرحمان راولپنڊي ۾ ان آئين تحت قسم کنيا<ref name = " پاڪستان "/>.25 اپريل 1972 تي پھرين مئي کي مزدورن جو ڏينھن ڪري ملھائڻ جو اعلان ڪيو ويو ۽ پھرين مئي 1972 تي پاڪستان ۾ پھريون ڀيرو اھو ڏينھن ملھايو ويو. ساڳي ڏينھن ممتاز ڀٽو، سردار عطاءُ الله خان مينگل، مولانا مفتي محمود سنڌ، بلوچستان ۽ سرحد جا وزير اعليَ مقرر ڪيا ويا جڏهن ته پنجاب لاء ملڪ معراج خالد کي نامزد ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 38 جون تي شملا سمٽ ۾ ڀٽو ۽ اندراگانڌي پنھنجن ايڊيز کان سواءِ ملاقات ڪئي. مذاڪرات جاري رھيا ۽ 3 جولاءِ تي ٻنھي شملا معاھدي تي صحيحون ڪيون. ٻنھي اڳواڻن طئي ڪيو تہ ٻنھي ملڪن جون فوجون پنھنجي پراڻي سرحدي پوزيشن تي اينديون، تڪرارن کي پرامن طريقي سان حل ڪيو ويندو، ڪشمير ڪنٽرول لائين ۾ مداخلت ۽ انحرافي نہ ڪئي ويندي، واپاري ۽ ثقافتي تعلق بحال ڪيا ويندا<ref name = " پاڪستان "/>. 7 جولاء تي سنڌ اسيمبلي سنڌي کي اردو وانگر صوبي جي سرڪاري ٻولي بڻائڻ جي منظوري ڏني جنھن تي ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ اردو جي حق ۾ پرتشدد مظاھرا شروع ٿي ويا جنھن ڪري ڪرفيو لڳائڻو پيو. ھڪ دفعو ٻيھر جنگ اخبار بم رئيس امروهي جو شعر ''اردو کا جنازہ ہے ذرا دھوم سے نکلے'' ڇاپيو ويو. فسادن ۾ پوليس جي فائرنگ چ۾ 12 ڄڻا مارجي ويا 150 زخمي ٿيا. 16 جولاءِ 1972 تي گورنر سنڌ ٽيچنگ، پروموشن اينڊ يوز آف سنڌي لينگويج بل 1972ع جي توثيق ڪئي.<ref name = " پاڪستان "/>. 8 جولاءِ 1972 ۾ حمود الرحمان واري جنگي ڪميشن جي رپورٽ تي ميمبرن سپريم ڪورٽ جي چيمبر ۾ صحيحون ڪيون ۽ 13 جولاءِ تي چيف جسٽس حمود الرحمان اھا رپورٽ صدر کي پيش ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>.14 جولاء 1972 تي نيشنل اسيمبلي شملا معاهدي جي منظوري ڏني جڏھن ته ڀارتي لوڪ سڀا ان جي توثيق پھرين آگسٽ تي ڪئي ۽ 29 آگسٽ بتي نيو دھلي ۾ ٻنھي ملڪن شملا معاهدي تي عملدرآمد واري ايگريمينٽ تي صحيحون ڪيون<ref name = " پاڪستان "/>. 27 آڪٽوبر 1972 تي جنيوا ڪنوينشن جي پاسداري ۾ پاڪستان ڀارت جي سمورن جنگي قيدين کي آزاد ڪري ڇڏيو ۽ سلسلو 27 آڪٽوبر 1973 تي مڪمل ٿيو. 6 نومبر 1972 تي ڀارت مان پاڪستاني جنگي قيدين جي واپسي شروع ٿي<ref name = " پاڪستان "/> 9 نومبر 1972 ۾ پاڪستان سيٽو مان نڪري آيو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر تي وزير قانون عبدالحفيظ پيرزادي تيار ٿيل نئين آئين جو مسودو قومي اسيمبلي ۾ پيش ڪيو ۽ 11 اپريل تي قومي اسيمبلي يڪراءِ ان کي منظور ڪيو. مخالف ڌر بائيڪاٽ ختم ڪيو اٺ تڪراري شقن ۾ ترميم ڪئي وئي. ٽن ميمبرن محمود علي قصوري، احمد رضا قصوري ۽ شاھ احمد نوراني ووٽنگ ۾ حصو نہ ورتو. 14 آگسٽ 1973ع تي نئون آئين عمل ۾ اچي ويو <ref name = " پاڪستان "/>. 30 مارچ 1973 تي حڪومت جي خلاف سازش جي الزام ۾ فوج، ايئرفورس ۽ نيوي جي 24 آفيسرن جون گرفتاريون ٿيون<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جولاء 1973 تي نيشنل آئڊنٽٽي ڪارڊ جي اسڪيم جاري ٿي جنھن تحت پھريون ڪارڊ ذوالفقار علي ڀٽو جو جاري ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 آگسٽ 1973 تي پاڪستان جي دفاع جي بجٽ ٻيڻي ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 11 آگسٽ 1973 تي چوڌري فضل الاھي ملڪ جو صدر چونڊيو ويو. ھن 139 ووٽ کنيا جڏھن ته نعپ جي اميدوار 45 ووٽ کنيا. === وزيراعظم ذوالفقار علي ڀٽو جو پارلياماني دؤر === 13 آگسٽ 1973ع تي ذوالفقار علي ڀٽو نئين آئين تحت پاڪستان جو وزيراعظم چونڊيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر 1973 تي ڪراچي ڀرسان پپري ۾ وزيراعظم ملڪ جي پھرين اسٽيل پلانٽ جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 23 فيبروري 1974 تي لاھور ۾ اسلامڪ سمٽ ڪانفرنس منعقد ٿي<ref name = " پاڪستان "/>.5 مئي 1974 تي ڀارت ائٽمي ڌماڪو ڪيو ۽ نيوڪليئر ڪلب ۾ شامل ٿي ويا<ref name = " پاڪستان "/>. 14 اپريل 1974ع تي وفاقي حڪومت بلوچستان ۾ فوجي آپريشن ختم ڪرڻ ۽ 15 مئي کان سول انتظاميه بحال ڪرڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 27 جون 1974 تي وزيراعظم ٽن ڏينهن جي دوري تي بنگلاديش روانو ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 14 آگسٽ 1974ع تي پارليامينٽ جي عمارت جو سنگ بنياد رکيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 7 سيپٽمبر 1974 تي آئين ۾ ترميم ڪري قرار ڏنو ويو ته ختم نبوت تي ايمان نہ رکندڙ مسلمان نه رھندو ۽ ختم نبوت جي خلاف تبليغ تي سزا ڏني ويندي. ان ائيني ترميم جي نتيجي ۾ احمدي جماعت يا قادياني ختم نبوت جي مطلق عقيدي کي نہ مڃڻ ڪري غير مسلم اقليت ۾ شامل ٿي ويا. 11 سيپٽمبر تي قومي اسيمبلي انھن کي باقاعده غير مسلم قرار ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 14 آڪٽوبر 1974 تي وزيراعظم پيش پوندڙ بلوچ قبيلن کي عام معافي ڏيڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 11 نومبر 1974 ۾ ايم اين اي آحمد رضا قصوري جو پيءُ نواب محمد احمد قصوري لاھور ۾ قاتلاڻي حملي ۾ گولي لڳڻ سبب فوت ٿي ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 17 جنوري 1975 تي دھشتگردي واريون خاص عدالتون قائم ڪيون ويون<ref name = " پاڪستان "/>. 8 فيبروري 1975 تي سرحد صوبي جو وزير اعلي حيات محمد شيرپائو پشاور ۾ جلسي کي خطاب ڪندي بم ڌماڪي ۾ مارجي ويو جنھن ڪري 15 فيبروري تي نيشنل عوامي پارٽي تي بندش وڌي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 1965 واري جنگ ۾ آمريڪا پاڪستان تي ھٿيارن ڏيڻ تي پابندي لڳائي ھئي جيڪا 12 فيبروري 1975 تي ختم ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. ڪراچي ۾ ٽرام سروس 20 اپريل 1885 ۾ شروع ٿي ھئي جنھن کي 30 اپريل 1975 ۾ ختم ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 27 جولاءِ 1975 ۾ اسلامي نظرياتي ڪائونسل وياج يا ربا کي ختم ڪري زڪوات متعارف ڪرڻ جي سفارش ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. 19 سيپٽمبر 1975 تي ايئرپورٽ سڪيورٽي فورس قائم ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 31 آڪٽوبر 1975 تي سپريم ڪورٽ نعپ کي پاڪستان جي وجود جي خلاف ھجڻ ڪري ٽوڙي ختم ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن بعد نيشنل ڊيموڪريٽڪ پارٽي قائم ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1976 تي بلوچستان اسيمبلي کي معطل ڪري بلوچستان ۾ وفاقي راڄ قائم ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 3 جنوري 1976 تي وزيراعظم ڪراچي کي ميٽروپوليٽن جو درجو ڏنو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 6 فيبروري 1976 تي جنرل ضياءَ الحق کي نئون آرمي چيف مقرر ڪيو ويو جنھن پھرين مارچ تي جنرل ٽڪا خان کان چارج ورتي<ref name = " پاڪستان "/>. 23 مارچ 1976ع ۾ وزيراعظم اسلام آباد ۾ سپريم ڪورٽ جي موجوده عمارت جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. 24 جنوري 1976ع ۾ لاھور امرتسر ٽرين سروس جي شروعات لاء نيودھلي ۾ معاھدو ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 5 آگسٽ 1976 تي وزيراعظم پورٽ قاسم جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 آڪٽوبر 1976 تي يونائيٽيڊ اسٽيٽس فرانس کان پاڪستان کي نيوڪليئر پلانٽ نہ ڏيڻ جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 12 آڪٽوبر 1976 تي سعودي بادشاھ خالد بن عبدالعزيز اسلام آباد ۾ شاھ فضل مسجد جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. وزيراعظم سرڪاري ملازمن جي رٽائرمينٽ جي عمر وڌائي 60 سال ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. 20 ڊسمبر 1976 تي پي ٽي وي جي رنگين نشريات جي شروعات ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. 7 جنوري 1977 تي حڪومت عام چونڊن لاء 7 مارچ جي تاريخ جو اعلان ڪيو ۽ پھرين جولاء کان جمعو عام موڪل جو ڏينهن بڻايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 18 جنوري تي صدر قومي اسيمبلي ٽوڙي ڇڏي<ref name = " پاڪستان "/>. 11 جنوري تي ڀٽو جي پيپلز پارٽي سان مقابلي لاءِ پاڪستان نيشنل الائنس جو قيام ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 12 جنوري تي پاڪستان ماتا کان پاڪ ملڪن ۾ شامل ٿي ويو<ref name = " پاڪستان "/>. ڀٽو کي اليڪشن ڪميشن بغير مقابلي جي چونڊيل قرار ڏنو. مخالف اميدوار جماعت اسلامي سنڌ جي امير مولانا جان محمد عباسي ان فيصلي خلاف اليڪشن ڪميشن ۾ 25 جنوري تي اپيل داخل ڪئي وئي تہ کيس اغوا ڪيو ويو ھو جيڪا 13 فيبروري تي اغوا جي ثبوت نہ ھجڻ ڪري رد ڪئي وئي. پھرين مارچ تي پي اين اي جي سڏ تي پوري ملڪ ۾ ھڙتال ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 7 مارچ 1977 تي عام چونڊون ٿيون جن ۾ ڪل 200 سيٽن مان پيپلزپارٽي 155 سيٽون، پي اين اي 35 سيٽون کٽيون. پي اين اي اڳواٽ رٿيل ڌانڌلي جو الزام لڳايو<ref name = " پاڪستان "/>. 10 مارچ تي صوبائي اسيمبلين جي چونڊ ٿي جنھن جو پي اين اي بائڪاٽ ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 26 مارچ تي قومي اسيمبلي ۾ ميمبرن قسم کنيو پر پي اين اي بائيڪاٽ ڪيو ۽ ملڪ ۾ ھڙتال جو سڏ ڏنو.28 مارچ تي ڀٽو ٻيھر وزيراعظم چونڊجي آيو<ref name = " پاڪستان "/>. 15 اپريل تي ڀٽو لاھور ۾ مولانا مودودي سان ملاقات ڪئي جنھن کانئس استعفي ڏيڻ جو مشورو ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 اپريل 1977 تي ڪراچي ، لاھور، حيدرآباد ۾ مارشل لا ۽ راولپنڊي ب۾ ڪرفيو لاڳو ڪيو ويو.28 اپريل 1977 ۾ پارليامينٽ جي گڏيل اجلاس ۾ خطاب ڪندي وزيراعظم يونائيٽيڊ اسٽيٽس تي الزام لڳايو تہ پاڪستان ۾ سياسي بحران جي پٺيان ان جو ھٿ آھي<ref name = " پاڪستان "/>. 7 جون تي لاھور ھاء ڪورٽ ڪراچي، لاھور ۽ حيدرآباد ۾ مارشل لا ختم ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 15 جون 1977 تي مذاڪرات بعد حڪومت ۽ پي اين اي ۾ معاملا طئي ٿي ويا. حڪومت ٻيھر چونڊون ڪرائڻ تي راضي ٿي وئي. 3 جولاءِ تي ڀٽو اعلان ڪيو تہ معاھدو ٿي چڪو آهي رڳو صحيحون ٿيڻيون آهن آھن پر اصغر خان پڌرائي ڪئي تہ پي اين اي جي ڪائونسل منظور ناھي ڪيو. 5 جولاء 1977 تي جنرل ضياءُ الحق فوجي بغاوت ڪري مارشل لا لاڳو ڪئي، ڀٽو ۽ ٻيا سياستدان گرفتار ڪيا ويا، آئين کي جزوي طور تي معطل ڪيو ويو ۽ صدر فضل الاهي کي برقرار رکيو ويو ۽ ٽن مھينن ۾ چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو ويو. سياسي سرگرمين تي بندش وڌي وئي. چئن ماڻھن تي مشتمل فوجي ڪائونسل قائم ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. === ٻين مارشلا === 5 جولاءِ 1977 تي ملڪ م چيف آف آرمي اسٽاف [[جنرل ضياءَ الحق]] فوجي بغاوت ذريعي ڀٽو سرڪار کي معزول ڪري اقتدار تي قبضو ڪي، ۽ پوء ملڪ جو صدر بڻجي ويو. ذولفقار علي ڀٽو تي ھڪ سياسي اڳواڻ جي پيء جي قتل جي جاچ ۾ شامل ڪري گرفتار ڪري ان تي [[لاھور ھاء ڪورٽ]] م خون جو مقدمو ھلايو ويو جنھن م کيس موت جي سزا ڏني وئي ۽ ان جي سپريم ڪورٽ م اپيل پڻ رد ٿي وئ. اھڙي طرح ذولفقار علي ڀٽو کي ڦاسي ڏني وئي. ملڪ ۾ پرويژنل ڪانسٽيٽيوشنل آرڊر يا پي سي او جي نالي سان عبوري آئين ڏئي سياسي نظام ھلايو ويو. 1985 م [[پاڪستان ۾ ريفرينڊم، 1985|ريفرينڊم]] ڪرايو ويو جنھن تحت جنرل ضياءَ الحق ملڪ جو صدر برقرار رھڻ جو حق حاصل ڪيو ۽ ائين ۾ ھڪ وڏي ترميم ڪئي جيڪا اٺين ترميم جي نالي سان مشھور ٿي. جنھن تحت ملڪ جو نظام نيم پارلياماني ۽ نيم صدارتي ٿي ويو ء صدر کي بي پناھ اختيار ڏنا ويا. ملڪ م غيرجمائتي بنيادن تي چونڊون پڻ ڪرايون ويون. اھڙي طرح 24 مارچ 1985 تي [[محمد خان جوڻيجو]] ملڪ جو ڏھون وزيراعظم ٿيو. 1973 جي آئين کي نئين ترميم سان بحال ڪيو ويو. 1987 ۾ [[اوجڙي ڪيمپ وارو واقعو]] ٿيو جنھن جي جاچ واري معاملي تي اختلاف سبب 29 مئي 1988 تي جنرلل ضياءَ الحق محمد خان جوڻيجو جي حڪومت سميت سڀ صوبائي حڪومتون برطرف ڪري سڀ قومي ۽ صوبائي اسيمبليون ٽوڙي ملڪ م جماعتن بنيادن تي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو. آگسٽ 1988 ۾ جنرل ضياءَ الحق پنھنجي لڳ ڀڳ سموري فوجي قيادت سميت [[بھاولپور وارو سانحو، 1988|سي 130 جھاز جي حادٽي]] م بھاولپور ڀرسان مارجي ويو. سينيٽ چيئرمين [[غلام اسحاق خان]] ملڪ جو صدر ٿيو.۽ [[جنرل مرزا اسلم بيگ]] چيف آف آرمي اسٽاف مقرر ٿيو.<br> جنرل ضياءَ الحق اسلامي ضابطا متعارف ڪرايا جن ۾ [[زڪوات]] واري ٽيڪس، شريعت ڪورٽون، اسلامي سزائن جو نفاذ، بينڪن مان وياج جو جزوي خاتمو، تعليمي نصاب کي اسلامي بڻائڻ لاءِ نظرثانيون شامل ھيا<ref name = " اسلام "/>. 1980 واري ڏهاڪي م پاڪستان يونائيٽيڊ اسٽيٽس ۽ ٻين ملڪن سان سان سھڪار ڪندي افغانستان تي 1978ع کان قابض سوويت فوج جي خلاف افغان مجاهدن جي گوريلا جنگ ۾ مدد ڪئي. لکين افغاني پنھنجي سرزمين تي تڪليفن سبب پاڪستان ۾ پناهگير ٿي آيا ۽ پاڪستان ۾ انھن جون پناهگير ڪيمپون ويڙھاڪن جي ڀرتي جي لاء زرخيز زمين بڻجي ويون<ref name = " اسلام "/>. === 1988 کان 1998 تائين جمھوري دور === 2 ڊسمبر 1988 تي [[بينظير ڀٽو]] ملڪ جي يارھين وزيراعظم ٿي. 6 آگسٽ 1990 تي صدر غلام اسحاق بينظير ڀٽو جي حڪومت ڪرپشن جي الزامن تي برطرف ڪري اسيمبليون ٽوڙي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو. اھڙي طرح چونڊن م 6 نومبر 1990 تي [[ميان نواز شريف]] ملڪ جو ٻارھون وزيراعظم ٿيو. 1993ع ۾ ميان نوازشريف جي حڪومت کي صدر غلام اسحاق برطرف ڪري اسيمبليون ٽوڙي نئين چونڊن جو اعلان ڪيو پر سپريم ڪورٽ ان قدم کي ڪالعدم قرار ڏئي حڪومت بحال ڪئي پر پوء ٻنھي 18 جولاء 1993ع تي نوازشريف ۽ غلام اسحاق خان پنھنجن عھدن تان استعيفا ڏئي. اليڪشن ٿيڻ بعد 18 آڪٽوبر 1993تي بينظير ڀٽو ملڪ جي تيرھين وزيراعظم ٿي ۽ پوء [[فاروق لغاري]] ملڪ جو صدر ٿيو. 5 نومبر 1996 تي ڪرپشن جي الزامن تي صدر فاروق لغاري بينظير ڀٽو جي حڪومت برطرف ڪري سموريون اسيمبليون ٽوڙي نئين اليڪشن جو اعلان ڪيو. 17 فيبروري 1997ع تي ميان نواز شريف ملڪ جو چوڏھون وزيراعظم ٿيو === ٽين مارشلا === 12 آڪٽوبر 1999 تي چيف آف آرمي اسٽاف [[پرويز مشرف|جنرل پرويز مشرف]] فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تي قبضو ڪري کيس برطرف ڪري آئين کي معطل ڪندي مارشل لا لاڳو ڪئي. 2002 ۾ چونڊون ٿيون ۽ 22 نومبر 2002 تي [[ظفر الله خان جمالي|ظفرالله جمالي]] ملڪ جو پندرھون وزيراعظم ٿيو جيڪو 26 جون 2004 تائين رھيو. کانئس استعيفا ورتي وئي ۽ 26 آگسٽ 2004 تائين [[چوڌري شجاعت]] ملڪ جو سورھون وزيراعظم رھيو. 28 آگسٽ 2004 کان 15 نومبر 2007 تائين پرويز مشرف جي رضامندي سان [[شوڪت عزيز]] ملڪ جو سترھون وزيراعظم رھيو. جنھن بعد نگران حڪومت م 27 ڊسمبر 2007 تي بينظير ڀٽو کي راولپنڊي م قاتلاڻي حملي ۾ شھيد ڪيو ويو<br> پاڪستاني [[انٽر سروس انٽيليجنس]] بنيادپرست اسلامي تنظيم طالبان جي مدد ڪئي جنھن تقريبن سموري افغانستان تي 1996ع کان 2001ع تائين حڪمراني قائم ڪئي. 2001 کان پاڪستاني حڪومت دھشتگردي جي خلاف ۽ افغانستان چ۾ طالبان ۽ القائده جي خلاف فوجي ڪارروائي ۾ يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي مدد ڪئي<ref name = "اسلام "/>. === 2008 کان جمھوري دؤر === ملڪ ۾ 2008 ۾ عام چونڊون ٿيون. [[يوسف رضا گيلاني]] ملڪ جو ارڙھون وزيراعظم ٿيو ۽ جنرل پرويز مشرف فوج جو عھدو ڇڏڻ بعد صدرات جو عھدو بہ ڇڏيو ء [[آصف علي زرداري]] ملڪ جو صدر ٿيو. آئين م ترميم ڪري صدر جا اختيار ختم ڪري وزيراعظم جا اصل اختيار بحال ڪري ان کي حقيقي چيف ايگزيڪيوٽو بڻايو ويو. 26 آڪٽوبر 2012 تي ڪورٽ جي فيصلي تي نا اھل ٿي وڃڻ ڪري يوسف رضا گيلاني فارغ ٿي ويو ۽ [[راجا پرويز اشرف]] ملڪ جو اوڻويھون وزيراعظم ٿيو جيڪو 24 مارچ 2013 تائين رھيو ۽ پاڪستان جي ان قومي اسيمبلي ملڪ ٺھڻ بعد پھريون دفعو پنھنجو آئيني مدو پورو ڪيو. نئين چونڊن بعد 5 جون 2013 تي ميان محمد نوازشريف ملڪ جو ويھون وزيراعظم ٿيو . 28 جولاءِ 2017 عدالت کيس نااهل قرار ڏنو جنھن ڪري عھدي تان معزول ٿي ويو ۽ سندس پارٽي جو [[شاھد خاقان عباسي]] ملڪ جو ايڪويھون وزيراعظم تيو ۽ 31 مئي 2018 تي قومي اسيمبلي جي مدي پوري ٿيڻ تائين ان عھدي تي رھيو جنھن کان پوءِ عام چونڊون ٿيون ۽ تحريڪ انصاف جو [[عمران خان]] 18 آگسٽ 2018 تي ملڪ جو ٻاويھون وزيراعظم ٿيو. == جاگرافي == [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ واقع ھن ملڪ جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[ڀارت|انڊيا]]، اولھه ۾ [[ايران]] ۽ [[افغانستان]] ۽ اتر ۾ [[چين]] واقع آهن.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جي بين الاقوامي سرحد جي ڊيگھ 7,257 ڪلوميٽر آهي جنھن مان 2,670 ڪلوميٽر افغانستان سان، 438 ڪلوميٽر چين سان، 3,190 ڪلوميٽر انڊيا سان ۽ 959 ڪلوميٽر ايران سان ملي ٿيون.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جي سمنڊ سان ملندڙ حد 1,046 ڪلوميٽر آهي. پاڪستان جي سمنڊ جي پاڻي ۽ فضائي اسپيس جي حد ان جي ڪناري جي حد کان سمنڊ طرف 12 [[ناٽيڪل ميل]] تائين آهي، جنھن کان علاوه اڳتي وڌيڪ 200 ناٽيڪل ميلن تائين ملڪ جو معاشي زون آھي جتي کنڊ جي حد ھوندي آھي.<ref name="سي آء اي"/> ان جو جاگرافيائي مقام 00 °30 اتر ۽ °70 00 اوڀر آھي.<ref name="سي آء اي"/> ان جي ڪل پکيڙ 8,80,940 چورس ڪلوميٽر آھي.<ref name="area_from_factbook">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html World Factbook]. Retrieved 3 November 2006. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |date=24 May 2020 }}</ref> (آزاد ڪشمير ۽ گلگت بلتستان کان سواءِ) ان جي ڪل پکيڙ 7,96,095 چورس ڪلوميٽر آهي جنھن مان 7,70,875 چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 25,220 چورس ڪلوميٽر پاڻي اٿس. ايراضي م دنيا جو ملڪن م 37ھين نمبر تي آهي.<ref name="سي آء اي ">- https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |date=2020-05-24 }} -</ref> جنھن جو 24 سيڪڙو علائقو زرعي آھي جنھن مان وري 40 سيڪڙو پوک جي قابل، 13 سيڪڙو پوک ھيٺ، 20 سيڪڙو بيڪار ۽ 3 سيڪڙو ٻيلا آهن. پاڪستان ۾ ٽي بندرگاھون آهن جن جا نالا ڪراچي پورٽ، بن قاسم پورٽ ۽ گوادر پورٽ آھن. ملڪ جي [[ٽوپوگرافي]] مطابق ملڪ ٽن مختلف جاگرافيائي خطن ۾ ورھايل آھي جن ۾ شامل آهن؛<ref name="سي آء اي"/> اتريان مٺاھان ميدان؛ سنڌو ندي جي ٻنھي پاسن وارو وچيون ۽ ملڪ جي اوڀر وارو ميداني علائقو؛ ۽ ملڪ جي ڏکڻ ۽ اولھه پاسي واري بلوچستان جي زمين. ملڪ جي سراسري بلندي سطح سمنڊ کان 900 ميٽر آهي.<ref name="سي آء اي"/> سڀ کان ھيٺاھون مقام عربي سمنڊ جي سطح آھي جيڪا زيرو ميٽر آهي.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جو بلند ترين مقام گاڊون آسٽن جبل جي چوٽي ڪي-2 اھي جيڪا سمنڊ جي سطح کان 8,611 ميٽر بلند آھي.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جي قدرتي وسيلن ۾ شامل آهن: زرخيز زمين، وڏي پيماني تي مليل قدرتي گئس جا ذخيرا، محدود پيٽروليم، گھٽ معيار وارا ڪوئلي جا ذخيرا، ڪچو لوھه، ٽامو، لوڻ ۽ لائيم اسٽون.<ref name="سي آء اي"/> 2011ع جي تخميني مطابق ھن ملڪ جي زمين جو 35.2 سيڪڙو زرعي زمين تي مشتمل آهي جنھن مان 27.6 سيڪڙو پوکي لائق آھي. 1.1 سيڪڙو زمين تي مستقل فصل پوکيا ويندا آهن ۽ 6.5 سيڪڙو زمين تي چراگاھون آھن.<ref name="سي آء اي"/> 2011ع جي تخميني مطابق زرعي زمين کان سواءِ 2.1 سيڪڙو زمين تي ٻيلا واقع آھن ۽ ملڪ جي باقي غير زرعي زمين 62.7 سيڪڙو آهي جنھن ۾ جبل، ريگستان ء ٻي غير زرعي زمين شامل آهي.<ref name="سي آء اي"/> 2012ع جي تخميني مطابق ملڪ جي آبپاشي واري زمين 2,02,000 چورس ڪلوميٽر تي مشتمل آهي.<ref name="سي آء اي"/> ارضياتي طور پاڪستان کي هيٺين ٽن خطن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # جابلو علائقو # ميداني علائقو # مٿانهون پٽ ===جابلو علائقو=== پاڪستان جي اتر ۽ اولهه ۾ [[جابلو علائقو]] آهي. هن ۾ اتر وارا جبل، [[هماليہ]] جون شاخون آهن، جن جون قطارون ديوارن وانگر هڪٻئي پٺيان بيٺل آهن. انهن ۾ [[چترال]] ۽ [[مري|مريءَ]] جا پهاڙ، [[ڪاغان وادي]] ۽ قبائلي علائقن جا پهاڙ شامل آهن. انهن جبلن مان هماليه جبل جي سراسري اوچائي 20 هزار فوٽ آهن، جنهنڪري اُن جون چوٽيون سدائين برف سان ڍڪيل رهنديون آهن، [[گلگت]] جي ويجهو [[نانگا پربت]] جي چوٽي 26 هزار فوٽ اچي آهي ۽ [[قراقرم]] جابلو قطار ۾ [[ڪي-2|K-2]] جي پهاڙي 8,611 ميٽر اچي آهي، جتي وسيع برف موجود رهندي آهي. اتر-اولهه واريءَ سرحد تي [[هندوڪش]] جبل پکڙيل آهي، جنهن جي چوٽي ([[ترچ مير]]) 25,353 فوٽ آهي. پهاڙي لڪن جهڙوڪ: [[بابُوسر]]، [[دره خنجراب]] ۽ [[لواري]] وغيره بہ گهڻو ڪري برف سان ڍڪيل هوندا آهن، گرمين ۾ برف ڳرڻ کان پوءِ ئي آمدرفت ٿيندي آهي. {{Multiple image | align = left | direction = vertical | width = 200 | image1 = K2 2006b.jpg | caption1 = زمين تي ٻيون نمبر اوچي جابلو چوٽي [[ڪي-2]] پاڪستان ۾ واقع آهي. | image2 = Katpana Desert (Cold Desert) - Road view.jpg | caption2 = دنيا جي سڀ کان اوچي ٿڌي رڻپٽ (Cold Desert)جو نالو [[ڪٽپانہ]] آھي ۽ اھو [[اسڪردو]]،پاڪستان ۾ واقع آهي. | image3 = Nanga Parbat The Killer Mountain.jpg | caption3 = زمين جو نائون نمبر وڏو جبل [[نانگا پربت]]پاڪستان۾واقع آهي. | image4 = Deosai "The Land of Giants".jpg | caption4 = ديوسائي يا ديون جي سرزمين دنيا جو ٻيو نمبر اوچو الپائين ميداني خطو پاڪستان ۾ آهي جتي نيشنل پارڪ پڻ آھي.آھي . }} هماليه جبل، جيڪي صديون کان ڏکڻ ايشيا ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ قدرتي ۽ ثقافتي حدبندي رهيا آهن، برصغير جي اترئين قدرتي ديوار بڻجن ٿا. انهن جا اولهه وارا سلسلا پاڪستان جي سڄي اترئين ڇيڙي تي پکڙيل آهن ۽ لڳ ڀڳ 200 ميل (320 ڪلوميٽر) اندر ملڪ تائين پکڙجن ٿا. ڪشمير ۽ اتر پاڪستان ۾ پکڙيل اولهه هماليه نظام ٽن الڳ جابلو سلسلن ۾ ورهائجي ٿو، جيڪي ڏکڻ کان اتر طرف ترتيبوار پير پنجال، زنسڪار ۽ لداخ سلسلا آهن<ref name=" برٽانيڪا "/>. انهن کان وڌيڪ اتر ۾ قراقرم سلسلو واقع آهي، جيڪو هماليه کان الڳ پر ان سان ڳنڍيل هڪ جدا جابلث نظام آهي. اهي جابلو سلسلا سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 13,000 فوٽ (4,000 ميٽر) کان وٺي 19,500 فوٽ (6,000 ميٽر) کان به وڌيڪ اوچائيءَ تائين پهچن ٿا. هن علائقي جون چار چوٽيون 26,000 فوٽ (8,000 ميٽر) کان مٿي آهن، جڏهن ته ڪيترائي جبل 15,000 فوٽ (4,500 ميٽر) کان وڌيڪ اوچا آهن. انهن مان نمايان چوٽين ۾ نانگا پربت (26,660 فوٽ / 8,126 ميٽر) ۽ ڪي ٽو، جيڪو گوڊون آسٽن جي نالي سان به سڃاتو وڃي ٿو (28,251 فوٽ / 8,611 ميٽر)، شامل آهن، جيڪي گلگت-بلتستان ۾ واقع آهن<ref name=" برٽانيڪا "/>. ملڪ جا اتر ۽ اولهه وارا علائقا گهڻي ڀاڱي زلزلي واري سرگرميءَ جي اثر هيٺ رهن ٿا، جيڪا جغرافيائي طور نوجوان جبلستاني نظام جو قدرتي نتيجو آهي. سڄي علائقي ۾ معمولي زميني جهٽڪا عام آهن. تنهن هوندي به، ڪيترائي زلزلا انتهائي شديد ۽ تباهه ڪن ثابت ٿيا آهن، جنهن جو هڪ وڏو سبب عمارتن جي ناقص تعمير آهي، جڏهن ته جبلستاني علائقن ۾ گهڻيون آباديون انتهائي اوچين ۽ خطري واري جڳهن تي قائم آهن<ref name=" برٽانيڪا"/>. تاريخي طور پاڪستان ۾ تازن دور جا وڏا ۽ تباهه ڪندڙ زلزلا 1935ع، 1945ع، 1974ع ۽ 2005ع ۾ آيا آهن. انهن مان آخري ٻه زلزلا ملڪ جي انتهائي اترئين علائقن ۾ پيش آيا. 2005ع وارو زلزلو، جيڪو ان وقت جي اتر اولهه سرحدي صوبي (هاڻوڪي خيبر پختونخوا) ۽ آزاد ڪشمير جي جبلستاني سرحدي علائقي ۾ مرڪوز هو، اندازاً 80 هزار کان 90 هزار ماڻهن جي حياتيون ڳڙڪائي ويو ۽ سڄي علائقي کي مڪمل طور تي تباهه ڪري ڇڏيو<ref name=" برٽانيڪا"/>. ===ميداني علائقو=== پاڪستان جو تقريباً اوڀر وارو حصو ميداني آهي. ان کي [[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] چوندا آهن، ڇوتہ [[سنڌو درياھه]] ۽ ان جون ڀرتي ڪندڙ شاخون: [[ڪابل ندي]]، [[جهلم ندي]]، [[ستلج ندي]]، [[راوي ندي]]، [[بياس ندي]] ۽ [[چناب ندي]] آهن. سنڌو درياهه وارو علائقو وسيع ميدان آهي، جيڪو [[ڪشمير]] کان وٺي [[عربي سمنڊ]] تائين پکڙيل آهي، اُن جا ٻه حصا آهن: # '''سنڌوءَ جو مٿيون حصو''' هن حصي ۾ [[پنجاب]] ۽ [[بهاولپور]] جا علائقا شامل آهن. هتي جي زمين زرخيز آهي، ڇو تہ هتي نهرن جو ڄار وڇايل آهي. بهاولپور واري خطي ۾، اوڀر طرف جيڪو حصو خشڪ آهي، ان کي [[چولستان]] چوندا آهن. # '''سنڌوءَ جو هيٺاهون ميدان''' هن حصي ۾ سنڌو درياهه جو پيٽ وڌيڪ ويڪرو آهي. اُن کان سواءِ برسات جي اڻاٺ سبب ڪجهه زمين ريگستان بنجي وئي، انهيءَ کي آباد ڪرڻ لاءِ [[گڊو بئراج|گڊو]]، [[سکر]] ۽ [[ڪوٽڙي|ڪوٽڙيءَ]] وٽان [[بئراج]] ٺاهي، ڪيتريون ئي شاخون ڪڍيون ويون آهن. سنڌو درياهه جي ميداني علائقي هڪ وسيع ۽ انتهائي زرخيز زميني پٽي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 200 هزار چورس ميل (518 هزار چورس ڪلوميٽر) ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن ميدان جي ڍلان اتر ۾ هماليه جبلن جي پيرن کان شروع ٿي ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ تائين آهستي آهستي لهندي وڃي ٿي. هن ڍلان جو سراسري ڍنگ في ميل لڳ ڀڳ هڪ فوٽ (هر 5 ڪلوميٽرن تي لڳ ڀڳ هڪ ميٽر) کان وڌيڪ ناهي. ننڍڙي سطحي اڻبرابري (مايڪرو ريليف) کان سواءِ، هي ميدان مجموعي طور هموار ۽ بنا نمايان قدرتي نشانين جي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. جغرافيائي بناوت جي فرق جي بنياد تي، سنڌو ميدان کي ٻه حصا ڪيو وڃي ٿو: مٿيون سنڌو ميدان ۽ هيٺيون سنڌو ميدان. مٿيون سنڌو ميدان سنڌو درياهه ۽ ان جي اهم معاون درياهن—جهلم، چناب، راوي، بياس ۽ ستلج—ذريعي سيراب ٿئي ٿو. اهي درياهه پنجاب صوبي ۾ وچ وارن علائقن (interfluves) جو هڪ منظم نظام ٺاهين ٿا، جيڪي مقامي طور دوآب سڏجن ٿا. “پنجاب” جو نالو به فارسي لفظ پنج آب مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب آهي “پنج درياهه”، جيڪو هن علائقي جي هائيڊروگرافيءَ جي سڃاڻپ آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. هيٺئين سنڌو ميدان ۾ سنڌو درياهه نائلي نوعيت (Nilotic character) رکي ٿو، يعني اهو هڪ وڏو واحد درياهه طور وهي ٿو، جنهن ۾ ڪا به اهم معاون شاخ شامل نه ٿئي ٿي. ميدان مٺن ڪوٽ جي ويجهو تنگ ٿي هڪ قدرتي لنگهه (corridor) جي صورت اختيار ڪري ٿو، جتي سليمان جبلستان ميدان جي ويجهو اچي ٿو ۽ سنڌو درياهه پنهنجي آخري وڏي معاون، پنجند درياهه، سان ملي ٿو، جيڪو پاڻ پنجاب جي پنجن درياهن جي گڏجڻ سان ٺهي ٿو. هي علائقو، خاص طور سنڌو درياهه جي ڪنارن سان لڳ ڀڳ، بار بار ٻوڏن جي مسئلي کي منهن ڏئي ٿو. اهي ٻوڏون گهڻو ڪري جولاءِ ۽ آگسٽ جي مهينن ۾ ٿيندڙ تيز برساتن جو نتيجو هونديون آهن، جيڪي ميداني علائقن لاءِ هڪ دائمي قدرتي خطرو بڻيل آهن<ref name=" برٽانيڪا"/>. ===مٿانهون پٽ=== هن علائقي جا ٻه حصا آهن؛ # [[پوٽوهار]]، جهلم درياء جي ڪناري سان، ٻه هزار فوٽ اوچو جابلو لوڻ ([[سينڌي لوڻ]]) جو پهاڙي سلسلو الهندي طرف هليو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر هنڌ [[لوڻ]] جون ڇپون ملن ٿيون. اهو سڄو علائقو باراني آهي. ان ۾ [[تيل|معدني تيل]]، [[ڪوئلو]] ۽ ٻي معدنيات جا ذخيرا موجود آهن. سالٽ رينج يا ڪوہ نمڪ، [[جهلم ندي|جهلم نديءَ]] جي الهندي ڪناري سان لڳو لڳ ڏکڻ اولهه طرف [[سنڌو درياهه]] تائين پکڙيل آهي. ان سلسلي جي اوچائي لڳ ڀڳ ست سؤ ميٽر ٿيندي. ڪوهستان لوڻ ۽ اتر اولهه وارن جبلن وچ ۾ [[پوٽوهار]] جو مٿانهون پٽ آهي. ان ۾ [[اٽڪ]]، [[راولپنڊي]] (خاص ڪري ڪوهه مري ۽ ڪهوٽا جا علائقا) ۽ [[جهلم ضلعو]] شامل آهن. # [[ڪوھ سليمان|سليمان جبل]] ۽ [[کيرٿر جبل]] جي الهندي ۾ بلوچستان نهايت مٿانهون علائقو آهي، جنهن جي اوچائي 600 کان 900 ميٽر ٿيندي. هتي جي هوا نهايت خشڪ آهي ۽ برسات نه پوڻ ڪري سبب صوبي جي گهڻي ايراضي غيرآباد آهي. وچ ۾ لوڻ واري پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي، اترئين حصي ۾ [[ڪروميم]] جا ذخيرا ملن ٿا. ===آبھوا=== [[فائل:Pakistan map of Köppen climate classification.svg|thumb|280px| پاڪستان جي [[ڪوپن ڪلائيميٽ]] جي درجہ بندي]] ھن ملڪ جي موسم گھڻي ڀاڱي گرم رھندي آھي. ريگستاني علائقن ۾ خشڪ، ملڪ جي اتر-اولھ پاسي [[ٽيمپريٽ]]، اتر ۾ آرڪٽڪ ھوندي آھي.<ref name="سي آء اي"/> پاڪستان پُوري پُني ڪمر بند ۾ اچي ٿو. پاڪستان جو گهڻو حصو [[سمنڊ]] کان پري آهي ۽ اتر ۾ اچا [[جبل]] اٿس. اهوئي سبب آهي، جو هتان جي آبهوا مجموعي طور خشڪ ۽ گرم آهي. گرميءَ جي موسم ۾ پاڪستان جو گرمي پد سڀ کان وڌيڪ [[سبي]]، [[جيڪب آباد]]، [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۽ [[نوابشاھ]] ۾ آهي. تازو جون 2010ع ۾ [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] واري علائقي۾ گرمي پد °54 سينٽي گريڊ تائين وڃي پهتو هو، جيڪو پاڪستان جي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد رڪارڊ ٿيو. ان کان اڳ سبي، جيڪب آباد، سکر ۽ نوابشاھ ۾ وڌ کان وڌ °51 سينٽي گريڊ تائين گرمي پد مختلف وقتن تي رڪارڊ ٿيو، جڏهن تہ [[سيارو|سياري]] ۾ پاڪستان ۾ سخت سيءُ ٿئي ٿو. پاڪستان ۾ [[برسات]] تمام گهٽ پوندي آهي. بلوچستان ۽ سنڌ ۾ سراسري 5 انچ برسات پوندي آهي. پاڪستان جي آبهوا جو سڀ کان نمايان ۽ وسيع پهلو [[خشڪ موسم|خشڪي]] (aridity) آهي، جڏهن ⁠تہ ان جي برِاعظمي (continental) نوعيت گرمي پد جي انتهائن مان چٽي طرح ظاهر ٿئي ٿي. پاڪستان برساتي مون سون نظام جي ڪناري تي واقع آهي، جيڪو سالياني طور سوڪھڙي ۽ وسڪاري دورن تي مشتمل هوندو آهي. ملڪ ۾ ورکا عام طور بيقاعده (غير يقيني) هوندي آهي ۽ ان جي مقدار ۾ سالياني لحاظ کان گهڻي تبديلي ايندي رهي ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. [[مون سون]] جون وسڪاري هوائون، جن جون حدون هر سال بدلجنديون رهن ٿيون، وقفي وقفي سان ملڪ ۾ داخل ٿين ٿيون، ۽ اڪثر نمي اونهاري جي موسم دوران حاصل ٿئي ٿي. [[عربي سمنڊ]] مان ايندڙ طوفاني هوائون ساحلي علائقن ۾ برسات جو سبب بڻجن ٿيون، پر انهن جي شدت ۽ نوعيت پڻ غير مستقل هوندي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. مون سون جي [[برسات]] جي اثرائتيت گهٽ سمجهي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ ⁠تہ اها بنيادي طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين محدود رهندي آهي، جڏهن گرمي پد تمام گهڻو هوندو آهي ۽ پاڻي جو وڏو حصو بخارات ذريعي ضايع ٿي ويندو آهي. اتر ۾، [[پشاور]] ۾ سالياني سراسري [[برسات|ورکا]] لڳ ڀڳ 13 انچ (330 ملي ميٽر) آهي، جڏهن⁠تہ [[راولپنڊي]] ۾ اها مقدار وڌي 37 انچ (950 ملي ميٽر) تائين پهچي ٿي. [[پاڪستان جا ميداني علائقا|ميداني علائقن]] ۾ ورکا اڃا به گهٽ ۽ وڌيڪ غير يقيني هوندي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. پاڪستان جي [[برِاعظمي آبهوا]] جي هڪ اهم خصوصيت موسمي ۽ روزاني بنيادن تي گرمي پد ۾ انتهائي فرق آهي. اتر ۾ بلند جبلن ۽ برف سان ڍڪيل علائقن ۾ اوچائي آبهوا کي ٿڌو بڻائي ٿي، جڏهن⁠تہ [[بلوچستان جو پليٽو|بلوچستان جي پليٽو]] تي گرمي پد ڪجهه وڌيڪ رهندو آهي. ساحلي پٽيءَ ۾ [[سمنڊ جي هوا]] (sea breezes) آبهوا کي معتدل بڻائي ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. ملڪ جي باقي حصن ۾، خاص طور ميداني علائقن ۾، اونهاري دوران گرمي پد انتهائي بلند ٿي ويندو آهي. جون مهيني ۾ ميداني علائقن جو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ 100 ڊگري فارن هائيٽ (38 ڊگري سينٽي گريڊ) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ وڌ ۾ وڌ گرمي پد 117 ڊگري فارن هائيٽ (47 ڊگري سينٽي گريڊ) کان به مٿي ٿي سگهي ٿو. [[سنڌ]] جي شهر [[جيڪب آباد]] ۾ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 127 ڊگري فارن هائيٽ (53 ڊگري سينٽي گريڊ) رڪارڊ ڪيو ويو آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. اونهاري ۾ ميداني علائقن تي ڏينهن دوران گرم ۽ خشڪ هوائون، جن کي لوُو چيو وڃي ٿو، وهنديون آهن. وڻ گهڻي [[نمي]] وڃائڻ کان بچڻ لاءِ پنهنجا پن ڇڏي ڏين ٿا. هي خشڪ ۽ سخت گرمي ڪڏهن ڪڏهن مٽيءَ جي طوفانن ۽ گجگوڙ سان گڏ برساتن سبب عارضي طور گهٽجي وڃي ٿي، جنهن سان گرمي پد ۾ ٿوري رعايت اچي ٿي. شام جو موسم نسبتاً ٿڌي ٿيندي آهي، ۽ ڏينهن ۽ رات جي گرمي پد ۾ فرق ڪڏهن ڪڏهن 20 کان 30 ڊگري فارن هائيٽ (11 کان 17 ڊگري سينٽي گريڊ) تائين پهچي ويندو آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. سياري جي موسم ٿڌي هوندي آهي، ۽ جنوري مهيني ۾ گهٽ ۾ گهٽ اوسط گرمي پد لڳ ڀڳ 40 ڊگري فارن هائيٽ (4 ڊگري سينٽي گريڊ) رڪارڊ ڪيو ويندو آهي، خاص طور ميداني علائقن ۾، جڏهن⁠تہ اترين جبلستاني علائقن ۾ گرمي پد ان کان به گهڻو گهٽ ٿي سگهي ٿو<ref name=" برٽانيڪا"/>. ===نديون=== پاڪستان جي سڀ کان وڏي ندي، سنڌو ندي آھي جنھن کي انگريزي ۾ انڊس سڏين ٿا. عربن ان کي مھران جو نالو ڏنو جيڪو پوء سنڌي ۾ مھراڻ ٿي ويو. سنڌو ندي پاڪستان کي ھماليه جبلن کان عربي سمنڊ تائين ٻن حصن ۾ ورھائي ٿي.<ref name=" اسلام "> [Encyclopedia of Islam، Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor، Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001، pages 541,542] </ref> پاڪستان جون ٻيون نديون [[چناب ندي]]، [[راوي ندي]]، [[جھلم ندي]]، [[ستلج ندي]]، [[ڪابل ندي]] شامل آهن. ===ڍنڍون=== پاڪستان جي کاري پاڻي واري وڏي ۾ وڏي ڍنڍ [[منڇر ڍنڍ]] آھي جيڪا سنڌ جي ضلعي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۾ [[سيوھڻ]] ۾ بوبڪ جي ڀرسان واقع آهي. ===ريگستان=== سنڌو ميداني علائقي جو ڏکڻ اوڀر حصو، جيڪو اوڀر [[بهاولپور]] کان وٺي ڏکڻ ۾ [[ٿرپارڪر]] واري علائقي تائين پکڙيل آهي، هڪ عام ريگستاني خطو آهي. هي علائقو پاڪستان ۽ ڀارت جي وچ ۾ واقع [[ٿر ريگستان]] جي قدرتي واڌ (توسيع) سمجهيو وڃي ٿو. اهو مرڪزي آبپاشيءَ واري ميداني پٽيءَ کان الڳ آهي، جنهن جي حدبندي بهاولپور ۾ [[گھاگھر درياھ]] جي سڪي ويل وهڪري ۽ سنڌ ۾ اڀرندي [[نارا واهه]] ذريعي ٿئي ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. هن ريگستاني علائقي کي مختلف نالن سان سڃاتو وڃي ٿو. بهاولپور ۾ ان کي [[چولستان ريگستان|چولستان]] يا [[روهي]] چيو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ سنڌ ۾ اهو علائقو [[پاٽ]] يا [[ٿر ريگستان]] جي نالي سان مشهور آهي. ريگستان جي سطح ريت جي ٽڪرين ۽ ريتيلي ڏاندن جو هڪ پيچيده ۽ اڻبرابري جال آهي، جيڪو فطري طور خشڪ ۽ بي آب آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. پنجاب جي دوآبن مان سڀ کان اولهه ۾ واقع [[سنڌ ساگر دوآب]] جو وڏو حصو تاريخي طور غير پيداواري بنجر علائقو هو، جنهن کي [[ٿل ريگستان]] چيو ويندو هو. 1946ع ۾ [[سنڌو درياھ]] تي [[ڪلاباغ]] ڀرسان [[جناح براج]] جي تعمير کان اڳ هي علائقو پوک لاءِ موزون نه هو. بعد ۾، جناح براج مان نڪرندڙ [[ٿل ڪينال نظام]] ذريعي پاڻي فراهم ٿيڻ سبب ريگستان جا وسيع حصا زرخيزيءَ ۾ تبديل ٿي ويا ۽ اڄ اهي علائقا پوک ۽ زرعي پيداوار لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا<ref name=" برٽانيڪا"/>. پاڪستان جو وڏي ۾ وڏو رڻپٽ يا ريگستان [[ٿر]] آھي. {{Coord|30|N|70|E|display=title}} == معيشت == پاڪستان جو قيام 1947 م ٿيو پر اڃان تائين اھو ترقي پذير ملڪ آھي جنھن جو وڏو سبب وڏي عرصي کان سياسي عدم استحڪام ۽ ٻاھرين سيڙپ جي ڪمي آھي<ref name="سي آء اي"/>. 28 فيبروري 1948ع ۾ پاڪستان جي پھرين وزير خزانه [[ملڪ غلام محمد]] پاڪستان جي پھرين بجيٽ پيش ڪئي جيڪا پنج لک روپيه بچت واري بجيٽ ھئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين اپريل 1948ع تي پاڪستان پنھنجا پھريان سڪا ۽ ھڪ روپئي جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيا، ۽ 10 مئي تي گورنر جنرل اسٽيٽ بينڪ آف پاڪستان جي قيام جو حڪم جاري ڪيو. 25 جون تي ذاھد حسين اسٽيٽ بينڪ جو پھريون گورنر مقرر ٿيو<ref name = " پاڪستان "/> پھرين آڪٽوبر 1948ع تي اسٽيٽ بينڪ ملڪ م 5 روپئي ۽ 10 روپئي ۽ 100 روپئي جا پھريون دفعو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1952ع تي پھريون ڀيرو انڊيا جي ڪرنسي نوٽن جي ملڪ ۾ گردش بند ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين آگسٽ 1955ع تي آء ايم ايف جي منظوري سان روپئي جو قدر ٻيھر مقرر ڪندي ھڪ روپئي کي 0.186621 گرام سون ۽ 4.76190 يو ايس ڊالر جي برابر بڻايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. ٻاھرين سيڙپڪاري نہ ٿيڻ جو وڏو سبب امن امان جو مسئلا ۽ توانائي جو بحران آھي<ref name="سي آء اي"/>. ملڪ جي جي برآمد جو اڌ حصو ڪپڙي جي صنعت جو آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي تخميني مطابق پاڪستان جي [[جي ڊي پي]] 1061 [[ٽرلين]] ڊالر ھئي جيڪا دنيا م 25 نمبر تي ھئي ء ان جي ان سال حقيقي واڌ 5.4 سيڪڙو ھئي<ref name="سي آء اي"/>. 2016 جي تخميني مطابق جي ڊي پي جو 24.4 حصو زراعت جو، 19.1 حصو صنعت جو ۽ 2017 جي تخميني مطابق 56.5 سيڪڙو حصو خدمتن جو ھيو<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي صنعت م ڪپڙي جي صنعت، دوائن جي صنعت، طبي اوزارن جي صنعت، ڪنسٽرڪشن واري سامان جي صنعت، ڪاغذ جي صنعت ، ڀاڻ جي صنعت ۽ گانگٽن جي صنعت شامل آهن<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان م صنعتي پيداوار جي واڌ جي شرح 5.4 سيڪڙو ھئي<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان م مزدورن جو تعداد 6،38،90،000 ھيو جنھن ۾ ٻار ۽ وچ اوڀر ۾ ڪم ڪندڙ مزدور پڻ شامل آهن. ان تعداد جو 42.3 سيڪڙو زرعي مزدور، 22.6 سيڪڙو صنعتي مزدور ء 35.1 سيڪڙو خدمتن وارا مزدور شامل آهن ۽ ان ڪاٿي مطابق پاڪستان جو دنيا م نائون نمبر ملڪ ھيو<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان م بيروزگاري جي شرح 6 سيڪڙو ھئي ۽ دنيا م ان جو درجو 90 نمبر تي ھيو<ref name="سي آء اي"/>. 2817 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان جي آمدني 46.81 ارب ڊالر ھئي ء خرچ 64=49 ارب ڊالر ھيو<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي تفصيل مطابق پاڪستان جي برآمد 17.7 سيڪڙو آمريڪا، 7.7 سيڪڙو يونائيٽيڊ ڪنگڊم، 6 سيڪڙو چين، 5.8 سيڪڙو جرمني، 5.2 سيڪڙو افغانستان، 5.5 سيڪڙو متحده عرب امارات ۽ 4.1 سيڪڙو اسپين سان ھئي<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي درآمد ساڳي سال جي تفصيل مطابق پاڪستان جي برآمد جو 27.4 سيڪڙو چين، 13.7 سيڪڙو متحده عرب امارات، 4.9 سيڪڙو آمريڪا، 4.3 سيڪڙو انڊونيشيا، 4.2 سيڪڙو سعودي عرب جو آهي<ref name="سي آء اي"/> [[فائل:Ise building2.png|thumb|upright|کاٻو|اسلام آباد ۾ اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاور]] پاڪستان نيم صنعتي معيشت وارو ملڪ آهي<ref>{{cite web|url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6T3V-3Y21V48-F&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=2d4b7d3ce3b0b4005140c271bb7312a7|title=Agricultural Economics : An analysis of industrial–agricultural interactions: a case study in Pakistan|publisher=ScienceDirect|accessdate=2 January 2010}}</ref><ref name="siteresources.worldbank.org">{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/PAKISTANEXTN/Resources/293051-1241610364594/6097548-1257441952102/balochistaneconomicreportvol2.pdf|title=World Bank Document|format=PDF|accessdate=2 January 2010}}</ref> ڪراچي ۽ پنجاب جا شھري علائقا وڌيڪ ترقي واريون معيشتون آھن جيڪي باقي ٻين پوئتي پيل علائقن سان گڏ ملڪي معيشت کي ٽيڪ ڏئي بيٺيون آهن<ref name="siteresources.worldbank.org"/> 1947ع ۾ ھڪ غريب ترين ملڪ ھجڻ جي باوجود ھن ملڪ جي معيشت جي واڌ جي شرح عالمي شرح جي ڀيٽ ۾ شروعاتي چئن ڏھاڪن ۾ بھتر رھي پر بعد 90 واري ڏھاڪي جي پوئين حصي تائين انتشار وارين پاليسين ڪري سستي جو شڪار ٿي وئي<ref name="econ_1990s">{{cite web|url=http://www.epb.gov.pk/v1/travelguide/|title=Economy|publisher=Pakistan Trade Development Authority|accessdate=8 March 2009}}</ref> تازو وڏن معاشي سڌارن سان معيشت ڏسڻ م مضبوط ٿي آھي ۽ خاص طور تي مينيوفيڪچرنگ ۽ مالياتي خدمتن جي شعبن تيزي سان ترقي ڪئي آھي، ۽ پرڏيھي مٽاسٽا واري مارڪيٽ ۾ بھتري آئي آهي <ref name="econ_1990s"/> 2005 ۾ پرڏيھي قرض 40 ارب يو ايس ڊالر ھيو. پاڪستان جي جي ڊي پي قوت خريد جي برابري واري پيماني مطابق 475 ارب يو ايس ڊالر ھئي<ref name="imfdata">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2007&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=564&s=PPPGDP,PPPPC&grp=0&a=&pr.x=59&pr.y=1|title=Report for Selected Countries and Subjects (PPP)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=8 October 2007}}</ref> جڏھن تہ ان جي في ڪس آمدني 2,942 ڊالر $ ھئي<ref name="imfdata"/> پاڪستان ۾ غربت جي شرح 23 ۽ 28 سيڪڙو جي وچ تي ھئي<ref name="wbundp">{{cite web|url=http://www.dawn.com/2006/06/20/top1.htm|title=WB, UNDP question poverty estimates|work=Dawn |location=Pakistan Group of Newspapers|date=20 June 2006|accessdate=12 February 2008}}</ref><ref name="ciapeople">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html#People|title=Pakistan: People|work=The World Factbook|publisher=CIA|accessdate=12 February 2008}}</ref> === زراعت === پاڪستان بنيادي طور هڪ زرعي ملڪ آهي. هتان جي مکيه زرعي پيداوار ۾: [[ڪڻڪ]]، [[ڪپھ]]، [[چانور]]، [[ڪمند]]، [[سڻي]]، [[تيلي ٻج]]، ڀاڄيون ۽ ميوا شامل آهن. 1958ع کان اڳ زرعي سڌارا جدا جدا صوبن ۾ محدود پيماني تي نافذ ڪيا ويا هئا. انهن کي نافذ ڪري واسطيدار صوبن جي مرضيءَ تي ڇڏيو ويو هو، جنهنڪري جنوري 1959ع ۾ مختلف صوبن ۾ اڻپورا سڌارا نافذ ڪيا ويا. انهن پٽاندڙ ڪو بہ ماڻهو پنج سؤ ايڪڙ نهري يا هڪ هزار ايڪڙ باراني ايراضي کان وڌيڪ زمين رکي نه پئي سگهيو. پاڪستان ٺهڻ کان اڳ اولهه پنجاب جي علائقن ۾ في ايڪڙ پيداواري يونٽن جو اندازو مقرر ڪيو ويو هو. سٺي زمين جي هڪ ايڪڙ ۾ 72 پيداواري يونٽ مڃيا ويندا هئا. ان ريت ڪو بہ ماڻهو 36000 پيداواري يونٽن کان وڌيڪ زمين پاڻ وٽ رکي نٿي سگهيو، البت ان ايراضي کانسواءِ هڪ زميندار وٽ 150 ايڪڙ باغن لاءِ ۽ 183 ايڪڙ ايراضيءَ تائين ورهائي سگهيو ٿي. ان ايراضيءَ کانسواءِ باقي سڄي ايراضي حڪومت وٺي، هارين ۽ حقدار آبادگارن ۾ ورهائي ڇڏي. 1972ع ۽ 1977ع جي دوران [[ذوالفقار علي ڀٽو|ذوالفقار علي ڀُٽي]] جي حڪومت ۾ زرعي آندا ويا. انهن سڌارن تحت هارين کي زرعي مقصدن جي لاءِ بهتر سهولتون ۽ آسان شرطن تي قرض ڏيڻ شامل هئا. انهن سڌارن موجب زمين جي حد ملڪيت ۾ ڪمي ڪري هڪ فرد جي حد ملڪيت 500 نهري ايڪڙن مان گهٽائي 100 ايڪڙ ڪئي وئي. اهڙيءَ طرح غير نهري ايراضيءَ جي في سيڪڙو حد ملڪيت 300 ايڪڙ ڪئي وئي. انهن سڌارن تحت هارين کي زرعي مقصدن لاءِ گهڻيون سهولتون ۽ آسان شرطن تي قرض ڏيڻ شامل هئا. === صنعت === 12 جنوري 1952ع تي [[پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. گڏيل پاڪستان سڻيءَ جو گهر هوندي، مغربي پاڪستان ۾ سڻيءَ جو هڪ بہ ڪارخانو موجود نه هو، جيڪي هئا سي بہ ننڍا ۽ معمولي درجي جا هئا. ورهاڱي کان اڳ کنڊ ٺاهڻ جا ننڍا ننڍا ڪارخانا هئا. فقط اٽي پيهڻ جون چڪيون، هڪ ٻه بسڪوٽ ٺاهڻ جا ڪارخانا، هڪ اڌ شراب ٺاهڻ ۽ [[بناسپتي گيھ]] جا ڪارخانا هئا. ورهاڱي کان پوءِ صنعتن ۾ واڌارو آيو. ملڪي ضرورت واريون شيون ٻاهران گهرائڻ بدران پاڪستان ۾ ئي ٺهڻ شروع ٿيون. ان مقصد سان ترقياتي بورڊ، [[پاڪستان صنعتي مالياتي ڪارپوريشن]] (جنهن اڳتي هلي [[صنعتي ترقياتي بئنڪ]] (I.D.B.P) جو روپ ورتو، صنعتي سرمايه ڪاري ڪارپوريشن، ٽيرف ڪميشن، ڇهن سالن واري رٿا، صنعتي ترقياتي ڪارپوريشن، [[گهريلو هنرن جي صنعت]]، [[پهرين پنج ساله رٿ]] (1955ع کان 1960ع) [[ٻي پنج ساله رٿ]](1965ع تائين)، [[ٽين پنج ساله رٿ]] (1970ع تائين)، [[چوٿين پنج ساله رٿ]] (1975ع تائين) ۽ انهن کان علاوه وقت بوقت پاڪستان ۾ [[سائنسي تحقيقاتي ڪائونسل]] ۽ انهيءَ قسم جا ٻيا ادارا پڻ قائم ٿيندا رهيا. هن وقت پاڪستان ۾ ڪيتريون ئي صنعتون قائم آهن. جن ۾ [[لوھ]]، [[کنڊ]]، [[گيھ]] جا ڪارخانا ۽ [[سمال انڊسٽريز]] ۾ پڻ واڌارو آيو آهي. جڏهن تہ اڃا بہ وڌيڪ [[پرڏيهي سيڙپ]] ۽ صنعتي موقعن جي ضرورت گهڻي آهي. ملڪ ۾ هن وقت [[فولاد]] جا ڪارخانا (ڏسو: [[پاڪستان اسٽيل ملز]])، ڪپڙي جون صنعتون، [[کاڄرو تيل]]، [[ڪيميڪل انڊسٽري]]، [[سيمينٽ]]، [[شگرمل|شگر ملز]]، [[چمڙو|چمڙي]] ۽ [[ڪپھ جو ڪارخانو|ڪپھ جا ڪارخانا]] وڏي تعداد ۾ موجود آهن، پر پوءِ بہ عالمي سطح تي سيڙپڪاريءَ جي ضرورت پيش اچي ٿي. === قدرتي وسيلا ۽ معدنيات === پاڪستان مختلف قدرتي ۽ معدني وسيلن سان مالامال آهي، جهڙوڪ: [[ڪوئلو]]، [[سينڌو لوڻ]]، [[تيل]] ۽ [[گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[جپسم]]، [[گندرف]]، [[لوھ]]، [[سنگمرمر]]، سُرمو ۽ [[جست]] وغيره. پاڪستان ۾ ڪيترا اهڙا هنڌ آهن، جتي درياهن ۽ نهرن مان آبشارن ذريعي بجلي پيدا ڪري سگهجي ٿي. بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ [[مالاڪنڊ- درگئي منصوبو]]، [[پن بجلي]] رسول منصوبو، [[وارسڪ ڊئم]] منصوبو ۽ [[منگلا ڊئم]] کان سواءِ پنجاب ۾ ڪيترن هنڌن تي آبشار ٺاهي بجلي پيدا ڪئي وئي آهي. توانائيءَ جي پيداوار ۾ ڪوئلو بہ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. پاڪستان ۾ سڀ کان وڌيڪ ڪوئلي جا ذخيرا سنڌ جي [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ضلعي ۾ لڌا ويا آهن، جڏهن تہ پنجاب جي [[مڪڙوال]]، بلوچستان جي خوست، مچ ۽ هرنائي واري علائقن ۽ سنڌ ۾ ٿر کان علاوه [[جھمپير|جهمپير]] ۽ [[لاکا، شهر|لاکڙا]] ۾ بہ ڪوئلو ملي ٿو. پنجاب ۾ 0.257 (ارب ٽن)، بلوچستان ۾ 0.196 (ارب ٽن)، [[خيبر پختونخوا]] ۾ 0.082 (ارب ٽن) ۽ سنڌ ۾ 184.123 (ارب ٽن) ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن. سنڌ ۾ لاکڙا، ضلعي [[دادو]] ۾ 1.328 (ارب ٽن)، [[جهرڪ]]، جهمپير ۽ ميٽنگ، ضلعي ٺٽي ۾ 7.112 (ارب ٽن)، ضلعي بدين ۾0.16 (ارب ٽن) ۽ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ۾ سڀ کان وڌيڪ 175.505 (ارب ٽن) ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن. [[ٿر جو ڪوئلو|ٿر جي ڪوئلي]] جي ذخيرن جو تخمينو 175 ارب ٽن آهي. 1947ع ۾ پاڪستان ۾ کاڻين جي ڳولا جا فقط 5 ماهر هئا، پر هن وقت انهن ماهرن جو تعداد هزارن تائين پهچي ويو آهي. 1967ع ۾ پاڪستان ۾ تيل جي پيداوار ساڍا چار لک ٽن هئي، جنهن مان ملڪ جي 12 سيڪڙو ضرورت پوري ٿيندي هئي. هن خطي ۾ تيل جو پهريون کوهه 1886ع ۾ [[ڪُنڊل]] (پنجاب) ۾ کوٽيو ويو هو ۽ 1915ع ۾ [[پوٽوهار]] ۾ تيل جو ذخيرو معلوم ٿيو. ورهاڱي کان ٿورو اڳ خيرپور ضلعي مان تيل نڪتو. قيام پاڪستان بعد تيل جي ڳولا جاري رهي. 1949ع ۾ چڪوال ۾ تيل ملڻ ۾ ڪاميابي ٿي، 1950ع ۾ برما آئل ڪمپنيءَ جي شراڪت سان پاڪستان پئٽروليم لميٽيڊ جو قيام عمل ۾ آيو. هن ڪمپنيءَ 1952ع ۾ سُئي جي ڳوٺ (بلوچستان) وٽ گئس ڳولي لڌي. هن وقت ڪيترن ئي ملڪن جون ڪمپنيون تيل جي ڳولا ۾ مصروف آهن. سنڌ جي [[بدين]]، دادو، حيدرآباد ۽ [[سانگهڙ]] وارن علائقن ۾ تيل جا وڏا ذخيرا دريافت ٿيا آهن. [[اٽڪ آئل ڪمپني]]، راولپنڊيءَ جو تيل صاف ڪرڻ جو ڪارخانو ڪم ڪري رهيو آهي. گذريل 50 سالن ۾ ٻيو ڪارخانو 1962ع ۾ ڪراچيءَ ۾ قائم ٿيو. ٽيون ڪارخانو 1966ع ۾ قائم ٿيو. ٻنهي ڪارخانن جي پيداوار 41 لک ٽن سالياني آهي. هن وقت ملڪ جي ڪيترن ئي هنڌن تي تيل دريافت ٿيو آهي، جتي پلانٽ لڳائي تيل جي صفائي ڪري توانائي طور ڪتب آڻجي ٿو. سنڌ ۾ [[خيرپور]] کانسواءِ دادوءَ جي [[جوهي]] تعلقي ([[ڀت جبل]])، بدين ضلعي جي [[گولاڙچي]]، [[ٽنڊو محمد خان|ٽنڊي محمد خان]] لڳ [[ڌارو]] ۽ ضلعي [[گھوٽڪي|گهوٽڪيءَ]] جي [[عادلپور]] واري علائقن ۾ بہ تيل جا کوهه دريافت ٿيا آهن (وڌيڪ ڏسو: پيٽروليم). مغربي پاڪستان ۾ گئس جا 7 ذخيرا دريافت ٿيا آهن، جن مان هن وقت تقريباً 82 ارب مڪعب فوٽ گئس سالياني نڪري ٿي. ان جو 47 سيڪڙو ڪيميائي ڀاڻ جي تياريءَ ۾ ڪچي مال طور استعمال ٿيندو آهي ۽ 48 سيڪڙو گئس گهرو استعمال ۾ ايندي آهي. گئس جو وڏو ذخيرو بلوچستان جي ’سُئي‘ واري علائقي ۾ آهي، جتان پاڪستان جو اڪثر حصو گئس جي سهولت ماڻي رهيو آهي. سنڌ ۾ [[ڀِت جبل]]، [[قادرپور]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان بہ گئس لڌي وئي آهي. اندازو آهي تہ پاڪستان ۾ 40 لک ٽن کان بہ وڌيڪ لوهه جا ذخيرا آهن. لوهه جو گهڻو ذخيرو [[مڪڙوال]] ۽ [[ڪالاباغ]] واري علائقي ۾ آهي. ان کان سواءِ [[هزارا]] جي علائقي ۾ ايبٽ آباد کان 32 ڪلوميٽر ڏکڻ ۾ لنگڙيال ۾ ۽ [[چترال]] ۾ بہ کاڻيون موجود آهن. بلوچستان ۾ [[خضدار]]، [[چل غازي]] ۽ [[مسلم باغ]] ۾ بہ لوھ مليو آهي. [[چاغي]] (بلوچستان) ۾ بہ اعليٰ قسم جو لوهه مليو آهي. معدنيات جي لحاظ کان بلوچستان شاهوڪار خطو آهي.پاڪستان مان ملندڙ لوھ معياري ناھي ان ڪري اھو ملڪ جي صرف 16 في صد ضرورت پوري ڪري ٿو ۽ باقي ٻاھران درآمد ڪيو وڃي ٿو. پاڪستان ۾ نهايت ئي اعليٰ قسم جو لوڻ ملي ٿو. سمنڊ جي پاڻيءَ مان بہ لوڻ ٺاهيو وڃي ٿو. پاڪستان ۾ جابلو لوڻ جون 6 کاڻيون آهن، جن مان [[کيوڙا]] ([[ضلعو جھلم|ضلعي جهلم]]) جي سڀ کان وڏي کاڻ مشهور آهي. معدني پيداوار جي انهن کاڻين ۽ ذخيرن کان سواءِ ٻيون بہ قيمتي کاڻيون آهن. مثال طور جپسم، [[ڪرومائيٽ]]، سنگمرمر، چُن جو پٿر، [[چيني مٽي]] ۽ [[شيشو|شيشي]] ٺاهڻ لاءِ واري وغيره اھو ھڪ اڇي رنگ جو ڌاتو آهي جيڪو فولادسازي، رنگسازي، تصويرڪشي يا ڦوٽوگرافي ۾ ڪم ايندو آهي. دنيا ۾ ڪرومائيٽ جا وڏا ذخيرا پاڪستان ۾ آھن. ان جو وڏو حصو برآمد ڪري زر مبادلو ڪ ڪمائي سگهجي ٿو. ان جا وڏا ذخيرا بلوچستان ۾ مسلم باغ، چاغي ۽ خاران ۾ ، خيبرپختونخوا ۾ ۽ آزاد قبائلي علائقن مان مالاڪنڊ، مھمند ايجنسي ۽ اتر وزيرستان ۾ ملن ٿا. ٽامو بجليءَ جي اوزارن ٺاھڻ ۾ ڪم ايندو آهي. بجليءَ جي تار بہ ٽامي مان ٺھندي آهي. بلوچستان ۾ سينڊڪ وٽ ٽامي جا وڏا ذخيرا آهن جپسم اڇي رنگ جو چمڪيلو پٿر آهي. اھو سيمنٽ، ڪيميائي ڀاڻ، پلاسٽر آف پيرس جي صنعت ۾ استعمال ٿيندو آهي. جپسم پنجاب جي ضلعن جھلم، ميانوالي۽ ڊيرا غازي خان ، ۽ خيبرپختونخوا ۾ڪوھاٽ، ۽ سنڌ ۾ روھڙي، ۽ بلوچستان ۾ ڪوئٽہ، سبي ۽ لورالائي مان ملندو آهي. چن جو پٿر سيمنٽ سازيءَ ۾ استعمال ٿيندو آهي. جڏھن ان کي ساڙيو ويندو آهي تہ چونو حاصل ٿيندو آهي جيڪو گھرن ۾ سفيدي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ان جو استعمال شيشي، صابڻ، ڪاغذ ۽ رنگ جي صنعت ۾ پڻ ٿيندو آهي. چن جي پٿر جا وڏا ذخيرا ڊنڊوت (جھلم)، ، زندہ پير (ديرو غازي خان)، حيدرآباد لڳ مغل ڪوٽ ۽ گنجو ٽڪر، منگھو پير، ڪوٽ ڊيجي ۽ راڻي پور ۾ آھن پاڪستان۾ مختلف قسمن جو ۽ رنگن جو سنگمر مر چاغي، مردان، سوات،خيبرايجنسي ۾ ملندو آھي. اڇو ڪارو سنگمرمر اٽڪ ۾ ڪالا چٽا،جي پھاڙن مان ملندو آهي.پاڪستان جي ھيء صنعت ڪافي زرمبادلو ڪمائي ٿي. === آبپاشي جو نظام === جديد آبپاشي انجنيئرنگ جا ڪم لڳ ڀڳ 1850ع کان شروع ٿيا، ۽ برطانوي راڄ جي دور ۾ وڏا واهن جا نظام تعمير ڪيا ويا. ڪيترن ئي حالتن ۾ سنڌ ۽ پنجاب جي علائقن ۾ موجود پراڻن واهن ۽ ٻوڏ وارن نالن کي ٻيهر بحال ڪري جديد بڻايو ويو. اهڙي ريت دنيا جو سڀ کان وڏو واهن ذريعي آبپاشيءَ جو نظام وجود ۾ آيو<ref name=" برٽانيڪا"/><ref name="برٽانيڪا آن لائين">https://www.britannica.com/place/Indus-River/People </ref>. 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي وقت، هندستان ۽ اُن وقت جي اولهه پاڪستان (هاڻوڪي پاڪستان) جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ بين الاقوامي سرحد باري دوآب ۽ ستلج وادي منصوبي جي آبپاشي نظام کي—جيڪو اصل ۾ هڪ گڏيل منصوبي طور تي ترتيب ڏنل هو—ٻن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. ان ورهاڱي جي نتيجي ۾ هيڊ ورڪس هندستان جي حصي ۾ آيا، جڏهن ته واهه پاڪستان جي علائقن مان گذرندا هئا. ان صورتحال سبب پاڪستان جي ڪجهه علائقن ۾ پاڻيءَ جي فراهمي متاثر ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. انهيءَ ريت پيدا ٿيل تڪرار، جيڪو ڪيترا سال جاري رهيو، آخرڪار عالمي بئنڪ جي وچ ۾ ثالثيءَ ذريعي حل ڪيو ويو. پاڪستان ۽ هندستان جي وچ ۾ 1960ع ۾ ٿيل هڪ معاهدي تحت، جيڪو سنڌو پاڻي معاهدو (Indus Waters Treaty) سڏجي ٿو، مسئلي جو حل طئي ڪيو ويو<ref name=" م برٽانيڪا آن لائين"/>. هن معاهدي مطابق، سنڌو طاس جي ٽن اولهه وارن درياهن—سنڌو، جهلم ۽ چناب (جمون ۽ ڪشمير جي يونين ٽيريٽري ۾ استعمال ٿيندڙ ٿوري مقدار کان سواءِ)—جو وهڪرو پاڪستان لاءِ مخصوص ڪيو ويو، جڏهن ته ٽن اوڀر وارن درياهن—راوي، بياس ۽ ستلج—جو وهڪرو مڪمل طور تي هندستان لاءِ مخصوص قرار ڏنو ويو<ref name=" برٽانيڪا آن لائين"/>. پاڪستان ۾ 19 ڪروڙ 90 لک [[ايڪڙ]] ايراضيءَ مان فقط 6 ڪروڙ 60 لک ايڪڙ زمين اهڙي آهي، جيڪا پاڻي جي سهوليت هجڻ تي آبادي ڪري سگهجي ٿي. هن وقت تائين فقط اڍائي ڪروڙ ايڪڙ ايراضي واهن ذريعي آباد ٿيندي آهي. پهرين ۽ ٻي پنج ساله منصوبي ۾ ڪن رٿائن جي شروعات ٿي، مثلاً: [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]]، وارسڪ ڊئم، جناح بئراج، چشمه بئراج، [[گڊو بئراج]]، تونسہ بئراج ۽ راول ڊئم وغيره. ٽئين پنج ساله منصوبي ۾ هيٺيان ڪم مڪمل ڪيا ويا. [[ڪوهاٽ]] جي ويجهو 116 فوٽ اوچو، 2200 فوٽ ڊگهو بند تعمير ڪيو ويو، جيڪو [[ٽنڊا ڊئم]] جي نالي سان مشهور آهي. [[ڏکڻ وزيرستان|جنوبي وزيرستان]] ۾ [[گومل درياء]] تي بند ٻڌي [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ضلعي ديري اسماعيل خان]] جي هڪ لک 15 هزار ايڪڙ زمين آباد ڪئي وئي آهي ۽ 83 هزار ڪلو واٽ بجلي پيدا ڪرڻ جو ڪم هلندڙ آهي. [[سنڌ طاس معاهدو|سنڌ طاس معاهدي]](1960ع) هيٺ ٻه وڏي ۾ وڏا بند تعمير ٿيا: انهن مان جهلم درياهه تي [[منگلا ڊئم]] 1968ع ۾ تعمير ٿيو. هن ڍنڍ ۾ ساڍا 55 لک ايڪڙ فوٽ پاڻي ذخيرو ڪري سگهجي ٿو. هن ڊئم جو ٻيو مقصد بجلي پيدا ڪرڻ آهي. هن وقت منگلا پاور هائوس مان ٻه لک ڪلو واٽ بجلي مهيا ٿئي ٿي. منگلا ڊيم سان گڏ ترمو، سڌنائي، ميلسي، ميلسي ڀلوال ۽ بلوڪي- قادرآباد رابطي جون نهرون بہ مڪمل ٿيون سنڌ طاس معاهدي جو ٻيو وڏو منصوبو [[تربيلا ڊئم]] آهي. هن ڊئم ۾ سنڌو درياهه جو هڪ ڪروڙ 11 لک ايڪڙ فوٽ پاڻي ذخيرو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ ساڍا 3 لک ايڪڙ زمين آباد ڪرڻ جي گنجائش رکيل آهي. پاڪستان جو گهڻو حصو ٻارهوئي وهندڙ واهن تي آباد ٿيندو آهي. سنڌو درياهه جو ميداني علائقو پاڻيءَ جي نيڪال جو مناسب بندوبست نه هئڻ سبب سم ۽ ڪلر ۾ وڪوڙيل آهي. پنجاب جي 50 لک ايڪڙن کي سخت نقصان پهتو آهي. سم ۽ ڪلر کان نجات ڏيارڻ لاءِ واپڊا هڪ وسيع رٿا جوڙي پنجاب ۾ 1800 ٽيوب ويل لڳايا هئا. ٻئي پنج ساله منصوبي تحت 1966ع ۾ وڌيڪ 1400 [[ٽيوب ويل]] هنيا ويا. پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ ساڍا چار سؤ ميل [[سم]] ناليون کوٽيون ويون، جن ۾ سم جو پاڻي سمنڊ تائين پهچايو ويو. خيرپور اسڪيم هيٺ سم هيٺ آيل زمين ۾ ٽيوب ويل لڳائي زمين کي سم کان آجو ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح [[لاڙڪاڻو]] ۽ [[شڪارپور]] اسڪيم هيٺ 126 ڊگهيون ناليون کوٽي، سم کي پاڻيءَ جي ڍنڍن ڍورن ۾ نيڪال ڪيو ويو. ماضيءَ ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|نواز ليگ]] ۽ ٻين حڪومتن ڪالاباغ واري هنڌ ”[[ڪالاباغ ڊئم]]“ ٺاهڻ تي زور ڏنو، سنڌوءَ جي پاڻيءَ تي ٺهندڙ ڊئم تي سنڌ سميت [[خيبر پختونخوا]] واسين بہ خدشن جو اظهار ڪيو آهي. [[سنڌ]] جو موقف آهي تہ ڪالاباغ ڊئم ٺهڻ سان سنڌ کي پهچندڙ پاڻي ۾ گهڻي گهٽتائي اچي ويندي ۽ سنڌ جون زمينون غيرآباد ٿينديون ۽ معيشت کي ڪاپاري ڌَڪ رسندو، ڇاڪاڻ تہ سنڌ ۾ هن وقت بہ پاڻيءَ جي شديد کوٽ سبب پريشانيءَ واري صورتحال آهي. ڪيترو عرصو ان ڊئم جي خلاف احتجاج ڪيا ويا، تازو [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] حڪومت اقتدار ۾ اچڻ سان ئي ان تڪراري ڊئم جي منصوبي کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيو، جنهن جي تائيد سنڌ سميت خيبر پختونخوا ۽ بلوچستان اسيمبلي بہ ڪئي. == سياسي نظام == پاڪستان ۾ [[وفاق|وفاقي]] [[پارلياماني نظام]] رائج آهي<ref name="gop1">{{cite web|url=http://202.83.164.26/wps/portal/!ut/p/c1/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os_hQN68AZ3dnIwN3C3MDAyOPYDNvXwMjQwNnI6B8pFm8n79RqJuJp6GhhZmroYGRmYeJk0-Yp4G7izEB3eEg-_DrB8kb4ACOBvp-Hvm5qfoFuREGWSaOigDeD0uL/dl2/d1/L2dJQSEvUUt3QS9ZQnB3LzZfVUZKUENHQzIwT0gwODAySFMyNzZWMzEwMDE!/|title=About Government|publisher=Government of Pakistan|accessdate=5 March 2009}}</ref> رياست جو سربراھ صدر آھي جنھن جي چونڊ اڻ سڌي طرح پنجن سالن جي مدت لاء ملڪ جي سينيٽ، قومي اسيمبلي ۽ صوبائي اسيمبلن جا رڪن گڏجي ڪندا آهن. ان جي حيثيت رسمي ھوندي آھي. اھو پاڪستان جي گڏيل فوج جو ڪمانڊر انچيف آهي. حڪومت جو سربراھ وزيراعظم آھي جيڪو ملڪ جو چيف ايگزيڪيوٽو آھي. وزيراعظم جي چونڊ پڻ اڻ سڌي طرح قومي اسيمبلي جا رڪن ڪندا آهن. وزيراعظم قومي اسيمبلي ۾ وڏي جماعت يا وڏي اتحاد جو اڳواڻ ھوندو آھي. پاڪستان جي مقننه يا قانونساز ادارو ملڪ جي پارليامينٽ آھي جيڪا ٻہ ايواني آھي. ان جو سرڪاري نالو مجلس شوره آھي. ان جي مٿئين ايوان کي سينيٽ ۽ ھيٺين ايوان کي قومي اسيمبلي سڏيو ويندو آهي. سينيٽ جا 100 رڪن آھن جن جي چونڊ ڇھن سالن لاء متناسب نمائندگي واري طريقي سان اڻ سڌي طرح صوبائي اسيمبلين جا رڪن ڪندا آهن. قومي اسيمبلي جا 342 رڪن آھن جن مان 272 رڪنن جي سڌي چونڊ سادي اڪثريت جي ووٽ جي بنياد تي ٿيندي آهي باقي 70 رڪنن جي متناسب نمائندگي جي بنياد تي چونڊ ٿيندي آهي. انھن 70 رڪنن م 60 عورتون ۽ 10 غير مسلم شامل ھوندا آھن. اھي سمورا 342 رڪن پنجن سالن جي لاء چونڊيا ويندا آهن. 17 آگسٽ 2018ع تي قومي ڪرڪيٽ جو اڳوڻو رانديگر ۽ [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] جو چيئرمين [[عمران خان]] ملڪ جو 22ھون وزيراعظم چونڊيو ويو. ھن قومي اسيمبلي ۾ چونڊ ۾ 176 ووٽ حاصل ڪيا جڏهن تي ان سان مقابلو ڪندڙ پاڪستان مسلم ليگ نون جي اڳواڻ ميان [[شھباز شريف]] 96 ووٽ کنيا. پاڪستان تحريڪ انصاف عام چونڊن م قومي اسيمبلي جون 116 جنرل سيٽون کٽيون ھيون<ref>{{cite news |title=Imran Khan won Pakistan general election, 2018 and became the 22nd Prime Minister of Pakistan |url=https://en.dailypakistan.com.pk/headline/leader-of-the-house-national-assembly-to-elect-new-prime-minister-of-pakistan-today/ |access-date=22 August 2018 |work=[[Daily Pakistan]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822081728/https://en.dailypakistan.com.pk/headline/leader-of-the-house-national-assembly-to-elect-new-prime-minister-of-pakistan-today/ |archive-date=22 August 2018 |url-status=dead }}</ref>. پاڪستان ھڪ وفاقي ريپبلڪ آھي. ملڪ جي وڏين سياسي جماعتن ۾ پاڪستان تحريڪ انصاف کان سواءِ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پاڪستان مسلم ليگ نون]] المعروف [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|نوازليگ]] ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] شامل آهن [[فائل:A night side view of Prime Minister's Secretariat Building.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[اسلام آباد ۾ پاڪستاني وزيراعظم جي آفيس]]]] ملڪ م موجوده آئين 1973 ۾ نافذ ٿيو جنھن مطابق وفاقي رياست ۽ فوج جو سربراھ ملڪ جو صدر آھي ۽ صوبائي رياستن جو سربراھ صدر طرفان مقر ڪيل صوبائي گورنر ھوندو آھي. [[فائل:Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[پاڪستان جي پارليامينٽ|مجلس شوره]]]] ھر صوبي جي حڪومت جو سربراھ وزير اعلي ھوندو آھي ۽ ھر صوبي جي الڳ قانونساز اسيمبلي ھوندي آھي. ملڪ ۾ ووٽ جو حق 18 سالن جي عمر ۾ ملندو آھي. قومي ۽ صوبائي اسيمبلين جو مدو پنج سال ھوندو آھي ۽ سينٽ جي ھر اڌ سينيٽرن جو مدو ڇھ سال آهي تنھن ڪري سينيٽ جي ھر ٽئين سال چونڊ ٿيندي آهي ۽ اھو ايوان ڪڏهن بہ مڪمل خالي ني ٿيندو آهي. 2009ع ۾ اترين علائقي گلگت کي صوبي جهڙي حيثيت ڏئي، ’گلگت- بلتستان‘ جو نالو ڏئي، قمر الزمان ڪائرا کي اتان جو پهريون گورنر مقرر ڪري اتي چونڊون ڪرايون ويون ۽ ، جنهن ۾ پاڪستان پيپلزپارٽي وڏي اڪثريت سان کٽي آئي ۽ ان پارٽي جي ئي چونڊيل اميدوار سيد مهدي شاهه کي گلگت- بلتستان جو پهريون وزيراعليٰ مقرر ڪيو ويو ۽ گـورنـر ڊاڪٽر شمع خالد جي وفات کان پوءِ فيبروري 2011ع ۾ پيــر ڪرم علي شاهه کي گلگت- بلتستان جو نئون گورنر بڻايو ويو. == پرڏيهي پاليسي == پاڪستان جي پرڏيهي پاليسيءَ جو بنيادي نڪتو اهو رهيو آهي تہ سڀ قومون برابر آهن ۽ هر قوم کي آزاد رهڻ جو حق حاصل آهي. پاڪستان سدائين دنيا جي هر محڪوم ملڪ، خاص ڪري يورپي استحصال جي شڪار ٿيل ايشيائي ملڪن جي حق خود اختياريءَ ۽ آزاديءَ جي مطالبي جي ڀرپور حمايت ڪئي آهي. ان کان سواءِ اسلامي ملڪن سان پاڪستانين جو دلي ڳانڍاپو رهيو آهي، ان جي جهلڪ بہ ملڪ جي خارجه پاليسيءَ ۾ نظر ايندي. قائداعظم پاڪستان جي قيام وقت چيو هو تہ: اسين دنيا جي سڀني ملڪن سان دوستيءَ جا خواهشمند آهيون ۽ ڪنهن ملڪ سان دشمني رکڻ نٿا چاهيون. هڪڙو ڀارت اهڙو ملڪ آهي، جنهن سان خوشگوار تعلقات قائم نه ٿي سگهيا آهن، ان جو سبب ڪشمير، [[بنگلاديش]] جي قيام ۽ پاڻيءَ جي ورڇ جهڙا مسئلا آهن، جيڪي صلح جي راهه ۾ رڪاوٽ بڻيل آهن، پر عالمي مبصرن موجب اهي مسئلا جامع ڳالهين ذريعي حل ٿي سگهن ٿا. [[فائل:Motorcade in Arrival Ceremonies for Muhammad Ayub Khan, President of Pakistan use.jpg|thumb|180px|alt=(L-R) پاڪستان جو صدر ايوب خان 1961 ۾ آمريڪا جي دوري دوران آمريڪي صدر جان ايف ڪينيڊي سان گڏ ڪار ۾]] === پاڪ چين تعلقات === 20 ڊسمبر 1956ع تي چين جو وزيراعظم چو اين لائي پاڪستان جي ڏھن ڏينھن جي دوري تي ڪراچي پھتو<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستان جا پنهنجي دوست ملڪن سان بهترين لاڳاپا رهيا آهن. چين سان 1963ع ۾ باقاعدي تجارتي معاهدو ٿيو. 1965ع ۾ چين، پاڪستان کي ڇهن ڪروڙ ڊالرن جي مدد ڏني، جن مان ٽئڪسيلا ۾ وڏين هيوي مشينن ٺاهڻ جو هڪ وڏو ڪارخانو قائم ڪيو ويو. مشهور تاريخي ”شاهراهه ريشم“ کي ٻيهر کولڻ جو معاهدو ٿيو. جون 1968ع ۾ چين جي تعاون سان هٿيارن ٺاهڻ جو ڪارخانو قائم ڪيو ويو. چين سان دوستيءَ تي پاڪستان کي فخر رهيو آهي ۽ اها دوستي شهيد ذوالفقار علي ڀُٽي جي ڪوششن سان قائم ٿي ۽ اڄ بہ قائم آهي. چين هن وقت بہ واپاري توڙي دفاعي سامان جي مد ۾ پاڪستان جي مدد ڪندو رهي ٿو. [[فائل:Huseyn Shaheed Suhrawardy and Zhou Enlai signing the Treaty of Friendship Between China and Pakistan in Beijing.jpg|200px|thumb|پاڪستاني وزيراعظم حسين شھيد سھروردي چيني وزيراعظم چو اين لائي سان گڏ پاڪ چين دوستي جي معاھدي تي صحيحون ڪرڻ وقت. چين جو سڀ کان وڏو سفارتخانو پاڪستان ۾ آھي.<ref>{{cite web |url=http://asiancorrespondent.com/130710/china-unveils-pakistan-embassy-its-largest-in-the-world/ |title=China opens 'largest' embassy in Pakistan, strengthens South Asia presence |work=asiancorrespondent.com}}</ref>]] === پاڪ روس تعلقات === 1948ع ۾ ٻنهي ملڪن وچ ۾ سفارتي تعلقات قائم ٿيا. شروع ۾ پاڪستان پوري طرح يورپي بلاڪ ۾ شامل هو، تنهنڪري سياسي تعلقات ۾ ڪو واڌارو نه آيو. روس ”سينٽو“ ۽ ”سيٽو“ ۾ پاڪستان جي شموليت تي ناراض هو ۽ پاڪستان کي شڪايت هئي تہ روس پختونستان جي مسئلي ۽ ڪشمير جي مسئلي ۾ اجائي مداخلت پئي ڪئي. بهرحال ٻنهي ملڪن وچ ۾ اقتصادي ۽ واپاري ناتا قائم رهيا آهن. مارچ 1961ع ۾ روس پاڪستان کي تيل جي ڳولا ۾ فني امداد کان سواءِ 3 ڪروڙ ڊالر قرض ڏنو. ان کان سواءِ اسٽيل مل لڳائڻ لاءِ پاڪستان کي مالي ۽ فني امداد ڏني، هن وقت اها اسٽيل مل ايشيا جي وڏي فولادِي مِل آهي. ان کان سواءِ روس ۽ پاڪستان کي ڪيترين ئي رٿائن ۾ مالي ۽ فني مدد ڏيندو رهيو آهي. === پاڪ افغان تعلقات === افغانستان، جيڪو ڪيتري عرصي کان غير مستحڪم ۽ طالبانن جي ڪري تڪراري ملڪ رهيو آهي. هي واحد ملڪ هو، جنهن پاڪستان جي اقوام متحده ۾ ميمبرشپ جي مخالفت ڪئي هئي، پر پاڪستان، افغانستان ڏانهن دوستاڻو رويو جاري رکيو. 1963ع ۾ شهنشاهه ايران جي ڪوششن سان لاڳاپا بهتر ٿيا. اتي هلندڙ تشدد جي طالبانن جي ڪاررواين جي پر تشدد واقعن تي پاڪستان کي بہ ڳڻتي رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ طالبانن جا ڪجهه گروپ پاڪستان ۾ بہ ڪارروايون ڪندا رهيا آهن، پر جنرل پرويز مشرف، آمريڪا جي حمايت سان افغانستان ۾ پر تشدد ڪاررواين جي مخالفت ڪئي. ان سميت تازو چونڊيل صدر آصف علي زرداري پڻ افغانستان جو دورو ڪري، ڪرزئي حڪومت سان لاڳاپا بهتر بنائڻ لاءِ ڪوشش ڪئي آهي. === پاڪ عرب تعلقات === پاڪستان جا عرب ملڪن سان ڏاڍا پراڻا ۽ گھرا تعلق رھيا آھن. پاڪستان نه رڳو اسرائيل جي سخت مخالفت ڪئي، پر اڄ ڏينهن تائين ان کي تسليم بہ نه ڪيو آهي. 2 مئي 1949ع ۾ پاڪستان گڏيل قومن م اسرائيل جي رڪنيت جي سختي سان مخالفت ڪئي هئي<ref name = " پاڪستان "/>. هن وقت شام، يمن، اردن، ڪويت، سوڊان، لبيا، تيونس، مراڪش ۽ الجزائر سان پاڪستان جا انتهائي خوشگوار لاڳاپا آهن. === يونائيٽيڊ اسٽيٽس سان تعلقات === 19 مئي 1954ع تي پاڪستان ۽ يونائيٽيڊ اسٽيٽس ميوچوئل ڊفينس اسسٽنس ايگريمينٽ تي صحيحون ڪيون جنھن تحت يونائيٽيڊ اسٽيٽس پاڪستان کي ٽيڪنيڪل فوجي مدد ۽ سامان ڏيڻو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. آمريڪا پاڪستان ۾ جمهوري حڪومتن جي حمايت ڪندو رهيو آهي، پر فوجي حڪمرانن کي بہ مختلف وقتن تي آمريڪا جي حمايت حاصل رهي آهي. ورلڊ ٽريڊ سينٽر واري واقعن (2001ع) کان پوءِ جڏهن آمريڪا طالبانن ۽ القائده خلاف سخت ڪارروائي جو فيصلو ڪيو، تہ کيس پاڪستان جي مدد جي ضرورت پيش آئي ۽ تڏهوڪي آرمي چيف ۽ پاڪستان جي اڳوڻي صدر جنرل (ر) پرويز مشرف، سندس ها ۾ ها ملائي، سندس ڀرپور حمايت جو اعلان ڪيو. ان کان سواءِ جڏهن انتهاپسندن جون ڪارروايون پاڪستان جي اترين علائقن سميت وڏن شهرن: پشاور، اسلام آباد، لاهور، ڪراچي وغيره ۾ وڌي ويون، تہ دهشتگردن خلاف آپريشن ۾ آمريڪا، پاڪستان جي ڀرپور مدد ڪئي ۽ اهو تعاون اڄ تائين جاري آهي.ان کان سواءِ پاڪستان جي اترين علائقن ۾ 2005ع ۾ آيل زلزلي توڙي 2010ع واري وڏيءَ ٻوڏ سبب ٿيل تباهڪارين واري آزمائشي صورتحال ۾ ٻين ملڪن سان گڏ آمريڪا پڻ مالي مدد ڪئي. === گڏيل قومن ۾ ڪردار === پاڪستان 1947ع کان وٺي [[اقوام متحده|گڏيل قومن]] ۽ ’ڪامن ويلٿ گيمز فيڊريشن‘ جو ميمبر آهي. ان کان سوآءِ ڏکڻ ايشيائي ملڪن جي سهڪاري تنظيم ’سارڪ‘ (SAARC) جي باني ميمبرن مان هڪ آهي. سارڪ جا اجلاس ڊسمبر 1988ع ۽ جنوري 2004ع ۾ اسلام آباد (پاڪستان) ۾ ٿيا. پاڪستان طرفان محمد نعيم الحسن، جنوري 1996ع کان ڊسمبر 1998ع تائين، سارڪ جو جنرل سيڪريٽري بہ رهي چڪو آهي. === پاڪ انڊونيشيا تعلقات === انڊونيشيا جو صدر عبدالرحيم سوئيڪارنو پھريون رياستي سربراھ آھي جيڪو پھريون دفعو 30 جنوري 1950ع تي پاڪستان جي ٻن ڏينھن جي سرڪاري دوري تي آيو<ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ سعودي عرب تعلقات === 14 اپريل 1954ع تي سعودي عرب جو بادشاھ سعود ابن عبدالعزيز پاڪستان جي ڏھ ڏينهن جي دوري تي ڪراچي پھتو ۽ ساڳي ڏينھن درگاھي ھائڊل ورڪس جو افتتاح ڪيو <ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ ايران تعلقات === 19 فيبروري 1950ع تي پاڪستان ۽ ايران تھران ۾ دوستي جي معاھدي تي صحيحون ڪيون<ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ ترڪي تعلقات === 2 اپريل 1954ع تي پاڪستان ترڪي وچ ۾ پنجن سالن جو گڏيل دفاع وارو معاھدو ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ عراق تعلقات === 26 فيبروري 1950ع تي بغداد ۾ عراق ۽ پاڪستان دوستي جي معاھدي تي صحيحون ڪيون ===ڪشمير وارو تڪرار=== 1947ع کان وٺي، اولھين هماليه جبلن سان لاڳاپيل ڪشمير جو علائقو تڪراري رهيو آهي، جتي پاڪستان، هندستان ۽ چين هر هڪ پنهنجي پنهنجي ڪنٽرول هيٺ علائقا سنڀالي ٿو. پاڪستان جي انتظام هيٺ ايندڙ علائقي جو هڪ حصو “آزاد ڪشمير” تي مشتمل آهي، جنهن کي پاڪستان نظرياتي طور هڪ خودمختيار رياست سمجهي ٿو، جنهن جو گاديءَ جو هنڌ مظفرآباد آهي. پاڪستان جي انتظام هيٺ ڪشمير جو ٻيو حصو گلگت ۽ بلتستان تي مشتمل آهي، جنهن کي 2009ع کان گڏيل طور “گلگت-بلتستان” سڏيو وڃي ٿو<ref name=" برٽانيڪا"/>. == انتظامي ورهاست == {| [[پاڪستان جا صوبا ۽ انتظامي]] |- !style="width:200px;"| انتظامي علائقو ! style="width:100px;"|گادي ! style="width:100px; text-align: center;"|آبادي |- || [[بلوچستان]] || [[ڪوئيٽا|ڪوئٽہ]] || 12,344,408 |- || [[پنجاب]] || [[لاھور]] || 11،00،12،442 |- || [[سنڌ]] || [[ڪراچي]] || 4,78,86,051 |- || [[خيبرپختونخواه]] || [[پشاور]] || 3،05،23،371 |- || [[گلگت بلتستان]] || [[گلگت]] || 18،00،000 |- || [[فاٽا]] || -- || 50,01,676 |- || [[آزاد ڪشمير]] || [[مظفرآباد]] || 45,67,982 |- ||[[اسلام آباد وفاقي گاديءَ وارو علائقو]] ||[[اسلام آباد]] ||28,51,868 |- |} پاڪستان ۾ چار صوبن: [[سنڌ]]، پنجاب، بلوچستان ۽ خيبر پختونخواه (اڳوڻي سرحد) ۽ ٽي انتظامي خطا: آزاد ڪشمير، گلگت بلتستان ۽ فيڊرل ڪيپيٽل ٽيريٽري آھن. == عدالت == پاڪستان جو عدالتي نظام ڪامن لا سسٽم وارو آھي جيڪو انگريزي قانون جي بنياد تي جڙيل آھي. پاڪستان جي سڀ کان وڏي عدالت سپريم ڪورٽ آھي جنھن جي مکيه سيٽ اسلام آباد م آھي ۽ ان جون ٻيون سيٽون لاھور، ڪراچي ، پشاور ۽ ڪوئٽه م آھن. اھا آئين تحت قائم ٿيل عدالت اھي جنھن م 17 جج ھوندا آھن جن م سڀ کان سينيئر چيف جسٽس آف پاڪستان ھوندو آھي . ٻيون آئيني عدالتون صوبائي ھونديون آھن جن کي ھاء ڪورٽ چوندا آهن. [[فائل:Supreme Court of Pakistan, Islamabad by Usman Ghani.jpg|thumb|200px|کاٻو|پاڪستان جي وڏي۾وڏي عدالت [[سپريم ڪورٽ]]]] پاڪستان م پنج ھاء ڪورٽون آھن جن م سنڌ ھاء ڪورٽ، لاھور ھاء ڪورٽ، پشاور ھاء ڪورٽ ، بلوچستان ھاء ڪورٽ ۽ اسلام آباد ھاء ڪورٽ شامل آھن. ملڪ جي آئيني عدالتن م ھڪ وفاقي شريعت ڪورٽ آھي جيڪا شرعي معاملن تي فيصلا ڏيندي آهي. ملڪ جون باقي عدالتون آئيني نہ پر قانوني آھن جيڪي پارليامينٽ م پاس ٿيندڙ قانونن جي بنياد تي جوڙيون ويون آهن. انھن م مقرر جج سرڪاري ملازم ھوندا آھن جن تي نوڪرين جا قانون ء قائده لاڳو ٿيندا آھن. انھن عدالتن م ضلعي عدالتون، بينڪنگ ڪورٽون، دھشتگردي روڪڻ واريون ڪورٽون، منشيات روڪڻ واريون ڪورٽون، ليبر ڪورٽون، فيملي ڪورٽون، ڪنزيومر ڪورٽون، ڪسٽم ڪورٽون، ۽ کوڙ صوبائي ء وفاقي ٽربيونل ۽ ڪورٽون شامل آهن. == جاندار == پاڪستان ۾ قسمين قسمين [[جانور]]/ جاندار ملن ٿا، جن ۾ [[شينهن]]، [[برفاني چيتا]] (هماليه ۽ چترال ۾)، [[جھنگراڙ ٻلو|جهنگراڙ ٻلا]] (ريگستاني علائقن ۾)، مُشڪ ٻليون، [[نوريئڙو|نوريئڙا]]، [[چراخ]]، [[ڳورپٽ]]، [[بگهڙ]]، [[لومڙ]]، [[گدڙ]]، [[ڪتو|ڪتا]]، [[رڇ]]، [[ڀولو|ڀولڙا]]، [[لڌڙو|لڌڙا]]، [[گڏهه|گڏھ]]، [[ٻڪري|ٻڪريون]]، [[رڍ|رڍون]]، [[مارخور]] (بلوچستان، چترال ۽ سوات ۾)، [[سرھ]] ۽ گڍ(سنڌ جي جابلو علائقي ۾)، [[هرڻ]]([[ڪارو هرڻ]] سنڌ جي ريگستاني علائقي ۾)،[[روجھ]](نيل گانءِ)، [[ڦاڙھو|ڦاڙها]]، [[مشڪ هرڻ]]، [[سانڀر]]، [[سُوئر]]، [[ڍڳو|ڍڳيون]]/ گانيون، [[مينھن|مينهون]]، [[گھوڙو|گهوڙا]]، [[اُٺ]] ۽[[ٻُلهڻ]] (سنڌو درياهه ۾) شامل آهي [[فائل:Medvěd plavý (Ursus arctos isabellinus).jpg|150px|thumb|رڇ]] [[فائل:Tibetan Wolf.JPG|150px|thumb|تبتي بگھڙ]] [[فائل:Lightmatter snowleopard.jpg|150px|thumb|برفاني چيتو]] === پکي === پاڪستان جي مختلف علائقن ۾ ڪيترن قسمن جا پکي عام جام ٿين ٿا، جن ۾:[[تتر]]، [[تلور]]، [[ٻٽير]]، [[چڪور]]، [[ٻگھ|ٻَگھ]]، [[بدڪ]]، مرغابيون، مينا، [[مور|مَور]]، [[ڪوئل]]، هُدهُد ([[ڪاٺ ڪٺو|ڪاٺ ڪُٽو]])، [[طوطو|طوطا]]، [[ڪبوتر]]، [[ڳيرو|ڳيرا]]، [[ڪانء|ڪانوَ]]، [[جھرڪي|جهرڪيون]]، [[ڪڪڙ]]، [[ڊيل|ڊيلون]]، [[نيرڳ|نيرڳيون]]، [[آڙي|آڙيون]]، [[ابابيل]]، [[سرڻ|سرڻيون]]، [[ڳجھ|ڳجهون]]، [[باز]]، [[عقاب]] ۽ [[شڪرو|شڪرا]] وغيره اچي وڃن ٿا. === ريڙهيون پائيندڙ جانور مڇيون === پاڪستان ۾ ريڙهيون پائيندڙ جانورن ۾[[واڳون]]، [[مانگر مڇ]]، [[ڪڇون]]، [[ڪرڙي|ڪرڙيون]]، سانڊا، گِلوئيون، [[مڇي|مڇيون]] ([[ڪرڙو|ڪُرڙا]]، [[پلو|پلا]]، موراکيون۽ [[پاپليٽ]]وغيره اچي وڃن ٿا)، سامونڊي پيداوار ۾ مرجان ۽ جهينگا قابل ذڪر آهن. ان کان سواءِ ٻيا بہ هزارين [[جيت]] ۽سُرڻا هن سرزمين جي پيداوار آهن. == وڻ ٽڻ ٻوٽا == پاڪستان ۾ ٻيلن جي ايراضي هڪ [[ڪروڙ]]ايڪڙن کان بہ گهٽ آهي. اهو اندازو مجموعي ايراضيءَ جو ساڍا چار سيڪڙو آهي، ان مان اڌ وڻن جو ڪاٺ اڏاوتن ۽ [[ٻارڻ]] جي ڪم اچي ٿو، باقي حصو بيڪار ٻوٽن ۽ [[ول|ولين]] تي مشتمل آهي. اهوئي سبب آهي، جو ٻيلن جي پيداوار اڻ پوري آهي، انهيءَ ڪري ملڪ لاءِ [[عمارتي ڪاٺ]] ٻين ملڪن مان گهرائڻو پوندو آهي. حڪومت جي اها ئي ڪوشش آهي تہ جديد طريقن سان موجوده ٻيلن کي ترقي ڏني وڃي. پاڪستان ۾ وڻڪار جي ايراضي هڪ [[ڪروڙ]] ايڪڙن کان وڌيڪ آهي، جيڪو ملڪ جي جملي ايراضيءَ جو ساڍا 4 سيڪڙو آهي. پاڪستان جو گهڻو علائقو ويران ۽ خشڪ آهي. هتي فقط 2 سيڪڙو ٻيلا ۽ جهنگ آهن. گهڻي وڻڪار اترئين ۽ اولاهين پهاڙي علائقي ۾ آهي. اڪثر درياهي ڪنارن تي ٻيلا آهن. ميداني علائقن ۾ [[ٽالهي]]، [[توت]]، [[ٻٻر]] ۽ لئيءَ جا وڻ ٿيندا آهن. سنڌ ۽ پنجاب ۾ [[انب]]، [[ڪيلو|ڪيلا]]، [[زيتون]]، سنگتڙا ۽ مالٽا وغيره ٿيندا آهن. بلوچستان ۽ صوبي [[خيبر پختونخوا|خيبرپختونخواهه]] ۾ [[بادام]]، [[صوف|صوفن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[انگور|انگورن]] وغيره جا باغ گهڻا آهن. جابلو ايراضيءَ ۾ جدا جدا اوچائيءَ تي ڪيترن ئي قسمن جا وڻ ٿيندا آهن. مثال طور: ٽن هزارن فوٽن جي اندر چِنار وغيره جا وڻ ٿيندا آهن. ٽن هزارن فوٽن کان مٿي [[چيل]] ۽ [[ديال]] جا وڻ آهن. ستن هزارن فوٽن تي صنوبر جا وڻ ۽ ڏهن هزارن فوٽن تي فقط ”[[برج]]“ جا وڻ ٿيندا آهن. انهن جهنگن ۾ بي انداز ٻوٽيون ۽ گل ٿيندا آهن. انهيءَ سلسلي ۾ ’[[سوات ضلعو|سوات]]‘ جا پهاڙ قابل ذڪر آهن. == آبادي == پاڪستان جي پھرين آدمشماري جي شروعات 9 فيبروري 1951ع ۾ ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستان ھڪ گھڻ قومي، گھڻ نسلي ۽ طرحين طرحين جون ٻوليون ڳالھائيندڙ ماڻھن جي سرزمين آھي. ھتي جون ثقافتون پڻ ھڪ حصي کان ٻئي حصي تائين مختلف آھن. ملڪ جي آبادي جولاء 2017 جي تخميني مطابق جولاءِ 2020 م پاڪستان جو آباديءَ جو تخمينو 233,500,636 ڪروڙ ھيو. جولاءِ 2017 ۾ ملڪ جي ڪٿيل آبادي جو تخمينو 207774000 ھيو<ref name="سي آء اي"/>. چين، انڊيا، آمريڪا ۽ انڊونيشيا کان پوء ھي ملڪ دنيا جو آبادي م پنجون نمبر وڏو ملڪ آهي. پاڪستان جي ماڻھن کي پاڪستاني سڏيو ويندو آهي<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي آبادي م 44.7 سيڪڙو پنجابي، 15.4 سيڪڙو پختون يا پٺاڻ، 14.1 سيڪڙو سنڌي، 8.4 سيڪڙو سرائيڪي، 7.6 سيڪڙو اردو ڳالهائيندڙ، 3.6 سيڪڙو بلوچ ۽ 6.3 سيڪڙو باقي ٻين نسلي گروهن سان تعلق رکندڙ آھن<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي ڳتيل آبادي وارو علائقو پنجاب جو آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2020 جي تخميني مطابق پاڪستان جي آبادي جي واڌ جي شرح 2.07 سيڪڙو آهي ۽ واڌ جي ان شرح ج ۾ دنيا جي ملڪن سان ڀيٽ ۾ 45 نمبر تي آهي<ref name="سي آء اي"/>. 2020 جي تخميني مطابق پاڪستان ۾ في ھزار ماڻھن م ڄم جي شرح 27.4 آھي ۽ في ھزار ماڻھن م موت جي شرح 6.2 آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2020 جي تخميني مطابق ملڪ جي 37.2 سيڪڙو آبادي شھرن ۾ رھي ٿي ۽ ان شھري آبادي ۾ سالياني واڌ جي 2.53 سيڪڙو آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي تخميني مطابق ٻار ڄڻڻ وقت ملڪ جي آبادي جي ھر ھڪ لک ٻار ڄڻيندڙ عورتن مان 140 فوت ٿي وڃن ٿيون<ref name="سي آء اي"/>. 2016 جي تخميني مطابق ملڪ جي بجيٽ جو 2.8 سيڪڙو خرچ صحت تي ٿئي ٿو<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان ۾ 15سال ۽ ان کان مٿي عمر وارن جي آبادي جو خواندگي تناسب 2015 ۾ 59.1 سيڪڙو ھيو<ref name="سي آء اي"/>. === مذھب === پاڪستان اسلامي ريپبلڪ آھي ۽ ملڪ جو سرڪاري مذھب اسلام آھي. اھو مسلم اڪثريت وارو ملڪ آهي. ملڪ جي مسلمانن جي فقه جي لاءِ قانون جو مفروضو آھي تہ ملڪ جو ھر مسلمان حنفي فقه سان تعلق رکندڙ آهي جيڪڏهن ڪو ان فقه سان تعلق نہ ٿو رکي تہ ان کي ثبوت طور قسمنامو ڏيڻو پوندو آهي. ملڪ ۾ مذھبي اقليتن ۾ ھندو، عيسائي، سک ۽ پارسي شامل آهن جن کي آئين ۾ مڪمل تحفظ ڏنل آھي. 2010 جي تخميني مطابق پاڪستان جي آبادي جو 96.4 سيڪڙو مسلمان ۽ 3.6 سيڪڙو ھندو، عيسائي، سک ۽ ٻين مذھبن سان تعلق رکندڙ آھن<ref name="سي آء اي"/>. ملڪ جي 97 سيڪڙو آبادي مسلمان آهي جنھن جو 75 سيڪڙو سني ۽ 25 سيڪڙو [[اثنه اشعري]] (شيعه) ڪجهه اسماعيلي شامل آهن<ref name=" جاگرافي "> [Encyclopedia of WORLD GEOGRAPHY، R.W. MCCOLL, PH.D. GENERAL EDITOR، Facts On File, Inc. 132 West 31st Street New York NY 1001، pages 699,700 ] </ref> {{bar box |float = right |title =2010 ۾ پاڪستان ۾ مذھبن جي شرح |bars = {{bar percent|[[سني مسلمان]]|DarkSlateGray|85}} {{bar percent|[[شيعه مسلمان]]|DarkSlateGray| 11.4}} {{bar percent|[[ھندو ۽ٻيا]]|DarkSlateGray|3.6}} }} == ٻوليون == 52 فيبروري 1948ع تي اردو کي پاڪستان جي قومي ٻولي جو درجو ڏنو ويو جنھن جي منظوري آئين ساز اسيمبلي ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستان ۾ ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائيون وڃن ٿيون.جن ۾ اھم [[سنڌي]]، [[پنجابي]]، [[سرائڪي]]، (ڌني، شاهه پوري، پوٽوهاري، هندڪو)، [[پشتو]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براھوي ٻولي|براهوي]] ،[[اردو]]،[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪڇي لهجو|ڪڇي]]، ميواتي، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، رانگڙي، ميمڻي ٻوليون بہ هتي ڳالهايون وڃن ٿيون. اردو ھن ملڪ ۾ رابطي جي زبان ۽ قومي ۽ دفتري ٻولي آهي. [[انگريزي]] پڻ پاڪستان جي دفتري ٻولي آهي. 2017 جي تخميني مطابق پاڪستان م مختلف ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻھن جي شرح ھيٺين طرح آھي<ref name="سي آء اي"/>. {{bar box |float = left |title =پاڪستان م مادري زبانون <ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-34215293|title=Uncommon tongue: Pakistan's confusing move to Urdu|work=BBC News|accessdate=7 February 2016}}</ref> |bars = {{bar percent|[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]|DarkSlateGray|48}} {{bar percent|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|DarkSlateGray|12}} {{bar percent|[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]|DarkSlateGray|10}} {{bar percent|[[پشتو ٻولي|پشتو]]|DarkSlateGray|8}} {{bar percent|[[اردو]]|DarkSlateGray|8}} {{bar percent|[[بلوچي ٻولي|بلوچي]]|DarkSlateGray|3}} {{bar percent|[[ھندڪو ٻولي|ھندڪو]] |DarkSlateGray |2}} {{bar percent|[[بروھي ٻولي|بروھي]]|DarkSlateGray|1}} {{bar percent|بروشسڪي ۽ ٻيون ٻوليون |DarkSlateGray|8}} }} === پاڪستاني ٻولين جو تعارف === #پنجابي: هيءَ پنجاب صوبي جي ٻولي آهي. پنجابي ٻوليءَ جا مختلف لهجا [[لاهور]]، [[سيالڪوٽ]]، [[گجرانوالا]] ۽ [[شيخوپوره|شيخو پوره]] ضلعن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا. [[وارث شاھ]]، [[بلهي شاھ]] ۽ [[سلطان باھو|سلطان باهُو]]، پنجابي زبان جا وڏا شاعر آهن. #پشتو: هيءَ خيبر پختونخوا صوبي جي ٻولي آهي، جيڪا هن صوبي سان گڏ بلوچستان ۾ بہ وڏي تعداد ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. پشتو جا بہ ڪيترائي لهجا آهن (ڏسو: [[پشتو زبان]]). [[رحمان بابا]] ۽ [[خوشحال خان خٽڪ]]، پشتوءَ جا وڏا شاعر آهن. #[[سنڌي]]: سنڌي، [[سنڌ]] جي قومي ٻولي آهي، جيڪا [[سنڌ]] ۾ تعليمي ۽ دفتري زبان بہ آهي. [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سنڌ]] کان سواءِ [[بلوچستان]] جي وڏي حصي، پنجاب جي سرائيڪي پَٽي، هندستان جي [[راجسٿان]]، [[ڪڇ]] ۽ [[گجرات]] کان سواءِ ٻين ڪيترن حصن ۾ بہ ڳالهائي وڃي ٿي.سنڌي ٻوليءَ جو قومي شاعر [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] رح نه رڳو [[سنڌ]]، پر دنيا جي شاعرن ۾ مٿانهين حيثيت رکي ٿو. ان کان سواءِ [[سچل سرمست]]، سامي، روحل، بيدل ۽ ٻين ڪلاسيڪي شاعرن کان سواءِ جديد شاعرن ۾ [[شيخ اياز]]، [[نارائڻ شيام]]، [[طالب الموليٰ]]، [[نياز همايوني]]، [[تنوير عباسي]]، [[استاد بخاري]]، [[امداد حسيني]] ۽ ٻيا شمار ٿين ٿا. [[سنڌي ٻولي]]ءَ ۾ ڪيتريون ئي اخبارون، رسالا ۽ ڪتاب پڻ ڇپجي رهيا آهن. #سرائيڪي: پاڪستان جي آباديءَ جو 10.42 سيڪڙو سرائيڪي ڳالهائيندڙ آهن، هيءَ ٻولي پنجاب جي [[ملتان]]، [[ساهيوال]]، [[اوڪاڙا]]، [[خانيوال]]، [[جهنگ ضلعو|جهنگ]]، [[گجرانوالا]]، [[فيصل آباد]]، [[چنيوٽ]] ۽ ٻين شهرن کان سواءِ سنڌ ۾ بہ وڏي پئماني تي ڳالهائي وڃي ٿي. [[خواجا غلام فريد]] سرائيڪيءَ جو اهم وڏو شاعر ٿي گذريو آهي. #بلوچي: بلوچي اڪثريت سان بلوچستان ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. بلوچيءَ جي اهم لهجن ۾ [[سرحدي رڪشاڻي]]، [[قلاتي]]، [[کاراني]]، [[مڪراني]]، [[جدگالي]] وغيره لهجا آهن. [[مست توڪلي]] ۽ [[بالاچ]]، بلوچيءَ جا اهم شاعر ٿي گذريا آهن. #براهوي (Brahvi): انگريز لسانيات جي ماهرن براهوي ٻوليءَ کي دراوڙي ٻوليءَ جي شاخ ڪوٺيو آهي، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي رد ڪندي اهو خيال ڏيکاريو آهي تہ شايد هن ٻوليءَ جو تعلق [[مهرڳڙھ]] ۾ رهندڙ سنڌو ماٿريءَ جي ماڻهن جي ڪنهن ٻوليءَ سان هجي. [[مينگل]] مشهور براهوي قبيلو آهن. سنڌي ٻولي جي ليکڪ ۽ ڪالم نگار [[حليم بروهي]] جي خيال ۾ اصلوڪي سنڌي ٻولي اصل بروهي ئي آهي. #[[هندڪو]] (Hindko): هندڪو، قديم انڊو-آرين ٻوليءَ مان نڪتل هڪ شاخ آهي، جيڪا خيبر پختونخوا، [[پشـاور]]، [[پنجاب]]، [[مانسهره]]، [[آزاد ڪشمير]]، [[ايبٽ آباد]] ۽[[هزاره]] جا اٽڪل 40 لک (4 ملين) ماڻهو ڳالهائين ٿا. هيءَ ٻولي [[سنڌي]] ۽ سرائيڪيءَ سان ويجهو لاڳاپو رکي ٿي. == توانائي == پاڪستان م 2017 جي ڪاٿي مطابق 52200000 ماڻھو بجلي جي سھولت کان محروم آھن ۽ ڪل آبادي جو 74 سيڪڙو تائين بجلي جي سھولت آھي. ان سھولت جو تناسب ۾ شھري علائقن جو 90 سيڪڙو ۽ ٻھراڙيءَ جي علائقن جو 64 سيڪڙو اچي وڃي ٿو<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان بجلي، گئس ۽ تيل درآمد ڪندڙ ملڪن م شامل آهي<ref name="سي آء اي"/>. === ائٽمي توانائي === ”[[پاڪستان انرجي ڪائونسل]]“ جو قيام پُر امن استعمال جي مقصد سان ٿيو ۽ قيام جي ٻئي سال ان جو نالو بدلائي ”[[ائٽامڪ انرجي ڪميشن]]“ رکيو ويو. هيءُ ادارو ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: پهريون تحقيقاتي ۽ ترقياتي مرڪز، ۽ ٻيون جوهري توانائي حاصل ڪرڻ جو عملي مرڪز. پهرئين مرڪز جو ذيلي ادارو آهي ”جوهري سائنس ۽ ٽيڪنالاجي“ اسلام آباد. هتي ڊسمبر 1965ع ۾ پنج ميگاواٽ جو هڪ [[جوهري ري ائڪٽر]] لڳايو ويو ۽ ان ۾ جوهري طبعيات، جوهري ڳاڻيٽي، جوهري ڪيميا، طبي طبعيات ۽ برقيات تي ڪم ٿي رهيو آهي. ٻيو جوهري توانائيءَ جو مرڪز لاهور ۾ آهي، جيڪو 1961ع ۾ قائم ٿيو. ٽيون جوهري توانائيءَ جو زرعي تحقيقاتي مرڪز [[ٽنڊو ڄام|ٽنڊي ڄام]] ۾ 1965ع ۾ قائم ٿيو، چوٿون مرڪز ميڊيڪل ريڊيو آئسوٽوپ ٽنڊوڄام آهي. پاڪستاني سائنسدانن جي ڪامياب تجربن جي بدولت، پاڪستان هن وقت دنيا جي ائٽمي طاقت رکندڙ ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو. ان ڏس ۾ شهيد ذوالفقار علي ڀُٽي پنهنجي حڪومت ۾ سائنسدانن جي همٿ افزائي ڪئي ۽ ملڪ کي ائٽمي طاقت بڻائڻ جو خواب نيٺ تڪميل تي پهتو. ويجهي ماضيءَ ۾ مئي 1998ع ڌاري پهريون ائٽمي تجربو ڪيو ويو. ان کانسواءِ ٻيا ننڍا ننڍا تحقيقي مرڪز ڪراچيءَ، ڄامشوري، ملتان، لاهور ۽ پشاور ۾ کوليا ويا آهن. جوهري توانائيءَ سان بجلي پيدا ڪرڻ جو مرڪز ڪراچيءَ ۾ قائم ڪيو ويو آهي، جيڪو 137 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪندو آهي. پاڪستان ۾ ائٽم کي ٽوڙڻ جو پهريون تجربو [[نيلور]] واري هنڌ 1965ع ۾ ڪيو ويو. انرجي ڪميشن، اعليٰ توانائيءَ جا طبعياتي مسئلن تي بہ تحقيق ۾ مصروف آهي. اهو ڪم بين الاقوامي معيار جو آهي. انهيءَ سلسلي ۾ [[ڊاڪٽر عبدالسلام]] (تڏهوڪي مشير سائنسي امور) ۽ [[ڊاڪٽر. آءِ. ايڇ عثماني]] (صدر ائٽامڪ انرجي ڪميشن) سرگرم رهيا. جوهري توانائيءَ لاءِ ڳري پاڻيءَ جي ضرورت ٿيندي آهي. قدرتي گئس مان مصنوعي ڀاڻ تيار ڪرڻ لاءِ ڪارخانن مان تيار ٿيل پاڻي حاصل ڪرڻ جو ڪم ورتو ويو آهي. ائٽمي توانائيءَ جي باري ۾ پاڪستان، روس سان ”پاڻي“ وٺڻ جو معاهدو ڪيو آهي. بجليءَ جي پيداوار کي مناسب ۽ صحيح طريقي سان پهچائڻ لاءِ اُتر ۽ ڏکڻ جي حصن ۾ ورهايو ويو آهي. اترئين حصي ۾ پنجاب، صوبو سرحد ۽ [[بهاولپور]] شامل آهن. انهن سڀني کي هڪڙي ”گرڊ“ (Grid) ۾ ملايو ويو، جنهن ۾ [[وارسڪ]]، [[مالاڪنڊ]]، [[درگئي]]، [[ڪرم ڳڙهي]]، [[رسول]]، [[شادي وال]]، [[چيچوڪي مليان]]، [[گجرانوالا]] ۽ رينالاجو [[هائيڊل بجلي گهر]]، لائلپور، ساهيوال ۽ ملتان جا [[اسٽيم بجلي گهر]] ۽ لائلپور جو [[ڊيزل بجلي گهر]]، ڏاکڻي اترين سنڌ، ڪوئيٽا ۽ قلات جي علائقن تي مشتمل آهي. پاڪستان جا اهم بجلي گهر هيٺيان آهن: #[[ملتان بجلي گهر]] #[[موبائل گئس ٽربائن، شاهدره لاهور،]] #[[ڪوئيٽا ٿرمل پاور اسٽيشن]] #[[ڄامشورو ٿرمل پاور اسٽيشن]] #[[سکر ٿرمل پاور پراجيڪٽ]] #[[لائلپور اسٽيم پاور اسٽيشن]] #[[گجرانوالا هائيڊل اسٽيشن]] #[[شادي وال هائيڊل اسٽيشن]] #[[چيچوڪي مليان هائيڊل اسٽيشن]] #[[وارسڪ پاور اسٽيشن]] #[[ڄامشورو بجلي گهر]] #[[لاکڙا پاور هائوس]] #[[ڪوٽ ادو بجلي گھر]] #حب ۽ ٻيا ڪيترائي پاور هائوس ڪم ڪري رهيا آهن. == سياحت == پاڪستان جي سرزمين جو حسن ۽ هتي جي رهواسين جو اخلاق سڄيءَ دنيا جي سياحن لاءِ ڪشش جو باعث آهي. تنهنڪري هتي سياحت لاءِ ايندڙ ٻاهرين ملڪن جي ماڻهن جو تعداد ڏينهون ڏينهن وڌندڙ آهي. 1965ع ۾ سياحت کاتي، سياحن کي سهوليتون ڏيڻ لاءِ رٿا تيار ڪئي هئي، جنهن ۾ هيٺيون ننڍيون رٿائون عمل ۾ آنديون ويون: * ملڪ جي جدا جدا حصن، جهڙوڪ گلگت، هزارا، چترال، ڪالام ۽ ناران ۾ ريسٽ هائوسن جي تعمير ۽ آمد ورفت جون سهوليتون مهيا ڪرڻ. * ڪوهه پيمائي، برف ۾ رانديون، مڇيءَ جو شڪار، وغيره. * سياحت کي ترقي ڏيڻ لاءِ ملڪ جي وڏن شهرن ۾ معلومات جا سينٽر کوليا ويا آهن، وڏن شهرن جي هوائي اڏن تي اطلاعات کاتي پاران هوٽلون کوليون ويون آهن. ٻين ملڪن ۾ نمائش لاءِ سياحت کاتو، پاڪستان بابت رنگين فلمون بہ تيار ڪندو آهي. 1966ع کي ”سياحت جو سال“ ڪري ملهايو ويو هو. پاڪستان لوازان جي بين الاقوامي ميلي ۾ شرڪت ڪئي، جنهن ۾ پنج لک ماڻهن پاڪستاني اسٽال ڏٺو، ان کان سواءِ پراگ جي نمائش ۾ پاڪستان جا خوبصورت منظر ۽ وڏيون وڏيون تصويرون موڪليون ويون، جيڪي سياحن لاءِ پُرڪشش هيون. جنوري 1967ع ۾ ”نئچرل جاگرافڪ مخزن“ ۾، ”پاڪستان اسٽوري“ جي عنوان سان هڪ باتصوير طويل مقالو شايع ڪيو ۽ نئشنل جاگرفڪ سوسائٽيءَ، واشنگٽن ۾ پاڪستاني نوادارات تي هڪ نمائش جو انتظام ڪيو. ڊسمبر 1967ع ۾ جهنگلي جانورن جي تحفظ لاءِ عالمي تنظيم جي هڪ وفد پاڪستان جو دورو ڪيو ۽ هتي جي جهنگلي جانورن تي هڪ مختصر فلم تيار ڪئي. سياحت کاتي جي درخواست تي لاڙڪاڻي ايڪسپريس جو ’موهن جو دڙو ايڪسپريس‘ نالو رکيو ويو. پاڪستان جي سرزمين قسمين قسمين نظارن جو ڏيک ڏيندڙ آهي. هتي اوچا جبل بہ آهن، زرخيز ميدان بہ آهن، رڻ پٽ بہ آهن تہ گهاٽا ٻيلا بہ آهن. گهاٽي آباديءَ وارا شهر بہ آهن تہ آثار قديمه جا دڙا، ڀڙا، ڪوٽ ۽ قلعا بہ آهن. سياحت جي لحاظ کان هيٺ ڄاڻايل ==ماڳ ۽ مڪان== پاڪستان ۾ هي ذڪر جوڳا ماڳ ۽ مڪان آهن: [[ڪراچي]]، ڀنڀور، ٺٽو، مڪلي، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، خيرپور، سکر، روهڙي، اروڙ، ڪوٽ ڏيجي، [[موهن جو دڙو]]، سيوهڻ، ڪوئيٽا، لاهور، راولپنڊي، اسلام آباد، هڙپا، ٽئڪسيلا، پشاور، مانسهره، بالاڪوٽ، شهباز ڳڙهي، مري، نٿيا گلي، ڪاغان وادي، سوات وادي، پشاور، گلگت ۽ هنزا ۽ ٻيا ڪيترائي ماڳ مڪان. [[سنڌ]] جي ثقافت کاتي بہ سياحت کي هٿي وٺرائڻ لاءِ تمام گهڻيون ڪوششون ڪيون آهن، ثقافت کاتي جي صوبائي وزير محترمه سسئي پليجو [[سنڌ]] ۾ موجود آرڪيالاجيڪل ماڳن کي وفاق کان سنڌ جي تحويل ۾ آڻارائي پنهنجي ذميوارين ۾ آندو آهي، ان کان سواءِ سنڌ حڪومت جي مدد سان گورک هِل تي تعميراتي ڪم ۽ رهائشي سهولتين جو ڪم بہ تيزيءَ سان هلندڙ آهي. == آمدرفت جا ذريعا == ملڪ ۾ آمدورفت جا 5 مکيه ذريعا آهن: ريلوي، هاءِ وي، موٽر وي، سمنڊ، درياهه ۽ هوائي رستا. '''ريلوي''': '''روڊ رستا''':مسافرن ۽ سامان، ٻنهي جي آمدورفت ۽ باربرداريءَ لاءِ ريلوي کان پوءِ وڏو ذريعو روڊ ۽ پڪا رستا آهن، جيڪي ريلوي کان وڌيڪ آرامده آهن. ڳوٺن کان مارڪيٽن تائين زرعي پيداوار، ڪارخانن تائين خام مال ۽ سڀني شهرن ۽ ڳوٺن تائين پهچڻ ۾ روڊ رستا ئي بهتر ذريعو آهن. هر پنج سالا رٿا ۾ گهڻو ڪري اوليت روڊن ۽ رستن کي ڏني پئي وئي. 1967ع جي آخر ۾ پاڪستان ۾ رستن جي ڊيگهه ٻه هزار ميل ٿي وئي. پاڪستان جي قديم ترين سڙڪ ”گرانڊ ٽرنڪ روڊ“ جي نالي سان مشهور آهي، جيڪا سورهين صدي عيسويءَ ۾ شيرشاهه سوريءَ ٺهرائي هئي. ورهاڱي وقت پاڪستان ۾ رستن جي ڪل ڊيگهه 13781 ميل هئي. انهن ۾ گهڻا رستا پنجاب ۽ سرحد صوبن ۾ هئا. 1949ع ۾ هڪڙو سينٽرل روڊ فنڊ قائم ڪيو ويو، جنهن جو 85 سيڪڙو پُلين جي تعمير ۽ 15 سيڪڙو تحقيقي ڪمن تي صرف ڪيو ويو، جن ۾ سپرهاءِ وي، نئشنل هاءِ وي ۽ موٽروي وغيره جا منصوبا شامل آهن. هن وقت ملڪ ۾ روڊن جو ڄار وڇائڻ جو سلسلو جاري آهي، ان ڏس ۾ نيشنل هاءِ وي اٿارٽي مصروف عمل آهي. '''بندرگاهه''':ملڪ جي ورهاڱي وقت پاڪستان جو اڪيلو بندر ڪراچي هو. ان جي لنگر گاهه ۽ ورڪشاپ وغيره لاءِ 2474 ايڪڙ زمين مختصر ڪئي وئي هئي. سڄي بندر جوانتظام ڪراچي پورٽ ٽرسٽ وٽ آهي. هڪ اعليٰ بندرگاهه ۾ جيڪي سهوليتون موجود هئڻ گهرجن، سي سڀ هتي موجود آهن. موجوده وقت ۾ پاڪستان جي سامونڊي ڪناري سان مڪاني طور مڇي مارڻ لاءِ ڪم ايندر مياڻيون ۽ ننڍڙا بندر بہ سڌاري وڌائي وڏن بندرگاهن ۾ تبديل ڪرڻ جي ڪوشش ٿي رهي آهي، تہ جيئن ڪراچي بندرگاهن تان جهازن جي آمدورفت تان بار گهٽجي. مثال طور گوادر، سون مياڻي، قاسم بندر ۽ ڪيٽي بندر وغيره.ھن وقت پاڪستان ۾ ٽي بندرگاھون آهن جن ۾ ڪراچي پورٽ، بن قاسم پورٽ ۽ گوادر پورٽ شامل آهن. '''ھوائي اڏا''': پاڪستان ۾ 110 ھوائي اڏا آهن جن مان 104 استعمال ۾ آھن. == نشريات == هن وقت پاڪستان ۾ 33 ريڊيو اسٽيشنون ۽ 29 ايف. ايم اسٽيشنون آهن، جيڪي: لاهور، پشاور، ڪراچي، راولپنڊي، اسلام آباد، ملتان، آزاد ڪشمير، خيرپور، حيدرآباد، ڪوئيٽا، لاڙڪاڻي، مٺي، نوابشاهه، خضدار، گلگت ۽ اسڪردو ۾ آهن، جن ۾ 20 ٻولين ۾ پروگرام نشر ڪيا ويندا آهن. جڏهن تہ ڪراچي، حيدرآباد، لاهور، اسلام آباد ۽ ٻين شهرن ۾ نجي ايم. ايف چينل بہ وڏي تعداد ۾ نشريات ڏئي رهيا آهن. ٽيليويزن: پاڪستان ۾ ٽيليويزن اسٽيشن قائم ڪرڻ جو فيصلو 1964ع ۾ ٿيو. انهيءَ سلسلي ۾ جپان جي نوپن اليڪٽرڪ ڪمپنيءَ سان معاهدو ڪيو ويو ۽ تجرباتي طور ننڍي پيماني تي ٻه ٽيليويزن اسٽيشنون قائم ڪيون ويون. 26 نومبر 1964ع تي لاهور ۾ هڪڙو يونٽ قائم ڪيو ويو. فيبروري 1965ع ۾ پنجن ڪروڙن رپين جي لاڳت سان ٽيليويزن ڪارپوريشن قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ اڌ رقم حڪومت طرفان ۽ اڌ رقم جپان ۽ برطانيا جي ڪمپنيءَ مهيا ڪئي. 1967ع ۾ ڪراچي ٽيليويزن اسٽيشن ڪم شروع ڪيو. جنوري 1967ع ۾ راولپنڊي- اسلام آباد ۾ بہ هڪ اسٽيشن قائم ڪئي ويئي. ملڪ ۾ لکين ٽيليويزن سيٽ اچي ويا. نين ڪمپنين، درآمد لائسنس ذريعي سيٽ تيار ڪرڻ شروع ڪيا. هن وقت ريڊيو وانگر ٽيليويزن ڪمرشل سروس شروع آهي. پاڪستان جي سرڪاري ٽي. وي ڪارپوريشن جو نالو پي. ٽي. وي آهي، جڏهن تہ هينئر هڪ اندازي موجب چاليهه کن نجي چئنل پڻ نشريات ڏئي رهيا آهن، تن ۾ تفريحي ۽ نيوز چينل شامل آهن. انهن ۾ سنڌي چئنل ڪي. ٽي. اين، سنڌ ٽي. وي، ڪشش ٽي. وي، مهراڻ ٽي. وي، آواز ٽي. وي، ڌرتي ٽي. وي بہ شامل آهن. == منصوبابندي ۽ ترقي == شهري ضرورت جي تڪميل لاءِ ٽائون ڪاميٽيون ۽ ميونسپالٽيون تہ ملڪ ۾ شروع کان ئي موجود هيون، پر اها ذميداري روز روز ايتري وڌندي وئي جو وڏن شهرن ۾ ”امپروومينٽ ٽرسٽ“ قائم ڪيا ويا. حڪومت طرفان پي. ڊبليو. ڊي ۽ رٿابنديءَ واري کاتي، شهرن ۾ اڏاوت جي سلسلي ۾ ذميداريون پنهنجي ذمي ڪيون. گاديءَ واري شهر جي تعمير جو ڪم ڪئپيٽل ڊيولپمينٽ اٿارٽيءَ جي سپرد هو. اهڙيءَ طرح ريلوي، ٽپال، آبپاشي وغيره جي کاتن، پنهنجن ملازمن لاءِ خود گهر اڏائڻ جو سلسلو جاري ڪيو. '''سماجي بهبود'''پاڪستان هڪ فلاحي مملڪت آهي. 1955ع ۽ 1962ع جي آئين ۾ حڪومت جو فرض قرار ڏنو ويو آهي تہ هو مذهب، ملت، رنگ ۽ نسل جي فرق کان سواءِ هر شهريءَ جي معيارِ زندگيءَ کي ترقي ڏئي، دولت جي ارتڪاز (هڪ هنڌ گڏ ٿيڻ) کي روڪي، ملڪ جي سڀني طبقن جي وچ ۾ عدل ۽ انصاف قائم ڪري. هر شخص لاءِ کاڌو، ڪپڙا، گهر، علاج ۽ تعليم جون بنيادي ضرورتون مهيا ڪري ۽ جيڪي ماڻهو جسماني نقص يا ڪنهن ٻئي سبب جي ڪري روزي ڪمائي نه سگهندا هجن، انهن جي ڪفالت ڪري. 1947ع جي ورهاڱي وقت وسيع پيماني تي لڏپلاڻ ٿي، جنهن کي حڪومت سنڀالي نه سگهي. ڪي ماڻهو پنهنجي ڪوشش سان تہ ڪي ماڻهو تعليم، صحت عامه، عدالت، زراعت ۽ امداد باهمي ۽ عوامي انجمنن ذريعي روزگار سان لڳا. پر انهيءَ سلسلي ۾ حڪومت جي اڳيان بي انتها تڪليفون هيون. سماجي بهبود جو ڪم محنت جي وزارت جي حوالي هو. هن وقت سماجي ڀلائيءَ جو الڳ کاتو ۽ وزير مقرر ڪيل آهي. پهرئين پنج ساله منصوبي (1955ع) ۾ جن ٽن مسئلن طرف خاص ڌيان ڏنو ويو، سي هئا: سماجي منصوبہ بندي، سماجي تحقيقات ۽ سماجي ڪم. 1961ع ۾ ”سوشل ويلفيئر ايجنسيز آرڊيننس“ جاري ڪيو ويو تہ جيئن نجي ادارن ۾ ڪارڪردگيءَ کي بهتر ڪيو وڃي. گداگري وڏي لعنت آهي. اسلام ان کي سختيءَ سان روڪيو آهي. ليڪن ان لاءِ ضروري آهي تہ بي پهچ ماڻهن جي حفاظت ۽ امداد جو بندوبست ڪيو وڃي. افلاس، جهالت، عصمت فروشي، گداگري، بيروزگاريءَ، ٻوڏ ۽ طوفان مان پيدا ٿيل خرابين جي ڪري ملڪ ۾ ڪيتريون ئي خرابيون پيدا ٿي رهيون آهن. جن کي دور ڪرڻ لاءِ حڪومت هڪڙي ڪميشن بہ مقرر ڪئي آهي. رٽائرڊ فوجين ۽ پٺتي پيلن جي بهبوديءَ لاءِ بہ حڪومت ڪي شعبا قائم ڪري ڇڏيا آهن. تنهن هوندي بہ سماجي بهبود جي سلسلي ۾ اڃا گهڻو ڪجهه ڪم ڪرڻو آهي. مختلف قدرتي آفتن جهڙوڪ: 2005ع واري زلزلي جي صورت ۾ پاڙيسري ملڪ پڻ مدد لاءِ فلاحي ڪم ڪن ٿا. اهڙي طرح پاڪستان بہ مختلف وقتن تي ٻين ملڪن جي مدد ڪندو رهي ٿو. == رانديون == قيام پاڪستان کان اڳ سڄي ملڪ ۾ راندين لاءِ انجمنون ۽ ڪلب موجود هئا، جن کي پوءِ منظم ڪري ’اسپورٽس ڪنٽرول بورڊ‘ قائم ڪيو ويو. هاڪي، پاڪستان جي قومي راند آهي، جڏهن تہ ڪرڪيٽ جو شمار پاڪستان جي پسنديده راندين ۾ ٿئي ٿو. پاڪستاني ٽيم دنيا جي ڪرڪيٽ راند ۾ پنهنجو نالو روشن ڪيو آهي. ڪيترائي رانديگر عالمي شهرت حاصل ڪري چڪا آهن. 1992ع ۾ پاڪستان ڪرڪيٽ جو عالمي ڪپ کٽيو هو، جڏهن تہ تازو 2010ع ۾ ٽي- ٽوئنٽي ورلڊ ڪپ ۾ پڻ پاڪستان جي سوڀ ٿي. چيو وڃي ٿو تہ ٽوئنٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ جو آغاز بہ ڪراچيءَ (پاڪستان) کان ٿيو، هن وقت ٽوئنٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ مئچون پوري دنيا ۾ پسند ڪيون وڃن ٿيون. هاڪيءَ کي بہ قومي راندين جو درجو حاصل آهي. گذريل پنجاهه سالن ۾ پاڪسـتان جي هاڪي ٽيم اولمپڪ گرائونڊ ۾ پـاڻ مڃـائي چڪي آهي. اسڪـوائـش بـه دنـيــا جـي مشـهـور رانـد آهي. پاڪستاني رانديگر هن وقت تائين سڄيءَ دنيا ۾ چئمپين آهن. فوٽ بال ۽ ٽينس رانديون بہ پاڪستان ۾ هلنديون آهن. ديسي راندين ۾ پنجاب جي ڪُـشتي، سـنـڌ ۽ بـلـوچسـتان جي مـلـهه ۽ ڪوڏي ڪـوڏي قـومي راندين ۾ شامل آهن. سنڌ ۽ پنجاب جون ٽيمون ”ڪوڏي ڪوڏي“ يا ڪٻڊيءَ جي مقابلن ۾ هڪٻئي جي سامهون هونديون آهن. گهوڙن جي ريس، ڪراچي، لاهور ۽ راولپنڊيءَ ۾ ٿيندي آهي، ان لاءِ خاص ميدان آهن. ريس ۾ کٽيندڙ گهوڙي کي قائداعظم گولڊ ڪپ ۽ هزارين رپيا ڏنا ويندا آهن. گهوڙن جي ٻي راند ”پولو“ آهي، جيڪا فقط گلگت ۾ کيڏي ويندي آهي. گولف بہ پاڪستان جي دل پسند راندين ۾ شمار ٿئي ٿي. جڏهن تہ فٽبال جا بہ ڪيترائي بهترين رانديگر ملڪ ۾ موجود آهن. ==فن تعمیر== [[فائل:Badshahi Masjid - Side View.jpg|200px|thumb|کاٻو|بادشاھي مسجد، لاھور]] ==آبادي جي جوڙجڪ== ===ٻوليون=== پاڪستان ۾ درزنن ۾ ٻوليون ڳالهائجن ٿيون. ملڪ جون ٻه سرڪاري ٻوليون [[اردو ٻولي|اردو]] ۽ انگريزي آهن<ref>{{cite web |url=http://time.com/3975587/pakistan-english-urdu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160521083507/http://time.com/3975587/pakistan-english-urdu/ |date=2016-05-21 }} |title=Why Pakistan Is Replacing English With Urdu |author=Aditya Agrawal |date=28 July 2015 |publisher=Time, Inc.</ref>|accessdate=21 April 2016}}. انگريزي ٻولي اڃا تائين پاڪستان جي [[wikt:elite|اشرافيه]] طبقي ۾ ۽ حڪومت جي اڪثر [[Ministry (وزارت (حڪومتي شعبو)|وزارتن]] ۾ استعمال ٿيندي رهي ٿي. پاڪستان ۾ ڳالهائجندڙ ٻين اهم ٻولين ۾ [[سرائيڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[ھندڪو ٻولي|هندڪو]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براھوي ٻولي|براهوي]]، [[کوور|کوور]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]] ۽ ڪيترين ئي [[پاڪستان جون ٻوليون| ٻيون]] ٻوليون شامل آهن. ان کان علاوه، [[شينا ٻولي|شينا]] به پاڪستان جي علائقائي ٻولين مان هڪ آهي، جيڪا خاص طور تي [[گلگت-بلتستان]] ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. ===مذهب=== {{bar box |title=پاڪستان ۾ مذهب |titlebar=#ddd |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[پاڪستان ۾ اسلام|سني اسلام]]|#009000|75}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ اسلام|شيعه اسلام]]|#009550|20}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ ھندو مت|هندومت]]|#FF4500|2.1}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|#9955BB|1.3}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ احمدي|احمدي]]|#FF3000|0.2}} {{bar percent|[[پاڪستان جا مذھب|باقيئ ٻيا]]|#FF4000|0.3}} }} پاڪستان جي آبادي جو وڏو حصو (تقريباً 90 کان 95 سيڪڙو) [[مسلمان| مسلمانن]] تي مشتمل آهي<ref>{{Cite web|title=Muslim Population By Country|url=https://www.worldatlas.com/articles/countries-with-the-largest-muslim-populations.html|access-date=2021-06-09|website=WorldAtlas|date=8 March 2019}}</ref>. انهن مان [[ڏني مذھب|سني]] مسلمان ملڪ جي آبادي جو لڳ ڀڳ 70–75 سيڪڙو آهن، جڏهن⁠تہ [[شيعہ مذھب|شيعه]] مسلمانن جو تناسب 20–25 سيڪڙو آهي. پاڪستان ۾ ٻين مذهبن جا پوئلڳ پڻ موجود آهن، جن ۾ [[عيسائيت]]، [[هندومت]]، [[سک مت]]، [[زرتشتي مت]]، [[بھائي مذھب|بهائي مذهب]]، ذڪريت، [[احمدي مذھب|احمدي]]، [[يهوديت]]، [[ٻڌ مت]] ۽ [[قدرتي عقيدا]] شامل آهن<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Iftikhar A.|date=2018-05-28|title=Number of non-Muslim voters in Pakistan shows rise of over 30pc|url=https://www.dawn.com/news/1410442|access-date=2023-11- 27|website=DAWN.COM}}</ref>. [[برطانوي هندستان]] جي خاتمي کان پوءِ نئين ٺهندڙ پاڪستاني رياست ۾ [[هندومت]] جي سياسي حيثيت گهٽجي وئي، پر ان باوجود هن مذهب پاڪستان جي ثقافت، سياست ۽ علائقائي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. حقيقت ۾، پاڪستان دنيا ۾ هندن جي آبادي جي لحاظ کان چوٿين وڏي ملڪ طور سڃاتو وڃي ٿو. لفظ '''"انڊو-"''' يا '''"ھندو"'''—جنهن مان '''ھندتوا''', '''ھندي''', '''انڊيا''' ۽ '''انڊونيشيا''' جهڙا لفظ ٺهيا—اصل ۾ ڪلاسڪي فارسي لفظ '''"هندو / Hindū"''' مان نڪتل آهي، جيڪو وچين فارسي جي صورت "'''Hindūk/Hindūg'''" وسيلي، قديم پروٽو-فارسي لفظ '''"𐏃𐎡𐎯𐎢𐏁 / Hindo"''' تائين وڃي ٿو<ref>{{Cite web|last=Mahmood|first=Parvez|date=2019-05-25|title='We the people of Pakistan, irrespective of religion, are the true Indians'|url=https://theprint.in/opinion/we-the-people-of-pakistan-irrespective-of-religion-are-the-true-indians/240771/|access- date=2024-09-.30|website=ThePrint}}</ref>. هي اصطلاح [[Sindh|سنڌ]] ۽ [[Indus River|سنڌو درياهه]] (Sindhu) سان لاڳاپيل آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته "هندو" جو تصور جغرافيائي ۽ تاريخي طور سنڌو ماٿري سان جڙيل رهيو آهي<ref>{{cite web|url=https://www.etymonline.com/word/Hindu|title=Hindu (noun)|publisher=Online Etymological Dictionary}}{{Cite web|url=https://www.etymonline.com/word/Hinduism|title=Hinduism {{!}} Etymology of Hinduism by etymonline|publisher=Online Etymological Dictionary}}{{Cite web|url=https://www.etymonline.com/word/Hindi|title=Hindi {{!}} Etymology of the name Hindi by etymonline|publisher=Online Etymological Dictionary}}{{Cite web|url=https://www.etymonline.com/word/Indonesia|title=Indonesia {{!}} Etymology of Indonesia by etymonline|publisher=Online Etymological Dictionary}}</ref>. سنڌو درياهه [[هندومت]] جي مقدس درياهن مان هڪ آهي، جنهن سبب ڪيترن محققن جي خيال ۾ پاڪستان—خاص طور تي سنڌ—هندومت جي ابتدا ۽ ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 40 کان 100 لک هندو رهن ٿا، جن مان گهڻا [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] ۽ [[سنڌ]] ۾ آباد آهن، جيڪي قديم طور تي ويدن جي سرزمين طور سڃاتل آهن<ref>{{Cite web|title=The Hindus in Sindh|url=https://hal.science/hal-03959098/document|access-date=27 Nov 2023|website=Archive ouverte HAL}}</ref>. ==قومي نشان== اسلامي ملڪن ۾ [[انڊونيشيا]] کانپوء ٻيون نمبر وڏو ملڪ آهي. ان جي پکيڙ [[آزاد ڪشمير]] ۽ [[گلگت بلتستان]] سميت <small>'''8,80,940'''</small> چورس ڪلوميٽر آھي. پکيڙ ۾ ھي ملڪ دنيا جو 34ھون وڏو ملڪ آهي. دنيا ۾ <small>'''7هين'''</small> وڏي فوج پاڪستان وٽ آهي. هن جو گادي جو هنڌ سال <small>'''1960ع'''</small> تائين [[ڪراچي]] ھيو جنھن بعد نئون شھر [[اسلام آباد]] ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. پاڪستان جي آبادي ۽ پکيڙ ۾ سڀ کان وڏو شھر [[ڪراچي]] ۽ ٻئين نمبر تي [[لاھور]] آھي. پاڪستان ننڍي کنڊ جي مسلمانن لاءِ ڌار وطن طور <small>'''14'''</small> <small>'''آگسٽ'''</small> <small>'''1947ع'''</small> تي وجود ۾ آيو. ان جو اعلان <small>'''14'''</small> <small>'''آگسٽ'''</small> رات جو ٻارهين بجي ريڊيو پاڪستان جي ذريعي ڪيو ويو. <small>'''23 مارچ 1956ع'''</small> ۾ پاڪستان ريپبلڪ بڻيو ۽ کيس <small>'''اسلامي جمھوريه پاڪستان'''</small> جو نالو ڏنو ويو. پاڪستان ۽ انڊيا وچ ۾ [[ڪشمير]] ھڪ تڪراري علائقو آهي جنھن تي ٻنھي ملڪن وچ ۾ جنگون پڻ لڳي چڪيون آهن. ==گيلري== {| class="infobox borderless" |+ پاڪستان جا قومي اھڃاڻ (سرڪاري) |- !'''قومي جانور''' | [[مارخور]] | [[فائل:Markhor.jpg|50px]] |- ! '''قومي پکي''' | [[چڪور]] | [[فائل:Keklik.jpg|50px]] |- ! '''قومي وڻ''' | [[چيل|سيڊرس ديودارا]] | [[فائل:Pedrengo cedro nel parco Frizzoni.jpg|50px]] |- ! '''قومي گل''' | [[ياسمين (گل)|گل ياسمين]] | [[فائل:Jasminum officinale.JPG|50px]] |- ! '''قومي ورثي وارو رياستي جانور''' | [[برفاني چيتو]] | [[فائل:Snow Leopard 13.jpg|50px]] |- ! '''قومي ورثي وارو رياستي پکي''' | [[شاھين باز]] | [[فائل:Vándorsólyom.JPG|50px]] |- ! '''پاڻي وارو قومي جانور''' | [[سنڌوندي واري ڊالفن]] | [[فائل:Platanista gangetica.jpg|50px]] |- ! '''قومي ريڙهيون پائيندڙ جاندار''' | [[سنڌوندي جو واڳون]] | [[فائل:Persiancrocodile.jpg|50px]] |- ! '''قومي مڇي''' | [[سونھري مھسير]] | [[فائل:Mahasher.JPG|50px]] |- ! '''قومي خشڪي۽ ہاڻي وارو جانور ''' | [[سنڌو ماٿري وارو ڏيڏر]] | [[فائل:Bufo stomaticus04.jpg|50px]] |- ! '''قومي پوپٽ''' | [[مماٿيما ايمبڪا|ھندي واڱڻائي شھنشاھ]] | [[فائل:VB 023 Indian Purple Emperor.jpg|50px]] |- ! '''قومي ميوو''' | [[انب]] | [[فائل:Chaunsa.JPG|50px]] |- ! '''قومي پوک''' | [[ڪمند]] | [[فائل:Shentu - rural landscape east of Shanwei cun - P1260072.JPG|50px]] |- ! '''قومي مشروب''' | [[ڪماد|ڪماد جو رس]] | [[فائل:Sugarcanejuice.jpg|50px]] |- ! '''قومي ڀاڄي''' | [[ڀينڊي]] | [[فائل:Bucket of raw okra pods.jpg|50px]] |- ! '''قومي طعام''' | [[برياني]] (وڏي گوشت واري) | [[فائل:Bukhari Rice ارز بخاري بالدجاج.JPG|50px]] |- ! '''قومي راند''' | [[ھاڪي]] (ميداني) | [[فائل:HOCKEY ARGENTINA PAKISTAN.jpg|50px]] |- ! '''قومي لباس''' | [[شلوار قميص]] | [[فائل:Zainab Chottani with her show stoppers.jpg|50px]] |- ! '''قومي مسجد''' | [[فيصل مسجد]]، [[اسلام آباد]] | [[فائل:Shah Faisal Mosque (Islamabad, Pakistan).jpg |50px]] |- ! '''قومي مقبرو''' | [[مزار قائد]]، [[ڪراچي]] | [[فائل: Mazar-E-Quaid.jpg|50px]] |- ! '''قومي ندي''' | [[سنڌو درياھ]] | [[فائل:Indus river from karakouram highway.jpg|50px]] |- ! '''قومي جبل''' | [[ڪي 2|K-2]] | [[فائل:K2, Mount Godwin Austen, Chogori, Savage Mountain.jpg|50px]] |- |} ==پڻ ڏسو== {{flagicon|Pakistan}} [[:باب:پاڪستان]] * [[پاڪستان جي حڪومت]] * [[پاڪستان جا انتظامي ايڪا]] * [[پاڪستان جي ثقافت]] * [[پاڪستان جي معيشت]] * [[پاڪستان جي جاگرافي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/ Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110014011/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/ |date=2021-01-10 }} at [[:en:The World Factbook|CIA World Factbook]] {{Pakistan topics}} {{Geography of Pakistan}} {{Asia}} {{authority control}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاق]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون]] [[زمرو:اردو ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:پنجابي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:سنڌي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:پشتو ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:بلوچي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:براهوي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڪشميري ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:1947ع ۾ ايشيا قائم ٿيڻ وارا]] [[زمرو:1947ع ۾ ايشيا قائم ٿيڻ وارا ادارا ۽ ملڪ]] ==حوالا== {{حوالا}} e0wtrztwvxtyx19dvxt8ffxo9s5r8gu 376333 376332 2026-05-07T23:18:27Z Intisar Ali 8681 /* مذهب */ 376333 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|فيبروري 2021}} {{Infobox country | conventional_long_name = اسلامي جمھوريه پاڪستان | common_name = پاڪستان | native_name = {{native name|ur|{{nobold|{{Nastaliq|اسلامی جمہوریہ پاكستان}}}}|italics=off}}<br/><small>{{transl|اردو|ALA-LC|''Islāmī Jumhūriyah Pākistān''}}</small><ref name="LatinSpelling">{{cite book|author=James Minahan|title=The Complete Guide to National Symbols and Emblems [2 Volumes]|date=23 December 2009|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-34497-8|page=141}}</ref> | image_flag = Flag of Pakistan.svg | image_coat = Coat of arms of Pakistan.svg | symbol_type = [[پاڪستان جو نسبتي نشان|نسبتي نشان]] | national_motto = '''ايمان، اتحاد، تنظيم''' <br/> "Faith, Unity, Discipline"<ref name="The State Emblem">{{cite web |title=The State Emblem |url=http://www.infopak.gov.pk/Eemblem.aspx |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070701023430/http://www.infopak.gov.pk/Eemblem.aspx |archivedate=1 July 2007 |publisher=Ministry of Information and Broadcasting, [[پاڪستان حڪومت]]. |accessdate=18 December 2013}}</ref> | national_anthem = ''[[پاڪستان جو قومي ترانو|پاڪ سرزمين شادباد]] <br/>[[فائل:Pakistan anthem - United States Navy Band.ogg]] | image_map = Pakistan (orthographic projection).svg | map_width = 280px | map_caption = پاڪستاني اختيار وارو علائقو چٽي سائي رنگ سان ڏيکاريل ۽ اختيار کان ٻاهر علائقو ھلڪي سائي رنگ سان ڏيکاريل | capital = [[اسلام آباد]] | coordinates = {{Coord|33|40|N|73|10|E|type:city}} | largest_city = [[ڪراچي]]<br/>{{small|{{coord|24|51|36|N|67|00|36|E|display=inline}}}} | official_languages = [[اردو]]<ref>{{cite web|title=SC orders immediate implementation of Urdu as official language|url=http://tribune.com.pk/story/952913/sc-orders-implementation-of-urdu-as-official-language/|publisher=[[The Express Tribune]]|date=7 September 2015|accessdate=8 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Pakistan to replace English with Urdu as official language|url=http://tribune.com.pk/story/928480/pakistan-to-replace-english-with-urdu-as-official-language/|publisher=[[The Express Tribune]]|date=29 July 2015|accessdate=8 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/288574-PM-approves-implementation-of-Urdu-language-in-gov|title=PM approves implementation of Urdu language in govt departments – Pakistan – Dunya News|work=dunyanews.tv}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1193624|title=PM, president to deliver speeches in Urdu on foreign trips, SC told|author=Irfan Haider|work=dawn.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thenewsteller.com/pakistan/govt-submits-plan-to-supreme-court-to-promote-urdu-as-official-language/19569/|title=Govt. submits plan to Supreme Court to promote Urdu as official language|work=The News Teller}}</ref><br/>[[پاڪستان ۾ انگريزي|انگريزي]] | national_languages = [[اردو]] | languages_type = مقامي ٻوليون | languages = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]], [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[براھوي ٻولي|براھوي]]، [[شينا ٻولي|شينا]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[بروشسڪي]]، [[يدغه ٻولي|يدغه]]، [[داميلي ٻولي|داميلي]]، [[ڪيلاشه ٻولي|ڪيلاشه]]، [[گوار-باتي ٻولي|گوار-باتي]]، [[ڊوماڪي ٻولي|ڊوماڪي]]<ref>{{cite web|title=Population by Mother Tongue |url=http://www.census.gov.pk/MotherTongue.htm |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan |accessdate=28 December 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912021653/http://www.census.gov.pk/MotherTongue.htm |archivedate=12 September 2011}}</ref> | ethnic_groups = 44.68% [[پنجابي ماڻھو|پنجابي]]<br/>15.42% [[پختون ماڻھو|پختون]]<br/>14.1% [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]]<br/>8.38% [[سرائڪي ماڻھو|سرائڪي]]<br/>7.57% [[اردو ڳالهائيندڙ سنڌي]]<br/>3.57% [[بلوچ ماڻھو|بلوچ]]<br> 1.85% [[هندو]]<br> 6.28% ٻيا<ref name="cia"> [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html "Pakistan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |date=2020-05-24 }} The World Factbook — Central Intelligence Agency.</ref> | ethnic_groups_year = 2016 | religion = 96.4% [[اسلام]] {{small|(سرڪاري)}} <br/>3.6% ۽ ٻيا<ref name="cia"/> | demonym = [[پاڪستاني]] | government_type = [[وفاق|وفاقي]] [[پارلياماني نظام|پارليامينٽري]] [[ريپبلڪ|آئيني جمھوريت]] | leader_title1 = [[پاڪستان جا صدر|صدر]] | leader_name1 = [[آصف علي زرداري]] | leader_title2 = [[پاڪستان جا وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[شهباز شريف]] | leader_title3 = [[پاڪستان جي سينيٽ جا چيئرمين|سينيٽ جو چيئرمين]] | leader_name3 = [[يوسف رضا گيلاني]] | leader_title4 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا اسپيڪر|قومي اسيمبليءَ جو اسپيڪر]] | leader_name4 = [[اياز صادق]] | leader_title5 = [[پاڪستان جا چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name5 = [[يحييٰ آفريدي]] | legislature = ''[[پاڪستان جي پارليامينٽ|مجلس شورہ]]'' | upper_house = [[پاڪستان جي سينيٽ|سينيٽ]] | lower_house = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = آزادي | sovereignty_note = [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] کان | established_event1 = {{nowrap|[[الله آباد تقرير|خيال]]}}<ref>{{cite web|url=http://www.allamaiqbal.com/publications/journals/review/oct83/2.htm|title= THE CONCEPT OF PAKISTAN IN THE LIGHT OF IQBAL's ADDRESS AT ALLAHABAD | author=Ehsan Rashid| year=1977|publisher=Iqbal Memorial Talks |accessdate=5 March 2014}} Ehsan Rashid explains how concept of Pakistan and Iqbal's Allahabad address are interlinked.</ref> | established_date1 = 29 ڊسمبر 1930ع | established_event2 = {{nowrap|[[پاڪستان جو ٺھراءُ|ٺھراءُ]]}} | established_date2 = 28 جنوري 1933ع | established_event3 = {{nowrap|[[لاھور ٺھراء|ٺھراءُ]]}} | established_date3 = 23 مارچ، 1940ع | established_event4 = [[ڊومينين]] | established_date4 = 14 آگسٽ 1947ع | established_event5 = جمهوريا جو قيام | established_date5 = 23 مارچ 1956ع | area_km2 = 881,913 | area_footnote = {{efn|"Includes data for Pakistani territories of Kashmir; [[آزاد ڪشمير]] ({{convert|13297|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}) and [[گلگت بلتستان]] ({{convert|72520|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}).<ref>{{cite web|url=http://www.geohive.com/cntry/pakistan.aspx |title=Pakistan statistics |publisher=Geohive |accessdate=20 April 2013}}</ref> Excluding these territories would produce an area figure of {{convert|796,095|km2|sqmi|abbr=on}}."}}<ref>{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/as/pk/where-is-pakistan.html|title=Where is Pakistan?|author=|date=|work=worldatlas.com}}</ref> | area_rank = 33ھون | area_sq_mi = 307,374 | percent_water = 2.86 | population_estimate = 24,14,99,431 <ref name="cia"/> | population_estimate_year = 2025ع | population_estimate_rank = 5ھون | population_density_km2 = 273.8 | population_density_sq_mi = 709.1 | population_density_rank = 56ھون | GDP_PPP = 1.584 تريلين آمريڪي ڊالر<ref name="imf2">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=78&pr.y=18&sy=2014&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=564&s=NGDP_RPCH,NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC&grp=0&a=| title=Pakistan | publisher=International Monetary Fund | accessdate=15 January 2017}}</ref><nowiki>}}</nowiki> | GDP_PPP_year = 2024ع | GDP_PPP_rank = 24هون | GDP_PPP_per_capita = 6,715 آمريڪي ڊالر<ref name="imf2"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 137ھون | GDP_nominal = 374.595 ارب آمريڪي ڊالر <ref name="imf2"/><nowiki>}}</nowiki> | GDP_nominal_year = 2024ع | GDP_nominal_rank = 43ھون | GDP_nominal_per_capita = 1,588 آمريڪي ڊالر<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 143ھون | Gini = 29.6<!--number only--> | Gini_year = 2018ع | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?end=2013&locations=PK&start=1987&view=chart |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=World Bank |accessdate=28 February 2017}}</ref> | Gini_rank = 168هون | HDI = 0.544 <!--number only-->| HDI_year = 2023ع <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year-->| HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |title=2015 Human Development Report |date=2015 |accessdate=17 December 2015 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> | HDI_rank = 147ھون | currency = [[پاڪستاني رپيو]] (₨) | currency_code = PKR | time_zone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5^b | drives_on = کاٻو پاسو <ref>{{cite news |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_28-7-2005_pg3_5 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120110085150/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_28-7-2005_pg3_5 |archivedate=10 January 2012 |title=Driving—the good, the bad and the ugly |author=Miguel Loureiro |date=28 July 2005 |work=Daily Times |accessdate=6 February 2014 |location=Pakistan}}</ref> | calling_code = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|+92]] | cctld = [[.pk]] | official_website = {{URL|http://www.pakistan.gov.pk/}} | footnote_a = | footnote_b = | area_magnitude = }} '''پاڪستان''' (Pakistan)، سرڪاري طور تي اسلامي جمھوريه پاڪستان (Islamic Republic of Pakistan؛ اردو: <small>'''اسلامی جمہوریہ پاکستان'''</small>)، [[ڏکڻ ايشيا]] جي ننڍي کنڊ ۾ هڪ ملڪ آهي. اهو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي، جنهن جي آبادي 24 ڪروڙ 15 لک کان وڌيڪ آهي ۽ سال 2023ع تائين ٻيو نمبر وڏو مسلمان آبادي وارو ملڪ آهي. [[اسلام آباد]] ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ آهي، جڏهن ته [[ڪراچي]] ان جو سڀ کان وڏو شهر ۽ مالي مرڪز آهي. پاڪستان 8,80,940 چورس ڪلوميٽر جي پکيڙ سان، 33هون وڏو ملڪ آهي. ان جون سامونڊي سرحدون ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[عمان جي نار]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ سر ڪريڪ سان گھيريل آهن، جڏهن زميني سرحدون، اوڀر ۾ [[ڀارت]]، اولهه ۾ [[افغانستان]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[ايران]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[چين]] سان لڳل آهن. اهو پڻ عمان جي نار ۾ [[اومان|عمان]] سان هڪ سامونڊي سرحد شيئر ڪري ٿو، جڏهن کي اتر اولهه ۾ افغانستان جي هڪ تنگ پٽي، [[واخان ڪوريڊور]]، هن کي [[وچ ايشيا]] جي ملڪ، [[تاجڪستان]] کان الڳ ڪندي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. پاڪستان ڪيترن ئي قديم ثقافتن جو مرڪز آهي، جنهن ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ [[مهرڳڙھه|مهرڳڙهه]] جو 8,500 سال پراڻو، جديد پٿر جي دور (Nulithic) جو ماڳ، ڪانسي دور جي [[سنڌو ماٿري|سنڌو ماٿري جي تهذيب]] ۽ قديم [[گندھارا|گنڌارا تهذيب]] شامل آهن. پاڪستان جي جديد رياست کي ٺهندڙ علائقا ڪيترن ئي سلطنتن ۽ خاندانن جي دائري ۾ هئا، جن ۾ هخامنشي، موريا، ڪشان، گپتا، اموي خلافت، هندو شاهي، دهلي سلطنت، سما ۽ شاهميري ۽ مغل دور شامل آهن. انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا مطابق پاڪستان قدرتي بناوتن جي انتهائي گهڻ رخي تنوع تي مشتمل ملڪ آهي. ملڪ جي اتر اولهه ۾ اوچن پامير جبلن ۽ قراقرم سلسلي کان شروعات ٿئي ٿي، جتان ڪيترن ئي جبلستاني سلسلن، پيچيده وادين ۽ غير آباد پليٽن مان گذرندي، هي علائقو ڏکڻ طرف زرخيز ۽ هموار سنڌو درياهه جي ميدان تائين پهچي ٿو، جيڪو آخرڪار عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. پاڪستان ۾ قديم ريشم واٽ (Silk Road) جو هڪ اهم حصو ۽ خيبر لنگهه پڻ شامل آهن، جيڪو صديون گذرڻ سان ٻاهرين اثرن کي هڪ حد تائين الڳ رهندڙ برصغير ڏانهن آڻڻ جو ذريعو رهيو آهي. پاڪستان جي انتظام هيٺ ڪشمير واري علائقي ۾ واقع ڪي ٽو (K2) ۽ نانگا پربت جهڙا اوچا جبل عالمي سطح تي جبلن تي چڙهڻ وارن لاءِ وڏو چيلينج سمجهيا وڃن ٿا. سنڌو درياهه، جيڪو ملڪ جي حياتيءَ جي شريان آهي، ان جي ڪناري تي موهن جي دڙي جو قديم آثار واقع آهي، جيڪو انساني تهذيب جي ابتدائي مرڪزن مان هڪ شمار ٿئي ٿو<ref name=" برٽانيڪا">{{Cite news|title=https://www.britannica.com/place/Pakistan }}</ref>. انهيءَ قدرتي عظمت جي باوجود، پاڪستان سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي حوالي سان گهڻن چئلينجن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. ملڪ جي قيام وقت ان کي هڪ پارلياماني جمهوريت طور ترتيب ڏنو ويو هو، جيڪا سيڪيولر خيالن جي حمايت ڪندي هئي، پر وقت سان گڏ ملڪ ڪيترين فوجي بغاوتن مان گذريو. نتيجي طور، مذهب—خاص طور سني اسلام جي قدرن سان وابستگي—سياسي قيادت کي پرکڻ جو اهم معيار بڻجي وئي آهي. ان کان علاوه، اتر پاڪستان جا ڪجهه علائقا، خاص طور خيبر پختونخوا جا اهي حصا جيڪي اڳ وفاقي انتظام هيٺ قبائلي علائقا (فاٽا) سڏبا هئا، 2001ع ۾ افغانستان تي آمريڪي حملي کان پوءِ مختلف شدت پسند اسلامي گروهن، جن ۾ پاڙيسري افغانستان جا طالبان به شامل آهن، لاءِ پناهگاهه بڻجي ويا. ملڪ جي مختلف حصن ۾ وقت بوقت نسلي، مذهبي ۽ سماجي تڪرار اڀرندا رهيا آهن، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن انهن علائقن کي مرڪزي اختيارين لاءِ عملي طور ناقابلِ حڪمراني بڻائي ڇڏين ٿا، جڏهن ته مذهبي اقليتن خلاف تشدد جا واقعا پڻ وڌندا رهيا آهن<ref name=" برٽانيڪا"/>. 1947ع ۾ ورهاڱي وقت، لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ مسلمان پناهگير هندستان مان پنهنجا گهر ڇڏي پاڪستان لڏي آيا، جن مان اٽڪل اسي لک مغربي پاڪستان ۾ آباد ٿيا. ان جي مقابلي ۾، لڳ ڀڳ ايتري ئي تعداد ۾ هندو ۽ سک آبادي انهن علائقن مان، جيڪي پاڪستان جو حصو بڻيا، لڏي هندستان هلي وئي. اڳين تاريخي هجرتن جي ڀيٽ ۾، جيڪي صدين تي پکڙيل هيون، اهي افراتفريءَ ڀريون آباديءَ جون لڏپلاڻون هڪ سال کان به گهٽ عرصي ۾ ٿي ويون. انهن واقعن جا اثر برصغير جي زندگيءَ تي اڄ تائين محسوس ڪيا وڃن ٿا، خاص طور پاڪستان ۽ هندستان جي وچ ۾ جاري رقابتن جي صورت ۾. ٻنهي ملڪن وچ ۾ چار جنگيون ٿي چڪيون آهن، جن مان ٽي (1948–49ع، 1965ع ۽ 1999ع) ڪشمير جي مسئلي تي وڙهيون ويون. 1998ع کان وٺي ٻنهي ملڪن وٽ ايٽمي هٿيار پڻ موجود آهن، جنهن سبب ٻنهي جي وچ ۾ تڪرار ۽ ڇڪتاڻ وڌيڪ شدت اختيار ڪري وئي آهي<ref name=" برٽانيڪا/>. [[پاڪستان جي تاريخ|پاڪستان تحريڪ]]، جيڪا برطانوي هندستان جي مسلمانن لاءِ وطن جي ڳولا ڪري رهي هئي ۽ آل انڊيا مسلم ليگ پاران سال 1946ع ۾ چونڊ ۾ ڪاميابين جي ذريعي وڌيڪ اعتماد حاصل ڪيو، پاڪستان 1947ع ۾ برطانوي هندستاني سلطنت جي ورهاڱي کان پوءِ آزادي حاصل ڪئي، جنهن پنهنجي مسلم اڪثريتي علائقن کي الڳ رياست جو درجو ڏنو ۽ ان سان گڏ هڪ بي مثال وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ۽ جاني نقصان پڻ ٿيو. شروعاتي طور تي برطانوي دولت مشترڪه جو هڪ ماتحت، پاڪستان سرڪاري طور تي 1956 ۾ پنهنجو آئين تيار ڪيو ۽ هڪ اعلان ڪيل اسلامي جمهوريه طور اڀريو. دنيا جي ستين وڏي هٿياربند فوج سان، پاڪستان کي هڪ وچولي طاقت وارو ملڪ سمجهيو ويندو آهي. اها هڪ اعلان ڪيل ايٽمي هٿيارن واري رياست ۽ هڪ وڏي ۽ تيزي سان وڌندڙ وچولي طبقي سان، اڀرندڙ ۽ ترقي ڪندڙ معيشتن ۾ شمار ٿئي ٿو. آزادي کان وٺي پاڪستان جي سياسي تاريخ اهم معاشي ۽ فوجي ترقي جي دورن سان گڏوگڏ سياسي ۽ معاشي عدم استحڪام جي دورن سان نمايان رهي آهي. پاڪستان نسلي ۽ لساني طور تي هڪ متنوع ملڪ آهي ۽ هڪ متنوع جاگرافي ۽ جهنگلي جيوت رکي ٿو. ملڪ کي ڪيترن ئي چئلينجن جو سامهون آهي، جن ۾ ناخواندگي، ڪرپشن ۽ دهشتگردي شامل آهن. پاڪستان گڏيل قومن، شنگھائي تعاون تنظيم (SCO)، اسلامي تعاون تنظيم (OIC)، قومن جي دولت مشترڪه، علائقائي تعاون لاءِ ڏکڻ ايشيائي ايسوسيئيشن ۽ دهشتگردي جي انسداد لاء اسلامي فوجي اتحاد جو ميمبر آهي ۽ آمريڪا طرفان هڪ اهم غير نيٽو اتحادي طور نامزد ڪيو ويو آهي. == نالو ۽ قومي ترانو == پاڪستان لفظ ٻن لفظن پاڪ ۽ ستان ( جاء يا ملڪ) مان نڪتل آھي. پاڪستان لفظ جي معني آهي پاڪ جاء. اھو نالو 28 جنوري 1933 ۾ برطانيا م ھڪ مسلمان شاگرد چوڌري رحمت علي پاران ھڪ پمفليٽ "ھاڻي يا ڪڏھن بہ نه" ۾ ڏنو ھيو<ref name="nowornever">{{cite web|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/txt_rahmatali_1933.html|title=Now or never: Are we to live or perish for ever?|author=Choudhary Rahmat Ali|publisher=Columbia University|date=28 January 1933|accessdate=4 December 2007}}</ref>.<br> پاڪستان جي قومي تراني لاءِ ڏسو: *[[پاڪستان جو قومي ترانو]] *[[پاڪستان جو ترانو]] === قومي جھنڊو === پاڪستان جو موجوده جھنڊو [[سيد اميرالدين قدوائي]] ڊزائين ڪيو. ان جو بنياد مسلم ليگ جي اصل جھنڊي کي بڻايو ويو. آزادي کان ڪجهه ڏينھن اڳ 8 آگسٽ 1947 ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي ان جي قومي پرچم طور منظوري ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. جھنڊي ۾ اڇو رنگ غير مسلم اقليت جي ۽ تيز سائو رنگ مسلم اڪثريت جي نمائندگي ڪري ٿو. ھلال ترقي جي ۽ پنج ڪنڊو تارو روشني ۽ علم جي نمائندگي ڪري ٿو. ==تاريخ== ===تاريخ کان اڳ ۽ قديم تاريخ=== ڏکڻ ايشيا ۾ ڪجهه قديم انساني تهذيبون موجوده پاڪستان کي گهيريل علائقن مان پيدا ٿيون. علائقي ۾ سڀ کان پهريان ڄاتل سڃاتل رهواسي هيٺين پيليوليٿڪ دوران سواني هئا، جنهن جا نوادرات پنجاب جي سوان وادي مان مليا آهن. ===سنڌو ندي واري تھذيب=== [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|150px|کاٻو|موئن جو دڙو مان مليل انڊس پريسٽ ڪنگ يا مذھبي بادشاھ جو پتلو]] سنڌو ندي جي تھذيب ميسوپوٽيميا ۽ نيل ندي جي تھذيبن جي مقابلي واري دنيا جي شروعاتي تھذيبن منجھان ھڪ آھي، سنڌو ماٿريء جو علائقو، جيڪو موجوده پاڪستان جي گھڻي حصي کي ڍڪي ٿو، ڪيترن ئي مسلسل قديم ثقافتن جو هنڌ هو، جنهن ۾ جديد پٿر جو دور (7000-4300 ق.م.) کان وٺي سنڌو ماٿري تهذيب جي مختلف هنڌن تائين، جنهن ۾ مهرڳڙهه جو ماڳ، موهن جو دڙو، هڙپا ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ شهري زندگي جي 5,000 سالن جي تاريخ شامل آهي، جتان ڪانسي، شيشي، زمرد (jade)، [[سنگ لاجورد]] مان ٺاھيل شيون برآمد ٿيون آھن. ===آريائي قبيلن جي ڪاهه=== سنڌو ماٿري جي تهذيب جي زوال کان پوءِ، ڪيترائي هند-آريائي قبيلا ويدڪ دور (1500-500 ق.م) ۾ لڏپلاڻ جي ڪيترن ئي لهرن ۾ وچ ايشيا کان پنجاب ۾ منتقل ٿيا، جيڪا پاڻ سان گڏ پنهنجون مخصوص مذهبي روايتون ۽ طريقا کڻي آيا، جيڪا مقامي ثقافت سان ملايا ويا. باختر ڪلچر مان هند-آريائي مذهبي عقيدن ۽ طريقن ۽ اڳوڻي سنڌو ماٿري تهذيب جي مقامي هڙپا جي سنڌو عقيدن آخرڪار ويدڪ ڪلچر ۽ قبيلن کي جنم ڏنو. ابتدائي ويدڪ ثقافت هڪ قبائلي، شڪار گڏ ڪرڻ وارن جو سماج هو جيڪو سنڌو ماٿري ۾ مرڪز هو، جيڪو اڄ پاڪستان آهي. هن دور ۾، ويد، هندومت جا قديم ترين صحيفا، ترتيب ڏنا ويا هئا. ===ڪلاسيڪل دور=== [[فائل:Gandhara Buddha (tnm).jpeg|thumb|150px|ساڄو|گنڌارا تھذيب جي دؤر جو گوتم ٻڌ جو مڪمل مجسمو]] ڪلاسيڪل تهذيبن ۾ جيڪا تهذيبون اڀريون، انهن مان سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر گندھارا تهذيب آهي، جيڪا واپاري رستن کي ڳنڍيندي، مختلف تهذيبن جي ثقافتي اثرات کي جذب ڪندي، هندستان، وچ ايشيا ۽ وچ اوڀر جي سنگم تي ترقي ڪئي. ان کان سواءِ ٽيڪسيلا وارو علائقو ۽ کوڙ ٻين علائقن ۾ دراوڙن جي تھذيبون، آرين جي تھذيبون، ھندو شاھي گھراڻن جا راڄ، ٻڌ مذھب جو عروج، يونانين جي آمد ۽ حڪمراني ۽ مقامي ننڍيون ننڍيون بادشاھتون قائم ٿيون. باختر جي علائقي تي فارس جي هخامنشي حڪمران جي حملن کانپوء، سال 326 ق.م ۾، سڪندر اعظم جهلم ۾ مختلف مقامي حڪمرانن، خاص طور تي بادشاهه پورس کي شڪست ڏئي هن علائقي کي فتح ڪيو. ان کان پوءِ موريا سلطنت قائم ڪئي، جيڪا چندر گپت موريا قائم ڪئي ۽ اشوڪا اعظم 185 ق.م. تائين وڌائي. باختر جي ڊيميٽريس (180-165 ق.م) پاران قائم ڪيل انڊو-يوناني بادشاهت ۾ گندھارا ۽ پنجاب شامل هئا ۽ مينندر (165-150 ق.م) جي دور ۾ پنهنجي وڏي حد تائين پهتي. علائقي ۾ يوناني-ٻڌ ثقافت کي خوشحال بڻايو. ٽيڪسيلا دنيا جي ابتدائي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليم جي مرڪزن مان هڪ هئي. ===اسلام جي آمد=== عرب فاتح، محمد بن قاسم 711 عيسوي ۾ سنڌ ۽ پنجاب جي ڪجهه علائقن کي فتح ڪيو. هن ڪري قائد اعظم، هن تاريخ کي پاڪستان جي بنياد جو پھريون قدم سڏيو. شروعاتي وچين دور (642 کان 1219ع) علائقي ۾ اسلام جي پکيڙ جو مشاهدو ڪيو. اٺين صدي عيسوي ۾ اسلام جي آمد کان اڳ، پاڪستان جو علائقو مختلف مذهبن جو گهر هو، جن ۾ هندومت، ٻڌمت، جين مت ۽ زرتشتي مت شامل هئا. هن دور ۾، اولياء ۽ صوفي اسلام جي تبليغ جي ذريعي، علائقائي آبادي جي اڪثريت کي اسلام قبول ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ستين کان يارهين صدي عيسوي ۾ ڪابل وادي، گندھارا ۽ اولهه پنجاب تي حڪومت ڪندڙ ترڪ ۽ هندو شاهي خاندانن جي شڪست کان پوءِ، ڪيترن ئي مسلسل مسلم سلطنتن هن علائقي تي حڪومت ڪئي، جن ۾ غزنوي سلطنت (975-1187 عيسوي)، غوري بادشاهت، دهلي سلطنت (1206-1526 عيسوي) ۽ مغل سلطنت (1526 کان 1857ع) شامل آهن. سان تبديل ڪيو ويو. === برطانوي راڄ === ھي سرزمين اڻويھين صدي عيسويءَ ۾ جي چوٿين ڏھاڪي کان ايسٽ انڊيا ڪمپني جي ڪلڪتي واري سرڪار جي قبضي هيٺ آئي ۽ 1857ع کان باقائده يونائيٽيڊ ڪنگڊم جي دھلي واري برٽش سرڪار جي سڌي اختيار ۾ اچي وئي. 1947 ۾ يونائيٽيڊ ڪنگڊم ڏکڻ ايشيائي برٽش انڊيا کي ورھاڱي سان آزاد ڪيو. ===تحريڪ پاڪستان=== برٽش انڊيا ۾ مسلمانن محسوس ڪيو تہ اھي جديد تعليمي نظام کان پري رھجي وڃڻ ڪري نئين نظام ۾ پوئتي رھجي ويا ھئا ۽ ھندو نظام اندر جلد ئي طاقت وٺي ويا ان ڪري سر سيد احمد مسلمانن کي روايتي مدرسن جي تعليم جي برعڪس جديد تعليم طرف راغب ڪرڻ لاء جدوجھد جو آغاز ڪيو جنھن جي مسلمان عالمن سخت مخالفت ڪئي. سر سيد احمد علي ڳڙھ م مسلمانن لاء ھڪ اسڪول قائم ڪرڻ م ڪامياب ٿي ويو جيڪو اڳتي ھلي ڪاليج ۽ پوء علي ڳڙھ يونيورسٽي بڻجي ويو. ڪراچي م حسن علي آفندي پڻ ھڪ اسڪول سنڌ مدرسة السلام جي نالي سان قائم ڪيو. انھن ادارن مان ھزارين مسلمان جديد تعليم پرائي برٽش سرڪار جي مختلف محڪمن م عملدار ٿيا ۽ ڪيترن ئي سياسي ميدان تي اچي مسلمانن جي حقن جي حاصلات ۽ تحفظ لاء جدوجھد ڪئي. پاڪستان جو باني بہ ڪراچي جي سنڌ مدرسة السلام مان ميٽرڪ تائين تعليم حاصل ڪئي. سر سيد احمد جي شروع ڪيل اھا تحريڪ ننڍي کنڊ جي مسلمانن جي سياسي، مذھبي ۽ سماجي حقن جي حاصلات لاء ھڪ علحده وطن حاصل ڪرڻ جي تحريڪ ۾ تبديل ٿي وئي. {{multiple image |align=left |image1=Sir Syed1.jpg |width1=150 |caption1=سر سيد احمد خان جنھن سڀ کان اول ھندو ۽ مسلم قومن جو نظريو ڏنو. |alt1= |width2=150 |caption2=محمد علي جناح جيڪو تحريڪ پاڪستان جو سرواڻ ھيو ۽ پاڪستان جو پھريون گورنر جنرل بڻيو. |image2=Jinnah1945a.jpg |alt2= }} مسلمانن جي سياسي ۽ معاشي حقن جي حفاظت جي سلسلي ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] هڪ وڏي پارڻي بڻجي اڀري ۽ محمد علي جناح، جنهن کي [[سروجني نيڊو]] "سفير اتحاد" سڏيو آهي، سو بہ اڳتي هلي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کي ڇڏي اچي آل انڊيا مسلم ليگ ۾ شامل ٿيو. [[محمد علي جناح]] کان گهڻو اڳ، ان قسم جي جدوجهد، [[سر سيد احمد]] جي زماني ۾ شروع ٿي چڪي هئي ۽ ان سان گڏ آئيني سڌارن جو سلسلو بہ جاري هو، جنهن ڪري، آهستي آهستي مسلمانن جي الڳ حيثيت ٺهندي وئي، مسلمانن جي الڳ حيثيت جو سلسلو ان ياداشت کان شروع ٿئي ٿو، جيڪا، 1 آڪٽوبر 1906ع تي مسلمانن جي هڪ وفد [[سر آغا خان ٽيون]] جي اڳواڻيءَ ۾، [[وائسراء|وائسراءِ ھند]] [[لارڊ منٽو]] کي پيش ڪيو. 1909ع ۾ [[مارلي منٽو سڌارا|منٽو مارلي سڌارن]]، مسلمانن جي آئيني جدوجهد جي لاءِ چڱا موقعا پيدا ڪيا. 1919ع ۾ [[مانٽيگو چيلمسفورڊ سڌارا|مانٽيگو چيلمسفورڊ سڌارن]] ۾، مسلمانن جي الڳ حيثيت جو اصول مڇيو ويو. 1934ع ۾ [[محمد علي جناح]]، مسلم ليگ جو مستقل صدر بڻايو ويو. اڳتي هلي 1948ع ۾ [[محمد علي جناح]]، هندو مسلم اتحاد ۽ اتفاق لاءِ [[قائداعظم جا چوڏھن نقطا|چوڏهن نقطا]]‘ پيش ڪيا. جناح جي ان قدم سان مسلمانن جي الڳ حيثيت لاءِ راهه هموار ٿي. 1935 ۾ [[گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935|گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ]] جي تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿي. جتي مسلمانن جي [[اڪثريت]] هئي، اتي کين مڪمل سياسي اقتدار حاصل رهيو، اڳتي هلي "پاڪستان" جي ٺهڻ تائين پهتو. 1 اپريل 1937ع ۾ نئون "قانون هند" لاڳو ٿيو ۽ 36- 1937ع ۾ چونڊو ڪرايون ويون. انڊين نيشنل ڪانگريس کي ستن صوبن [[مدراس پريزيڊنسي|مدراس]]، [[يونائيٽيڊ پراونسز|يو پي]]، [[بمبئي پريزيڊنسي|بمبئي]]، [[سينٽرل پراونس|سي پي]]، [[بھار (رياست)|بھار]]، [[اوڙيسيا]] ۽ [[خيبر پختونخوا|اتر اولھ سرحد صوبو]] ۾ اڪثريت حاصل ٿي؛ آل انڊيا مسلم ليگ کي [[پنجاب]]، [[سنڌ]]، [[بنگال]] ۽ [[آسام]] ۾ ڪاميابي ملي. جون 1945ع ۾، فرنٽيئر مسلم اسٽوڊنٽس جي نالي پنهنجي پيغام ۾ [[محمد علي جناح]] فرمايو: "پاڪستان مان اسان جو مطلب اهو ناهي تہ اسان غير ملڪي حڪومت کان آزادي ٿا گهرون، پر ان مان اها مراد آهي تہ اسان جو "اسلامي نطريه حيات" هجي، جنهن جي حفاظت ضروري آهي. اسان کي رڳو پنهنجي آزادي حاصل ڪرڻي ناهي، پر قابل بہ ٿيڻو آهي، جيئن اسان ان جي حفاظت بہ ڪري سگهون ۽ اسلامي تصورن ۽ اصولن تي زندگي بہ گذاري سگهون." ان حوالي سان، جواهر لال نهرو اعلان ڪيو تہ: "هندوستان ۾ رڳو ٻه قوتون آهن، هڪ انگريز ٻي ڪانگريس!" جنهن جي جواب ۾ جناح چيو تہ "بيشڪ! ٽين قوت بہ آهي، جيڪا آهي مسلمان!" 1946ع ۾، برطانيه مان هڪ وزارتي مشن آيو، جنهن هندو مسلم مسئلي کي حل ڪرڻ لاءِ، مختلف سياسي پارٽين ۽ اڳواڻن سان ڳالهه ٻولهه ڪئي. پر مسلمانن ان کي رد ڪري ڇڏيو. ان جي رد عمل طور بمبئيءَ ۾ مسلم ڪائونسل "راست اقدام" جو اعلان ڪيو. 16 آگسٽ 1946ع تي ڪلڪتي ۾ وڏا فساد ٿيا، جنهن ۾ شهري ماريا ويا، ڪروڙن جي جائداد ساڙي وئي. محمد علي جناح اعلان ڪيو تہ: "پاڪستان هاڻي مسلمانن لاءِ زندگيءَ جو هڪ لازمي شرط بنجي چڪو آهي، ان کي دنيا جي ڪا بہ طاقت ٽاري نه ٿي سگهي!". <ref>[http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Specialized/Book2/Book_page6.html Sindhi Adabi Board Online Library (Specialized)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> پاڪستان جي مطالبي کان اڳ ھندوستان جي ماڻھن جي سياسي ۽ معاشي حقن جي حاصلات ۽ يونائيٽيڊ ڪنگڊم کان آزاديء جي تحريڪ ۾ مسلمانن ۽ ھندن گڏجي حصو ورتو ان تحريڪ دوران هندن ۽ مسلمانن وچ ۾ نفاق جو ٻج ڇٽي منجهن سياسي، سماجي ۽ مذهبي اختلافن کي اڀاريو ويو. ھندو اڪثريت م ھجڻ ڪري پنھنجي غلبي جو اظھار ڪرڻ شروع ڪيو ۽ مذھبي نفرتن کي ھٿي ڏني نتيجي ۾ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ حصو وٺندڙن مان مسلمانن کي ڪي شڪايتون پيدا ٿيون ۽ انهن مسلم ليگ نالي جماعت جو بنياد وڌو، جنهن جي پلئٽفارم تان هندستان جي مسلمانن، مسلم اڪثريت وارن علائقن تي مشتمل ڌار ملڪ جو خيال پيش ڪيو. 22 کان 24 مارچ 1940ع ۾ لاھور ۾ آل انڊيا مسلم ليگ جو ساليانو اجلاس قائداعظم جي صدارت ۾ منعقد ٿيو جنھن ۾ مسلمانن جي علحده رياستن جي قيام چو مطالبو ڪيو ويو. جيڪا قرارداد لاھور ۽ بعد ۾ قرارداد پاڪستان جي نالي سان مشهور ٿي. بعد ۾ 1946ع ۾ ال انڊيا مسلم ليگ جي دھلي واري اجلاس ۾ ان 1940 واري قرارداد ب۾ ترميم لاء قرارداد پيش ڪري رياستن جي جاء تي ھڪ رياست جو مطالبو شامل ڪيو ويو. 12 کان 15 اپريل 1941ع ۾ آل انڊيا مسلم ليگ جي مدراس ۾ ٿيل 28ھين اجلاس ۾ ھڪ قرارداد وسيلي ڪانگريس جي شھري نافرماني واري تحريڪ جي مخالفت ڪئي وئي.<ref name=" پاڪستان"> [Pakistan Milestone, Chronology: March 1940 to August 2010; By Professor Muhammad Yusuf; 1st edition, 2011 ]</ref> === پاڪستان جو قيام === پهرين اپريل 1943ع ۾ [[سنڌ اسيمبلي|سنڌ اسيمبليءَ]] ٺهراءُ پاس ڪيو هو. 6 جون 1946ع تي آل انڊيا مسلم ليگ [[ڪيبينيٽ پلان]] کي ۽ 8 جون تي [[ڪيبينيٽ مشن پلان]] کي قبول ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 8 آگسٽ 1946ع تي وائسراءِ ڪانگريس کي عبوري حڪومت ٺاھڻ جي دعوت ڏني جيڪا ان قبول ڪئي.<ref name = " پاڪستان "/> 2 سيپٽمبر 1946 تي آل انڊيا مسلم ليگ محسوس ڪيو تہ سياسي اقتدار رڳو ھندن جي ھٿ اچڻ سان مسلمانن جو نقصان ٿيندو تنھنڪري مسلم ليگ ايگزيڪيوٽو ڪائونسل ۾ شرڪت جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> ليگ طرفان لياقت علي خان، آء آء چندريگر، سردار عبدالرب نشتر، راجا غضنفر علي خان ۽ جوگندرناٿ منڊل (شيڊولڊ ڪاسٽ) 26 آڪٽوبر 1946 تي بطور ڪائونسلر قسم کنيو. اھڙي طرح مسلم ليگ بہ عبوري حڪومت ۾ شامل ٿي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 26 آڪٽوبر تي لياقت علي خان کي برٽش انڊيا جو نھرو جي ڪابينه ۾ وزير خزانه مقرر ڪيو ويو.<ref name = " پاڪستان "/> 20 جنوري 1947ع تي بينگال اسيمبلي بينگال جي تقسيم جو فيصلو ڪيو. 23 جنوري تي پنجاب اسيمبلي پنجاب جي تقسيم جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 29 جون تي بلوچستان پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. 20 فيبروري تي لارڊ مائونٽبيٽن برٽش انڊيا جو آخري وائسراءِ مقرر ٿيو ۽ برٽش وزيراعظم ڪليمنٽ ايٽلي انڊيا کي ڇڏي ڏيڻ جو آخري اعلان ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 19 جون تي مسلم ليگ جي ھاء ڪمانڊ ڪراچي کي پاڪستان جي گادي جي هنڌ لاء چونڊيو.<ref name = " پاڪستان "/> 20 جون 1947 م بينگال اسيمبلي پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. پاڪستان جي حمايت ۾ 126 ۽ مخالفت ۾ 90 ووٽ آيا.<ref name = " پاڪستان "/> 26 جون تي سنڌ اسيمبلي پاڪستان جي نئين آئين ساز اسيمبلي ۾ شموليت جو فيصلو ڪيو. فيصلي جي حق ۾ 33 ۽ مخالفت ۾ 22 ووٽ پيا. 29 جون تي بلوچستان جي شاھي جرگي جي 54 ميمبرن يڪراء ٿي پاڪستان ۾ شموليت جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 4 جولاءِ تي برطانوي ھائوس آف ڪامنز ۾ انڊين انڊپينڊنس بل پيش ڪيو ويو جنھن ۾ انڊو-پاڪستان ننڍي کنڊ مان پاڪستان ۽ انڊيا جي نالي سان ٻي ڊمئنين رياستون قائم ڪرڻ جي منظوري ڪرڻي ھئي.<ref name = " پاڪستان "/> 6 جولاءِ کان 17 جولاء تائين نارٿ ويسٽ فرنٽيئر پراونس ۾ پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ لاء ريفرينڊم ڪرايو ويو جنھن جو خان عبدالغفار خان جي خدائي خدمتگار تحريڪ ۽ انڊين نيشنل ڪانگريس بائڪاٽ ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 10 جولاءِ تي برٽش وزيراعظم ڪليمنٽ ايٽلي قائداعظم محمد جناح کي پاڪستان جي گورنر جنرل مقرر ڪرڻ جي سفارش ڪئي.<ref name = " پاڪستان "/> 13 جولاءِ تي سلھٽ پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 16 جولاءِ تي برٽش ھائوس آف لارڊز انڊين انڊپينڊنس بل منظور ڪيو ۽ 18 جولاءِ تي ان جي شاھي توثيق ڪئي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 20 جولاءِ تي نارٿ ويسٽ فرنٽيئر پراونس پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. 26 جولاءِ تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي جوڙي وئي. 14 آگسٽ 1947ع تي پاڪستان جو قيام عمل ۾ آيو. لارڊ مائونٽ بيٽن ڪراچيءَ ۾ پاڪستان جي پھرين آئين ساز اسيمبلي کي خطاب ڪيو ۽ قائد اعظم محمد علي جناح پاڪستان جو پھريون گورنر جنرل ٿيو. قائداعظم لياقت علي خان کي پاڪستان جي پھرين حڪومت ٺاھڻ جي دعوت ڏني.<ref name = " پاڪستان "/> 15 آگسٽ تي لاھور ھاء ڪورٽ جي چيف جسٽس عبدالرشيد قائد اعظم کان گورنر جنرل جي عهدي جو قسم ورتو ۽ وزيراعظم لياقت علي خان پنھنجي ڪابينه سميت قسم کنيو.<ref name = " پاڪستان "/> پھرين ڪابينه ۾ لياقت علي وزيراعظم، آء آي چندريگر، ملڪ غلام محمد، عبدالرب نشتر، غضنفر علي خان، جوگندرناٿ منڊل ۽ فضل الرحمان بطور وزير قسم کنيو.<ref name = " پاڪستان "/> لياقت علي خان ان ئي ڏينھن فلائيٽ تي جوائنٽ ڊفينس ڪائونسل ۾ شرڪت لاء دھلي روانو ٿيو. ساڳي ڏينھن فيصلو ڪيو ويو تہ فوج چو جنرل ھيڊ ڪوارٽر راولپنڊي ۾ ھوندو.<ref name = " پاڪستان "/> === ڊومينن پاڪستان (1947ع- 1956ع) === 18 آگسٽ 1947ع تي گڏيل قومن جي سڪيورٽيي ڪائونسل يڪراء پاڪستان جي گڏيل قومن جي رڪنيت لاء قرارداد منظور ڪئي. اھڙي طرح 30 سيپٽمبر تي پاڪستان کي گڏيل قومن جي باقاعده رڪنيت ملي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 11 سيپٽمبر 1948ع تي 10:25 تي رات جي وقت قائد اعظم وفات ڪري ويو. حڪومت 40 ڏينھن سوڳ جو اعلان ڪيو ۽ 12 سيپٽمبر تي ان جي تدفين ٿي.<ref name = " پاڪستان "/> خواجه ناظم الدين ملڪ جو قائم مقام گورنر جنرل ٿيو جيڪو 13 نومبر تي ان عھدي لاء پڪو ڪيو ويو.<ref name = " پاڪستان "/> 12 اپريل 1950ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي فيصلو ڪيو ته پاڪستان جي فيڊرل ڪورٽ ملڪ جي سڀ کان وڏي عدالت آھي. آئين ساز اسيمبلي مئي 1950ع کان برطانوي [[پروي ڪائونسل]] جو اپيل وارو اختيار منسوخ ڪري ڇڏيو.<ref name = " پاڪستان "/> 6 سيپٽمبر 1950ع م جنرل محمد ايوب خان پاڪستاني فوج جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ٿيو ۽ 17 جنوري 1951 تي ان جنرل ڊگلس گريسي کان ان عھدي جي ذميواري ورتي.<ref name = " پاڪستان "/> 16 آڪٽوبر 1951ع تي روالپنڊي ۾ ھڪ جلسي ۾ خطاب دوران وزيراعظم لياقت علي خان تي ھڪ سعيد اڪبر نالي شخص پستول جا ٻه فائر ڪري قتل ڪيو ۽ اھو پاڻ بہ موقعي تي مارجي ويو. ان واقعي بعد گورنر جنرل خواجه ناظم الدين وزيراعظم جي ذميداري سنڀالي ۽ وزير خزانه ملڪ غلام محمد ملڪ جو ٽيون گورنر جنرل مقرر ٿيو.<ref name = " پاڪستان "/> 21 فيبروري 1952ع تي اوڀر پاڪستان جي اسيمبلي بنگالي ٻولي کي سرڪاري ٻولي بڻائڻ جي قرارداد منظور ڪئي. ساڳي ڏينھن بنگالي ٻولي کي قومي ٻولي طور رد ڪرڻ جي خلاف ڍاڪا ۾ ٿيندڙ مظاھرن ۾ 36 شاگرد مارجي ويا.<ref name = " پاڪستان "/> 7 مارچ تي جنگ اخبار ۾ رئيس امروهي جو نوحہ جي عنوان سان ٻولي تي شعر: "اردو کا جنازہ ہے ذرہ دھوم سے نکلے" ڇپيو.<ref name = " پاڪستان "/> 6 جون تي پاڪستان مسلم ليگ جي جنرل سيڪريٽري يوسف خٽڪ ون يونٽ قائم ڪرڻ جي تجويز پيش ڪئي. 17 اپريل 1953 تي گورنر جنرل ملڪ غلام محمد خواجه ناظم الدين جي ڪابينه کي برطرف ڪري ڇڏيو ۽ يونائيٽيڊ اسٽيٽس ۾ پاڪستان جي سفير محمد علي بوگرہ کي نئين ڪابينه ٺاھڻ لاء چيو. اھڙو اعلان ڪندي گورنر جنرل ظاھر ڪيو تہ ان مطابق خواجه ناظم پاڻ کي ملڪ ۾ درپيش مسئلن کي منھن ڏيڻ ۾ مڪمل نااھل ثابت ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> محمد علي بوگرہ پاڪستان جي ٽئين وزيراعظم وزيراعظم طور قسم کنيو. 17 آگسٽ 1953ع تي حڪومت پاڪستان جنرل ايوب خان جي ڪمانڊر انچيف جي عھدي جي مدت کي ٽن سالن لاء 16 جنوري 1959ع تائين اضافو ڪيو. 5 آڪٽوبر تي محمد علي بوگرہ مسلم ليگ مان اردو۽ بنگالي ٻنھي کي قومي ٻولي قرار ڏيڻ وارو فارمولو منظور ڪرايو 19 اپريل 1954ع تي مسلم ليگ جي آئين ساز اسيمبلي ۾ شامل رڪنن ٻنھي ٻولين کي قومي ٻولي بڻائڻ جو فيصلو ڪيو ۽ 7 مئي 1954 تي آئين ساز اسيمبلي ٻنھي ٻولين جي لاء قرارداد منظور ڪئي ۽ ان کان اڳ 22 اپريل تي ڪراچي ۾ ان فيصلي خلاف ڪارو ڏينھن ملھايو ويو هو.<ref name = " پاڪستان "/> 30 آڪٽوبر 1953ع تي آئين ساز اسيمبلي قرار ڏنو تہ قرآن ۽ سنت جي ابتڙ ڪو بہ قانون منظور نہ ٿيندو ۽ 2 نومبر 1953ع تي پاڪستان جو نالو تبديل ڪري اسلامي جمھوريه پاڪستان رکيو ويو. 3 جنوري 1954ع تي آئين ساز اسيمبلي جي ڪميٽي فيصلو ڪيو ته عدليه کي انتظاميه کان الڳ ڪيو ويندو. 24 جولاءِ 1954 ع تي مغربي پاڪستان وارن سمورن صوبن ۾ ڪميونسٽ پارٽي تي بندش وڌي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 21 سيپٽمبر 1954 تي آئين ساز اسيمبلي پبلڪ اينڊ ريپريزنٽيٽو آفس ڊسڪئاليفڪيشن ايڪٽ مختصرن [[پروڊا]] کي ٽن ڪلاڪن جي بحث کان پوء منسوخ ڪري ڇڏيو. ساڳي ڏينھن ان اسيمبلي آئين جا بنيادي اصول اختيار ڪيا ۽ قرار ڏنو ته ملڪ جي سپريم اختياري پارليامينٽ آھي. پارليامينٽ گورنر جنرل جي مرضي تي وزيرن جي ڪابينه ٺاھڻ ۽ ان جي مشوري جي پابندي وارن گورنر جنرل جي اختيارن کي محدود ڪري ڇڏيو. 22 سيپٽمبر تي آئين ساز اسيمبلي [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] ۾ گورنر جا اختيار گھٽائڻ جون چار ترميمون ڪيون. 24 سيپٽمبر تي سينٽرل وزير قانون استعيفا ڏئي. ساڳي تاريخ تي وزيراعظم بوگرہ قوم کي خطاب ڪندي نئين چونڊن جو اعلان ڪيو تہ جئين آئين ساز اسيمبلي جا رڪن آئين ٺاھڻ لاء نئون مينڊٽ حاصل ڪن. گورنر جنرل اسيمبلي ٽوڙي ڇڏي ء ايمرجنسي لاڳو ڪري محمد علي بوگرہ کي نئي ڪابينه ٺاھڻ لاء چيو. ان ڪابينه م فوج جي حاضر خدمت ڪمانڊر ان چيف جنرل ايوب خان کي وزير دفاع ۽ ميجر جنرل اسڪندر مرزا کي وزير داخلا طور شامل ڪيو ويو. 24 آڪٽوبر تي گورنر جنرل آئين ساز اسيمبلي جي ٽوڙڻ وارو پروڪليميشڻ جاري ڪيو<ref name = " پاڪستان "/> جنھن کي آئين ساز اسيمبلي جي اسپيڪر مولوي تميز الدين سنڌ ھاء ڪورٽ ۾ چئلينج ڪيو.. 22 نومبر 1954ع تي وزيراعظم محمد علي بوگرہ ريڊيو تي ون يونٽ ٺاھڻ جو اعلان ڪيو. 25 نومبر تي سرحد صوبي جي اسيمبلي ۽ 30 نومبر 1954ع تي پنجاب صوبي جي اسيمبلي يڪراءِ ٿي ون يونٽ جي رٿ جي حمايت ڪئي.11 ڊسمبر تي سنڌ اسيمبلي غالب اڪثريت سان ون يونٽ ۾ شموليت جي حمايت ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1955ع تي بلوچستان جي رياستن ون يونٽ ۾ شامل ٿيڻ واري دستاويز تي صحيحون ڪيون<ref name = " پاڪستان "/>. 20 ڊسمبر تي حسين شھيد سھروردي وزير قانون طور قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. 9 فيبروري 1955ع ۾ سنڌ ھاء ڪورٽ جي بينچ يڪراء ٿي مولوي تميز الدين جي مينڊيمس واري رٽ منظور ڪندي آئين ساز اسيمبلي کي بحال ڪيو. 22 فيبروري تي فيڊرل ڪورٽ فيڊريشن آف پاڪستان جي ۽ 9 پاڪستاني وزيرن جي اپيل تي سنڌ ھاء ڪورٽ جي فيصلي تي اسٽي آرڊر جاري ڪيو. 21 مارچ تي فيڊرل ڪورٽ سنڌ ھاء ڪورٽ جي فيصلي کي ڪالعدم قرار ڏئي ڇڏيو ۽ 25 مارچ تي تفصيلي فيصلو جاري ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 21 جون 1955 ۾ ٻين آئين ساز اسيمبلي جي لاء چونڊون ٿيون ۽ 7 جولاءِ تي ان اسيمبليءَ جو پھريون اجلاس مري ۾ ٿيو جنھن ۾ مشتاق احمد گرماني کي عبوري چيرمين چونڊيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>.گورنر جنرل غلام محمد بيمار ھجڻ جي ڪري ٻه مھينن لاء موڪل تي ويو ۽ 6 آگسٽ 1955ع تي ان جي جاء تي اسڪندر مرزا قائم مقام گورنر جنرل ٿيو. 7 آگسٽ تي محمد علي بوگرہ کان استعفي ورتي وئي ۽ ان جي جاء تي اڳوڻي وزير خزانه ۽ انڊيا جي شھر جالنڌر سان تعلق رکندڙ [[چوڌري محمد علي]] کي ملڪ جو چوٿون وزيراعظم مقرر ڪيو ويو. 19 سيپٽمبر تي غلام محمد جي موڪل پوري ٿي وڃڻ بعد اسڪندر مرزا باقاعده ملڪ جي چوٿين گورنر جنرل جو قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. محمد علي بوگرہ کي بعد ۾ 10 فيبروري 1957ع تي آمريڪا م سفير مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 30 سيپٽمبر 1955 تي نئين آئين ساز اسيمبلي ٽن ھفتن جي بحث کان پوء ويسٽ پاڪستان (ون يونٽ) جو بل منظور ڪيو جنھن بجي 3 آڪٽوبر تي گورنر جنرل توثيق ڪئي. 14 آڪٽوبر تي اوڀر بينگال جو نالو ايسٽ پاڪستان رکيو ويو ۽ باقي ون يونٽ واري صوبي جو نالو ويسٽ پاڪستان رکيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. === ريپبلڪ جو قيام === 29 فيبروري 1956ع تي ملڪ جي ٻين آئين ساز اسيمبلي ملڪ جو پھريون آئين منظور ڪيو جنھن جو بنياد [[قراداد مقاصد 1949]] ھيو. ملڪ کي وفاقي ريپبلڪ بڻايو ويو ۽ ان جو نالو اسلامي جمھوريه پاڪستان رکيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 2 مارچ تي اھو نئون آئين عمل ۾ آيو. اسڪندر مرزا کي عبوري مدت لاء ملڪ جو پھريون صدر چونڊيو ويو جنھن 23 مارچ تي قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. سيپٽمبر 1956 م چوڌري محمد علي کي پارٽي جي صدارت تان هٽايو ويو ۽ ھن خلاف تحريڪ عدم اعتماد آندي وئي جنھن ڪري ھن 8 سيپٽمبر 1956ع تي استعيفا ڏئي ڇڏي ۽ 12 تاريخ تي بينگال جو [[حسين شھيد سھروردي]] ملڪ جو پنجون وزيراعظم ٿيو. جنھن جنرل ايوب خان کي ٽن سالن جي ايڪسٽينشن ڏني. سويت يونين جي ڀيٽ م يونائيٽيڊ اسٽيٽس سان تعلقات فوجي سطح تائين وڏائي مضبوط ڪرڻ تي عوامي ليگ ۾ ان جي ڏاڍي مخالفت ٿي چڪي هئي. ھن 17 آگسٽ 1957 م استعيفا ڏئي ڇڏي. ۽ ساڳي تاريخ تي بمبئي م پيدا ٿيندڙ [[آء آء چندريگر]] پاڪستان جو ڇھون وزيراعظم ٿيو جنهن اسيمبلي جي پھرين اجلاس م اليڪشن جي نظام ۾ سڌارن آڻڻ جو اعلان ڪيو پر جلد ئي سياسي سرگرميون ٿيون ء ھن جي خلاف تحريڪ عدم اعتماد اسيمبلي ۾ آڻڻ جي ڪوشش ٿي جنھن ڪري ھن ساڳي سال 11 ڊسمبر تي استعيفا ڏئي ڇڏي. ان بعد ھاڻوڪي سرگوڌا ضلعي سان تعلق رکندڙ ملڪ فيروز خان نون ساڳي سال 16 ڊسمبر تي پاڪستان جو ستون وزيراعظم ٿيو. ھن جي ڪوششن سان گوادر پاڪستان جو حصو بڻجي ويو. اسڪندر مرزا ج جي صدارت جو مدو پورو تيڻ وارو ھو ۽ ھي ان جي ٻيھر صدر ٿيڻ تي راضي نہ ھيو جنھن ڪري 7 آڪٽوبر ۽ 8 آڪٽوبر جي وچ واري رات اسڪندر مرزا کيس برطرف ڪري آئين منسوخ ڪري ملڪ م مارشلا لڳائڻ جو اعلان ڪيو. 14 سيپٽمبر 1957 تي ويسٽ پاڪستان جي اسيمبلي نيشنل عوامي پارٽي جي ون يونٽ کي ٽوڙڻ جي قرارداد منظور ڪئي. 7 آڪٽوبر تي اسڪندر مرزا مارشل لا لاڳو ڪندي سموريون قانونساز اسيمبليون ٽوڙي ڇڏيون === مارشلا ۽ صدارتي نظام === اسڪندر مرزا جو تعلق بينگال جي شھر مرشد آباد سان ھيو ۽ [[سراج الدوله]] سان 1757 ۾ [[جنگ پلاسي]] ۾ غداري ڪندڙ [[مير جعفر]] جو پڙپوٽو ھيو . پھرين برٽش آرمي م آفيسر ھيو ۽ سندس مقرريون بطور پوليٽيڪل ايجنٽ پرنسلي رياستن م ٿيون. پاڪستان ٺھڻ وقت پاڪستاني فوج ۾ ڪرنل جي عھدي تي ھيو ۽ ميجر جنرل ٿي رٽائر ٿيو ھو. اسڪندر مرزا جي وقت 1956 وارو پھريون آئين نافذ ٿيو ۽ ڊومينين پاڪستان جو خاتمو آيو ۽ پاڪستان پھريون دفعو ريپبلڪ يا جمھوريه بڻيو. ان جو نالو اسلامڪ ريپبلڪ آف پاڪستان رکيو ويو. ان آئين تحت ملڪ م [[پارلياماني نظام]] لاڳو ڪيو ويو. ملڪ م رياستي سربراھ صدر ۽ حڪومتي سربراهه وزيراعظم کي بڻايو ويو. ملڪ جي [[پاڪستان جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] ھڪ ايواني ھئي يعني سينيٽ جو ايوان ڪونہ ھيو صرف قومي اسيمبلي ھئي جنھن م [[مشرقي پاڪستان]] ء [[مغربي پاڪستان]] کي برابر نمايندگي ڏني وئي ۽ قومي اسيمبلي جا اجلاس سال م اڌ ڪراچي م ۽ اڌ ڍاڪا ۾ ٿيندا ھيا. اسڪندر مرزا ڊومينين جي خاتمي تي صدر واري نئين عھدي تي مقرر ٿيو. ملڪ م سياسي عدم استحڪام عروج تي ھيو. ملڪ م صدر جي نئين مدي جي لاءِ چونڊ ٿيڻي ھئي پر 1958 م بغير ڪنھن غير معمولي سبب جي اسڪندر مرزا ملڪ جي پھرين آئين کي منسوخ ڪري ملڪ م مارشل لا لڳائي چيف آف آرمي اسٽاف [[جنرل ايوب خان]] کي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. بعد ۾ جنرل ايوب اسڪندر مرزا کان زبردستي استعيفا ان بنياد تي ورتي تہ صدر جو عھدو 1956ع جي آئين تحت ھيو ۽ آئين جي منسوخي سان اھو عھدو بہ ختم ٿي چڪو ھو ۽ ملڪ جو چيف ايگزيڪيوٽو صرف [[چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر]] ئي ھيو تنھن ڪري [[اسڪندر مرزا]] جو عھدو غيرقانوني ھيو. اسڪندر مرزا کي گرفتار ڪري ڪوئيٽا آندو ويو جتان کيس [[يونائيٽيڊ ڪنگڊم]] ۾ جلاوطن ڪيو ويو ۽ سندس باقي زندگي لنڊن م گذري. ,7 آڪٽوبر 1957 جي مارشلا بعد حسين شھيد سھروردي 12 آڪٽوبر تي استعفي ڏئي ۽ آء آء چندريگر وزيراعظم ٿيو جنھن 14 ڊسمبر تي استعفي ڏئي جنھن بعد اسڪندر مرزا ملڪ فيروز خان نون کي ڪابينه ٺاھڻ لاء چيو. ان 16 ڊسمبر چ1957ع تي بطور وزير اعظم قسم کنيو. 24 ڊسمبر تي اسٽيٽ بينڪ 100 روپئي جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيو جنھن ۾ پھريون ڀيرو قائداعظم جي تصوير ڏني وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 4 سيپٽمبر 1958 تي قومي اسيمبلي ايندڙ فيبروري 1959 ۾ ملڪ ۾ عام چونڊون ڪرائڻ جي منظوري ڏني ۽ 20 سيپٽمبر تي صدر پاڪستان 15 فيبروري 1959تي چونڊون ڪرائڻ جي منظوري ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. 7 سيپٽمبر 1958 تي عمان پنھنجو گوادر پرڳڻو پاڪستان کي چار لک برطانوي پائونڊ ۾ وڪرو ڪرڻ لاء راضي ٿي ويو<ref name = " پاڪستان "/>. ست آڪٽوبر 1958ع تي اسڪندر مرزا ملڪ ب۾ مارشل لا لاڳو ڪئي، 1956ع وارو آئين منسوخ ڪيو، نيشنل اسيمبلي ۽ صوبائي اسيمبليون ٽوڙي ڇڏيون، سڀني سياسي پارٽين کي منسوخ ڪري ڇڏيو<ref name = " پاڪستان "/>. آرمي چيف جنرل محمد ايوب خان کي ملڪ جو چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. 24 آڪٽوبر تي صدر 12 وزيرن تي مشتمل مرڪزي ڪابينه جوڙي جنرل ايوب خان کي ملڪ جو وزيراعظم مقرر ڪيو ۽ ذوالفقار علي ڀٽو کي ڪابينه چو وزير بڻايو<ref name = " پاڪستان "/>. 27 آڪٽوبر تي صدر جو عهدو ڇڏي اختيار ايوب خان جي حوالي ڪيا. 28 آڪٽوبر تي ايوب خان بطور صدر صدارتي ڪابينه آرڊر جاري ڪري وزيراعظم جو عھدو ختم ڪري صدارتي ڪابينه جوڙي. 2 نومبر تي اسڪندر مرزا کي لنڊن روانو ڪري جلاوطن ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 آگسٽ 1959ع ۾ ايوب خان بنيادي جمھوريت جو نظام آندو جنھن تحت ملڪ ۾ 8000 بنيادي يونٽ قائم ڪيا ويا. ھر يونٽ م 10 ميمبر ھر بالغ راء واري ووٽ جي بنياد تي چونڊي ڪل 80000 ھزار ميمبر چونڊي انھن ڻجظ ووٽ تي صدر جي چونڊ ڪرڻي ھئي<ref name = " پاڪستان "/>. 27 آڪٽوبر 1959 تي صدر بيسڪ ڊيموڪريسز آرڊر جاري ڪيو ۽ ساڳي تاريخ تي ايوب خان فيلڊ مارشل ٿي ويو. 2 جنوري 1960ع تي ملڪ ب۾ بيسڪ ڊيموڪريسي يونٽن جون چونڊون ٿيون<ref name = " پاڪستان "/>. 14 فيبروري 1960ع تي بنيادي يونٽن جي 80 ھزار ميمبرن ملڪ جي صدر تي اعتماد ھجڻ يا اعتماد نہ ھجڻ لاء ووٽنگ ۾ حصو ورتو. 15 فيبروري تي اليڪشن ڪميشن پڌرو ڪيو تہ غالب اڪثريت سان ميمبرن صدر ايوب تي اعتماد جو اظھار ڪيو اھڙي طرح 17 فيبروري 1960 تي ايوب خان صدر جي عھدي لاء قسم کنيو ۽ ساڳي تاريخ تي صدر ملڪ بجي نئين آئين تيار ڪرڻ لاءِ يارھن رڪني ڪميٽي جسٽس محمد شھاب الدين جي سربراهي ۾ جوڙي<ref name = " پاڪستان "/>. 19 فيبروري تي جسٽس منير جي رٽائرمينٽ تي جسٽس شھاب الدين کي سپريم ڪورٽ جو چيف جسٽس مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 24 فيبروري 1960 تي صدارتي ڪابينه ملڪ جو نئون گادي جو هنڌ راولپنڊي جي ڀرسان اسلام آباد جي نالي سان ٺاھڻ جي منظوري ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين آگسٽ تي راولپنڊي کي پاڪستاني حڪومت جي مکيه گادي قرار ڏنو ويو. 28 نومبر 1960 تي ويسٽ پاڪستان بجي 11 انتظامي ڊويزنن ۾ ورھايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 23 اپريل 1961 تي اسلام آباد شھر جي اڏاوت جو ڪم شروع ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 15 جولاءِ 1961 تي گل ياسمين کي پاڪستان جو قومي گل قرار ڏنو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 28 آگسٽ تي ڊاڪٽر عبدالسلام کي صدر جو سائنسي معاملن جو صلاحڪار مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 23 مارچ 1962 تي ملڪ ۾ نئون ائين متعارف ڪرايو ويو جنھن بم صدر کي تمام گھڻا اختيار ڏنا ويا ھئا<ref name = " پاڪستان "/>. ڪنھن بہ قومي اسيمبلي يا صوبائي اسيمبلي جي اميدوار جي لاء سياسي وابستگي غيرقانوني ھئي. 6 مئي 1962ع تي ملڪ ۾ قومي اسيمبلي ۽ صوبائي اسيمبلين جي غير جماعتي بنيادن تي چونڊون ٿيون. 8 جون 1962ع تي صدر ايوب مارشل ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيوب۽ ساڳي تاريخ تي 1962ع جي آئين تحت چونڊيل قومي اسيمبلي جو پھريون اجلاس ٿيو ۽ ايوب خان نئين آئين تحت ملڪ جي صدر لاء قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. 13 جون 1962 تي محمد علي بوگرہ ملڪ جو پرڏيهي معاملن جو وزير ۽ ذوالفقار علي ڀٽو صنعتن جي وزير طور ڪابينه م شامل ٿيا. بوگرہ 23 جنوري 1963 تي دل جي دوري سبب وفات ڪري ويو ، 24 جنوري تي ذوالفقار علي ڀٽو ملڪ جو پرڏيهي معاملن وارو وزير ٿيو. 22 اپريل 1963 تي ايوب خان مسلم ليگ ۾ شامل ٿي ۽ 19 آگسٽ 1964ع تي مسلم ليگ جي پليٽ فارم تان صدراتي چونڊ وڙهڻ جو اعلان ڪيو. 17 سيپٽمبر 1964ع تي محترمه فاطمه جناح گڏيل مخالف جماعتن جي درخواست تي صدارتي اميدوار ٿيڻ لاء راضپو ڏيکاريو ۽ 20 سيپٽمبر تي کيس اميدوار نامزد ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1965ع تي ملڪ ۾ 1962ع واري آئين ھيٺ پھرين صدارتي چونڊ واقع ٿي جيڪا ايوب خان اڪثريت سان کٽي. ايوب خان 49647 ووٽ کنيا (ويسٽ پاڪستان مان 28927 ۽ ايسٽ پاڪستان مان 20720) جڏھن تہ محترمه فاطمه جناح 28343 ووٽ کنيا (ويسٽ پاڪستان مان 10263 ۽ اوڀر پاڪستان مان 18080) گڏيل مخالف پارٽين اليڪشن ڪميشن جي انھن نتيجن کي مڃڻ کان انڪار ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 جنوري ڪي ايوب خان جي پٽ گوھر ايوب ڪراچي ۾ ايوب خان جي مسلم ليگ جي تعاون سان فتح جي پريڊ ڪئي جيڪا تشدد ۾ تبديل ٿي وئي ۽ 23 ڄڻا جھڳڙن ب۾ مارجي ويا. فوج شھر جو ڪنٽرول سنڀالي ورتو. 21 مارچ تي ملڪ م قومي اسيمبلي جي چونڊ ٿي. اسيمبلي جي 150 سيٽن مان 120 پاڪستان مسلم ليگ ۽ باقي مخالف جماعتن کٽيون.23 مارچ تي ايوب خان پنجن سالن لاء صدر طور قسم کنيو، ان سان گڏ شعيب ۽ ذوالفقار علي ڀٽو پڻ ترتيبوار صنعت ۽ پرڏيھي معاملن جي وزير طور قسم کنيو. 26 مارچ 1965 م ذولفقار علي ڀٽو پاڪستان مسلم ليگ جو سيڪريٽري جنرل ٿيو. 23 اپريل تي رڻ ڪڇ ۾ پاڪ فوج ۽ ڀارتي فوج ۾ ويڙھ ڪئي. 6 سيپٽمبر 1965 تي انڊيا اولھ پاڪستان جي سرحدن تي حملو ڪري جنگ شروع ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. ملڪ م ايمرجنسي لاڳو ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر تي چين ڀارت جي مذمت ڪئي. 10 سيپٽمبر تي ميجر عزيز ڀٽي لاھور واري محاذ تي شھيد ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 سيپٽمبر تي صدر ايوب قوم کي خطاب ڪندي عالمي امن جي مفاد خاطر فوج کي 23 سيپٽمبر تي 3:00 بجي رات جو جنگ بندي جو حڪم ڏنو. انڊيا پڻ سڪيورٽي ڪائونسل جي جنگ بندي واري قرارداد کي غيرمشروط قبول ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. ملائيشيا پاڪستان جي سيڪيورٽي ڪائونسل م مخالفت ڪئي ھئي جنھن ڪري 5 آڪٽوبر تي پرڏيهي وزير ذوالفقار علي ڀٽو پريس ڪانفرنس ڪندي ملائيشيا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. سويت يونين جي ٽياڪڙي سان 10 جنوري 1966 تي نو نقطن واري تاشقند واري معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون<ref name = " پاڪستان "/>. 12 فيبروري 1966 تي مجيب الرحمان پنھنجي پارٽي جو 6 نقاطي پروگرام پڌرو ڪندي صوبائي خودمختياري جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 18 جون 1966 تي ذوالفقار علي ڀٽو وزارت ڇڏي بيماري واري موڪل تي ھليو ويو ۽ ان جو ڇڏيل پرڏيهي کاتو ايوب خان پاڻ سنڀاليو<ref name = " پاڪستان "/>. 20 جولاءِ تي شريف الدين پيرزادو. پرڏيھي وزير ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 17 سيپٽمبر 1966 تي جنرل محمد یحییٰ پاڪستاني فوج جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر 1966 تي ايوب خان سياستدانن تان [[ايبڊو]] (EBDO) جون پابنديون ھٽائي ڇڏيون<ref name = " پاڪستان "/>. 9 جولاءِ 1967 تي محترمه فاطمه جناح ڪراچي ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس ٻئي ڏينھن قائداعظم واري مقبري ۾ دفنايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 16 سيپٽمبر 1967 تي ذوالفقار علي ڀٽو پاڪستان پيپلزپارٽي نالي پارٽي ٺاهڻ جو اعلان ڪيو ۽ 30 نومبر تي لاھور ۾ ان پارٽي جو بنياد وڌو ويو جنھن جو چيئرمين ذوالفقار علي ڀٽو ۽ جنرل سيڪريٽري جَي اَي رحيم ٿيو. پھرين ڊسمبر تي ڊاڪٽر مبشر حسن جي لاھور واري رھائشگاھ تي پارٽي جو پھريون ڪنوينشن ٿيو جنھن م ذوالفقار علي ڀٽو کي چيئرمين چونڊيو ويو ي<ref name = " پاڪستان "/>. 11 ڊسمبر 1967 تي قومي اسيمبلي بيسڪ ڊيموڪريسي جي 8000 يونٽن کي وڌائي 12000 ڪيو. 6 جنوري 1968 تي اگرتلا واري ملڪ جي خلاف سازش منظر عام تي آئي ۽ 18 جنوري تي مجيب الرحمان کي ان سازش جي الزم ۾ گرفتار ڪيو ويو. نومبر 1968 م راولپنڊي ۾ احتجاج دوران شاگرد جي قتل کان پوء شاگردن مظاھرا شروع ڪيا جيڪي پشاور ، ڪراچي ۽ لاھور تائين ڦھلجي ڪنٽرول کان ٻاهر ٿي ويا. 13 مارچ تي ايئر مارشل اصغر خان جسٽس پارٽي ٺاھي<ref name = " پاڪستان "/>. 25 مارچ 1965ع تي صدر ايوب صدر جو عھدو ڇڏيو ۽ اقتدار آرمي چيف جنرل یحیٰی جي حوالي ڪيو جنھن ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪئي ۽ اسيمبليون ٽوڙي ڇڏيون ۽ 1962 جو آئين منسوخ ڪري ڇڏيو. 31 مارچ تي يحي خان صدر جو عھدو سنڀاليو<ref name = " پاڪستان "/>. === ون يونٽ جو خاتمو ۽ عام چونڊون === 4 مارچ تي صدر پرويژنل ڪانسٽيٽيوشنل آرڊر يا پي سي او جاري ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 سيپٽمبر 1969تي جنرل يحي موروڪو ۾ پھرين اسلامي سربراهي ڪانفرنس ۾ شرڪت ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جولاء 1970 تي صدر يحي خان ون يونٽ منسوخ ڪري سنڌ، پنجاب، سرحد ۽ بلوچستان جي صوبائي حيثيت بحال ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. ملڪ ۾ 5 آڪٽوبر 1970 تي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو ويو. اوڀر پاڪستان ۾ ٻوڏ اچڻ ڪري 15 آگسٽ تي چونڊ جي تاريخ کي ملتوي ڪري 7 ڊسمبر 1970 تي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو ويو. 12 نومبر 1970 تي سائڪلون اچڻ ۽ 30 فوٽ اوچي سامونڊي لھرن جي ڪري آيل تباھي ۾ ڏھ لکن کان وڌيڪَ ماڻھو فوت ٿي ويا. 7 ڊسمبر 1970 تي قومي اسيمبلي جي 313 سيٽن لاء چونڊون ٿيون. مجيب الرحمان جي عوامي ليگب151 سيٽون کڻي اڪثريت سان کٽي آئي. پيپلزپارٽي 81 سيٽون کڻي ٻيون نمبر وڏي پارٽي ٿي وئي. باقي ٻيون جماعتون 81 سيٽون کڻي آيون جن ۾ جماعت اسلامي، پي ڊي پي، مسلم ليگ (سي)، مسلم ليگ (ڪيو)، جي يو پي، ۽ نعپ شامل ھيون. 17 ڊسمبر تي صوبائي اسيمبلين جون چونڊون ٿيون جن جي نتيجو قومي اسيمبلي جي نتيجي سان مطابقت وارو آيو. === سياسي بحران ۽ بينگال جي علحدگي === 3 جنوري 1971 تي مجيب الرحمان اعلان ڪيو تہ ملڪ جو نئون آئين اولھ پاڪستان جي نمائندن جي صلاح سان ان جي ڇھ نقاطي پروگرام جي بنياد تي ٺاهيو ويندو. 13 جنوري تي مجيب الرحمان صدر سان ملاقات ڪئي. 14 جنوري تي صدر يحي خان ڍاڪا ۾ پڌرو ڪيو تہ مجيب الرحمان ملڪ جو وزيراعظم ٿيندو<ref name = " پاڪستان "/>. 17 جنوري تي صدر يحي ذولفقار علي ڀٽو سان لاڙڪاڻي واري رھائشگاھ تي مذاڪرات ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. 27 جنوري تي مجيب الرحمان ۽ ذوالفقار علي ڀٽو ڍاڪا ۾ آئين ٺاھڻ لاء مذاڪرات ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. 13 فيبروري تي يحي خان 3 مارچ 1971 تي ڍاڪا ۾ آئين ٺاھڻ لاء قومي اسيمبلي جو اجلاس سڏائڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 16 فيبروري تي ذوالفقار علي ڀٽو پھرين پرڏيهي واپار، ڪرنسي ۽ محصولن متعلق سمجھوتو ٿيڻ تائين قومي اسيمبلي جي ان اجلاس جي بائيڪاٽ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 18 فيبروري تي جماعت اسلامي جي مولانا مودودي ان بائيڪاٽ جي مذمت ڪئي ۽ مطالبو ڪيو تہ اڪثريت حاصل ڪندڙ جماعت کي آئين جو مسودو پيش ڪرڻ جو موقعو ڏنو وڃي ۽ ٻيا ان جي ڪمزورين تي بحث ڪن<ref name = " پاڪستان "/>.24 فيبروري تي مجيب الرحمان پنھجن ڇھن نقطن تي سمجھوتو ڪرڻ کان کتو جواب ڏئي ڇڏيو<ref name = " پاڪستان "/>. 28 فيبروري تي عوامي ليگ مغربي پاڪستان جي ميمبرن کي اجلاس ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني. ذوالفقار علي ڀٽي ٻہ متبادل ڏنا تہ يا قومي اسيمبلي جي اجلاس کي ملتوي ڪيو وڃي يا وري آئين ٺاھڻ لاء رکيل مدت کي ختم ڪيو وڃي<ref name = " پاڪستان "/>. صدر يحي پھرين مارچ 1971 تي 3 مارچ واري اجلاس کي سياستدانن وچ ۾ آئين ٺاھڻ لاء معقول افھام تفھيم ٿيڻ تائين ملتوي ڪري ڇڏيو<ref name = " پاڪستان "/>. نتيجي ۾ مشرقي پاڪستان ۾ عوامي ليگ ھڙتالون ۽ مظاھرا شروع ڪري ڇڏيا جنهن ڪري ڍاڪا ۾ ڪرفيو لڳائڻو پيو<ref name = " پاڪستان "/>. 3 مارچ تي صدر ڍاڪا ۾ 10 مارچ تي سڀني چونڊ کٽيندڙ سياسي جماعتن جي 12 اڳواڻن کي آئيني مشاورت لاء گھرايو پر عوامي ليگ ان گڏجاڻيءَ جو بائڪاٽ ڪيو ۽ پرامن عدم تعاون واري تحريڪ شروع ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. 6 مارچ 1971ع تي جنرل ٽڪا خان کي مشرقي پاڪستان جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. صدر 25 مارچ 1971ع تي قومي اسيمبلي جو ڍاڪا ۾ اجلاس سڏايو<ref name = " پاڪستان "/>. 16 مارچ 1971 تي شيخ مجيب الرحمان ماڻھن کي نجات حاصل ڪرڻ لاء جدوجهد جو سڏ ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 21 مارچ 1971 تي مجيب الرحمان کي گرفتار ڪيو ويو ۽ عوامي ليگ جي پوئلڳن جي خلاف فوجي آپريشن شروع ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 26 مارچ 1971 تي صدر عوامي ليگ تي بندش وڌي<ref name = " پاڪستان "/>. 4 اپريل 1971 تي آنڌرا گانڌي مشرقي پاڪستان جي عوام جي مڪمل حمايت جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 مئي 1971ع تي ذوالفقار علي ڀٽو لاھور ۾ پريس ڪانفرنس ڪندي چونڊيل نمائندن کي اقتدار منتقل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. 28 جون 1971 تي يحي خان آئين تيار ڪرڻ لاءِ ماھرن جي ڪاميٽي جوڙي<ref name = " پاڪستان "/>. 5 آگسٽ 1971 تي حڪومت ايسٽ پاڪستان جي تنازعي تي 125 صفحن تي مشتمل وائيٽ پيپر جاري ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 سيپٽمبر 1971 تي صدر يحي پھرين مارچ کان پنج سيپٽمبر تائين اوڀر پاڪستان ۾ ڏوھ ڪندڙن يا ڏوھن جي الزامن ۾ آيلن کي عام معافي ڏيڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 5 سيپٽمبر تي پاڪستان انڊيا طرفان نئين دھلي ۾ نامنھاد بنگلاديش مشن قائم ڪرڻ خلاف انڊيا جي حڪومت سان سخت احتجاج ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 9 آڪٽوبر 1971 تي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر ملڪ مان سياسي سرگرمين تان بندش ھٽائي ڇڏي<ref name = " پاڪستان "/>. 10 نومبر 1971 تي انڊيا پاڪستان تي حملو ڪيو، ان جي فوج بيلونيا لڳ پاڪستاني سرحد م داخل ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي. جنگ ۾ 74 ڀارتي فوجي مارجي ويا ۽ 130 زخمي ٿيا. 16 نومبر تي انڊيا جي فوج اوڀر پاڪستان ۾ ڊاڪا طرف پيشقدمي ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. اوڀر پاڪستان ۾ ڀارتي فوجي مداخلت تي صدر يحي 23 نومبر تي ملڪ ۾ ايمرجنسي لڳائي<ref name = " پاڪستان "/>. 3 ڊسمبر تي فوج کي ڀارت تي حملي جو حڪم ڏنو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 7 ڊسمبر 1971 م يحي خان بينگال سان تعلق رکندڙ نورالامين کي پاڪستان جو اٺون وزيراعظم مقرر ڪيو ۽ ذولفقار علي ڀٽو پاڪستان جو نائب وزيراعظم سميت پرڏيهي وزير بڻائي مخلوط حڪومت ٺاهي وئي<ref name = " پاڪستان "/>.8 ڊسمبر 1971 تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي ھڪ قرارداد وسيلي ھڪدم جنگبندي ۽ فوجن کي پنھنجي پنھنجي سرحد طرف ھٽائڻ جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 12 ڊسمبر1971 تي يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي صدر رچرڊ نڪسن انڊيا کان پاڪستان تي فوجي حملو ھڪدم روڪڻ جو مطالبو ڪيو ۽ فوجي پيشقدمي جي تسلسل کي عالمي راء جي انحرافي قرار ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. يونائيٽيڊ اسٽيٽس سيڪيورٽي ڪائونسل جي ٻيھر اجلاس جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 14 ڊسمبر تي سويت يونين يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي انھن رٿن کي ٽيون دفعو ويٽو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. ساڳي ڏينھن ذوالفقار علي ڀٽو سڪيورٽي ڪائونسل جي اجلاس مان اٿي آيو. 16 ڊسمبر تي پاڪستاني فوج اوڀر پاڪستان ۾ پيش پئي<ref name = " پاڪستان "/>. جنرل جگجيت سنگھ اروڙا ۽ ليفٽيننٽ جنرل امير عبدالله خان نيازي ۽ ٻنھي ڌرين جي وچ ۾ جنگبندي طئي ڪئي وئي. ٻارتي فوج ڍاڪا ۾ داخل ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستاني فوج جا 95000 فوجي ڍاڪا ۾ ٿيل ھڪ تقريب ۾ ڀارتي فوج آڏو ھٿيار ڦٽا ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. 17 ڊسمبر تي پاڪستاني صدر جنگبندي جو اعلان ڪيو. 28 ڊسمبر 1971ع تي يحي خان اقتدار ذوالفقار علي ڀٽو جي حوالي ڪيو جيڪو ملڪ جو نئون صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 ڊسمبر تي ذوالفقار علي ڀٽو جي حڪم تي شيخ مجيب الرحمان کي جيل مان ڪڍي گھر ۾ نظربند ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 23 ڊسمبر تي صدر ڀٽو پنھنجي ڏھ رڪني صدارتي ڪابينه جوڙي ين ۾ ڊاڪٽر مبشر حسن، شيخ محمد رشيد، غلام مصطفي جتوئي ۽ حفيظ پيرزادو شامل ھيا<ref name = " پاڪستان "/>. 24 ڊسمبر تي ڀٽو اوڀر پاڪستان ۾ شڪست جي جاچ لاء چيف جسٽس حمود الرحمان جي سربراھي ۾ ڪميشن جوڙي. ڪميشن جا رڪن چيف جسٽس آف پاڪستان حمود الرحمان، چيف جسٽس سنڌ بلوچستان ھاء ڪورٽ جسٽس طفيل علي عبدالرحمان ھيا جن کي ٽن مھينن ۾ رپورٽ پيش ڪرڻ لاء چيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر تي ذوالفقار علي ڀٽو پاڪستان ائٽامڪ ڪميشن کي پنھنجي ذمي ورتو<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1942ع تي تحريڪ استقلال جي ايئر مارشل اصغر خان لاھور م پريس ڪانفرنس ذريعي مارشل لا ختم ڪرڻ، مجيب الرحمان کي آزاد ڪرڻ ۽ يحي خان کي گرفتار ڪري ان خلاف کليل مقدمو ھلائڻ جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 9 جنوري 1972ع تي عوامي ليگ جي مجيب الرحمان کي آزاد ڪري پي آء اي جي جھاز م لنڊن روانو ڪيو وي<ref name = " پاڪستان "/> 26 جنوري 1972ر تي سويت يونين بنگلاديش کي تسليم ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. === ذوالفقار علي ڀٽو جو صدارتي دؤر === اقتدار جي منتقلي ۽ صدر پاڪستان ٿيڻ بعد ذوالفقار علي ڀٽو کي درپيش سڀ کان وڏو چئلينج ھڪ متفقه نئين آئين جي تشڪيل ھيو. 23 جنوري 1972 تي ليفٽيننٽ جنرل گل حسن کي ٽن سالن لاء پاڪستاني فوج جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ڪيو ويو بعد ۾ 3 مارچ 1972 تي ان سميت ايئرفورس جي ڪمانڊر ايئر مارشل رحيم خان ھٽائي انھن جي جاء تي ترتيبوار جنرل ٽڪا خان ۽ ايئر مارشل ظفر چوڌري کي مقرر ڪيو ويو. 10 مارچ تي ٽڪا خان ڊيلي ٽيليگراف کي انٽرويو ۾ ٻڌايو تہ 30000 بنگالي فوج سان مقابلي ۾ مارجي ويا ھئا ۽ ان کان وڌيڪَ انگ اکر وڌاءُ ھو. 11 اپريل تي عبوري آئين جو مسودو پارلياماني ليڊرن ۾ ورھايو ويو ۽ 17 اپريل 1972ع تي نيشنل اسيمبلي منظوري ڏني مخالف ڌر ووٽنگ ۾ شامل نه ٿي <ref name = " پاڪستان "/>. ساڳي تاريخ تي پاڪستان جي آئين جي تياري لاء قومي اسيمبلي جي 25 رڪنن جي محمود علي قصوري جي سربراهي ۾ ھائوس ڪميٽي جوڙي وئي پر بعد ۾ 4 آڪٽوبر تي قصوري اختلافن جي ڪري ان ذميواري تان استعيفا ڏئي ۽ 29 آڪٽوبر تي کيس پيپلزپارٽي مان ٻاھر ڪڍيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 21 اپريل تي صدر عبوري آئين جي توثيق ڪئي ۽ 3 سال ۽ 26 بعد مارشل لا ختم ڪئي وئي ۽ آئين جي حاڪميت جي بحالي ٿي. صدر ۽ چيف جسٽس حمود الرحمان راولپنڊي ۾ ان آئين تحت قسم کنيا<ref name = " پاڪستان "/>.25 اپريل 1972 تي پھرين مئي کي مزدورن جو ڏينھن ڪري ملھائڻ جو اعلان ڪيو ويو ۽ پھرين مئي 1972 تي پاڪستان ۾ پھريون ڀيرو اھو ڏينھن ملھايو ويو. ساڳي ڏينھن ممتاز ڀٽو، سردار عطاءُ الله خان مينگل، مولانا مفتي محمود سنڌ، بلوچستان ۽ سرحد جا وزير اعليَ مقرر ڪيا ويا جڏهن ته پنجاب لاء ملڪ معراج خالد کي نامزد ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 38 جون تي شملا سمٽ ۾ ڀٽو ۽ اندراگانڌي پنھنجن ايڊيز کان سواءِ ملاقات ڪئي. مذاڪرات جاري رھيا ۽ 3 جولاءِ تي ٻنھي شملا معاھدي تي صحيحون ڪيون. ٻنھي اڳواڻن طئي ڪيو تہ ٻنھي ملڪن جون فوجون پنھنجي پراڻي سرحدي پوزيشن تي اينديون، تڪرارن کي پرامن طريقي سان حل ڪيو ويندو، ڪشمير ڪنٽرول لائين ۾ مداخلت ۽ انحرافي نہ ڪئي ويندي، واپاري ۽ ثقافتي تعلق بحال ڪيا ويندا<ref name = " پاڪستان "/>. 7 جولاء تي سنڌ اسيمبلي سنڌي کي اردو وانگر صوبي جي سرڪاري ٻولي بڻائڻ جي منظوري ڏني جنھن تي ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ اردو جي حق ۾ پرتشدد مظاھرا شروع ٿي ويا جنھن ڪري ڪرفيو لڳائڻو پيو. ھڪ دفعو ٻيھر جنگ اخبار بم رئيس امروهي جو شعر ''اردو کا جنازہ ہے ذرا دھوم سے نکلے'' ڇاپيو ويو. فسادن ۾ پوليس جي فائرنگ چ۾ 12 ڄڻا مارجي ويا 150 زخمي ٿيا. 16 جولاءِ 1972 تي گورنر سنڌ ٽيچنگ، پروموشن اينڊ يوز آف سنڌي لينگويج بل 1972ع جي توثيق ڪئي.<ref name = " پاڪستان "/>. 8 جولاءِ 1972 ۾ حمود الرحمان واري جنگي ڪميشن جي رپورٽ تي ميمبرن سپريم ڪورٽ جي چيمبر ۾ صحيحون ڪيون ۽ 13 جولاءِ تي چيف جسٽس حمود الرحمان اھا رپورٽ صدر کي پيش ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>.14 جولاء 1972 تي نيشنل اسيمبلي شملا معاهدي جي منظوري ڏني جڏھن ته ڀارتي لوڪ سڀا ان جي توثيق پھرين آگسٽ تي ڪئي ۽ 29 آگسٽ بتي نيو دھلي ۾ ٻنھي ملڪن شملا معاهدي تي عملدرآمد واري ايگريمينٽ تي صحيحون ڪيون<ref name = " پاڪستان "/>. 27 آڪٽوبر 1972 تي جنيوا ڪنوينشن جي پاسداري ۾ پاڪستان ڀارت جي سمورن جنگي قيدين کي آزاد ڪري ڇڏيو ۽ سلسلو 27 آڪٽوبر 1973 تي مڪمل ٿيو. 6 نومبر 1972 تي ڀارت مان پاڪستاني جنگي قيدين جي واپسي شروع ٿي<ref name = " پاڪستان "/> 9 نومبر 1972 ۾ پاڪستان سيٽو مان نڪري آيو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر تي وزير قانون عبدالحفيظ پيرزادي تيار ٿيل نئين آئين جو مسودو قومي اسيمبلي ۾ پيش ڪيو ۽ 11 اپريل تي قومي اسيمبلي يڪراءِ ان کي منظور ڪيو. مخالف ڌر بائيڪاٽ ختم ڪيو اٺ تڪراري شقن ۾ ترميم ڪئي وئي. ٽن ميمبرن محمود علي قصوري، احمد رضا قصوري ۽ شاھ احمد نوراني ووٽنگ ۾ حصو نہ ورتو. 14 آگسٽ 1973ع تي نئون آئين عمل ۾ اچي ويو <ref name = " پاڪستان "/>. 30 مارچ 1973 تي حڪومت جي خلاف سازش جي الزام ۾ فوج، ايئرفورس ۽ نيوي جي 24 آفيسرن جون گرفتاريون ٿيون<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جولاء 1973 تي نيشنل آئڊنٽٽي ڪارڊ جي اسڪيم جاري ٿي جنھن تحت پھريون ڪارڊ ذوالفقار علي ڀٽو جو جاري ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 آگسٽ 1973 تي پاڪستان جي دفاع جي بجٽ ٻيڻي ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 11 آگسٽ 1973 تي چوڌري فضل الاھي ملڪ جو صدر چونڊيو ويو. ھن 139 ووٽ کنيا جڏھن ته نعپ جي اميدوار 45 ووٽ کنيا. === وزيراعظم ذوالفقار علي ڀٽو جو پارلياماني دؤر === 13 آگسٽ 1973ع تي ذوالفقار علي ڀٽو نئين آئين تحت پاڪستان جو وزيراعظم چونڊيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر 1973 تي ڪراچي ڀرسان پپري ۾ وزيراعظم ملڪ جي پھرين اسٽيل پلانٽ جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 23 فيبروري 1974 تي لاھور ۾ اسلامڪ سمٽ ڪانفرنس منعقد ٿي<ref name = " پاڪستان "/>.5 مئي 1974 تي ڀارت ائٽمي ڌماڪو ڪيو ۽ نيوڪليئر ڪلب ۾ شامل ٿي ويا<ref name = " پاڪستان "/>. 14 اپريل 1974ع تي وفاقي حڪومت بلوچستان ۾ فوجي آپريشن ختم ڪرڻ ۽ 15 مئي کان سول انتظاميه بحال ڪرڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 27 جون 1974 تي وزيراعظم ٽن ڏينهن جي دوري تي بنگلاديش روانو ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 14 آگسٽ 1974ع تي پارليامينٽ جي عمارت جو سنگ بنياد رکيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 7 سيپٽمبر 1974 تي آئين ۾ ترميم ڪري قرار ڏنو ويو ته ختم نبوت تي ايمان نہ رکندڙ مسلمان نه رھندو ۽ ختم نبوت جي خلاف تبليغ تي سزا ڏني ويندي. ان ائيني ترميم جي نتيجي ۾ احمدي جماعت يا قادياني ختم نبوت جي مطلق عقيدي کي نہ مڃڻ ڪري غير مسلم اقليت ۾ شامل ٿي ويا. 11 سيپٽمبر تي قومي اسيمبلي انھن کي باقاعده غير مسلم قرار ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 14 آڪٽوبر 1974 تي وزيراعظم پيش پوندڙ بلوچ قبيلن کي عام معافي ڏيڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 11 نومبر 1974 ۾ ايم اين اي آحمد رضا قصوري جو پيءُ نواب محمد احمد قصوري لاھور ۾ قاتلاڻي حملي ۾ گولي لڳڻ سبب فوت ٿي ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 17 جنوري 1975 تي دھشتگردي واريون خاص عدالتون قائم ڪيون ويون<ref name = " پاڪستان "/>. 8 فيبروري 1975 تي سرحد صوبي جو وزير اعلي حيات محمد شيرپائو پشاور ۾ جلسي کي خطاب ڪندي بم ڌماڪي ۾ مارجي ويو جنھن ڪري 15 فيبروري تي نيشنل عوامي پارٽي تي بندش وڌي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 1965 واري جنگ ۾ آمريڪا پاڪستان تي ھٿيارن ڏيڻ تي پابندي لڳائي ھئي جيڪا 12 فيبروري 1975 تي ختم ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. ڪراچي ۾ ٽرام سروس 20 اپريل 1885 ۾ شروع ٿي ھئي جنھن کي 30 اپريل 1975 ۾ ختم ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 27 جولاءِ 1975 ۾ اسلامي نظرياتي ڪائونسل وياج يا ربا کي ختم ڪري زڪوات متعارف ڪرڻ جي سفارش ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. 19 سيپٽمبر 1975 تي ايئرپورٽ سڪيورٽي فورس قائم ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 31 آڪٽوبر 1975 تي سپريم ڪورٽ نعپ کي پاڪستان جي وجود جي خلاف ھجڻ ڪري ٽوڙي ختم ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن بعد نيشنل ڊيموڪريٽڪ پارٽي قائم ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1976 تي بلوچستان اسيمبلي کي معطل ڪري بلوچستان ۾ وفاقي راڄ قائم ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 3 جنوري 1976 تي وزيراعظم ڪراچي کي ميٽروپوليٽن جو درجو ڏنو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 6 فيبروري 1976 تي جنرل ضياءَ الحق کي نئون آرمي چيف مقرر ڪيو ويو جنھن پھرين مارچ تي جنرل ٽڪا خان کان چارج ورتي<ref name = " پاڪستان "/>. 23 مارچ 1976ع ۾ وزيراعظم اسلام آباد ۾ سپريم ڪورٽ جي موجوده عمارت جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. 24 جنوري 1976ع ۾ لاھور امرتسر ٽرين سروس جي شروعات لاء نيودھلي ۾ معاھدو ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 5 آگسٽ 1976 تي وزيراعظم پورٽ قاسم جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 آڪٽوبر 1976 تي يونائيٽيڊ اسٽيٽس فرانس کان پاڪستان کي نيوڪليئر پلانٽ نہ ڏيڻ جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 12 آڪٽوبر 1976 تي سعودي بادشاھ خالد بن عبدالعزيز اسلام آباد ۾ شاھ فضل مسجد جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. وزيراعظم سرڪاري ملازمن جي رٽائرمينٽ جي عمر وڌائي 60 سال ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. 20 ڊسمبر 1976 تي پي ٽي وي جي رنگين نشريات جي شروعات ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. 7 جنوري 1977 تي حڪومت عام چونڊن لاء 7 مارچ جي تاريخ جو اعلان ڪيو ۽ پھرين جولاء کان جمعو عام موڪل جو ڏينهن بڻايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 18 جنوري تي صدر قومي اسيمبلي ٽوڙي ڇڏي<ref name = " پاڪستان "/>. 11 جنوري تي ڀٽو جي پيپلز پارٽي سان مقابلي لاءِ پاڪستان نيشنل الائنس جو قيام ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 12 جنوري تي پاڪستان ماتا کان پاڪ ملڪن ۾ شامل ٿي ويو<ref name = " پاڪستان "/>. ڀٽو کي اليڪشن ڪميشن بغير مقابلي جي چونڊيل قرار ڏنو. مخالف اميدوار جماعت اسلامي سنڌ جي امير مولانا جان محمد عباسي ان فيصلي خلاف اليڪشن ڪميشن ۾ 25 جنوري تي اپيل داخل ڪئي وئي تہ کيس اغوا ڪيو ويو ھو جيڪا 13 فيبروري تي اغوا جي ثبوت نہ ھجڻ ڪري رد ڪئي وئي. پھرين مارچ تي پي اين اي جي سڏ تي پوري ملڪ ۾ ھڙتال ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 7 مارچ 1977 تي عام چونڊون ٿيون جن ۾ ڪل 200 سيٽن مان پيپلزپارٽي 155 سيٽون، پي اين اي 35 سيٽون کٽيون. پي اين اي اڳواٽ رٿيل ڌانڌلي جو الزام لڳايو<ref name = " پاڪستان "/>. 10 مارچ تي صوبائي اسيمبلين جي چونڊ ٿي جنھن جو پي اين اي بائڪاٽ ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 26 مارچ تي قومي اسيمبلي ۾ ميمبرن قسم کنيو پر پي اين اي بائيڪاٽ ڪيو ۽ ملڪ ۾ ھڙتال جو سڏ ڏنو.28 مارچ تي ڀٽو ٻيھر وزيراعظم چونڊجي آيو<ref name = " پاڪستان "/>. 15 اپريل تي ڀٽو لاھور ۾ مولانا مودودي سان ملاقات ڪئي جنھن کانئس استعفي ڏيڻ جو مشورو ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 اپريل 1977 تي ڪراچي ، لاھور، حيدرآباد ۾ مارشل لا ۽ راولپنڊي ب۾ ڪرفيو لاڳو ڪيو ويو.28 اپريل 1977 ۾ پارليامينٽ جي گڏيل اجلاس ۾ خطاب ڪندي وزيراعظم يونائيٽيڊ اسٽيٽس تي الزام لڳايو تہ پاڪستان ۾ سياسي بحران جي پٺيان ان جو ھٿ آھي<ref name = " پاڪستان "/>. 7 جون تي لاھور ھاء ڪورٽ ڪراچي، لاھور ۽ حيدرآباد ۾ مارشل لا ختم ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 15 جون 1977 تي مذاڪرات بعد حڪومت ۽ پي اين اي ۾ معاملا طئي ٿي ويا. حڪومت ٻيھر چونڊون ڪرائڻ تي راضي ٿي وئي. 3 جولاءِ تي ڀٽو اعلان ڪيو تہ معاھدو ٿي چڪو آهي رڳو صحيحون ٿيڻيون آهن آھن پر اصغر خان پڌرائي ڪئي تہ پي اين اي جي ڪائونسل منظور ناھي ڪيو. 5 جولاء 1977 تي جنرل ضياءُ الحق فوجي بغاوت ڪري مارشل لا لاڳو ڪئي، ڀٽو ۽ ٻيا سياستدان گرفتار ڪيا ويا، آئين کي جزوي طور تي معطل ڪيو ويو ۽ صدر فضل الاهي کي برقرار رکيو ويو ۽ ٽن مھينن ۾ چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو ويو. سياسي سرگرمين تي بندش وڌي وئي. چئن ماڻھن تي مشتمل فوجي ڪائونسل قائم ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. === ٻين مارشلا === 5 جولاءِ 1977 تي ملڪ م چيف آف آرمي اسٽاف [[جنرل ضياءَ الحق]] فوجي بغاوت ذريعي ڀٽو سرڪار کي معزول ڪري اقتدار تي قبضو ڪي، ۽ پوء ملڪ جو صدر بڻجي ويو. ذولفقار علي ڀٽو تي ھڪ سياسي اڳواڻ جي پيء جي قتل جي جاچ ۾ شامل ڪري گرفتار ڪري ان تي [[لاھور ھاء ڪورٽ]] م خون جو مقدمو ھلايو ويو جنھن م کيس موت جي سزا ڏني وئي ۽ ان جي سپريم ڪورٽ م اپيل پڻ رد ٿي وئ. اھڙي طرح ذولفقار علي ڀٽو کي ڦاسي ڏني وئي. ملڪ ۾ پرويژنل ڪانسٽيٽيوشنل آرڊر يا پي سي او جي نالي سان عبوري آئين ڏئي سياسي نظام ھلايو ويو. 1985 م [[پاڪستان ۾ ريفرينڊم، 1985|ريفرينڊم]] ڪرايو ويو جنھن تحت جنرل ضياءَ الحق ملڪ جو صدر برقرار رھڻ جو حق حاصل ڪيو ۽ ائين ۾ ھڪ وڏي ترميم ڪئي جيڪا اٺين ترميم جي نالي سان مشھور ٿي. جنھن تحت ملڪ جو نظام نيم پارلياماني ۽ نيم صدارتي ٿي ويو ء صدر کي بي پناھ اختيار ڏنا ويا. ملڪ م غيرجمائتي بنيادن تي چونڊون پڻ ڪرايون ويون. اھڙي طرح 24 مارچ 1985 تي [[محمد خان جوڻيجو]] ملڪ جو ڏھون وزيراعظم ٿيو. 1973 جي آئين کي نئين ترميم سان بحال ڪيو ويو. 1987 ۾ [[اوجڙي ڪيمپ وارو واقعو]] ٿيو جنھن جي جاچ واري معاملي تي اختلاف سبب 29 مئي 1988 تي جنرلل ضياءَ الحق محمد خان جوڻيجو جي حڪومت سميت سڀ صوبائي حڪومتون برطرف ڪري سڀ قومي ۽ صوبائي اسيمبليون ٽوڙي ملڪ م جماعتن بنيادن تي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو. آگسٽ 1988 ۾ جنرل ضياءَ الحق پنھنجي لڳ ڀڳ سموري فوجي قيادت سميت [[بھاولپور وارو سانحو، 1988|سي 130 جھاز جي حادٽي]] م بھاولپور ڀرسان مارجي ويو. سينيٽ چيئرمين [[غلام اسحاق خان]] ملڪ جو صدر ٿيو.۽ [[جنرل مرزا اسلم بيگ]] چيف آف آرمي اسٽاف مقرر ٿيو.<br> جنرل ضياءَ الحق اسلامي ضابطا متعارف ڪرايا جن ۾ [[زڪوات]] واري ٽيڪس، شريعت ڪورٽون، اسلامي سزائن جو نفاذ، بينڪن مان وياج جو جزوي خاتمو، تعليمي نصاب کي اسلامي بڻائڻ لاءِ نظرثانيون شامل ھيا<ref name = " اسلام "/>. 1980 واري ڏهاڪي م پاڪستان يونائيٽيڊ اسٽيٽس ۽ ٻين ملڪن سان سان سھڪار ڪندي افغانستان تي 1978ع کان قابض سوويت فوج جي خلاف افغان مجاهدن جي گوريلا جنگ ۾ مدد ڪئي. لکين افغاني پنھنجي سرزمين تي تڪليفن سبب پاڪستان ۾ پناهگير ٿي آيا ۽ پاڪستان ۾ انھن جون پناهگير ڪيمپون ويڙھاڪن جي ڀرتي جي لاء زرخيز زمين بڻجي ويون<ref name = " اسلام "/>. === 1988 کان 1998 تائين جمھوري دور === 2 ڊسمبر 1988 تي [[بينظير ڀٽو]] ملڪ جي يارھين وزيراعظم ٿي. 6 آگسٽ 1990 تي صدر غلام اسحاق بينظير ڀٽو جي حڪومت ڪرپشن جي الزامن تي برطرف ڪري اسيمبليون ٽوڙي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو. اھڙي طرح چونڊن م 6 نومبر 1990 تي [[ميان نواز شريف]] ملڪ جو ٻارھون وزيراعظم ٿيو. 1993ع ۾ ميان نوازشريف جي حڪومت کي صدر غلام اسحاق برطرف ڪري اسيمبليون ٽوڙي نئين چونڊن جو اعلان ڪيو پر سپريم ڪورٽ ان قدم کي ڪالعدم قرار ڏئي حڪومت بحال ڪئي پر پوء ٻنھي 18 جولاء 1993ع تي نوازشريف ۽ غلام اسحاق خان پنھنجن عھدن تان استعيفا ڏئي. اليڪشن ٿيڻ بعد 18 آڪٽوبر 1993تي بينظير ڀٽو ملڪ جي تيرھين وزيراعظم ٿي ۽ پوء [[فاروق لغاري]] ملڪ جو صدر ٿيو. 5 نومبر 1996 تي ڪرپشن جي الزامن تي صدر فاروق لغاري بينظير ڀٽو جي حڪومت برطرف ڪري سموريون اسيمبليون ٽوڙي نئين اليڪشن جو اعلان ڪيو. 17 فيبروري 1997ع تي ميان نواز شريف ملڪ جو چوڏھون وزيراعظم ٿيو === ٽين مارشلا === 12 آڪٽوبر 1999 تي چيف آف آرمي اسٽاف [[پرويز مشرف|جنرل پرويز مشرف]] فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تي قبضو ڪري کيس برطرف ڪري آئين کي معطل ڪندي مارشل لا لاڳو ڪئي. 2002 ۾ چونڊون ٿيون ۽ 22 نومبر 2002 تي [[ظفر الله خان جمالي|ظفرالله جمالي]] ملڪ جو پندرھون وزيراعظم ٿيو جيڪو 26 جون 2004 تائين رھيو. کانئس استعيفا ورتي وئي ۽ 26 آگسٽ 2004 تائين [[چوڌري شجاعت]] ملڪ جو سورھون وزيراعظم رھيو. 28 آگسٽ 2004 کان 15 نومبر 2007 تائين پرويز مشرف جي رضامندي سان [[شوڪت عزيز]] ملڪ جو سترھون وزيراعظم رھيو. جنھن بعد نگران حڪومت م 27 ڊسمبر 2007 تي بينظير ڀٽو کي راولپنڊي م قاتلاڻي حملي ۾ شھيد ڪيو ويو<br> پاڪستاني [[انٽر سروس انٽيليجنس]] بنيادپرست اسلامي تنظيم طالبان جي مدد ڪئي جنھن تقريبن سموري افغانستان تي 1996ع کان 2001ع تائين حڪمراني قائم ڪئي. 2001 کان پاڪستاني حڪومت دھشتگردي جي خلاف ۽ افغانستان چ۾ طالبان ۽ القائده جي خلاف فوجي ڪارروائي ۾ يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي مدد ڪئي<ref name = "اسلام "/>. === 2008 کان جمھوري دؤر === ملڪ ۾ 2008 ۾ عام چونڊون ٿيون. [[يوسف رضا گيلاني]] ملڪ جو ارڙھون وزيراعظم ٿيو ۽ جنرل پرويز مشرف فوج جو عھدو ڇڏڻ بعد صدرات جو عھدو بہ ڇڏيو ء [[آصف علي زرداري]] ملڪ جو صدر ٿيو. آئين م ترميم ڪري صدر جا اختيار ختم ڪري وزيراعظم جا اصل اختيار بحال ڪري ان کي حقيقي چيف ايگزيڪيوٽو بڻايو ويو. 26 آڪٽوبر 2012 تي ڪورٽ جي فيصلي تي نا اھل ٿي وڃڻ ڪري يوسف رضا گيلاني فارغ ٿي ويو ۽ [[راجا پرويز اشرف]] ملڪ جو اوڻويھون وزيراعظم ٿيو جيڪو 24 مارچ 2013 تائين رھيو ۽ پاڪستان جي ان قومي اسيمبلي ملڪ ٺھڻ بعد پھريون دفعو پنھنجو آئيني مدو پورو ڪيو. نئين چونڊن بعد 5 جون 2013 تي ميان محمد نوازشريف ملڪ جو ويھون وزيراعظم ٿيو . 28 جولاءِ 2017 عدالت کيس نااهل قرار ڏنو جنھن ڪري عھدي تان معزول ٿي ويو ۽ سندس پارٽي جو [[شاھد خاقان عباسي]] ملڪ جو ايڪويھون وزيراعظم تيو ۽ 31 مئي 2018 تي قومي اسيمبلي جي مدي پوري ٿيڻ تائين ان عھدي تي رھيو جنھن کان پوءِ عام چونڊون ٿيون ۽ تحريڪ انصاف جو [[عمران خان]] 18 آگسٽ 2018 تي ملڪ جو ٻاويھون وزيراعظم ٿيو. == جاگرافي == [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ واقع ھن ملڪ جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[ڀارت|انڊيا]]، اولھه ۾ [[ايران]] ۽ [[افغانستان]] ۽ اتر ۾ [[چين]] واقع آهن.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جي بين الاقوامي سرحد جي ڊيگھ 7,257 ڪلوميٽر آهي جنھن مان 2,670 ڪلوميٽر افغانستان سان، 438 ڪلوميٽر چين سان، 3,190 ڪلوميٽر انڊيا سان ۽ 959 ڪلوميٽر ايران سان ملي ٿيون.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جي سمنڊ سان ملندڙ حد 1,046 ڪلوميٽر آهي. پاڪستان جي سمنڊ جي پاڻي ۽ فضائي اسپيس جي حد ان جي ڪناري جي حد کان سمنڊ طرف 12 [[ناٽيڪل ميل]] تائين آهي، جنھن کان علاوه اڳتي وڌيڪ 200 ناٽيڪل ميلن تائين ملڪ جو معاشي زون آھي جتي کنڊ جي حد ھوندي آھي.<ref name="سي آء اي"/> ان جو جاگرافيائي مقام 00 °30 اتر ۽ °70 00 اوڀر آھي.<ref name="سي آء اي"/> ان جي ڪل پکيڙ 8,80,940 چورس ڪلوميٽر آھي.<ref name="area_from_factbook">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html World Factbook]. Retrieved 3 November 2006. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |date=24 May 2020 }}</ref> (آزاد ڪشمير ۽ گلگت بلتستان کان سواءِ) ان جي ڪل پکيڙ 7,96,095 چورس ڪلوميٽر آهي جنھن مان 7,70,875 چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 25,220 چورس ڪلوميٽر پاڻي اٿس. ايراضي م دنيا جو ملڪن م 37ھين نمبر تي آهي.<ref name="سي آء اي ">- https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |date=2020-05-24 }} -</ref> جنھن جو 24 سيڪڙو علائقو زرعي آھي جنھن مان وري 40 سيڪڙو پوک جي قابل، 13 سيڪڙو پوک ھيٺ، 20 سيڪڙو بيڪار ۽ 3 سيڪڙو ٻيلا آهن. پاڪستان ۾ ٽي بندرگاھون آهن جن جا نالا ڪراچي پورٽ، بن قاسم پورٽ ۽ گوادر پورٽ آھن. ملڪ جي [[ٽوپوگرافي]] مطابق ملڪ ٽن مختلف جاگرافيائي خطن ۾ ورھايل آھي جن ۾ شامل آهن؛<ref name="سي آء اي"/> اتريان مٺاھان ميدان؛ سنڌو ندي جي ٻنھي پاسن وارو وچيون ۽ ملڪ جي اوڀر وارو ميداني علائقو؛ ۽ ملڪ جي ڏکڻ ۽ اولھه پاسي واري بلوچستان جي زمين. ملڪ جي سراسري بلندي سطح سمنڊ کان 900 ميٽر آهي.<ref name="سي آء اي"/> سڀ کان ھيٺاھون مقام عربي سمنڊ جي سطح آھي جيڪا زيرو ميٽر آهي.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جو بلند ترين مقام گاڊون آسٽن جبل جي چوٽي ڪي-2 اھي جيڪا سمنڊ جي سطح کان 8,611 ميٽر بلند آھي.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جي قدرتي وسيلن ۾ شامل آهن: زرخيز زمين، وڏي پيماني تي مليل قدرتي گئس جا ذخيرا، محدود پيٽروليم، گھٽ معيار وارا ڪوئلي جا ذخيرا، ڪچو لوھه، ٽامو، لوڻ ۽ لائيم اسٽون.<ref name="سي آء اي"/> 2011ع جي تخميني مطابق ھن ملڪ جي زمين جو 35.2 سيڪڙو زرعي زمين تي مشتمل آهي جنھن مان 27.6 سيڪڙو پوکي لائق آھي. 1.1 سيڪڙو زمين تي مستقل فصل پوکيا ويندا آهن ۽ 6.5 سيڪڙو زمين تي چراگاھون آھن.<ref name="سي آء اي"/> 2011ع جي تخميني مطابق زرعي زمين کان سواءِ 2.1 سيڪڙو زمين تي ٻيلا واقع آھن ۽ ملڪ جي باقي غير زرعي زمين 62.7 سيڪڙو آهي جنھن ۾ جبل، ريگستان ء ٻي غير زرعي زمين شامل آهي.<ref name="سي آء اي"/> 2012ع جي تخميني مطابق ملڪ جي آبپاشي واري زمين 2,02,000 چورس ڪلوميٽر تي مشتمل آهي.<ref name="سي آء اي"/> ارضياتي طور پاڪستان کي هيٺين ٽن خطن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # جابلو علائقو # ميداني علائقو # مٿانهون پٽ ===جابلو علائقو=== پاڪستان جي اتر ۽ اولهه ۾ [[جابلو علائقو]] آهي. هن ۾ اتر وارا جبل، [[هماليہ]] جون شاخون آهن، جن جون قطارون ديوارن وانگر هڪٻئي پٺيان بيٺل آهن. انهن ۾ [[چترال]] ۽ [[مري|مريءَ]] جا پهاڙ، [[ڪاغان وادي]] ۽ قبائلي علائقن جا پهاڙ شامل آهن. انهن جبلن مان هماليه جبل جي سراسري اوچائي 20 هزار فوٽ آهن، جنهنڪري اُن جون چوٽيون سدائين برف سان ڍڪيل رهنديون آهن، [[گلگت]] جي ويجهو [[نانگا پربت]] جي چوٽي 26 هزار فوٽ اچي آهي ۽ [[قراقرم]] جابلو قطار ۾ [[ڪي-2|K-2]] جي پهاڙي 8,611 ميٽر اچي آهي، جتي وسيع برف موجود رهندي آهي. اتر-اولهه واريءَ سرحد تي [[هندوڪش]] جبل پکڙيل آهي، جنهن جي چوٽي ([[ترچ مير]]) 25,353 فوٽ آهي. پهاڙي لڪن جهڙوڪ: [[بابُوسر]]، [[دره خنجراب]] ۽ [[لواري]] وغيره بہ گهڻو ڪري برف سان ڍڪيل هوندا آهن، گرمين ۾ برف ڳرڻ کان پوءِ ئي آمدرفت ٿيندي آهي. {{Multiple image | align = left | direction = vertical | width = 200 | image1 = K2 2006b.jpg | caption1 = زمين تي ٻيون نمبر اوچي جابلو چوٽي [[ڪي-2]] پاڪستان ۾ واقع آهي. | image2 = Katpana Desert (Cold Desert) - Road view.jpg | caption2 = دنيا جي سڀ کان اوچي ٿڌي رڻپٽ (Cold Desert)جو نالو [[ڪٽپانہ]] آھي ۽ اھو [[اسڪردو]]،پاڪستان ۾ واقع آهي. | image3 = Nanga Parbat The Killer Mountain.jpg | caption3 = زمين جو نائون نمبر وڏو جبل [[نانگا پربت]]پاڪستان۾واقع آهي. | image4 = Deosai "The Land of Giants".jpg | caption4 = ديوسائي يا ديون جي سرزمين دنيا جو ٻيو نمبر اوچو الپائين ميداني خطو پاڪستان ۾ آهي جتي نيشنل پارڪ پڻ آھي.آھي . }} هماليه جبل، جيڪي صديون کان ڏکڻ ايشيا ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ قدرتي ۽ ثقافتي حدبندي رهيا آهن، برصغير جي اترئين قدرتي ديوار بڻجن ٿا. انهن جا اولهه وارا سلسلا پاڪستان جي سڄي اترئين ڇيڙي تي پکڙيل آهن ۽ لڳ ڀڳ 200 ميل (320 ڪلوميٽر) اندر ملڪ تائين پکڙجن ٿا. ڪشمير ۽ اتر پاڪستان ۾ پکڙيل اولهه هماليه نظام ٽن الڳ جابلو سلسلن ۾ ورهائجي ٿو، جيڪي ڏکڻ کان اتر طرف ترتيبوار پير پنجال، زنسڪار ۽ لداخ سلسلا آهن<ref name=" برٽانيڪا "/>. انهن کان وڌيڪ اتر ۾ قراقرم سلسلو واقع آهي، جيڪو هماليه کان الڳ پر ان سان ڳنڍيل هڪ جدا جابلث نظام آهي. اهي جابلو سلسلا سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 13,000 فوٽ (4,000 ميٽر) کان وٺي 19,500 فوٽ (6,000 ميٽر) کان به وڌيڪ اوچائيءَ تائين پهچن ٿا. هن علائقي جون چار چوٽيون 26,000 فوٽ (8,000 ميٽر) کان مٿي آهن، جڏهن ته ڪيترائي جبل 15,000 فوٽ (4,500 ميٽر) کان وڌيڪ اوچا آهن. انهن مان نمايان چوٽين ۾ نانگا پربت (26,660 فوٽ / 8,126 ميٽر) ۽ ڪي ٽو، جيڪو گوڊون آسٽن جي نالي سان به سڃاتو وڃي ٿو (28,251 فوٽ / 8,611 ميٽر)، شامل آهن، جيڪي گلگت-بلتستان ۾ واقع آهن<ref name=" برٽانيڪا "/>. ملڪ جا اتر ۽ اولهه وارا علائقا گهڻي ڀاڱي زلزلي واري سرگرميءَ جي اثر هيٺ رهن ٿا، جيڪا جغرافيائي طور نوجوان جبلستاني نظام جو قدرتي نتيجو آهي. سڄي علائقي ۾ معمولي زميني جهٽڪا عام آهن. تنهن هوندي به، ڪيترائي زلزلا انتهائي شديد ۽ تباهه ڪن ثابت ٿيا آهن، جنهن جو هڪ وڏو سبب عمارتن جي ناقص تعمير آهي، جڏهن ته جبلستاني علائقن ۾ گهڻيون آباديون انتهائي اوچين ۽ خطري واري جڳهن تي قائم آهن<ref name=" برٽانيڪا"/>. تاريخي طور پاڪستان ۾ تازن دور جا وڏا ۽ تباهه ڪندڙ زلزلا 1935ع، 1945ع، 1974ع ۽ 2005ع ۾ آيا آهن. انهن مان آخري ٻه زلزلا ملڪ جي انتهائي اترئين علائقن ۾ پيش آيا. 2005ع وارو زلزلو، جيڪو ان وقت جي اتر اولهه سرحدي صوبي (هاڻوڪي خيبر پختونخوا) ۽ آزاد ڪشمير جي جبلستاني سرحدي علائقي ۾ مرڪوز هو، اندازاً 80 هزار کان 90 هزار ماڻهن جي حياتيون ڳڙڪائي ويو ۽ سڄي علائقي کي مڪمل طور تي تباهه ڪري ڇڏيو<ref name=" برٽانيڪا"/>. ===ميداني علائقو=== پاڪستان جو تقريباً اوڀر وارو حصو ميداني آهي. ان کي [[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] چوندا آهن، ڇوتہ [[سنڌو درياھه]] ۽ ان جون ڀرتي ڪندڙ شاخون: [[ڪابل ندي]]، [[جهلم ندي]]، [[ستلج ندي]]، [[راوي ندي]]، [[بياس ندي]] ۽ [[چناب ندي]] آهن. سنڌو درياهه وارو علائقو وسيع ميدان آهي، جيڪو [[ڪشمير]] کان وٺي [[عربي سمنڊ]] تائين پکڙيل آهي، اُن جا ٻه حصا آهن: # '''سنڌوءَ جو مٿيون حصو''' هن حصي ۾ [[پنجاب]] ۽ [[بهاولپور]] جا علائقا شامل آهن. هتي جي زمين زرخيز آهي، ڇو تہ هتي نهرن جو ڄار وڇايل آهي. بهاولپور واري خطي ۾، اوڀر طرف جيڪو حصو خشڪ آهي، ان کي [[چولستان]] چوندا آهن. # '''سنڌوءَ جو هيٺاهون ميدان''' هن حصي ۾ سنڌو درياهه جو پيٽ وڌيڪ ويڪرو آهي. اُن کان سواءِ برسات جي اڻاٺ سبب ڪجهه زمين ريگستان بنجي وئي، انهيءَ کي آباد ڪرڻ لاءِ [[گڊو بئراج|گڊو]]، [[سکر]] ۽ [[ڪوٽڙي|ڪوٽڙيءَ]] وٽان [[بئراج]] ٺاهي، ڪيتريون ئي شاخون ڪڍيون ويون آهن. سنڌو درياهه جي ميداني علائقي هڪ وسيع ۽ انتهائي زرخيز زميني پٽي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 200 هزار چورس ميل (518 هزار چورس ڪلوميٽر) ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن ميدان جي ڍلان اتر ۾ هماليه جبلن جي پيرن کان شروع ٿي ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ تائين آهستي آهستي لهندي وڃي ٿي. هن ڍلان جو سراسري ڍنگ في ميل لڳ ڀڳ هڪ فوٽ (هر 5 ڪلوميٽرن تي لڳ ڀڳ هڪ ميٽر) کان وڌيڪ ناهي. ننڍڙي سطحي اڻبرابري (مايڪرو ريليف) کان سواءِ، هي ميدان مجموعي طور هموار ۽ بنا نمايان قدرتي نشانين جي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. جغرافيائي بناوت جي فرق جي بنياد تي، سنڌو ميدان کي ٻه حصا ڪيو وڃي ٿو: مٿيون سنڌو ميدان ۽ هيٺيون سنڌو ميدان. مٿيون سنڌو ميدان سنڌو درياهه ۽ ان جي اهم معاون درياهن—جهلم، چناب، راوي، بياس ۽ ستلج—ذريعي سيراب ٿئي ٿو. اهي درياهه پنجاب صوبي ۾ وچ وارن علائقن (interfluves) جو هڪ منظم نظام ٺاهين ٿا، جيڪي مقامي طور دوآب سڏجن ٿا. “پنجاب” جو نالو به فارسي لفظ پنج آب مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب آهي “پنج درياهه”، جيڪو هن علائقي جي هائيڊروگرافيءَ جي سڃاڻپ آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. هيٺئين سنڌو ميدان ۾ سنڌو درياهه نائلي نوعيت (Nilotic character) رکي ٿو، يعني اهو هڪ وڏو واحد درياهه طور وهي ٿو، جنهن ۾ ڪا به اهم معاون شاخ شامل نه ٿئي ٿي. ميدان مٺن ڪوٽ جي ويجهو تنگ ٿي هڪ قدرتي لنگهه (corridor) جي صورت اختيار ڪري ٿو، جتي سليمان جبلستان ميدان جي ويجهو اچي ٿو ۽ سنڌو درياهه پنهنجي آخري وڏي معاون، پنجند درياهه، سان ملي ٿو، جيڪو پاڻ پنجاب جي پنجن درياهن جي گڏجڻ سان ٺهي ٿو. هي علائقو، خاص طور سنڌو درياهه جي ڪنارن سان لڳ ڀڳ، بار بار ٻوڏن جي مسئلي کي منهن ڏئي ٿو. اهي ٻوڏون گهڻو ڪري جولاءِ ۽ آگسٽ جي مهينن ۾ ٿيندڙ تيز برساتن جو نتيجو هونديون آهن، جيڪي ميداني علائقن لاءِ هڪ دائمي قدرتي خطرو بڻيل آهن<ref name=" برٽانيڪا"/>. ===مٿانهون پٽ=== هن علائقي جا ٻه حصا آهن؛ # [[پوٽوهار]]، جهلم درياء جي ڪناري سان، ٻه هزار فوٽ اوچو جابلو لوڻ ([[سينڌي لوڻ]]) جو پهاڙي سلسلو الهندي طرف هليو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر هنڌ [[لوڻ]] جون ڇپون ملن ٿيون. اهو سڄو علائقو باراني آهي. ان ۾ [[تيل|معدني تيل]]، [[ڪوئلو]] ۽ ٻي معدنيات جا ذخيرا موجود آهن. سالٽ رينج يا ڪوہ نمڪ، [[جهلم ندي|جهلم نديءَ]] جي الهندي ڪناري سان لڳو لڳ ڏکڻ اولهه طرف [[سنڌو درياهه]] تائين پکڙيل آهي. ان سلسلي جي اوچائي لڳ ڀڳ ست سؤ ميٽر ٿيندي. ڪوهستان لوڻ ۽ اتر اولهه وارن جبلن وچ ۾ [[پوٽوهار]] جو مٿانهون پٽ آهي. ان ۾ [[اٽڪ]]، [[راولپنڊي]] (خاص ڪري ڪوهه مري ۽ ڪهوٽا جا علائقا) ۽ [[جهلم ضلعو]] شامل آهن. # [[ڪوھ سليمان|سليمان جبل]] ۽ [[کيرٿر جبل]] جي الهندي ۾ بلوچستان نهايت مٿانهون علائقو آهي، جنهن جي اوچائي 600 کان 900 ميٽر ٿيندي. هتي جي هوا نهايت خشڪ آهي ۽ برسات نه پوڻ ڪري سبب صوبي جي گهڻي ايراضي غيرآباد آهي. وچ ۾ لوڻ واري پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي، اترئين حصي ۾ [[ڪروميم]] جا ذخيرا ملن ٿا. ===آبھوا=== [[فائل:Pakistan map of Köppen climate classification.svg|thumb|280px| پاڪستان جي [[ڪوپن ڪلائيميٽ]] جي درجہ بندي]] ھن ملڪ جي موسم گھڻي ڀاڱي گرم رھندي آھي. ريگستاني علائقن ۾ خشڪ، ملڪ جي اتر-اولھ پاسي [[ٽيمپريٽ]]، اتر ۾ آرڪٽڪ ھوندي آھي.<ref name="سي آء اي"/> پاڪستان پُوري پُني ڪمر بند ۾ اچي ٿو. پاڪستان جو گهڻو حصو [[سمنڊ]] کان پري آهي ۽ اتر ۾ اچا [[جبل]] اٿس. اهوئي سبب آهي، جو هتان جي آبهوا مجموعي طور خشڪ ۽ گرم آهي. گرميءَ جي موسم ۾ پاڪستان جو گرمي پد سڀ کان وڌيڪ [[سبي]]، [[جيڪب آباد]]، [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۽ [[نوابشاھ]] ۾ آهي. تازو جون 2010ع ۾ [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] واري علائقي۾ گرمي پد °54 سينٽي گريڊ تائين وڃي پهتو هو، جيڪو پاڪستان جي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد رڪارڊ ٿيو. ان کان اڳ سبي، جيڪب آباد، سکر ۽ نوابشاھ ۾ وڌ کان وڌ °51 سينٽي گريڊ تائين گرمي پد مختلف وقتن تي رڪارڊ ٿيو، جڏهن تہ [[سيارو|سياري]] ۾ پاڪستان ۾ سخت سيءُ ٿئي ٿو. پاڪستان ۾ [[برسات]] تمام گهٽ پوندي آهي. بلوچستان ۽ سنڌ ۾ سراسري 5 انچ برسات پوندي آهي. پاڪستان جي آبهوا جو سڀ کان نمايان ۽ وسيع پهلو [[خشڪ موسم|خشڪي]] (aridity) آهي، جڏهن ⁠تہ ان جي برِاعظمي (continental) نوعيت گرمي پد جي انتهائن مان چٽي طرح ظاهر ٿئي ٿي. پاڪستان برساتي مون سون نظام جي ڪناري تي واقع آهي، جيڪو سالياني طور سوڪھڙي ۽ وسڪاري دورن تي مشتمل هوندو آهي. ملڪ ۾ ورکا عام طور بيقاعده (غير يقيني) هوندي آهي ۽ ان جي مقدار ۾ سالياني لحاظ کان گهڻي تبديلي ايندي رهي ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. [[مون سون]] جون وسڪاري هوائون، جن جون حدون هر سال بدلجنديون رهن ٿيون، وقفي وقفي سان ملڪ ۾ داخل ٿين ٿيون، ۽ اڪثر نمي اونهاري جي موسم دوران حاصل ٿئي ٿي. [[عربي سمنڊ]] مان ايندڙ طوفاني هوائون ساحلي علائقن ۾ برسات جو سبب بڻجن ٿيون، پر انهن جي شدت ۽ نوعيت پڻ غير مستقل هوندي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. مون سون جي [[برسات]] جي اثرائتيت گهٽ سمجهي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ ⁠تہ اها بنيادي طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين محدود رهندي آهي، جڏهن گرمي پد تمام گهڻو هوندو آهي ۽ پاڻي جو وڏو حصو بخارات ذريعي ضايع ٿي ويندو آهي. اتر ۾، [[پشاور]] ۾ سالياني سراسري [[برسات|ورکا]] لڳ ڀڳ 13 انچ (330 ملي ميٽر) آهي، جڏهن⁠تہ [[راولپنڊي]] ۾ اها مقدار وڌي 37 انچ (950 ملي ميٽر) تائين پهچي ٿي. [[پاڪستان جا ميداني علائقا|ميداني علائقن]] ۾ ورکا اڃا به گهٽ ۽ وڌيڪ غير يقيني هوندي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. پاڪستان جي [[برِاعظمي آبهوا]] جي هڪ اهم خصوصيت موسمي ۽ روزاني بنيادن تي گرمي پد ۾ انتهائي فرق آهي. اتر ۾ بلند جبلن ۽ برف سان ڍڪيل علائقن ۾ اوچائي آبهوا کي ٿڌو بڻائي ٿي، جڏهن⁠تہ [[بلوچستان جو پليٽو|بلوچستان جي پليٽو]] تي گرمي پد ڪجهه وڌيڪ رهندو آهي. ساحلي پٽيءَ ۾ [[سمنڊ جي هوا]] (sea breezes) آبهوا کي معتدل بڻائي ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. ملڪ جي باقي حصن ۾، خاص طور ميداني علائقن ۾، اونهاري دوران گرمي پد انتهائي بلند ٿي ويندو آهي. جون مهيني ۾ ميداني علائقن جو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ 100 ڊگري فارن هائيٽ (38 ڊگري سينٽي گريڊ) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ وڌ ۾ وڌ گرمي پد 117 ڊگري فارن هائيٽ (47 ڊگري سينٽي گريڊ) کان به مٿي ٿي سگهي ٿو. [[سنڌ]] جي شهر [[جيڪب آباد]] ۾ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 127 ڊگري فارن هائيٽ (53 ڊگري سينٽي گريڊ) رڪارڊ ڪيو ويو آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. اونهاري ۾ ميداني علائقن تي ڏينهن دوران گرم ۽ خشڪ هوائون، جن کي لوُو چيو وڃي ٿو، وهنديون آهن. وڻ گهڻي [[نمي]] وڃائڻ کان بچڻ لاءِ پنهنجا پن ڇڏي ڏين ٿا. هي خشڪ ۽ سخت گرمي ڪڏهن ڪڏهن مٽيءَ جي طوفانن ۽ گجگوڙ سان گڏ برساتن سبب عارضي طور گهٽجي وڃي ٿي، جنهن سان گرمي پد ۾ ٿوري رعايت اچي ٿي. شام جو موسم نسبتاً ٿڌي ٿيندي آهي، ۽ ڏينهن ۽ رات جي گرمي پد ۾ فرق ڪڏهن ڪڏهن 20 کان 30 ڊگري فارن هائيٽ (11 کان 17 ڊگري سينٽي گريڊ) تائين پهچي ويندو آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. سياري جي موسم ٿڌي هوندي آهي، ۽ جنوري مهيني ۾ گهٽ ۾ گهٽ اوسط گرمي پد لڳ ڀڳ 40 ڊگري فارن هائيٽ (4 ڊگري سينٽي گريڊ) رڪارڊ ڪيو ويندو آهي، خاص طور ميداني علائقن ۾، جڏهن⁠تہ اترين جبلستاني علائقن ۾ گرمي پد ان کان به گهڻو گهٽ ٿي سگهي ٿو<ref name=" برٽانيڪا"/>. ===نديون=== پاڪستان جي سڀ کان وڏي ندي، سنڌو ندي آھي جنھن کي انگريزي ۾ انڊس سڏين ٿا. عربن ان کي مھران جو نالو ڏنو جيڪو پوء سنڌي ۾ مھراڻ ٿي ويو. سنڌو ندي پاڪستان کي ھماليه جبلن کان عربي سمنڊ تائين ٻن حصن ۾ ورھائي ٿي.<ref name=" اسلام "> [Encyclopedia of Islam، Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor، Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001، pages 541,542] </ref> پاڪستان جون ٻيون نديون [[چناب ندي]]، [[راوي ندي]]، [[جھلم ندي]]، [[ستلج ندي]]، [[ڪابل ندي]] شامل آهن. ===ڍنڍون=== پاڪستان جي کاري پاڻي واري وڏي ۾ وڏي ڍنڍ [[منڇر ڍنڍ]] آھي جيڪا سنڌ جي ضلعي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۾ [[سيوھڻ]] ۾ بوبڪ جي ڀرسان واقع آهي. ===ريگستان=== سنڌو ميداني علائقي جو ڏکڻ اوڀر حصو، جيڪو اوڀر [[بهاولپور]] کان وٺي ڏکڻ ۾ [[ٿرپارڪر]] واري علائقي تائين پکڙيل آهي، هڪ عام ريگستاني خطو آهي. هي علائقو پاڪستان ۽ ڀارت جي وچ ۾ واقع [[ٿر ريگستان]] جي قدرتي واڌ (توسيع) سمجهيو وڃي ٿو. اهو مرڪزي آبپاشيءَ واري ميداني پٽيءَ کان الڳ آهي، جنهن جي حدبندي بهاولپور ۾ [[گھاگھر درياھ]] جي سڪي ويل وهڪري ۽ سنڌ ۾ اڀرندي [[نارا واهه]] ذريعي ٿئي ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. هن ريگستاني علائقي کي مختلف نالن سان سڃاتو وڃي ٿو. بهاولپور ۾ ان کي [[چولستان ريگستان|چولستان]] يا [[روهي]] چيو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ سنڌ ۾ اهو علائقو [[پاٽ]] يا [[ٿر ريگستان]] جي نالي سان مشهور آهي. ريگستان جي سطح ريت جي ٽڪرين ۽ ريتيلي ڏاندن جو هڪ پيچيده ۽ اڻبرابري جال آهي، جيڪو فطري طور خشڪ ۽ بي آب آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. پنجاب جي دوآبن مان سڀ کان اولهه ۾ واقع [[سنڌ ساگر دوآب]] جو وڏو حصو تاريخي طور غير پيداواري بنجر علائقو هو، جنهن کي [[ٿل ريگستان]] چيو ويندو هو. 1946ع ۾ [[سنڌو درياھ]] تي [[ڪلاباغ]] ڀرسان [[جناح براج]] جي تعمير کان اڳ هي علائقو پوک لاءِ موزون نه هو. بعد ۾، جناح براج مان نڪرندڙ [[ٿل ڪينال نظام]] ذريعي پاڻي فراهم ٿيڻ سبب ريگستان جا وسيع حصا زرخيزيءَ ۾ تبديل ٿي ويا ۽ اڄ اهي علائقا پوک ۽ زرعي پيداوار لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا<ref name=" برٽانيڪا"/>. پاڪستان جو وڏي ۾ وڏو رڻپٽ يا ريگستان [[ٿر]] آھي. {{Coord|30|N|70|E|display=title}} == معيشت == پاڪستان جو قيام 1947 م ٿيو پر اڃان تائين اھو ترقي پذير ملڪ آھي جنھن جو وڏو سبب وڏي عرصي کان سياسي عدم استحڪام ۽ ٻاھرين سيڙپ جي ڪمي آھي<ref name="سي آء اي"/>. 28 فيبروري 1948ع ۾ پاڪستان جي پھرين وزير خزانه [[ملڪ غلام محمد]] پاڪستان جي پھرين بجيٽ پيش ڪئي جيڪا پنج لک روپيه بچت واري بجيٽ ھئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين اپريل 1948ع تي پاڪستان پنھنجا پھريان سڪا ۽ ھڪ روپئي جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيا، ۽ 10 مئي تي گورنر جنرل اسٽيٽ بينڪ آف پاڪستان جي قيام جو حڪم جاري ڪيو. 25 جون تي ذاھد حسين اسٽيٽ بينڪ جو پھريون گورنر مقرر ٿيو<ref name = " پاڪستان "/> پھرين آڪٽوبر 1948ع تي اسٽيٽ بينڪ ملڪ م 5 روپئي ۽ 10 روپئي ۽ 100 روپئي جا پھريون دفعو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1952ع تي پھريون ڀيرو انڊيا جي ڪرنسي نوٽن جي ملڪ ۾ گردش بند ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين آگسٽ 1955ع تي آء ايم ايف جي منظوري سان روپئي جو قدر ٻيھر مقرر ڪندي ھڪ روپئي کي 0.186621 گرام سون ۽ 4.76190 يو ايس ڊالر جي برابر بڻايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. ٻاھرين سيڙپڪاري نہ ٿيڻ جو وڏو سبب امن امان جو مسئلا ۽ توانائي جو بحران آھي<ref name="سي آء اي"/>. ملڪ جي جي برآمد جو اڌ حصو ڪپڙي جي صنعت جو آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي تخميني مطابق پاڪستان جي [[جي ڊي پي]] 1061 [[ٽرلين]] ڊالر ھئي جيڪا دنيا م 25 نمبر تي ھئي ء ان جي ان سال حقيقي واڌ 5.4 سيڪڙو ھئي<ref name="سي آء اي"/>. 2016 جي تخميني مطابق جي ڊي پي جو 24.4 حصو زراعت جو، 19.1 حصو صنعت جو ۽ 2017 جي تخميني مطابق 56.5 سيڪڙو حصو خدمتن جو ھيو<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي صنعت م ڪپڙي جي صنعت، دوائن جي صنعت، طبي اوزارن جي صنعت، ڪنسٽرڪشن واري سامان جي صنعت، ڪاغذ جي صنعت ، ڀاڻ جي صنعت ۽ گانگٽن جي صنعت شامل آهن<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان م صنعتي پيداوار جي واڌ جي شرح 5.4 سيڪڙو ھئي<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان م مزدورن جو تعداد 6،38،90،000 ھيو جنھن ۾ ٻار ۽ وچ اوڀر ۾ ڪم ڪندڙ مزدور پڻ شامل آهن. ان تعداد جو 42.3 سيڪڙو زرعي مزدور، 22.6 سيڪڙو صنعتي مزدور ء 35.1 سيڪڙو خدمتن وارا مزدور شامل آهن ۽ ان ڪاٿي مطابق پاڪستان جو دنيا م نائون نمبر ملڪ ھيو<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان م بيروزگاري جي شرح 6 سيڪڙو ھئي ۽ دنيا م ان جو درجو 90 نمبر تي ھيو<ref name="سي آء اي"/>. 2817 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان جي آمدني 46.81 ارب ڊالر ھئي ء خرچ 64=49 ارب ڊالر ھيو<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي تفصيل مطابق پاڪستان جي برآمد 17.7 سيڪڙو آمريڪا، 7.7 سيڪڙو يونائيٽيڊ ڪنگڊم، 6 سيڪڙو چين، 5.8 سيڪڙو جرمني، 5.2 سيڪڙو افغانستان، 5.5 سيڪڙو متحده عرب امارات ۽ 4.1 سيڪڙو اسپين سان ھئي<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي درآمد ساڳي سال جي تفصيل مطابق پاڪستان جي برآمد جو 27.4 سيڪڙو چين، 13.7 سيڪڙو متحده عرب امارات، 4.9 سيڪڙو آمريڪا، 4.3 سيڪڙو انڊونيشيا، 4.2 سيڪڙو سعودي عرب جو آهي<ref name="سي آء اي"/> [[فائل:Ise building2.png|thumb|upright|کاٻو|اسلام آباد ۾ اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاور]] پاڪستان نيم صنعتي معيشت وارو ملڪ آهي<ref>{{cite web|url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6T3V-3Y21V48-F&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=2d4b7d3ce3b0b4005140c271bb7312a7|title=Agricultural Economics : An analysis of industrial–agricultural interactions: a case study in Pakistan|publisher=ScienceDirect|accessdate=2 January 2010}}</ref><ref name="siteresources.worldbank.org">{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/PAKISTANEXTN/Resources/293051-1241610364594/6097548-1257441952102/balochistaneconomicreportvol2.pdf|title=World Bank Document|format=PDF|accessdate=2 January 2010}}</ref> ڪراچي ۽ پنجاب جا شھري علائقا وڌيڪ ترقي واريون معيشتون آھن جيڪي باقي ٻين پوئتي پيل علائقن سان گڏ ملڪي معيشت کي ٽيڪ ڏئي بيٺيون آهن<ref name="siteresources.worldbank.org"/> 1947ع ۾ ھڪ غريب ترين ملڪ ھجڻ جي باوجود ھن ملڪ جي معيشت جي واڌ جي شرح عالمي شرح جي ڀيٽ ۾ شروعاتي چئن ڏھاڪن ۾ بھتر رھي پر بعد 90 واري ڏھاڪي جي پوئين حصي تائين انتشار وارين پاليسين ڪري سستي جو شڪار ٿي وئي<ref name="econ_1990s">{{cite web|url=http://www.epb.gov.pk/v1/travelguide/|title=Economy|publisher=Pakistan Trade Development Authority|accessdate=8 March 2009}}</ref> تازو وڏن معاشي سڌارن سان معيشت ڏسڻ م مضبوط ٿي آھي ۽ خاص طور تي مينيوفيڪچرنگ ۽ مالياتي خدمتن جي شعبن تيزي سان ترقي ڪئي آھي، ۽ پرڏيھي مٽاسٽا واري مارڪيٽ ۾ بھتري آئي آهي <ref name="econ_1990s"/> 2005 ۾ پرڏيھي قرض 40 ارب يو ايس ڊالر ھيو. پاڪستان جي جي ڊي پي قوت خريد جي برابري واري پيماني مطابق 475 ارب يو ايس ڊالر ھئي<ref name="imfdata">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2007&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=564&s=PPPGDP,PPPPC&grp=0&a=&pr.x=59&pr.y=1|title=Report for Selected Countries and Subjects (PPP)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=8 October 2007}}</ref> جڏھن تہ ان جي في ڪس آمدني 2,942 ڊالر $ ھئي<ref name="imfdata"/> پاڪستان ۾ غربت جي شرح 23 ۽ 28 سيڪڙو جي وچ تي ھئي<ref name="wbundp">{{cite web|url=http://www.dawn.com/2006/06/20/top1.htm|title=WB, UNDP question poverty estimates|work=Dawn |location=Pakistan Group of Newspapers|date=20 June 2006|accessdate=12 February 2008}}</ref><ref name="ciapeople">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html#People|title=Pakistan: People|work=The World Factbook|publisher=CIA|accessdate=12 February 2008}}</ref> === زراعت === پاڪستان بنيادي طور هڪ زرعي ملڪ آهي. هتان جي مکيه زرعي پيداوار ۾: [[ڪڻڪ]]، [[ڪپھ]]، [[چانور]]، [[ڪمند]]، [[سڻي]]، [[تيلي ٻج]]، ڀاڄيون ۽ ميوا شامل آهن. 1958ع کان اڳ زرعي سڌارا جدا جدا صوبن ۾ محدود پيماني تي نافذ ڪيا ويا هئا. انهن کي نافذ ڪري واسطيدار صوبن جي مرضيءَ تي ڇڏيو ويو هو، جنهنڪري جنوري 1959ع ۾ مختلف صوبن ۾ اڻپورا سڌارا نافذ ڪيا ويا. انهن پٽاندڙ ڪو بہ ماڻهو پنج سؤ ايڪڙ نهري يا هڪ هزار ايڪڙ باراني ايراضي کان وڌيڪ زمين رکي نه پئي سگهيو. پاڪستان ٺهڻ کان اڳ اولهه پنجاب جي علائقن ۾ في ايڪڙ پيداواري يونٽن جو اندازو مقرر ڪيو ويو هو. سٺي زمين جي هڪ ايڪڙ ۾ 72 پيداواري يونٽ مڃيا ويندا هئا. ان ريت ڪو بہ ماڻهو 36000 پيداواري يونٽن کان وڌيڪ زمين پاڻ وٽ رکي نٿي سگهيو، البت ان ايراضي کانسواءِ هڪ زميندار وٽ 150 ايڪڙ باغن لاءِ ۽ 183 ايڪڙ ايراضيءَ تائين ورهائي سگهيو ٿي. ان ايراضيءَ کانسواءِ باقي سڄي ايراضي حڪومت وٺي، هارين ۽ حقدار آبادگارن ۾ ورهائي ڇڏي. 1972ع ۽ 1977ع جي دوران [[ذوالفقار علي ڀٽو|ذوالفقار علي ڀُٽي]] جي حڪومت ۾ زرعي آندا ويا. انهن سڌارن تحت هارين کي زرعي مقصدن جي لاءِ بهتر سهولتون ۽ آسان شرطن تي قرض ڏيڻ شامل هئا. انهن سڌارن موجب زمين جي حد ملڪيت ۾ ڪمي ڪري هڪ فرد جي حد ملڪيت 500 نهري ايڪڙن مان گهٽائي 100 ايڪڙ ڪئي وئي. اهڙيءَ طرح غير نهري ايراضيءَ جي في سيڪڙو حد ملڪيت 300 ايڪڙ ڪئي وئي. انهن سڌارن تحت هارين کي زرعي مقصدن لاءِ گهڻيون سهولتون ۽ آسان شرطن تي قرض ڏيڻ شامل هئا. === صنعت === 12 جنوري 1952ع تي [[پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. گڏيل پاڪستان سڻيءَ جو گهر هوندي، مغربي پاڪستان ۾ سڻيءَ جو هڪ بہ ڪارخانو موجود نه هو، جيڪي هئا سي بہ ننڍا ۽ معمولي درجي جا هئا. ورهاڱي کان اڳ کنڊ ٺاهڻ جا ننڍا ننڍا ڪارخانا هئا. فقط اٽي پيهڻ جون چڪيون، هڪ ٻه بسڪوٽ ٺاهڻ جا ڪارخانا، هڪ اڌ شراب ٺاهڻ ۽ [[بناسپتي گيھ]] جا ڪارخانا هئا. ورهاڱي کان پوءِ صنعتن ۾ واڌارو آيو. ملڪي ضرورت واريون شيون ٻاهران گهرائڻ بدران پاڪستان ۾ ئي ٺهڻ شروع ٿيون. ان مقصد سان ترقياتي بورڊ، [[پاڪستان صنعتي مالياتي ڪارپوريشن]] (جنهن اڳتي هلي [[صنعتي ترقياتي بئنڪ]] (I.D.B.P) جو روپ ورتو، صنعتي سرمايه ڪاري ڪارپوريشن، ٽيرف ڪميشن، ڇهن سالن واري رٿا، صنعتي ترقياتي ڪارپوريشن، [[گهريلو هنرن جي صنعت]]، [[پهرين پنج ساله رٿ]] (1955ع کان 1960ع) [[ٻي پنج ساله رٿ]](1965ع تائين)، [[ٽين پنج ساله رٿ]] (1970ع تائين)، [[چوٿين پنج ساله رٿ]] (1975ع تائين) ۽ انهن کان علاوه وقت بوقت پاڪستان ۾ [[سائنسي تحقيقاتي ڪائونسل]] ۽ انهيءَ قسم جا ٻيا ادارا پڻ قائم ٿيندا رهيا. هن وقت پاڪستان ۾ ڪيتريون ئي صنعتون قائم آهن. جن ۾ [[لوھ]]، [[کنڊ]]، [[گيھ]] جا ڪارخانا ۽ [[سمال انڊسٽريز]] ۾ پڻ واڌارو آيو آهي. جڏهن تہ اڃا بہ وڌيڪ [[پرڏيهي سيڙپ]] ۽ صنعتي موقعن جي ضرورت گهڻي آهي. ملڪ ۾ هن وقت [[فولاد]] جا ڪارخانا (ڏسو: [[پاڪستان اسٽيل ملز]])، ڪپڙي جون صنعتون، [[کاڄرو تيل]]، [[ڪيميڪل انڊسٽري]]، [[سيمينٽ]]، [[شگرمل|شگر ملز]]، [[چمڙو|چمڙي]] ۽ [[ڪپھ جو ڪارخانو|ڪپھ جا ڪارخانا]] وڏي تعداد ۾ موجود آهن، پر پوءِ بہ عالمي سطح تي سيڙپڪاريءَ جي ضرورت پيش اچي ٿي. === قدرتي وسيلا ۽ معدنيات === پاڪستان مختلف قدرتي ۽ معدني وسيلن سان مالامال آهي، جهڙوڪ: [[ڪوئلو]]، [[سينڌو لوڻ]]، [[تيل]] ۽ [[گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[جپسم]]، [[گندرف]]، [[لوھ]]، [[سنگمرمر]]، سُرمو ۽ [[جست]] وغيره. پاڪستان ۾ ڪيترا اهڙا هنڌ آهن، جتي درياهن ۽ نهرن مان آبشارن ذريعي بجلي پيدا ڪري سگهجي ٿي. بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ [[مالاڪنڊ- درگئي منصوبو]]، [[پن بجلي]] رسول منصوبو، [[وارسڪ ڊئم]] منصوبو ۽ [[منگلا ڊئم]] کان سواءِ پنجاب ۾ ڪيترن هنڌن تي آبشار ٺاهي بجلي پيدا ڪئي وئي آهي. توانائيءَ جي پيداوار ۾ ڪوئلو بہ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. پاڪستان ۾ سڀ کان وڌيڪ ڪوئلي جا ذخيرا سنڌ جي [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ضلعي ۾ لڌا ويا آهن، جڏهن تہ پنجاب جي [[مڪڙوال]]، بلوچستان جي خوست، مچ ۽ هرنائي واري علائقن ۽ سنڌ ۾ ٿر کان علاوه [[جھمپير|جهمپير]] ۽ [[لاکا، شهر|لاکڙا]] ۾ بہ ڪوئلو ملي ٿو. پنجاب ۾ 0.257 (ارب ٽن)، بلوچستان ۾ 0.196 (ارب ٽن)، [[خيبر پختونخوا]] ۾ 0.082 (ارب ٽن) ۽ سنڌ ۾ 184.123 (ارب ٽن) ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن. سنڌ ۾ لاکڙا، ضلعي [[دادو]] ۾ 1.328 (ارب ٽن)، [[جهرڪ]]، جهمپير ۽ ميٽنگ، ضلعي ٺٽي ۾ 7.112 (ارب ٽن)، ضلعي بدين ۾0.16 (ارب ٽن) ۽ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ۾ سڀ کان وڌيڪ 175.505 (ارب ٽن) ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن. [[ٿر جو ڪوئلو|ٿر جي ڪوئلي]] جي ذخيرن جو تخمينو 175 ارب ٽن آهي. 1947ع ۾ پاڪستان ۾ کاڻين جي ڳولا جا فقط 5 ماهر هئا، پر هن وقت انهن ماهرن جو تعداد هزارن تائين پهچي ويو آهي. 1967ع ۾ پاڪستان ۾ تيل جي پيداوار ساڍا چار لک ٽن هئي، جنهن مان ملڪ جي 12 سيڪڙو ضرورت پوري ٿيندي هئي. هن خطي ۾ تيل جو پهريون کوهه 1886ع ۾ [[ڪُنڊل]] (پنجاب) ۾ کوٽيو ويو هو ۽ 1915ع ۾ [[پوٽوهار]] ۾ تيل جو ذخيرو معلوم ٿيو. ورهاڱي کان ٿورو اڳ خيرپور ضلعي مان تيل نڪتو. قيام پاڪستان بعد تيل جي ڳولا جاري رهي. 1949ع ۾ چڪوال ۾ تيل ملڻ ۾ ڪاميابي ٿي، 1950ع ۾ برما آئل ڪمپنيءَ جي شراڪت سان پاڪستان پئٽروليم لميٽيڊ جو قيام عمل ۾ آيو. هن ڪمپنيءَ 1952ع ۾ سُئي جي ڳوٺ (بلوچستان) وٽ گئس ڳولي لڌي. هن وقت ڪيترن ئي ملڪن جون ڪمپنيون تيل جي ڳولا ۾ مصروف آهن. سنڌ جي [[بدين]]، دادو، حيدرآباد ۽ [[سانگهڙ]] وارن علائقن ۾ تيل جا وڏا ذخيرا دريافت ٿيا آهن. [[اٽڪ آئل ڪمپني]]، راولپنڊيءَ جو تيل صاف ڪرڻ جو ڪارخانو ڪم ڪري رهيو آهي. گذريل 50 سالن ۾ ٻيو ڪارخانو 1962ع ۾ ڪراچيءَ ۾ قائم ٿيو. ٽيون ڪارخانو 1966ع ۾ قائم ٿيو. ٻنهي ڪارخانن جي پيداوار 41 لک ٽن سالياني آهي. هن وقت ملڪ جي ڪيترن ئي هنڌن تي تيل دريافت ٿيو آهي، جتي پلانٽ لڳائي تيل جي صفائي ڪري توانائي طور ڪتب آڻجي ٿو. سنڌ ۾ [[خيرپور]] کانسواءِ دادوءَ جي [[جوهي]] تعلقي ([[ڀت جبل]])، بدين ضلعي جي [[گولاڙچي]]، [[ٽنڊو محمد خان|ٽنڊي محمد خان]] لڳ [[ڌارو]] ۽ ضلعي [[گھوٽڪي|گهوٽڪيءَ]] جي [[عادلپور]] واري علائقن ۾ بہ تيل جا کوهه دريافت ٿيا آهن (وڌيڪ ڏسو: پيٽروليم). مغربي پاڪستان ۾ گئس جا 7 ذخيرا دريافت ٿيا آهن، جن مان هن وقت تقريباً 82 ارب مڪعب فوٽ گئس سالياني نڪري ٿي. ان جو 47 سيڪڙو ڪيميائي ڀاڻ جي تياريءَ ۾ ڪچي مال طور استعمال ٿيندو آهي ۽ 48 سيڪڙو گئس گهرو استعمال ۾ ايندي آهي. گئس جو وڏو ذخيرو بلوچستان جي ’سُئي‘ واري علائقي ۾ آهي، جتان پاڪستان جو اڪثر حصو گئس جي سهولت ماڻي رهيو آهي. سنڌ ۾ [[ڀِت جبل]]، [[قادرپور]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان بہ گئس لڌي وئي آهي. اندازو آهي تہ پاڪستان ۾ 40 لک ٽن کان بہ وڌيڪ لوهه جا ذخيرا آهن. لوهه جو گهڻو ذخيرو [[مڪڙوال]] ۽ [[ڪالاباغ]] واري علائقي ۾ آهي. ان کان سواءِ [[هزارا]] جي علائقي ۾ ايبٽ آباد کان 32 ڪلوميٽر ڏکڻ ۾ لنگڙيال ۾ ۽ [[چترال]] ۾ بہ کاڻيون موجود آهن. بلوچستان ۾ [[خضدار]]، [[چل غازي]] ۽ [[مسلم باغ]] ۾ بہ لوھ مليو آهي. [[چاغي]] (بلوچستان) ۾ بہ اعليٰ قسم جو لوهه مليو آهي. معدنيات جي لحاظ کان بلوچستان شاهوڪار خطو آهي.پاڪستان مان ملندڙ لوھ معياري ناھي ان ڪري اھو ملڪ جي صرف 16 في صد ضرورت پوري ڪري ٿو ۽ باقي ٻاھران درآمد ڪيو وڃي ٿو. پاڪستان ۾ نهايت ئي اعليٰ قسم جو لوڻ ملي ٿو. سمنڊ جي پاڻيءَ مان بہ لوڻ ٺاهيو وڃي ٿو. پاڪستان ۾ جابلو لوڻ جون 6 کاڻيون آهن، جن مان [[کيوڙا]] ([[ضلعو جھلم|ضلعي جهلم]]) جي سڀ کان وڏي کاڻ مشهور آهي. معدني پيداوار جي انهن کاڻين ۽ ذخيرن کان سواءِ ٻيون بہ قيمتي کاڻيون آهن. مثال طور جپسم، [[ڪرومائيٽ]]، سنگمرمر، چُن جو پٿر، [[چيني مٽي]] ۽ [[شيشو|شيشي]] ٺاهڻ لاءِ واري وغيره اھو ھڪ اڇي رنگ جو ڌاتو آهي جيڪو فولادسازي، رنگسازي، تصويرڪشي يا ڦوٽوگرافي ۾ ڪم ايندو آهي. دنيا ۾ ڪرومائيٽ جا وڏا ذخيرا پاڪستان ۾ آھن. ان جو وڏو حصو برآمد ڪري زر مبادلو ڪ ڪمائي سگهجي ٿو. ان جا وڏا ذخيرا بلوچستان ۾ مسلم باغ، چاغي ۽ خاران ۾ ، خيبرپختونخوا ۾ ۽ آزاد قبائلي علائقن مان مالاڪنڊ، مھمند ايجنسي ۽ اتر وزيرستان ۾ ملن ٿا. ٽامو بجليءَ جي اوزارن ٺاھڻ ۾ ڪم ايندو آهي. بجليءَ جي تار بہ ٽامي مان ٺھندي آهي. بلوچستان ۾ سينڊڪ وٽ ٽامي جا وڏا ذخيرا آهن جپسم اڇي رنگ جو چمڪيلو پٿر آهي. اھو سيمنٽ، ڪيميائي ڀاڻ، پلاسٽر آف پيرس جي صنعت ۾ استعمال ٿيندو آهي. جپسم پنجاب جي ضلعن جھلم، ميانوالي۽ ڊيرا غازي خان ، ۽ خيبرپختونخوا ۾ڪوھاٽ، ۽ سنڌ ۾ روھڙي، ۽ بلوچستان ۾ ڪوئٽہ، سبي ۽ لورالائي مان ملندو آهي. چن جو پٿر سيمنٽ سازيءَ ۾ استعمال ٿيندو آهي. جڏھن ان کي ساڙيو ويندو آهي تہ چونو حاصل ٿيندو آهي جيڪو گھرن ۾ سفيدي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ان جو استعمال شيشي، صابڻ، ڪاغذ ۽ رنگ جي صنعت ۾ پڻ ٿيندو آهي. چن جي پٿر جا وڏا ذخيرا ڊنڊوت (جھلم)، ، زندہ پير (ديرو غازي خان)، حيدرآباد لڳ مغل ڪوٽ ۽ گنجو ٽڪر، منگھو پير، ڪوٽ ڊيجي ۽ راڻي پور ۾ آھن پاڪستان۾ مختلف قسمن جو ۽ رنگن جو سنگمر مر چاغي، مردان، سوات،خيبرايجنسي ۾ ملندو آھي. اڇو ڪارو سنگمرمر اٽڪ ۾ ڪالا چٽا،جي پھاڙن مان ملندو آهي.پاڪستان جي ھيء صنعت ڪافي زرمبادلو ڪمائي ٿي. === آبپاشي جو نظام === جديد آبپاشي انجنيئرنگ جا ڪم لڳ ڀڳ 1850ع کان شروع ٿيا، ۽ برطانوي راڄ جي دور ۾ وڏا واهن جا نظام تعمير ڪيا ويا. ڪيترن ئي حالتن ۾ سنڌ ۽ پنجاب جي علائقن ۾ موجود پراڻن واهن ۽ ٻوڏ وارن نالن کي ٻيهر بحال ڪري جديد بڻايو ويو. اهڙي ريت دنيا جو سڀ کان وڏو واهن ذريعي آبپاشيءَ جو نظام وجود ۾ آيو<ref name=" برٽانيڪا"/><ref name="برٽانيڪا آن لائين">https://www.britannica.com/place/Indus-River/People </ref>. 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي وقت، هندستان ۽ اُن وقت جي اولهه پاڪستان (هاڻوڪي پاڪستان) جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ بين الاقوامي سرحد باري دوآب ۽ ستلج وادي منصوبي جي آبپاشي نظام کي—جيڪو اصل ۾ هڪ گڏيل منصوبي طور تي ترتيب ڏنل هو—ٻن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. ان ورهاڱي جي نتيجي ۾ هيڊ ورڪس هندستان جي حصي ۾ آيا، جڏهن ته واهه پاڪستان جي علائقن مان گذرندا هئا. ان صورتحال سبب پاڪستان جي ڪجهه علائقن ۾ پاڻيءَ جي فراهمي متاثر ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. انهيءَ ريت پيدا ٿيل تڪرار، جيڪو ڪيترا سال جاري رهيو، آخرڪار عالمي بئنڪ جي وچ ۾ ثالثيءَ ذريعي حل ڪيو ويو. پاڪستان ۽ هندستان جي وچ ۾ 1960ع ۾ ٿيل هڪ معاهدي تحت، جيڪو سنڌو پاڻي معاهدو (Indus Waters Treaty) سڏجي ٿو، مسئلي جو حل طئي ڪيو ويو<ref name=" م برٽانيڪا آن لائين"/>. هن معاهدي مطابق، سنڌو طاس جي ٽن اولهه وارن درياهن—سنڌو، جهلم ۽ چناب (جمون ۽ ڪشمير جي يونين ٽيريٽري ۾ استعمال ٿيندڙ ٿوري مقدار کان سواءِ)—جو وهڪرو پاڪستان لاءِ مخصوص ڪيو ويو، جڏهن ته ٽن اوڀر وارن درياهن—راوي، بياس ۽ ستلج—جو وهڪرو مڪمل طور تي هندستان لاءِ مخصوص قرار ڏنو ويو<ref name=" برٽانيڪا آن لائين"/>. پاڪستان ۾ 19 ڪروڙ 90 لک [[ايڪڙ]] ايراضيءَ مان فقط 6 ڪروڙ 60 لک ايڪڙ زمين اهڙي آهي، جيڪا پاڻي جي سهوليت هجڻ تي آبادي ڪري سگهجي ٿي. هن وقت تائين فقط اڍائي ڪروڙ ايڪڙ ايراضي واهن ذريعي آباد ٿيندي آهي. پهرين ۽ ٻي پنج ساله منصوبي ۾ ڪن رٿائن جي شروعات ٿي، مثلاً: [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]]، وارسڪ ڊئم، جناح بئراج، چشمه بئراج، [[گڊو بئراج]]، تونسہ بئراج ۽ راول ڊئم وغيره. ٽئين پنج ساله منصوبي ۾ هيٺيان ڪم مڪمل ڪيا ويا. [[ڪوهاٽ]] جي ويجهو 116 فوٽ اوچو، 2200 فوٽ ڊگهو بند تعمير ڪيو ويو، جيڪو [[ٽنڊا ڊئم]] جي نالي سان مشهور آهي. [[ڏکڻ وزيرستان|جنوبي وزيرستان]] ۾ [[گومل درياء]] تي بند ٻڌي [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ضلعي ديري اسماعيل خان]] جي هڪ لک 15 هزار ايڪڙ زمين آباد ڪئي وئي آهي ۽ 83 هزار ڪلو واٽ بجلي پيدا ڪرڻ جو ڪم هلندڙ آهي. [[سنڌ طاس معاهدو|سنڌ طاس معاهدي]](1960ع) هيٺ ٻه وڏي ۾ وڏا بند تعمير ٿيا: انهن مان جهلم درياهه تي [[منگلا ڊئم]] 1968ع ۾ تعمير ٿيو. هن ڍنڍ ۾ ساڍا 55 لک ايڪڙ فوٽ پاڻي ذخيرو ڪري سگهجي ٿو. هن ڊئم جو ٻيو مقصد بجلي پيدا ڪرڻ آهي. هن وقت منگلا پاور هائوس مان ٻه لک ڪلو واٽ بجلي مهيا ٿئي ٿي. منگلا ڊيم سان گڏ ترمو، سڌنائي، ميلسي، ميلسي ڀلوال ۽ بلوڪي- قادرآباد رابطي جون نهرون بہ مڪمل ٿيون سنڌ طاس معاهدي جو ٻيو وڏو منصوبو [[تربيلا ڊئم]] آهي. هن ڊئم ۾ سنڌو درياهه جو هڪ ڪروڙ 11 لک ايڪڙ فوٽ پاڻي ذخيرو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ ساڍا 3 لک ايڪڙ زمين آباد ڪرڻ جي گنجائش رکيل آهي. پاڪستان جو گهڻو حصو ٻارهوئي وهندڙ واهن تي آباد ٿيندو آهي. سنڌو درياهه جو ميداني علائقو پاڻيءَ جي نيڪال جو مناسب بندوبست نه هئڻ سبب سم ۽ ڪلر ۾ وڪوڙيل آهي. پنجاب جي 50 لک ايڪڙن کي سخت نقصان پهتو آهي. سم ۽ ڪلر کان نجات ڏيارڻ لاءِ واپڊا هڪ وسيع رٿا جوڙي پنجاب ۾ 1800 ٽيوب ويل لڳايا هئا. ٻئي پنج ساله منصوبي تحت 1966ع ۾ وڌيڪ 1400 [[ٽيوب ويل]] هنيا ويا. پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ ساڍا چار سؤ ميل [[سم]] ناليون کوٽيون ويون، جن ۾ سم جو پاڻي سمنڊ تائين پهچايو ويو. خيرپور اسڪيم هيٺ سم هيٺ آيل زمين ۾ ٽيوب ويل لڳائي زمين کي سم کان آجو ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح [[لاڙڪاڻو]] ۽ [[شڪارپور]] اسڪيم هيٺ 126 ڊگهيون ناليون کوٽي، سم کي پاڻيءَ جي ڍنڍن ڍورن ۾ نيڪال ڪيو ويو. ماضيءَ ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|نواز ليگ]] ۽ ٻين حڪومتن ڪالاباغ واري هنڌ ”[[ڪالاباغ ڊئم]]“ ٺاهڻ تي زور ڏنو، سنڌوءَ جي پاڻيءَ تي ٺهندڙ ڊئم تي سنڌ سميت [[خيبر پختونخوا]] واسين بہ خدشن جو اظهار ڪيو آهي. [[سنڌ]] جو موقف آهي تہ ڪالاباغ ڊئم ٺهڻ سان سنڌ کي پهچندڙ پاڻي ۾ گهڻي گهٽتائي اچي ويندي ۽ سنڌ جون زمينون غيرآباد ٿينديون ۽ معيشت کي ڪاپاري ڌَڪ رسندو، ڇاڪاڻ تہ سنڌ ۾ هن وقت بہ پاڻيءَ جي شديد کوٽ سبب پريشانيءَ واري صورتحال آهي. ڪيترو عرصو ان ڊئم جي خلاف احتجاج ڪيا ويا، تازو [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] حڪومت اقتدار ۾ اچڻ سان ئي ان تڪراري ڊئم جي منصوبي کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيو، جنهن جي تائيد سنڌ سميت خيبر پختونخوا ۽ بلوچستان اسيمبلي بہ ڪئي. == سياسي نظام == پاڪستان ۾ [[وفاق|وفاقي]] [[پارلياماني نظام]] رائج آهي<ref name="gop1">{{cite web|url=http://202.83.164.26/wps/portal/!ut/p/c1/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os_hQN68AZ3dnIwN3C3MDAyOPYDNvXwMjQwNnI6B8pFm8n79RqJuJp6GhhZmroYGRmYeJk0-Yp4G7izEB3eEg-_DrB8kb4ACOBvp-Hvm5qfoFuREGWSaOigDeD0uL/dl2/d1/L2dJQSEvUUt3QS9ZQnB3LzZfVUZKUENHQzIwT0gwODAySFMyNzZWMzEwMDE!/|title=About Government|publisher=Government of Pakistan|accessdate=5 March 2009}}</ref> رياست جو سربراھ صدر آھي جنھن جي چونڊ اڻ سڌي طرح پنجن سالن جي مدت لاء ملڪ جي سينيٽ، قومي اسيمبلي ۽ صوبائي اسيمبلن جا رڪن گڏجي ڪندا آهن. ان جي حيثيت رسمي ھوندي آھي. اھو پاڪستان جي گڏيل فوج جو ڪمانڊر انچيف آهي. حڪومت جو سربراھ وزيراعظم آھي جيڪو ملڪ جو چيف ايگزيڪيوٽو آھي. وزيراعظم جي چونڊ پڻ اڻ سڌي طرح قومي اسيمبلي جا رڪن ڪندا آهن. وزيراعظم قومي اسيمبلي ۾ وڏي جماعت يا وڏي اتحاد جو اڳواڻ ھوندو آھي. پاڪستان جي مقننه يا قانونساز ادارو ملڪ جي پارليامينٽ آھي جيڪا ٻہ ايواني آھي. ان جو سرڪاري نالو مجلس شوره آھي. ان جي مٿئين ايوان کي سينيٽ ۽ ھيٺين ايوان کي قومي اسيمبلي سڏيو ويندو آهي. سينيٽ جا 100 رڪن آھن جن جي چونڊ ڇھن سالن لاء متناسب نمائندگي واري طريقي سان اڻ سڌي طرح صوبائي اسيمبلين جا رڪن ڪندا آهن. قومي اسيمبلي جا 342 رڪن آھن جن مان 272 رڪنن جي سڌي چونڊ سادي اڪثريت جي ووٽ جي بنياد تي ٿيندي آهي باقي 70 رڪنن جي متناسب نمائندگي جي بنياد تي چونڊ ٿيندي آهي. انھن 70 رڪنن م 60 عورتون ۽ 10 غير مسلم شامل ھوندا آھن. اھي سمورا 342 رڪن پنجن سالن جي لاء چونڊيا ويندا آهن. 17 آگسٽ 2018ع تي قومي ڪرڪيٽ جو اڳوڻو رانديگر ۽ [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] جو چيئرمين [[عمران خان]] ملڪ جو 22ھون وزيراعظم چونڊيو ويو. ھن قومي اسيمبلي ۾ چونڊ ۾ 176 ووٽ حاصل ڪيا جڏهن تي ان سان مقابلو ڪندڙ پاڪستان مسلم ليگ نون جي اڳواڻ ميان [[شھباز شريف]] 96 ووٽ کنيا. پاڪستان تحريڪ انصاف عام چونڊن م قومي اسيمبلي جون 116 جنرل سيٽون کٽيون ھيون<ref>{{cite news |title=Imran Khan won Pakistan general election, 2018 and became the 22nd Prime Minister of Pakistan |url=https://en.dailypakistan.com.pk/headline/leader-of-the-house-national-assembly-to-elect-new-prime-minister-of-pakistan-today/ |access-date=22 August 2018 |work=[[Daily Pakistan]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822081728/https://en.dailypakistan.com.pk/headline/leader-of-the-house-national-assembly-to-elect-new-prime-minister-of-pakistan-today/ |archive-date=22 August 2018 |url-status=dead }}</ref>. پاڪستان ھڪ وفاقي ريپبلڪ آھي. ملڪ جي وڏين سياسي جماعتن ۾ پاڪستان تحريڪ انصاف کان سواءِ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پاڪستان مسلم ليگ نون]] المعروف [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|نوازليگ]] ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] شامل آهن [[فائل:A night side view of Prime Minister's Secretariat Building.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[اسلام آباد ۾ پاڪستاني وزيراعظم جي آفيس]]]] ملڪ م موجوده آئين 1973 ۾ نافذ ٿيو جنھن مطابق وفاقي رياست ۽ فوج جو سربراھ ملڪ جو صدر آھي ۽ صوبائي رياستن جو سربراھ صدر طرفان مقر ڪيل صوبائي گورنر ھوندو آھي. [[فائل:Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[پاڪستان جي پارليامينٽ|مجلس شوره]]]] ھر صوبي جي حڪومت جو سربراھ وزير اعلي ھوندو آھي ۽ ھر صوبي جي الڳ قانونساز اسيمبلي ھوندي آھي. ملڪ ۾ ووٽ جو حق 18 سالن جي عمر ۾ ملندو آھي. قومي ۽ صوبائي اسيمبلين جو مدو پنج سال ھوندو آھي ۽ سينٽ جي ھر اڌ سينيٽرن جو مدو ڇھ سال آهي تنھن ڪري سينيٽ جي ھر ٽئين سال چونڊ ٿيندي آهي ۽ اھو ايوان ڪڏهن بہ مڪمل خالي ني ٿيندو آهي. 2009ع ۾ اترين علائقي گلگت کي صوبي جهڙي حيثيت ڏئي، ’گلگت- بلتستان‘ جو نالو ڏئي، قمر الزمان ڪائرا کي اتان جو پهريون گورنر مقرر ڪري اتي چونڊون ڪرايون ويون ۽ ، جنهن ۾ پاڪستان پيپلزپارٽي وڏي اڪثريت سان کٽي آئي ۽ ان پارٽي جي ئي چونڊيل اميدوار سيد مهدي شاهه کي گلگت- بلتستان جو پهريون وزيراعليٰ مقرر ڪيو ويو ۽ گـورنـر ڊاڪٽر شمع خالد جي وفات کان پوءِ فيبروري 2011ع ۾ پيــر ڪرم علي شاهه کي گلگت- بلتستان جو نئون گورنر بڻايو ويو. == پرڏيهي پاليسي == پاڪستان جي پرڏيهي پاليسيءَ جو بنيادي نڪتو اهو رهيو آهي تہ سڀ قومون برابر آهن ۽ هر قوم کي آزاد رهڻ جو حق حاصل آهي. پاڪستان سدائين دنيا جي هر محڪوم ملڪ، خاص ڪري يورپي استحصال جي شڪار ٿيل ايشيائي ملڪن جي حق خود اختياريءَ ۽ آزاديءَ جي مطالبي جي ڀرپور حمايت ڪئي آهي. ان کان سواءِ اسلامي ملڪن سان پاڪستانين جو دلي ڳانڍاپو رهيو آهي، ان جي جهلڪ بہ ملڪ جي خارجه پاليسيءَ ۾ نظر ايندي. قائداعظم پاڪستان جي قيام وقت چيو هو تہ: اسين دنيا جي سڀني ملڪن سان دوستيءَ جا خواهشمند آهيون ۽ ڪنهن ملڪ سان دشمني رکڻ نٿا چاهيون. هڪڙو ڀارت اهڙو ملڪ آهي، جنهن سان خوشگوار تعلقات قائم نه ٿي سگهيا آهن، ان جو سبب ڪشمير، [[بنگلاديش]] جي قيام ۽ پاڻيءَ جي ورڇ جهڙا مسئلا آهن، جيڪي صلح جي راهه ۾ رڪاوٽ بڻيل آهن، پر عالمي مبصرن موجب اهي مسئلا جامع ڳالهين ذريعي حل ٿي سگهن ٿا. [[فائل:Motorcade in Arrival Ceremonies for Muhammad Ayub Khan, President of Pakistan use.jpg|thumb|180px|alt=(L-R) پاڪستان جو صدر ايوب خان 1961 ۾ آمريڪا جي دوري دوران آمريڪي صدر جان ايف ڪينيڊي سان گڏ ڪار ۾]] === پاڪ چين تعلقات === 20 ڊسمبر 1956ع تي چين جو وزيراعظم چو اين لائي پاڪستان جي ڏھن ڏينھن جي دوري تي ڪراچي پھتو<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستان جا پنهنجي دوست ملڪن سان بهترين لاڳاپا رهيا آهن. چين سان 1963ع ۾ باقاعدي تجارتي معاهدو ٿيو. 1965ع ۾ چين، پاڪستان کي ڇهن ڪروڙ ڊالرن جي مدد ڏني، جن مان ٽئڪسيلا ۾ وڏين هيوي مشينن ٺاهڻ جو هڪ وڏو ڪارخانو قائم ڪيو ويو. مشهور تاريخي ”شاهراهه ريشم“ کي ٻيهر کولڻ جو معاهدو ٿيو. جون 1968ع ۾ چين جي تعاون سان هٿيارن ٺاهڻ جو ڪارخانو قائم ڪيو ويو. چين سان دوستيءَ تي پاڪستان کي فخر رهيو آهي ۽ اها دوستي شهيد ذوالفقار علي ڀُٽي جي ڪوششن سان قائم ٿي ۽ اڄ بہ قائم آهي. چين هن وقت بہ واپاري توڙي دفاعي سامان جي مد ۾ پاڪستان جي مدد ڪندو رهي ٿو. [[فائل:Huseyn Shaheed Suhrawardy and Zhou Enlai signing the Treaty of Friendship Between China and Pakistan in Beijing.jpg|200px|thumb|پاڪستاني وزيراعظم حسين شھيد سھروردي چيني وزيراعظم چو اين لائي سان گڏ پاڪ چين دوستي جي معاھدي تي صحيحون ڪرڻ وقت. چين جو سڀ کان وڏو سفارتخانو پاڪستان ۾ آھي.<ref>{{cite web |url=http://asiancorrespondent.com/130710/china-unveils-pakistan-embassy-its-largest-in-the-world/ |title=China opens 'largest' embassy in Pakistan, strengthens South Asia presence |work=asiancorrespondent.com}}</ref>]] === پاڪ روس تعلقات === 1948ع ۾ ٻنهي ملڪن وچ ۾ سفارتي تعلقات قائم ٿيا. شروع ۾ پاڪستان پوري طرح يورپي بلاڪ ۾ شامل هو، تنهنڪري سياسي تعلقات ۾ ڪو واڌارو نه آيو. روس ”سينٽو“ ۽ ”سيٽو“ ۾ پاڪستان جي شموليت تي ناراض هو ۽ پاڪستان کي شڪايت هئي تہ روس پختونستان جي مسئلي ۽ ڪشمير جي مسئلي ۾ اجائي مداخلت پئي ڪئي. بهرحال ٻنهي ملڪن وچ ۾ اقتصادي ۽ واپاري ناتا قائم رهيا آهن. مارچ 1961ع ۾ روس پاڪستان کي تيل جي ڳولا ۾ فني امداد کان سواءِ 3 ڪروڙ ڊالر قرض ڏنو. ان کان سواءِ اسٽيل مل لڳائڻ لاءِ پاڪستان کي مالي ۽ فني امداد ڏني، هن وقت اها اسٽيل مل ايشيا جي وڏي فولادِي مِل آهي. ان کان سواءِ روس ۽ پاڪستان کي ڪيترين ئي رٿائن ۾ مالي ۽ فني مدد ڏيندو رهيو آهي. === پاڪ افغان تعلقات === افغانستان، جيڪو ڪيتري عرصي کان غير مستحڪم ۽ طالبانن جي ڪري تڪراري ملڪ رهيو آهي. هي واحد ملڪ هو، جنهن پاڪستان جي اقوام متحده ۾ ميمبرشپ جي مخالفت ڪئي هئي، پر پاڪستان، افغانستان ڏانهن دوستاڻو رويو جاري رکيو. 1963ع ۾ شهنشاهه ايران جي ڪوششن سان لاڳاپا بهتر ٿيا. اتي هلندڙ تشدد جي طالبانن جي ڪاررواين جي پر تشدد واقعن تي پاڪستان کي بہ ڳڻتي رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ طالبانن جا ڪجهه گروپ پاڪستان ۾ بہ ڪارروايون ڪندا رهيا آهن، پر جنرل پرويز مشرف، آمريڪا جي حمايت سان افغانستان ۾ پر تشدد ڪاررواين جي مخالفت ڪئي. ان سميت تازو چونڊيل صدر آصف علي زرداري پڻ افغانستان جو دورو ڪري، ڪرزئي حڪومت سان لاڳاپا بهتر بنائڻ لاءِ ڪوشش ڪئي آهي. === پاڪ عرب تعلقات === پاڪستان جا عرب ملڪن سان ڏاڍا پراڻا ۽ گھرا تعلق رھيا آھن. پاڪستان نه رڳو اسرائيل جي سخت مخالفت ڪئي، پر اڄ ڏينهن تائين ان کي تسليم بہ نه ڪيو آهي. 2 مئي 1949ع ۾ پاڪستان گڏيل قومن م اسرائيل جي رڪنيت جي سختي سان مخالفت ڪئي هئي<ref name = " پاڪستان "/>. هن وقت شام، يمن، اردن، ڪويت، سوڊان، لبيا، تيونس، مراڪش ۽ الجزائر سان پاڪستان جا انتهائي خوشگوار لاڳاپا آهن. === يونائيٽيڊ اسٽيٽس سان تعلقات === 19 مئي 1954ع تي پاڪستان ۽ يونائيٽيڊ اسٽيٽس ميوچوئل ڊفينس اسسٽنس ايگريمينٽ تي صحيحون ڪيون جنھن تحت يونائيٽيڊ اسٽيٽس پاڪستان کي ٽيڪنيڪل فوجي مدد ۽ سامان ڏيڻو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. آمريڪا پاڪستان ۾ جمهوري حڪومتن جي حمايت ڪندو رهيو آهي، پر فوجي حڪمرانن کي بہ مختلف وقتن تي آمريڪا جي حمايت حاصل رهي آهي. ورلڊ ٽريڊ سينٽر واري واقعن (2001ع) کان پوءِ جڏهن آمريڪا طالبانن ۽ القائده خلاف سخت ڪارروائي جو فيصلو ڪيو، تہ کيس پاڪستان جي مدد جي ضرورت پيش آئي ۽ تڏهوڪي آرمي چيف ۽ پاڪستان جي اڳوڻي صدر جنرل (ر) پرويز مشرف، سندس ها ۾ ها ملائي، سندس ڀرپور حمايت جو اعلان ڪيو. ان کان سواءِ جڏهن انتهاپسندن جون ڪارروايون پاڪستان جي اترين علائقن سميت وڏن شهرن: پشاور، اسلام آباد، لاهور، ڪراچي وغيره ۾ وڌي ويون، تہ دهشتگردن خلاف آپريشن ۾ آمريڪا، پاڪستان جي ڀرپور مدد ڪئي ۽ اهو تعاون اڄ تائين جاري آهي.ان کان سواءِ پاڪستان جي اترين علائقن ۾ 2005ع ۾ آيل زلزلي توڙي 2010ع واري وڏيءَ ٻوڏ سبب ٿيل تباهڪارين واري آزمائشي صورتحال ۾ ٻين ملڪن سان گڏ آمريڪا پڻ مالي مدد ڪئي. === گڏيل قومن ۾ ڪردار === پاڪستان 1947ع کان وٺي [[اقوام متحده|گڏيل قومن]] ۽ ’ڪامن ويلٿ گيمز فيڊريشن‘ جو ميمبر آهي. ان کان سوآءِ ڏکڻ ايشيائي ملڪن جي سهڪاري تنظيم ’سارڪ‘ (SAARC) جي باني ميمبرن مان هڪ آهي. سارڪ جا اجلاس ڊسمبر 1988ع ۽ جنوري 2004ع ۾ اسلام آباد (پاڪستان) ۾ ٿيا. پاڪستان طرفان محمد نعيم الحسن، جنوري 1996ع کان ڊسمبر 1998ع تائين، سارڪ جو جنرل سيڪريٽري بہ رهي چڪو آهي. === پاڪ انڊونيشيا تعلقات === انڊونيشيا جو صدر عبدالرحيم سوئيڪارنو پھريون رياستي سربراھ آھي جيڪو پھريون دفعو 30 جنوري 1950ع تي پاڪستان جي ٻن ڏينھن جي سرڪاري دوري تي آيو<ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ سعودي عرب تعلقات === 14 اپريل 1954ع تي سعودي عرب جو بادشاھ سعود ابن عبدالعزيز پاڪستان جي ڏھ ڏينهن جي دوري تي ڪراچي پھتو ۽ ساڳي ڏينھن درگاھي ھائڊل ورڪس جو افتتاح ڪيو <ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ ايران تعلقات === 19 فيبروري 1950ع تي پاڪستان ۽ ايران تھران ۾ دوستي جي معاھدي تي صحيحون ڪيون<ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ ترڪي تعلقات === 2 اپريل 1954ع تي پاڪستان ترڪي وچ ۾ پنجن سالن جو گڏيل دفاع وارو معاھدو ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ عراق تعلقات === 26 فيبروري 1950ع تي بغداد ۾ عراق ۽ پاڪستان دوستي جي معاھدي تي صحيحون ڪيون ===ڪشمير وارو تڪرار=== 1947ع کان وٺي، اولھين هماليه جبلن سان لاڳاپيل ڪشمير جو علائقو تڪراري رهيو آهي، جتي پاڪستان، هندستان ۽ چين هر هڪ پنهنجي پنهنجي ڪنٽرول هيٺ علائقا سنڀالي ٿو. پاڪستان جي انتظام هيٺ ايندڙ علائقي جو هڪ حصو “آزاد ڪشمير” تي مشتمل آهي، جنهن کي پاڪستان نظرياتي طور هڪ خودمختيار رياست سمجهي ٿو، جنهن جو گاديءَ جو هنڌ مظفرآباد آهي. پاڪستان جي انتظام هيٺ ڪشمير جو ٻيو حصو گلگت ۽ بلتستان تي مشتمل آهي، جنهن کي 2009ع کان گڏيل طور “گلگت-بلتستان” سڏيو وڃي ٿو<ref name=" برٽانيڪا"/>. == انتظامي ورهاست == {| [[پاڪستان جا صوبا ۽ انتظامي]] |- !style="width:200px;"| انتظامي علائقو ! style="width:100px;"|گادي ! style="width:100px; text-align: center;"|آبادي |- || [[بلوچستان]] || [[ڪوئيٽا|ڪوئٽہ]] || 12,344,408 |- || [[پنجاب]] || [[لاھور]] || 11،00،12،442 |- || [[سنڌ]] || [[ڪراچي]] || 4,78,86,051 |- || [[خيبرپختونخواه]] || [[پشاور]] || 3،05،23،371 |- || [[گلگت بلتستان]] || [[گلگت]] || 18،00،000 |- || [[فاٽا]] || -- || 50,01,676 |- || [[آزاد ڪشمير]] || [[مظفرآباد]] || 45,67,982 |- ||[[اسلام آباد وفاقي گاديءَ وارو علائقو]] ||[[اسلام آباد]] ||28,51,868 |- |} پاڪستان ۾ چار صوبن: [[سنڌ]]، پنجاب، بلوچستان ۽ خيبر پختونخواه (اڳوڻي سرحد) ۽ ٽي انتظامي خطا: آزاد ڪشمير، گلگت بلتستان ۽ فيڊرل ڪيپيٽل ٽيريٽري آھن. == عدالت == پاڪستان جو عدالتي نظام ڪامن لا سسٽم وارو آھي جيڪو انگريزي قانون جي بنياد تي جڙيل آھي. پاڪستان جي سڀ کان وڏي عدالت سپريم ڪورٽ آھي جنھن جي مکيه سيٽ اسلام آباد م آھي ۽ ان جون ٻيون سيٽون لاھور، ڪراچي ، پشاور ۽ ڪوئٽه م آھن. اھا آئين تحت قائم ٿيل عدالت اھي جنھن م 17 جج ھوندا آھن جن م سڀ کان سينيئر چيف جسٽس آف پاڪستان ھوندو آھي . ٻيون آئيني عدالتون صوبائي ھونديون آھن جن کي ھاء ڪورٽ چوندا آهن. [[فائل:Supreme Court of Pakistan, Islamabad by Usman Ghani.jpg|thumb|200px|کاٻو|پاڪستان جي وڏي۾وڏي عدالت [[سپريم ڪورٽ]]]] پاڪستان م پنج ھاء ڪورٽون آھن جن م سنڌ ھاء ڪورٽ، لاھور ھاء ڪورٽ، پشاور ھاء ڪورٽ ، بلوچستان ھاء ڪورٽ ۽ اسلام آباد ھاء ڪورٽ شامل آھن. ملڪ جي آئيني عدالتن م ھڪ وفاقي شريعت ڪورٽ آھي جيڪا شرعي معاملن تي فيصلا ڏيندي آهي. ملڪ جون باقي عدالتون آئيني نہ پر قانوني آھن جيڪي پارليامينٽ م پاس ٿيندڙ قانونن جي بنياد تي جوڙيون ويون آهن. انھن م مقرر جج سرڪاري ملازم ھوندا آھن جن تي نوڪرين جا قانون ء قائده لاڳو ٿيندا آھن. انھن عدالتن م ضلعي عدالتون، بينڪنگ ڪورٽون، دھشتگردي روڪڻ واريون ڪورٽون، منشيات روڪڻ واريون ڪورٽون، ليبر ڪورٽون، فيملي ڪورٽون، ڪنزيومر ڪورٽون، ڪسٽم ڪورٽون، ۽ کوڙ صوبائي ء وفاقي ٽربيونل ۽ ڪورٽون شامل آهن. == جاندار == پاڪستان ۾ قسمين قسمين [[جانور]]/ جاندار ملن ٿا، جن ۾ [[شينهن]]، [[برفاني چيتا]] (هماليه ۽ چترال ۾)، [[جھنگراڙ ٻلو|جهنگراڙ ٻلا]] (ريگستاني علائقن ۾)، مُشڪ ٻليون، [[نوريئڙو|نوريئڙا]]، [[چراخ]]، [[ڳورپٽ]]، [[بگهڙ]]، [[لومڙ]]، [[گدڙ]]، [[ڪتو|ڪتا]]، [[رڇ]]، [[ڀولو|ڀولڙا]]، [[لڌڙو|لڌڙا]]، [[گڏهه|گڏھ]]، [[ٻڪري|ٻڪريون]]، [[رڍ|رڍون]]، [[مارخور]] (بلوچستان، چترال ۽ سوات ۾)، [[سرھ]] ۽ گڍ(سنڌ جي جابلو علائقي ۾)، [[هرڻ]]([[ڪارو هرڻ]] سنڌ جي ريگستاني علائقي ۾)،[[روجھ]](نيل گانءِ)، [[ڦاڙھو|ڦاڙها]]، [[مشڪ هرڻ]]، [[سانڀر]]، [[سُوئر]]، [[ڍڳو|ڍڳيون]]/ گانيون، [[مينھن|مينهون]]، [[گھوڙو|گهوڙا]]، [[اُٺ]] ۽[[ٻُلهڻ]] (سنڌو درياهه ۾) شامل آهي [[فائل:Medvěd plavý (Ursus arctos isabellinus).jpg|150px|thumb|رڇ]] [[فائل:Tibetan Wolf.JPG|150px|thumb|تبتي بگھڙ]] [[فائل:Lightmatter snowleopard.jpg|150px|thumb|برفاني چيتو]] === پکي === پاڪستان جي مختلف علائقن ۾ ڪيترن قسمن جا پکي عام جام ٿين ٿا، جن ۾:[[تتر]]، [[تلور]]، [[ٻٽير]]، [[چڪور]]، [[ٻگھ|ٻَگھ]]، [[بدڪ]]، مرغابيون، مينا، [[مور|مَور]]، [[ڪوئل]]، هُدهُد ([[ڪاٺ ڪٺو|ڪاٺ ڪُٽو]])، [[طوطو|طوطا]]، [[ڪبوتر]]، [[ڳيرو|ڳيرا]]، [[ڪانء|ڪانوَ]]، [[جھرڪي|جهرڪيون]]، [[ڪڪڙ]]، [[ڊيل|ڊيلون]]، [[نيرڳ|نيرڳيون]]، [[آڙي|آڙيون]]، [[ابابيل]]، [[سرڻ|سرڻيون]]، [[ڳجھ|ڳجهون]]، [[باز]]، [[عقاب]] ۽ [[شڪرو|شڪرا]] وغيره اچي وڃن ٿا. === ريڙهيون پائيندڙ جانور مڇيون === پاڪستان ۾ ريڙهيون پائيندڙ جانورن ۾[[واڳون]]، [[مانگر مڇ]]، [[ڪڇون]]، [[ڪرڙي|ڪرڙيون]]، سانڊا، گِلوئيون، [[مڇي|مڇيون]] ([[ڪرڙو|ڪُرڙا]]، [[پلو|پلا]]، موراکيون۽ [[پاپليٽ]]وغيره اچي وڃن ٿا)، سامونڊي پيداوار ۾ مرجان ۽ جهينگا قابل ذڪر آهن. ان کان سواءِ ٻيا بہ هزارين [[جيت]] ۽سُرڻا هن سرزمين جي پيداوار آهن. == وڻ ٽڻ ٻوٽا == پاڪستان ۾ ٻيلن جي ايراضي هڪ [[ڪروڙ]]ايڪڙن کان بہ گهٽ آهي. اهو اندازو مجموعي ايراضيءَ جو ساڍا چار سيڪڙو آهي، ان مان اڌ وڻن جو ڪاٺ اڏاوتن ۽ [[ٻارڻ]] جي ڪم اچي ٿو، باقي حصو بيڪار ٻوٽن ۽ [[ول|ولين]] تي مشتمل آهي. اهوئي سبب آهي، جو ٻيلن جي پيداوار اڻ پوري آهي، انهيءَ ڪري ملڪ لاءِ [[عمارتي ڪاٺ]] ٻين ملڪن مان گهرائڻو پوندو آهي. حڪومت جي اها ئي ڪوشش آهي تہ جديد طريقن سان موجوده ٻيلن کي ترقي ڏني وڃي. پاڪستان ۾ وڻڪار جي ايراضي هڪ [[ڪروڙ]] ايڪڙن کان وڌيڪ آهي، جيڪو ملڪ جي جملي ايراضيءَ جو ساڍا 4 سيڪڙو آهي. پاڪستان جو گهڻو علائقو ويران ۽ خشڪ آهي. هتي فقط 2 سيڪڙو ٻيلا ۽ جهنگ آهن. گهڻي وڻڪار اترئين ۽ اولاهين پهاڙي علائقي ۾ آهي. اڪثر درياهي ڪنارن تي ٻيلا آهن. ميداني علائقن ۾ [[ٽالهي]]، [[توت]]، [[ٻٻر]] ۽ لئيءَ جا وڻ ٿيندا آهن. سنڌ ۽ پنجاب ۾ [[انب]]، [[ڪيلو|ڪيلا]]، [[زيتون]]، سنگتڙا ۽ مالٽا وغيره ٿيندا آهن. بلوچستان ۽ صوبي [[خيبر پختونخوا|خيبرپختونخواهه]] ۾ [[بادام]]، [[صوف|صوفن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[انگور|انگورن]] وغيره جا باغ گهڻا آهن. جابلو ايراضيءَ ۾ جدا جدا اوچائيءَ تي ڪيترن ئي قسمن جا وڻ ٿيندا آهن. مثال طور: ٽن هزارن فوٽن جي اندر چِنار وغيره جا وڻ ٿيندا آهن. ٽن هزارن فوٽن کان مٿي [[چيل]] ۽ [[ديال]] جا وڻ آهن. ستن هزارن فوٽن تي صنوبر جا وڻ ۽ ڏهن هزارن فوٽن تي فقط ”[[برج]]“ جا وڻ ٿيندا آهن. انهن جهنگن ۾ بي انداز ٻوٽيون ۽ گل ٿيندا آهن. انهيءَ سلسلي ۾ ’[[سوات ضلعو|سوات]]‘ جا پهاڙ قابل ذڪر آهن. == آبادي == پاڪستان جي پھرين آدمشماري جي شروعات 9 فيبروري 1951ع ۾ ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستان ھڪ گھڻ قومي، گھڻ نسلي ۽ طرحين طرحين جون ٻوليون ڳالھائيندڙ ماڻھن جي سرزمين آھي. ھتي جون ثقافتون پڻ ھڪ حصي کان ٻئي حصي تائين مختلف آھن. ملڪ جي آبادي جولاء 2017 جي تخميني مطابق جولاءِ 2020 م پاڪستان جو آباديءَ جو تخمينو 233,500,636 ڪروڙ ھيو. جولاءِ 2017 ۾ ملڪ جي ڪٿيل آبادي جو تخمينو 207774000 ھيو<ref name="سي آء اي"/>. چين، انڊيا، آمريڪا ۽ انڊونيشيا کان پوء ھي ملڪ دنيا جو آبادي م پنجون نمبر وڏو ملڪ آهي. پاڪستان جي ماڻھن کي پاڪستاني سڏيو ويندو آهي<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي آبادي م 44.7 سيڪڙو پنجابي، 15.4 سيڪڙو پختون يا پٺاڻ، 14.1 سيڪڙو سنڌي، 8.4 سيڪڙو سرائيڪي، 7.6 سيڪڙو اردو ڳالهائيندڙ، 3.6 سيڪڙو بلوچ ۽ 6.3 سيڪڙو باقي ٻين نسلي گروهن سان تعلق رکندڙ آھن<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي ڳتيل آبادي وارو علائقو پنجاب جو آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2020 جي تخميني مطابق پاڪستان جي آبادي جي واڌ جي شرح 2.07 سيڪڙو آهي ۽ واڌ جي ان شرح ج ۾ دنيا جي ملڪن سان ڀيٽ ۾ 45 نمبر تي آهي<ref name="سي آء اي"/>. 2020 جي تخميني مطابق پاڪستان ۾ في ھزار ماڻھن م ڄم جي شرح 27.4 آھي ۽ في ھزار ماڻھن م موت جي شرح 6.2 آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2020 جي تخميني مطابق ملڪ جي 37.2 سيڪڙو آبادي شھرن ۾ رھي ٿي ۽ ان شھري آبادي ۾ سالياني واڌ جي 2.53 سيڪڙو آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي تخميني مطابق ٻار ڄڻڻ وقت ملڪ جي آبادي جي ھر ھڪ لک ٻار ڄڻيندڙ عورتن مان 140 فوت ٿي وڃن ٿيون<ref name="سي آء اي"/>. 2016 جي تخميني مطابق ملڪ جي بجيٽ جو 2.8 سيڪڙو خرچ صحت تي ٿئي ٿو<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان ۾ 15سال ۽ ان کان مٿي عمر وارن جي آبادي جو خواندگي تناسب 2015 ۾ 59.1 سيڪڙو ھيو<ref name="سي آء اي"/>. === مذھب === پاڪستان اسلامي ريپبلڪ آھي ۽ ملڪ جو سرڪاري مذھب اسلام آھي. اھو مسلم اڪثريت وارو ملڪ آهي. ملڪ جي مسلمانن جي فقه جي لاءِ قانون جو مفروضو آھي تہ ملڪ جو ھر مسلمان حنفي فقه سان تعلق رکندڙ آهي جيڪڏهن ڪو ان فقه سان تعلق نہ ٿو رکي تہ ان کي ثبوت طور قسمنامو ڏيڻو پوندو آهي. ملڪ ۾ مذھبي اقليتن ۾ ھندو، عيسائي، سک ۽ پارسي شامل آهن جن کي آئين ۾ مڪمل تحفظ ڏنل آھي. 2010 جي تخميني مطابق پاڪستان جي آبادي جو 96.4 سيڪڙو مسلمان ۽ 3.6 سيڪڙو ھندو، عيسائي، سک ۽ ٻين مذھبن سان تعلق رکندڙ آھن<ref name="سي آء اي"/>. ملڪ جي 97 سيڪڙو آبادي مسلمان آهي جنھن جو 75 سيڪڙو سني ۽ 25 سيڪڙو [[اثنه اشعري]] (شيعه) ڪجهه اسماعيلي شامل آهن<ref name=" جاگرافي "> [Encyclopedia of WORLD GEOGRAPHY، R.W. MCCOLL, PH.D. GENERAL EDITOR، Facts On File, Inc. 132 West 31st Street New York NY 1001، pages 699,700 ] </ref> {{bar box |float = right |title =2010 ۾ پاڪستان ۾ مذھبن جي شرح |bars = {{bar percent|[[سني مسلمان]]|DarkSlateGray|85}} {{bar percent|[[شيعه مسلمان]]|DarkSlateGray| 11.4}} {{bar percent|[[ھندو ۽ٻيا]]|DarkSlateGray|3.6}} }} == ٻوليون == 52 فيبروري 1948ع تي اردو کي پاڪستان جي قومي ٻولي جو درجو ڏنو ويو جنھن جي منظوري آئين ساز اسيمبلي ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستان ۾ ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائيون وڃن ٿيون.جن ۾ اھم [[سنڌي]]، [[پنجابي]]، [[سرائڪي]]، (ڌني، شاهه پوري، پوٽوهاري، هندڪو)، [[پشتو]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براھوي ٻولي|براهوي]] ،[[اردو]]،[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪڇي لهجو|ڪڇي]]، ميواتي، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، رانگڙي، ميمڻي ٻوليون بہ هتي ڳالهايون وڃن ٿيون. اردو ھن ملڪ ۾ رابطي جي زبان ۽ قومي ۽ دفتري ٻولي آهي. [[انگريزي]] پڻ پاڪستان جي دفتري ٻولي آهي. 2017 جي تخميني مطابق پاڪستان م مختلف ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻھن جي شرح ھيٺين طرح آھي<ref name="سي آء اي"/>. {{bar box |float = left |title =پاڪستان م مادري زبانون <ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-34215293|title=Uncommon tongue: Pakistan's confusing move to Urdu|work=BBC News|accessdate=7 February 2016}}</ref> |bars = {{bar percent|[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]|DarkSlateGray|48}} {{bar percent|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|DarkSlateGray|12}} {{bar percent|[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]|DarkSlateGray|10}} {{bar percent|[[پشتو ٻولي|پشتو]]|DarkSlateGray|8}} {{bar percent|[[اردو]]|DarkSlateGray|8}} {{bar percent|[[بلوچي ٻولي|بلوچي]]|DarkSlateGray|3}} {{bar percent|[[ھندڪو ٻولي|ھندڪو]] |DarkSlateGray |2}} {{bar percent|[[بروھي ٻولي|بروھي]]|DarkSlateGray|1}} {{bar percent|بروشسڪي ۽ ٻيون ٻوليون |DarkSlateGray|8}} }} === پاڪستاني ٻولين جو تعارف === #پنجابي: هيءَ پنجاب صوبي جي ٻولي آهي. پنجابي ٻوليءَ جا مختلف لهجا [[لاهور]]، [[سيالڪوٽ]]، [[گجرانوالا]] ۽ [[شيخوپوره|شيخو پوره]] ضلعن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا. [[وارث شاھ]]، [[بلهي شاھ]] ۽ [[سلطان باھو|سلطان باهُو]]، پنجابي زبان جا وڏا شاعر آهن. #پشتو: هيءَ خيبر پختونخوا صوبي جي ٻولي آهي، جيڪا هن صوبي سان گڏ بلوچستان ۾ بہ وڏي تعداد ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. پشتو جا بہ ڪيترائي لهجا آهن (ڏسو: [[پشتو زبان]]). [[رحمان بابا]] ۽ [[خوشحال خان خٽڪ]]، پشتوءَ جا وڏا شاعر آهن. #[[سنڌي]]: سنڌي، [[سنڌ]] جي قومي ٻولي آهي، جيڪا [[سنڌ]] ۾ تعليمي ۽ دفتري زبان بہ آهي. [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سنڌ]] کان سواءِ [[بلوچستان]] جي وڏي حصي، پنجاب جي سرائيڪي پَٽي، هندستان جي [[راجسٿان]]، [[ڪڇ]] ۽ [[گجرات]] کان سواءِ ٻين ڪيترن حصن ۾ بہ ڳالهائي وڃي ٿي.سنڌي ٻوليءَ جو قومي شاعر [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] رح نه رڳو [[سنڌ]]، پر دنيا جي شاعرن ۾ مٿانهين حيثيت رکي ٿو. ان کان سواءِ [[سچل سرمست]]، سامي، روحل، بيدل ۽ ٻين ڪلاسيڪي شاعرن کان سواءِ جديد شاعرن ۾ [[شيخ اياز]]، [[نارائڻ شيام]]، [[طالب الموليٰ]]، [[نياز همايوني]]، [[تنوير عباسي]]، [[استاد بخاري]]، [[امداد حسيني]] ۽ ٻيا شمار ٿين ٿا. [[سنڌي ٻولي]]ءَ ۾ ڪيتريون ئي اخبارون، رسالا ۽ ڪتاب پڻ ڇپجي رهيا آهن. #سرائيڪي: پاڪستان جي آباديءَ جو 10.42 سيڪڙو سرائيڪي ڳالهائيندڙ آهن، هيءَ ٻولي پنجاب جي [[ملتان]]، [[ساهيوال]]، [[اوڪاڙا]]، [[خانيوال]]، [[جهنگ ضلعو|جهنگ]]، [[گجرانوالا]]، [[فيصل آباد]]، [[چنيوٽ]] ۽ ٻين شهرن کان سواءِ سنڌ ۾ بہ وڏي پئماني تي ڳالهائي وڃي ٿي. [[خواجا غلام فريد]] سرائيڪيءَ جو اهم وڏو شاعر ٿي گذريو آهي. #بلوچي: بلوچي اڪثريت سان بلوچستان ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. بلوچيءَ جي اهم لهجن ۾ [[سرحدي رڪشاڻي]]، [[قلاتي]]، [[کاراني]]، [[مڪراني]]، [[جدگالي]] وغيره لهجا آهن. [[مست توڪلي]] ۽ [[بالاچ]]، بلوچيءَ جا اهم شاعر ٿي گذريا آهن. #براهوي (Brahvi): انگريز لسانيات جي ماهرن براهوي ٻوليءَ کي دراوڙي ٻوليءَ جي شاخ ڪوٺيو آهي، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي رد ڪندي اهو خيال ڏيکاريو آهي تہ شايد هن ٻوليءَ جو تعلق [[مهرڳڙھ]] ۾ رهندڙ سنڌو ماٿريءَ جي ماڻهن جي ڪنهن ٻوليءَ سان هجي. [[مينگل]] مشهور براهوي قبيلو آهن. سنڌي ٻولي جي ليکڪ ۽ ڪالم نگار [[حليم بروهي]] جي خيال ۾ اصلوڪي سنڌي ٻولي اصل بروهي ئي آهي. #[[هندڪو]] (Hindko): هندڪو، قديم انڊو-آرين ٻوليءَ مان نڪتل هڪ شاخ آهي، جيڪا خيبر پختونخوا، [[پشـاور]]، [[پنجاب]]، [[مانسهره]]، [[آزاد ڪشمير]]، [[ايبٽ آباد]] ۽[[هزاره]] جا اٽڪل 40 لک (4 ملين) ماڻهو ڳالهائين ٿا. هيءَ ٻولي [[سنڌي]] ۽ سرائيڪيءَ سان ويجهو لاڳاپو رکي ٿي. == توانائي == پاڪستان م 2017 جي ڪاٿي مطابق 52200000 ماڻھو بجلي جي سھولت کان محروم آھن ۽ ڪل آبادي جو 74 سيڪڙو تائين بجلي جي سھولت آھي. ان سھولت جو تناسب ۾ شھري علائقن جو 90 سيڪڙو ۽ ٻھراڙيءَ جي علائقن جو 64 سيڪڙو اچي وڃي ٿو<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان بجلي، گئس ۽ تيل درآمد ڪندڙ ملڪن م شامل آهي<ref name="سي آء اي"/>. === ائٽمي توانائي === ”[[پاڪستان انرجي ڪائونسل]]“ جو قيام پُر امن استعمال جي مقصد سان ٿيو ۽ قيام جي ٻئي سال ان جو نالو بدلائي ”[[ائٽامڪ انرجي ڪميشن]]“ رکيو ويو. هيءُ ادارو ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: پهريون تحقيقاتي ۽ ترقياتي مرڪز، ۽ ٻيون جوهري توانائي حاصل ڪرڻ جو عملي مرڪز. پهرئين مرڪز جو ذيلي ادارو آهي ”جوهري سائنس ۽ ٽيڪنالاجي“ اسلام آباد. هتي ڊسمبر 1965ع ۾ پنج ميگاواٽ جو هڪ [[جوهري ري ائڪٽر]] لڳايو ويو ۽ ان ۾ جوهري طبعيات، جوهري ڳاڻيٽي، جوهري ڪيميا، طبي طبعيات ۽ برقيات تي ڪم ٿي رهيو آهي. ٻيو جوهري توانائيءَ جو مرڪز لاهور ۾ آهي، جيڪو 1961ع ۾ قائم ٿيو. ٽيون جوهري توانائيءَ جو زرعي تحقيقاتي مرڪز [[ٽنڊو ڄام|ٽنڊي ڄام]] ۾ 1965ع ۾ قائم ٿيو، چوٿون مرڪز ميڊيڪل ريڊيو آئسوٽوپ ٽنڊوڄام آهي. پاڪستاني سائنسدانن جي ڪامياب تجربن جي بدولت، پاڪستان هن وقت دنيا جي ائٽمي طاقت رکندڙ ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو. ان ڏس ۾ شهيد ذوالفقار علي ڀُٽي پنهنجي حڪومت ۾ سائنسدانن جي همٿ افزائي ڪئي ۽ ملڪ کي ائٽمي طاقت بڻائڻ جو خواب نيٺ تڪميل تي پهتو. ويجهي ماضيءَ ۾ مئي 1998ع ڌاري پهريون ائٽمي تجربو ڪيو ويو. ان کانسواءِ ٻيا ننڍا ننڍا تحقيقي مرڪز ڪراچيءَ، ڄامشوري، ملتان، لاهور ۽ پشاور ۾ کوليا ويا آهن. جوهري توانائيءَ سان بجلي پيدا ڪرڻ جو مرڪز ڪراچيءَ ۾ قائم ڪيو ويو آهي، جيڪو 137 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪندو آهي. پاڪستان ۾ ائٽم کي ٽوڙڻ جو پهريون تجربو [[نيلور]] واري هنڌ 1965ع ۾ ڪيو ويو. انرجي ڪميشن، اعليٰ توانائيءَ جا طبعياتي مسئلن تي بہ تحقيق ۾ مصروف آهي. اهو ڪم بين الاقوامي معيار جو آهي. انهيءَ سلسلي ۾ [[ڊاڪٽر عبدالسلام]] (تڏهوڪي مشير سائنسي امور) ۽ [[ڊاڪٽر. آءِ. ايڇ عثماني]] (صدر ائٽامڪ انرجي ڪميشن) سرگرم رهيا. جوهري توانائيءَ لاءِ ڳري پاڻيءَ جي ضرورت ٿيندي آهي. قدرتي گئس مان مصنوعي ڀاڻ تيار ڪرڻ لاءِ ڪارخانن مان تيار ٿيل پاڻي حاصل ڪرڻ جو ڪم ورتو ويو آهي. ائٽمي توانائيءَ جي باري ۾ پاڪستان، روس سان ”پاڻي“ وٺڻ جو معاهدو ڪيو آهي. بجليءَ جي پيداوار کي مناسب ۽ صحيح طريقي سان پهچائڻ لاءِ اُتر ۽ ڏکڻ جي حصن ۾ ورهايو ويو آهي. اترئين حصي ۾ پنجاب، صوبو سرحد ۽ [[بهاولپور]] شامل آهن. انهن سڀني کي هڪڙي ”گرڊ“ (Grid) ۾ ملايو ويو، جنهن ۾ [[وارسڪ]]، [[مالاڪنڊ]]، [[درگئي]]، [[ڪرم ڳڙهي]]، [[رسول]]، [[شادي وال]]، [[چيچوڪي مليان]]، [[گجرانوالا]] ۽ رينالاجو [[هائيڊل بجلي گهر]]، لائلپور، ساهيوال ۽ ملتان جا [[اسٽيم بجلي گهر]] ۽ لائلپور جو [[ڊيزل بجلي گهر]]، ڏاکڻي اترين سنڌ، ڪوئيٽا ۽ قلات جي علائقن تي مشتمل آهي. پاڪستان جا اهم بجلي گهر هيٺيان آهن: #[[ملتان بجلي گهر]] #[[موبائل گئس ٽربائن، شاهدره لاهور،]] #[[ڪوئيٽا ٿرمل پاور اسٽيشن]] #[[ڄامشورو ٿرمل پاور اسٽيشن]] #[[سکر ٿرمل پاور پراجيڪٽ]] #[[لائلپور اسٽيم پاور اسٽيشن]] #[[گجرانوالا هائيڊل اسٽيشن]] #[[شادي وال هائيڊل اسٽيشن]] #[[چيچوڪي مليان هائيڊل اسٽيشن]] #[[وارسڪ پاور اسٽيشن]] #[[ڄامشورو بجلي گهر]] #[[لاکڙا پاور هائوس]] #[[ڪوٽ ادو بجلي گھر]] #حب ۽ ٻيا ڪيترائي پاور هائوس ڪم ڪري رهيا آهن. == سياحت == پاڪستان جي سرزمين جو حسن ۽ هتي جي رهواسين جو اخلاق سڄيءَ دنيا جي سياحن لاءِ ڪشش جو باعث آهي. تنهنڪري هتي سياحت لاءِ ايندڙ ٻاهرين ملڪن جي ماڻهن جو تعداد ڏينهون ڏينهن وڌندڙ آهي. 1965ع ۾ سياحت کاتي، سياحن کي سهوليتون ڏيڻ لاءِ رٿا تيار ڪئي هئي، جنهن ۾ هيٺيون ننڍيون رٿائون عمل ۾ آنديون ويون: * ملڪ جي جدا جدا حصن، جهڙوڪ گلگت، هزارا، چترال، ڪالام ۽ ناران ۾ ريسٽ هائوسن جي تعمير ۽ آمد ورفت جون سهوليتون مهيا ڪرڻ. * ڪوهه پيمائي، برف ۾ رانديون، مڇيءَ جو شڪار، وغيره. * سياحت کي ترقي ڏيڻ لاءِ ملڪ جي وڏن شهرن ۾ معلومات جا سينٽر کوليا ويا آهن، وڏن شهرن جي هوائي اڏن تي اطلاعات کاتي پاران هوٽلون کوليون ويون آهن. ٻين ملڪن ۾ نمائش لاءِ سياحت کاتو، پاڪستان بابت رنگين فلمون بہ تيار ڪندو آهي. 1966ع کي ”سياحت جو سال“ ڪري ملهايو ويو هو. پاڪستان لوازان جي بين الاقوامي ميلي ۾ شرڪت ڪئي، جنهن ۾ پنج لک ماڻهن پاڪستاني اسٽال ڏٺو، ان کان سواءِ پراگ جي نمائش ۾ پاڪستان جا خوبصورت منظر ۽ وڏيون وڏيون تصويرون موڪليون ويون، جيڪي سياحن لاءِ پُرڪشش هيون. جنوري 1967ع ۾ ”نئچرل جاگرافڪ مخزن“ ۾، ”پاڪستان اسٽوري“ جي عنوان سان هڪ باتصوير طويل مقالو شايع ڪيو ۽ نئشنل جاگرفڪ سوسائٽيءَ، واشنگٽن ۾ پاڪستاني نوادارات تي هڪ نمائش جو انتظام ڪيو. ڊسمبر 1967ع ۾ جهنگلي جانورن جي تحفظ لاءِ عالمي تنظيم جي هڪ وفد پاڪستان جو دورو ڪيو ۽ هتي جي جهنگلي جانورن تي هڪ مختصر فلم تيار ڪئي. سياحت کاتي جي درخواست تي لاڙڪاڻي ايڪسپريس جو ’موهن جو دڙو ايڪسپريس‘ نالو رکيو ويو. پاڪستان جي سرزمين قسمين قسمين نظارن جو ڏيک ڏيندڙ آهي. هتي اوچا جبل بہ آهن، زرخيز ميدان بہ آهن، رڻ پٽ بہ آهن تہ گهاٽا ٻيلا بہ آهن. گهاٽي آباديءَ وارا شهر بہ آهن تہ آثار قديمه جا دڙا، ڀڙا، ڪوٽ ۽ قلعا بہ آهن. سياحت جي لحاظ کان هيٺ ڄاڻايل ==ماڳ ۽ مڪان== پاڪستان ۾ هي ذڪر جوڳا ماڳ ۽ مڪان آهن: [[ڪراچي]]، ڀنڀور، ٺٽو، مڪلي، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، خيرپور، سکر، روهڙي، اروڙ، ڪوٽ ڏيجي، [[موهن جو دڙو]]، سيوهڻ، ڪوئيٽا، لاهور، راولپنڊي، اسلام آباد، هڙپا، ٽئڪسيلا، پشاور، مانسهره، بالاڪوٽ، شهباز ڳڙهي، مري، نٿيا گلي، ڪاغان وادي، سوات وادي، پشاور، گلگت ۽ هنزا ۽ ٻيا ڪيترائي ماڳ مڪان. [[سنڌ]] جي ثقافت کاتي بہ سياحت کي هٿي وٺرائڻ لاءِ تمام گهڻيون ڪوششون ڪيون آهن، ثقافت کاتي جي صوبائي وزير محترمه سسئي پليجو [[سنڌ]] ۾ موجود آرڪيالاجيڪل ماڳن کي وفاق کان سنڌ جي تحويل ۾ آڻارائي پنهنجي ذميوارين ۾ آندو آهي، ان کان سواءِ سنڌ حڪومت جي مدد سان گورک هِل تي تعميراتي ڪم ۽ رهائشي سهولتين جو ڪم بہ تيزيءَ سان هلندڙ آهي. == آمدرفت جا ذريعا == ملڪ ۾ آمدورفت جا 5 مکيه ذريعا آهن: ريلوي، هاءِ وي، موٽر وي، سمنڊ، درياهه ۽ هوائي رستا. '''ريلوي''': '''روڊ رستا''':مسافرن ۽ سامان، ٻنهي جي آمدورفت ۽ باربرداريءَ لاءِ ريلوي کان پوءِ وڏو ذريعو روڊ ۽ پڪا رستا آهن، جيڪي ريلوي کان وڌيڪ آرامده آهن. ڳوٺن کان مارڪيٽن تائين زرعي پيداوار، ڪارخانن تائين خام مال ۽ سڀني شهرن ۽ ڳوٺن تائين پهچڻ ۾ روڊ رستا ئي بهتر ذريعو آهن. هر پنج سالا رٿا ۾ گهڻو ڪري اوليت روڊن ۽ رستن کي ڏني پئي وئي. 1967ع جي آخر ۾ پاڪستان ۾ رستن جي ڊيگهه ٻه هزار ميل ٿي وئي. پاڪستان جي قديم ترين سڙڪ ”گرانڊ ٽرنڪ روڊ“ جي نالي سان مشهور آهي، جيڪا سورهين صدي عيسويءَ ۾ شيرشاهه سوريءَ ٺهرائي هئي. ورهاڱي وقت پاڪستان ۾ رستن جي ڪل ڊيگهه 13781 ميل هئي. انهن ۾ گهڻا رستا پنجاب ۽ سرحد صوبن ۾ هئا. 1949ع ۾ هڪڙو سينٽرل روڊ فنڊ قائم ڪيو ويو، جنهن جو 85 سيڪڙو پُلين جي تعمير ۽ 15 سيڪڙو تحقيقي ڪمن تي صرف ڪيو ويو، جن ۾ سپرهاءِ وي، نئشنل هاءِ وي ۽ موٽروي وغيره جا منصوبا شامل آهن. هن وقت ملڪ ۾ روڊن جو ڄار وڇائڻ جو سلسلو جاري آهي، ان ڏس ۾ نيشنل هاءِ وي اٿارٽي مصروف عمل آهي. '''بندرگاهه''':ملڪ جي ورهاڱي وقت پاڪستان جو اڪيلو بندر ڪراچي هو. ان جي لنگر گاهه ۽ ورڪشاپ وغيره لاءِ 2474 ايڪڙ زمين مختصر ڪئي وئي هئي. سڄي بندر جوانتظام ڪراچي پورٽ ٽرسٽ وٽ آهي. هڪ اعليٰ بندرگاهه ۾ جيڪي سهوليتون موجود هئڻ گهرجن، سي سڀ هتي موجود آهن. موجوده وقت ۾ پاڪستان جي سامونڊي ڪناري سان مڪاني طور مڇي مارڻ لاءِ ڪم ايندر مياڻيون ۽ ننڍڙا بندر بہ سڌاري وڌائي وڏن بندرگاهن ۾ تبديل ڪرڻ جي ڪوشش ٿي رهي آهي، تہ جيئن ڪراچي بندرگاهن تان جهازن جي آمدورفت تان بار گهٽجي. مثال طور گوادر، سون مياڻي، قاسم بندر ۽ ڪيٽي بندر وغيره.ھن وقت پاڪستان ۾ ٽي بندرگاھون آهن جن ۾ ڪراچي پورٽ، بن قاسم پورٽ ۽ گوادر پورٽ شامل آهن. '''ھوائي اڏا''': پاڪستان ۾ 110 ھوائي اڏا آهن جن مان 104 استعمال ۾ آھن. == نشريات == هن وقت پاڪستان ۾ 33 ريڊيو اسٽيشنون ۽ 29 ايف. ايم اسٽيشنون آهن، جيڪي: لاهور، پشاور، ڪراچي، راولپنڊي، اسلام آباد، ملتان، آزاد ڪشمير، خيرپور، حيدرآباد، ڪوئيٽا، لاڙڪاڻي، مٺي، نوابشاهه، خضدار، گلگت ۽ اسڪردو ۾ آهن، جن ۾ 20 ٻولين ۾ پروگرام نشر ڪيا ويندا آهن. جڏهن تہ ڪراچي، حيدرآباد، لاهور، اسلام آباد ۽ ٻين شهرن ۾ نجي ايم. ايف چينل بہ وڏي تعداد ۾ نشريات ڏئي رهيا آهن. ٽيليويزن: پاڪستان ۾ ٽيليويزن اسٽيشن قائم ڪرڻ جو فيصلو 1964ع ۾ ٿيو. انهيءَ سلسلي ۾ جپان جي نوپن اليڪٽرڪ ڪمپنيءَ سان معاهدو ڪيو ويو ۽ تجرباتي طور ننڍي پيماني تي ٻه ٽيليويزن اسٽيشنون قائم ڪيون ويون. 26 نومبر 1964ع تي لاهور ۾ هڪڙو يونٽ قائم ڪيو ويو. فيبروري 1965ع ۾ پنجن ڪروڙن رپين جي لاڳت سان ٽيليويزن ڪارپوريشن قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ اڌ رقم حڪومت طرفان ۽ اڌ رقم جپان ۽ برطانيا جي ڪمپنيءَ مهيا ڪئي. 1967ع ۾ ڪراچي ٽيليويزن اسٽيشن ڪم شروع ڪيو. جنوري 1967ع ۾ راولپنڊي- اسلام آباد ۾ بہ هڪ اسٽيشن قائم ڪئي ويئي. ملڪ ۾ لکين ٽيليويزن سيٽ اچي ويا. نين ڪمپنين، درآمد لائسنس ذريعي سيٽ تيار ڪرڻ شروع ڪيا. هن وقت ريڊيو وانگر ٽيليويزن ڪمرشل سروس شروع آهي. پاڪستان جي سرڪاري ٽي. وي ڪارپوريشن جو نالو پي. ٽي. وي آهي، جڏهن تہ هينئر هڪ اندازي موجب چاليهه کن نجي چئنل پڻ نشريات ڏئي رهيا آهن، تن ۾ تفريحي ۽ نيوز چينل شامل آهن. انهن ۾ سنڌي چئنل ڪي. ٽي. اين، سنڌ ٽي. وي، ڪشش ٽي. وي، مهراڻ ٽي. وي، آواز ٽي. وي، ڌرتي ٽي. وي بہ شامل آهن. == منصوبابندي ۽ ترقي == شهري ضرورت جي تڪميل لاءِ ٽائون ڪاميٽيون ۽ ميونسپالٽيون تہ ملڪ ۾ شروع کان ئي موجود هيون، پر اها ذميداري روز روز ايتري وڌندي وئي جو وڏن شهرن ۾ ”امپروومينٽ ٽرسٽ“ قائم ڪيا ويا. حڪومت طرفان پي. ڊبليو. ڊي ۽ رٿابنديءَ واري کاتي، شهرن ۾ اڏاوت جي سلسلي ۾ ذميداريون پنهنجي ذمي ڪيون. گاديءَ واري شهر جي تعمير جو ڪم ڪئپيٽل ڊيولپمينٽ اٿارٽيءَ جي سپرد هو. اهڙيءَ طرح ريلوي، ٽپال، آبپاشي وغيره جي کاتن، پنهنجن ملازمن لاءِ خود گهر اڏائڻ جو سلسلو جاري ڪيو. '''سماجي بهبود'''پاڪستان هڪ فلاحي مملڪت آهي. 1955ع ۽ 1962ع جي آئين ۾ حڪومت جو فرض قرار ڏنو ويو آهي تہ هو مذهب، ملت، رنگ ۽ نسل جي فرق کان سواءِ هر شهريءَ جي معيارِ زندگيءَ کي ترقي ڏئي، دولت جي ارتڪاز (هڪ هنڌ گڏ ٿيڻ) کي روڪي، ملڪ جي سڀني طبقن جي وچ ۾ عدل ۽ انصاف قائم ڪري. هر شخص لاءِ کاڌو، ڪپڙا، گهر، علاج ۽ تعليم جون بنيادي ضرورتون مهيا ڪري ۽ جيڪي ماڻهو جسماني نقص يا ڪنهن ٻئي سبب جي ڪري روزي ڪمائي نه سگهندا هجن، انهن جي ڪفالت ڪري. 1947ع جي ورهاڱي وقت وسيع پيماني تي لڏپلاڻ ٿي، جنهن کي حڪومت سنڀالي نه سگهي. ڪي ماڻهو پنهنجي ڪوشش سان تہ ڪي ماڻهو تعليم، صحت عامه، عدالت، زراعت ۽ امداد باهمي ۽ عوامي انجمنن ذريعي روزگار سان لڳا. پر انهيءَ سلسلي ۾ حڪومت جي اڳيان بي انتها تڪليفون هيون. سماجي بهبود جو ڪم محنت جي وزارت جي حوالي هو. هن وقت سماجي ڀلائيءَ جو الڳ کاتو ۽ وزير مقرر ڪيل آهي. پهرئين پنج ساله منصوبي (1955ع) ۾ جن ٽن مسئلن طرف خاص ڌيان ڏنو ويو، سي هئا: سماجي منصوبہ بندي، سماجي تحقيقات ۽ سماجي ڪم. 1961ع ۾ ”سوشل ويلفيئر ايجنسيز آرڊيننس“ جاري ڪيو ويو تہ جيئن نجي ادارن ۾ ڪارڪردگيءَ کي بهتر ڪيو وڃي. گداگري وڏي لعنت آهي. اسلام ان کي سختيءَ سان روڪيو آهي. ليڪن ان لاءِ ضروري آهي تہ بي پهچ ماڻهن جي حفاظت ۽ امداد جو بندوبست ڪيو وڃي. افلاس، جهالت، عصمت فروشي، گداگري، بيروزگاريءَ، ٻوڏ ۽ طوفان مان پيدا ٿيل خرابين جي ڪري ملڪ ۾ ڪيتريون ئي خرابيون پيدا ٿي رهيون آهن. جن کي دور ڪرڻ لاءِ حڪومت هڪڙي ڪميشن بہ مقرر ڪئي آهي. رٽائرڊ فوجين ۽ پٺتي پيلن جي بهبوديءَ لاءِ بہ حڪومت ڪي شعبا قائم ڪري ڇڏيا آهن. تنهن هوندي بہ سماجي بهبود جي سلسلي ۾ اڃا گهڻو ڪجهه ڪم ڪرڻو آهي. مختلف قدرتي آفتن جهڙوڪ: 2005ع واري زلزلي جي صورت ۾ پاڙيسري ملڪ پڻ مدد لاءِ فلاحي ڪم ڪن ٿا. اهڙي طرح پاڪستان بہ مختلف وقتن تي ٻين ملڪن جي مدد ڪندو رهي ٿو. == رانديون == قيام پاڪستان کان اڳ سڄي ملڪ ۾ راندين لاءِ انجمنون ۽ ڪلب موجود هئا، جن کي پوءِ منظم ڪري ’اسپورٽس ڪنٽرول بورڊ‘ قائم ڪيو ويو. هاڪي، پاڪستان جي قومي راند آهي، جڏهن تہ ڪرڪيٽ جو شمار پاڪستان جي پسنديده راندين ۾ ٿئي ٿو. پاڪستاني ٽيم دنيا جي ڪرڪيٽ راند ۾ پنهنجو نالو روشن ڪيو آهي. ڪيترائي رانديگر عالمي شهرت حاصل ڪري چڪا آهن. 1992ع ۾ پاڪستان ڪرڪيٽ جو عالمي ڪپ کٽيو هو، جڏهن تہ تازو 2010ع ۾ ٽي- ٽوئنٽي ورلڊ ڪپ ۾ پڻ پاڪستان جي سوڀ ٿي. چيو وڃي ٿو تہ ٽوئنٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ جو آغاز بہ ڪراچيءَ (پاڪستان) کان ٿيو، هن وقت ٽوئنٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ مئچون پوري دنيا ۾ پسند ڪيون وڃن ٿيون. هاڪيءَ کي بہ قومي راندين جو درجو حاصل آهي. گذريل پنجاهه سالن ۾ پاڪسـتان جي هاڪي ٽيم اولمپڪ گرائونڊ ۾ پـاڻ مڃـائي چڪي آهي. اسڪـوائـش بـه دنـيــا جـي مشـهـور رانـد آهي. پاڪستاني رانديگر هن وقت تائين سڄيءَ دنيا ۾ چئمپين آهن. فوٽ بال ۽ ٽينس رانديون بہ پاڪستان ۾ هلنديون آهن. ديسي راندين ۾ پنجاب جي ڪُـشتي، سـنـڌ ۽ بـلـوچسـتان جي مـلـهه ۽ ڪوڏي ڪـوڏي قـومي راندين ۾ شامل آهن. سنڌ ۽ پنجاب جون ٽيمون ”ڪوڏي ڪوڏي“ يا ڪٻڊيءَ جي مقابلن ۾ هڪٻئي جي سامهون هونديون آهن. گهوڙن جي ريس، ڪراچي، لاهور ۽ راولپنڊيءَ ۾ ٿيندي آهي، ان لاءِ خاص ميدان آهن. ريس ۾ کٽيندڙ گهوڙي کي قائداعظم گولڊ ڪپ ۽ هزارين رپيا ڏنا ويندا آهن. گهوڙن جي ٻي راند ”پولو“ آهي، جيڪا فقط گلگت ۾ کيڏي ويندي آهي. گولف بہ پاڪستان جي دل پسند راندين ۾ شمار ٿئي ٿي. جڏهن تہ فٽبال جا بہ ڪيترائي بهترين رانديگر ملڪ ۾ موجود آهن. ==فن تعمیر== [[فائل:Badshahi Masjid - Side View.jpg|200px|thumb|کاٻو|بادشاھي مسجد، لاھور]] ==آبادي جي جوڙجڪ== ===ٻوليون=== پاڪستان ۾ درزنن ۾ ٻوليون ڳالهائجن ٿيون. ملڪ جون ٻه سرڪاري ٻوليون [[اردو ٻولي|اردو]] ۽ انگريزي آهن<ref>{{cite web |url=http://time.com/3975587/pakistan-english-urdu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160521083507/http://time.com/3975587/pakistan-english-urdu/ |date=2016-05-21 }} |title=Why Pakistan Is Replacing English With Urdu |author=Aditya Agrawal |date=28 July 2015 |publisher=Time, Inc.</ref>|accessdate=21 April 2016}}. انگريزي ٻولي اڃا تائين پاڪستان جي [[wikt:elite|اشرافيه]] طبقي ۾ ۽ حڪومت جي اڪثر [[Ministry (وزارت (حڪومتي شعبو)|وزارتن]] ۾ استعمال ٿيندي رهي ٿي. پاڪستان ۾ ڳالهائجندڙ ٻين اهم ٻولين ۾ [[سرائيڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[ھندڪو ٻولي|هندڪو]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براھوي ٻولي|براهوي]]، [[کوور|کوور]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]] ۽ ڪيترين ئي [[پاڪستان جون ٻوليون| ٻيون]] ٻوليون شامل آهن. ان کان علاوه، [[شينا ٻولي|شينا]] به پاڪستان جي علائقائي ٻولين مان هڪ آهي، جيڪا خاص طور تي [[گلگت-بلتستان]] ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. ===مذهب=== {{bar box |title=پاڪستان ۾ مذهب |titlebar=#ddd |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[پاڪستان ۾ اسلام|سني اسلام]]|#009000|75}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ اسلام|شيعه اسلام]]|#009550|20}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ ھندو مت|هندومت]]|#FF4500|2.1}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|#9955BB|1.3}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ احمدي|احمدي]]|#FF3000|0.2}} {{bar percent|[[پاڪستان جا مذھب|باقيئ ٻيا]]|#FF4000|0.3}} }} پاڪستان جي آبادي جو وڏو حصو (تقريباً 90 کان 95 سيڪڙو) [[مسلمان| مسلمانن]] تي مشتمل آهي<ref>{{Cite web|title=Muslim Population By Country|url=https://www.worldatlas.com/articles/countries-with-the-largest-muslim-populations.html|access-date=2021-06-09|website=WorldAtlas|date=8 March 2019}}</ref>. انهن مان [[ڏني مذھب|سني]] مسلمان ملڪ جي آبادي جو لڳ ڀڳ 70–75 سيڪڙو آهن، جڏهن⁠تہ [[شيعہ مذھب|شيعه]] مسلمانن جو تناسب 20–25 سيڪڙو آهي. پاڪستان ۾ ٻين مذهبن جا پوئلڳ پڻ موجود آهن، جن ۾ [[عيسائيت]]، [[هندومت]]، [[سک مت]]، [[زرتشتي مت]]، [[بھائي مذھب|بهائي مذهب]]، ذڪريت، [[احمدي مذھب|احمدي]]، [[يهوديت]]، [[ٻڌ مت]] ۽ [[قدرتي عقيدا]] شامل آهن<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Iftikhar A.|date=2018-05-28|title=Number of non-Muslim voters in Pakistan shows rise of over 30pc|url=https://www.dawn.com/news/1410442|access-date=2023-11- 27|website=DAWN.COM}}</ref>. [[برطانوي هندستان]] جي خاتمي کان پوءِ نئين ٺهندڙ پاڪستاني رياست ۾ [[هندومت]] جي سياسي حيثيت گهٽجي وئي، پر ان باوجود هن مذهب پاڪستان جي ثقافت، سياست ۽ علائقائي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. حقيقت ۾، پاڪستان دنيا ۾ هندن جي آبادي جي لحاظ کان چوٿين وڏي ملڪ طور سڃاتو وڃي ٿو. لفظ '''"انڊو-"''' يا '''"ھندو"'''—جنهن مان '''ھندتوا''', '''ھندي''', '''انڊيا''' ۽ '''انڊونيشيا''' جهڙا لفظ ٺهيا—اصل ۾ ڪلاسڪي فارسي لفظ '''"هندو / Hindū"''' مان نڪتل آهي، جيڪو وچين فارسي جي صورت "'''Hindūk/Hindūg'''" وسيلي، قديم پروٽو-فارسي لفظ '''"𐏃𐎡𐎯𐎢𐏁 / Hindo"''' تائين وڃي ٿو<ref>{{Cite web|last=Mahmood|first=Parvez|date=2019-05-25|title='We the people of Pakistan, irrespective of religion, are the true Indians'|url=https://theprint.in/opinion/we-the-people-of-pakistan-irrespective-of-religion-are-the-true-indians/240771/|access- date=2024-09-.30|website=ThePrint}}</ref>. هي اصطلاح [[Sindh|سنڌ]] ۽ [[Indus River|سنڌو درياهه]] (Sindhu) سان لاڳاپيل آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته "هندو" جو تصور جغرافيائي ۽ تاريخي طور سنڌو ماٿري سان جڙيل رهيو آهي<ref>{{cite web|url=https://www.etymonline.com/word/Hindu|title=Hindu (noun)|publisher=Online Etymological Dictionary}}{{Cite web|url=https://www.etymonline.com/word/Hinduism|title=Hinduism {{!}} Etymology of Hinduism by etymonline|publisher=Online Etymological Dictionary}}{{Cite web|url=https://www.etymonline.com/word/Hindi|title=Hindi {{!}} Etymology of the name Hindi by etymonline|publisher=Online Etymological Dictionary}}{{Cite web|url=https://www.etymonline.com/word/Indonesia|title=Indonesia {{!}} Etymology of Indonesia by etymonline|publisher=Online Etymological Dictionary}}</ref>. سنڌو درياهه [[هندومت]] جي مقدس درياهن مان هڪ آهي، جنهن سبب ڪيترن محققن جي خيال ۾ پاڪستان—خاص طور تي سنڌ—هندومت جي ابتدا ۽ ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 40 کان 100 لک هندو رهن ٿا، جن مان گهڻا [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] ۽ [[سنڌ]] ۾ آباد آهن، جيڪي قديم طور تي ويدن جي سرزمين طور سڃاتل آهن<ref>{{cite web |title=The Hindus in Sindh |url=https://hal.science/hal-03959098/document |access-date=27 November 2023 |website=Archive ouverte HAL }}</ref>. ==قومي نشان== اسلامي ملڪن ۾ [[انڊونيشيا]] کانپوء ٻيون نمبر وڏو ملڪ آهي. ان جي پکيڙ [[آزاد ڪشمير]] ۽ [[گلگت بلتستان]] سميت <small>'''8,80,940'''</small> چورس ڪلوميٽر آھي. پکيڙ ۾ ھي ملڪ دنيا جو 34ھون وڏو ملڪ آهي. دنيا ۾ <small>'''7هين'''</small> وڏي فوج پاڪستان وٽ آهي. هن جو گادي جو هنڌ سال <small>'''1960ع'''</small> تائين [[ڪراچي]] ھيو جنھن بعد نئون شھر [[اسلام آباد]] ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. پاڪستان جي آبادي ۽ پکيڙ ۾ سڀ کان وڏو شھر [[ڪراچي]] ۽ ٻئين نمبر تي [[لاھور]] آھي. پاڪستان ننڍي کنڊ جي مسلمانن لاءِ ڌار وطن طور <small>'''14'''</small> <small>'''آگسٽ'''</small> <small>'''1947ع'''</small> تي وجود ۾ آيو. ان جو اعلان <small>'''14'''</small> <small>'''آگسٽ'''</small> رات جو ٻارهين بجي ريڊيو پاڪستان جي ذريعي ڪيو ويو. <small>'''23 مارچ 1956ع'''</small> ۾ پاڪستان ريپبلڪ بڻيو ۽ کيس <small>'''اسلامي جمھوريه پاڪستان'''</small> جو نالو ڏنو ويو. پاڪستان ۽ انڊيا وچ ۾ [[ڪشمير]] ھڪ تڪراري علائقو آهي جنھن تي ٻنھي ملڪن وچ ۾ جنگون پڻ لڳي چڪيون آهن. ==گيلري== {| class="infobox borderless" |+ پاڪستان جا قومي اھڃاڻ (سرڪاري) |- !'''قومي جانور''' | [[مارخور]] | [[فائل:Markhor.jpg|50px]] |- ! '''قومي پکي''' | [[چڪور]] | [[فائل:Keklik.jpg|50px]] |- ! '''قومي وڻ''' | [[چيل|سيڊرس ديودارا]] | [[فائل:Pedrengo cedro nel parco Frizzoni.jpg|50px]] |- ! '''قومي گل''' | [[ياسمين (گل)|گل ياسمين]] | [[فائل:Jasminum officinale.JPG|50px]] |- ! '''قومي ورثي وارو رياستي جانور''' | [[برفاني چيتو]] | [[فائل:Snow Leopard 13.jpg|50px]] |- ! '''قومي ورثي وارو رياستي پکي''' | [[شاھين باز]] | [[فائل:Vándorsólyom.JPG|50px]] |- ! '''پاڻي وارو قومي جانور''' | [[سنڌوندي واري ڊالفن]] | [[فائل:Platanista gangetica.jpg|50px]] |- ! '''قومي ريڙهيون پائيندڙ جاندار''' | [[سنڌوندي جو واڳون]] | [[فائل:Persiancrocodile.jpg|50px]] |- ! '''قومي مڇي''' | [[سونھري مھسير]] | [[فائل:Mahasher.JPG|50px]] |- ! '''قومي خشڪي۽ ہاڻي وارو جانور ''' | [[سنڌو ماٿري وارو ڏيڏر]] | [[فائل:Bufo stomaticus04.jpg|50px]] |- ! '''قومي پوپٽ''' | [[مماٿيما ايمبڪا|ھندي واڱڻائي شھنشاھ]] | [[فائل:VB 023 Indian Purple Emperor.jpg|50px]] |- ! '''قومي ميوو''' | [[انب]] | [[فائل:Chaunsa.JPG|50px]] |- ! '''قومي پوک''' | [[ڪمند]] | [[فائل:Shentu - rural landscape east of Shanwei cun - P1260072.JPG|50px]] |- ! '''قومي مشروب''' | [[ڪماد|ڪماد جو رس]] | [[فائل:Sugarcanejuice.jpg|50px]] |- ! '''قومي ڀاڄي''' | [[ڀينڊي]] | [[فائل:Bucket of raw okra pods.jpg|50px]] |- ! '''قومي طعام''' | [[برياني]] (وڏي گوشت واري) | [[فائل:Bukhari Rice ارز بخاري بالدجاج.JPG|50px]] |- ! '''قومي راند''' | [[ھاڪي]] (ميداني) | [[فائل:HOCKEY ARGENTINA PAKISTAN.jpg|50px]] |- ! '''قومي لباس''' | [[شلوار قميص]] | [[فائل:Zainab Chottani with her show stoppers.jpg|50px]] |- ! '''قومي مسجد''' | [[فيصل مسجد]]، [[اسلام آباد]] | [[فائل:Shah Faisal Mosque (Islamabad, Pakistan).jpg |50px]] |- ! '''قومي مقبرو''' | [[مزار قائد]]، [[ڪراچي]] | [[فائل: Mazar-E-Quaid.jpg|50px]] |- ! '''قومي ندي''' | [[سنڌو درياھ]] | [[فائل:Indus river from karakouram highway.jpg|50px]] |- ! '''قومي جبل''' | [[ڪي 2|K-2]] | [[فائل:K2, Mount Godwin Austen, Chogori, Savage Mountain.jpg|50px]] |- |} ==پڻ ڏسو== {{flagicon|Pakistan}} [[:باب:پاڪستان]] * [[پاڪستان جي حڪومت]] * [[پاڪستان جا انتظامي ايڪا]] * [[پاڪستان جي ثقافت]] * [[پاڪستان جي معيشت]] * [[پاڪستان جي جاگرافي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/ Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110014011/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/ |date=2021-01-10 }} at [[:en:The World Factbook|CIA World Factbook]] {{Pakistan topics}} {{Geography of Pakistan}} {{Asia}} {{authority control}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاق]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون]] [[زمرو:اردو ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:پنجابي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:سنڌي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:پشتو ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:بلوچي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:براهوي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڪشميري ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:1947ع ۾ ايشيا قائم ٿيڻ وارا]] [[زمرو:1947ع ۾ ايشيا قائم ٿيڻ وارا ادارا ۽ ملڪ]] ==حوالا== {{حوالا}} 03b7svvmyj6dsudgwhpaosx809w80ry 376334 376333 2026-05-07T23:21:04Z Intisar Ali 8681 /* مذهب */ 376334 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|فيبروري 2021}} {{Infobox country | conventional_long_name = اسلامي جمھوريه پاڪستان | common_name = پاڪستان | native_name = {{native name|ur|{{nobold|{{Nastaliq|اسلامی جمہوریہ پاكستان}}}}|italics=off}}<br/><small>{{transl|اردو|ALA-LC|''Islāmī Jumhūriyah Pākistān''}}</small><ref name="LatinSpelling">{{cite book|author=James Minahan|title=The Complete Guide to National Symbols and Emblems [2 Volumes]|date=23 December 2009|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-34497-8|page=141}}</ref> | image_flag = Flag of Pakistan.svg | image_coat = Coat of arms of Pakistan.svg | symbol_type = [[پاڪستان جو نسبتي نشان|نسبتي نشان]] | national_motto = '''ايمان، اتحاد، تنظيم''' <br/> "Faith, Unity, Discipline"<ref name="The State Emblem">{{cite web |title=The State Emblem |url=http://www.infopak.gov.pk/Eemblem.aspx |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070701023430/http://www.infopak.gov.pk/Eemblem.aspx |archivedate=1 July 2007 |publisher=Ministry of Information and Broadcasting, [[پاڪستان حڪومت]]. |accessdate=18 December 2013}}</ref> | national_anthem = ''[[پاڪستان جو قومي ترانو|پاڪ سرزمين شادباد]] <br/>[[فائل:Pakistan anthem - United States Navy Band.ogg]] | image_map = Pakistan (orthographic projection).svg | map_width = 280px | map_caption = پاڪستاني اختيار وارو علائقو چٽي سائي رنگ سان ڏيکاريل ۽ اختيار کان ٻاهر علائقو ھلڪي سائي رنگ سان ڏيکاريل | capital = [[اسلام آباد]] | coordinates = {{Coord|33|40|N|73|10|E|type:city}} | largest_city = [[ڪراچي]]<br/>{{small|{{coord|24|51|36|N|67|00|36|E|display=inline}}}} | official_languages = [[اردو]]<ref>{{cite web|title=SC orders immediate implementation of Urdu as official language|url=http://tribune.com.pk/story/952913/sc-orders-implementation-of-urdu-as-official-language/|publisher=[[The Express Tribune]]|date=7 September 2015|accessdate=8 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Pakistan to replace English with Urdu as official language|url=http://tribune.com.pk/story/928480/pakistan-to-replace-english-with-urdu-as-official-language/|publisher=[[The Express Tribune]]|date=29 July 2015|accessdate=8 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/288574-PM-approves-implementation-of-Urdu-language-in-gov|title=PM approves implementation of Urdu language in govt departments – Pakistan – Dunya News|work=dunyanews.tv}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1193624|title=PM, president to deliver speeches in Urdu on foreign trips, SC told|author=Irfan Haider|work=dawn.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thenewsteller.com/pakistan/govt-submits-plan-to-supreme-court-to-promote-urdu-as-official-language/19569/|title=Govt. submits plan to Supreme Court to promote Urdu as official language|work=The News Teller}}</ref><br/>[[پاڪستان ۾ انگريزي|انگريزي]] | national_languages = [[اردو]] | languages_type = مقامي ٻوليون | languages = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]], [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[براھوي ٻولي|براھوي]]، [[شينا ٻولي|شينا]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[بروشسڪي]]، [[يدغه ٻولي|يدغه]]، [[داميلي ٻولي|داميلي]]، [[ڪيلاشه ٻولي|ڪيلاشه]]، [[گوار-باتي ٻولي|گوار-باتي]]، [[ڊوماڪي ٻولي|ڊوماڪي]]<ref>{{cite web|title=Population by Mother Tongue |url=http://www.census.gov.pk/MotherTongue.htm |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan |accessdate=28 December 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912021653/http://www.census.gov.pk/MotherTongue.htm |archivedate=12 September 2011}}</ref> | ethnic_groups = 44.68% [[پنجابي ماڻھو|پنجابي]]<br/>15.42% [[پختون ماڻھو|پختون]]<br/>14.1% [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]]<br/>8.38% [[سرائڪي ماڻھو|سرائڪي]]<br/>7.57% [[اردو ڳالهائيندڙ سنڌي]]<br/>3.57% [[بلوچ ماڻھو|بلوچ]]<br> 1.85% [[هندو]]<br> 6.28% ٻيا<ref name="cia"> [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html "Pakistan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |date=2020-05-24 }} The World Factbook — Central Intelligence Agency.</ref> | ethnic_groups_year = 2016 | religion = 96.4% [[اسلام]] {{small|(سرڪاري)}} <br/>3.6% ۽ ٻيا<ref name="cia"/> | demonym = [[پاڪستاني]] | government_type = [[وفاق|وفاقي]] [[پارلياماني نظام|پارليامينٽري]] [[ريپبلڪ|آئيني جمھوريت]] | leader_title1 = [[پاڪستان جا صدر|صدر]] | leader_name1 = [[آصف علي زرداري]] | leader_title2 = [[پاڪستان جا وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[شهباز شريف]] | leader_title3 = [[پاڪستان جي سينيٽ جا چيئرمين|سينيٽ جو چيئرمين]] | leader_name3 = [[يوسف رضا گيلاني]] | leader_title4 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا اسپيڪر|قومي اسيمبليءَ جو اسپيڪر]] | leader_name4 = [[اياز صادق]] | leader_title5 = [[پاڪستان جا چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name5 = [[يحييٰ آفريدي]] | legislature = ''[[پاڪستان جي پارليامينٽ|مجلس شورہ]]'' | upper_house = [[پاڪستان جي سينيٽ|سينيٽ]] | lower_house = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = آزادي | sovereignty_note = [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] کان | established_event1 = {{nowrap|[[الله آباد تقرير|خيال]]}}<ref>{{cite web|url=http://www.allamaiqbal.com/publications/journals/review/oct83/2.htm|title= THE CONCEPT OF PAKISTAN IN THE LIGHT OF IQBAL's ADDRESS AT ALLAHABAD | author=Ehsan Rashid| year=1977|publisher=Iqbal Memorial Talks |accessdate=5 March 2014}} Ehsan Rashid explains how concept of Pakistan and Iqbal's Allahabad address are interlinked.</ref> | established_date1 = 29 ڊسمبر 1930ع | established_event2 = {{nowrap|[[پاڪستان جو ٺھراءُ|ٺھراءُ]]}} | established_date2 = 28 جنوري 1933ع | established_event3 = {{nowrap|[[لاھور ٺھراء|ٺھراءُ]]}} | established_date3 = 23 مارچ، 1940ع | established_event4 = [[ڊومينين]] | established_date4 = 14 آگسٽ 1947ع | established_event5 = جمهوريا جو قيام | established_date5 = 23 مارچ 1956ع | area_km2 = 881,913 | area_footnote = {{efn|"Includes data for Pakistani territories of Kashmir; [[آزاد ڪشمير]] ({{convert|13297|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}) and [[گلگت بلتستان]] ({{convert|72520|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}).<ref>{{cite web|url=http://www.geohive.com/cntry/pakistan.aspx |title=Pakistan statistics |publisher=Geohive |accessdate=20 April 2013}}</ref> Excluding these territories would produce an area figure of {{convert|796,095|km2|sqmi|abbr=on}}."}}<ref>{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/as/pk/where-is-pakistan.html|title=Where is Pakistan?|author=|date=|work=worldatlas.com}}</ref> | area_rank = 33ھون | area_sq_mi = 307,374 | percent_water = 2.86 | population_estimate = 24,14,99,431 <ref name="cia"/> | population_estimate_year = 2025ع | population_estimate_rank = 5ھون | population_density_km2 = 273.8 | population_density_sq_mi = 709.1 | population_density_rank = 56ھون | GDP_PPP = 1.584 تريلين آمريڪي ڊالر<ref name="imf2">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=78&pr.y=18&sy=2014&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=564&s=NGDP_RPCH,NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC&grp=0&a=| title=Pakistan | publisher=International Monetary Fund | accessdate=15 January 2017}}</ref><nowiki>}}</nowiki> | GDP_PPP_year = 2024ع | GDP_PPP_rank = 24هون | GDP_PPP_per_capita = 6,715 آمريڪي ڊالر<ref name="imf2"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 137ھون | GDP_nominal = 374.595 ارب آمريڪي ڊالر <ref name="imf2"/><nowiki>}}</nowiki> | GDP_nominal_year = 2024ع | GDP_nominal_rank = 43ھون | GDP_nominal_per_capita = 1,588 آمريڪي ڊالر<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 143ھون | Gini = 29.6<!--number only--> | Gini_year = 2018ع | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?end=2013&locations=PK&start=1987&view=chart |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=World Bank |accessdate=28 February 2017}}</ref> | Gini_rank = 168هون | HDI = 0.544 <!--number only-->| HDI_year = 2023ع <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year-->| HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |title=2015 Human Development Report |date=2015 |accessdate=17 December 2015 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> | HDI_rank = 147ھون | currency = [[پاڪستاني رپيو]] (₨) | currency_code = PKR | time_zone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5^b | drives_on = کاٻو پاسو <ref>{{cite news |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_28-7-2005_pg3_5 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120110085150/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_28-7-2005_pg3_5 |archivedate=10 January 2012 |title=Driving—the good, the bad and the ugly |author=Miguel Loureiro |date=28 July 2005 |work=Daily Times |accessdate=6 February 2014 |location=Pakistan}}</ref> | calling_code = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|+92]] | cctld = [[.pk]] | official_website = {{URL|http://www.pakistan.gov.pk/}} | footnote_a = | footnote_b = | area_magnitude = }} '''پاڪستان''' (Pakistan)، سرڪاري طور تي اسلامي جمھوريه پاڪستان (Islamic Republic of Pakistan؛ اردو: <small>'''اسلامی جمہوریہ پاکستان'''</small>)، [[ڏکڻ ايشيا]] جي ننڍي کنڊ ۾ هڪ ملڪ آهي. اهو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي، جنهن جي آبادي 24 ڪروڙ 15 لک کان وڌيڪ آهي ۽ سال 2023ع تائين ٻيو نمبر وڏو مسلمان آبادي وارو ملڪ آهي. [[اسلام آباد]] ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ آهي، جڏهن ته [[ڪراچي]] ان جو سڀ کان وڏو شهر ۽ مالي مرڪز آهي. پاڪستان 8,80,940 چورس ڪلوميٽر جي پکيڙ سان، 33هون وڏو ملڪ آهي. ان جون سامونڊي سرحدون ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[عمان جي نار]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ سر ڪريڪ سان گھيريل آهن، جڏهن زميني سرحدون، اوڀر ۾ [[ڀارت]]، اولهه ۾ [[افغانستان]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[ايران]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[چين]] سان لڳل آهن. اهو پڻ عمان جي نار ۾ [[اومان|عمان]] سان هڪ سامونڊي سرحد شيئر ڪري ٿو، جڏهن کي اتر اولهه ۾ افغانستان جي هڪ تنگ پٽي، [[واخان ڪوريڊور]]، هن کي [[وچ ايشيا]] جي ملڪ، [[تاجڪستان]] کان الڳ ڪندي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. پاڪستان ڪيترن ئي قديم ثقافتن جو مرڪز آهي، جنهن ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ [[مهرڳڙھه|مهرڳڙهه]] جو 8,500 سال پراڻو، جديد پٿر جي دور (Nulithic) جو ماڳ، ڪانسي دور جي [[سنڌو ماٿري|سنڌو ماٿري جي تهذيب]] ۽ قديم [[گندھارا|گنڌارا تهذيب]] شامل آهن. پاڪستان جي جديد رياست کي ٺهندڙ علائقا ڪيترن ئي سلطنتن ۽ خاندانن جي دائري ۾ هئا، جن ۾ هخامنشي، موريا، ڪشان، گپتا، اموي خلافت، هندو شاهي، دهلي سلطنت، سما ۽ شاهميري ۽ مغل دور شامل آهن. انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا مطابق پاڪستان قدرتي بناوتن جي انتهائي گهڻ رخي تنوع تي مشتمل ملڪ آهي. ملڪ جي اتر اولهه ۾ اوچن پامير جبلن ۽ قراقرم سلسلي کان شروعات ٿئي ٿي، جتان ڪيترن ئي جبلستاني سلسلن، پيچيده وادين ۽ غير آباد پليٽن مان گذرندي، هي علائقو ڏکڻ طرف زرخيز ۽ هموار سنڌو درياهه جي ميدان تائين پهچي ٿو، جيڪو آخرڪار عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. پاڪستان ۾ قديم ريشم واٽ (Silk Road) جو هڪ اهم حصو ۽ خيبر لنگهه پڻ شامل آهن، جيڪو صديون گذرڻ سان ٻاهرين اثرن کي هڪ حد تائين الڳ رهندڙ برصغير ڏانهن آڻڻ جو ذريعو رهيو آهي. پاڪستان جي انتظام هيٺ ڪشمير واري علائقي ۾ واقع ڪي ٽو (K2) ۽ نانگا پربت جهڙا اوچا جبل عالمي سطح تي جبلن تي چڙهڻ وارن لاءِ وڏو چيلينج سمجهيا وڃن ٿا. سنڌو درياهه، جيڪو ملڪ جي حياتيءَ جي شريان آهي، ان جي ڪناري تي موهن جي دڙي جو قديم آثار واقع آهي، جيڪو انساني تهذيب جي ابتدائي مرڪزن مان هڪ شمار ٿئي ٿو<ref name=" برٽانيڪا">{{Cite news|title=https://www.britannica.com/place/Pakistan }}</ref>. انهيءَ قدرتي عظمت جي باوجود، پاڪستان سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي حوالي سان گهڻن چئلينجن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. ملڪ جي قيام وقت ان کي هڪ پارلياماني جمهوريت طور ترتيب ڏنو ويو هو، جيڪا سيڪيولر خيالن جي حمايت ڪندي هئي، پر وقت سان گڏ ملڪ ڪيترين فوجي بغاوتن مان گذريو. نتيجي طور، مذهب—خاص طور سني اسلام جي قدرن سان وابستگي—سياسي قيادت کي پرکڻ جو اهم معيار بڻجي وئي آهي. ان کان علاوه، اتر پاڪستان جا ڪجهه علائقا، خاص طور خيبر پختونخوا جا اهي حصا جيڪي اڳ وفاقي انتظام هيٺ قبائلي علائقا (فاٽا) سڏبا هئا، 2001ع ۾ افغانستان تي آمريڪي حملي کان پوءِ مختلف شدت پسند اسلامي گروهن، جن ۾ پاڙيسري افغانستان جا طالبان به شامل آهن، لاءِ پناهگاهه بڻجي ويا. ملڪ جي مختلف حصن ۾ وقت بوقت نسلي، مذهبي ۽ سماجي تڪرار اڀرندا رهيا آهن، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن انهن علائقن کي مرڪزي اختيارين لاءِ عملي طور ناقابلِ حڪمراني بڻائي ڇڏين ٿا، جڏهن ته مذهبي اقليتن خلاف تشدد جا واقعا پڻ وڌندا رهيا آهن<ref name=" برٽانيڪا"/>. 1947ع ۾ ورهاڱي وقت، لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ مسلمان پناهگير هندستان مان پنهنجا گهر ڇڏي پاڪستان لڏي آيا، جن مان اٽڪل اسي لک مغربي پاڪستان ۾ آباد ٿيا. ان جي مقابلي ۾، لڳ ڀڳ ايتري ئي تعداد ۾ هندو ۽ سک آبادي انهن علائقن مان، جيڪي پاڪستان جو حصو بڻيا، لڏي هندستان هلي وئي. اڳين تاريخي هجرتن جي ڀيٽ ۾، جيڪي صدين تي پکڙيل هيون، اهي افراتفريءَ ڀريون آباديءَ جون لڏپلاڻون هڪ سال کان به گهٽ عرصي ۾ ٿي ويون. انهن واقعن جا اثر برصغير جي زندگيءَ تي اڄ تائين محسوس ڪيا وڃن ٿا، خاص طور پاڪستان ۽ هندستان جي وچ ۾ جاري رقابتن جي صورت ۾. ٻنهي ملڪن وچ ۾ چار جنگيون ٿي چڪيون آهن، جن مان ٽي (1948–49ع، 1965ع ۽ 1999ع) ڪشمير جي مسئلي تي وڙهيون ويون. 1998ع کان وٺي ٻنهي ملڪن وٽ ايٽمي هٿيار پڻ موجود آهن، جنهن سبب ٻنهي جي وچ ۾ تڪرار ۽ ڇڪتاڻ وڌيڪ شدت اختيار ڪري وئي آهي<ref name=" برٽانيڪا/>. [[پاڪستان جي تاريخ|پاڪستان تحريڪ]]، جيڪا برطانوي هندستان جي مسلمانن لاءِ وطن جي ڳولا ڪري رهي هئي ۽ آل انڊيا مسلم ليگ پاران سال 1946ع ۾ چونڊ ۾ ڪاميابين جي ذريعي وڌيڪ اعتماد حاصل ڪيو، پاڪستان 1947ع ۾ برطانوي هندستاني سلطنت جي ورهاڱي کان پوءِ آزادي حاصل ڪئي، جنهن پنهنجي مسلم اڪثريتي علائقن کي الڳ رياست جو درجو ڏنو ۽ ان سان گڏ هڪ بي مثال وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ۽ جاني نقصان پڻ ٿيو. شروعاتي طور تي برطانوي دولت مشترڪه جو هڪ ماتحت، پاڪستان سرڪاري طور تي 1956 ۾ پنهنجو آئين تيار ڪيو ۽ هڪ اعلان ڪيل اسلامي جمهوريه طور اڀريو. دنيا جي ستين وڏي هٿياربند فوج سان، پاڪستان کي هڪ وچولي طاقت وارو ملڪ سمجهيو ويندو آهي. اها هڪ اعلان ڪيل ايٽمي هٿيارن واري رياست ۽ هڪ وڏي ۽ تيزي سان وڌندڙ وچولي طبقي سان، اڀرندڙ ۽ ترقي ڪندڙ معيشتن ۾ شمار ٿئي ٿو. آزادي کان وٺي پاڪستان جي سياسي تاريخ اهم معاشي ۽ فوجي ترقي جي دورن سان گڏوگڏ سياسي ۽ معاشي عدم استحڪام جي دورن سان نمايان رهي آهي. پاڪستان نسلي ۽ لساني طور تي هڪ متنوع ملڪ آهي ۽ هڪ متنوع جاگرافي ۽ جهنگلي جيوت رکي ٿو. ملڪ کي ڪيترن ئي چئلينجن جو سامهون آهي، جن ۾ ناخواندگي، ڪرپشن ۽ دهشتگردي شامل آهن. پاڪستان گڏيل قومن، شنگھائي تعاون تنظيم (SCO)، اسلامي تعاون تنظيم (OIC)، قومن جي دولت مشترڪه، علائقائي تعاون لاءِ ڏکڻ ايشيائي ايسوسيئيشن ۽ دهشتگردي جي انسداد لاء اسلامي فوجي اتحاد جو ميمبر آهي ۽ آمريڪا طرفان هڪ اهم غير نيٽو اتحادي طور نامزد ڪيو ويو آهي. == نالو ۽ قومي ترانو == پاڪستان لفظ ٻن لفظن پاڪ ۽ ستان ( جاء يا ملڪ) مان نڪتل آھي. پاڪستان لفظ جي معني آهي پاڪ جاء. اھو نالو 28 جنوري 1933 ۾ برطانيا م ھڪ مسلمان شاگرد چوڌري رحمت علي پاران ھڪ پمفليٽ "ھاڻي يا ڪڏھن بہ نه" ۾ ڏنو ھيو<ref name="nowornever">{{cite web|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/txt_rahmatali_1933.html|title=Now or never: Are we to live or perish for ever?|author=Choudhary Rahmat Ali|publisher=Columbia University|date=28 January 1933|accessdate=4 December 2007}}</ref>.<br> پاڪستان جي قومي تراني لاءِ ڏسو: *[[پاڪستان جو قومي ترانو]] *[[پاڪستان جو ترانو]] === قومي جھنڊو === پاڪستان جو موجوده جھنڊو [[سيد اميرالدين قدوائي]] ڊزائين ڪيو. ان جو بنياد مسلم ليگ جي اصل جھنڊي کي بڻايو ويو. آزادي کان ڪجهه ڏينھن اڳ 8 آگسٽ 1947 ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي ان جي قومي پرچم طور منظوري ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. جھنڊي ۾ اڇو رنگ غير مسلم اقليت جي ۽ تيز سائو رنگ مسلم اڪثريت جي نمائندگي ڪري ٿو. ھلال ترقي جي ۽ پنج ڪنڊو تارو روشني ۽ علم جي نمائندگي ڪري ٿو. ==تاريخ== ===تاريخ کان اڳ ۽ قديم تاريخ=== ڏکڻ ايشيا ۾ ڪجهه قديم انساني تهذيبون موجوده پاڪستان کي گهيريل علائقن مان پيدا ٿيون. علائقي ۾ سڀ کان پهريان ڄاتل سڃاتل رهواسي هيٺين پيليوليٿڪ دوران سواني هئا، جنهن جا نوادرات پنجاب جي سوان وادي مان مليا آهن. ===سنڌو ندي واري تھذيب=== [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|150px|کاٻو|موئن جو دڙو مان مليل انڊس پريسٽ ڪنگ يا مذھبي بادشاھ جو پتلو]] سنڌو ندي جي تھذيب ميسوپوٽيميا ۽ نيل ندي جي تھذيبن جي مقابلي واري دنيا جي شروعاتي تھذيبن منجھان ھڪ آھي، سنڌو ماٿريء جو علائقو، جيڪو موجوده پاڪستان جي گھڻي حصي کي ڍڪي ٿو، ڪيترن ئي مسلسل قديم ثقافتن جو هنڌ هو، جنهن ۾ جديد پٿر جو دور (7000-4300 ق.م.) کان وٺي سنڌو ماٿري تهذيب جي مختلف هنڌن تائين، جنهن ۾ مهرڳڙهه جو ماڳ، موهن جو دڙو، هڙپا ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ شهري زندگي جي 5,000 سالن جي تاريخ شامل آهي، جتان ڪانسي، شيشي، زمرد (jade)، [[سنگ لاجورد]] مان ٺاھيل شيون برآمد ٿيون آھن. ===آريائي قبيلن جي ڪاهه=== سنڌو ماٿري جي تهذيب جي زوال کان پوءِ، ڪيترائي هند-آريائي قبيلا ويدڪ دور (1500-500 ق.م) ۾ لڏپلاڻ جي ڪيترن ئي لهرن ۾ وچ ايشيا کان پنجاب ۾ منتقل ٿيا، جيڪا پاڻ سان گڏ پنهنجون مخصوص مذهبي روايتون ۽ طريقا کڻي آيا، جيڪا مقامي ثقافت سان ملايا ويا. باختر ڪلچر مان هند-آريائي مذهبي عقيدن ۽ طريقن ۽ اڳوڻي سنڌو ماٿري تهذيب جي مقامي هڙپا جي سنڌو عقيدن آخرڪار ويدڪ ڪلچر ۽ قبيلن کي جنم ڏنو. ابتدائي ويدڪ ثقافت هڪ قبائلي، شڪار گڏ ڪرڻ وارن جو سماج هو جيڪو سنڌو ماٿري ۾ مرڪز هو، جيڪو اڄ پاڪستان آهي. هن دور ۾، ويد، هندومت جا قديم ترين صحيفا، ترتيب ڏنا ويا هئا. ===ڪلاسيڪل دور=== [[فائل:Gandhara Buddha (tnm).jpeg|thumb|150px|ساڄو|گنڌارا تھذيب جي دؤر جو گوتم ٻڌ جو مڪمل مجسمو]] ڪلاسيڪل تهذيبن ۾ جيڪا تهذيبون اڀريون، انهن مان سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر گندھارا تهذيب آهي، جيڪا واپاري رستن کي ڳنڍيندي، مختلف تهذيبن جي ثقافتي اثرات کي جذب ڪندي، هندستان، وچ ايشيا ۽ وچ اوڀر جي سنگم تي ترقي ڪئي. ان کان سواءِ ٽيڪسيلا وارو علائقو ۽ کوڙ ٻين علائقن ۾ دراوڙن جي تھذيبون، آرين جي تھذيبون، ھندو شاھي گھراڻن جا راڄ، ٻڌ مذھب جو عروج، يونانين جي آمد ۽ حڪمراني ۽ مقامي ننڍيون ننڍيون بادشاھتون قائم ٿيون. باختر جي علائقي تي فارس جي هخامنشي حڪمران جي حملن کانپوء، سال 326 ق.م ۾، سڪندر اعظم جهلم ۾ مختلف مقامي حڪمرانن، خاص طور تي بادشاهه پورس کي شڪست ڏئي هن علائقي کي فتح ڪيو. ان کان پوءِ موريا سلطنت قائم ڪئي، جيڪا چندر گپت موريا قائم ڪئي ۽ اشوڪا اعظم 185 ق.م. تائين وڌائي. باختر جي ڊيميٽريس (180-165 ق.م) پاران قائم ڪيل انڊو-يوناني بادشاهت ۾ گندھارا ۽ پنجاب شامل هئا ۽ مينندر (165-150 ق.م) جي دور ۾ پنهنجي وڏي حد تائين پهتي. علائقي ۾ يوناني-ٻڌ ثقافت کي خوشحال بڻايو. ٽيڪسيلا دنيا جي ابتدائي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليم جي مرڪزن مان هڪ هئي. ===اسلام جي آمد=== عرب فاتح، محمد بن قاسم 711 عيسوي ۾ سنڌ ۽ پنجاب جي ڪجهه علائقن کي فتح ڪيو. هن ڪري قائد اعظم، هن تاريخ کي پاڪستان جي بنياد جو پھريون قدم سڏيو. شروعاتي وچين دور (642 کان 1219ع) علائقي ۾ اسلام جي پکيڙ جو مشاهدو ڪيو. اٺين صدي عيسوي ۾ اسلام جي آمد کان اڳ، پاڪستان جو علائقو مختلف مذهبن جو گهر هو، جن ۾ هندومت، ٻڌمت، جين مت ۽ زرتشتي مت شامل هئا. هن دور ۾، اولياء ۽ صوفي اسلام جي تبليغ جي ذريعي، علائقائي آبادي جي اڪثريت کي اسلام قبول ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ستين کان يارهين صدي عيسوي ۾ ڪابل وادي، گندھارا ۽ اولهه پنجاب تي حڪومت ڪندڙ ترڪ ۽ هندو شاهي خاندانن جي شڪست کان پوءِ، ڪيترن ئي مسلسل مسلم سلطنتن هن علائقي تي حڪومت ڪئي، جن ۾ غزنوي سلطنت (975-1187 عيسوي)، غوري بادشاهت، دهلي سلطنت (1206-1526 عيسوي) ۽ مغل سلطنت (1526 کان 1857ع) شامل آهن. سان تبديل ڪيو ويو. === برطانوي راڄ === ھي سرزمين اڻويھين صدي عيسويءَ ۾ جي چوٿين ڏھاڪي کان ايسٽ انڊيا ڪمپني جي ڪلڪتي واري سرڪار جي قبضي هيٺ آئي ۽ 1857ع کان باقائده يونائيٽيڊ ڪنگڊم جي دھلي واري برٽش سرڪار جي سڌي اختيار ۾ اچي وئي. 1947 ۾ يونائيٽيڊ ڪنگڊم ڏکڻ ايشيائي برٽش انڊيا کي ورھاڱي سان آزاد ڪيو. ===تحريڪ پاڪستان=== برٽش انڊيا ۾ مسلمانن محسوس ڪيو تہ اھي جديد تعليمي نظام کان پري رھجي وڃڻ ڪري نئين نظام ۾ پوئتي رھجي ويا ھئا ۽ ھندو نظام اندر جلد ئي طاقت وٺي ويا ان ڪري سر سيد احمد مسلمانن کي روايتي مدرسن جي تعليم جي برعڪس جديد تعليم طرف راغب ڪرڻ لاء جدوجھد جو آغاز ڪيو جنھن جي مسلمان عالمن سخت مخالفت ڪئي. سر سيد احمد علي ڳڙھ م مسلمانن لاء ھڪ اسڪول قائم ڪرڻ م ڪامياب ٿي ويو جيڪو اڳتي ھلي ڪاليج ۽ پوء علي ڳڙھ يونيورسٽي بڻجي ويو. ڪراچي م حسن علي آفندي پڻ ھڪ اسڪول سنڌ مدرسة السلام جي نالي سان قائم ڪيو. انھن ادارن مان ھزارين مسلمان جديد تعليم پرائي برٽش سرڪار جي مختلف محڪمن م عملدار ٿيا ۽ ڪيترن ئي سياسي ميدان تي اچي مسلمانن جي حقن جي حاصلات ۽ تحفظ لاء جدوجھد ڪئي. پاڪستان جو باني بہ ڪراچي جي سنڌ مدرسة السلام مان ميٽرڪ تائين تعليم حاصل ڪئي. سر سيد احمد جي شروع ڪيل اھا تحريڪ ننڍي کنڊ جي مسلمانن جي سياسي، مذھبي ۽ سماجي حقن جي حاصلات لاء ھڪ علحده وطن حاصل ڪرڻ جي تحريڪ ۾ تبديل ٿي وئي. {{multiple image |align=left |image1=Sir Syed1.jpg |width1=150 |caption1=سر سيد احمد خان جنھن سڀ کان اول ھندو ۽ مسلم قومن جو نظريو ڏنو. |alt1= |width2=150 |caption2=محمد علي جناح جيڪو تحريڪ پاڪستان جو سرواڻ ھيو ۽ پاڪستان جو پھريون گورنر جنرل بڻيو. |image2=Jinnah1945a.jpg |alt2= }} مسلمانن جي سياسي ۽ معاشي حقن جي حفاظت جي سلسلي ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] هڪ وڏي پارڻي بڻجي اڀري ۽ محمد علي جناح، جنهن کي [[سروجني نيڊو]] "سفير اتحاد" سڏيو آهي، سو بہ اڳتي هلي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کي ڇڏي اچي آل انڊيا مسلم ليگ ۾ شامل ٿيو. [[محمد علي جناح]] کان گهڻو اڳ، ان قسم جي جدوجهد، [[سر سيد احمد]] جي زماني ۾ شروع ٿي چڪي هئي ۽ ان سان گڏ آئيني سڌارن جو سلسلو بہ جاري هو، جنهن ڪري، آهستي آهستي مسلمانن جي الڳ حيثيت ٺهندي وئي، مسلمانن جي الڳ حيثيت جو سلسلو ان ياداشت کان شروع ٿئي ٿو، جيڪا، 1 آڪٽوبر 1906ع تي مسلمانن جي هڪ وفد [[سر آغا خان ٽيون]] جي اڳواڻيءَ ۾، [[وائسراء|وائسراءِ ھند]] [[لارڊ منٽو]] کي پيش ڪيو. 1909ع ۾ [[مارلي منٽو سڌارا|منٽو مارلي سڌارن]]، مسلمانن جي آئيني جدوجهد جي لاءِ چڱا موقعا پيدا ڪيا. 1919ع ۾ [[مانٽيگو چيلمسفورڊ سڌارا|مانٽيگو چيلمسفورڊ سڌارن]] ۾، مسلمانن جي الڳ حيثيت جو اصول مڇيو ويو. 1934ع ۾ [[محمد علي جناح]]، مسلم ليگ جو مستقل صدر بڻايو ويو. اڳتي هلي 1948ع ۾ [[محمد علي جناح]]، هندو مسلم اتحاد ۽ اتفاق لاءِ [[قائداعظم جا چوڏھن نقطا|چوڏهن نقطا]]‘ پيش ڪيا. جناح جي ان قدم سان مسلمانن جي الڳ حيثيت لاءِ راهه هموار ٿي. 1935 ۾ [[گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935|گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ]] جي تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿي. جتي مسلمانن جي [[اڪثريت]] هئي، اتي کين مڪمل سياسي اقتدار حاصل رهيو، اڳتي هلي "پاڪستان" جي ٺهڻ تائين پهتو. 1 اپريل 1937ع ۾ نئون "قانون هند" لاڳو ٿيو ۽ 36- 1937ع ۾ چونڊو ڪرايون ويون. انڊين نيشنل ڪانگريس کي ستن صوبن [[مدراس پريزيڊنسي|مدراس]]، [[يونائيٽيڊ پراونسز|يو پي]]، [[بمبئي پريزيڊنسي|بمبئي]]، [[سينٽرل پراونس|سي پي]]، [[بھار (رياست)|بھار]]، [[اوڙيسيا]] ۽ [[خيبر پختونخوا|اتر اولھ سرحد صوبو]] ۾ اڪثريت حاصل ٿي؛ آل انڊيا مسلم ليگ کي [[پنجاب]]، [[سنڌ]]، [[بنگال]] ۽ [[آسام]] ۾ ڪاميابي ملي. جون 1945ع ۾، فرنٽيئر مسلم اسٽوڊنٽس جي نالي پنهنجي پيغام ۾ [[محمد علي جناح]] فرمايو: "پاڪستان مان اسان جو مطلب اهو ناهي تہ اسان غير ملڪي حڪومت کان آزادي ٿا گهرون، پر ان مان اها مراد آهي تہ اسان جو "اسلامي نطريه حيات" هجي، جنهن جي حفاظت ضروري آهي. اسان کي رڳو پنهنجي آزادي حاصل ڪرڻي ناهي، پر قابل بہ ٿيڻو آهي، جيئن اسان ان جي حفاظت بہ ڪري سگهون ۽ اسلامي تصورن ۽ اصولن تي زندگي بہ گذاري سگهون." ان حوالي سان، جواهر لال نهرو اعلان ڪيو تہ: "هندوستان ۾ رڳو ٻه قوتون آهن، هڪ انگريز ٻي ڪانگريس!" جنهن جي جواب ۾ جناح چيو تہ "بيشڪ! ٽين قوت بہ آهي، جيڪا آهي مسلمان!" 1946ع ۾، برطانيه مان هڪ وزارتي مشن آيو، جنهن هندو مسلم مسئلي کي حل ڪرڻ لاءِ، مختلف سياسي پارٽين ۽ اڳواڻن سان ڳالهه ٻولهه ڪئي. پر مسلمانن ان کي رد ڪري ڇڏيو. ان جي رد عمل طور بمبئيءَ ۾ مسلم ڪائونسل "راست اقدام" جو اعلان ڪيو. 16 آگسٽ 1946ع تي ڪلڪتي ۾ وڏا فساد ٿيا، جنهن ۾ شهري ماريا ويا، ڪروڙن جي جائداد ساڙي وئي. محمد علي جناح اعلان ڪيو تہ: "پاڪستان هاڻي مسلمانن لاءِ زندگيءَ جو هڪ لازمي شرط بنجي چڪو آهي، ان کي دنيا جي ڪا بہ طاقت ٽاري نه ٿي سگهي!". <ref>[http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Specialized/Book2/Book_page6.html Sindhi Adabi Board Online Library (Specialized)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> پاڪستان جي مطالبي کان اڳ ھندوستان جي ماڻھن جي سياسي ۽ معاشي حقن جي حاصلات ۽ يونائيٽيڊ ڪنگڊم کان آزاديء جي تحريڪ ۾ مسلمانن ۽ ھندن گڏجي حصو ورتو ان تحريڪ دوران هندن ۽ مسلمانن وچ ۾ نفاق جو ٻج ڇٽي منجهن سياسي، سماجي ۽ مذهبي اختلافن کي اڀاريو ويو. ھندو اڪثريت م ھجڻ ڪري پنھنجي غلبي جو اظھار ڪرڻ شروع ڪيو ۽ مذھبي نفرتن کي ھٿي ڏني نتيجي ۾ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ حصو وٺندڙن مان مسلمانن کي ڪي شڪايتون پيدا ٿيون ۽ انهن مسلم ليگ نالي جماعت جو بنياد وڌو، جنهن جي پلئٽفارم تان هندستان جي مسلمانن، مسلم اڪثريت وارن علائقن تي مشتمل ڌار ملڪ جو خيال پيش ڪيو. 22 کان 24 مارچ 1940ع ۾ لاھور ۾ آل انڊيا مسلم ليگ جو ساليانو اجلاس قائداعظم جي صدارت ۾ منعقد ٿيو جنھن ۾ مسلمانن جي علحده رياستن جي قيام چو مطالبو ڪيو ويو. جيڪا قرارداد لاھور ۽ بعد ۾ قرارداد پاڪستان جي نالي سان مشهور ٿي. بعد ۾ 1946ع ۾ ال انڊيا مسلم ليگ جي دھلي واري اجلاس ۾ ان 1940 واري قرارداد ب۾ ترميم لاء قرارداد پيش ڪري رياستن جي جاء تي ھڪ رياست جو مطالبو شامل ڪيو ويو. 12 کان 15 اپريل 1941ع ۾ آل انڊيا مسلم ليگ جي مدراس ۾ ٿيل 28ھين اجلاس ۾ ھڪ قرارداد وسيلي ڪانگريس جي شھري نافرماني واري تحريڪ جي مخالفت ڪئي وئي.<ref name=" پاڪستان"> [Pakistan Milestone, Chronology: March 1940 to August 2010; By Professor Muhammad Yusuf; 1st edition, 2011 ]</ref> === پاڪستان جو قيام === پهرين اپريل 1943ع ۾ [[سنڌ اسيمبلي|سنڌ اسيمبليءَ]] ٺهراءُ پاس ڪيو هو. 6 جون 1946ع تي آل انڊيا مسلم ليگ [[ڪيبينيٽ پلان]] کي ۽ 8 جون تي [[ڪيبينيٽ مشن پلان]] کي قبول ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 8 آگسٽ 1946ع تي وائسراءِ ڪانگريس کي عبوري حڪومت ٺاھڻ جي دعوت ڏني جيڪا ان قبول ڪئي.<ref name = " پاڪستان "/> 2 سيپٽمبر 1946 تي آل انڊيا مسلم ليگ محسوس ڪيو تہ سياسي اقتدار رڳو ھندن جي ھٿ اچڻ سان مسلمانن جو نقصان ٿيندو تنھنڪري مسلم ليگ ايگزيڪيوٽو ڪائونسل ۾ شرڪت جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> ليگ طرفان لياقت علي خان، آء آء چندريگر، سردار عبدالرب نشتر، راجا غضنفر علي خان ۽ جوگندرناٿ منڊل (شيڊولڊ ڪاسٽ) 26 آڪٽوبر 1946 تي بطور ڪائونسلر قسم کنيو. اھڙي طرح مسلم ليگ بہ عبوري حڪومت ۾ شامل ٿي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 26 آڪٽوبر تي لياقت علي خان کي برٽش انڊيا جو نھرو جي ڪابينه ۾ وزير خزانه مقرر ڪيو ويو.<ref name = " پاڪستان "/> 20 جنوري 1947ع تي بينگال اسيمبلي بينگال جي تقسيم جو فيصلو ڪيو. 23 جنوري تي پنجاب اسيمبلي پنجاب جي تقسيم جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 29 جون تي بلوچستان پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. 20 فيبروري تي لارڊ مائونٽبيٽن برٽش انڊيا جو آخري وائسراءِ مقرر ٿيو ۽ برٽش وزيراعظم ڪليمنٽ ايٽلي انڊيا کي ڇڏي ڏيڻ جو آخري اعلان ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 19 جون تي مسلم ليگ جي ھاء ڪمانڊ ڪراچي کي پاڪستان جي گادي جي هنڌ لاء چونڊيو.<ref name = " پاڪستان "/> 20 جون 1947 م بينگال اسيمبلي پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. پاڪستان جي حمايت ۾ 126 ۽ مخالفت ۾ 90 ووٽ آيا.<ref name = " پاڪستان "/> 26 جون تي سنڌ اسيمبلي پاڪستان جي نئين آئين ساز اسيمبلي ۾ شموليت جو فيصلو ڪيو. فيصلي جي حق ۾ 33 ۽ مخالفت ۾ 22 ووٽ پيا. 29 جون تي بلوچستان جي شاھي جرگي جي 54 ميمبرن يڪراء ٿي پاڪستان ۾ شموليت جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 4 جولاءِ تي برطانوي ھائوس آف ڪامنز ۾ انڊين انڊپينڊنس بل پيش ڪيو ويو جنھن ۾ انڊو-پاڪستان ننڍي کنڊ مان پاڪستان ۽ انڊيا جي نالي سان ٻي ڊمئنين رياستون قائم ڪرڻ جي منظوري ڪرڻي ھئي.<ref name = " پاڪستان "/> 6 جولاءِ کان 17 جولاء تائين نارٿ ويسٽ فرنٽيئر پراونس ۾ پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ لاء ريفرينڊم ڪرايو ويو جنھن جو خان عبدالغفار خان جي خدائي خدمتگار تحريڪ ۽ انڊين نيشنل ڪانگريس بائڪاٽ ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 10 جولاءِ تي برٽش وزيراعظم ڪليمنٽ ايٽلي قائداعظم محمد جناح کي پاڪستان جي گورنر جنرل مقرر ڪرڻ جي سفارش ڪئي.<ref name = " پاڪستان "/> 13 جولاءِ تي سلھٽ پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 16 جولاءِ تي برٽش ھائوس آف لارڊز انڊين انڊپينڊنس بل منظور ڪيو ۽ 18 جولاءِ تي ان جي شاھي توثيق ڪئي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 20 جولاءِ تي نارٿ ويسٽ فرنٽيئر پراونس پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. 26 جولاءِ تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي جوڙي وئي. 14 آگسٽ 1947ع تي پاڪستان جو قيام عمل ۾ آيو. لارڊ مائونٽ بيٽن ڪراچيءَ ۾ پاڪستان جي پھرين آئين ساز اسيمبلي کي خطاب ڪيو ۽ قائد اعظم محمد علي جناح پاڪستان جو پھريون گورنر جنرل ٿيو. قائداعظم لياقت علي خان کي پاڪستان جي پھرين حڪومت ٺاھڻ جي دعوت ڏني.<ref name = " پاڪستان "/> 15 آگسٽ تي لاھور ھاء ڪورٽ جي چيف جسٽس عبدالرشيد قائد اعظم کان گورنر جنرل جي عهدي جو قسم ورتو ۽ وزيراعظم لياقت علي خان پنھنجي ڪابينه سميت قسم کنيو.<ref name = " پاڪستان "/> پھرين ڪابينه ۾ لياقت علي وزيراعظم، آء آي چندريگر، ملڪ غلام محمد، عبدالرب نشتر، غضنفر علي خان، جوگندرناٿ منڊل ۽ فضل الرحمان بطور وزير قسم کنيو.<ref name = " پاڪستان "/> لياقت علي خان ان ئي ڏينھن فلائيٽ تي جوائنٽ ڊفينس ڪائونسل ۾ شرڪت لاء دھلي روانو ٿيو. ساڳي ڏينھن فيصلو ڪيو ويو تہ فوج چو جنرل ھيڊ ڪوارٽر راولپنڊي ۾ ھوندو.<ref name = " پاڪستان "/> === ڊومينن پاڪستان (1947ع- 1956ع) === 18 آگسٽ 1947ع تي گڏيل قومن جي سڪيورٽيي ڪائونسل يڪراء پاڪستان جي گڏيل قومن جي رڪنيت لاء قرارداد منظور ڪئي. اھڙي طرح 30 سيپٽمبر تي پاڪستان کي گڏيل قومن جي باقاعده رڪنيت ملي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 11 سيپٽمبر 1948ع تي 10:25 تي رات جي وقت قائد اعظم وفات ڪري ويو. حڪومت 40 ڏينھن سوڳ جو اعلان ڪيو ۽ 12 سيپٽمبر تي ان جي تدفين ٿي.<ref name = " پاڪستان "/> خواجه ناظم الدين ملڪ جو قائم مقام گورنر جنرل ٿيو جيڪو 13 نومبر تي ان عھدي لاء پڪو ڪيو ويو.<ref name = " پاڪستان "/> 12 اپريل 1950ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي فيصلو ڪيو ته پاڪستان جي فيڊرل ڪورٽ ملڪ جي سڀ کان وڏي عدالت آھي. آئين ساز اسيمبلي مئي 1950ع کان برطانوي [[پروي ڪائونسل]] جو اپيل وارو اختيار منسوخ ڪري ڇڏيو.<ref name = " پاڪستان "/> 6 سيپٽمبر 1950ع م جنرل محمد ايوب خان پاڪستاني فوج جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ٿيو ۽ 17 جنوري 1951 تي ان جنرل ڊگلس گريسي کان ان عھدي جي ذميواري ورتي.<ref name = " پاڪستان "/> 16 آڪٽوبر 1951ع تي روالپنڊي ۾ ھڪ جلسي ۾ خطاب دوران وزيراعظم لياقت علي خان تي ھڪ سعيد اڪبر نالي شخص پستول جا ٻه فائر ڪري قتل ڪيو ۽ اھو پاڻ بہ موقعي تي مارجي ويو. ان واقعي بعد گورنر جنرل خواجه ناظم الدين وزيراعظم جي ذميداري سنڀالي ۽ وزير خزانه ملڪ غلام محمد ملڪ جو ٽيون گورنر جنرل مقرر ٿيو.<ref name = " پاڪستان "/> 21 فيبروري 1952ع تي اوڀر پاڪستان جي اسيمبلي بنگالي ٻولي کي سرڪاري ٻولي بڻائڻ جي قرارداد منظور ڪئي. ساڳي ڏينھن بنگالي ٻولي کي قومي ٻولي طور رد ڪرڻ جي خلاف ڍاڪا ۾ ٿيندڙ مظاھرن ۾ 36 شاگرد مارجي ويا.<ref name = " پاڪستان "/> 7 مارچ تي جنگ اخبار ۾ رئيس امروهي جو نوحہ جي عنوان سان ٻولي تي شعر: "اردو کا جنازہ ہے ذرہ دھوم سے نکلے" ڇپيو.<ref name = " پاڪستان "/> 6 جون تي پاڪستان مسلم ليگ جي جنرل سيڪريٽري يوسف خٽڪ ون يونٽ قائم ڪرڻ جي تجويز پيش ڪئي. 17 اپريل 1953 تي گورنر جنرل ملڪ غلام محمد خواجه ناظم الدين جي ڪابينه کي برطرف ڪري ڇڏيو ۽ يونائيٽيڊ اسٽيٽس ۾ پاڪستان جي سفير محمد علي بوگرہ کي نئين ڪابينه ٺاھڻ لاء چيو. اھڙو اعلان ڪندي گورنر جنرل ظاھر ڪيو تہ ان مطابق خواجه ناظم پاڻ کي ملڪ ۾ درپيش مسئلن کي منھن ڏيڻ ۾ مڪمل نااھل ثابت ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> محمد علي بوگرہ پاڪستان جي ٽئين وزيراعظم وزيراعظم طور قسم کنيو. 17 آگسٽ 1953ع تي حڪومت پاڪستان جنرل ايوب خان جي ڪمانڊر انچيف جي عھدي جي مدت کي ٽن سالن لاء 16 جنوري 1959ع تائين اضافو ڪيو. 5 آڪٽوبر تي محمد علي بوگرہ مسلم ليگ مان اردو۽ بنگالي ٻنھي کي قومي ٻولي قرار ڏيڻ وارو فارمولو منظور ڪرايو 19 اپريل 1954ع تي مسلم ليگ جي آئين ساز اسيمبلي ۾ شامل رڪنن ٻنھي ٻولين کي قومي ٻولي بڻائڻ جو فيصلو ڪيو ۽ 7 مئي 1954 تي آئين ساز اسيمبلي ٻنھي ٻولين جي لاء قرارداد منظور ڪئي ۽ ان کان اڳ 22 اپريل تي ڪراچي ۾ ان فيصلي خلاف ڪارو ڏينھن ملھايو ويو هو.<ref name = " پاڪستان "/> 30 آڪٽوبر 1953ع تي آئين ساز اسيمبلي قرار ڏنو تہ قرآن ۽ سنت جي ابتڙ ڪو بہ قانون منظور نہ ٿيندو ۽ 2 نومبر 1953ع تي پاڪستان جو نالو تبديل ڪري اسلامي جمھوريه پاڪستان رکيو ويو. 3 جنوري 1954ع تي آئين ساز اسيمبلي جي ڪميٽي فيصلو ڪيو ته عدليه کي انتظاميه کان الڳ ڪيو ويندو. 24 جولاءِ 1954 ع تي مغربي پاڪستان وارن سمورن صوبن ۾ ڪميونسٽ پارٽي تي بندش وڌي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 21 سيپٽمبر 1954 تي آئين ساز اسيمبلي پبلڪ اينڊ ريپريزنٽيٽو آفس ڊسڪئاليفڪيشن ايڪٽ مختصرن [[پروڊا]] کي ٽن ڪلاڪن جي بحث کان پوء منسوخ ڪري ڇڏيو. ساڳي ڏينھن ان اسيمبلي آئين جا بنيادي اصول اختيار ڪيا ۽ قرار ڏنو ته ملڪ جي سپريم اختياري پارليامينٽ آھي. پارليامينٽ گورنر جنرل جي مرضي تي وزيرن جي ڪابينه ٺاھڻ ۽ ان جي مشوري جي پابندي وارن گورنر جنرل جي اختيارن کي محدود ڪري ڇڏيو. 22 سيپٽمبر تي آئين ساز اسيمبلي [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] ۾ گورنر جا اختيار گھٽائڻ جون چار ترميمون ڪيون. 24 سيپٽمبر تي سينٽرل وزير قانون استعيفا ڏئي. ساڳي تاريخ تي وزيراعظم بوگرہ قوم کي خطاب ڪندي نئين چونڊن جو اعلان ڪيو تہ جئين آئين ساز اسيمبلي جا رڪن آئين ٺاھڻ لاء نئون مينڊٽ حاصل ڪن. گورنر جنرل اسيمبلي ٽوڙي ڇڏي ء ايمرجنسي لاڳو ڪري محمد علي بوگرہ کي نئي ڪابينه ٺاھڻ لاء چيو. ان ڪابينه م فوج جي حاضر خدمت ڪمانڊر ان چيف جنرل ايوب خان کي وزير دفاع ۽ ميجر جنرل اسڪندر مرزا کي وزير داخلا طور شامل ڪيو ويو. 24 آڪٽوبر تي گورنر جنرل آئين ساز اسيمبلي جي ٽوڙڻ وارو پروڪليميشڻ جاري ڪيو<ref name = " پاڪستان "/> جنھن کي آئين ساز اسيمبلي جي اسپيڪر مولوي تميز الدين سنڌ ھاء ڪورٽ ۾ چئلينج ڪيو.. 22 نومبر 1954ع تي وزيراعظم محمد علي بوگرہ ريڊيو تي ون يونٽ ٺاھڻ جو اعلان ڪيو. 25 نومبر تي سرحد صوبي جي اسيمبلي ۽ 30 نومبر 1954ع تي پنجاب صوبي جي اسيمبلي يڪراءِ ٿي ون يونٽ جي رٿ جي حمايت ڪئي.11 ڊسمبر تي سنڌ اسيمبلي غالب اڪثريت سان ون يونٽ ۾ شموليت جي حمايت ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1955ع تي بلوچستان جي رياستن ون يونٽ ۾ شامل ٿيڻ واري دستاويز تي صحيحون ڪيون<ref name = " پاڪستان "/>. 20 ڊسمبر تي حسين شھيد سھروردي وزير قانون طور قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. 9 فيبروري 1955ع ۾ سنڌ ھاء ڪورٽ جي بينچ يڪراء ٿي مولوي تميز الدين جي مينڊيمس واري رٽ منظور ڪندي آئين ساز اسيمبلي کي بحال ڪيو. 22 فيبروري تي فيڊرل ڪورٽ فيڊريشن آف پاڪستان جي ۽ 9 پاڪستاني وزيرن جي اپيل تي سنڌ ھاء ڪورٽ جي فيصلي تي اسٽي آرڊر جاري ڪيو. 21 مارچ تي فيڊرل ڪورٽ سنڌ ھاء ڪورٽ جي فيصلي کي ڪالعدم قرار ڏئي ڇڏيو ۽ 25 مارچ تي تفصيلي فيصلو جاري ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 21 جون 1955 ۾ ٻين آئين ساز اسيمبلي جي لاء چونڊون ٿيون ۽ 7 جولاءِ تي ان اسيمبليءَ جو پھريون اجلاس مري ۾ ٿيو جنھن ۾ مشتاق احمد گرماني کي عبوري چيرمين چونڊيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>.گورنر جنرل غلام محمد بيمار ھجڻ جي ڪري ٻه مھينن لاء موڪل تي ويو ۽ 6 آگسٽ 1955ع تي ان جي جاء تي اسڪندر مرزا قائم مقام گورنر جنرل ٿيو. 7 آگسٽ تي محمد علي بوگرہ کان استعفي ورتي وئي ۽ ان جي جاء تي اڳوڻي وزير خزانه ۽ انڊيا جي شھر جالنڌر سان تعلق رکندڙ [[چوڌري محمد علي]] کي ملڪ جو چوٿون وزيراعظم مقرر ڪيو ويو. 19 سيپٽمبر تي غلام محمد جي موڪل پوري ٿي وڃڻ بعد اسڪندر مرزا باقاعده ملڪ جي چوٿين گورنر جنرل جو قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. محمد علي بوگرہ کي بعد ۾ 10 فيبروري 1957ع تي آمريڪا م سفير مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 30 سيپٽمبر 1955 تي نئين آئين ساز اسيمبلي ٽن ھفتن جي بحث کان پوء ويسٽ پاڪستان (ون يونٽ) جو بل منظور ڪيو جنھن بجي 3 آڪٽوبر تي گورنر جنرل توثيق ڪئي. 14 آڪٽوبر تي اوڀر بينگال جو نالو ايسٽ پاڪستان رکيو ويو ۽ باقي ون يونٽ واري صوبي جو نالو ويسٽ پاڪستان رکيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. === ريپبلڪ جو قيام === 29 فيبروري 1956ع تي ملڪ جي ٻين آئين ساز اسيمبلي ملڪ جو پھريون آئين منظور ڪيو جنھن جو بنياد [[قراداد مقاصد 1949]] ھيو. ملڪ کي وفاقي ريپبلڪ بڻايو ويو ۽ ان جو نالو اسلامي جمھوريه پاڪستان رکيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 2 مارچ تي اھو نئون آئين عمل ۾ آيو. اسڪندر مرزا کي عبوري مدت لاء ملڪ جو پھريون صدر چونڊيو ويو جنھن 23 مارچ تي قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. سيپٽمبر 1956 م چوڌري محمد علي کي پارٽي جي صدارت تان هٽايو ويو ۽ ھن خلاف تحريڪ عدم اعتماد آندي وئي جنھن ڪري ھن 8 سيپٽمبر 1956ع تي استعيفا ڏئي ڇڏي ۽ 12 تاريخ تي بينگال جو [[حسين شھيد سھروردي]] ملڪ جو پنجون وزيراعظم ٿيو. جنھن جنرل ايوب خان کي ٽن سالن جي ايڪسٽينشن ڏني. سويت يونين جي ڀيٽ م يونائيٽيڊ اسٽيٽس سان تعلقات فوجي سطح تائين وڏائي مضبوط ڪرڻ تي عوامي ليگ ۾ ان جي ڏاڍي مخالفت ٿي چڪي هئي. ھن 17 آگسٽ 1957 م استعيفا ڏئي ڇڏي. ۽ ساڳي تاريخ تي بمبئي م پيدا ٿيندڙ [[آء آء چندريگر]] پاڪستان جو ڇھون وزيراعظم ٿيو جنهن اسيمبلي جي پھرين اجلاس م اليڪشن جي نظام ۾ سڌارن آڻڻ جو اعلان ڪيو پر جلد ئي سياسي سرگرميون ٿيون ء ھن جي خلاف تحريڪ عدم اعتماد اسيمبلي ۾ آڻڻ جي ڪوشش ٿي جنھن ڪري ھن ساڳي سال 11 ڊسمبر تي استعيفا ڏئي ڇڏي. ان بعد ھاڻوڪي سرگوڌا ضلعي سان تعلق رکندڙ ملڪ فيروز خان نون ساڳي سال 16 ڊسمبر تي پاڪستان جو ستون وزيراعظم ٿيو. ھن جي ڪوششن سان گوادر پاڪستان جو حصو بڻجي ويو. اسڪندر مرزا ج جي صدارت جو مدو پورو تيڻ وارو ھو ۽ ھي ان جي ٻيھر صدر ٿيڻ تي راضي نہ ھيو جنھن ڪري 7 آڪٽوبر ۽ 8 آڪٽوبر جي وچ واري رات اسڪندر مرزا کيس برطرف ڪري آئين منسوخ ڪري ملڪ م مارشلا لڳائڻ جو اعلان ڪيو. 14 سيپٽمبر 1957 تي ويسٽ پاڪستان جي اسيمبلي نيشنل عوامي پارٽي جي ون يونٽ کي ٽوڙڻ جي قرارداد منظور ڪئي. 7 آڪٽوبر تي اسڪندر مرزا مارشل لا لاڳو ڪندي سموريون قانونساز اسيمبليون ٽوڙي ڇڏيون === مارشلا ۽ صدارتي نظام === اسڪندر مرزا جو تعلق بينگال جي شھر مرشد آباد سان ھيو ۽ [[سراج الدوله]] سان 1757 ۾ [[جنگ پلاسي]] ۾ غداري ڪندڙ [[مير جعفر]] جو پڙپوٽو ھيو . پھرين برٽش آرمي م آفيسر ھيو ۽ سندس مقرريون بطور پوليٽيڪل ايجنٽ پرنسلي رياستن م ٿيون. پاڪستان ٺھڻ وقت پاڪستاني فوج ۾ ڪرنل جي عھدي تي ھيو ۽ ميجر جنرل ٿي رٽائر ٿيو ھو. اسڪندر مرزا جي وقت 1956 وارو پھريون آئين نافذ ٿيو ۽ ڊومينين پاڪستان جو خاتمو آيو ۽ پاڪستان پھريون دفعو ريپبلڪ يا جمھوريه بڻيو. ان جو نالو اسلامڪ ريپبلڪ آف پاڪستان رکيو ويو. ان آئين تحت ملڪ م [[پارلياماني نظام]] لاڳو ڪيو ويو. ملڪ م رياستي سربراھ صدر ۽ حڪومتي سربراهه وزيراعظم کي بڻايو ويو. ملڪ جي [[پاڪستان جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] ھڪ ايواني ھئي يعني سينيٽ جو ايوان ڪونہ ھيو صرف قومي اسيمبلي ھئي جنھن م [[مشرقي پاڪستان]] ء [[مغربي پاڪستان]] کي برابر نمايندگي ڏني وئي ۽ قومي اسيمبلي جا اجلاس سال م اڌ ڪراچي م ۽ اڌ ڍاڪا ۾ ٿيندا ھيا. اسڪندر مرزا ڊومينين جي خاتمي تي صدر واري نئين عھدي تي مقرر ٿيو. ملڪ م سياسي عدم استحڪام عروج تي ھيو. ملڪ م صدر جي نئين مدي جي لاءِ چونڊ ٿيڻي ھئي پر 1958 م بغير ڪنھن غير معمولي سبب جي اسڪندر مرزا ملڪ جي پھرين آئين کي منسوخ ڪري ملڪ م مارشل لا لڳائي چيف آف آرمي اسٽاف [[جنرل ايوب خان]] کي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. بعد ۾ جنرل ايوب اسڪندر مرزا کان زبردستي استعيفا ان بنياد تي ورتي تہ صدر جو عھدو 1956ع جي آئين تحت ھيو ۽ آئين جي منسوخي سان اھو عھدو بہ ختم ٿي چڪو ھو ۽ ملڪ جو چيف ايگزيڪيوٽو صرف [[چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر]] ئي ھيو تنھن ڪري [[اسڪندر مرزا]] جو عھدو غيرقانوني ھيو. اسڪندر مرزا کي گرفتار ڪري ڪوئيٽا آندو ويو جتان کيس [[يونائيٽيڊ ڪنگڊم]] ۾ جلاوطن ڪيو ويو ۽ سندس باقي زندگي لنڊن م گذري. ,7 آڪٽوبر 1957 جي مارشلا بعد حسين شھيد سھروردي 12 آڪٽوبر تي استعفي ڏئي ۽ آء آء چندريگر وزيراعظم ٿيو جنھن 14 ڊسمبر تي استعفي ڏئي جنھن بعد اسڪندر مرزا ملڪ فيروز خان نون کي ڪابينه ٺاھڻ لاء چيو. ان 16 ڊسمبر چ1957ع تي بطور وزير اعظم قسم کنيو. 24 ڊسمبر تي اسٽيٽ بينڪ 100 روپئي جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيو جنھن ۾ پھريون ڀيرو قائداعظم جي تصوير ڏني وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 4 سيپٽمبر 1958 تي قومي اسيمبلي ايندڙ فيبروري 1959 ۾ ملڪ ۾ عام چونڊون ڪرائڻ جي منظوري ڏني ۽ 20 سيپٽمبر تي صدر پاڪستان 15 فيبروري 1959تي چونڊون ڪرائڻ جي منظوري ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. 7 سيپٽمبر 1958 تي عمان پنھنجو گوادر پرڳڻو پاڪستان کي چار لک برطانوي پائونڊ ۾ وڪرو ڪرڻ لاء راضي ٿي ويو<ref name = " پاڪستان "/>. ست آڪٽوبر 1958ع تي اسڪندر مرزا ملڪ ب۾ مارشل لا لاڳو ڪئي، 1956ع وارو آئين منسوخ ڪيو، نيشنل اسيمبلي ۽ صوبائي اسيمبليون ٽوڙي ڇڏيون، سڀني سياسي پارٽين کي منسوخ ڪري ڇڏيو<ref name = " پاڪستان "/>. آرمي چيف جنرل محمد ايوب خان کي ملڪ جو چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. 24 آڪٽوبر تي صدر 12 وزيرن تي مشتمل مرڪزي ڪابينه جوڙي جنرل ايوب خان کي ملڪ جو وزيراعظم مقرر ڪيو ۽ ذوالفقار علي ڀٽو کي ڪابينه چو وزير بڻايو<ref name = " پاڪستان "/>. 27 آڪٽوبر تي صدر جو عهدو ڇڏي اختيار ايوب خان جي حوالي ڪيا. 28 آڪٽوبر تي ايوب خان بطور صدر صدارتي ڪابينه آرڊر جاري ڪري وزيراعظم جو عھدو ختم ڪري صدارتي ڪابينه جوڙي. 2 نومبر تي اسڪندر مرزا کي لنڊن روانو ڪري جلاوطن ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 آگسٽ 1959ع ۾ ايوب خان بنيادي جمھوريت جو نظام آندو جنھن تحت ملڪ ۾ 8000 بنيادي يونٽ قائم ڪيا ويا. ھر يونٽ م 10 ميمبر ھر بالغ راء واري ووٽ جي بنياد تي چونڊي ڪل 80000 ھزار ميمبر چونڊي انھن ڻجظ ووٽ تي صدر جي چونڊ ڪرڻي ھئي<ref name = " پاڪستان "/>. 27 آڪٽوبر 1959 تي صدر بيسڪ ڊيموڪريسز آرڊر جاري ڪيو ۽ ساڳي تاريخ تي ايوب خان فيلڊ مارشل ٿي ويو. 2 جنوري 1960ع تي ملڪ ب۾ بيسڪ ڊيموڪريسي يونٽن جون چونڊون ٿيون<ref name = " پاڪستان "/>. 14 فيبروري 1960ع تي بنيادي يونٽن جي 80 ھزار ميمبرن ملڪ جي صدر تي اعتماد ھجڻ يا اعتماد نہ ھجڻ لاء ووٽنگ ۾ حصو ورتو. 15 فيبروري تي اليڪشن ڪميشن پڌرو ڪيو تہ غالب اڪثريت سان ميمبرن صدر ايوب تي اعتماد جو اظھار ڪيو اھڙي طرح 17 فيبروري 1960 تي ايوب خان صدر جي عھدي لاء قسم کنيو ۽ ساڳي تاريخ تي صدر ملڪ بجي نئين آئين تيار ڪرڻ لاءِ يارھن رڪني ڪميٽي جسٽس محمد شھاب الدين جي سربراهي ۾ جوڙي<ref name = " پاڪستان "/>. 19 فيبروري تي جسٽس منير جي رٽائرمينٽ تي جسٽس شھاب الدين کي سپريم ڪورٽ جو چيف جسٽس مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 24 فيبروري 1960 تي صدارتي ڪابينه ملڪ جو نئون گادي جو هنڌ راولپنڊي جي ڀرسان اسلام آباد جي نالي سان ٺاھڻ جي منظوري ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين آگسٽ تي راولپنڊي کي پاڪستاني حڪومت جي مکيه گادي قرار ڏنو ويو. 28 نومبر 1960 تي ويسٽ پاڪستان بجي 11 انتظامي ڊويزنن ۾ ورھايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 23 اپريل 1961 تي اسلام آباد شھر جي اڏاوت جو ڪم شروع ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 15 جولاءِ 1961 تي گل ياسمين کي پاڪستان جو قومي گل قرار ڏنو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 28 آگسٽ تي ڊاڪٽر عبدالسلام کي صدر جو سائنسي معاملن جو صلاحڪار مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 23 مارچ 1962 تي ملڪ ۾ نئون ائين متعارف ڪرايو ويو جنھن بم صدر کي تمام گھڻا اختيار ڏنا ويا ھئا<ref name = " پاڪستان "/>. ڪنھن بہ قومي اسيمبلي يا صوبائي اسيمبلي جي اميدوار جي لاء سياسي وابستگي غيرقانوني ھئي. 6 مئي 1962ع تي ملڪ ۾ قومي اسيمبلي ۽ صوبائي اسيمبلين جي غير جماعتي بنيادن تي چونڊون ٿيون. 8 جون 1962ع تي صدر ايوب مارشل ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيوب۽ ساڳي تاريخ تي 1962ع جي آئين تحت چونڊيل قومي اسيمبلي جو پھريون اجلاس ٿيو ۽ ايوب خان نئين آئين تحت ملڪ جي صدر لاء قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. 13 جون 1962 تي محمد علي بوگرہ ملڪ جو پرڏيهي معاملن جو وزير ۽ ذوالفقار علي ڀٽو صنعتن جي وزير طور ڪابينه م شامل ٿيا. بوگرہ 23 جنوري 1963 تي دل جي دوري سبب وفات ڪري ويو ، 24 جنوري تي ذوالفقار علي ڀٽو ملڪ جو پرڏيهي معاملن وارو وزير ٿيو. 22 اپريل 1963 تي ايوب خان مسلم ليگ ۾ شامل ٿي ۽ 19 آگسٽ 1964ع تي مسلم ليگ جي پليٽ فارم تان صدراتي چونڊ وڙهڻ جو اعلان ڪيو. 17 سيپٽمبر 1964ع تي محترمه فاطمه جناح گڏيل مخالف جماعتن جي درخواست تي صدارتي اميدوار ٿيڻ لاء راضپو ڏيکاريو ۽ 20 سيپٽمبر تي کيس اميدوار نامزد ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1965ع تي ملڪ ۾ 1962ع واري آئين ھيٺ پھرين صدارتي چونڊ واقع ٿي جيڪا ايوب خان اڪثريت سان کٽي. ايوب خان 49647 ووٽ کنيا (ويسٽ پاڪستان مان 28927 ۽ ايسٽ پاڪستان مان 20720) جڏھن تہ محترمه فاطمه جناح 28343 ووٽ کنيا (ويسٽ پاڪستان مان 10263 ۽ اوڀر پاڪستان مان 18080) گڏيل مخالف پارٽين اليڪشن ڪميشن جي انھن نتيجن کي مڃڻ کان انڪار ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 جنوري ڪي ايوب خان جي پٽ گوھر ايوب ڪراچي ۾ ايوب خان جي مسلم ليگ جي تعاون سان فتح جي پريڊ ڪئي جيڪا تشدد ۾ تبديل ٿي وئي ۽ 23 ڄڻا جھڳڙن ب۾ مارجي ويا. فوج شھر جو ڪنٽرول سنڀالي ورتو. 21 مارچ تي ملڪ م قومي اسيمبلي جي چونڊ ٿي. اسيمبلي جي 150 سيٽن مان 120 پاڪستان مسلم ليگ ۽ باقي مخالف جماعتن کٽيون.23 مارچ تي ايوب خان پنجن سالن لاء صدر طور قسم کنيو، ان سان گڏ شعيب ۽ ذوالفقار علي ڀٽو پڻ ترتيبوار صنعت ۽ پرڏيھي معاملن جي وزير طور قسم کنيو. 26 مارچ 1965 م ذولفقار علي ڀٽو پاڪستان مسلم ليگ جو سيڪريٽري جنرل ٿيو. 23 اپريل تي رڻ ڪڇ ۾ پاڪ فوج ۽ ڀارتي فوج ۾ ويڙھ ڪئي. 6 سيپٽمبر 1965 تي انڊيا اولھ پاڪستان جي سرحدن تي حملو ڪري جنگ شروع ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. ملڪ م ايمرجنسي لاڳو ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر تي چين ڀارت جي مذمت ڪئي. 10 سيپٽمبر تي ميجر عزيز ڀٽي لاھور واري محاذ تي شھيد ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 سيپٽمبر تي صدر ايوب قوم کي خطاب ڪندي عالمي امن جي مفاد خاطر فوج کي 23 سيپٽمبر تي 3:00 بجي رات جو جنگ بندي جو حڪم ڏنو. انڊيا پڻ سڪيورٽي ڪائونسل جي جنگ بندي واري قرارداد کي غيرمشروط قبول ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. ملائيشيا پاڪستان جي سيڪيورٽي ڪائونسل م مخالفت ڪئي ھئي جنھن ڪري 5 آڪٽوبر تي پرڏيهي وزير ذوالفقار علي ڀٽو پريس ڪانفرنس ڪندي ملائيشيا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. سويت يونين جي ٽياڪڙي سان 10 جنوري 1966 تي نو نقطن واري تاشقند واري معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون<ref name = " پاڪستان "/>. 12 فيبروري 1966 تي مجيب الرحمان پنھنجي پارٽي جو 6 نقاطي پروگرام پڌرو ڪندي صوبائي خودمختياري جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 18 جون 1966 تي ذوالفقار علي ڀٽو وزارت ڇڏي بيماري واري موڪل تي ھليو ويو ۽ ان جو ڇڏيل پرڏيهي کاتو ايوب خان پاڻ سنڀاليو<ref name = " پاڪستان "/>. 20 جولاءِ تي شريف الدين پيرزادو. پرڏيھي وزير ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 17 سيپٽمبر 1966 تي جنرل محمد یحییٰ پاڪستاني فوج جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر 1966 تي ايوب خان سياستدانن تان [[ايبڊو]] (EBDO) جون پابنديون ھٽائي ڇڏيون<ref name = " پاڪستان "/>. 9 جولاءِ 1967 تي محترمه فاطمه جناح ڪراچي ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس ٻئي ڏينھن قائداعظم واري مقبري ۾ دفنايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 16 سيپٽمبر 1967 تي ذوالفقار علي ڀٽو پاڪستان پيپلزپارٽي نالي پارٽي ٺاهڻ جو اعلان ڪيو ۽ 30 نومبر تي لاھور ۾ ان پارٽي جو بنياد وڌو ويو جنھن جو چيئرمين ذوالفقار علي ڀٽو ۽ جنرل سيڪريٽري جَي اَي رحيم ٿيو. پھرين ڊسمبر تي ڊاڪٽر مبشر حسن جي لاھور واري رھائشگاھ تي پارٽي جو پھريون ڪنوينشن ٿيو جنھن م ذوالفقار علي ڀٽو کي چيئرمين چونڊيو ويو ي<ref name = " پاڪستان "/>. 11 ڊسمبر 1967 تي قومي اسيمبلي بيسڪ ڊيموڪريسي جي 8000 يونٽن کي وڌائي 12000 ڪيو. 6 جنوري 1968 تي اگرتلا واري ملڪ جي خلاف سازش منظر عام تي آئي ۽ 18 جنوري تي مجيب الرحمان کي ان سازش جي الزم ۾ گرفتار ڪيو ويو. نومبر 1968 م راولپنڊي ۾ احتجاج دوران شاگرد جي قتل کان پوء شاگردن مظاھرا شروع ڪيا جيڪي پشاور ، ڪراچي ۽ لاھور تائين ڦھلجي ڪنٽرول کان ٻاهر ٿي ويا. 13 مارچ تي ايئر مارشل اصغر خان جسٽس پارٽي ٺاھي<ref name = " پاڪستان "/>. 25 مارچ 1965ع تي صدر ايوب صدر جو عھدو ڇڏيو ۽ اقتدار آرمي چيف جنرل یحیٰی جي حوالي ڪيو جنھن ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪئي ۽ اسيمبليون ٽوڙي ڇڏيون ۽ 1962 جو آئين منسوخ ڪري ڇڏيو. 31 مارچ تي يحي خان صدر جو عھدو سنڀاليو<ref name = " پاڪستان "/>. === ون يونٽ جو خاتمو ۽ عام چونڊون === 4 مارچ تي صدر پرويژنل ڪانسٽيٽيوشنل آرڊر يا پي سي او جاري ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 سيپٽمبر 1969تي جنرل يحي موروڪو ۾ پھرين اسلامي سربراهي ڪانفرنس ۾ شرڪت ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جولاء 1970 تي صدر يحي خان ون يونٽ منسوخ ڪري سنڌ، پنجاب، سرحد ۽ بلوچستان جي صوبائي حيثيت بحال ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. ملڪ ۾ 5 آڪٽوبر 1970 تي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو ويو. اوڀر پاڪستان ۾ ٻوڏ اچڻ ڪري 15 آگسٽ تي چونڊ جي تاريخ کي ملتوي ڪري 7 ڊسمبر 1970 تي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو ويو. 12 نومبر 1970 تي سائڪلون اچڻ ۽ 30 فوٽ اوچي سامونڊي لھرن جي ڪري آيل تباھي ۾ ڏھ لکن کان وڌيڪَ ماڻھو فوت ٿي ويا. 7 ڊسمبر 1970 تي قومي اسيمبلي جي 313 سيٽن لاء چونڊون ٿيون. مجيب الرحمان جي عوامي ليگب151 سيٽون کڻي اڪثريت سان کٽي آئي. پيپلزپارٽي 81 سيٽون کڻي ٻيون نمبر وڏي پارٽي ٿي وئي. باقي ٻيون جماعتون 81 سيٽون کڻي آيون جن ۾ جماعت اسلامي، پي ڊي پي، مسلم ليگ (سي)، مسلم ليگ (ڪيو)، جي يو پي، ۽ نعپ شامل ھيون. 17 ڊسمبر تي صوبائي اسيمبلين جون چونڊون ٿيون جن جي نتيجو قومي اسيمبلي جي نتيجي سان مطابقت وارو آيو. === سياسي بحران ۽ بينگال جي علحدگي === 3 جنوري 1971 تي مجيب الرحمان اعلان ڪيو تہ ملڪ جو نئون آئين اولھ پاڪستان جي نمائندن جي صلاح سان ان جي ڇھ نقاطي پروگرام جي بنياد تي ٺاهيو ويندو. 13 جنوري تي مجيب الرحمان صدر سان ملاقات ڪئي. 14 جنوري تي صدر يحي خان ڍاڪا ۾ پڌرو ڪيو تہ مجيب الرحمان ملڪ جو وزيراعظم ٿيندو<ref name = " پاڪستان "/>. 17 جنوري تي صدر يحي ذولفقار علي ڀٽو سان لاڙڪاڻي واري رھائشگاھ تي مذاڪرات ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. 27 جنوري تي مجيب الرحمان ۽ ذوالفقار علي ڀٽو ڍاڪا ۾ آئين ٺاھڻ لاء مذاڪرات ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. 13 فيبروري تي يحي خان 3 مارچ 1971 تي ڍاڪا ۾ آئين ٺاھڻ لاء قومي اسيمبلي جو اجلاس سڏائڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 16 فيبروري تي ذوالفقار علي ڀٽو پھرين پرڏيهي واپار، ڪرنسي ۽ محصولن متعلق سمجھوتو ٿيڻ تائين قومي اسيمبلي جي ان اجلاس جي بائيڪاٽ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 18 فيبروري تي جماعت اسلامي جي مولانا مودودي ان بائيڪاٽ جي مذمت ڪئي ۽ مطالبو ڪيو تہ اڪثريت حاصل ڪندڙ جماعت کي آئين جو مسودو پيش ڪرڻ جو موقعو ڏنو وڃي ۽ ٻيا ان جي ڪمزورين تي بحث ڪن<ref name = " پاڪستان "/>.24 فيبروري تي مجيب الرحمان پنھجن ڇھن نقطن تي سمجھوتو ڪرڻ کان کتو جواب ڏئي ڇڏيو<ref name = " پاڪستان "/>. 28 فيبروري تي عوامي ليگ مغربي پاڪستان جي ميمبرن کي اجلاس ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني. ذوالفقار علي ڀٽي ٻہ متبادل ڏنا تہ يا قومي اسيمبلي جي اجلاس کي ملتوي ڪيو وڃي يا وري آئين ٺاھڻ لاء رکيل مدت کي ختم ڪيو وڃي<ref name = " پاڪستان "/>. صدر يحي پھرين مارچ 1971 تي 3 مارچ واري اجلاس کي سياستدانن وچ ۾ آئين ٺاھڻ لاء معقول افھام تفھيم ٿيڻ تائين ملتوي ڪري ڇڏيو<ref name = " پاڪستان "/>. نتيجي ۾ مشرقي پاڪستان ۾ عوامي ليگ ھڙتالون ۽ مظاھرا شروع ڪري ڇڏيا جنهن ڪري ڍاڪا ۾ ڪرفيو لڳائڻو پيو<ref name = " پاڪستان "/>. 3 مارچ تي صدر ڍاڪا ۾ 10 مارچ تي سڀني چونڊ کٽيندڙ سياسي جماعتن جي 12 اڳواڻن کي آئيني مشاورت لاء گھرايو پر عوامي ليگ ان گڏجاڻيءَ جو بائڪاٽ ڪيو ۽ پرامن عدم تعاون واري تحريڪ شروع ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. 6 مارچ 1971ع تي جنرل ٽڪا خان کي مشرقي پاڪستان جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. صدر 25 مارچ 1971ع تي قومي اسيمبلي جو ڍاڪا ۾ اجلاس سڏايو<ref name = " پاڪستان "/>. 16 مارچ 1971 تي شيخ مجيب الرحمان ماڻھن کي نجات حاصل ڪرڻ لاء جدوجهد جو سڏ ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 21 مارچ 1971 تي مجيب الرحمان کي گرفتار ڪيو ويو ۽ عوامي ليگ جي پوئلڳن جي خلاف فوجي آپريشن شروع ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 26 مارچ 1971 تي صدر عوامي ليگ تي بندش وڌي<ref name = " پاڪستان "/>. 4 اپريل 1971 تي آنڌرا گانڌي مشرقي پاڪستان جي عوام جي مڪمل حمايت جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 مئي 1971ع تي ذوالفقار علي ڀٽو لاھور ۾ پريس ڪانفرنس ڪندي چونڊيل نمائندن کي اقتدار منتقل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. 28 جون 1971 تي يحي خان آئين تيار ڪرڻ لاءِ ماھرن جي ڪاميٽي جوڙي<ref name = " پاڪستان "/>. 5 آگسٽ 1971 تي حڪومت ايسٽ پاڪستان جي تنازعي تي 125 صفحن تي مشتمل وائيٽ پيپر جاري ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 سيپٽمبر 1971 تي صدر يحي پھرين مارچ کان پنج سيپٽمبر تائين اوڀر پاڪستان ۾ ڏوھ ڪندڙن يا ڏوھن جي الزامن ۾ آيلن کي عام معافي ڏيڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 5 سيپٽمبر تي پاڪستان انڊيا طرفان نئين دھلي ۾ نامنھاد بنگلاديش مشن قائم ڪرڻ خلاف انڊيا جي حڪومت سان سخت احتجاج ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 9 آڪٽوبر 1971 تي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر ملڪ مان سياسي سرگرمين تان بندش ھٽائي ڇڏي<ref name = " پاڪستان "/>. 10 نومبر 1971 تي انڊيا پاڪستان تي حملو ڪيو، ان جي فوج بيلونيا لڳ پاڪستاني سرحد م داخل ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي. جنگ ۾ 74 ڀارتي فوجي مارجي ويا ۽ 130 زخمي ٿيا. 16 نومبر تي انڊيا جي فوج اوڀر پاڪستان ۾ ڊاڪا طرف پيشقدمي ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. اوڀر پاڪستان ۾ ڀارتي فوجي مداخلت تي صدر يحي 23 نومبر تي ملڪ ۾ ايمرجنسي لڳائي<ref name = " پاڪستان "/>. 3 ڊسمبر تي فوج کي ڀارت تي حملي جو حڪم ڏنو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 7 ڊسمبر 1971 م يحي خان بينگال سان تعلق رکندڙ نورالامين کي پاڪستان جو اٺون وزيراعظم مقرر ڪيو ۽ ذولفقار علي ڀٽو پاڪستان جو نائب وزيراعظم سميت پرڏيهي وزير بڻائي مخلوط حڪومت ٺاهي وئي<ref name = " پاڪستان "/>.8 ڊسمبر 1971 تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي ھڪ قرارداد وسيلي ھڪدم جنگبندي ۽ فوجن کي پنھنجي پنھنجي سرحد طرف ھٽائڻ جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 12 ڊسمبر1971 تي يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي صدر رچرڊ نڪسن انڊيا کان پاڪستان تي فوجي حملو ھڪدم روڪڻ جو مطالبو ڪيو ۽ فوجي پيشقدمي جي تسلسل کي عالمي راء جي انحرافي قرار ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. يونائيٽيڊ اسٽيٽس سيڪيورٽي ڪائونسل جي ٻيھر اجلاس جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 14 ڊسمبر تي سويت يونين يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي انھن رٿن کي ٽيون دفعو ويٽو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. ساڳي ڏينھن ذوالفقار علي ڀٽو سڪيورٽي ڪائونسل جي اجلاس مان اٿي آيو. 16 ڊسمبر تي پاڪستاني فوج اوڀر پاڪستان ۾ پيش پئي<ref name = " پاڪستان "/>. جنرل جگجيت سنگھ اروڙا ۽ ليفٽيننٽ جنرل امير عبدالله خان نيازي ۽ ٻنھي ڌرين جي وچ ۾ جنگبندي طئي ڪئي وئي. ٻارتي فوج ڍاڪا ۾ داخل ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستاني فوج جا 95000 فوجي ڍاڪا ۾ ٿيل ھڪ تقريب ۾ ڀارتي فوج آڏو ھٿيار ڦٽا ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. 17 ڊسمبر تي پاڪستاني صدر جنگبندي جو اعلان ڪيو. 28 ڊسمبر 1971ع تي يحي خان اقتدار ذوالفقار علي ڀٽو جي حوالي ڪيو جيڪو ملڪ جو نئون صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 ڊسمبر تي ذوالفقار علي ڀٽو جي حڪم تي شيخ مجيب الرحمان کي جيل مان ڪڍي گھر ۾ نظربند ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 23 ڊسمبر تي صدر ڀٽو پنھنجي ڏھ رڪني صدارتي ڪابينه جوڙي ين ۾ ڊاڪٽر مبشر حسن، شيخ محمد رشيد، غلام مصطفي جتوئي ۽ حفيظ پيرزادو شامل ھيا<ref name = " پاڪستان "/>. 24 ڊسمبر تي ڀٽو اوڀر پاڪستان ۾ شڪست جي جاچ لاء چيف جسٽس حمود الرحمان جي سربراھي ۾ ڪميشن جوڙي. ڪميشن جا رڪن چيف جسٽس آف پاڪستان حمود الرحمان، چيف جسٽس سنڌ بلوچستان ھاء ڪورٽ جسٽس طفيل علي عبدالرحمان ھيا جن کي ٽن مھينن ۾ رپورٽ پيش ڪرڻ لاء چيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر تي ذوالفقار علي ڀٽو پاڪستان ائٽامڪ ڪميشن کي پنھنجي ذمي ورتو<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1942ع تي تحريڪ استقلال جي ايئر مارشل اصغر خان لاھور م پريس ڪانفرنس ذريعي مارشل لا ختم ڪرڻ، مجيب الرحمان کي آزاد ڪرڻ ۽ يحي خان کي گرفتار ڪري ان خلاف کليل مقدمو ھلائڻ جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 9 جنوري 1972ع تي عوامي ليگ جي مجيب الرحمان کي آزاد ڪري پي آء اي جي جھاز م لنڊن روانو ڪيو وي<ref name = " پاڪستان "/> 26 جنوري 1972ر تي سويت يونين بنگلاديش کي تسليم ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. === ذوالفقار علي ڀٽو جو صدارتي دؤر === اقتدار جي منتقلي ۽ صدر پاڪستان ٿيڻ بعد ذوالفقار علي ڀٽو کي درپيش سڀ کان وڏو چئلينج ھڪ متفقه نئين آئين جي تشڪيل ھيو. 23 جنوري 1972 تي ليفٽيننٽ جنرل گل حسن کي ٽن سالن لاء پاڪستاني فوج جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ڪيو ويو بعد ۾ 3 مارچ 1972 تي ان سميت ايئرفورس جي ڪمانڊر ايئر مارشل رحيم خان ھٽائي انھن جي جاء تي ترتيبوار جنرل ٽڪا خان ۽ ايئر مارشل ظفر چوڌري کي مقرر ڪيو ويو. 10 مارچ تي ٽڪا خان ڊيلي ٽيليگراف کي انٽرويو ۾ ٻڌايو تہ 30000 بنگالي فوج سان مقابلي ۾ مارجي ويا ھئا ۽ ان کان وڌيڪَ انگ اکر وڌاءُ ھو. 11 اپريل تي عبوري آئين جو مسودو پارلياماني ليڊرن ۾ ورھايو ويو ۽ 17 اپريل 1972ع تي نيشنل اسيمبلي منظوري ڏني مخالف ڌر ووٽنگ ۾ شامل نه ٿي <ref name = " پاڪستان "/>. ساڳي تاريخ تي پاڪستان جي آئين جي تياري لاء قومي اسيمبلي جي 25 رڪنن جي محمود علي قصوري جي سربراهي ۾ ھائوس ڪميٽي جوڙي وئي پر بعد ۾ 4 آڪٽوبر تي قصوري اختلافن جي ڪري ان ذميواري تان استعيفا ڏئي ۽ 29 آڪٽوبر تي کيس پيپلزپارٽي مان ٻاھر ڪڍيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 21 اپريل تي صدر عبوري آئين جي توثيق ڪئي ۽ 3 سال ۽ 26 بعد مارشل لا ختم ڪئي وئي ۽ آئين جي حاڪميت جي بحالي ٿي. صدر ۽ چيف جسٽس حمود الرحمان راولپنڊي ۾ ان آئين تحت قسم کنيا<ref name = " پاڪستان "/>.25 اپريل 1972 تي پھرين مئي کي مزدورن جو ڏينھن ڪري ملھائڻ جو اعلان ڪيو ويو ۽ پھرين مئي 1972 تي پاڪستان ۾ پھريون ڀيرو اھو ڏينھن ملھايو ويو. ساڳي ڏينھن ممتاز ڀٽو، سردار عطاءُ الله خان مينگل، مولانا مفتي محمود سنڌ، بلوچستان ۽ سرحد جا وزير اعليَ مقرر ڪيا ويا جڏهن ته پنجاب لاء ملڪ معراج خالد کي نامزد ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 38 جون تي شملا سمٽ ۾ ڀٽو ۽ اندراگانڌي پنھنجن ايڊيز کان سواءِ ملاقات ڪئي. مذاڪرات جاري رھيا ۽ 3 جولاءِ تي ٻنھي شملا معاھدي تي صحيحون ڪيون. ٻنھي اڳواڻن طئي ڪيو تہ ٻنھي ملڪن جون فوجون پنھنجي پراڻي سرحدي پوزيشن تي اينديون، تڪرارن کي پرامن طريقي سان حل ڪيو ويندو، ڪشمير ڪنٽرول لائين ۾ مداخلت ۽ انحرافي نہ ڪئي ويندي، واپاري ۽ ثقافتي تعلق بحال ڪيا ويندا<ref name = " پاڪستان "/>. 7 جولاء تي سنڌ اسيمبلي سنڌي کي اردو وانگر صوبي جي سرڪاري ٻولي بڻائڻ جي منظوري ڏني جنھن تي ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ اردو جي حق ۾ پرتشدد مظاھرا شروع ٿي ويا جنھن ڪري ڪرفيو لڳائڻو پيو. ھڪ دفعو ٻيھر جنگ اخبار بم رئيس امروهي جو شعر ''اردو کا جنازہ ہے ذرا دھوم سے نکلے'' ڇاپيو ويو. فسادن ۾ پوليس جي فائرنگ چ۾ 12 ڄڻا مارجي ويا 150 زخمي ٿيا. 16 جولاءِ 1972 تي گورنر سنڌ ٽيچنگ، پروموشن اينڊ يوز آف سنڌي لينگويج بل 1972ع جي توثيق ڪئي.<ref name = " پاڪستان "/>. 8 جولاءِ 1972 ۾ حمود الرحمان واري جنگي ڪميشن جي رپورٽ تي ميمبرن سپريم ڪورٽ جي چيمبر ۾ صحيحون ڪيون ۽ 13 جولاءِ تي چيف جسٽس حمود الرحمان اھا رپورٽ صدر کي پيش ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>.14 جولاء 1972 تي نيشنل اسيمبلي شملا معاهدي جي منظوري ڏني جڏھن ته ڀارتي لوڪ سڀا ان جي توثيق پھرين آگسٽ تي ڪئي ۽ 29 آگسٽ بتي نيو دھلي ۾ ٻنھي ملڪن شملا معاهدي تي عملدرآمد واري ايگريمينٽ تي صحيحون ڪيون<ref name = " پاڪستان "/>. 27 آڪٽوبر 1972 تي جنيوا ڪنوينشن جي پاسداري ۾ پاڪستان ڀارت جي سمورن جنگي قيدين کي آزاد ڪري ڇڏيو ۽ سلسلو 27 آڪٽوبر 1973 تي مڪمل ٿيو. 6 نومبر 1972 تي ڀارت مان پاڪستاني جنگي قيدين جي واپسي شروع ٿي<ref name = " پاڪستان "/> 9 نومبر 1972 ۾ پاڪستان سيٽو مان نڪري آيو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر تي وزير قانون عبدالحفيظ پيرزادي تيار ٿيل نئين آئين جو مسودو قومي اسيمبلي ۾ پيش ڪيو ۽ 11 اپريل تي قومي اسيمبلي يڪراءِ ان کي منظور ڪيو. مخالف ڌر بائيڪاٽ ختم ڪيو اٺ تڪراري شقن ۾ ترميم ڪئي وئي. ٽن ميمبرن محمود علي قصوري، احمد رضا قصوري ۽ شاھ احمد نوراني ووٽنگ ۾ حصو نہ ورتو. 14 آگسٽ 1973ع تي نئون آئين عمل ۾ اچي ويو <ref name = " پاڪستان "/>. 30 مارچ 1973 تي حڪومت جي خلاف سازش جي الزام ۾ فوج، ايئرفورس ۽ نيوي جي 24 آفيسرن جون گرفتاريون ٿيون<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جولاء 1973 تي نيشنل آئڊنٽٽي ڪارڊ جي اسڪيم جاري ٿي جنھن تحت پھريون ڪارڊ ذوالفقار علي ڀٽو جو جاري ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 آگسٽ 1973 تي پاڪستان جي دفاع جي بجٽ ٻيڻي ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 11 آگسٽ 1973 تي چوڌري فضل الاھي ملڪ جو صدر چونڊيو ويو. ھن 139 ووٽ کنيا جڏھن ته نعپ جي اميدوار 45 ووٽ کنيا. === وزيراعظم ذوالفقار علي ڀٽو جو پارلياماني دؤر === 13 آگسٽ 1973ع تي ذوالفقار علي ڀٽو نئين آئين تحت پاڪستان جو وزيراعظم چونڊيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر 1973 تي ڪراچي ڀرسان پپري ۾ وزيراعظم ملڪ جي پھرين اسٽيل پلانٽ جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 23 فيبروري 1974 تي لاھور ۾ اسلامڪ سمٽ ڪانفرنس منعقد ٿي<ref name = " پاڪستان "/>.5 مئي 1974 تي ڀارت ائٽمي ڌماڪو ڪيو ۽ نيوڪليئر ڪلب ۾ شامل ٿي ويا<ref name = " پاڪستان "/>. 14 اپريل 1974ع تي وفاقي حڪومت بلوچستان ۾ فوجي آپريشن ختم ڪرڻ ۽ 15 مئي کان سول انتظاميه بحال ڪرڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 27 جون 1974 تي وزيراعظم ٽن ڏينهن جي دوري تي بنگلاديش روانو ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 14 آگسٽ 1974ع تي پارليامينٽ جي عمارت جو سنگ بنياد رکيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 7 سيپٽمبر 1974 تي آئين ۾ ترميم ڪري قرار ڏنو ويو ته ختم نبوت تي ايمان نہ رکندڙ مسلمان نه رھندو ۽ ختم نبوت جي خلاف تبليغ تي سزا ڏني ويندي. ان ائيني ترميم جي نتيجي ۾ احمدي جماعت يا قادياني ختم نبوت جي مطلق عقيدي کي نہ مڃڻ ڪري غير مسلم اقليت ۾ شامل ٿي ويا. 11 سيپٽمبر تي قومي اسيمبلي انھن کي باقاعده غير مسلم قرار ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 14 آڪٽوبر 1974 تي وزيراعظم پيش پوندڙ بلوچ قبيلن کي عام معافي ڏيڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 11 نومبر 1974 ۾ ايم اين اي آحمد رضا قصوري جو پيءُ نواب محمد احمد قصوري لاھور ۾ قاتلاڻي حملي ۾ گولي لڳڻ سبب فوت ٿي ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 17 جنوري 1975 تي دھشتگردي واريون خاص عدالتون قائم ڪيون ويون<ref name = " پاڪستان "/>. 8 فيبروري 1975 تي سرحد صوبي جو وزير اعلي حيات محمد شيرپائو پشاور ۾ جلسي کي خطاب ڪندي بم ڌماڪي ۾ مارجي ويو جنھن ڪري 15 فيبروري تي نيشنل عوامي پارٽي تي بندش وڌي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 1965 واري جنگ ۾ آمريڪا پاڪستان تي ھٿيارن ڏيڻ تي پابندي لڳائي ھئي جيڪا 12 فيبروري 1975 تي ختم ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. ڪراچي ۾ ٽرام سروس 20 اپريل 1885 ۾ شروع ٿي ھئي جنھن کي 30 اپريل 1975 ۾ ختم ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 27 جولاءِ 1975 ۾ اسلامي نظرياتي ڪائونسل وياج يا ربا کي ختم ڪري زڪوات متعارف ڪرڻ جي سفارش ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. 19 سيپٽمبر 1975 تي ايئرپورٽ سڪيورٽي فورس قائم ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 31 آڪٽوبر 1975 تي سپريم ڪورٽ نعپ کي پاڪستان جي وجود جي خلاف ھجڻ ڪري ٽوڙي ختم ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن بعد نيشنل ڊيموڪريٽڪ پارٽي قائم ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1976 تي بلوچستان اسيمبلي کي معطل ڪري بلوچستان ۾ وفاقي راڄ قائم ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 3 جنوري 1976 تي وزيراعظم ڪراچي کي ميٽروپوليٽن جو درجو ڏنو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 6 فيبروري 1976 تي جنرل ضياءَ الحق کي نئون آرمي چيف مقرر ڪيو ويو جنھن پھرين مارچ تي جنرل ٽڪا خان کان چارج ورتي<ref name = " پاڪستان "/>. 23 مارچ 1976ع ۾ وزيراعظم اسلام آباد ۾ سپريم ڪورٽ جي موجوده عمارت جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. 24 جنوري 1976ع ۾ لاھور امرتسر ٽرين سروس جي شروعات لاء نيودھلي ۾ معاھدو ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 5 آگسٽ 1976 تي وزيراعظم پورٽ قاسم جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 آڪٽوبر 1976 تي يونائيٽيڊ اسٽيٽس فرانس کان پاڪستان کي نيوڪليئر پلانٽ نہ ڏيڻ جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 12 آڪٽوبر 1976 تي سعودي بادشاھ خالد بن عبدالعزيز اسلام آباد ۾ شاھ فضل مسجد جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. وزيراعظم سرڪاري ملازمن جي رٽائرمينٽ جي عمر وڌائي 60 سال ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. 20 ڊسمبر 1976 تي پي ٽي وي جي رنگين نشريات جي شروعات ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. 7 جنوري 1977 تي حڪومت عام چونڊن لاء 7 مارچ جي تاريخ جو اعلان ڪيو ۽ پھرين جولاء کان جمعو عام موڪل جو ڏينهن بڻايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 18 جنوري تي صدر قومي اسيمبلي ٽوڙي ڇڏي<ref name = " پاڪستان "/>. 11 جنوري تي ڀٽو جي پيپلز پارٽي سان مقابلي لاءِ پاڪستان نيشنل الائنس جو قيام ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 12 جنوري تي پاڪستان ماتا کان پاڪ ملڪن ۾ شامل ٿي ويو<ref name = " پاڪستان "/>. ڀٽو کي اليڪشن ڪميشن بغير مقابلي جي چونڊيل قرار ڏنو. مخالف اميدوار جماعت اسلامي سنڌ جي امير مولانا جان محمد عباسي ان فيصلي خلاف اليڪشن ڪميشن ۾ 25 جنوري تي اپيل داخل ڪئي وئي تہ کيس اغوا ڪيو ويو ھو جيڪا 13 فيبروري تي اغوا جي ثبوت نہ ھجڻ ڪري رد ڪئي وئي. پھرين مارچ تي پي اين اي جي سڏ تي پوري ملڪ ۾ ھڙتال ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 7 مارچ 1977 تي عام چونڊون ٿيون جن ۾ ڪل 200 سيٽن مان پيپلزپارٽي 155 سيٽون، پي اين اي 35 سيٽون کٽيون. پي اين اي اڳواٽ رٿيل ڌانڌلي جو الزام لڳايو<ref name = " پاڪستان "/>. 10 مارچ تي صوبائي اسيمبلين جي چونڊ ٿي جنھن جو پي اين اي بائڪاٽ ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 26 مارچ تي قومي اسيمبلي ۾ ميمبرن قسم کنيو پر پي اين اي بائيڪاٽ ڪيو ۽ ملڪ ۾ ھڙتال جو سڏ ڏنو.28 مارچ تي ڀٽو ٻيھر وزيراعظم چونڊجي آيو<ref name = " پاڪستان "/>. 15 اپريل تي ڀٽو لاھور ۾ مولانا مودودي سان ملاقات ڪئي جنھن کانئس استعفي ڏيڻ جو مشورو ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 اپريل 1977 تي ڪراچي ، لاھور، حيدرآباد ۾ مارشل لا ۽ راولپنڊي ب۾ ڪرفيو لاڳو ڪيو ويو.28 اپريل 1977 ۾ پارليامينٽ جي گڏيل اجلاس ۾ خطاب ڪندي وزيراعظم يونائيٽيڊ اسٽيٽس تي الزام لڳايو تہ پاڪستان ۾ سياسي بحران جي پٺيان ان جو ھٿ آھي<ref name = " پاڪستان "/>. 7 جون تي لاھور ھاء ڪورٽ ڪراچي، لاھور ۽ حيدرآباد ۾ مارشل لا ختم ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 15 جون 1977 تي مذاڪرات بعد حڪومت ۽ پي اين اي ۾ معاملا طئي ٿي ويا. حڪومت ٻيھر چونڊون ڪرائڻ تي راضي ٿي وئي. 3 جولاءِ تي ڀٽو اعلان ڪيو تہ معاھدو ٿي چڪو آهي رڳو صحيحون ٿيڻيون آهن آھن پر اصغر خان پڌرائي ڪئي تہ پي اين اي جي ڪائونسل منظور ناھي ڪيو. 5 جولاء 1977 تي جنرل ضياءُ الحق فوجي بغاوت ڪري مارشل لا لاڳو ڪئي، ڀٽو ۽ ٻيا سياستدان گرفتار ڪيا ويا، آئين کي جزوي طور تي معطل ڪيو ويو ۽ صدر فضل الاهي کي برقرار رکيو ويو ۽ ٽن مھينن ۾ چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو ويو. سياسي سرگرمين تي بندش وڌي وئي. چئن ماڻھن تي مشتمل فوجي ڪائونسل قائم ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. === ٻين مارشلا === 5 جولاءِ 1977 تي ملڪ م چيف آف آرمي اسٽاف [[جنرل ضياءَ الحق]] فوجي بغاوت ذريعي ڀٽو سرڪار کي معزول ڪري اقتدار تي قبضو ڪي، ۽ پوء ملڪ جو صدر بڻجي ويو. ذولفقار علي ڀٽو تي ھڪ سياسي اڳواڻ جي پيء جي قتل جي جاچ ۾ شامل ڪري گرفتار ڪري ان تي [[لاھور ھاء ڪورٽ]] م خون جو مقدمو ھلايو ويو جنھن م کيس موت جي سزا ڏني وئي ۽ ان جي سپريم ڪورٽ م اپيل پڻ رد ٿي وئ. اھڙي طرح ذولفقار علي ڀٽو کي ڦاسي ڏني وئي. ملڪ ۾ پرويژنل ڪانسٽيٽيوشنل آرڊر يا پي سي او جي نالي سان عبوري آئين ڏئي سياسي نظام ھلايو ويو. 1985 م [[پاڪستان ۾ ريفرينڊم، 1985|ريفرينڊم]] ڪرايو ويو جنھن تحت جنرل ضياءَ الحق ملڪ جو صدر برقرار رھڻ جو حق حاصل ڪيو ۽ ائين ۾ ھڪ وڏي ترميم ڪئي جيڪا اٺين ترميم جي نالي سان مشھور ٿي. جنھن تحت ملڪ جو نظام نيم پارلياماني ۽ نيم صدارتي ٿي ويو ء صدر کي بي پناھ اختيار ڏنا ويا. ملڪ م غيرجمائتي بنيادن تي چونڊون پڻ ڪرايون ويون. اھڙي طرح 24 مارچ 1985 تي [[محمد خان جوڻيجو]] ملڪ جو ڏھون وزيراعظم ٿيو. 1973 جي آئين کي نئين ترميم سان بحال ڪيو ويو. 1987 ۾ [[اوجڙي ڪيمپ وارو واقعو]] ٿيو جنھن جي جاچ واري معاملي تي اختلاف سبب 29 مئي 1988 تي جنرلل ضياءَ الحق محمد خان جوڻيجو جي حڪومت سميت سڀ صوبائي حڪومتون برطرف ڪري سڀ قومي ۽ صوبائي اسيمبليون ٽوڙي ملڪ م جماعتن بنيادن تي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو. آگسٽ 1988 ۾ جنرل ضياءَ الحق پنھنجي لڳ ڀڳ سموري فوجي قيادت سميت [[بھاولپور وارو سانحو، 1988|سي 130 جھاز جي حادٽي]] م بھاولپور ڀرسان مارجي ويو. سينيٽ چيئرمين [[غلام اسحاق خان]] ملڪ جو صدر ٿيو.۽ [[جنرل مرزا اسلم بيگ]] چيف آف آرمي اسٽاف مقرر ٿيو.<br> جنرل ضياءَ الحق اسلامي ضابطا متعارف ڪرايا جن ۾ [[زڪوات]] واري ٽيڪس، شريعت ڪورٽون، اسلامي سزائن جو نفاذ، بينڪن مان وياج جو جزوي خاتمو، تعليمي نصاب کي اسلامي بڻائڻ لاءِ نظرثانيون شامل ھيا<ref name = " اسلام "/>. 1980 واري ڏهاڪي م پاڪستان يونائيٽيڊ اسٽيٽس ۽ ٻين ملڪن سان سان سھڪار ڪندي افغانستان تي 1978ع کان قابض سوويت فوج جي خلاف افغان مجاهدن جي گوريلا جنگ ۾ مدد ڪئي. لکين افغاني پنھنجي سرزمين تي تڪليفن سبب پاڪستان ۾ پناهگير ٿي آيا ۽ پاڪستان ۾ انھن جون پناهگير ڪيمپون ويڙھاڪن جي ڀرتي جي لاء زرخيز زمين بڻجي ويون<ref name = " اسلام "/>. === 1988 کان 1998 تائين جمھوري دور === 2 ڊسمبر 1988 تي [[بينظير ڀٽو]] ملڪ جي يارھين وزيراعظم ٿي. 6 آگسٽ 1990 تي صدر غلام اسحاق بينظير ڀٽو جي حڪومت ڪرپشن جي الزامن تي برطرف ڪري اسيمبليون ٽوڙي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو. اھڙي طرح چونڊن م 6 نومبر 1990 تي [[ميان نواز شريف]] ملڪ جو ٻارھون وزيراعظم ٿيو. 1993ع ۾ ميان نوازشريف جي حڪومت کي صدر غلام اسحاق برطرف ڪري اسيمبليون ٽوڙي نئين چونڊن جو اعلان ڪيو پر سپريم ڪورٽ ان قدم کي ڪالعدم قرار ڏئي حڪومت بحال ڪئي پر پوء ٻنھي 18 جولاء 1993ع تي نوازشريف ۽ غلام اسحاق خان پنھنجن عھدن تان استعيفا ڏئي. اليڪشن ٿيڻ بعد 18 آڪٽوبر 1993تي بينظير ڀٽو ملڪ جي تيرھين وزيراعظم ٿي ۽ پوء [[فاروق لغاري]] ملڪ جو صدر ٿيو. 5 نومبر 1996 تي ڪرپشن جي الزامن تي صدر فاروق لغاري بينظير ڀٽو جي حڪومت برطرف ڪري سموريون اسيمبليون ٽوڙي نئين اليڪشن جو اعلان ڪيو. 17 فيبروري 1997ع تي ميان نواز شريف ملڪ جو چوڏھون وزيراعظم ٿيو === ٽين مارشلا === 12 آڪٽوبر 1999 تي چيف آف آرمي اسٽاف [[پرويز مشرف|جنرل پرويز مشرف]] فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تي قبضو ڪري کيس برطرف ڪري آئين کي معطل ڪندي مارشل لا لاڳو ڪئي. 2002 ۾ چونڊون ٿيون ۽ 22 نومبر 2002 تي [[ظفر الله خان جمالي|ظفرالله جمالي]] ملڪ جو پندرھون وزيراعظم ٿيو جيڪو 26 جون 2004 تائين رھيو. کانئس استعيفا ورتي وئي ۽ 26 آگسٽ 2004 تائين [[چوڌري شجاعت]] ملڪ جو سورھون وزيراعظم رھيو. 28 آگسٽ 2004 کان 15 نومبر 2007 تائين پرويز مشرف جي رضامندي سان [[شوڪت عزيز]] ملڪ جو سترھون وزيراعظم رھيو. جنھن بعد نگران حڪومت م 27 ڊسمبر 2007 تي بينظير ڀٽو کي راولپنڊي م قاتلاڻي حملي ۾ شھيد ڪيو ويو<br> پاڪستاني [[انٽر سروس انٽيليجنس]] بنيادپرست اسلامي تنظيم طالبان جي مدد ڪئي جنھن تقريبن سموري افغانستان تي 1996ع کان 2001ع تائين حڪمراني قائم ڪئي. 2001 کان پاڪستاني حڪومت دھشتگردي جي خلاف ۽ افغانستان چ۾ طالبان ۽ القائده جي خلاف فوجي ڪارروائي ۾ يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي مدد ڪئي<ref name = "اسلام "/>. === 2008 کان جمھوري دؤر === ملڪ ۾ 2008 ۾ عام چونڊون ٿيون. [[يوسف رضا گيلاني]] ملڪ جو ارڙھون وزيراعظم ٿيو ۽ جنرل پرويز مشرف فوج جو عھدو ڇڏڻ بعد صدرات جو عھدو بہ ڇڏيو ء [[آصف علي زرداري]] ملڪ جو صدر ٿيو. آئين م ترميم ڪري صدر جا اختيار ختم ڪري وزيراعظم جا اصل اختيار بحال ڪري ان کي حقيقي چيف ايگزيڪيوٽو بڻايو ويو. 26 آڪٽوبر 2012 تي ڪورٽ جي فيصلي تي نا اھل ٿي وڃڻ ڪري يوسف رضا گيلاني فارغ ٿي ويو ۽ [[راجا پرويز اشرف]] ملڪ جو اوڻويھون وزيراعظم ٿيو جيڪو 24 مارچ 2013 تائين رھيو ۽ پاڪستان جي ان قومي اسيمبلي ملڪ ٺھڻ بعد پھريون دفعو پنھنجو آئيني مدو پورو ڪيو. نئين چونڊن بعد 5 جون 2013 تي ميان محمد نوازشريف ملڪ جو ويھون وزيراعظم ٿيو . 28 جولاءِ 2017 عدالت کيس نااهل قرار ڏنو جنھن ڪري عھدي تان معزول ٿي ويو ۽ سندس پارٽي جو [[شاھد خاقان عباسي]] ملڪ جو ايڪويھون وزيراعظم تيو ۽ 31 مئي 2018 تي قومي اسيمبلي جي مدي پوري ٿيڻ تائين ان عھدي تي رھيو جنھن کان پوءِ عام چونڊون ٿيون ۽ تحريڪ انصاف جو [[عمران خان]] 18 آگسٽ 2018 تي ملڪ جو ٻاويھون وزيراعظم ٿيو. == جاگرافي == [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ واقع ھن ملڪ جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[ڀارت|انڊيا]]، اولھه ۾ [[ايران]] ۽ [[افغانستان]] ۽ اتر ۾ [[چين]] واقع آهن.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جي بين الاقوامي سرحد جي ڊيگھ 7,257 ڪلوميٽر آهي جنھن مان 2,670 ڪلوميٽر افغانستان سان، 438 ڪلوميٽر چين سان، 3,190 ڪلوميٽر انڊيا سان ۽ 959 ڪلوميٽر ايران سان ملي ٿيون.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جي سمنڊ سان ملندڙ حد 1,046 ڪلوميٽر آهي. پاڪستان جي سمنڊ جي پاڻي ۽ فضائي اسپيس جي حد ان جي ڪناري جي حد کان سمنڊ طرف 12 [[ناٽيڪل ميل]] تائين آهي، جنھن کان علاوه اڳتي وڌيڪ 200 ناٽيڪل ميلن تائين ملڪ جو معاشي زون آھي جتي کنڊ جي حد ھوندي آھي.<ref name="سي آء اي"/> ان جو جاگرافيائي مقام 00 °30 اتر ۽ °70 00 اوڀر آھي.<ref name="سي آء اي"/> ان جي ڪل پکيڙ 8,80,940 چورس ڪلوميٽر آھي.<ref name="area_from_factbook">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html World Factbook]. Retrieved 3 November 2006. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |date=24 May 2020 }}</ref> (آزاد ڪشمير ۽ گلگت بلتستان کان سواءِ) ان جي ڪل پکيڙ 7,96,095 چورس ڪلوميٽر آهي جنھن مان 7,70,875 چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 25,220 چورس ڪلوميٽر پاڻي اٿس. ايراضي م دنيا جو ملڪن م 37ھين نمبر تي آهي.<ref name="سي آء اي ">- https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |date=2020-05-24 }} -</ref> جنھن جو 24 سيڪڙو علائقو زرعي آھي جنھن مان وري 40 سيڪڙو پوک جي قابل، 13 سيڪڙو پوک ھيٺ، 20 سيڪڙو بيڪار ۽ 3 سيڪڙو ٻيلا آهن. پاڪستان ۾ ٽي بندرگاھون آهن جن جا نالا ڪراچي پورٽ، بن قاسم پورٽ ۽ گوادر پورٽ آھن. ملڪ جي [[ٽوپوگرافي]] مطابق ملڪ ٽن مختلف جاگرافيائي خطن ۾ ورھايل آھي جن ۾ شامل آهن؛<ref name="سي آء اي"/> اتريان مٺاھان ميدان؛ سنڌو ندي جي ٻنھي پاسن وارو وچيون ۽ ملڪ جي اوڀر وارو ميداني علائقو؛ ۽ ملڪ جي ڏکڻ ۽ اولھه پاسي واري بلوچستان جي زمين. ملڪ جي سراسري بلندي سطح سمنڊ کان 900 ميٽر آهي.<ref name="سي آء اي"/> سڀ کان ھيٺاھون مقام عربي سمنڊ جي سطح آھي جيڪا زيرو ميٽر آهي.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جو بلند ترين مقام گاڊون آسٽن جبل جي چوٽي ڪي-2 اھي جيڪا سمنڊ جي سطح کان 8,611 ميٽر بلند آھي.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جي قدرتي وسيلن ۾ شامل آهن: زرخيز زمين، وڏي پيماني تي مليل قدرتي گئس جا ذخيرا، محدود پيٽروليم، گھٽ معيار وارا ڪوئلي جا ذخيرا، ڪچو لوھه، ٽامو، لوڻ ۽ لائيم اسٽون.<ref name="سي آء اي"/> 2011ع جي تخميني مطابق ھن ملڪ جي زمين جو 35.2 سيڪڙو زرعي زمين تي مشتمل آهي جنھن مان 27.6 سيڪڙو پوکي لائق آھي. 1.1 سيڪڙو زمين تي مستقل فصل پوکيا ويندا آهن ۽ 6.5 سيڪڙو زمين تي چراگاھون آھن.<ref name="سي آء اي"/> 2011ع جي تخميني مطابق زرعي زمين کان سواءِ 2.1 سيڪڙو زمين تي ٻيلا واقع آھن ۽ ملڪ جي باقي غير زرعي زمين 62.7 سيڪڙو آهي جنھن ۾ جبل، ريگستان ء ٻي غير زرعي زمين شامل آهي.<ref name="سي آء اي"/> 2012ع جي تخميني مطابق ملڪ جي آبپاشي واري زمين 2,02,000 چورس ڪلوميٽر تي مشتمل آهي.<ref name="سي آء اي"/> ارضياتي طور پاڪستان کي هيٺين ٽن خطن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # جابلو علائقو # ميداني علائقو # مٿانهون پٽ ===جابلو علائقو=== پاڪستان جي اتر ۽ اولهه ۾ [[جابلو علائقو]] آهي. هن ۾ اتر وارا جبل، [[هماليہ]] جون شاخون آهن، جن جون قطارون ديوارن وانگر هڪٻئي پٺيان بيٺل آهن. انهن ۾ [[چترال]] ۽ [[مري|مريءَ]] جا پهاڙ، [[ڪاغان وادي]] ۽ قبائلي علائقن جا پهاڙ شامل آهن. انهن جبلن مان هماليه جبل جي سراسري اوچائي 20 هزار فوٽ آهن، جنهنڪري اُن جون چوٽيون سدائين برف سان ڍڪيل رهنديون آهن، [[گلگت]] جي ويجهو [[نانگا پربت]] جي چوٽي 26 هزار فوٽ اچي آهي ۽ [[قراقرم]] جابلو قطار ۾ [[ڪي-2|K-2]] جي پهاڙي 8,611 ميٽر اچي آهي، جتي وسيع برف موجود رهندي آهي. اتر-اولهه واريءَ سرحد تي [[هندوڪش]] جبل پکڙيل آهي، جنهن جي چوٽي ([[ترچ مير]]) 25,353 فوٽ آهي. پهاڙي لڪن جهڙوڪ: [[بابُوسر]]، [[دره خنجراب]] ۽ [[لواري]] وغيره بہ گهڻو ڪري برف سان ڍڪيل هوندا آهن، گرمين ۾ برف ڳرڻ کان پوءِ ئي آمدرفت ٿيندي آهي. {{Multiple image | align = left | direction = vertical | width = 200 | image1 = K2 2006b.jpg | caption1 = زمين تي ٻيون نمبر اوچي جابلو چوٽي [[ڪي-2]] پاڪستان ۾ واقع آهي. | image2 = Katpana Desert (Cold Desert) - Road view.jpg | caption2 = دنيا جي سڀ کان اوچي ٿڌي رڻپٽ (Cold Desert)جو نالو [[ڪٽپانہ]] آھي ۽ اھو [[اسڪردو]]،پاڪستان ۾ واقع آهي. | image3 = Nanga Parbat The Killer Mountain.jpg | caption3 = زمين جو نائون نمبر وڏو جبل [[نانگا پربت]]پاڪستان۾واقع آهي. | image4 = Deosai "The Land of Giants".jpg | caption4 = ديوسائي يا ديون جي سرزمين دنيا جو ٻيو نمبر اوچو الپائين ميداني خطو پاڪستان ۾ آهي جتي نيشنل پارڪ پڻ آھي.آھي . }} هماليه جبل، جيڪي صديون کان ڏکڻ ايشيا ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ قدرتي ۽ ثقافتي حدبندي رهيا آهن، برصغير جي اترئين قدرتي ديوار بڻجن ٿا. انهن جا اولهه وارا سلسلا پاڪستان جي سڄي اترئين ڇيڙي تي پکڙيل آهن ۽ لڳ ڀڳ 200 ميل (320 ڪلوميٽر) اندر ملڪ تائين پکڙجن ٿا. ڪشمير ۽ اتر پاڪستان ۾ پکڙيل اولهه هماليه نظام ٽن الڳ جابلو سلسلن ۾ ورهائجي ٿو، جيڪي ڏکڻ کان اتر طرف ترتيبوار پير پنجال، زنسڪار ۽ لداخ سلسلا آهن<ref name=" برٽانيڪا "/>. انهن کان وڌيڪ اتر ۾ قراقرم سلسلو واقع آهي، جيڪو هماليه کان الڳ پر ان سان ڳنڍيل هڪ جدا جابلث نظام آهي. اهي جابلو سلسلا سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 13,000 فوٽ (4,000 ميٽر) کان وٺي 19,500 فوٽ (6,000 ميٽر) کان به وڌيڪ اوچائيءَ تائين پهچن ٿا. هن علائقي جون چار چوٽيون 26,000 فوٽ (8,000 ميٽر) کان مٿي آهن، جڏهن ته ڪيترائي جبل 15,000 فوٽ (4,500 ميٽر) کان وڌيڪ اوچا آهن. انهن مان نمايان چوٽين ۾ نانگا پربت (26,660 فوٽ / 8,126 ميٽر) ۽ ڪي ٽو، جيڪو گوڊون آسٽن جي نالي سان به سڃاتو وڃي ٿو (28,251 فوٽ / 8,611 ميٽر)، شامل آهن، جيڪي گلگت-بلتستان ۾ واقع آهن<ref name=" برٽانيڪا "/>. ملڪ جا اتر ۽ اولهه وارا علائقا گهڻي ڀاڱي زلزلي واري سرگرميءَ جي اثر هيٺ رهن ٿا، جيڪا جغرافيائي طور نوجوان جبلستاني نظام جو قدرتي نتيجو آهي. سڄي علائقي ۾ معمولي زميني جهٽڪا عام آهن. تنهن هوندي به، ڪيترائي زلزلا انتهائي شديد ۽ تباهه ڪن ثابت ٿيا آهن، جنهن جو هڪ وڏو سبب عمارتن جي ناقص تعمير آهي، جڏهن ته جبلستاني علائقن ۾ گهڻيون آباديون انتهائي اوچين ۽ خطري واري جڳهن تي قائم آهن<ref name=" برٽانيڪا"/>. تاريخي طور پاڪستان ۾ تازن دور جا وڏا ۽ تباهه ڪندڙ زلزلا 1935ع، 1945ع، 1974ع ۽ 2005ع ۾ آيا آهن. انهن مان آخري ٻه زلزلا ملڪ جي انتهائي اترئين علائقن ۾ پيش آيا. 2005ع وارو زلزلو، جيڪو ان وقت جي اتر اولهه سرحدي صوبي (هاڻوڪي خيبر پختونخوا) ۽ آزاد ڪشمير جي جبلستاني سرحدي علائقي ۾ مرڪوز هو، اندازاً 80 هزار کان 90 هزار ماڻهن جي حياتيون ڳڙڪائي ويو ۽ سڄي علائقي کي مڪمل طور تي تباهه ڪري ڇڏيو<ref name=" برٽانيڪا"/>. ===ميداني علائقو=== پاڪستان جو تقريباً اوڀر وارو حصو ميداني آهي. ان کي [[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] چوندا آهن، ڇوتہ [[سنڌو درياھه]] ۽ ان جون ڀرتي ڪندڙ شاخون: [[ڪابل ندي]]، [[جهلم ندي]]، [[ستلج ندي]]، [[راوي ندي]]، [[بياس ندي]] ۽ [[چناب ندي]] آهن. سنڌو درياهه وارو علائقو وسيع ميدان آهي، جيڪو [[ڪشمير]] کان وٺي [[عربي سمنڊ]] تائين پکڙيل آهي، اُن جا ٻه حصا آهن: # '''سنڌوءَ جو مٿيون حصو''' هن حصي ۾ [[پنجاب]] ۽ [[بهاولپور]] جا علائقا شامل آهن. هتي جي زمين زرخيز آهي، ڇو تہ هتي نهرن جو ڄار وڇايل آهي. بهاولپور واري خطي ۾، اوڀر طرف جيڪو حصو خشڪ آهي، ان کي [[چولستان]] چوندا آهن. # '''سنڌوءَ جو هيٺاهون ميدان''' هن حصي ۾ سنڌو درياهه جو پيٽ وڌيڪ ويڪرو آهي. اُن کان سواءِ برسات جي اڻاٺ سبب ڪجهه زمين ريگستان بنجي وئي، انهيءَ کي آباد ڪرڻ لاءِ [[گڊو بئراج|گڊو]]، [[سکر]] ۽ [[ڪوٽڙي|ڪوٽڙيءَ]] وٽان [[بئراج]] ٺاهي، ڪيتريون ئي شاخون ڪڍيون ويون آهن. سنڌو درياهه جي ميداني علائقي هڪ وسيع ۽ انتهائي زرخيز زميني پٽي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 200 هزار چورس ميل (518 هزار چورس ڪلوميٽر) ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن ميدان جي ڍلان اتر ۾ هماليه جبلن جي پيرن کان شروع ٿي ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ تائين آهستي آهستي لهندي وڃي ٿي. هن ڍلان جو سراسري ڍنگ في ميل لڳ ڀڳ هڪ فوٽ (هر 5 ڪلوميٽرن تي لڳ ڀڳ هڪ ميٽر) کان وڌيڪ ناهي. ننڍڙي سطحي اڻبرابري (مايڪرو ريليف) کان سواءِ، هي ميدان مجموعي طور هموار ۽ بنا نمايان قدرتي نشانين جي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. جغرافيائي بناوت جي فرق جي بنياد تي، سنڌو ميدان کي ٻه حصا ڪيو وڃي ٿو: مٿيون سنڌو ميدان ۽ هيٺيون سنڌو ميدان. مٿيون سنڌو ميدان سنڌو درياهه ۽ ان جي اهم معاون درياهن—جهلم، چناب، راوي، بياس ۽ ستلج—ذريعي سيراب ٿئي ٿو. اهي درياهه پنجاب صوبي ۾ وچ وارن علائقن (interfluves) جو هڪ منظم نظام ٺاهين ٿا، جيڪي مقامي طور دوآب سڏجن ٿا. “پنجاب” جو نالو به فارسي لفظ پنج آب مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب آهي “پنج درياهه”، جيڪو هن علائقي جي هائيڊروگرافيءَ جي سڃاڻپ آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. هيٺئين سنڌو ميدان ۾ سنڌو درياهه نائلي نوعيت (Nilotic character) رکي ٿو، يعني اهو هڪ وڏو واحد درياهه طور وهي ٿو، جنهن ۾ ڪا به اهم معاون شاخ شامل نه ٿئي ٿي. ميدان مٺن ڪوٽ جي ويجهو تنگ ٿي هڪ قدرتي لنگهه (corridor) جي صورت اختيار ڪري ٿو، جتي سليمان جبلستان ميدان جي ويجهو اچي ٿو ۽ سنڌو درياهه پنهنجي آخري وڏي معاون، پنجند درياهه، سان ملي ٿو، جيڪو پاڻ پنجاب جي پنجن درياهن جي گڏجڻ سان ٺهي ٿو. هي علائقو، خاص طور سنڌو درياهه جي ڪنارن سان لڳ ڀڳ، بار بار ٻوڏن جي مسئلي کي منهن ڏئي ٿو. اهي ٻوڏون گهڻو ڪري جولاءِ ۽ آگسٽ جي مهينن ۾ ٿيندڙ تيز برساتن جو نتيجو هونديون آهن، جيڪي ميداني علائقن لاءِ هڪ دائمي قدرتي خطرو بڻيل آهن<ref name=" برٽانيڪا"/>. ===مٿانهون پٽ=== هن علائقي جا ٻه حصا آهن؛ # [[پوٽوهار]]، جهلم درياء جي ڪناري سان، ٻه هزار فوٽ اوچو جابلو لوڻ ([[سينڌي لوڻ]]) جو پهاڙي سلسلو الهندي طرف هليو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر هنڌ [[لوڻ]] جون ڇپون ملن ٿيون. اهو سڄو علائقو باراني آهي. ان ۾ [[تيل|معدني تيل]]، [[ڪوئلو]] ۽ ٻي معدنيات جا ذخيرا موجود آهن. سالٽ رينج يا ڪوہ نمڪ، [[جهلم ندي|جهلم نديءَ]] جي الهندي ڪناري سان لڳو لڳ ڏکڻ اولهه طرف [[سنڌو درياهه]] تائين پکڙيل آهي. ان سلسلي جي اوچائي لڳ ڀڳ ست سؤ ميٽر ٿيندي. ڪوهستان لوڻ ۽ اتر اولهه وارن جبلن وچ ۾ [[پوٽوهار]] جو مٿانهون پٽ آهي. ان ۾ [[اٽڪ]]، [[راولپنڊي]] (خاص ڪري ڪوهه مري ۽ ڪهوٽا جا علائقا) ۽ [[جهلم ضلعو]] شامل آهن. # [[ڪوھ سليمان|سليمان جبل]] ۽ [[کيرٿر جبل]] جي الهندي ۾ بلوچستان نهايت مٿانهون علائقو آهي، جنهن جي اوچائي 600 کان 900 ميٽر ٿيندي. هتي جي هوا نهايت خشڪ آهي ۽ برسات نه پوڻ ڪري سبب صوبي جي گهڻي ايراضي غيرآباد آهي. وچ ۾ لوڻ واري پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي، اترئين حصي ۾ [[ڪروميم]] جا ذخيرا ملن ٿا. ===آبھوا=== [[فائل:Pakistan map of Köppen climate classification.svg|thumb|280px| پاڪستان جي [[ڪوپن ڪلائيميٽ]] جي درجہ بندي]] ھن ملڪ جي موسم گھڻي ڀاڱي گرم رھندي آھي. ريگستاني علائقن ۾ خشڪ، ملڪ جي اتر-اولھ پاسي [[ٽيمپريٽ]]، اتر ۾ آرڪٽڪ ھوندي آھي.<ref name="سي آء اي"/> پاڪستان پُوري پُني ڪمر بند ۾ اچي ٿو. پاڪستان جو گهڻو حصو [[سمنڊ]] کان پري آهي ۽ اتر ۾ اچا [[جبل]] اٿس. اهوئي سبب آهي، جو هتان جي آبهوا مجموعي طور خشڪ ۽ گرم آهي. گرميءَ جي موسم ۾ پاڪستان جو گرمي پد سڀ کان وڌيڪ [[سبي]]، [[جيڪب آباد]]، [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۽ [[نوابشاھ]] ۾ آهي. تازو جون 2010ع ۾ [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] واري علائقي۾ گرمي پد °54 سينٽي گريڊ تائين وڃي پهتو هو، جيڪو پاڪستان جي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد رڪارڊ ٿيو. ان کان اڳ سبي، جيڪب آباد، سکر ۽ نوابشاھ ۾ وڌ کان وڌ °51 سينٽي گريڊ تائين گرمي پد مختلف وقتن تي رڪارڊ ٿيو، جڏهن تہ [[سيارو|سياري]] ۾ پاڪستان ۾ سخت سيءُ ٿئي ٿو. پاڪستان ۾ [[برسات]] تمام گهٽ پوندي آهي. بلوچستان ۽ سنڌ ۾ سراسري 5 انچ برسات پوندي آهي. پاڪستان جي آبهوا جو سڀ کان نمايان ۽ وسيع پهلو [[خشڪ موسم|خشڪي]] (aridity) آهي، جڏهن ⁠تہ ان جي برِاعظمي (continental) نوعيت گرمي پد جي انتهائن مان چٽي طرح ظاهر ٿئي ٿي. پاڪستان برساتي مون سون نظام جي ڪناري تي واقع آهي، جيڪو سالياني طور سوڪھڙي ۽ وسڪاري دورن تي مشتمل هوندو آهي. ملڪ ۾ ورکا عام طور بيقاعده (غير يقيني) هوندي آهي ۽ ان جي مقدار ۾ سالياني لحاظ کان گهڻي تبديلي ايندي رهي ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. [[مون سون]] جون وسڪاري هوائون، جن جون حدون هر سال بدلجنديون رهن ٿيون، وقفي وقفي سان ملڪ ۾ داخل ٿين ٿيون، ۽ اڪثر نمي اونهاري جي موسم دوران حاصل ٿئي ٿي. [[عربي سمنڊ]] مان ايندڙ طوفاني هوائون ساحلي علائقن ۾ برسات جو سبب بڻجن ٿيون، پر انهن جي شدت ۽ نوعيت پڻ غير مستقل هوندي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. مون سون جي [[برسات]] جي اثرائتيت گهٽ سمجهي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ ⁠تہ اها بنيادي طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين محدود رهندي آهي، جڏهن گرمي پد تمام گهڻو هوندو آهي ۽ پاڻي جو وڏو حصو بخارات ذريعي ضايع ٿي ويندو آهي. اتر ۾، [[پشاور]] ۾ سالياني سراسري [[برسات|ورکا]] لڳ ڀڳ 13 انچ (330 ملي ميٽر) آهي، جڏهن⁠تہ [[راولپنڊي]] ۾ اها مقدار وڌي 37 انچ (950 ملي ميٽر) تائين پهچي ٿي. [[پاڪستان جا ميداني علائقا|ميداني علائقن]] ۾ ورکا اڃا به گهٽ ۽ وڌيڪ غير يقيني هوندي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. پاڪستان جي [[برِاعظمي آبهوا]] جي هڪ اهم خصوصيت موسمي ۽ روزاني بنيادن تي گرمي پد ۾ انتهائي فرق آهي. اتر ۾ بلند جبلن ۽ برف سان ڍڪيل علائقن ۾ اوچائي آبهوا کي ٿڌو بڻائي ٿي، جڏهن⁠تہ [[بلوچستان جو پليٽو|بلوچستان جي پليٽو]] تي گرمي پد ڪجهه وڌيڪ رهندو آهي. ساحلي پٽيءَ ۾ [[سمنڊ جي هوا]] (sea breezes) آبهوا کي معتدل بڻائي ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. ملڪ جي باقي حصن ۾، خاص طور ميداني علائقن ۾، اونهاري دوران گرمي پد انتهائي بلند ٿي ويندو آهي. جون مهيني ۾ ميداني علائقن جو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ 100 ڊگري فارن هائيٽ (38 ڊگري سينٽي گريڊ) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ وڌ ۾ وڌ گرمي پد 117 ڊگري فارن هائيٽ (47 ڊگري سينٽي گريڊ) کان به مٿي ٿي سگهي ٿو. [[سنڌ]] جي شهر [[جيڪب آباد]] ۾ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 127 ڊگري فارن هائيٽ (53 ڊگري سينٽي گريڊ) رڪارڊ ڪيو ويو آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. اونهاري ۾ ميداني علائقن تي ڏينهن دوران گرم ۽ خشڪ هوائون، جن کي لوُو چيو وڃي ٿو، وهنديون آهن. وڻ گهڻي [[نمي]] وڃائڻ کان بچڻ لاءِ پنهنجا پن ڇڏي ڏين ٿا. هي خشڪ ۽ سخت گرمي ڪڏهن ڪڏهن مٽيءَ جي طوفانن ۽ گجگوڙ سان گڏ برساتن سبب عارضي طور گهٽجي وڃي ٿي، جنهن سان گرمي پد ۾ ٿوري رعايت اچي ٿي. شام جو موسم نسبتاً ٿڌي ٿيندي آهي، ۽ ڏينهن ۽ رات جي گرمي پد ۾ فرق ڪڏهن ڪڏهن 20 کان 30 ڊگري فارن هائيٽ (11 کان 17 ڊگري سينٽي گريڊ) تائين پهچي ويندو آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. سياري جي موسم ٿڌي هوندي آهي، ۽ جنوري مهيني ۾ گهٽ ۾ گهٽ اوسط گرمي پد لڳ ڀڳ 40 ڊگري فارن هائيٽ (4 ڊگري سينٽي گريڊ) رڪارڊ ڪيو ويندو آهي، خاص طور ميداني علائقن ۾، جڏهن⁠تہ اترين جبلستاني علائقن ۾ گرمي پد ان کان به گهڻو گهٽ ٿي سگهي ٿو<ref name=" برٽانيڪا"/>. ===نديون=== پاڪستان جي سڀ کان وڏي ندي، سنڌو ندي آھي جنھن کي انگريزي ۾ انڊس سڏين ٿا. عربن ان کي مھران جو نالو ڏنو جيڪو پوء سنڌي ۾ مھراڻ ٿي ويو. سنڌو ندي پاڪستان کي ھماليه جبلن کان عربي سمنڊ تائين ٻن حصن ۾ ورھائي ٿي.<ref name=" اسلام "> [Encyclopedia of Islam، Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor، Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001، pages 541,542] </ref> پاڪستان جون ٻيون نديون [[چناب ندي]]، [[راوي ندي]]، [[جھلم ندي]]، [[ستلج ندي]]، [[ڪابل ندي]] شامل آهن. ===ڍنڍون=== پاڪستان جي کاري پاڻي واري وڏي ۾ وڏي ڍنڍ [[منڇر ڍنڍ]] آھي جيڪا سنڌ جي ضلعي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۾ [[سيوھڻ]] ۾ بوبڪ جي ڀرسان واقع آهي. ===ريگستان=== سنڌو ميداني علائقي جو ڏکڻ اوڀر حصو، جيڪو اوڀر [[بهاولپور]] کان وٺي ڏکڻ ۾ [[ٿرپارڪر]] واري علائقي تائين پکڙيل آهي، هڪ عام ريگستاني خطو آهي. هي علائقو پاڪستان ۽ ڀارت جي وچ ۾ واقع [[ٿر ريگستان]] جي قدرتي واڌ (توسيع) سمجهيو وڃي ٿو. اهو مرڪزي آبپاشيءَ واري ميداني پٽيءَ کان الڳ آهي، جنهن جي حدبندي بهاولپور ۾ [[گھاگھر درياھ]] جي سڪي ويل وهڪري ۽ سنڌ ۾ اڀرندي [[نارا واهه]] ذريعي ٿئي ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. هن ريگستاني علائقي کي مختلف نالن سان سڃاتو وڃي ٿو. بهاولپور ۾ ان کي [[چولستان ريگستان|چولستان]] يا [[روهي]] چيو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ سنڌ ۾ اهو علائقو [[پاٽ]] يا [[ٿر ريگستان]] جي نالي سان مشهور آهي. ريگستان جي سطح ريت جي ٽڪرين ۽ ريتيلي ڏاندن جو هڪ پيچيده ۽ اڻبرابري جال آهي، جيڪو فطري طور خشڪ ۽ بي آب آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. پنجاب جي دوآبن مان سڀ کان اولهه ۾ واقع [[سنڌ ساگر دوآب]] جو وڏو حصو تاريخي طور غير پيداواري بنجر علائقو هو، جنهن کي [[ٿل ريگستان]] چيو ويندو هو. 1946ع ۾ [[سنڌو درياھ]] تي [[ڪلاباغ]] ڀرسان [[جناح براج]] جي تعمير کان اڳ هي علائقو پوک لاءِ موزون نه هو. بعد ۾، جناح براج مان نڪرندڙ [[ٿل ڪينال نظام]] ذريعي پاڻي فراهم ٿيڻ سبب ريگستان جا وسيع حصا زرخيزيءَ ۾ تبديل ٿي ويا ۽ اڄ اهي علائقا پوک ۽ زرعي پيداوار لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا<ref name=" برٽانيڪا"/>. پاڪستان جو وڏي ۾ وڏو رڻپٽ يا ريگستان [[ٿر]] آھي. {{Coord|30|N|70|E|display=title}} == معيشت == پاڪستان جو قيام 1947 م ٿيو پر اڃان تائين اھو ترقي پذير ملڪ آھي جنھن جو وڏو سبب وڏي عرصي کان سياسي عدم استحڪام ۽ ٻاھرين سيڙپ جي ڪمي آھي<ref name="سي آء اي"/>. 28 فيبروري 1948ع ۾ پاڪستان جي پھرين وزير خزانه [[ملڪ غلام محمد]] پاڪستان جي پھرين بجيٽ پيش ڪئي جيڪا پنج لک روپيه بچت واري بجيٽ ھئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين اپريل 1948ع تي پاڪستان پنھنجا پھريان سڪا ۽ ھڪ روپئي جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيا، ۽ 10 مئي تي گورنر جنرل اسٽيٽ بينڪ آف پاڪستان جي قيام جو حڪم جاري ڪيو. 25 جون تي ذاھد حسين اسٽيٽ بينڪ جو پھريون گورنر مقرر ٿيو<ref name = " پاڪستان "/> پھرين آڪٽوبر 1948ع تي اسٽيٽ بينڪ ملڪ م 5 روپئي ۽ 10 روپئي ۽ 100 روپئي جا پھريون دفعو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1952ع تي پھريون ڀيرو انڊيا جي ڪرنسي نوٽن جي ملڪ ۾ گردش بند ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين آگسٽ 1955ع تي آء ايم ايف جي منظوري سان روپئي جو قدر ٻيھر مقرر ڪندي ھڪ روپئي کي 0.186621 گرام سون ۽ 4.76190 يو ايس ڊالر جي برابر بڻايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. ٻاھرين سيڙپڪاري نہ ٿيڻ جو وڏو سبب امن امان جو مسئلا ۽ توانائي جو بحران آھي<ref name="سي آء اي"/>. ملڪ جي جي برآمد جو اڌ حصو ڪپڙي جي صنعت جو آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي تخميني مطابق پاڪستان جي [[جي ڊي پي]] 1061 [[ٽرلين]] ڊالر ھئي جيڪا دنيا م 25 نمبر تي ھئي ء ان جي ان سال حقيقي واڌ 5.4 سيڪڙو ھئي<ref name="سي آء اي"/>. 2016 جي تخميني مطابق جي ڊي پي جو 24.4 حصو زراعت جو، 19.1 حصو صنعت جو ۽ 2017 جي تخميني مطابق 56.5 سيڪڙو حصو خدمتن جو ھيو<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي صنعت م ڪپڙي جي صنعت، دوائن جي صنعت، طبي اوزارن جي صنعت، ڪنسٽرڪشن واري سامان جي صنعت، ڪاغذ جي صنعت ، ڀاڻ جي صنعت ۽ گانگٽن جي صنعت شامل آهن<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان م صنعتي پيداوار جي واڌ جي شرح 5.4 سيڪڙو ھئي<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان م مزدورن جو تعداد 6،38،90،000 ھيو جنھن ۾ ٻار ۽ وچ اوڀر ۾ ڪم ڪندڙ مزدور پڻ شامل آهن. ان تعداد جو 42.3 سيڪڙو زرعي مزدور، 22.6 سيڪڙو صنعتي مزدور ء 35.1 سيڪڙو خدمتن وارا مزدور شامل آهن ۽ ان ڪاٿي مطابق پاڪستان جو دنيا م نائون نمبر ملڪ ھيو<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان م بيروزگاري جي شرح 6 سيڪڙو ھئي ۽ دنيا م ان جو درجو 90 نمبر تي ھيو<ref name="سي آء اي"/>. 2817 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان جي آمدني 46.81 ارب ڊالر ھئي ء خرچ 64=49 ارب ڊالر ھيو<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي تفصيل مطابق پاڪستان جي برآمد 17.7 سيڪڙو آمريڪا، 7.7 سيڪڙو يونائيٽيڊ ڪنگڊم، 6 سيڪڙو چين، 5.8 سيڪڙو جرمني، 5.2 سيڪڙو افغانستان، 5.5 سيڪڙو متحده عرب امارات ۽ 4.1 سيڪڙو اسپين سان ھئي<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي درآمد ساڳي سال جي تفصيل مطابق پاڪستان جي برآمد جو 27.4 سيڪڙو چين، 13.7 سيڪڙو متحده عرب امارات، 4.9 سيڪڙو آمريڪا، 4.3 سيڪڙو انڊونيشيا، 4.2 سيڪڙو سعودي عرب جو آهي<ref name="سي آء اي"/> [[فائل:Ise building2.png|thumb|upright|کاٻو|اسلام آباد ۾ اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاور]] پاڪستان نيم صنعتي معيشت وارو ملڪ آهي<ref>{{cite web|url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6T3V-3Y21V48-F&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=2d4b7d3ce3b0b4005140c271bb7312a7|title=Agricultural Economics : An analysis of industrial–agricultural interactions: a case study in Pakistan|publisher=ScienceDirect|accessdate=2 January 2010}}</ref><ref name="siteresources.worldbank.org">{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/PAKISTANEXTN/Resources/293051-1241610364594/6097548-1257441952102/balochistaneconomicreportvol2.pdf|title=World Bank Document|format=PDF|accessdate=2 January 2010}}</ref> ڪراچي ۽ پنجاب جا شھري علائقا وڌيڪ ترقي واريون معيشتون آھن جيڪي باقي ٻين پوئتي پيل علائقن سان گڏ ملڪي معيشت کي ٽيڪ ڏئي بيٺيون آهن<ref name="siteresources.worldbank.org"/> 1947ع ۾ ھڪ غريب ترين ملڪ ھجڻ جي باوجود ھن ملڪ جي معيشت جي واڌ جي شرح عالمي شرح جي ڀيٽ ۾ شروعاتي چئن ڏھاڪن ۾ بھتر رھي پر بعد 90 واري ڏھاڪي جي پوئين حصي تائين انتشار وارين پاليسين ڪري سستي جو شڪار ٿي وئي<ref name="econ_1990s">{{cite web|url=http://www.epb.gov.pk/v1/travelguide/|title=Economy|publisher=Pakistan Trade Development Authority|accessdate=8 March 2009}}</ref> تازو وڏن معاشي سڌارن سان معيشت ڏسڻ م مضبوط ٿي آھي ۽ خاص طور تي مينيوفيڪچرنگ ۽ مالياتي خدمتن جي شعبن تيزي سان ترقي ڪئي آھي، ۽ پرڏيھي مٽاسٽا واري مارڪيٽ ۾ بھتري آئي آهي <ref name="econ_1990s"/> 2005 ۾ پرڏيھي قرض 40 ارب يو ايس ڊالر ھيو. پاڪستان جي جي ڊي پي قوت خريد جي برابري واري پيماني مطابق 475 ارب يو ايس ڊالر ھئي<ref name="imfdata">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2007&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=564&s=PPPGDP,PPPPC&grp=0&a=&pr.x=59&pr.y=1|title=Report for Selected Countries and Subjects (PPP)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=8 October 2007}}</ref> جڏھن تہ ان جي في ڪس آمدني 2,942 ڊالر $ ھئي<ref name="imfdata"/> پاڪستان ۾ غربت جي شرح 23 ۽ 28 سيڪڙو جي وچ تي ھئي<ref name="wbundp">{{cite web|url=http://www.dawn.com/2006/06/20/top1.htm|title=WB, UNDP question poverty estimates|work=Dawn |location=Pakistan Group of Newspapers|date=20 June 2006|accessdate=12 February 2008}}</ref><ref name="ciapeople">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html#People|title=Pakistan: People|work=The World Factbook|publisher=CIA|accessdate=12 February 2008}}</ref> === زراعت === پاڪستان بنيادي طور هڪ زرعي ملڪ آهي. هتان جي مکيه زرعي پيداوار ۾: [[ڪڻڪ]]، [[ڪپھ]]، [[چانور]]، [[ڪمند]]، [[سڻي]]، [[تيلي ٻج]]، ڀاڄيون ۽ ميوا شامل آهن. 1958ع کان اڳ زرعي سڌارا جدا جدا صوبن ۾ محدود پيماني تي نافذ ڪيا ويا هئا. انهن کي نافذ ڪري واسطيدار صوبن جي مرضيءَ تي ڇڏيو ويو هو، جنهنڪري جنوري 1959ع ۾ مختلف صوبن ۾ اڻپورا سڌارا نافذ ڪيا ويا. انهن پٽاندڙ ڪو بہ ماڻهو پنج سؤ ايڪڙ نهري يا هڪ هزار ايڪڙ باراني ايراضي کان وڌيڪ زمين رکي نه پئي سگهيو. پاڪستان ٺهڻ کان اڳ اولهه پنجاب جي علائقن ۾ في ايڪڙ پيداواري يونٽن جو اندازو مقرر ڪيو ويو هو. سٺي زمين جي هڪ ايڪڙ ۾ 72 پيداواري يونٽ مڃيا ويندا هئا. ان ريت ڪو بہ ماڻهو 36000 پيداواري يونٽن کان وڌيڪ زمين پاڻ وٽ رکي نٿي سگهيو، البت ان ايراضي کانسواءِ هڪ زميندار وٽ 150 ايڪڙ باغن لاءِ ۽ 183 ايڪڙ ايراضيءَ تائين ورهائي سگهيو ٿي. ان ايراضيءَ کانسواءِ باقي سڄي ايراضي حڪومت وٺي، هارين ۽ حقدار آبادگارن ۾ ورهائي ڇڏي. 1972ع ۽ 1977ع جي دوران [[ذوالفقار علي ڀٽو|ذوالفقار علي ڀُٽي]] جي حڪومت ۾ زرعي آندا ويا. انهن سڌارن تحت هارين کي زرعي مقصدن جي لاءِ بهتر سهولتون ۽ آسان شرطن تي قرض ڏيڻ شامل هئا. انهن سڌارن موجب زمين جي حد ملڪيت ۾ ڪمي ڪري هڪ فرد جي حد ملڪيت 500 نهري ايڪڙن مان گهٽائي 100 ايڪڙ ڪئي وئي. اهڙيءَ طرح غير نهري ايراضيءَ جي في سيڪڙو حد ملڪيت 300 ايڪڙ ڪئي وئي. انهن سڌارن تحت هارين کي زرعي مقصدن لاءِ گهڻيون سهولتون ۽ آسان شرطن تي قرض ڏيڻ شامل هئا. === صنعت === 12 جنوري 1952ع تي [[پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. گڏيل پاڪستان سڻيءَ جو گهر هوندي، مغربي پاڪستان ۾ سڻيءَ جو هڪ بہ ڪارخانو موجود نه هو، جيڪي هئا سي بہ ننڍا ۽ معمولي درجي جا هئا. ورهاڱي کان اڳ کنڊ ٺاهڻ جا ننڍا ننڍا ڪارخانا هئا. فقط اٽي پيهڻ جون چڪيون، هڪ ٻه بسڪوٽ ٺاهڻ جا ڪارخانا، هڪ اڌ شراب ٺاهڻ ۽ [[بناسپتي گيھ]] جا ڪارخانا هئا. ورهاڱي کان پوءِ صنعتن ۾ واڌارو آيو. ملڪي ضرورت واريون شيون ٻاهران گهرائڻ بدران پاڪستان ۾ ئي ٺهڻ شروع ٿيون. ان مقصد سان ترقياتي بورڊ، [[پاڪستان صنعتي مالياتي ڪارپوريشن]] (جنهن اڳتي هلي [[صنعتي ترقياتي بئنڪ]] (I.D.B.P) جو روپ ورتو، صنعتي سرمايه ڪاري ڪارپوريشن، ٽيرف ڪميشن، ڇهن سالن واري رٿا، صنعتي ترقياتي ڪارپوريشن، [[گهريلو هنرن جي صنعت]]، [[پهرين پنج ساله رٿ]] (1955ع کان 1960ع) [[ٻي پنج ساله رٿ]](1965ع تائين)، [[ٽين پنج ساله رٿ]] (1970ع تائين)، [[چوٿين پنج ساله رٿ]] (1975ع تائين) ۽ انهن کان علاوه وقت بوقت پاڪستان ۾ [[سائنسي تحقيقاتي ڪائونسل]] ۽ انهيءَ قسم جا ٻيا ادارا پڻ قائم ٿيندا رهيا. هن وقت پاڪستان ۾ ڪيتريون ئي صنعتون قائم آهن. جن ۾ [[لوھ]]، [[کنڊ]]، [[گيھ]] جا ڪارخانا ۽ [[سمال انڊسٽريز]] ۾ پڻ واڌارو آيو آهي. جڏهن تہ اڃا بہ وڌيڪ [[پرڏيهي سيڙپ]] ۽ صنعتي موقعن جي ضرورت گهڻي آهي. ملڪ ۾ هن وقت [[فولاد]] جا ڪارخانا (ڏسو: [[پاڪستان اسٽيل ملز]])، ڪپڙي جون صنعتون، [[کاڄرو تيل]]، [[ڪيميڪل انڊسٽري]]، [[سيمينٽ]]، [[شگرمل|شگر ملز]]، [[چمڙو|چمڙي]] ۽ [[ڪپھ جو ڪارخانو|ڪپھ جا ڪارخانا]] وڏي تعداد ۾ موجود آهن، پر پوءِ بہ عالمي سطح تي سيڙپڪاريءَ جي ضرورت پيش اچي ٿي. === قدرتي وسيلا ۽ معدنيات === پاڪستان مختلف قدرتي ۽ معدني وسيلن سان مالامال آهي، جهڙوڪ: [[ڪوئلو]]، [[سينڌو لوڻ]]، [[تيل]] ۽ [[گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[جپسم]]، [[گندرف]]، [[لوھ]]، [[سنگمرمر]]، سُرمو ۽ [[جست]] وغيره. پاڪستان ۾ ڪيترا اهڙا هنڌ آهن، جتي درياهن ۽ نهرن مان آبشارن ذريعي بجلي پيدا ڪري سگهجي ٿي. بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ [[مالاڪنڊ- درگئي منصوبو]]، [[پن بجلي]] رسول منصوبو، [[وارسڪ ڊئم]] منصوبو ۽ [[منگلا ڊئم]] کان سواءِ پنجاب ۾ ڪيترن هنڌن تي آبشار ٺاهي بجلي پيدا ڪئي وئي آهي. توانائيءَ جي پيداوار ۾ ڪوئلو بہ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. پاڪستان ۾ سڀ کان وڌيڪ ڪوئلي جا ذخيرا سنڌ جي [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ضلعي ۾ لڌا ويا آهن، جڏهن تہ پنجاب جي [[مڪڙوال]]، بلوچستان جي خوست، مچ ۽ هرنائي واري علائقن ۽ سنڌ ۾ ٿر کان علاوه [[جھمپير|جهمپير]] ۽ [[لاکا، شهر|لاکڙا]] ۾ بہ ڪوئلو ملي ٿو. پنجاب ۾ 0.257 (ارب ٽن)، بلوچستان ۾ 0.196 (ارب ٽن)، [[خيبر پختونخوا]] ۾ 0.082 (ارب ٽن) ۽ سنڌ ۾ 184.123 (ارب ٽن) ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن. سنڌ ۾ لاکڙا، ضلعي [[دادو]] ۾ 1.328 (ارب ٽن)، [[جهرڪ]]، جهمپير ۽ ميٽنگ، ضلعي ٺٽي ۾ 7.112 (ارب ٽن)، ضلعي بدين ۾0.16 (ارب ٽن) ۽ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ۾ سڀ کان وڌيڪ 175.505 (ارب ٽن) ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن. [[ٿر جو ڪوئلو|ٿر جي ڪوئلي]] جي ذخيرن جو تخمينو 175 ارب ٽن آهي. 1947ع ۾ پاڪستان ۾ کاڻين جي ڳولا جا فقط 5 ماهر هئا، پر هن وقت انهن ماهرن جو تعداد هزارن تائين پهچي ويو آهي. 1967ع ۾ پاڪستان ۾ تيل جي پيداوار ساڍا چار لک ٽن هئي، جنهن مان ملڪ جي 12 سيڪڙو ضرورت پوري ٿيندي هئي. هن خطي ۾ تيل جو پهريون کوهه 1886ع ۾ [[ڪُنڊل]] (پنجاب) ۾ کوٽيو ويو هو ۽ 1915ع ۾ [[پوٽوهار]] ۾ تيل جو ذخيرو معلوم ٿيو. ورهاڱي کان ٿورو اڳ خيرپور ضلعي مان تيل نڪتو. قيام پاڪستان بعد تيل جي ڳولا جاري رهي. 1949ع ۾ چڪوال ۾ تيل ملڻ ۾ ڪاميابي ٿي، 1950ع ۾ برما آئل ڪمپنيءَ جي شراڪت سان پاڪستان پئٽروليم لميٽيڊ جو قيام عمل ۾ آيو. هن ڪمپنيءَ 1952ع ۾ سُئي جي ڳوٺ (بلوچستان) وٽ گئس ڳولي لڌي. هن وقت ڪيترن ئي ملڪن جون ڪمپنيون تيل جي ڳولا ۾ مصروف آهن. سنڌ جي [[بدين]]، دادو، حيدرآباد ۽ [[سانگهڙ]] وارن علائقن ۾ تيل جا وڏا ذخيرا دريافت ٿيا آهن. [[اٽڪ آئل ڪمپني]]، راولپنڊيءَ جو تيل صاف ڪرڻ جو ڪارخانو ڪم ڪري رهيو آهي. گذريل 50 سالن ۾ ٻيو ڪارخانو 1962ع ۾ ڪراچيءَ ۾ قائم ٿيو. ٽيون ڪارخانو 1966ع ۾ قائم ٿيو. ٻنهي ڪارخانن جي پيداوار 41 لک ٽن سالياني آهي. هن وقت ملڪ جي ڪيترن ئي هنڌن تي تيل دريافت ٿيو آهي، جتي پلانٽ لڳائي تيل جي صفائي ڪري توانائي طور ڪتب آڻجي ٿو. سنڌ ۾ [[خيرپور]] کانسواءِ دادوءَ جي [[جوهي]] تعلقي ([[ڀت جبل]])، بدين ضلعي جي [[گولاڙچي]]، [[ٽنڊو محمد خان|ٽنڊي محمد خان]] لڳ [[ڌارو]] ۽ ضلعي [[گھوٽڪي|گهوٽڪيءَ]] جي [[عادلپور]] واري علائقن ۾ بہ تيل جا کوهه دريافت ٿيا آهن (وڌيڪ ڏسو: پيٽروليم). مغربي پاڪستان ۾ گئس جا 7 ذخيرا دريافت ٿيا آهن، جن مان هن وقت تقريباً 82 ارب مڪعب فوٽ گئس سالياني نڪري ٿي. ان جو 47 سيڪڙو ڪيميائي ڀاڻ جي تياريءَ ۾ ڪچي مال طور استعمال ٿيندو آهي ۽ 48 سيڪڙو گئس گهرو استعمال ۾ ايندي آهي. گئس جو وڏو ذخيرو بلوچستان جي ’سُئي‘ واري علائقي ۾ آهي، جتان پاڪستان جو اڪثر حصو گئس جي سهولت ماڻي رهيو آهي. سنڌ ۾ [[ڀِت جبل]]، [[قادرپور]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان بہ گئس لڌي وئي آهي. اندازو آهي تہ پاڪستان ۾ 40 لک ٽن کان بہ وڌيڪ لوهه جا ذخيرا آهن. لوهه جو گهڻو ذخيرو [[مڪڙوال]] ۽ [[ڪالاباغ]] واري علائقي ۾ آهي. ان کان سواءِ [[هزارا]] جي علائقي ۾ ايبٽ آباد کان 32 ڪلوميٽر ڏکڻ ۾ لنگڙيال ۾ ۽ [[چترال]] ۾ بہ کاڻيون موجود آهن. بلوچستان ۾ [[خضدار]]، [[چل غازي]] ۽ [[مسلم باغ]] ۾ بہ لوھ مليو آهي. [[چاغي]] (بلوچستان) ۾ بہ اعليٰ قسم جو لوهه مليو آهي. معدنيات جي لحاظ کان بلوچستان شاهوڪار خطو آهي.پاڪستان مان ملندڙ لوھ معياري ناھي ان ڪري اھو ملڪ جي صرف 16 في صد ضرورت پوري ڪري ٿو ۽ باقي ٻاھران درآمد ڪيو وڃي ٿو. پاڪستان ۾ نهايت ئي اعليٰ قسم جو لوڻ ملي ٿو. سمنڊ جي پاڻيءَ مان بہ لوڻ ٺاهيو وڃي ٿو. پاڪستان ۾ جابلو لوڻ جون 6 کاڻيون آهن، جن مان [[کيوڙا]] ([[ضلعو جھلم|ضلعي جهلم]]) جي سڀ کان وڏي کاڻ مشهور آهي. معدني پيداوار جي انهن کاڻين ۽ ذخيرن کان سواءِ ٻيون بہ قيمتي کاڻيون آهن. مثال طور جپسم، [[ڪرومائيٽ]]، سنگمرمر، چُن جو پٿر، [[چيني مٽي]] ۽ [[شيشو|شيشي]] ٺاهڻ لاءِ واري وغيره اھو ھڪ اڇي رنگ جو ڌاتو آهي جيڪو فولادسازي، رنگسازي، تصويرڪشي يا ڦوٽوگرافي ۾ ڪم ايندو آهي. دنيا ۾ ڪرومائيٽ جا وڏا ذخيرا پاڪستان ۾ آھن. ان جو وڏو حصو برآمد ڪري زر مبادلو ڪ ڪمائي سگهجي ٿو. ان جا وڏا ذخيرا بلوچستان ۾ مسلم باغ، چاغي ۽ خاران ۾ ، خيبرپختونخوا ۾ ۽ آزاد قبائلي علائقن مان مالاڪنڊ، مھمند ايجنسي ۽ اتر وزيرستان ۾ ملن ٿا. ٽامو بجليءَ جي اوزارن ٺاھڻ ۾ ڪم ايندو آهي. بجليءَ جي تار بہ ٽامي مان ٺھندي آهي. بلوچستان ۾ سينڊڪ وٽ ٽامي جا وڏا ذخيرا آهن جپسم اڇي رنگ جو چمڪيلو پٿر آهي. اھو سيمنٽ، ڪيميائي ڀاڻ، پلاسٽر آف پيرس جي صنعت ۾ استعمال ٿيندو آهي. جپسم پنجاب جي ضلعن جھلم، ميانوالي۽ ڊيرا غازي خان ، ۽ خيبرپختونخوا ۾ڪوھاٽ، ۽ سنڌ ۾ روھڙي، ۽ بلوچستان ۾ ڪوئٽہ، سبي ۽ لورالائي مان ملندو آهي. چن جو پٿر سيمنٽ سازيءَ ۾ استعمال ٿيندو آهي. جڏھن ان کي ساڙيو ويندو آهي تہ چونو حاصل ٿيندو آهي جيڪو گھرن ۾ سفيدي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ان جو استعمال شيشي، صابڻ، ڪاغذ ۽ رنگ جي صنعت ۾ پڻ ٿيندو آهي. چن جي پٿر جا وڏا ذخيرا ڊنڊوت (جھلم)، ، زندہ پير (ديرو غازي خان)، حيدرآباد لڳ مغل ڪوٽ ۽ گنجو ٽڪر، منگھو پير، ڪوٽ ڊيجي ۽ راڻي پور ۾ آھن پاڪستان۾ مختلف قسمن جو ۽ رنگن جو سنگمر مر چاغي، مردان، سوات،خيبرايجنسي ۾ ملندو آھي. اڇو ڪارو سنگمرمر اٽڪ ۾ ڪالا چٽا،جي پھاڙن مان ملندو آهي.پاڪستان جي ھيء صنعت ڪافي زرمبادلو ڪمائي ٿي. === آبپاشي جو نظام === جديد آبپاشي انجنيئرنگ جا ڪم لڳ ڀڳ 1850ع کان شروع ٿيا، ۽ برطانوي راڄ جي دور ۾ وڏا واهن جا نظام تعمير ڪيا ويا. ڪيترن ئي حالتن ۾ سنڌ ۽ پنجاب جي علائقن ۾ موجود پراڻن واهن ۽ ٻوڏ وارن نالن کي ٻيهر بحال ڪري جديد بڻايو ويو. اهڙي ريت دنيا جو سڀ کان وڏو واهن ذريعي آبپاشيءَ جو نظام وجود ۾ آيو<ref name=" برٽانيڪا"/><ref name="برٽانيڪا آن لائين">https://www.britannica.com/place/Indus-River/People </ref>. 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي وقت، هندستان ۽ اُن وقت جي اولهه پاڪستان (هاڻوڪي پاڪستان) جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ بين الاقوامي سرحد باري دوآب ۽ ستلج وادي منصوبي جي آبپاشي نظام کي—جيڪو اصل ۾ هڪ گڏيل منصوبي طور تي ترتيب ڏنل هو—ٻن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. ان ورهاڱي جي نتيجي ۾ هيڊ ورڪس هندستان جي حصي ۾ آيا، جڏهن ته واهه پاڪستان جي علائقن مان گذرندا هئا. ان صورتحال سبب پاڪستان جي ڪجهه علائقن ۾ پاڻيءَ جي فراهمي متاثر ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. انهيءَ ريت پيدا ٿيل تڪرار، جيڪو ڪيترا سال جاري رهيو، آخرڪار عالمي بئنڪ جي وچ ۾ ثالثيءَ ذريعي حل ڪيو ويو. پاڪستان ۽ هندستان جي وچ ۾ 1960ع ۾ ٿيل هڪ معاهدي تحت، جيڪو سنڌو پاڻي معاهدو (Indus Waters Treaty) سڏجي ٿو، مسئلي جو حل طئي ڪيو ويو<ref name=" م برٽانيڪا آن لائين"/>. هن معاهدي مطابق، سنڌو طاس جي ٽن اولهه وارن درياهن—سنڌو، جهلم ۽ چناب (جمون ۽ ڪشمير جي يونين ٽيريٽري ۾ استعمال ٿيندڙ ٿوري مقدار کان سواءِ)—جو وهڪرو پاڪستان لاءِ مخصوص ڪيو ويو، جڏهن ته ٽن اوڀر وارن درياهن—راوي، بياس ۽ ستلج—جو وهڪرو مڪمل طور تي هندستان لاءِ مخصوص قرار ڏنو ويو<ref name=" برٽانيڪا آن لائين"/>. پاڪستان ۾ 19 ڪروڙ 90 لک [[ايڪڙ]] ايراضيءَ مان فقط 6 ڪروڙ 60 لک ايڪڙ زمين اهڙي آهي، جيڪا پاڻي جي سهوليت هجڻ تي آبادي ڪري سگهجي ٿي. هن وقت تائين فقط اڍائي ڪروڙ ايڪڙ ايراضي واهن ذريعي آباد ٿيندي آهي. پهرين ۽ ٻي پنج ساله منصوبي ۾ ڪن رٿائن جي شروعات ٿي، مثلاً: [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]]، وارسڪ ڊئم، جناح بئراج، چشمه بئراج، [[گڊو بئراج]]، تونسہ بئراج ۽ راول ڊئم وغيره. ٽئين پنج ساله منصوبي ۾ هيٺيان ڪم مڪمل ڪيا ويا. [[ڪوهاٽ]] جي ويجهو 116 فوٽ اوچو، 2200 فوٽ ڊگهو بند تعمير ڪيو ويو، جيڪو [[ٽنڊا ڊئم]] جي نالي سان مشهور آهي. [[ڏکڻ وزيرستان|جنوبي وزيرستان]] ۾ [[گومل درياء]] تي بند ٻڌي [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ضلعي ديري اسماعيل خان]] جي هڪ لک 15 هزار ايڪڙ زمين آباد ڪئي وئي آهي ۽ 83 هزار ڪلو واٽ بجلي پيدا ڪرڻ جو ڪم هلندڙ آهي. [[سنڌ طاس معاهدو|سنڌ طاس معاهدي]](1960ع) هيٺ ٻه وڏي ۾ وڏا بند تعمير ٿيا: انهن مان جهلم درياهه تي [[منگلا ڊئم]] 1968ع ۾ تعمير ٿيو. هن ڍنڍ ۾ ساڍا 55 لک ايڪڙ فوٽ پاڻي ذخيرو ڪري سگهجي ٿو. هن ڊئم جو ٻيو مقصد بجلي پيدا ڪرڻ آهي. هن وقت منگلا پاور هائوس مان ٻه لک ڪلو واٽ بجلي مهيا ٿئي ٿي. منگلا ڊيم سان گڏ ترمو، سڌنائي، ميلسي، ميلسي ڀلوال ۽ بلوڪي- قادرآباد رابطي جون نهرون بہ مڪمل ٿيون سنڌ طاس معاهدي جو ٻيو وڏو منصوبو [[تربيلا ڊئم]] آهي. هن ڊئم ۾ سنڌو درياهه جو هڪ ڪروڙ 11 لک ايڪڙ فوٽ پاڻي ذخيرو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ ساڍا 3 لک ايڪڙ زمين آباد ڪرڻ جي گنجائش رکيل آهي. پاڪستان جو گهڻو حصو ٻارهوئي وهندڙ واهن تي آباد ٿيندو آهي. سنڌو درياهه جو ميداني علائقو پاڻيءَ جي نيڪال جو مناسب بندوبست نه هئڻ سبب سم ۽ ڪلر ۾ وڪوڙيل آهي. پنجاب جي 50 لک ايڪڙن کي سخت نقصان پهتو آهي. سم ۽ ڪلر کان نجات ڏيارڻ لاءِ واپڊا هڪ وسيع رٿا جوڙي پنجاب ۾ 1800 ٽيوب ويل لڳايا هئا. ٻئي پنج ساله منصوبي تحت 1966ع ۾ وڌيڪ 1400 [[ٽيوب ويل]] هنيا ويا. پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ ساڍا چار سؤ ميل [[سم]] ناليون کوٽيون ويون، جن ۾ سم جو پاڻي سمنڊ تائين پهچايو ويو. خيرپور اسڪيم هيٺ سم هيٺ آيل زمين ۾ ٽيوب ويل لڳائي زمين کي سم کان آجو ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح [[لاڙڪاڻو]] ۽ [[شڪارپور]] اسڪيم هيٺ 126 ڊگهيون ناليون کوٽي، سم کي پاڻيءَ جي ڍنڍن ڍورن ۾ نيڪال ڪيو ويو. ماضيءَ ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|نواز ليگ]] ۽ ٻين حڪومتن ڪالاباغ واري هنڌ ”[[ڪالاباغ ڊئم]]“ ٺاهڻ تي زور ڏنو، سنڌوءَ جي پاڻيءَ تي ٺهندڙ ڊئم تي سنڌ سميت [[خيبر پختونخوا]] واسين بہ خدشن جو اظهار ڪيو آهي. [[سنڌ]] جو موقف آهي تہ ڪالاباغ ڊئم ٺهڻ سان سنڌ کي پهچندڙ پاڻي ۾ گهڻي گهٽتائي اچي ويندي ۽ سنڌ جون زمينون غيرآباد ٿينديون ۽ معيشت کي ڪاپاري ڌَڪ رسندو، ڇاڪاڻ تہ سنڌ ۾ هن وقت بہ پاڻيءَ جي شديد کوٽ سبب پريشانيءَ واري صورتحال آهي. ڪيترو عرصو ان ڊئم جي خلاف احتجاج ڪيا ويا، تازو [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] حڪومت اقتدار ۾ اچڻ سان ئي ان تڪراري ڊئم جي منصوبي کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيو، جنهن جي تائيد سنڌ سميت خيبر پختونخوا ۽ بلوچستان اسيمبلي بہ ڪئي. == سياسي نظام == پاڪستان ۾ [[وفاق|وفاقي]] [[پارلياماني نظام]] رائج آهي<ref name="gop1">{{cite web|url=http://202.83.164.26/wps/portal/!ut/p/c1/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os_hQN68AZ3dnIwN3C3MDAyOPYDNvXwMjQwNnI6B8pFm8n79RqJuJp6GhhZmroYGRmYeJk0-Yp4G7izEB3eEg-_DrB8kb4ACOBvp-Hvm5qfoFuREGWSaOigDeD0uL/dl2/d1/L2dJQSEvUUt3QS9ZQnB3LzZfVUZKUENHQzIwT0gwODAySFMyNzZWMzEwMDE!/|title=About Government|publisher=Government of Pakistan|accessdate=5 March 2009}}</ref> رياست جو سربراھ صدر آھي جنھن جي چونڊ اڻ سڌي طرح پنجن سالن جي مدت لاء ملڪ جي سينيٽ، قومي اسيمبلي ۽ صوبائي اسيمبلن جا رڪن گڏجي ڪندا آهن. ان جي حيثيت رسمي ھوندي آھي. اھو پاڪستان جي گڏيل فوج جو ڪمانڊر انچيف آهي. حڪومت جو سربراھ وزيراعظم آھي جيڪو ملڪ جو چيف ايگزيڪيوٽو آھي. وزيراعظم جي چونڊ پڻ اڻ سڌي طرح قومي اسيمبلي جا رڪن ڪندا آهن. وزيراعظم قومي اسيمبلي ۾ وڏي جماعت يا وڏي اتحاد جو اڳواڻ ھوندو آھي. پاڪستان جي مقننه يا قانونساز ادارو ملڪ جي پارليامينٽ آھي جيڪا ٻہ ايواني آھي. ان جو سرڪاري نالو مجلس شوره آھي. ان جي مٿئين ايوان کي سينيٽ ۽ ھيٺين ايوان کي قومي اسيمبلي سڏيو ويندو آهي. سينيٽ جا 100 رڪن آھن جن جي چونڊ ڇھن سالن لاء متناسب نمائندگي واري طريقي سان اڻ سڌي طرح صوبائي اسيمبلين جا رڪن ڪندا آهن. قومي اسيمبلي جا 342 رڪن آھن جن مان 272 رڪنن جي سڌي چونڊ سادي اڪثريت جي ووٽ جي بنياد تي ٿيندي آهي باقي 70 رڪنن جي متناسب نمائندگي جي بنياد تي چونڊ ٿيندي آهي. انھن 70 رڪنن م 60 عورتون ۽ 10 غير مسلم شامل ھوندا آھن. اھي سمورا 342 رڪن پنجن سالن جي لاء چونڊيا ويندا آهن. 17 آگسٽ 2018ع تي قومي ڪرڪيٽ جو اڳوڻو رانديگر ۽ [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] جو چيئرمين [[عمران خان]] ملڪ جو 22ھون وزيراعظم چونڊيو ويو. ھن قومي اسيمبلي ۾ چونڊ ۾ 176 ووٽ حاصل ڪيا جڏهن تي ان سان مقابلو ڪندڙ پاڪستان مسلم ليگ نون جي اڳواڻ ميان [[شھباز شريف]] 96 ووٽ کنيا. پاڪستان تحريڪ انصاف عام چونڊن م قومي اسيمبلي جون 116 جنرل سيٽون کٽيون ھيون<ref>{{cite news |title=Imran Khan won Pakistan general election, 2018 and became the 22nd Prime Minister of Pakistan |url=https://en.dailypakistan.com.pk/headline/leader-of-the-house-national-assembly-to-elect-new-prime-minister-of-pakistan-today/ |access-date=22 August 2018 |work=[[Daily Pakistan]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822081728/https://en.dailypakistan.com.pk/headline/leader-of-the-house-national-assembly-to-elect-new-prime-minister-of-pakistan-today/ |archive-date=22 August 2018 |url-status=dead }}</ref>. پاڪستان ھڪ وفاقي ريپبلڪ آھي. ملڪ جي وڏين سياسي جماعتن ۾ پاڪستان تحريڪ انصاف کان سواءِ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پاڪستان مسلم ليگ نون]] المعروف [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|نوازليگ]] ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] شامل آهن [[فائل:A night side view of Prime Minister's Secretariat Building.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[اسلام آباد ۾ پاڪستاني وزيراعظم جي آفيس]]]] ملڪ م موجوده آئين 1973 ۾ نافذ ٿيو جنھن مطابق وفاقي رياست ۽ فوج جو سربراھ ملڪ جو صدر آھي ۽ صوبائي رياستن جو سربراھ صدر طرفان مقر ڪيل صوبائي گورنر ھوندو آھي. [[فائل:Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[پاڪستان جي پارليامينٽ|مجلس شوره]]]] ھر صوبي جي حڪومت جو سربراھ وزير اعلي ھوندو آھي ۽ ھر صوبي جي الڳ قانونساز اسيمبلي ھوندي آھي. ملڪ ۾ ووٽ جو حق 18 سالن جي عمر ۾ ملندو آھي. قومي ۽ صوبائي اسيمبلين جو مدو پنج سال ھوندو آھي ۽ سينٽ جي ھر اڌ سينيٽرن جو مدو ڇھ سال آهي تنھن ڪري سينيٽ جي ھر ٽئين سال چونڊ ٿيندي آهي ۽ اھو ايوان ڪڏهن بہ مڪمل خالي ني ٿيندو آهي. 2009ع ۾ اترين علائقي گلگت کي صوبي جهڙي حيثيت ڏئي، ’گلگت- بلتستان‘ جو نالو ڏئي، قمر الزمان ڪائرا کي اتان جو پهريون گورنر مقرر ڪري اتي چونڊون ڪرايون ويون ۽ ، جنهن ۾ پاڪستان پيپلزپارٽي وڏي اڪثريت سان کٽي آئي ۽ ان پارٽي جي ئي چونڊيل اميدوار سيد مهدي شاهه کي گلگت- بلتستان جو پهريون وزيراعليٰ مقرر ڪيو ويو ۽ گـورنـر ڊاڪٽر شمع خالد جي وفات کان پوءِ فيبروري 2011ع ۾ پيــر ڪرم علي شاهه کي گلگت- بلتستان جو نئون گورنر بڻايو ويو. == پرڏيهي پاليسي == پاڪستان جي پرڏيهي پاليسيءَ جو بنيادي نڪتو اهو رهيو آهي تہ سڀ قومون برابر آهن ۽ هر قوم کي آزاد رهڻ جو حق حاصل آهي. پاڪستان سدائين دنيا جي هر محڪوم ملڪ، خاص ڪري يورپي استحصال جي شڪار ٿيل ايشيائي ملڪن جي حق خود اختياريءَ ۽ آزاديءَ جي مطالبي جي ڀرپور حمايت ڪئي آهي. ان کان سواءِ اسلامي ملڪن سان پاڪستانين جو دلي ڳانڍاپو رهيو آهي، ان جي جهلڪ بہ ملڪ جي خارجه پاليسيءَ ۾ نظر ايندي. قائداعظم پاڪستان جي قيام وقت چيو هو تہ: اسين دنيا جي سڀني ملڪن سان دوستيءَ جا خواهشمند آهيون ۽ ڪنهن ملڪ سان دشمني رکڻ نٿا چاهيون. هڪڙو ڀارت اهڙو ملڪ آهي، جنهن سان خوشگوار تعلقات قائم نه ٿي سگهيا آهن، ان جو سبب ڪشمير، [[بنگلاديش]] جي قيام ۽ پاڻيءَ جي ورڇ جهڙا مسئلا آهن، جيڪي صلح جي راهه ۾ رڪاوٽ بڻيل آهن، پر عالمي مبصرن موجب اهي مسئلا جامع ڳالهين ذريعي حل ٿي سگهن ٿا. [[فائل:Motorcade in Arrival Ceremonies for Muhammad Ayub Khan, President of Pakistan use.jpg|thumb|180px|alt=(L-R) پاڪستان جو صدر ايوب خان 1961 ۾ آمريڪا جي دوري دوران آمريڪي صدر جان ايف ڪينيڊي سان گڏ ڪار ۾]] === پاڪ چين تعلقات === 20 ڊسمبر 1956ع تي چين جو وزيراعظم چو اين لائي پاڪستان جي ڏھن ڏينھن جي دوري تي ڪراچي پھتو<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستان جا پنهنجي دوست ملڪن سان بهترين لاڳاپا رهيا آهن. چين سان 1963ع ۾ باقاعدي تجارتي معاهدو ٿيو. 1965ع ۾ چين، پاڪستان کي ڇهن ڪروڙ ڊالرن جي مدد ڏني، جن مان ٽئڪسيلا ۾ وڏين هيوي مشينن ٺاهڻ جو هڪ وڏو ڪارخانو قائم ڪيو ويو. مشهور تاريخي ”شاهراهه ريشم“ کي ٻيهر کولڻ جو معاهدو ٿيو. جون 1968ع ۾ چين جي تعاون سان هٿيارن ٺاهڻ جو ڪارخانو قائم ڪيو ويو. چين سان دوستيءَ تي پاڪستان کي فخر رهيو آهي ۽ اها دوستي شهيد ذوالفقار علي ڀُٽي جي ڪوششن سان قائم ٿي ۽ اڄ بہ قائم آهي. چين هن وقت بہ واپاري توڙي دفاعي سامان جي مد ۾ پاڪستان جي مدد ڪندو رهي ٿو. [[فائل:Huseyn Shaheed Suhrawardy and Zhou Enlai signing the Treaty of Friendship Between China and Pakistan in Beijing.jpg|200px|thumb|پاڪستاني وزيراعظم حسين شھيد سھروردي چيني وزيراعظم چو اين لائي سان گڏ پاڪ چين دوستي جي معاھدي تي صحيحون ڪرڻ وقت. چين جو سڀ کان وڏو سفارتخانو پاڪستان ۾ آھي.<ref>{{cite web |url=http://asiancorrespondent.com/130710/china-unveils-pakistan-embassy-its-largest-in-the-world/ |title=China opens 'largest' embassy in Pakistan, strengthens South Asia presence |work=asiancorrespondent.com}}</ref>]] === پاڪ روس تعلقات === 1948ع ۾ ٻنهي ملڪن وچ ۾ سفارتي تعلقات قائم ٿيا. شروع ۾ پاڪستان پوري طرح يورپي بلاڪ ۾ شامل هو، تنهنڪري سياسي تعلقات ۾ ڪو واڌارو نه آيو. روس ”سينٽو“ ۽ ”سيٽو“ ۾ پاڪستان جي شموليت تي ناراض هو ۽ پاڪستان کي شڪايت هئي تہ روس پختونستان جي مسئلي ۽ ڪشمير جي مسئلي ۾ اجائي مداخلت پئي ڪئي. بهرحال ٻنهي ملڪن وچ ۾ اقتصادي ۽ واپاري ناتا قائم رهيا آهن. مارچ 1961ع ۾ روس پاڪستان کي تيل جي ڳولا ۾ فني امداد کان سواءِ 3 ڪروڙ ڊالر قرض ڏنو. ان کان سواءِ اسٽيل مل لڳائڻ لاءِ پاڪستان کي مالي ۽ فني امداد ڏني، هن وقت اها اسٽيل مل ايشيا جي وڏي فولادِي مِل آهي. ان کان سواءِ روس ۽ پاڪستان کي ڪيترين ئي رٿائن ۾ مالي ۽ فني مدد ڏيندو رهيو آهي. === پاڪ افغان تعلقات === افغانستان، جيڪو ڪيتري عرصي کان غير مستحڪم ۽ طالبانن جي ڪري تڪراري ملڪ رهيو آهي. هي واحد ملڪ هو، جنهن پاڪستان جي اقوام متحده ۾ ميمبرشپ جي مخالفت ڪئي هئي، پر پاڪستان، افغانستان ڏانهن دوستاڻو رويو جاري رکيو. 1963ع ۾ شهنشاهه ايران جي ڪوششن سان لاڳاپا بهتر ٿيا. اتي هلندڙ تشدد جي طالبانن جي ڪاررواين جي پر تشدد واقعن تي پاڪستان کي بہ ڳڻتي رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ طالبانن جا ڪجهه گروپ پاڪستان ۾ بہ ڪارروايون ڪندا رهيا آهن، پر جنرل پرويز مشرف، آمريڪا جي حمايت سان افغانستان ۾ پر تشدد ڪاررواين جي مخالفت ڪئي. ان سميت تازو چونڊيل صدر آصف علي زرداري پڻ افغانستان جو دورو ڪري، ڪرزئي حڪومت سان لاڳاپا بهتر بنائڻ لاءِ ڪوشش ڪئي آهي. === پاڪ عرب تعلقات === پاڪستان جا عرب ملڪن سان ڏاڍا پراڻا ۽ گھرا تعلق رھيا آھن. پاڪستان نه رڳو اسرائيل جي سخت مخالفت ڪئي، پر اڄ ڏينهن تائين ان کي تسليم بہ نه ڪيو آهي. 2 مئي 1949ع ۾ پاڪستان گڏيل قومن م اسرائيل جي رڪنيت جي سختي سان مخالفت ڪئي هئي<ref name = " پاڪستان "/>. هن وقت شام، يمن، اردن، ڪويت، سوڊان، لبيا، تيونس، مراڪش ۽ الجزائر سان پاڪستان جا انتهائي خوشگوار لاڳاپا آهن. === يونائيٽيڊ اسٽيٽس سان تعلقات === 19 مئي 1954ع تي پاڪستان ۽ يونائيٽيڊ اسٽيٽس ميوچوئل ڊفينس اسسٽنس ايگريمينٽ تي صحيحون ڪيون جنھن تحت يونائيٽيڊ اسٽيٽس پاڪستان کي ٽيڪنيڪل فوجي مدد ۽ سامان ڏيڻو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. آمريڪا پاڪستان ۾ جمهوري حڪومتن جي حمايت ڪندو رهيو آهي، پر فوجي حڪمرانن کي بہ مختلف وقتن تي آمريڪا جي حمايت حاصل رهي آهي. ورلڊ ٽريڊ سينٽر واري واقعن (2001ع) کان پوءِ جڏهن آمريڪا طالبانن ۽ القائده خلاف سخت ڪارروائي جو فيصلو ڪيو، تہ کيس پاڪستان جي مدد جي ضرورت پيش آئي ۽ تڏهوڪي آرمي چيف ۽ پاڪستان جي اڳوڻي صدر جنرل (ر) پرويز مشرف، سندس ها ۾ ها ملائي، سندس ڀرپور حمايت جو اعلان ڪيو. ان کان سواءِ جڏهن انتهاپسندن جون ڪارروايون پاڪستان جي اترين علائقن سميت وڏن شهرن: پشاور، اسلام آباد، لاهور، ڪراچي وغيره ۾ وڌي ويون، تہ دهشتگردن خلاف آپريشن ۾ آمريڪا، پاڪستان جي ڀرپور مدد ڪئي ۽ اهو تعاون اڄ تائين جاري آهي.ان کان سواءِ پاڪستان جي اترين علائقن ۾ 2005ع ۾ آيل زلزلي توڙي 2010ع واري وڏيءَ ٻوڏ سبب ٿيل تباهڪارين واري آزمائشي صورتحال ۾ ٻين ملڪن سان گڏ آمريڪا پڻ مالي مدد ڪئي. === گڏيل قومن ۾ ڪردار === پاڪستان 1947ع کان وٺي [[اقوام متحده|گڏيل قومن]] ۽ ’ڪامن ويلٿ گيمز فيڊريشن‘ جو ميمبر آهي. ان کان سوآءِ ڏکڻ ايشيائي ملڪن جي سهڪاري تنظيم ’سارڪ‘ (SAARC) جي باني ميمبرن مان هڪ آهي. سارڪ جا اجلاس ڊسمبر 1988ع ۽ جنوري 2004ع ۾ اسلام آباد (پاڪستان) ۾ ٿيا. پاڪستان طرفان محمد نعيم الحسن، جنوري 1996ع کان ڊسمبر 1998ع تائين، سارڪ جو جنرل سيڪريٽري بہ رهي چڪو آهي. === پاڪ انڊونيشيا تعلقات === انڊونيشيا جو صدر عبدالرحيم سوئيڪارنو پھريون رياستي سربراھ آھي جيڪو پھريون دفعو 30 جنوري 1950ع تي پاڪستان جي ٻن ڏينھن جي سرڪاري دوري تي آيو<ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ سعودي عرب تعلقات === 14 اپريل 1954ع تي سعودي عرب جو بادشاھ سعود ابن عبدالعزيز پاڪستان جي ڏھ ڏينهن جي دوري تي ڪراچي پھتو ۽ ساڳي ڏينھن درگاھي ھائڊل ورڪس جو افتتاح ڪيو <ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ ايران تعلقات === 19 فيبروري 1950ع تي پاڪستان ۽ ايران تھران ۾ دوستي جي معاھدي تي صحيحون ڪيون<ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ ترڪي تعلقات === 2 اپريل 1954ع تي پاڪستان ترڪي وچ ۾ پنجن سالن جو گڏيل دفاع وارو معاھدو ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ عراق تعلقات === 26 فيبروري 1950ع تي بغداد ۾ عراق ۽ پاڪستان دوستي جي معاھدي تي صحيحون ڪيون ===ڪشمير وارو تڪرار=== 1947ع کان وٺي، اولھين هماليه جبلن سان لاڳاپيل ڪشمير جو علائقو تڪراري رهيو آهي، جتي پاڪستان، هندستان ۽ چين هر هڪ پنهنجي پنهنجي ڪنٽرول هيٺ علائقا سنڀالي ٿو. پاڪستان جي انتظام هيٺ ايندڙ علائقي جو هڪ حصو “آزاد ڪشمير” تي مشتمل آهي، جنهن کي پاڪستان نظرياتي طور هڪ خودمختيار رياست سمجهي ٿو، جنهن جو گاديءَ جو هنڌ مظفرآباد آهي. پاڪستان جي انتظام هيٺ ڪشمير جو ٻيو حصو گلگت ۽ بلتستان تي مشتمل آهي، جنهن کي 2009ع کان گڏيل طور “گلگت-بلتستان” سڏيو وڃي ٿو<ref name=" برٽانيڪا"/>. == انتظامي ورهاست == {| [[پاڪستان جا صوبا ۽ انتظامي]] |- !style="width:200px;"| انتظامي علائقو ! style="width:100px;"|گادي ! style="width:100px; text-align: center;"|آبادي |- || [[بلوچستان]] || [[ڪوئيٽا|ڪوئٽہ]] || 12,344,408 |- || [[پنجاب]] || [[لاھور]] || 11،00،12،442 |- || [[سنڌ]] || [[ڪراچي]] || 4,78,86,051 |- || [[خيبرپختونخواه]] || [[پشاور]] || 3،05،23،371 |- || [[گلگت بلتستان]] || [[گلگت]] || 18،00،000 |- || [[فاٽا]] || -- || 50,01,676 |- || [[آزاد ڪشمير]] || [[مظفرآباد]] || 45,67,982 |- ||[[اسلام آباد وفاقي گاديءَ وارو علائقو]] ||[[اسلام آباد]] ||28,51,868 |- |} پاڪستان ۾ چار صوبن: [[سنڌ]]، پنجاب، بلوچستان ۽ خيبر پختونخواه (اڳوڻي سرحد) ۽ ٽي انتظامي خطا: آزاد ڪشمير، گلگت بلتستان ۽ فيڊرل ڪيپيٽل ٽيريٽري آھن. == عدالت == پاڪستان جو عدالتي نظام ڪامن لا سسٽم وارو آھي جيڪو انگريزي قانون جي بنياد تي جڙيل آھي. پاڪستان جي سڀ کان وڏي عدالت سپريم ڪورٽ آھي جنھن جي مکيه سيٽ اسلام آباد م آھي ۽ ان جون ٻيون سيٽون لاھور، ڪراچي ، پشاور ۽ ڪوئٽه م آھن. اھا آئين تحت قائم ٿيل عدالت اھي جنھن م 17 جج ھوندا آھن جن م سڀ کان سينيئر چيف جسٽس آف پاڪستان ھوندو آھي . ٻيون آئيني عدالتون صوبائي ھونديون آھن جن کي ھاء ڪورٽ چوندا آهن. [[فائل:Supreme Court of Pakistan, Islamabad by Usman Ghani.jpg|thumb|200px|کاٻو|پاڪستان جي وڏي۾وڏي عدالت [[سپريم ڪورٽ]]]] پاڪستان م پنج ھاء ڪورٽون آھن جن م سنڌ ھاء ڪورٽ، لاھور ھاء ڪورٽ، پشاور ھاء ڪورٽ ، بلوچستان ھاء ڪورٽ ۽ اسلام آباد ھاء ڪورٽ شامل آھن. ملڪ جي آئيني عدالتن م ھڪ وفاقي شريعت ڪورٽ آھي جيڪا شرعي معاملن تي فيصلا ڏيندي آهي. ملڪ جون باقي عدالتون آئيني نہ پر قانوني آھن جيڪي پارليامينٽ م پاس ٿيندڙ قانونن جي بنياد تي جوڙيون ويون آهن. انھن م مقرر جج سرڪاري ملازم ھوندا آھن جن تي نوڪرين جا قانون ء قائده لاڳو ٿيندا آھن. انھن عدالتن م ضلعي عدالتون، بينڪنگ ڪورٽون، دھشتگردي روڪڻ واريون ڪورٽون، منشيات روڪڻ واريون ڪورٽون، ليبر ڪورٽون، فيملي ڪورٽون، ڪنزيومر ڪورٽون، ڪسٽم ڪورٽون، ۽ کوڙ صوبائي ء وفاقي ٽربيونل ۽ ڪورٽون شامل آهن. == جاندار == پاڪستان ۾ قسمين قسمين [[جانور]]/ جاندار ملن ٿا، جن ۾ [[شينهن]]، [[برفاني چيتا]] (هماليه ۽ چترال ۾)، [[جھنگراڙ ٻلو|جهنگراڙ ٻلا]] (ريگستاني علائقن ۾)، مُشڪ ٻليون، [[نوريئڙو|نوريئڙا]]، [[چراخ]]، [[ڳورپٽ]]، [[بگهڙ]]، [[لومڙ]]، [[گدڙ]]، [[ڪتو|ڪتا]]، [[رڇ]]، [[ڀولو|ڀولڙا]]، [[لڌڙو|لڌڙا]]، [[گڏهه|گڏھ]]، [[ٻڪري|ٻڪريون]]، [[رڍ|رڍون]]، [[مارخور]] (بلوچستان، چترال ۽ سوات ۾)، [[سرھ]] ۽ گڍ(سنڌ جي جابلو علائقي ۾)، [[هرڻ]]([[ڪارو هرڻ]] سنڌ جي ريگستاني علائقي ۾)،[[روجھ]](نيل گانءِ)، [[ڦاڙھو|ڦاڙها]]، [[مشڪ هرڻ]]، [[سانڀر]]، [[سُوئر]]، [[ڍڳو|ڍڳيون]]/ گانيون، [[مينھن|مينهون]]، [[گھوڙو|گهوڙا]]، [[اُٺ]] ۽[[ٻُلهڻ]] (سنڌو درياهه ۾) شامل آهي [[فائل:Medvěd plavý (Ursus arctos isabellinus).jpg|150px|thumb|رڇ]] [[فائل:Tibetan Wolf.JPG|150px|thumb|تبتي بگھڙ]] [[فائل:Lightmatter snowleopard.jpg|150px|thumb|برفاني چيتو]] === پکي === پاڪستان جي مختلف علائقن ۾ ڪيترن قسمن جا پکي عام جام ٿين ٿا، جن ۾:[[تتر]]، [[تلور]]، [[ٻٽير]]، [[چڪور]]، [[ٻگھ|ٻَگھ]]، [[بدڪ]]، مرغابيون، مينا، [[مور|مَور]]، [[ڪوئل]]، هُدهُد ([[ڪاٺ ڪٺو|ڪاٺ ڪُٽو]])، [[طوطو|طوطا]]، [[ڪبوتر]]، [[ڳيرو|ڳيرا]]، [[ڪانء|ڪانوَ]]، [[جھرڪي|جهرڪيون]]، [[ڪڪڙ]]، [[ڊيل|ڊيلون]]، [[نيرڳ|نيرڳيون]]، [[آڙي|آڙيون]]، [[ابابيل]]، [[سرڻ|سرڻيون]]، [[ڳجھ|ڳجهون]]، [[باز]]، [[عقاب]] ۽ [[شڪرو|شڪرا]] وغيره اچي وڃن ٿا. === ريڙهيون پائيندڙ جانور مڇيون === پاڪستان ۾ ريڙهيون پائيندڙ جانورن ۾[[واڳون]]، [[مانگر مڇ]]، [[ڪڇون]]، [[ڪرڙي|ڪرڙيون]]، سانڊا، گِلوئيون، [[مڇي|مڇيون]] ([[ڪرڙو|ڪُرڙا]]، [[پلو|پلا]]، موراکيون۽ [[پاپليٽ]]وغيره اچي وڃن ٿا)، سامونڊي پيداوار ۾ مرجان ۽ جهينگا قابل ذڪر آهن. ان کان سواءِ ٻيا بہ هزارين [[جيت]] ۽سُرڻا هن سرزمين جي پيداوار آهن. == وڻ ٽڻ ٻوٽا == پاڪستان ۾ ٻيلن جي ايراضي هڪ [[ڪروڙ]]ايڪڙن کان بہ گهٽ آهي. اهو اندازو مجموعي ايراضيءَ جو ساڍا چار سيڪڙو آهي، ان مان اڌ وڻن جو ڪاٺ اڏاوتن ۽ [[ٻارڻ]] جي ڪم اچي ٿو، باقي حصو بيڪار ٻوٽن ۽ [[ول|ولين]] تي مشتمل آهي. اهوئي سبب آهي، جو ٻيلن جي پيداوار اڻ پوري آهي، انهيءَ ڪري ملڪ لاءِ [[عمارتي ڪاٺ]] ٻين ملڪن مان گهرائڻو پوندو آهي. حڪومت جي اها ئي ڪوشش آهي تہ جديد طريقن سان موجوده ٻيلن کي ترقي ڏني وڃي. پاڪستان ۾ وڻڪار جي ايراضي هڪ [[ڪروڙ]] ايڪڙن کان وڌيڪ آهي، جيڪو ملڪ جي جملي ايراضيءَ جو ساڍا 4 سيڪڙو آهي. پاڪستان جو گهڻو علائقو ويران ۽ خشڪ آهي. هتي فقط 2 سيڪڙو ٻيلا ۽ جهنگ آهن. گهڻي وڻڪار اترئين ۽ اولاهين پهاڙي علائقي ۾ آهي. اڪثر درياهي ڪنارن تي ٻيلا آهن. ميداني علائقن ۾ [[ٽالهي]]، [[توت]]، [[ٻٻر]] ۽ لئيءَ جا وڻ ٿيندا آهن. سنڌ ۽ پنجاب ۾ [[انب]]، [[ڪيلو|ڪيلا]]، [[زيتون]]، سنگتڙا ۽ مالٽا وغيره ٿيندا آهن. بلوچستان ۽ صوبي [[خيبر پختونخوا|خيبرپختونخواهه]] ۾ [[بادام]]، [[صوف|صوفن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[انگور|انگورن]] وغيره جا باغ گهڻا آهن. جابلو ايراضيءَ ۾ جدا جدا اوچائيءَ تي ڪيترن ئي قسمن جا وڻ ٿيندا آهن. مثال طور: ٽن هزارن فوٽن جي اندر چِنار وغيره جا وڻ ٿيندا آهن. ٽن هزارن فوٽن کان مٿي [[چيل]] ۽ [[ديال]] جا وڻ آهن. ستن هزارن فوٽن تي صنوبر جا وڻ ۽ ڏهن هزارن فوٽن تي فقط ”[[برج]]“ جا وڻ ٿيندا آهن. انهن جهنگن ۾ بي انداز ٻوٽيون ۽ گل ٿيندا آهن. انهيءَ سلسلي ۾ ’[[سوات ضلعو|سوات]]‘ جا پهاڙ قابل ذڪر آهن. == آبادي == پاڪستان جي پھرين آدمشماري جي شروعات 9 فيبروري 1951ع ۾ ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستان ھڪ گھڻ قومي، گھڻ نسلي ۽ طرحين طرحين جون ٻوليون ڳالھائيندڙ ماڻھن جي سرزمين آھي. ھتي جون ثقافتون پڻ ھڪ حصي کان ٻئي حصي تائين مختلف آھن. ملڪ جي آبادي جولاء 2017 جي تخميني مطابق جولاءِ 2020 م پاڪستان جو آباديءَ جو تخمينو 233,500,636 ڪروڙ ھيو. جولاءِ 2017 ۾ ملڪ جي ڪٿيل آبادي جو تخمينو 207774000 ھيو<ref name="سي آء اي"/>. چين، انڊيا، آمريڪا ۽ انڊونيشيا کان پوء ھي ملڪ دنيا جو آبادي م پنجون نمبر وڏو ملڪ آهي. پاڪستان جي ماڻھن کي پاڪستاني سڏيو ويندو آهي<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي آبادي م 44.7 سيڪڙو پنجابي، 15.4 سيڪڙو پختون يا پٺاڻ، 14.1 سيڪڙو سنڌي، 8.4 سيڪڙو سرائيڪي، 7.6 سيڪڙو اردو ڳالهائيندڙ، 3.6 سيڪڙو بلوچ ۽ 6.3 سيڪڙو باقي ٻين نسلي گروهن سان تعلق رکندڙ آھن<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي ڳتيل آبادي وارو علائقو پنجاب جو آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2020 جي تخميني مطابق پاڪستان جي آبادي جي واڌ جي شرح 2.07 سيڪڙو آهي ۽ واڌ جي ان شرح ج ۾ دنيا جي ملڪن سان ڀيٽ ۾ 45 نمبر تي آهي<ref name="سي آء اي"/>. 2020 جي تخميني مطابق پاڪستان ۾ في ھزار ماڻھن م ڄم جي شرح 27.4 آھي ۽ في ھزار ماڻھن م موت جي شرح 6.2 آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2020 جي تخميني مطابق ملڪ جي 37.2 سيڪڙو آبادي شھرن ۾ رھي ٿي ۽ ان شھري آبادي ۾ سالياني واڌ جي 2.53 سيڪڙو آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي تخميني مطابق ٻار ڄڻڻ وقت ملڪ جي آبادي جي ھر ھڪ لک ٻار ڄڻيندڙ عورتن مان 140 فوت ٿي وڃن ٿيون<ref name="سي آء اي"/>. 2016 جي تخميني مطابق ملڪ جي بجيٽ جو 2.8 سيڪڙو خرچ صحت تي ٿئي ٿو<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان ۾ 15سال ۽ ان کان مٿي عمر وارن جي آبادي جو خواندگي تناسب 2015 ۾ 59.1 سيڪڙو ھيو<ref name="سي آء اي"/>. === مذھب === پاڪستان اسلامي ريپبلڪ آھي ۽ ملڪ جو سرڪاري مذھب اسلام آھي. اھو مسلم اڪثريت وارو ملڪ آهي. ملڪ جي مسلمانن جي فقه جي لاءِ قانون جو مفروضو آھي تہ ملڪ جو ھر مسلمان حنفي فقه سان تعلق رکندڙ آهي جيڪڏهن ڪو ان فقه سان تعلق نہ ٿو رکي تہ ان کي ثبوت طور قسمنامو ڏيڻو پوندو آهي. ملڪ ۾ مذھبي اقليتن ۾ ھندو، عيسائي، سک ۽ پارسي شامل آهن جن کي آئين ۾ مڪمل تحفظ ڏنل آھي. 2010 جي تخميني مطابق پاڪستان جي آبادي جو 96.4 سيڪڙو مسلمان ۽ 3.6 سيڪڙو ھندو، عيسائي، سک ۽ ٻين مذھبن سان تعلق رکندڙ آھن<ref name="سي آء اي"/>. ملڪ جي 97 سيڪڙو آبادي مسلمان آهي جنھن جو 75 سيڪڙو سني ۽ 25 سيڪڙو [[اثنه اشعري]] (شيعه) ڪجهه اسماعيلي شامل آهن<ref name=" جاگرافي "> [Encyclopedia of WORLD GEOGRAPHY، R.W. MCCOLL, PH.D. GENERAL EDITOR، Facts On File, Inc. 132 West 31st Street New York NY 1001، pages 699,700 ] </ref> {{bar box |float = right |title =2010 ۾ پاڪستان ۾ مذھبن جي شرح |bars = {{bar percent|[[سني مسلمان]]|DarkSlateGray|85}} {{bar percent|[[شيعه مسلمان]]|DarkSlateGray| 11.4}} {{bar percent|[[ھندو ۽ٻيا]]|DarkSlateGray|3.6}} }} == ٻوليون == 52 فيبروري 1948ع تي اردو کي پاڪستان جي قومي ٻولي جو درجو ڏنو ويو جنھن جي منظوري آئين ساز اسيمبلي ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستان ۾ ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائيون وڃن ٿيون.جن ۾ اھم [[سنڌي]]، [[پنجابي]]، [[سرائڪي]]، (ڌني، شاهه پوري، پوٽوهاري، هندڪو)، [[پشتو]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براھوي ٻولي|براهوي]] ،[[اردو]]،[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪڇي لهجو|ڪڇي]]، ميواتي، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، رانگڙي، ميمڻي ٻوليون بہ هتي ڳالهايون وڃن ٿيون. اردو ھن ملڪ ۾ رابطي جي زبان ۽ قومي ۽ دفتري ٻولي آهي. [[انگريزي]] پڻ پاڪستان جي دفتري ٻولي آهي. 2017 جي تخميني مطابق پاڪستان م مختلف ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻھن جي شرح ھيٺين طرح آھي<ref name="سي آء اي"/>. {{bar box |float = left |title =پاڪستان م مادري زبانون <ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-34215293|title=Uncommon tongue: Pakistan's confusing move to Urdu|work=BBC News|accessdate=7 February 2016}}</ref> |bars = {{bar percent|[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]|DarkSlateGray|48}} {{bar percent|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|DarkSlateGray|12}} {{bar percent|[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]|DarkSlateGray|10}} {{bar percent|[[پشتو ٻولي|پشتو]]|DarkSlateGray|8}} {{bar percent|[[اردو]]|DarkSlateGray|8}} {{bar percent|[[بلوچي ٻولي|بلوچي]]|DarkSlateGray|3}} {{bar percent|[[ھندڪو ٻولي|ھندڪو]] |DarkSlateGray |2}} {{bar percent|[[بروھي ٻولي|بروھي]]|DarkSlateGray|1}} {{bar percent|بروشسڪي ۽ ٻيون ٻوليون |DarkSlateGray|8}} }} === پاڪستاني ٻولين جو تعارف === #پنجابي: هيءَ پنجاب صوبي جي ٻولي آهي. پنجابي ٻوليءَ جا مختلف لهجا [[لاهور]]، [[سيالڪوٽ]]، [[گجرانوالا]] ۽ [[شيخوپوره|شيخو پوره]] ضلعن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا. [[وارث شاھ]]، [[بلهي شاھ]] ۽ [[سلطان باھو|سلطان باهُو]]، پنجابي زبان جا وڏا شاعر آهن. #پشتو: هيءَ خيبر پختونخوا صوبي جي ٻولي آهي، جيڪا هن صوبي سان گڏ بلوچستان ۾ بہ وڏي تعداد ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. پشتو جا بہ ڪيترائي لهجا آهن (ڏسو: [[پشتو زبان]]). [[رحمان بابا]] ۽ [[خوشحال خان خٽڪ]]، پشتوءَ جا وڏا شاعر آهن. #[[سنڌي]]: سنڌي، [[سنڌ]] جي قومي ٻولي آهي، جيڪا [[سنڌ]] ۾ تعليمي ۽ دفتري زبان بہ آهي. [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سنڌ]] کان سواءِ [[بلوچستان]] جي وڏي حصي، پنجاب جي سرائيڪي پَٽي، هندستان جي [[راجسٿان]]، [[ڪڇ]] ۽ [[گجرات]] کان سواءِ ٻين ڪيترن حصن ۾ بہ ڳالهائي وڃي ٿي.سنڌي ٻوليءَ جو قومي شاعر [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] رح نه رڳو [[سنڌ]]، پر دنيا جي شاعرن ۾ مٿانهين حيثيت رکي ٿو. ان کان سواءِ [[سچل سرمست]]، سامي، روحل، بيدل ۽ ٻين ڪلاسيڪي شاعرن کان سواءِ جديد شاعرن ۾ [[شيخ اياز]]، [[نارائڻ شيام]]، [[طالب الموليٰ]]، [[نياز همايوني]]، [[تنوير عباسي]]، [[استاد بخاري]]، [[امداد حسيني]] ۽ ٻيا شمار ٿين ٿا. [[سنڌي ٻولي]]ءَ ۾ ڪيتريون ئي اخبارون، رسالا ۽ ڪتاب پڻ ڇپجي رهيا آهن. #سرائيڪي: پاڪستان جي آباديءَ جو 10.42 سيڪڙو سرائيڪي ڳالهائيندڙ آهن، هيءَ ٻولي پنجاب جي [[ملتان]]، [[ساهيوال]]، [[اوڪاڙا]]، [[خانيوال]]، [[جهنگ ضلعو|جهنگ]]، [[گجرانوالا]]، [[فيصل آباد]]، [[چنيوٽ]] ۽ ٻين شهرن کان سواءِ سنڌ ۾ بہ وڏي پئماني تي ڳالهائي وڃي ٿي. [[خواجا غلام فريد]] سرائيڪيءَ جو اهم وڏو شاعر ٿي گذريو آهي. #بلوچي: بلوچي اڪثريت سان بلوچستان ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. بلوچيءَ جي اهم لهجن ۾ [[سرحدي رڪشاڻي]]، [[قلاتي]]، [[کاراني]]، [[مڪراني]]، [[جدگالي]] وغيره لهجا آهن. [[مست توڪلي]] ۽ [[بالاچ]]، بلوچيءَ جا اهم شاعر ٿي گذريا آهن. #براهوي (Brahvi): انگريز لسانيات جي ماهرن براهوي ٻوليءَ کي دراوڙي ٻوليءَ جي شاخ ڪوٺيو آهي، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي رد ڪندي اهو خيال ڏيکاريو آهي تہ شايد هن ٻوليءَ جو تعلق [[مهرڳڙھ]] ۾ رهندڙ سنڌو ماٿريءَ جي ماڻهن جي ڪنهن ٻوليءَ سان هجي. [[مينگل]] مشهور براهوي قبيلو آهن. سنڌي ٻولي جي ليکڪ ۽ ڪالم نگار [[حليم بروهي]] جي خيال ۾ اصلوڪي سنڌي ٻولي اصل بروهي ئي آهي. #[[هندڪو]] (Hindko): هندڪو، قديم انڊو-آرين ٻوليءَ مان نڪتل هڪ شاخ آهي، جيڪا خيبر پختونخوا، [[پشـاور]]، [[پنجاب]]، [[مانسهره]]، [[آزاد ڪشمير]]، [[ايبٽ آباد]] ۽[[هزاره]] جا اٽڪل 40 لک (4 ملين) ماڻهو ڳالهائين ٿا. هيءَ ٻولي [[سنڌي]] ۽ سرائيڪيءَ سان ويجهو لاڳاپو رکي ٿي. == توانائي == پاڪستان م 2017 جي ڪاٿي مطابق 52200000 ماڻھو بجلي جي سھولت کان محروم آھن ۽ ڪل آبادي جو 74 سيڪڙو تائين بجلي جي سھولت آھي. ان سھولت جو تناسب ۾ شھري علائقن جو 90 سيڪڙو ۽ ٻھراڙيءَ جي علائقن جو 64 سيڪڙو اچي وڃي ٿو<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان بجلي، گئس ۽ تيل درآمد ڪندڙ ملڪن م شامل آهي<ref name="سي آء اي"/>. === ائٽمي توانائي === ”[[پاڪستان انرجي ڪائونسل]]“ جو قيام پُر امن استعمال جي مقصد سان ٿيو ۽ قيام جي ٻئي سال ان جو نالو بدلائي ”[[ائٽامڪ انرجي ڪميشن]]“ رکيو ويو. هيءُ ادارو ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: پهريون تحقيقاتي ۽ ترقياتي مرڪز، ۽ ٻيون جوهري توانائي حاصل ڪرڻ جو عملي مرڪز. پهرئين مرڪز جو ذيلي ادارو آهي ”جوهري سائنس ۽ ٽيڪنالاجي“ اسلام آباد. هتي ڊسمبر 1965ع ۾ پنج ميگاواٽ جو هڪ [[جوهري ري ائڪٽر]] لڳايو ويو ۽ ان ۾ جوهري طبعيات، جوهري ڳاڻيٽي، جوهري ڪيميا، طبي طبعيات ۽ برقيات تي ڪم ٿي رهيو آهي. ٻيو جوهري توانائيءَ جو مرڪز لاهور ۾ آهي، جيڪو 1961ع ۾ قائم ٿيو. ٽيون جوهري توانائيءَ جو زرعي تحقيقاتي مرڪز [[ٽنڊو ڄام|ٽنڊي ڄام]] ۾ 1965ع ۾ قائم ٿيو، چوٿون مرڪز ميڊيڪل ريڊيو آئسوٽوپ ٽنڊوڄام آهي. پاڪستاني سائنسدانن جي ڪامياب تجربن جي بدولت، پاڪستان هن وقت دنيا جي ائٽمي طاقت رکندڙ ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو. ان ڏس ۾ شهيد ذوالفقار علي ڀُٽي پنهنجي حڪومت ۾ سائنسدانن جي همٿ افزائي ڪئي ۽ ملڪ کي ائٽمي طاقت بڻائڻ جو خواب نيٺ تڪميل تي پهتو. ويجهي ماضيءَ ۾ مئي 1998ع ڌاري پهريون ائٽمي تجربو ڪيو ويو. ان کانسواءِ ٻيا ننڍا ننڍا تحقيقي مرڪز ڪراچيءَ، ڄامشوري، ملتان، لاهور ۽ پشاور ۾ کوليا ويا آهن. جوهري توانائيءَ سان بجلي پيدا ڪرڻ جو مرڪز ڪراچيءَ ۾ قائم ڪيو ويو آهي، جيڪو 137 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪندو آهي. پاڪستان ۾ ائٽم کي ٽوڙڻ جو پهريون تجربو [[نيلور]] واري هنڌ 1965ع ۾ ڪيو ويو. انرجي ڪميشن، اعليٰ توانائيءَ جا طبعياتي مسئلن تي بہ تحقيق ۾ مصروف آهي. اهو ڪم بين الاقوامي معيار جو آهي. انهيءَ سلسلي ۾ [[ڊاڪٽر عبدالسلام]] (تڏهوڪي مشير سائنسي امور) ۽ [[ڊاڪٽر. آءِ. ايڇ عثماني]] (صدر ائٽامڪ انرجي ڪميشن) سرگرم رهيا. جوهري توانائيءَ لاءِ ڳري پاڻيءَ جي ضرورت ٿيندي آهي. قدرتي گئس مان مصنوعي ڀاڻ تيار ڪرڻ لاءِ ڪارخانن مان تيار ٿيل پاڻي حاصل ڪرڻ جو ڪم ورتو ويو آهي. ائٽمي توانائيءَ جي باري ۾ پاڪستان، روس سان ”پاڻي“ وٺڻ جو معاهدو ڪيو آهي. بجليءَ جي پيداوار کي مناسب ۽ صحيح طريقي سان پهچائڻ لاءِ اُتر ۽ ڏکڻ جي حصن ۾ ورهايو ويو آهي. اترئين حصي ۾ پنجاب، صوبو سرحد ۽ [[بهاولپور]] شامل آهن. انهن سڀني کي هڪڙي ”گرڊ“ (Grid) ۾ ملايو ويو، جنهن ۾ [[وارسڪ]]، [[مالاڪنڊ]]، [[درگئي]]، [[ڪرم ڳڙهي]]، [[رسول]]، [[شادي وال]]، [[چيچوڪي مليان]]، [[گجرانوالا]] ۽ رينالاجو [[هائيڊل بجلي گهر]]، لائلپور، ساهيوال ۽ ملتان جا [[اسٽيم بجلي گهر]] ۽ لائلپور جو [[ڊيزل بجلي گهر]]، ڏاکڻي اترين سنڌ، ڪوئيٽا ۽ قلات جي علائقن تي مشتمل آهي. پاڪستان جا اهم بجلي گهر هيٺيان آهن: #[[ملتان بجلي گهر]] #[[موبائل گئس ٽربائن، شاهدره لاهور،]] #[[ڪوئيٽا ٿرمل پاور اسٽيشن]] #[[ڄامشورو ٿرمل پاور اسٽيشن]] #[[سکر ٿرمل پاور پراجيڪٽ]] #[[لائلپور اسٽيم پاور اسٽيشن]] #[[گجرانوالا هائيڊل اسٽيشن]] #[[شادي وال هائيڊل اسٽيشن]] #[[چيچوڪي مليان هائيڊل اسٽيشن]] #[[وارسڪ پاور اسٽيشن]] #[[ڄامشورو بجلي گهر]] #[[لاکڙا پاور هائوس]] #[[ڪوٽ ادو بجلي گھر]] #حب ۽ ٻيا ڪيترائي پاور هائوس ڪم ڪري رهيا آهن. == سياحت == پاڪستان جي سرزمين جو حسن ۽ هتي جي رهواسين جو اخلاق سڄيءَ دنيا جي سياحن لاءِ ڪشش جو باعث آهي. تنهنڪري هتي سياحت لاءِ ايندڙ ٻاهرين ملڪن جي ماڻهن جو تعداد ڏينهون ڏينهن وڌندڙ آهي. 1965ع ۾ سياحت کاتي، سياحن کي سهوليتون ڏيڻ لاءِ رٿا تيار ڪئي هئي، جنهن ۾ هيٺيون ننڍيون رٿائون عمل ۾ آنديون ويون: * ملڪ جي جدا جدا حصن، جهڙوڪ گلگت، هزارا، چترال، ڪالام ۽ ناران ۾ ريسٽ هائوسن جي تعمير ۽ آمد ورفت جون سهوليتون مهيا ڪرڻ. * ڪوهه پيمائي، برف ۾ رانديون، مڇيءَ جو شڪار، وغيره. * سياحت کي ترقي ڏيڻ لاءِ ملڪ جي وڏن شهرن ۾ معلومات جا سينٽر کوليا ويا آهن، وڏن شهرن جي هوائي اڏن تي اطلاعات کاتي پاران هوٽلون کوليون ويون آهن. ٻين ملڪن ۾ نمائش لاءِ سياحت کاتو، پاڪستان بابت رنگين فلمون بہ تيار ڪندو آهي. 1966ع کي ”سياحت جو سال“ ڪري ملهايو ويو هو. پاڪستان لوازان جي بين الاقوامي ميلي ۾ شرڪت ڪئي، جنهن ۾ پنج لک ماڻهن پاڪستاني اسٽال ڏٺو، ان کان سواءِ پراگ جي نمائش ۾ پاڪستان جا خوبصورت منظر ۽ وڏيون وڏيون تصويرون موڪليون ويون، جيڪي سياحن لاءِ پُرڪشش هيون. جنوري 1967ع ۾ ”نئچرل جاگرافڪ مخزن“ ۾، ”پاڪستان اسٽوري“ جي عنوان سان هڪ باتصوير طويل مقالو شايع ڪيو ۽ نئشنل جاگرفڪ سوسائٽيءَ، واشنگٽن ۾ پاڪستاني نوادارات تي هڪ نمائش جو انتظام ڪيو. ڊسمبر 1967ع ۾ جهنگلي جانورن جي تحفظ لاءِ عالمي تنظيم جي هڪ وفد پاڪستان جو دورو ڪيو ۽ هتي جي جهنگلي جانورن تي هڪ مختصر فلم تيار ڪئي. سياحت کاتي جي درخواست تي لاڙڪاڻي ايڪسپريس جو ’موهن جو دڙو ايڪسپريس‘ نالو رکيو ويو. پاڪستان جي سرزمين قسمين قسمين نظارن جو ڏيک ڏيندڙ آهي. هتي اوچا جبل بہ آهن، زرخيز ميدان بہ آهن، رڻ پٽ بہ آهن تہ گهاٽا ٻيلا بہ آهن. گهاٽي آباديءَ وارا شهر بہ آهن تہ آثار قديمه جا دڙا، ڀڙا، ڪوٽ ۽ قلعا بہ آهن. سياحت جي لحاظ کان هيٺ ڄاڻايل ==ماڳ ۽ مڪان== پاڪستان ۾ هي ذڪر جوڳا ماڳ ۽ مڪان آهن: [[ڪراچي]]، ڀنڀور، ٺٽو، مڪلي، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، خيرپور، سکر، روهڙي، اروڙ، ڪوٽ ڏيجي، [[موهن جو دڙو]]، سيوهڻ، ڪوئيٽا، لاهور، راولپنڊي، اسلام آباد، هڙپا، ٽئڪسيلا، پشاور، مانسهره، بالاڪوٽ، شهباز ڳڙهي، مري، نٿيا گلي، ڪاغان وادي، سوات وادي، پشاور، گلگت ۽ هنزا ۽ ٻيا ڪيترائي ماڳ مڪان. [[سنڌ]] جي ثقافت کاتي بہ سياحت کي هٿي وٺرائڻ لاءِ تمام گهڻيون ڪوششون ڪيون آهن، ثقافت کاتي جي صوبائي وزير محترمه سسئي پليجو [[سنڌ]] ۾ موجود آرڪيالاجيڪل ماڳن کي وفاق کان سنڌ جي تحويل ۾ آڻارائي پنهنجي ذميوارين ۾ آندو آهي، ان کان سواءِ سنڌ حڪومت جي مدد سان گورک هِل تي تعميراتي ڪم ۽ رهائشي سهولتين جو ڪم بہ تيزيءَ سان هلندڙ آهي. == آمدرفت جا ذريعا == ملڪ ۾ آمدورفت جا 5 مکيه ذريعا آهن: ريلوي، هاءِ وي، موٽر وي، سمنڊ، درياهه ۽ هوائي رستا. '''ريلوي''': '''روڊ رستا''':مسافرن ۽ سامان، ٻنهي جي آمدورفت ۽ باربرداريءَ لاءِ ريلوي کان پوءِ وڏو ذريعو روڊ ۽ پڪا رستا آهن، جيڪي ريلوي کان وڌيڪ آرامده آهن. ڳوٺن کان مارڪيٽن تائين زرعي پيداوار، ڪارخانن تائين خام مال ۽ سڀني شهرن ۽ ڳوٺن تائين پهچڻ ۾ روڊ رستا ئي بهتر ذريعو آهن. هر پنج سالا رٿا ۾ گهڻو ڪري اوليت روڊن ۽ رستن کي ڏني پئي وئي. 1967ع جي آخر ۾ پاڪستان ۾ رستن جي ڊيگهه ٻه هزار ميل ٿي وئي. پاڪستان جي قديم ترين سڙڪ ”گرانڊ ٽرنڪ روڊ“ جي نالي سان مشهور آهي، جيڪا سورهين صدي عيسويءَ ۾ شيرشاهه سوريءَ ٺهرائي هئي. ورهاڱي وقت پاڪستان ۾ رستن جي ڪل ڊيگهه 13781 ميل هئي. انهن ۾ گهڻا رستا پنجاب ۽ سرحد صوبن ۾ هئا. 1949ع ۾ هڪڙو سينٽرل روڊ فنڊ قائم ڪيو ويو، جنهن جو 85 سيڪڙو پُلين جي تعمير ۽ 15 سيڪڙو تحقيقي ڪمن تي صرف ڪيو ويو، جن ۾ سپرهاءِ وي، نئشنل هاءِ وي ۽ موٽروي وغيره جا منصوبا شامل آهن. هن وقت ملڪ ۾ روڊن جو ڄار وڇائڻ جو سلسلو جاري آهي، ان ڏس ۾ نيشنل هاءِ وي اٿارٽي مصروف عمل آهي. '''بندرگاهه''':ملڪ جي ورهاڱي وقت پاڪستان جو اڪيلو بندر ڪراچي هو. ان جي لنگر گاهه ۽ ورڪشاپ وغيره لاءِ 2474 ايڪڙ زمين مختصر ڪئي وئي هئي. سڄي بندر جوانتظام ڪراچي پورٽ ٽرسٽ وٽ آهي. هڪ اعليٰ بندرگاهه ۾ جيڪي سهوليتون موجود هئڻ گهرجن، سي سڀ هتي موجود آهن. موجوده وقت ۾ پاڪستان جي سامونڊي ڪناري سان مڪاني طور مڇي مارڻ لاءِ ڪم ايندر مياڻيون ۽ ننڍڙا بندر بہ سڌاري وڌائي وڏن بندرگاهن ۾ تبديل ڪرڻ جي ڪوشش ٿي رهي آهي، تہ جيئن ڪراچي بندرگاهن تان جهازن جي آمدورفت تان بار گهٽجي. مثال طور گوادر، سون مياڻي، قاسم بندر ۽ ڪيٽي بندر وغيره.ھن وقت پاڪستان ۾ ٽي بندرگاھون آهن جن ۾ ڪراچي پورٽ، بن قاسم پورٽ ۽ گوادر پورٽ شامل آهن. '''ھوائي اڏا''': پاڪستان ۾ 110 ھوائي اڏا آهن جن مان 104 استعمال ۾ آھن. == نشريات == هن وقت پاڪستان ۾ 33 ريڊيو اسٽيشنون ۽ 29 ايف. ايم اسٽيشنون آهن، جيڪي: لاهور، پشاور، ڪراچي، راولپنڊي، اسلام آباد، ملتان، آزاد ڪشمير، خيرپور، حيدرآباد، ڪوئيٽا، لاڙڪاڻي، مٺي، نوابشاهه، خضدار، گلگت ۽ اسڪردو ۾ آهن، جن ۾ 20 ٻولين ۾ پروگرام نشر ڪيا ويندا آهن. جڏهن تہ ڪراچي، حيدرآباد، لاهور، اسلام آباد ۽ ٻين شهرن ۾ نجي ايم. ايف چينل بہ وڏي تعداد ۾ نشريات ڏئي رهيا آهن. ٽيليويزن: پاڪستان ۾ ٽيليويزن اسٽيشن قائم ڪرڻ جو فيصلو 1964ع ۾ ٿيو. انهيءَ سلسلي ۾ جپان جي نوپن اليڪٽرڪ ڪمپنيءَ سان معاهدو ڪيو ويو ۽ تجرباتي طور ننڍي پيماني تي ٻه ٽيليويزن اسٽيشنون قائم ڪيون ويون. 26 نومبر 1964ع تي لاهور ۾ هڪڙو يونٽ قائم ڪيو ويو. فيبروري 1965ع ۾ پنجن ڪروڙن رپين جي لاڳت سان ٽيليويزن ڪارپوريشن قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ اڌ رقم حڪومت طرفان ۽ اڌ رقم جپان ۽ برطانيا جي ڪمپنيءَ مهيا ڪئي. 1967ع ۾ ڪراچي ٽيليويزن اسٽيشن ڪم شروع ڪيو. جنوري 1967ع ۾ راولپنڊي- اسلام آباد ۾ بہ هڪ اسٽيشن قائم ڪئي ويئي. ملڪ ۾ لکين ٽيليويزن سيٽ اچي ويا. نين ڪمپنين، درآمد لائسنس ذريعي سيٽ تيار ڪرڻ شروع ڪيا. هن وقت ريڊيو وانگر ٽيليويزن ڪمرشل سروس شروع آهي. پاڪستان جي سرڪاري ٽي. وي ڪارپوريشن جو نالو پي. ٽي. وي آهي، جڏهن تہ هينئر هڪ اندازي موجب چاليهه کن نجي چئنل پڻ نشريات ڏئي رهيا آهن، تن ۾ تفريحي ۽ نيوز چينل شامل آهن. انهن ۾ سنڌي چئنل ڪي. ٽي. اين، سنڌ ٽي. وي، ڪشش ٽي. وي، مهراڻ ٽي. وي، آواز ٽي. وي، ڌرتي ٽي. وي بہ شامل آهن. == منصوبابندي ۽ ترقي == شهري ضرورت جي تڪميل لاءِ ٽائون ڪاميٽيون ۽ ميونسپالٽيون تہ ملڪ ۾ شروع کان ئي موجود هيون، پر اها ذميداري روز روز ايتري وڌندي وئي جو وڏن شهرن ۾ ”امپروومينٽ ٽرسٽ“ قائم ڪيا ويا. حڪومت طرفان پي. ڊبليو. ڊي ۽ رٿابنديءَ واري کاتي، شهرن ۾ اڏاوت جي سلسلي ۾ ذميداريون پنهنجي ذمي ڪيون. گاديءَ واري شهر جي تعمير جو ڪم ڪئپيٽل ڊيولپمينٽ اٿارٽيءَ جي سپرد هو. اهڙيءَ طرح ريلوي، ٽپال، آبپاشي وغيره جي کاتن، پنهنجن ملازمن لاءِ خود گهر اڏائڻ جو سلسلو جاري ڪيو. '''سماجي بهبود'''پاڪستان هڪ فلاحي مملڪت آهي. 1955ع ۽ 1962ع جي آئين ۾ حڪومت جو فرض قرار ڏنو ويو آهي تہ هو مذهب، ملت، رنگ ۽ نسل جي فرق کان سواءِ هر شهريءَ جي معيارِ زندگيءَ کي ترقي ڏئي، دولت جي ارتڪاز (هڪ هنڌ گڏ ٿيڻ) کي روڪي، ملڪ جي سڀني طبقن جي وچ ۾ عدل ۽ انصاف قائم ڪري. هر شخص لاءِ کاڌو، ڪپڙا، گهر، علاج ۽ تعليم جون بنيادي ضرورتون مهيا ڪري ۽ جيڪي ماڻهو جسماني نقص يا ڪنهن ٻئي سبب جي ڪري روزي ڪمائي نه سگهندا هجن، انهن جي ڪفالت ڪري. 1947ع جي ورهاڱي وقت وسيع پيماني تي لڏپلاڻ ٿي، جنهن کي حڪومت سنڀالي نه سگهي. ڪي ماڻهو پنهنجي ڪوشش سان تہ ڪي ماڻهو تعليم، صحت عامه، عدالت، زراعت ۽ امداد باهمي ۽ عوامي انجمنن ذريعي روزگار سان لڳا. پر انهيءَ سلسلي ۾ حڪومت جي اڳيان بي انتها تڪليفون هيون. سماجي بهبود جو ڪم محنت جي وزارت جي حوالي هو. هن وقت سماجي ڀلائيءَ جو الڳ کاتو ۽ وزير مقرر ڪيل آهي. پهرئين پنج ساله منصوبي (1955ع) ۾ جن ٽن مسئلن طرف خاص ڌيان ڏنو ويو، سي هئا: سماجي منصوبہ بندي، سماجي تحقيقات ۽ سماجي ڪم. 1961ع ۾ ”سوشل ويلفيئر ايجنسيز آرڊيننس“ جاري ڪيو ويو تہ جيئن نجي ادارن ۾ ڪارڪردگيءَ کي بهتر ڪيو وڃي. گداگري وڏي لعنت آهي. اسلام ان کي سختيءَ سان روڪيو آهي. ليڪن ان لاءِ ضروري آهي تہ بي پهچ ماڻهن جي حفاظت ۽ امداد جو بندوبست ڪيو وڃي. افلاس، جهالت، عصمت فروشي، گداگري، بيروزگاريءَ، ٻوڏ ۽ طوفان مان پيدا ٿيل خرابين جي ڪري ملڪ ۾ ڪيتريون ئي خرابيون پيدا ٿي رهيون آهن. جن کي دور ڪرڻ لاءِ حڪومت هڪڙي ڪميشن بہ مقرر ڪئي آهي. رٽائرڊ فوجين ۽ پٺتي پيلن جي بهبوديءَ لاءِ بہ حڪومت ڪي شعبا قائم ڪري ڇڏيا آهن. تنهن هوندي بہ سماجي بهبود جي سلسلي ۾ اڃا گهڻو ڪجهه ڪم ڪرڻو آهي. مختلف قدرتي آفتن جهڙوڪ: 2005ع واري زلزلي جي صورت ۾ پاڙيسري ملڪ پڻ مدد لاءِ فلاحي ڪم ڪن ٿا. اهڙي طرح پاڪستان بہ مختلف وقتن تي ٻين ملڪن جي مدد ڪندو رهي ٿو. == رانديون == قيام پاڪستان کان اڳ سڄي ملڪ ۾ راندين لاءِ انجمنون ۽ ڪلب موجود هئا، جن کي پوءِ منظم ڪري ’اسپورٽس ڪنٽرول بورڊ‘ قائم ڪيو ويو. هاڪي، پاڪستان جي قومي راند آهي، جڏهن تہ ڪرڪيٽ جو شمار پاڪستان جي پسنديده راندين ۾ ٿئي ٿو. پاڪستاني ٽيم دنيا جي ڪرڪيٽ راند ۾ پنهنجو نالو روشن ڪيو آهي. ڪيترائي رانديگر عالمي شهرت حاصل ڪري چڪا آهن. 1992ع ۾ پاڪستان ڪرڪيٽ جو عالمي ڪپ کٽيو هو، جڏهن تہ تازو 2010ع ۾ ٽي- ٽوئنٽي ورلڊ ڪپ ۾ پڻ پاڪستان جي سوڀ ٿي. چيو وڃي ٿو تہ ٽوئنٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ جو آغاز بہ ڪراچيءَ (پاڪستان) کان ٿيو، هن وقت ٽوئنٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ مئچون پوري دنيا ۾ پسند ڪيون وڃن ٿيون. هاڪيءَ کي بہ قومي راندين جو درجو حاصل آهي. گذريل پنجاهه سالن ۾ پاڪسـتان جي هاڪي ٽيم اولمپڪ گرائونڊ ۾ پـاڻ مڃـائي چڪي آهي. اسڪـوائـش بـه دنـيــا جـي مشـهـور رانـد آهي. پاڪستاني رانديگر هن وقت تائين سڄيءَ دنيا ۾ چئمپين آهن. فوٽ بال ۽ ٽينس رانديون بہ پاڪستان ۾ هلنديون آهن. ديسي راندين ۾ پنجاب جي ڪُـشتي، سـنـڌ ۽ بـلـوچسـتان جي مـلـهه ۽ ڪوڏي ڪـوڏي قـومي راندين ۾ شامل آهن. سنڌ ۽ پنجاب جون ٽيمون ”ڪوڏي ڪوڏي“ يا ڪٻڊيءَ جي مقابلن ۾ هڪٻئي جي سامهون هونديون آهن. گهوڙن جي ريس، ڪراچي، لاهور ۽ راولپنڊيءَ ۾ ٿيندي آهي، ان لاءِ خاص ميدان آهن. ريس ۾ کٽيندڙ گهوڙي کي قائداعظم گولڊ ڪپ ۽ هزارين رپيا ڏنا ويندا آهن. گهوڙن جي ٻي راند ”پولو“ آهي، جيڪا فقط گلگت ۾ کيڏي ويندي آهي. گولف بہ پاڪستان جي دل پسند راندين ۾ شمار ٿئي ٿي. جڏهن تہ فٽبال جا بہ ڪيترائي بهترين رانديگر ملڪ ۾ موجود آهن. ==فن تعمیر== [[فائل:Badshahi Masjid - Side View.jpg|200px|thumb|کاٻو|بادشاھي مسجد، لاھور]] ==آبادي جي جوڙجڪ== ===ٻوليون=== پاڪستان ۾ درزنن ۾ ٻوليون ڳالهائجن ٿيون. ملڪ جون ٻه سرڪاري ٻوليون [[اردو ٻولي|اردو]] ۽ انگريزي آهن<ref>{{cite web |url=http://time.com/3975587/pakistan-english-urdu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160521083507/http://time.com/3975587/pakistan-english-urdu/ |date=2016-05-21 }} |title=Why Pakistan Is Replacing English With Urdu |author=Aditya Agrawal |date=28 July 2015 |publisher=Time, Inc.</ref>|accessdate=21 April 2016}}. انگريزي ٻولي اڃا تائين پاڪستان جي [[wikt:elite|اشرافيه]] طبقي ۾ ۽ حڪومت جي اڪثر [[Ministry (وزارت (حڪومتي شعبو)|وزارتن]] ۾ استعمال ٿيندي رهي ٿي. پاڪستان ۾ ڳالهائجندڙ ٻين اهم ٻولين ۾ [[سرائيڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[ھندڪو ٻولي|هندڪو]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براھوي ٻولي|براهوي]]، [[کوور|کوور]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]] ۽ ڪيترين ئي [[پاڪستان جون ٻوليون| ٻيون]] ٻوليون شامل آهن. ان کان علاوه، [[شينا ٻولي|شينا]] به پاڪستان جي علائقائي ٻولين مان هڪ آهي، جيڪا خاص طور تي [[گلگت-بلتستان]] ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. ===مذهب=== {{bar box |title=پاڪستان ۾ مذهب |titlebar=#ddd |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[پاڪستان ۾ اسلام|سني اسلام]]|#009000|75}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ اسلام|شيعه اسلام]]|#009550|20}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ ھندو مت|هندومت]]|#FF4500|2.1}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|#9955BB|1.3}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ احمدي|احمدي]]|#FF3000|0.2}} {{bar percent|[[پاڪستان جا مذھب|باقيئ ٻيا]]|#FF4000|0.3}} }} پاڪستان جي آبادي جو وڏو حصو (تقريباً 90 کان 95 سيڪڙو) [[مسلمان| مسلمانن]] تي مشتمل آهي<ref>{{cite web |title=Muslim Population By Country |url=https://www.worldatlas.com/articles/countries-with-the-largest-muslim-populations.html |website=WorldAtlas |date=8 March 2019 |access-date=9 June 2021 }}</ref>. انهن مان [[ڏني مذھب|سني]] مسلمان ملڪ جي آبادي جو لڳ ڀڳ 70–75 سيڪڙو آهن، جڏهن⁠تہ [[شيعہ مذھب|شيعه]] مسلمانن جو تناسب 20–25 سيڪڙو آهي. پاڪستان ۾ ٻين مذهبن جا پوئلڳ پڻ موجود آهن، جن ۾ [[عيسائيت]]، [[هندومت]]، [[سک مت]]، [[زرتشتي مت]]، [[بھائي مذھب|بهائي مذهب]]، ذڪريت، [[احمدي مذھب|احمدي]]، [[يهوديت]]، [[ٻڌ مت]] ۽ [[قدرتي عقيدا]] شامل آهن<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Iftikhar A.|date=2018-05-28|title=Number of non-Muslim voters in Pakistan shows rise of over 30pc|url=https://www.dawn.com/news/1410442|access-date=2023-11- 27|website=DAWN.COM}}</ref>. [[برطانوي هندستان]] جي خاتمي کان پوءِ نئين ٺهندڙ پاڪستاني رياست ۾ [[هندومت]] جي سياسي حيثيت گهٽجي وئي، پر ان باوجود هن مذهب پاڪستان جي ثقافت، سياست ۽ علائقائي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. حقيقت ۾، پاڪستان دنيا ۾ هندن جي آبادي جي لحاظ کان چوٿين وڏي ملڪ طور سڃاتو وڃي ٿو. لفظ '''"انڊو-"''' يا '''"ھندو"'''—جنهن مان '''ھندتوا''', '''ھندي''', '''انڊيا''' ۽ '''انڊونيشيا''' جهڙا لفظ ٺهيا—اصل ۾ ڪلاسڪي فارسي لفظ '''"هندو / Hindū"''' مان نڪتل آهي، جيڪو وچين فارسي جي صورت "'''Hindūk/Hindūg'''" وسيلي، قديم پروٽو-فارسي لفظ '''"𐏃𐎡𐎯𐎢𐏁 / Hindo"''' تائين وڃي ٿو<ref>{{Cite web|last=Mahmood|first=Parvez|date=2019-05-25|title='We the people of Pakistan, irrespective of religion, are the true Indians'|url=https://theprint.in/opinion/we-the-people-of-pakistan-irrespective-of-religion-are-the-true-indians/240771/|access- date=2024-09-.30|website=ThePrint}}</ref>. هي اصطلاح [[Sindh|سنڌ]] ۽ [[Indus River|سنڌو درياهه]] (Sindhu) سان لاڳاپيل آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته "هندو" جو تصور جغرافيائي ۽ تاريخي طور سنڌو ماٿري سان جڙيل رهيو آهي<ref> {{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Hindu |title=Hindu (noun) |publisher=Online Etymological Dictionary }} {{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Hinduism |title=Hinduism {{!}} Etymology of Hinduism by etymonline |publisher=Online Etymological Dictionary }} {{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Hindi |title=Hindi {{!}} Etymology of the name Hindi by etymonline |publisher=Online Etymological Dictionary }} {{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Indonesia |title=Indonesia {{!}} Etymology of Indonesia by etymonline |publisher=Online Etymological Dictionary }} </ref>. سنڌو درياهه [[هندومت]] جي مقدس درياهن مان هڪ آهي، جنهن سبب ڪيترن محققن جي خيال ۾ پاڪستان—خاص طور تي سنڌ—هندومت جي ابتدا ۽ ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 40 کان 100 لک هندو رهن ٿا، جن مان گهڻا [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] ۽ [[سنڌ]] ۾ آباد آهن، جيڪي قديم طور تي ويدن جي سرزمين طور سڃاتل آهن<ref>{{cite web |title=The Hindus in Sindh |url=https://hal.science/hal-03959098/document |access-date=27 November 2023 |website=Archive ouverte HAL }}</ref>. ==قومي نشان== اسلامي ملڪن ۾ [[انڊونيشيا]] کانپوء ٻيون نمبر وڏو ملڪ آهي. ان جي پکيڙ [[آزاد ڪشمير]] ۽ [[گلگت بلتستان]] سميت <small>'''8,80,940'''</small> چورس ڪلوميٽر آھي. پکيڙ ۾ ھي ملڪ دنيا جو 34ھون وڏو ملڪ آهي. دنيا ۾ <small>'''7هين'''</small> وڏي فوج پاڪستان وٽ آهي. هن جو گادي جو هنڌ سال <small>'''1960ع'''</small> تائين [[ڪراچي]] ھيو جنھن بعد نئون شھر [[اسلام آباد]] ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. پاڪستان جي آبادي ۽ پکيڙ ۾ سڀ کان وڏو شھر [[ڪراچي]] ۽ ٻئين نمبر تي [[لاھور]] آھي. پاڪستان ننڍي کنڊ جي مسلمانن لاءِ ڌار وطن طور <small>'''14'''</small> <small>'''آگسٽ'''</small> <small>'''1947ع'''</small> تي وجود ۾ آيو. ان جو اعلان <small>'''14'''</small> <small>'''آگسٽ'''</small> رات جو ٻارهين بجي ريڊيو پاڪستان جي ذريعي ڪيو ويو. <small>'''23 مارچ 1956ع'''</small> ۾ پاڪستان ريپبلڪ بڻيو ۽ کيس <small>'''اسلامي جمھوريه پاڪستان'''</small> جو نالو ڏنو ويو. پاڪستان ۽ انڊيا وچ ۾ [[ڪشمير]] ھڪ تڪراري علائقو آهي جنھن تي ٻنھي ملڪن وچ ۾ جنگون پڻ لڳي چڪيون آهن. ==گيلري== {| class="infobox borderless" |+ پاڪستان جا قومي اھڃاڻ (سرڪاري) |- !'''قومي جانور''' | [[مارخور]] | [[فائل:Markhor.jpg|50px]] |- ! '''قومي پکي''' | [[چڪور]] | [[فائل:Keklik.jpg|50px]] |- ! '''قومي وڻ''' | [[چيل|سيڊرس ديودارا]] | [[فائل:Pedrengo cedro nel parco Frizzoni.jpg|50px]] |- ! '''قومي گل''' | [[ياسمين (گل)|گل ياسمين]] | [[فائل:Jasminum officinale.JPG|50px]] |- ! '''قومي ورثي وارو رياستي جانور''' | [[برفاني چيتو]] | [[فائل:Snow Leopard 13.jpg|50px]] |- ! '''قومي ورثي وارو رياستي پکي''' | [[شاھين باز]] | [[فائل:Vándorsólyom.JPG|50px]] |- ! '''پاڻي وارو قومي جانور''' | [[سنڌوندي واري ڊالفن]] | [[فائل:Platanista gangetica.jpg|50px]] |- ! '''قومي ريڙهيون پائيندڙ جاندار''' | [[سنڌوندي جو واڳون]] | [[فائل:Persiancrocodile.jpg|50px]] |- ! '''قومي مڇي''' | [[سونھري مھسير]] | [[فائل:Mahasher.JPG|50px]] |- ! '''قومي خشڪي۽ ہاڻي وارو جانور ''' | [[سنڌو ماٿري وارو ڏيڏر]] | [[فائل:Bufo stomaticus04.jpg|50px]] |- ! '''قومي پوپٽ''' | [[مماٿيما ايمبڪا|ھندي واڱڻائي شھنشاھ]] | [[فائل:VB 023 Indian Purple Emperor.jpg|50px]] |- ! '''قومي ميوو''' | [[انب]] | [[فائل:Chaunsa.JPG|50px]] |- ! '''قومي پوک''' | [[ڪمند]] | [[فائل:Shentu - rural landscape east of Shanwei cun - P1260072.JPG|50px]] |- ! '''قومي مشروب''' | [[ڪماد|ڪماد جو رس]] | [[فائل:Sugarcanejuice.jpg|50px]] |- ! '''قومي ڀاڄي''' | [[ڀينڊي]] | [[فائل:Bucket of raw okra pods.jpg|50px]] |- ! '''قومي طعام''' | [[برياني]] (وڏي گوشت واري) | [[فائل:Bukhari Rice ارز بخاري بالدجاج.JPG|50px]] |- ! '''قومي راند''' | [[ھاڪي]] (ميداني) | [[فائل:HOCKEY ARGENTINA PAKISTAN.jpg|50px]] |- ! '''قومي لباس''' | [[شلوار قميص]] | [[فائل:Zainab Chottani with her show stoppers.jpg|50px]] |- ! '''قومي مسجد''' | [[فيصل مسجد]]، [[اسلام آباد]] | [[فائل:Shah Faisal Mosque (Islamabad, Pakistan).jpg |50px]] |- ! '''قومي مقبرو''' | [[مزار قائد]]، [[ڪراچي]] | [[فائل: Mazar-E-Quaid.jpg|50px]] |- ! '''قومي ندي''' | [[سنڌو درياھ]] | [[فائل:Indus river from karakouram highway.jpg|50px]] |- ! '''قومي جبل''' | [[ڪي 2|K-2]] | [[فائل:K2, Mount Godwin Austen, Chogori, Savage Mountain.jpg|50px]] |- |} ==پڻ ڏسو== {{flagicon|Pakistan}} [[:باب:پاڪستان]] * [[پاڪستان جي حڪومت]] * [[پاڪستان جا انتظامي ايڪا]] * [[پاڪستان جي ثقافت]] * [[پاڪستان جي معيشت]] * [[پاڪستان جي جاگرافي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/ Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110014011/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/ |date=2021-01-10 }} at [[:en:The World Factbook|CIA World Factbook]] {{Pakistan topics}} {{Geography of Pakistan}} {{Asia}} {{authority control}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاق]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون]] [[زمرو:اردو ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:پنجابي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:سنڌي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:پشتو ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:بلوچي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:براهوي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڪشميري ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:1947ع ۾ ايشيا قائم ٿيڻ وارا]] [[زمرو:1947ع ۾ ايشيا قائم ٿيڻ وارا ادارا ۽ ملڪ]] ==حوالا== {{حوالا}} p5836c4zsx4a58goe3xixqvkwljk80b 376336 376334 2026-05-07T23:22:26Z Intisar Ali 8681 376336 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|فيبروري 2021}} {{Infobox country | conventional_long_name = اسلامي جمھوريه پاڪستان | common_name = پاڪستان | native_name = {{native name|ur|{{nobold|{{Nastaliq|اسلامی جمہوریہ پاكستان}}}}|italics=off}}<br/><small>{{transl|اردو|ALA-LC|''Islāmī Jumhūriyah Pākistān''}}</small><ref name="LatinSpelling">{{cite book|author=James Minahan|title=The Complete Guide to National Symbols and Emblems [2 Volumes]|date=23 December 2009|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-34497-8|page=141}}</ref> | image_flag = Flag of Pakistan.svg | image_coat = Coat of arms of Pakistan.svg | symbol_type = [[پاڪستان جو نسبتي نشان|نسبتي نشان]] | national_motto = '''ايمان، اتحاد، تنظيم''' <br/> "Faith, Unity, Discipline"<ref name="The State Emblem">{{cite web |title=The State Emblem |url=http://www.infopak.gov.pk/Eemblem.aspx |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070701023430/http://www.infopak.gov.pk/Eemblem.aspx |archivedate=1 July 2007 |publisher=Ministry of Information and Broadcasting, [[پاڪستان حڪومت]]. |accessdate=18 December 2013}}</ref> | national_anthem = ''[[پاڪستان جو قومي ترانو|پاڪ سرزمين شادباد]] <br/>[[فائل:Pakistan anthem - United States Navy Band.ogg]] | image_map = Pakistan (orthographic projection).svg | map_width = 280px | map_caption = پاڪستاني اختيار وارو علائقو چٽي سائي رنگ سان ڏيکاريل ۽ اختيار کان ٻاهر علائقو ھلڪي سائي رنگ سان ڏيکاريل | capital = [[اسلام آباد]] | coordinates = {{Coord|33|40|N|73|10|E|type:city}} | largest_city = [[ڪراچي]]<br/>{{small|{{coord|24|51|36|N|67|00|36|E|display=inline}}}} | official_languages = [[اردو]]<ref>{{cite web|title=SC orders immediate implementation of Urdu as official language|url=http://tribune.com.pk/story/952913/sc-orders-implementation-of-urdu-as-official-language/|publisher=[[The Express Tribune]]|date=7 September 2015|accessdate=8 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Pakistan to replace English with Urdu as official language|url=http://tribune.com.pk/story/928480/pakistan-to-replace-english-with-urdu-as-official-language/|publisher=[[The Express Tribune]]|date=29 July 2015|accessdate=8 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/288574-PM-approves-implementation-of-Urdu-language-in-gov|title=PM approves implementation of Urdu language in govt departments – Pakistan – Dunya News|work=dunyanews.tv}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1193624|title=PM, president to deliver speeches in Urdu on foreign trips, SC told|author=Irfan Haider|work=dawn.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thenewsteller.com/pakistan/govt-submits-plan-to-supreme-court-to-promote-urdu-as-official-language/19569/|title=Govt. submits plan to Supreme Court to promote Urdu as official language|work=The News Teller}}</ref><br/>[[پاڪستان ۾ انگريزي|انگريزي]] | national_languages = [[اردو]] | languages_type = مقامي ٻوليون | languages = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]], [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[براھوي ٻولي|براھوي]]، [[شينا ٻولي|شينا]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[بروشسڪي]]، [[يدغه ٻولي|يدغه]]، [[داميلي ٻولي|داميلي]]، [[ڪيلاشه ٻولي|ڪيلاشه]]، [[گوار-باتي ٻولي|گوار-باتي]]، [[ڊوماڪي ٻولي|ڊوماڪي]]<ref>{{cite web|title=Population by Mother Tongue |url=http://www.census.gov.pk/MotherTongue.htm |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan |accessdate=28 December 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912021653/http://www.census.gov.pk/MotherTongue.htm |archivedate=12 September 2011}}</ref> | ethnic_groups = 44.68% [[پنجابي ماڻھو|پنجابي]]<br/>15.42% [[پختون ماڻھو|پختون]]<br/>14.1% [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]]<br/>8.38% [[سرائڪي ماڻھو|سرائڪي]]<br/>7.57% [[اردو ڳالهائيندڙ سنڌي]]<br/>3.57% [[بلوچ ماڻھو|بلوچ]]<br> 1.85% [[هندو]]<br> 6.28% ٻيا<ref name="cia"> [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html "Pakistan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |date=2020-05-24 }} The World Factbook — Central Intelligence Agency.</ref> | ethnic_groups_year = 2016 | religion = 96.4% [[اسلام]] {{small|(سرڪاري)}} <br/>3.6% ۽ ٻيا<ref name="cia"/> | demonym = [[پاڪستاني]] | government_type = [[وفاق|وفاقي]] [[پارلياماني نظام|پارليامينٽري]] [[ريپبلڪ|آئيني جمھوريت]] | leader_title1 = [[پاڪستان جا صدر|صدر]] | leader_name1 = [[آصف علي زرداري]] | leader_title2 = [[پاڪستان جا وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[شهباز شريف]] | leader_title3 = [[پاڪستان جي سينيٽ جا چيئرمين|سينيٽ جو چيئرمين]] | leader_name3 = [[يوسف رضا گيلاني]] | leader_title4 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا اسپيڪر|قومي اسيمبليءَ جو اسپيڪر]] | leader_name4 = [[اياز صادق]] | leader_title5 = [[پاڪستان جا چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name5 = [[يحييٰ آفريدي]] | legislature = ''[[پاڪستان جي پارليامينٽ|مجلس شورہ]]'' | upper_house = [[پاڪستان جي سينيٽ|سينيٽ]] | lower_house = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = آزادي | sovereignty_note = [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] کان | established_event1 = {{nowrap|[[الله آباد تقرير|خيال]]}}<ref>{{cite web|url=http://www.allamaiqbal.com/publications/journals/review/oct83/2.htm|title= THE CONCEPT OF PAKISTAN IN THE LIGHT OF IQBAL's ADDRESS AT ALLAHABAD | author=Ehsan Rashid| year=1977|publisher=Iqbal Memorial Talks |accessdate=5 March 2014}} Ehsan Rashid explains how concept of Pakistan and Iqbal's Allahabad address are interlinked.</ref> | established_date1 = 29 ڊسمبر 1930ع | established_event2 = {{nowrap|[[پاڪستان جو ٺھراءُ|ٺھراءُ]]}} | established_date2 = 28 جنوري 1933ع | established_event3 = {{nowrap|[[لاھور ٺھراء|ٺھراءُ]]}} | established_date3 = 23 مارچ، 1940ع | established_event4 = [[ڊومينين]] | established_date4 = 14 آگسٽ 1947ع | established_event5 = جمهوريا جو قيام | established_date5 = 23 مارچ 1956ع | area_km2 = 881,913 | area_footnote = {{efn|"Includes data for Pakistani territories of Kashmir; [[آزاد ڪشمير]] ({{convert|13297|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}) and [[گلگت بلتستان]] ({{convert|72520|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}).<ref>{{cite web|url=http://www.geohive.com/cntry/pakistan.aspx |title=Pakistan statistics |publisher=Geohive |accessdate=20 April 2013}}</ref> Excluding these territories would produce an area figure of {{convert|796,095|km2|sqmi|abbr=on}}."}}<ref>{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/as/pk/where-is-pakistan.html|title=Where is Pakistan?|author=|date=|work=worldatlas.com}}</ref> | area_rank = 33ھون | area_sq_mi = 307,374 | percent_water = 2.86 | population_estimate = 24,14,99,431 <ref name="cia"/> | population_estimate_year = 2025ع | population_estimate_rank = 5ھون | population_density_km2 = 273.8 | population_density_sq_mi = 709.1 | population_density_rank = 56ھون | GDP_PPP = 1.584 تريلين آمريڪي ڊالر<ref name="imf2">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=78&pr.y=18&sy=2014&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=564&s=NGDP_RPCH,NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC&grp=0&a=| title=Pakistan | publisher=International Monetary Fund | accessdate=15 January 2017}}</ref><nowiki>}}</nowiki> | GDP_PPP_year = 2024ع | GDP_PPP_rank = 24هون | GDP_PPP_per_capita = 6,715 آمريڪي ڊالر<ref name="imf2"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 137ھون | GDP_nominal = 374.595 ارب آمريڪي ڊالر <ref name="imf2"/><nowiki>}}</nowiki> | GDP_nominal_year = 2024ع | GDP_nominal_rank = 43ھون | GDP_nominal_per_capita = 1,588 آمريڪي ڊالر<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 143ھون | Gini = 29.6<!--number only--> | Gini_year = 2018ع | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?end=2013&locations=PK&start=1987&view=chart |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=World Bank |accessdate=28 February 2017}}</ref> | Gini_rank = 168هون | HDI = 0.544 <!--number only-->| HDI_year = 2023ع <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year-->| HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |title=2015 Human Development Report |date=2015 |accessdate=17 December 2015 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> | HDI_rank = 147ھون | currency = [[پاڪستاني رپيو]] (₨) | currency_code = PKR | time_zone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5^b | drives_on = کاٻو پاسو <ref>{{cite news |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_28-7-2005_pg3_5 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120110085150/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_28-7-2005_pg3_5 |archivedate=10 January 2012 |title=Driving—the good, the bad and the ugly |author=Miguel Loureiro |date=28 July 2005 |work=Daily Times |accessdate=6 February 2014 |location=Pakistan}}</ref> | calling_code = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|+92]] | cctld = [[.pk]] | official_website = {{URL|http://www.pakistan.gov.pk/}} | footnote_a = | footnote_b = | area_magnitude = }} '''پاڪستان''' (Pakistan)، سرڪاري طور تي اسلامي جمھوريه پاڪستان (Islamic Republic of Pakistan؛ اردو: <small>'''اسلامی جمہوریہ پاکستان'''</small>)، [[ڏکڻ ايشيا]] جي ننڍي کنڊ ۾ هڪ ملڪ آهي. اهو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي، جنهن جي آبادي 24 ڪروڙ 15 لک کان وڌيڪ آهي ۽ سال 2023ع تائين ٻيو نمبر وڏو مسلمان آبادي وارو ملڪ آهي. [[اسلام آباد]] ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ آهي، جڏهن ته [[ڪراچي]] ان جو سڀ کان وڏو شهر ۽ مالي مرڪز آهي. پاڪستان 8,80,940 چورس ڪلوميٽر جي پکيڙ سان، 33هون وڏو ملڪ آهي. ان جون سامونڊي سرحدون ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[عمان جي نار]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ سر ڪريڪ سان گھيريل آهن، جڏهن زميني سرحدون، اوڀر ۾ [[ڀارت]]، اولهه ۾ [[افغانستان]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[ايران]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[چين]] سان لڳل آهن. اهو پڻ عمان جي نار ۾ [[اومان|عمان]] سان هڪ سامونڊي سرحد شيئر ڪري ٿو، جڏهن کي اتر اولهه ۾ افغانستان جي هڪ تنگ پٽي، [[واخان ڪوريڊور]]، هن کي [[وچ ايشيا]] جي ملڪ، [[تاجڪستان]] کان الڳ ڪندي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. پاڪستان ڪيترن ئي قديم ثقافتن جو مرڪز آهي، جنهن ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ [[مهرڳڙھه|مهرڳڙهه]] جو 8,500 سال پراڻو، جديد پٿر جي دور (Nulithic) جو ماڳ، ڪانسي دور جي [[سنڌو ماٿري|سنڌو ماٿري جي تهذيب]] ۽ قديم [[گندھارا|گنڌارا تهذيب]] شامل آهن. پاڪستان جي جديد رياست کي ٺهندڙ علائقا ڪيترن ئي سلطنتن ۽ خاندانن جي دائري ۾ هئا، جن ۾ هخامنشي، موريا، ڪشان، گپتا، اموي خلافت، هندو شاهي، دهلي سلطنت، سما ۽ شاهميري ۽ مغل دور شامل آهن. انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا مطابق پاڪستان قدرتي بناوتن جي انتهائي گهڻ رخي تنوع تي مشتمل ملڪ آهي. ملڪ جي اتر اولهه ۾ اوچن پامير جبلن ۽ قراقرم سلسلي کان شروعات ٿئي ٿي، جتان ڪيترن ئي جبلستاني سلسلن، پيچيده وادين ۽ غير آباد پليٽن مان گذرندي، هي علائقو ڏکڻ طرف زرخيز ۽ هموار سنڌو درياهه جي ميدان تائين پهچي ٿو، جيڪو آخرڪار عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. پاڪستان ۾ قديم ريشم واٽ (Silk Road) جو هڪ اهم حصو ۽ خيبر لنگهه پڻ شامل آهن، جيڪو صديون گذرڻ سان ٻاهرين اثرن کي هڪ حد تائين الڳ رهندڙ برصغير ڏانهن آڻڻ جو ذريعو رهيو آهي. پاڪستان جي انتظام هيٺ ڪشمير واري علائقي ۾ واقع ڪي ٽو (K2) ۽ نانگا پربت جهڙا اوچا جبل عالمي سطح تي جبلن تي چڙهڻ وارن لاءِ وڏو چيلينج سمجهيا وڃن ٿا. سنڌو درياهه، جيڪو ملڪ جي حياتيءَ جي شريان آهي، ان جي ڪناري تي موهن جي دڙي جو قديم آثار واقع آهي، جيڪو انساني تهذيب جي ابتدائي مرڪزن مان هڪ شمار ٿئي ٿو<ref name=" برٽانيڪا">{{Cite news|title=https://www.britannica.com/place/Pakistan }}</ref>. انهيءَ قدرتي عظمت جي باوجود، پاڪستان سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي حوالي سان گهڻن چئلينجن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. ملڪ جي قيام وقت ان کي هڪ پارلياماني جمهوريت طور ترتيب ڏنو ويو هو، جيڪا سيڪيولر خيالن جي حمايت ڪندي هئي، پر وقت سان گڏ ملڪ ڪيترين فوجي بغاوتن مان گذريو. نتيجي طور، مذهب—خاص طور سني اسلام جي قدرن سان وابستگي—سياسي قيادت کي پرکڻ جو اهم معيار بڻجي وئي آهي. ان کان علاوه، اتر پاڪستان جا ڪجهه علائقا، خاص طور خيبر پختونخوا جا اهي حصا جيڪي اڳ وفاقي انتظام هيٺ قبائلي علائقا (فاٽا) سڏبا هئا، 2001ع ۾ افغانستان تي آمريڪي حملي کان پوءِ مختلف شدت پسند اسلامي گروهن، جن ۾ پاڙيسري افغانستان جا طالبان به شامل آهن، لاءِ پناهگاهه بڻجي ويا. ملڪ جي مختلف حصن ۾ وقت بوقت نسلي، مذهبي ۽ سماجي تڪرار اڀرندا رهيا آهن، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن انهن علائقن کي مرڪزي اختيارين لاءِ عملي طور ناقابلِ حڪمراني بڻائي ڇڏين ٿا، جڏهن ته مذهبي اقليتن خلاف تشدد جا واقعا پڻ وڌندا رهيا آهن<ref name=" برٽانيڪا"/>. 1947ع ۾ ورهاڱي وقت، لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ مسلمان پناهگير هندستان مان پنهنجا گهر ڇڏي پاڪستان لڏي آيا، جن مان اٽڪل اسي لک مغربي پاڪستان ۾ آباد ٿيا. ان جي مقابلي ۾، لڳ ڀڳ ايتري ئي تعداد ۾ هندو ۽ سک آبادي انهن علائقن مان، جيڪي پاڪستان جو حصو بڻيا، لڏي هندستان هلي وئي. اڳين تاريخي هجرتن جي ڀيٽ ۾، جيڪي صدين تي پکڙيل هيون، اهي افراتفريءَ ڀريون آباديءَ جون لڏپلاڻون هڪ سال کان به گهٽ عرصي ۾ ٿي ويون. انهن واقعن جا اثر برصغير جي زندگيءَ تي اڄ تائين محسوس ڪيا وڃن ٿا، خاص طور پاڪستان ۽ هندستان جي وچ ۾ جاري رقابتن جي صورت ۾. ٻنهي ملڪن وچ ۾ چار جنگيون ٿي چڪيون آهن، جن مان ٽي (1948–49ع، 1965ع ۽ 1999ع) ڪشمير جي مسئلي تي وڙهيون ويون. 1998ع کان وٺي ٻنهي ملڪن وٽ ايٽمي هٿيار پڻ موجود آهن، جنهن سبب ٻنهي جي وچ ۾ تڪرار ۽ ڇڪتاڻ وڌيڪ شدت اختيار ڪري وئي آهي<ref name=" برٽانيڪا/>. [[پاڪستان جي تاريخ|پاڪستان تحريڪ]]، جيڪا برطانوي هندستان جي مسلمانن لاءِ وطن جي ڳولا ڪري رهي هئي ۽ آل انڊيا مسلم ليگ پاران سال 1946ع ۾ چونڊ ۾ ڪاميابين جي ذريعي وڌيڪ اعتماد حاصل ڪيو، پاڪستان 1947ع ۾ برطانوي هندستاني سلطنت جي ورهاڱي کان پوءِ آزادي حاصل ڪئي، جنهن پنهنجي مسلم اڪثريتي علائقن کي الڳ رياست جو درجو ڏنو ۽ ان سان گڏ هڪ بي مثال وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ۽ جاني نقصان پڻ ٿيو. شروعاتي طور تي برطانوي دولت مشترڪه جو هڪ ماتحت، پاڪستان سرڪاري طور تي 1956 ۾ پنهنجو آئين تيار ڪيو ۽ هڪ اعلان ڪيل اسلامي جمهوريه طور اڀريو. دنيا جي ستين وڏي هٿياربند فوج سان، پاڪستان کي هڪ وچولي طاقت وارو ملڪ سمجهيو ويندو آهي. اها هڪ اعلان ڪيل ايٽمي هٿيارن واري رياست ۽ هڪ وڏي ۽ تيزي سان وڌندڙ وچولي طبقي سان، اڀرندڙ ۽ ترقي ڪندڙ معيشتن ۾ شمار ٿئي ٿو. آزادي کان وٺي پاڪستان جي سياسي تاريخ اهم معاشي ۽ فوجي ترقي جي دورن سان گڏوگڏ سياسي ۽ معاشي عدم استحڪام جي دورن سان نمايان رهي آهي. پاڪستان نسلي ۽ لساني طور تي هڪ متنوع ملڪ آهي ۽ هڪ متنوع جاگرافي ۽ جهنگلي جيوت رکي ٿو. ملڪ کي ڪيترن ئي چئلينجن جو سامهون آهي، جن ۾ ناخواندگي، ڪرپشن ۽ دهشتگردي شامل آهن. پاڪستان گڏيل قومن، شنگھائي تعاون تنظيم (SCO)، اسلامي تعاون تنظيم (OIC)، قومن جي دولت مشترڪه، علائقائي تعاون لاءِ ڏکڻ ايشيائي ايسوسيئيشن ۽ دهشتگردي جي انسداد لاء اسلامي فوجي اتحاد جو ميمبر آهي ۽ آمريڪا طرفان هڪ اهم غير نيٽو اتحادي طور نامزد ڪيو ويو آهي. == نالو ۽ قومي ترانو == پاڪستان لفظ ٻن لفظن پاڪ ۽ ستان ( جاء يا ملڪ) مان نڪتل آھي. پاڪستان لفظ جي معني آهي پاڪ جاء. اھو نالو 28 جنوري 1933 ۾ برطانيا م ھڪ مسلمان شاگرد چوڌري رحمت علي پاران ھڪ پمفليٽ "ھاڻي يا ڪڏھن بہ نه" ۾ ڏنو ھيو<ref name="nowornever">{{cite web|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/txt_rahmatali_1933.html|title=Now or never: Are we to live or perish for ever?|author=Choudhary Rahmat Ali|publisher=Columbia University|date=28 January 1933|accessdate=4 December 2007}}</ref>.<br> پاڪستان جي قومي تراني لاءِ ڏسو: *[[پاڪستان جو قومي ترانو]] *[[پاڪستان جو ترانو]] === قومي جھنڊو === پاڪستان جو موجوده جھنڊو [[سيد اميرالدين قدوائي]] ڊزائين ڪيو. ان جو بنياد مسلم ليگ جي اصل جھنڊي کي بڻايو ويو. آزادي کان ڪجهه ڏينھن اڳ 8 آگسٽ 1947 ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي ان جي قومي پرچم طور منظوري ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. جھنڊي ۾ اڇو رنگ غير مسلم اقليت جي ۽ تيز سائو رنگ مسلم اڪثريت جي نمائندگي ڪري ٿو. ھلال ترقي جي ۽ پنج ڪنڊو تارو روشني ۽ علم جي نمائندگي ڪري ٿو. ==تاريخ== ===تاريخ کان اڳ ۽ قديم تاريخ=== ڏکڻ ايشيا ۾ ڪجهه قديم انساني تهذيبون موجوده پاڪستان کي گهيريل علائقن مان پيدا ٿيون. علائقي ۾ سڀ کان پهريان ڄاتل سڃاتل رهواسي هيٺين پيليوليٿڪ دوران سواني هئا، جنهن جا نوادرات پنجاب جي سوان وادي مان مليا آهن. ===سنڌو ندي واري تھذيب=== [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|150px|کاٻو|موئن جو دڙو مان مليل انڊس پريسٽ ڪنگ يا مذھبي بادشاھ جو پتلو]] سنڌو ندي جي تھذيب ميسوپوٽيميا ۽ نيل ندي جي تھذيبن جي مقابلي واري دنيا جي شروعاتي تھذيبن منجھان ھڪ آھي، سنڌو ماٿريء جو علائقو، جيڪو موجوده پاڪستان جي گھڻي حصي کي ڍڪي ٿو، ڪيترن ئي مسلسل قديم ثقافتن جو هنڌ هو، جنهن ۾ جديد پٿر جو دور (7000-4300 ق.م.) کان وٺي سنڌو ماٿري تهذيب جي مختلف هنڌن تائين، جنهن ۾ مهرڳڙهه جو ماڳ، موهن جو دڙو، هڙپا ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ شهري زندگي جي 5,000 سالن جي تاريخ شامل آهي، جتان ڪانسي، شيشي، زمرد (jade)، [[سنگ لاجورد]] مان ٺاھيل شيون برآمد ٿيون آھن. ===آريائي قبيلن جي ڪاهه=== سنڌو ماٿري جي تهذيب جي زوال کان پوءِ، ڪيترائي هند-آريائي قبيلا ويدڪ دور (1500-500 ق.م) ۾ لڏپلاڻ جي ڪيترن ئي لهرن ۾ وچ ايشيا کان پنجاب ۾ منتقل ٿيا، جيڪا پاڻ سان گڏ پنهنجون مخصوص مذهبي روايتون ۽ طريقا کڻي آيا، جيڪا مقامي ثقافت سان ملايا ويا. باختر ڪلچر مان هند-آريائي مذهبي عقيدن ۽ طريقن ۽ اڳوڻي سنڌو ماٿري تهذيب جي مقامي هڙپا جي سنڌو عقيدن آخرڪار ويدڪ ڪلچر ۽ قبيلن کي جنم ڏنو. ابتدائي ويدڪ ثقافت هڪ قبائلي، شڪار گڏ ڪرڻ وارن جو سماج هو جيڪو سنڌو ماٿري ۾ مرڪز هو، جيڪو اڄ پاڪستان آهي. هن دور ۾، ويد، هندومت جا قديم ترين صحيفا، ترتيب ڏنا ويا هئا. ===ڪلاسيڪل دور=== [[فائل:Gandhara Buddha (tnm).jpeg|thumb|150px|ساڄو|گنڌارا تھذيب جي دؤر جو گوتم ٻڌ جو مڪمل مجسمو]] ڪلاسيڪل تهذيبن ۾ جيڪا تهذيبون اڀريون، انهن مان سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر گندھارا تهذيب آهي، جيڪا واپاري رستن کي ڳنڍيندي، مختلف تهذيبن جي ثقافتي اثرات کي جذب ڪندي، هندستان، وچ ايشيا ۽ وچ اوڀر جي سنگم تي ترقي ڪئي. ان کان سواءِ ٽيڪسيلا وارو علائقو ۽ کوڙ ٻين علائقن ۾ دراوڙن جي تھذيبون، آرين جي تھذيبون، ھندو شاھي گھراڻن جا راڄ، ٻڌ مذھب جو عروج، يونانين جي آمد ۽ حڪمراني ۽ مقامي ننڍيون ننڍيون بادشاھتون قائم ٿيون. باختر جي علائقي تي فارس جي هخامنشي حڪمران جي حملن کانپوء، سال 326 ق.م ۾، سڪندر اعظم جهلم ۾ مختلف مقامي حڪمرانن، خاص طور تي بادشاهه پورس کي شڪست ڏئي هن علائقي کي فتح ڪيو. ان کان پوءِ موريا سلطنت قائم ڪئي، جيڪا چندر گپت موريا قائم ڪئي ۽ اشوڪا اعظم 185 ق.م. تائين وڌائي. باختر جي ڊيميٽريس (180-165 ق.م) پاران قائم ڪيل انڊو-يوناني بادشاهت ۾ گندھارا ۽ پنجاب شامل هئا ۽ مينندر (165-150 ق.م) جي دور ۾ پنهنجي وڏي حد تائين پهتي. علائقي ۾ يوناني-ٻڌ ثقافت کي خوشحال بڻايو. ٽيڪسيلا دنيا جي ابتدائي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليم جي مرڪزن مان هڪ هئي. ===اسلام جي آمد=== عرب فاتح، محمد بن قاسم 711 عيسوي ۾ سنڌ ۽ پنجاب جي ڪجهه علائقن کي فتح ڪيو. هن ڪري قائد اعظم، هن تاريخ کي پاڪستان جي بنياد جو پھريون قدم سڏيو. شروعاتي وچين دور (642 کان 1219ع) علائقي ۾ اسلام جي پکيڙ جو مشاهدو ڪيو. اٺين صدي عيسوي ۾ اسلام جي آمد کان اڳ، پاڪستان جو علائقو مختلف مذهبن جو گهر هو، جن ۾ هندومت، ٻڌمت، جين مت ۽ زرتشتي مت شامل هئا. هن دور ۾، اولياء ۽ صوفي اسلام جي تبليغ جي ذريعي، علائقائي آبادي جي اڪثريت کي اسلام قبول ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ستين کان يارهين صدي عيسوي ۾ ڪابل وادي، گندھارا ۽ اولهه پنجاب تي حڪومت ڪندڙ ترڪ ۽ هندو شاهي خاندانن جي شڪست کان پوءِ، ڪيترن ئي مسلسل مسلم سلطنتن هن علائقي تي حڪومت ڪئي، جن ۾ غزنوي سلطنت (975-1187 عيسوي)، غوري بادشاهت، دهلي سلطنت (1206-1526 عيسوي) ۽ مغل سلطنت (1526 کان 1857ع) شامل آهن. سان تبديل ڪيو ويو. === برطانوي راڄ === ھي سرزمين اڻويھين صدي عيسويءَ ۾ جي چوٿين ڏھاڪي کان ايسٽ انڊيا ڪمپني جي ڪلڪتي واري سرڪار جي قبضي هيٺ آئي ۽ 1857ع کان باقائده يونائيٽيڊ ڪنگڊم جي دھلي واري برٽش سرڪار جي سڌي اختيار ۾ اچي وئي. 1947 ۾ يونائيٽيڊ ڪنگڊم ڏکڻ ايشيائي برٽش انڊيا کي ورھاڱي سان آزاد ڪيو. ===تحريڪ پاڪستان=== برٽش انڊيا ۾ مسلمانن محسوس ڪيو تہ اھي جديد تعليمي نظام کان پري رھجي وڃڻ ڪري نئين نظام ۾ پوئتي رھجي ويا ھئا ۽ ھندو نظام اندر جلد ئي طاقت وٺي ويا ان ڪري سر سيد احمد مسلمانن کي روايتي مدرسن جي تعليم جي برعڪس جديد تعليم طرف راغب ڪرڻ لاء جدوجھد جو آغاز ڪيو جنھن جي مسلمان عالمن سخت مخالفت ڪئي. سر سيد احمد علي ڳڙھ م مسلمانن لاء ھڪ اسڪول قائم ڪرڻ م ڪامياب ٿي ويو جيڪو اڳتي ھلي ڪاليج ۽ پوء علي ڳڙھ يونيورسٽي بڻجي ويو. ڪراچي م حسن علي آفندي پڻ ھڪ اسڪول سنڌ مدرسة السلام جي نالي سان قائم ڪيو. انھن ادارن مان ھزارين مسلمان جديد تعليم پرائي برٽش سرڪار جي مختلف محڪمن م عملدار ٿيا ۽ ڪيترن ئي سياسي ميدان تي اچي مسلمانن جي حقن جي حاصلات ۽ تحفظ لاء جدوجھد ڪئي. پاڪستان جو باني بہ ڪراچي جي سنڌ مدرسة السلام مان ميٽرڪ تائين تعليم حاصل ڪئي. سر سيد احمد جي شروع ڪيل اھا تحريڪ ننڍي کنڊ جي مسلمانن جي سياسي، مذھبي ۽ سماجي حقن جي حاصلات لاء ھڪ علحده وطن حاصل ڪرڻ جي تحريڪ ۾ تبديل ٿي وئي. {{multiple image |align=left |image1=Sir Syed1.jpg |width1=150 |caption1=سر سيد احمد خان جنھن سڀ کان اول ھندو ۽ مسلم قومن جو نظريو ڏنو. |alt1= |width2=150 |caption2=محمد علي جناح جيڪو تحريڪ پاڪستان جو سرواڻ ھيو ۽ پاڪستان جو پھريون گورنر جنرل بڻيو. |image2=Jinnah1945a.jpg |alt2= }} مسلمانن جي سياسي ۽ معاشي حقن جي حفاظت جي سلسلي ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] هڪ وڏي پارڻي بڻجي اڀري ۽ محمد علي جناح، جنهن کي [[سروجني نيڊو]] "سفير اتحاد" سڏيو آهي، سو بہ اڳتي هلي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کي ڇڏي اچي آل انڊيا مسلم ليگ ۾ شامل ٿيو. [[محمد علي جناح]] کان گهڻو اڳ، ان قسم جي جدوجهد، [[سر سيد احمد]] جي زماني ۾ شروع ٿي چڪي هئي ۽ ان سان گڏ آئيني سڌارن جو سلسلو بہ جاري هو، جنهن ڪري، آهستي آهستي مسلمانن جي الڳ حيثيت ٺهندي وئي، مسلمانن جي الڳ حيثيت جو سلسلو ان ياداشت کان شروع ٿئي ٿو، جيڪا، 1 آڪٽوبر 1906ع تي مسلمانن جي هڪ وفد [[سر آغا خان ٽيون]] جي اڳواڻيءَ ۾، [[وائسراء|وائسراءِ ھند]] [[لارڊ منٽو]] کي پيش ڪيو. 1909ع ۾ [[مارلي منٽو سڌارا|منٽو مارلي سڌارن]]، مسلمانن جي آئيني جدوجهد جي لاءِ چڱا موقعا پيدا ڪيا. 1919ع ۾ [[مانٽيگو چيلمسفورڊ سڌارا|مانٽيگو چيلمسفورڊ سڌارن]] ۾، مسلمانن جي الڳ حيثيت جو اصول مڇيو ويو. 1934ع ۾ [[محمد علي جناح]]، مسلم ليگ جو مستقل صدر بڻايو ويو. اڳتي هلي 1948ع ۾ [[محمد علي جناح]]، هندو مسلم اتحاد ۽ اتفاق لاءِ [[قائداعظم جا چوڏھن نقطا|چوڏهن نقطا]]‘ پيش ڪيا. جناح جي ان قدم سان مسلمانن جي الڳ حيثيت لاءِ راهه هموار ٿي. 1935 ۾ [[گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935|گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ]] جي تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿي. جتي مسلمانن جي [[اڪثريت]] هئي، اتي کين مڪمل سياسي اقتدار حاصل رهيو، اڳتي هلي "پاڪستان" جي ٺهڻ تائين پهتو. 1 اپريل 1937ع ۾ نئون "قانون هند" لاڳو ٿيو ۽ 36- 1937ع ۾ چونڊو ڪرايون ويون. انڊين نيشنل ڪانگريس کي ستن صوبن [[مدراس پريزيڊنسي|مدراس]]، [[يونائيٽيڊ پراونسز|يو پي]]، [[بمبئي پريزيڊنسي|بمبئي]]، [[سينٽرل پراونس|سي پي]]، [[بھار (رياست)|بھار]]، [[اوڙيسيا]] ۽ [[خيبر پختونخوا|اتر اولھ سرحد صوبو]] ۾ اڪثريت حاصل ٿي؛ آل انڊيا مسلم ليگ کي [[پنجاب]]، [[سنڌ]]، [[بنگال]] ۽ [[آسام]] ۾ ڪاميابي ملي. جون 1945ع ۾، فرنٽيئر مسلم اسٽوڊنٽس جي نالي پنهنجي پيغام ۾ [[محمد علي جناح]] فرمايو: "پاڪستان مان اسان جو مطلب اهو ناهي تہ اسان غير ملڪي حڪومت کان آزادي ٿا گهرون، پر ان مان اها مراد آهي تہ اسان جو "اسلامي نطريه حيات" هجي، جنهن جي حفاظت ضروري آهي. اسان کي رڳو پنهنجي آزادي حاصل ڪرڻي ناهي، پر قابل بہ ٿيڻو آهي، جيئن اسان ان جي حفاظت بہ ڪري سگهون ۽ اسلامي تصورن ۽ اصولن تي زندگي بہ گذاري سگهون." ان حوالي سان، جواهر لال نهرو اعلان ڪيو تہ: "هندوستان ۾ رڳو ٻه قوتون آهن، هڪ انگريز ٻي ڪانگريس!" جنهن جي جواب ۾ جناح چيو تہ "بيشڪ! ٽين قوت بہ آهي، جيڪا آهي مسلمان!" 1946ع ۾، برطانيه مان هڪ وزارتي مشن آيو، جنهن هندو مسلم مسئلي کي حل ڪرڻ لاءِ، مختلف سياسي پارٽين ۽ اڳواڻن سان ڳالهه ٻولهه ڪئي. پر مسلمانن ان کي رد ڪري ڇڏيو. ان جي رد عمل طور بمبئيءَ ۾ مسلم ڪائونسل "راست اقدام" جو اعلان ڪيو. 16 آگسٽ 1946ع تي ڪلڪتي ۾ وڏا فساد ٿيا، جنهن ۾ شهري ماريا ويا، ڪروڙن جي جائداد ساڙي وئي. محمد علي جناح اعلان ڪيو تہ: "پاڪستان هاڻي مسلمانن لاءِ زندگيءَ جو هڪ لازمي شرط بنجي چڪو آهي، ان کي دنيا جي ڪا بہ طاقت ٽاري نه ٿي سگهي!". <ref>[http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Specialized/Book2/Book_page6.html Sindhi Adabi Board Online Library (Specialized)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> پاڪستان جي مطالبي کان اڳ ھندوستان جي ماڻھن جي سياسي ۽ معاشي حقن جي حاصلات ۽ يونائيٽيڊ ڪنگڊم کان آزاديء جي تحريڪ ۾ مسلمانن ۽ ھندن گڏجي حصو ورتو ان تحريڪ دوران هندن ۽ مسلمانن وچ ۾ نفاق جو ٻج ڇٽي منجهن سياسي، سماجي ۽ مذهبي اختلافن کي اڀاريو ويو. ھندو اڪثريت م ھجڻ ڪري پنھنجي غلبي جو اظھار ڪرڻ شروع ڪيو ۽ مذھبي نفرتن کي ھٿي ڏني نتيجي ۾ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ حصو وٺندڙن مان مسلمانن کي ڪي شڪايتون پيدا ٿيون ۽ انهن مسلم ليگ نالي جماعت جو بنياد وڌو، جنهن جي پلئٽفارم تان هندستان جي مسلمانن، مسلم اڪثريت وارن علائقن تي مشتمل ڌار ملڪ جو خيال پيش ڪيو. 22 کان 24 مارچ 1940ع ۾ لاھور ۾ آل انڊيا مسلم ليگ جو ساليانو اجلاس قائداعظم جي صدارت ۾ منعقد ٿيو جنھن ۾ مسلمانن جي علحده رياستن جي قيام چو مطالبو ڪيو ويو. جيڪا قرارداد لاھور ۽ بعد ۾ قرارداد پاڪستان جي نالي سان مشهور ٿي. بعد ۾ 1946ع ۾ ال انڊيا مسلم ليگ جي دھلي واري اجلاس ۾ ان 1940 واري قرارداد ب۾ ترميم لاء قرارداد پيش ڪري رياستن جي جاء تي ھڪ رياست جو مطالبو شامل ڪيو ويو. 12 کان 15 اپريل 1941ع ۾ آل انڊيا مسلم ليگ جي مدراس ۾ ٿيل 28ھين اجلاس ۾ ھڪ قرارداد وسيلي ڪانگريس جي شھري نافرماني واري تحريڪ جي مخالفت ڪئي وئي.<ref name=" پاڪستان"> [Pakistan Milestone, Chronology: March 1940 to August 2010; By Professor Muhammad Yusuf; 1st edition, 2011 ]</ref> === پاڪستان جو قيام === پهرين اپريل 1943ع ۾ [[سنڌ اسيمبلي|سنڌ اسيمبليءَ]] ٺهراءُ پاس ڪيو هو. 6 جون 1946ع تي آل انڊيا مسلم ليگ [[ڪيبينيٽ پلان]] کي ۽ 8 جون تي [[ڪيبينيٽ مشن پلان]] کي قبول ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 8 آگسٽ 1946ع تي وائسراءِ ڪانگريس کي عبوري حڪومت ٺاھڻ جي دعوت ڏني جيڪا ان قبول ڪئي.<ref name = " پاڪستان "/> 2 سيپٽمبر 1946 تي آل انڊيا مسلم ليگ محسوس ڪيو تہ سياسي اقتدار رڳو ھندن جي ھٿ اچڻ سان مسلمانن جو نقصان ٿيندو تنھنڪري مسلم ليگ ايگزيڪيوٽو ڪائونسل ۾ شرڪت جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> ليگ طرفان لياقت علي خان، آء آء چندريگر، سردار عبدالرب نشتر، راجا غضنفر علي خان ۽ جوگندرناٿ منڊل (شيڊولڊ ڪاسٽ) 26 آڪٽوبر 1946 تي بطور ڪائونسلر قسم کنيو. اھڙي طرح مسلم ليگ بہ عبوري حڪومت ۾ شامل ٿي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 26 آڪٽوبر تي لياقت علي خان کي برٽش انڊيا جو نھرو جي ڪابينه ۾ وزير خزانه مقرر ڪيو ويو.<ref name = " پاڪستان "/> 20 جنوري 1947ع تي بينگال اسيمبلي بينگال جي تقسيم جو فيصلو ڪيو. 23 جنوري تي پنجاب اسيمبلي پنجاب جي تقسيم جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 29 جون تي بلوچستان پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. 20 فيبروري تي لارڊ مائونٽبيٽن برٽش انڊيا جو آخري وائسراءِ مقرر ٿيو ۽ برٽش وزيراعظم ڪليمنٽ ايٽلي انڊيا کي ڇڏي ڏيڻ جو آخري اعلان ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 19 جون تي مسلم ليگ جي ھاء ڪمانڊ ڪراچي کي پاڪستان جي گادي جي هنڌ لاء چونڊيو.<ref name = " پاڪستان "/> 20 جون 1947 م بينگال اسيمبلي پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. پاڪستان جي حمايت ۾ 126 ۽ مخالفت ۾ 90 ووٽ آيا.<ref name = " پاڪستان "/> 26 جون تي سنڌ اسيمبلي پاڪستان جي نئين آئين ساز اسيمبلي ۾ شموليت جو فيصلو ڪيو. فيصلي جي حق ۾ 33 ۽ مخالفت ۾ 22 ووٽ پيا. 29 جون تي بلوچستان جي شاھي جرگي جي 54 ميمبرن يڪراء ٿي پاڪستان ۾ شموليت جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 4 جولاءِ تي برطانوي ھائوس آف ڪامنز ۾ انڊين انڊپينڊنس بل پيش ڪيو ويو جنھن ۾ انڊو-پاڪستان ننڍي کنڊ مان پاڪستان ۽ انڊيا جي نالي سان ٻي ڊمئنين رياستون قائم ڪرڻ جي منظوري ڪرڻي ھئي.<ref name = " پاڪستان "/> 6 جولاءِ کان 17 جولاء تائين نارٿ ويسٽ فرنٽيئر پراونس ۾ پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ لاء ريفرينڊم ڪرايو ويو جنھن جو خان عبدالغفار خان جي خدائي خدمتگار تحريڪ ۽ انڊين نيشنل ڪانگريس بائڪاٽ ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 10 جولاءِ تي برٽش وزيراعظم ڪليمنٽ ايٽلي قائداعظم محمد جناح کي پاڪستان جي گورنر جنرل مقرر ڪرڻ جي سفارش ڪئي.<ref name = " پاڪستان "/> 13 جولاءِ تي سلھٽ پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 16 جولاءِ تي برٽش ھائوس آف لارڊز انڊين انڊپينڊنس بل منظور ڪيو ۽ 18 جولاءِ تي ان جي شاھي توثيق ڪئي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 20 جولاءِ تي نارٿ ويسٽ فرنٽيئر پراونس پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. 26 جولاءِ تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي جوڙي وئي. 14 آگسٽ 1947ع تي پاڪستان جو قيام عمل ۾ آيو. لارڊ مائونٽ بيٽن ڪراچيءَ ۾ پاڪستان جي پھرين آئين ساز اسيمبلي کي خطاب ڪيو ۽ قائد اعظم محمد علي جناح پاڪستان جو پھريون گورنر جنرل ٿيو. قائداعظم لياقت علي خان کي پاڪستان جي پھرين حڪومت ٺاھڻ جي دعوت ڏني.<ref name = " پاڪستان "/> 15 آگسٽ تي لاھور ھاء ڪورٽ جي چيف جسٽس عبدالرشيد قائد اعظم کان گورنر جنرل جي عهدي جو قسم ورتو ۽ وزيراعظم لياقت علي خان پنھنجي ڪابينه سميت قسم کنيو.<ref name = " پاڪستان "/> پھرين ڪابينه ۾ لياقت علي وزيراعظم، آء آي چندريگر، ملڪ غلام محمد، عبدالرب نشتر، غضنفر علي خان، جوگندرناٿ منڊل ۽ فضل الرحمان بطور وزير قسم کنيو.<ref name = " پاڪستان "/> لياقت علي خان ان ئي ڏينھن فلائيٽ تي جوائنٽ ڊفينس ڪائونسل ۾ شرڪت لاء دھلي روانو ٿيو. ساڳي ڏينھن فيصلو ڪيو ويو تہ فوج چو جنرل ھيڊ ڪوارٽر راولپنڊي ۾ ھوندو.<ref name = " پاڪستان "/> === ڊومينن پاڪستان (1947ع- 1956ع) === 18 آگسٽ 1947ع تي گڏيل قومن جي سڪيورٽيي ڪائونسل يڪراء پاڪستان جي گڏيل قومن جي رڪنيت لاء قرارداد منظور ڪئي. اھڙي طرح 30 سيپٽمبر تي پاڪستان کي گڏيل قومن جي باقاعده رڪنيت ملي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 11 سيپٽمبر 1948ع تي 10:25 تي رات جي وقت قائد اعظم وفات ڪري ويو. حڪومت 40 ڏينھن سوڳ جو اعلان ڪيو ۽ 12 سيپٽمبر تي ان جي تدفين ٿي.<ref name = " پاڪستان "/> خواجه ناظم الدين ملڪ جو قائم مقام گورنر جنرل ٿيو جيڪو 13 نومبر تي ان عھدي لاء پڪو ڪيو ويو.<ref name = " پاڪستان "/> 12 اپريل 1950ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي فيصلو ڪيو ته پاڪستان جي فيڊرل ڪورٽ ملڪ جي سڀ کان وڏي عدالت آھي. آئين ساز اسيمبلي مئي 1950ع کان برطانوي [[پروي ڪائونسل]] جو اپيل وارو اختيار منسوخ ڪري ڇڏيو.<ref name = " پاڪستان "/> 6 سيپٽمبر 1950ع م جنرل محمد ايوب خان پاڪستاني فوج جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ٿيو ۽ 17 جنوري 1951 تي ان جنرل ڊگلس گريسي کان ان عھدي جي ذميواري ورتي.<ref name = " پاڪستان "/> 16 آڪٽوبر 1951ع تي روالپنڊي ۾ ھڪ جلسي ۾ خطاب دوران وزيراعظم لياقت علي خان تي ھڪ سعيد اڪبر نالي شخص پستول جا ٻه فائر ڪري قتل ڪيو ۽ اھو پاڻ بہ موقعي تي مارجي ويو. ان واقعي بعد گورنر جنرل خواجه ناظم الدين وزيراعظم جي ذميداري سنڀالي ۽ وزير خزانه ملڪ غلام محمد ملڪ جو ٽيون گورنر جنرل مقرر ٿيو.<ref name = " پاڪستان "/> 21 فيبروري 1952ع تي اوڀر پاڪستان جي اسيمبلي بنگالي ٻولي کي سرڪاري ٻولي بڻائڻ جي قرارداد منظور ڪئي. ساڳي ڏينھن بنگالي ٻولي کي قومي ٻولي طور رد ڪرڻ جي خلاف ڍاڪا ۾ ٿيندڙ مظاھرن ۾ 36 شاگرد مارجي ويا.<ref name = " پاڪستان "/> 7 مارچ تي جنگ اخبار ۾ رئيس امروهي جو نوحہ جي عنوان سان ٻولي تي شعر: "اردو کا جنازہ ہے ذرہ دھوم سے نکلے" ڇپيو.<ref name = " پاڪستان "/> 6 جون تي پاڪستان مسلم ليگ جي جنرل سيڪريٽري يوسف خٽڪ ون يونٽ قائم ڪرڻ جي تجويز پيش ڪئي. 17 اپريل 1953 تي گورنر جنرل ملڪ غلام محمد خواجه ناظم الدين جي ڪابينه کي برطرف ڪري ڇڏيو ۽ يونائيٽيڊ اسٽيٽس ۾ پاڪستان جي سفير محمد علي بوگرہ کي نئين ڪابينه ٺاھڻ لاء چيو. اھڙو اعلان ڪندي گورنر جنرل ظاھر ڪيو تہ ان مطابق خواجه ناظم پاڻ کي ملڪ ۾ درپيش مسئلن کي منھن ڏيڻ ۾ مڪمل نااھل ثابت ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> محمد علي بوگرہ پاڪستان جي ٽئين وزيراعظم وزيراعظم طور قسم کنيو. 17 آگسٽ 1953ع تي حڪومت پاڪستان جنرل ايوب خان جي ڪمانڊر انچيف جي عھدي جي مدت کي ٽن سالن لاء 16 جنوري 1959ع تائين اضافو ڪيو. 5 آڪٽوبر تي محمد علي بوگرہ مسلم ليگ مان اردو۽ بنگالي ٻنھي کي قومي ٻولي قرار ڏيڻ وارو فارمولو منظور ڪرايو 19 اپريل 1954ع تي مسلم ليگ جي آئين ساز اسيمبلي ۾ شامل رڪنن ٻنھي ٻولين کي قومي ٻولي بڻائڻ جو فيصلو ڪيو ۽ 7 مئي 1954 تي آئين ساز اسيمبلي ٻنھي ٻولين جي لاء قرارداد منظور ڪئي ۽ ان کان اڳ 22 اپريل تي ڪراچي ۾ ان فيصلي خلاف ڪارو ڏينھن ملھايو ويو هو.<ref name = " پاڪستان "/> 30 آڪٽوبر 1953ع تي آئين ساز اسيمبلي قرار ڏنو تہ قرآن ۽ سنت جي ابتڙ ڪو بہ قانون منظور نہ ٿيندو ۽ 2 نومبر 1953ع تي پاڪستان جو نالو تبديل ڪري اسلامي جمھوريه پاڪستان رکيو ويو. 3 جنوري 1954ع تي آئين ساز اسيمبلي جي ڪميٽي فيصلو ڪيو ته عدليه کي انتظاميه کان الڳ ڪيو ويندو. 24 جولاءِ 1954 ع تي مغربي پاڪستان وارن سمورن صوبن ۾ ڪميونسٽ پارٽي تي بندش وڌي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 21 سيپٽمبر 1954 تي آئين ساز اسيمبلي پبلڪ اينڊ ريپريزنٽيٽو آفس ڊسڪئاليفڪيشن ايڪٽ مختصرن [[پروڊا]] کي ٽن ڪلاڪن جي بحث کان پوء منسوخ ڪري ڇڏيو. ساڳي ڏينھن ان اسيمبلي آئين جا بنيادي اصول اختيار ڪيا ۽ قرار ڏنو ته ملڪ جي سپريم اختياري پارليامينٽ آھي. پارليامينٽ گورنر جنرل جي مرضي تي وزيرن جي ڪابينه ٺاھڻ ۽ ان جي مشوري جي پابندي وارن گورنر جنرل جي اختيارن کي محدود ڪري ڇڏيو. 22 سيپٽمبر تي آئين ساز اسيمبلي [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] ۾ گورنر جا اختيار گھٽائڻ جون چار ترميمون ڪيون. 24 سيپٽمبر تي سينٽرل وزير قانون استعيفا ڏئي. ساڳي تاريخ تي وزيراعظم بوگرہ قوم کي خطاب ڪندي نئين چونڊن جو اعلان ڪيو تہ جئين آئين ساز اسيمبلي جا رڪن آئين ٺاھڻ لاء نئون مينڊٽ حاصل ڪن. گورنر جنرل اسيمبلي ٽوڙي ڇڏي ء ايمرجنسي لاڳو ڪري محمد علي بوگرہ کي نئي ڪابينه ٺاھڻ لاء چيو. ان ڪابينه م فوج جي حاضر خدمت ڪمانڊر ان چيف جنرل ايوب خان کي وزير دفاع ۽ ميجر جنرل اسڪندر مرزا کي وزير داخلا طور شامل ڪيو ويو. 24 آڪٽوبر تي گورنر جنرل آئين ساز اسيمبلي جي ٽوڙڻ وارو پروڪليميشڻ جاري ڪيو<ref name = " پاڪستان "/> جنھن کي آئين ساز اسيمبلي جي اسپيڪر مولوي تميز الدين سنڌ ھاء ڪورٽ ۾ چئلينج ڪيو.. 22 نومبر 1954ع تي وزيراعظم محمد علي بوگرہ ريڊيو تي ون يونٽ ٺاھڻ جو اعلان ڪيو. 25 نومبر تي سرحد صوبي جي اسيمبلي ۽ 30 نومبر 1954ع تي پنجاب صوبي جي اسيمبلي يڪراءِ ٿي ون يونٽ جي رٿ جي حمايت ڪئي.11 ڊسمبر تي سنڌ اسيمبلي غالب اڪثريت سان ون يونٽ ۾ شموليت جي حمايت ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1955ع تي بلوچستان جي رياستن ون يونٽ ۾ شامل ٿيڻ واري دستاويز تي صحيحون ڪيون<ref name = " پاڪستان "/>. 20 ڊسمبر تي حسين شھيد سھروردي وزير قانون طور قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. 9 فيبروري 1955ع ۾ سنڌ ھاء ڪورٽ جي بينچ يڪراء ٿي مولوي تميز الدين جي مينڊيمس واري رٽ منظور ڪندي آئين ساز اسيمبلي کي بحال ڪيو. 22 فيبروري تي فيڊرل ڪورٽ فيڊريشن آف پاڪستان جي ۽ 9 پاڪستاني وزيرن جي اپيل تي سنڌ ھاء ڪورٽ جي فيصلي تي اسٽي آرڊر جاري ڪيو. 21 مارچ تي فيڊرل ڪورٽ سنڌ ھاء ڪورٽ جي فيصلي کي ڪالعدم قرار ڏئي ڇڏيو ۽ 25 مارچ تي تفصيلي فيصلو جاري ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 21 جون 1955 ۾ ٻين آئين ساز اسيمبلي جي لاء چونڊون ٿيون ۽ 7 جولاءِ تي ان اسيمبليءَ جو پھريون اجلاس مري ۾ ٿيو جنھن ۾ مشتاق احمد گرماني کي عبوري چيرمين چونڊيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>.گورنر جنرل غلام محمد بيمار ھجڻ جي ڪري ٻه مھينن لاء موڪل تي ويو ۽ 6 آگسٽ 1955ع تي ان جي جاء تي اسڪندر مرزا قائم مقام گورنر جنرل ٿيو. 7 آگسٽ تي محمد علي بوگرہ کان استعفي ورتي وئي ۽ ان جي جاء تي اڳوڻي وزير خزانه ۽ انڊيا جي شھر جالنڌر سان تعلق رکندڙ [[چوڌري محمد علي]] کي ملڪ جو چوٿون وزيراعظم مقرر ڪيو ويو. 19 سيپٽمبر تي غلام محمد جي موڪل پوري ٿي وڃڻ بعد اسڪندر مرزا باقاعده ملڪ جي چوٿين گورنر جنرل جو قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. محمد علي بوگرہ کي بعد ۾ 10 فيبروري 1957ع تي آمريڪا م سفير مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 30 سيپٽمبر 1955 تي نئين آئين ساز اسيمبلي ٽن ھفتن جي بحث کان پوء ويسٽ پاڪستان (ون يونٽ) جو بل منظور ڪيو جنھن بجي 3 آڪٽوبر تي گورنر جنرل توثيق ڪئي. 14 آڪٽوبر تي اوڀر بينگال جو نالو ايسٽ پاڪستان رکيو ويو ۽ باقي ون يونٽ واري صوبي جو نالو ويسٽ پاڪستان رکيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. === ريپبلڪ جو قيام === 29 فيبروري 1956ع تي ملڪ جي ٻين آئين ساز اسيمبلي ملڪ جو پھريون آئين منظور ڪيو جنھن جو بنياد [[قراداد مقاصد 1949]] ھيو. ملڪ کي وفاقي ريپبلڪ بڻايو ويو ۽ ان جو نالو اسلامي جمھوريه پاڪستان رکيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 2 مارچ تي اھو نئون آئين عمل ۾ آيو. اسڪندر مرزا کي عبوري مدت لاء ملڪ جو پھريون صدر چونڊيو ويو جنھن 23 مارچ تي قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. سيپٽمبر 1956 م چوڌري محمد علي کي پارٽي جي صدارت تان هٽايو ويو ۽ ھن خلاف تحريڪ عدم اعتماد آندي وئي جنھن ڪري ھن 8 سيپٽمبر 1956ع تي استعيفا ڏئي ڇڏي ۽ 12 تاريخ تي بينگال جو [[حسين شھيد سھروردي]] ملڪ جو پنجون وزيراعظم ٿيو. جنھن جنرل ايوب خان کي ٽن سالن جي ايڪسٽينشن ڏني. سويت يونين جي ڀيٽ م يونائيٽيڊ اسٽيٽس سان تعلقات فوجي سطح تائين وڏائي مضبوط ڪرڻ تي عوامي ليگ ۾ ان جي ڏاڍي مخالفت ٿي چڪي هئي. ھن 17 آگسٽ 1957 م استعيفا ڏئي ڇڏي. ۽ ساڳي تاريخ تي بمبئي م پيدا ٿيندڙ [[آء آء چندريگر]] پاڪستان جو ڇھون وزيراعظم ٿيو جنهن اسيمبلي جي پھرين اجلاس م اليڪشن جي نظام ۾ سڌارن آڻڻ جو اعلان ڪيو پر جلد ئي سياسي سرگرميون ٿيون ء ھن جي خلاف تحريڪ عدم اعتماد اسيمبلي ۾ آڻڻ جي ڪوشش ٿي جنھن ڪري ھن ساڳي سال 11 ڊسمبر تي استعيفا ڏئي ڇڏي. ان بعد ھاڻوڪي سرگوڌا ضلعي سان تعلق رکندڙ ملڪ فيروز خان نون ساڳي سال 16 ڊسمبر تي پاڪستان جو ستون وزيراعظم ٿيو. ھن جي ڪوششن سان گوادر پاڪستان جو حصو بڻجي ويو. اسڪندر مرزا ج جي صدارت جو مدو پورو تيڻ وارو ھو ۽ ھي ان جي ٻيھر صدر ٿيڻ تي راضي نہ ھيو جنھن ڪري 7 آڪٽوبر ۽ 8 آڪٽوبر جي وچ واري رات اسڪندر مرزا کيس برطرف ڪري آئين منسوخ ڪري ملڪ م مارشلا لڳائڻ جو اعلان ڪيو. 14 سيپٽمبر 1957 تي ويسٽ پاڪستان جي اسيمبلي نيشنل عوامي پارٽي جي ون يونٽ کي ٽوڙڻ جي قرارداد منظور ڪئي. 7 آڪٽوبر تي اسڪندر مرزا مارشل لا لاڳو ڪندي سموريون قانونساز اسيمبليون ٽوڙي ڇڏيون === مارشلا ۽ صدارتي نظام === اسڪندر مرزا جو تعلق بينگال جي شھر مرشد آباد سان ھيو ۽ [[سراج الدوله]] سان 1757 ۾ [[جنگ پلاسي]] ۾ غداري ڪندڙ [[مير جعفر]] جو پڙپوٽو ھيو . پھرين برٽش آرمي م آفيسر ھيو ۽ سندس مقرريون بطور پوليٽيڪل ايجنٽ پرنسلي رياستن م ٿيون. پاڪستان ٺھڻ وقت پاڪستاني فوج ۾ ڪرنل جي عھدي تي ھيو ۽ ميجر جنرل ٿي رٽائر ٿيو ھو. اسڪندر مرزا جي وقت 1956 وارو پھريون آئين نافذ ٿيو ۽ ڊومينين پاڪستان جو خاتمو آيو ۽ پاڪستان پھريون دفعو ريپبلڪ يا جمھوريه بڻيو. ان جو نالو اسلامڪ ريپبلڪ آف پاڪستان رکيو ويو. ان آئين تحت ملڪ م [[پارلياماني نظام]] لاڳو ڪيو ويو. ملڪ م رياستي سربراھ صدر ۽ حڪومتي سربراهه وزيراعظم کي بڻايو ويو. ملڪ جي [[پاڪستان جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] ھڪ ايواني ھئي يعني سينيٽ جو ايوان ڪونہ ھيو صرف قومي اسيمبلي ھئي جنھن م [[مشرقي پاڪستان]] ء [[مغربي پاڪستان]] کي برابر نمايندگي ڏني وئي ۽ قومي اسيمبلي جا اجلاس سال م اڌ ڪراچي م ۽ اڌ ڍاڪا ۾ ٿيندا ھيا. اسڪندر مرزا ڊومينين جي خاتمي تي صدر واري نئين عھدي تي مقرر ٿيو. ملڪ م سياسي عدم استحڪام عروج تي ھيو. ملڪ م صدر جي نئين مدي جي لاءِ چونڊ ٿيڻي ھئي پر 1958 م بغير ڪنھن غير معمولي سبب جي اسڪندر مرزا ملڪ جي پھرين آئين کي منسوخ ڪري ملڪ م مارشل لا لڳائي چيف آف آرمي اسٽاف [[جنرل ايوب خان]] کي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. بعد ۾ جنرل ايوب اسڪندر مرزا کان زبردستي استعيفا ان بنياد تي ورتي تہ صدر جو عھدو 1956ع جي آئين تحت ھيو ۽ آئين جي منسوخي سان اھو عھدو بہ ختم ٿي چڪو ھو ۽ ملڪ جو چيف ايگزيڪيوٽو صرف [[چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر]] ئي ھيو تنھن ڪري [[اسڪندر مرزا]] جو عھدو غيرقانوني ھيو. اسڪندر مرزا کي گرفتار ڪري ڪوئيٽا آندو ويو جتان کيس [[يونائيٽيڊ ڪنگڊم]] ۾ جلاوطن ڪيو ويو ۽ سندس باقي زندگي لنڊن م گذري. ,7 آڪٽوبر 1957 جي مارشلا بعد حسين شھيد سھروردي 12 آڪٽوبر تي استعفي ڏئي ۽ آء آء چندريگر وزيراعظم ٿيو جنھن 14 ڊسمبر تي استعفي ڏئي جنھن بعد اسڪندر مرزا ملڪ فيروز خان نون کي ڪابينه ٺاھڻ لاء چيو. ان 16 ڊسمبر چ1957ع تي بطور وزير اعظم قسم کنيو. 24 ڊسمبر تي اسٽيٽ بينڪ 100 روپئي جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيو جنھن ۾ پھريون ڀيرو قائداعظم جي تصوير ڏني وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 4 سيپٽمبر 1958 تي قومي اسيمبلي ايندڙ فيبروري 1959 ۾ ملڪ ۾ عام چونڊون ڪرائڻ جي منظوري ڏني ۽ 20 سيپٽمبر تي صدر پاڪستان 15 فيبروري 1959تي چونڊون ڪرائڻ جي منظوري ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. 7 سيپٽمبر 1958 تي عمان پنھنجو گوادر پرڳڻو پاڪستان کي چار لک برطانوي پائونڊ ۾ وڪرو ڪرڻ لاء راضي ٿي ويو<ref name = " پاڪستان "/>. ست آڪٽوبر 1958ع تي اسڪندر مرزا ملڪ ب۾ مارشل لا لاڳو ڪئي، 1956ع وارو آئين منسوخ ڪيو، نيشنل اسيمبلي ۽ صوبائي اسيمبليون ٽوڙي ڇڏيون، سڀني سياسي پارٽين کي منسوخ ڪري ڇڏيو<ref name = " پاڪستان "/>. آرمي چيف جنرل محمد ايوب خان کي ملڪ جو چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. 24 آڪٽوبر تي صدر 12 وزيرن تي مشتمل مرڪزي ڪابينه جوڙي جنرل ايوب خان کي ملڪ جو وزيراعظم مقرر ڪيو ۽ ذوالفقار علي ڀٽو کي ڪابينه چو وزير بڻايو<ref name = " پاڪستان "/>. 27 آڪٽوبر تي صدر جو عهدو ڇڏي اختيار ايوب خان جي حوالي ڪيا. 28 آڪٽوبر تي ايوب خان بطور صدر صدارتي ڪابينه آرڊر جاري ڪري وزيراعظم جو عھدو ختم ڪري صدارتي ڪابينه جوڙي. 2 نومبر تي اسڪندر مرزا کي لنڊن روانو ڪري جلاوطن ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 آگسٽ 1959ع ۾ ايوب خان بنيادي جمھوريت جو نظام آندو جنھن تحت ملڪ ۾ 8000 بنيادي يونٽ قائم ڪيا ويا. ھر يونٽ م 10 ميمبر ھر بالغ راء واري ووٽ جي بنياد تي چونڊي ڪل 80000 ھزار ميمبر چونڊي انھن ڻجظ ووٽ تي صدر جي چونڊ ڪرڻي ھئي<ref name = " پاڪستان "/>. 27 آڪٽوبر 1959 تي صدر بيسڪ ڊيموڪريسز آرڊر جاري ڪيو ۽ ساڳي تاريخ تي ايوب خان فيلڊ مارشل ٿي ويو. 2 جنوري 1960ع تي ملڪ ب۾ بيسڪ ڊيموڪريسي يونٽن جون چونڊون ٿيون<ref name = " پاڪستان "/>. 14 فيبروري 1960ع تي بنيادي يونٽن جي 80 ھزار ميمبرن ملڪ جي صدر تي اعتماد ھجڻ يا اعتماد نہ ھجڻ لاء ووٽنگ ۾ حصو ورتو. 15 فيبروري تي اليڪشن ڪميشن پڌرو ڪيو تہ غالب اڪثريت سان ميمبرن صدر ايوب تي اعتماد جو اظھار ڪيو اھڙي طرح 17 فيبروري 1960 تي ايوب خان صدر جي عھدي لاء قسم کنيو ۽ ساڳي تاريخ تي صدر ملڪ بجي نئين آئين تيار ڪرڻ لاءِ يارھن رڪني ڪميٽي جسٽس محمد شھاب الدين جي سربراهي ۾ جوڙي<ref name = " پاڪستان "/>. 19 فيبروري تي جسٽس منير جي رٽائرمينٽ تي جسٽس شھاب الدين کي سپريم ڪورٽ جو چيف جسٽس مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 24 فيبروري 1960 تي صدارتي ڪابينه ملڪ جو نئون گادي جو هنڌ راولپنڊي جي ڀرسان اسلام آباد جي نالي سان ٺاھڻ جي منظوري ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين آگسٽ تي راولپنڊي کي پاڪستاني حڪومت جي مکيه گادي قرار ڏنو ويو. 28 نومبر 1960 تي ويسٽ پاڪستان بجي 11 انتظامي ڊويزنن ۾ ورھايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 23 اپريل 1961 تي اسلام آباد شھر جي اڏاوت جو ڪم شروع ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 15 جولاءِ 1961 تي گل ياسمين کي پاڪستان جو قومي گل قرار ڏنو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 28 آگسٽ تي ڊاڪٽر عبدالسلام کي صدر جو سائنسي معاملن جو صلاحڪار مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 23 مارچ 1962 تي ملڪ ۾ نئون ائين متعارف ڪرايو ويو جنھن بم صدر کي تمام گھڻا اختيار ڏنا ويا ھئا<ref name = " پاڪستان "/>. ڪنھن بہ قومي اسيمبلي يا صوبائي اسيمبلي جي اميدوار جي لاء سياسي وابستگي غيرقانوني ھئي. 6 مئي 1962ع تي ملڪ ۾ قومي اسيمبلي ۽ صوبائي اسيمبلين جي غير جماعتي بنيادن تي چونڊون ٿيون. 8 جون 1962ع تي صدر ايوب مارشل ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيوب۽ ساڳي تاريخ تي 1962ع جي آئين تحت چونڊيل قومي اسيمبلي جو پھريون اجلاس ٿيو ۽ ايوب خان نئين آئين تحت ملڪ جي صدر لاء قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. 13 جون 1962 تي محمد علي بوگرہ ملڪ جو پرڏيهي معاملن جو وزير ۽ ذوالفقار علي ڀٽو صنعتن جي وزير طور ڪابينه م شامل ٿيا. بوگرہ 23 جنوري 1963 تي دل جي دوري سبب وفات ڪري ويو ، 24 جنوري تي ذوالفقار علي ڀٽو ملڪ جو پرڏيهي معاملن وارو وزير ٿيو. 22 اپريل 1963 تي ايوب خان مسلم ليگ ۾ شامل ٿي ۽ 19 آگسٽ 1964ع تي مسلم ليگ جي پليٽ فارم تان صدراتي چونڊ وڙهڻ جو اعلان ڪيو. 17 سيپٽمبر 1964ع تي محترمه فاطمه جناح گڏيل مخالف جماعتن جي درخواست تي صدارتي اميدوار ٿيڻ لاء راضپو ڏيکاريو ۽ 20 سيپٽمبر تي کيس اميدوار نامزد ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1965ع تي ملڪ ۾ 1962ع واري آئين ھيٺ پھرين صدارتي چونڊ واقع ٿي جيڪا ايوب خان اڪثريت سان کٽي. ايوب خان 49647 ووٽ کنيا (ويسٽ پاڪستان مان 28927 ۽ ايسٽ پاڪستان مان 20720) جڏھن تہ محترمه فاطمه جناح 28343 ووٽ کنيا (ويسٽ پاڪستان مان 10263 ۽ اوڀر پاڪستان مان 18080) گڏيل مخالف پارٽين اليڪشن ڪميشن جي انھن نتيجن کي مڃڻ کان انڪار ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 جنوري ڪي ايوب خان جي پٽ گوھر ايوب ڪراچي ۾ ايوب خان جي مسلم ليگ جي تعاون سان فتح جي پريڊ ڪئي جيڪا تشدد ۾ تبديل ٿي وئي ۽ 23 ڄڻا جھڳڙن ب۾ مارجي ويا. فوج شھر جو ڪنٽرول سنڀالي ورتو. 21 مارچ تي ملڪ م قومي اسيمبلي جي چونڊ ٿي. اسيمبلي جي 150 سيٽن مان 120 پاڪستان مسلم ليگ ۽ باقي مخالف جماعتن کٽيون.23 مارچ تي ايوب خان پنجن سالن لاء صدر طور قسم کنيو، ان سان گڏ شعيب ۽ ذوالفقار علي ڀٽو پڻ ترتيبوار صنعت ۽ پرڏيھي معاملن جي وزير طور قسم کنيو. 26 مارچ 1965 م ذولفقار علي ڀٽو پاڪستان مسلم ليگ جو سيڪريٽري جنرل ٿيو. 23 اپريل تي رڻ ڪڇ ۾ پاڪ فوج ۽ ڀارتي فوج ۾ ويڙھ ڪئي. 6 سيپٽمبر 1965 تي انڊيا اولھ پاڪستان جي سرحدن تي حملو ڪري جنگ شروع ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. ملڪ م ايمرجنسي لاڳو ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر تي چين ڀارت جي مذمت ڪئي. 10 سيپٽمبر تي ميجر عزيز ڀٽي لاھور واري محاذ تي شھيد ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 سيپٽمبر تي صدر ايوب قوم کي خطاب ڪندي عالمي امن جي مفاد خاطر فوج کي 23 سيپٽمبر تي 3:00 بجي رات جو جنگ بندي جو حڪم ڏنو. انڊيا پڻ سڪيورٽي ڪائونسل جي جنگ بندي واري قرارداد کي غيرمشروط قبول ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. ملائيشيا پاڪستان جي سيڪيورٽي ڪائونسل م مخالفت ڪئي ھئي جنھن ڪري 5 آڪٽوبر تي پرڏيهي وزير ذوالفقار علي ڀٽو پريس ڪانفرنس ڪندي ملائيشيا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. سويت يونين جي ٽياڪڙي سان 10 جنوري 1966 تي نو نقطن واري تاشقند واري معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون<ref name = " پاڪستان "/>. 12 فيبروري 1966 تي مجيب الرحمان پنھنجي پارٽي جو 6 نقاطي پروگرام پڌرو ڪندي صوبائي خودمختياري جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 18 جون 1966 تي ذوالفقار علي ڀٽو وزارت ڇڏي بيماري واري موڪل تي ھليو ويو ۽ ان جو ڇڏيل پرڏيهي کاتو ايوب خان پاڻ سنڀاليو<ref name = " پاڪستان "/>. 20 جولاءِ تي شريف الدين پيرزادو. پرڏيھي وزير ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 17 سيپٽمبر 1966 تي جنرل محمد یحییٰ پاڪستاني فوج جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر 1966 تي ايوب خان سياستدانن تان [[ايبڊو]] (EBDO) جون پابنديون ھٽائي ڇڏيون<ref name = " پاڪستان "/>. 9 جولاءِ 1967 تي محترمه فاطمه جناح ڪراچي ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس ٻئي ڏينھن قائداعظم واري مقبري ۾ دفنايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 16 سيپٽمبر 1967 تي ذوالفقار علي ڀٽو پاڪستان پيپلزپارٽي نالي پارٽي ٺاهڻ جو اعلان ڪيو ۽ 30 نومبر تي لاھور ۾ ان پارٽي جو بنياد وڌو ويو جنھن جو چيئرمين ذوالفقار علي ڀٽو ۽ جنرل سيڪريٽري جَي اَي رحيم ٿيو. پھرين ڊسمبر تي ڊاڪٽر مبشر حسن جي لاھور واري رھائشگاھ تي پارٽي جو پھريون ڪنوينشن ٿيو جنھن م ذوالفقار علي ڀٽو کي چيئرمين چونڊيو ويو ي<ref name = " پاڪستان "/>. 11 ڊسمبر 1967 تي قومي اسيمبلي بيسڪ ڊيموڪريسي جي 8000 يونٽن کي وڌائي 12000 ڪيو. 6 جنوري 1968 تي اگرتلا واري ملڪ جي خلاف سازش منظر عام تي آئي ۽ 18 جنوري تي مجيب الرحمان کي ان سازش جي الزم ۾ گرفتار ڪيو ويو. نومبر 1968 م راولپنڊي ۾ احتجاج دوران شاگرد جي قتل کان پوء شاگردن مظاھرا شروع ڪيا جيڪي پشاور ، ڪراچي ۽ لاھور تائين ڦھلجي ڪنٽرول کان ٻاهر ٿي ويا. 13 مارچ تي ايئر مارشل اصغر خان جسٽس پارٽي ٺاھي<ref name = " پاڪستان "/>. 25 مارچ 1965ع تي صدر ايوب صدر جو عھدو ڇڏيو ۽ اقتدار آرمي چيف جنرل یحیٰی جي حوالي ڪيو جنھن ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪئي ۽ اسيمبليون ٽوڙي ڇڏيون ۽ 1962 جو آئين منسوخ ڪري ڇڏيو. 31 مارچ تي يحي خان صدر جو عھدو سنڀاليو<ref name = " پاڪستان "/>. === ون يونٽ جو خاتمو ۽ عام چونڊون === 4 مارچ تي صدر پرويژنل ڪانسٽيٽيوشنل آرڊر يا پي سي او جاري ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 سيپٽمبر 1969تي جنرل يحي موروڪو ۾ پھرين اسلامي سربراهي ڪانفرنس ۾ شرڪت ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جولاء 1970 تي صدر يحي خان ون يونٽ منسوخ ڪري سنڌ، پنجاب، سرحد ۽ بلوچستان جي صوبائي حيثيت بحال ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. ملڪ ۾ 5 آڪٽوبر 1970 تي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو ويو. اوڀر پاڪستان ۾ ٻوڏ اچڻ ڪري 15 آگسٽ تي چونڊ جي تاريخ کي ملتوي ڪري 7 ڊسمبر 1970 تي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو ويو. 12 نومبر 1970 تي سائڪلون اچڻ ۽ 30 فوٽ اوچي سامونڊي لھرن جي ڪري آيل تباھي ۾ ڏھ لکن کان وڌيڪَ ماڻھو فوت ٿي ويا. 7 ڊسمبر 1970 تي قومي اسيمبلي جي 313 سيٽن لاء چونڊون ٿيون. مجيب الرحمان جي عوامي ليگب151 سيٽون کڻي اڪثريت سان کٽي آئي. پيپلزپارٽي 81 سيٽون کڻي ٻيون نمبر وڏي پارٽي ٿي وئي. باقي ٻيون جماعتون 81 سيٽون کڻي آيون جن ۾ جماعت اسلامي، پي ڊي پي، مسلم ليگ (سي)، مسلم ليگ (ڪيو)، جي يو پي، ۽ نعپ شامل ھيون. 17 ڊسمبر تي صوبائي اسيمبلين جون چونڊون ٿيون جن جي نتيجو قومي اسيمبلي جي نتيجي سان مطابقت وارو آيو. === سياسي بحران ۽ بينگال جي علحدگي === 3 جنوري 1971 تي مجيب الرحمان اعلان ڪيو تہ ملڪ جو نئون آئين اولھ پاڪستان جي نمائندن جي صلاح سان ان جي ڇھ نقاطي پروگرام جي بنياد تي ٺاهيو ويندو. 13 جنوري تي مجيب الرحمان صدر سان ملاقات ڪئي. 14 جنوري تي صدر يحي خان ڍاڪا ۾ پڌرو ڪيو تہ مجيب الرحمان ملڪ جو وزيراعظم ٿيندو<ref name = " پاڪستان "/>. 17 جنوري تي صدر يحي ذولفقار علي ڀٽو سان لاڙڪاڻي واري رھائشگاھ تي مذاڪرات ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. 27 جنوري تي مجيب الرحمان ۽ ذوالفقار علي ڀٽو ڍاڪا ۾ آئين ٺاھڻ لاء مذاڪرات ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. 13 فيبروري تي يحي خان 3 مارچ 1971 تي ڍاڪا ۾ آئين ٺاھڻ لاء قومي اسيمبلي جو اجلاس سڏائڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 16 فيبروري تي ذوالفقار علي ڀٽو پھرين پرڏيهي واپار، ڪرنسي ۽ محصولن متعلق سمجھوتو ٿيڻ تائين قومي اسيمبلي جي ان اجلاس جي بائيڪاٽ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 18 فيبروري تي جماعت اسلامي جي مولانا مودودي ان بائيڪاٽ جي مذمت ڪئي ۽ مطالبو ڪيو تہ اڪثريت حاصل ڪندڙ جماعت کي آئين جو مسودو پيش ڪرڻ جو موقعو ڏنو وڃي ۽ ٻيا ان جي ڪمزورين تي بحث ڪن<ref name = " پاڪستان "/>.24 فيبروري تي مجيب الرحمان پنھجن ڇھن نقطن تي سمجھوتو ڪرڻ کان کتو جواب ڏئي ڇڏيو<ref name = " پاڪستان "/>. 28 فيبروري تي عوامي ليگ مغربي پاڪستان جي ميمبرن کي اجلاس ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني. ذوالفقار علي ڀٽي ٻہ متبادل ڏنا تہ يا قومي اسيمبلي جي اجلاس کي ملتوي ڪيو وڃي يا وري آئين ٺاھڻ لاء رکيل مدت کي ختم ڪيو وڃي<ref name = " پاڪستان "/>. صدر يحي پھرين مارچ 1971 تي 3 مارچ واري اجلاس کي سياستدانن وچ ۾ آئين ٺاھڻ لاء معقول افھام تفھيم ٿيڻ تائين ملتوي ڪري ڇڏيو<ref name = " پاڪستان "/>. نتيجي ۾ مشرقي پاڪستان ۾ عوامي ليگ ھڙتالون ۽ مظاھرا شروع ڪري ڇڏيا جنهن ڪري ڍاڪا ۾ ڪرفيو لڳائڻو پيو<ref name = " پاڪستان "/>. 3 مارچ تي صدر ڍاڪا ۾ 10 مارچ تي سڀني چونڊ کٽيندڙ سياسي جماعتن جي 12 اڳواڻن کي آئيني مشاورت لاء گھرايو پر عوامي ليگ ان گڏجاڻيءَ جو بائڪاٽ ڪيو ۽ پرامن عدم تعاون واري تحريڪ شروع ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. 6 مارچ 1971ع تي جنرل ٽڪا خان کي مشرقي پاڪستان جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. صدر 25 مارچ 1971ع تي قومي اسيمبلي جو ڍاڪا ۾ اجلاس سڏايو<ref name = " پاڪستان "/>. 16 مارچ 1971 تي شيخ مجيب الرحمان ماڻھن کي نجات حاصل ڪرڻ لاء جدوجهد جو سڏ ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 21 مارچ 1971 تي مجيب الرحمان کي گرفتار ڪيو ويو ۽ عوامي ليگ جي پوئلڳن جي خلاف فوجي آپريشن شروع ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 26 مارچ 1971 تي صدر عوامي ليگ تي بندش وڌي<ref name = " پاڪستان "/>. 4 اپريل 1971 تي آنڌرا گانڌي مشرقي پاڪستان جي عوام جي مڪمل حمايت جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 مئي 1971ع تي ذوالفقار علي ڀٽو لاھور ۾ پريس ڪانفرنس ڪندي چونڊيل نمائندن کي اقتدار منتقل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. 28 جون 1971 تي يحي خان آئين تيار ڪرڻ لاءِ ماھرن جي ڪاميٽي جوڙي<ref name = " پاڪستان "/>. 5 آگسٽ 1971 تي حڪومت ايسٽ پاڪستان جي تنازعي تي 125 صفحن تي مشتمل وائيٽ پيپر جاري ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 سيپٽمبر 1971 تي صدر يحي پھرين مارچ کان پنج سيپٽمبر تائين اوڀر پاڪستان ۾ ڏوھ ڪندڙن يا ڏوھن جي الزامن ۾ آيلن کي عام معافي ڏيڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 5 سيپٽمبر تي پاڪستان انڊيا طرفان نئين دھلي ۾ نامنھاد بنگلاديش مشن قائم ڪرڻ خلاف انڊيا جي حڪومت سان سخت احتجاج ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 9 آڪٽوبر 1971 تي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر ملڪ مان سياسي سرگرمين تان بندش ھٽائي ڇڏي<ref name = " پاڪستان "/>. 10 نومبر 1971 تي انڊيا پاڪستان تي حملو ڪيو، ان جي فوج بيلونيا لڳ پاڪستاني سرحد م داخل ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي. جنگ ۾ 74 ڀارتي فوجي مارجي ويا ۽ 130 زخمي ٿيا. 16 نومبر تي انڊيا جي فوج اوڀر پاڪستان ۾ ڊاڪا طرف پيشقدمي ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. اوڀر پاڪستان ۾ ڀارتي فوجي مداخلت تي صدر يحي 23 نومبر تي ملڪ ۾ ايمرجنسي لڳائي<ref name = " پاڪستان "/>. 3 ڊسمبر تي فوج کي ڀارت تي حملي جو حڪم ڏنو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 7 ڊسمبر 1971 م يحي خان بينگال سان تعلق رکندڙ نورالامين کي پاڪستان جو اٺون وزيراعظم مقرر ڪيو ۽ ذولفقار علي ڀٽو پاڪستان جو نائب وزيراعظم سميت پرڏيهي وزير بڻائي مخلوط حڪومت ٺاهي وئي<ref name = " پاڪستان "/>.8 ڊسمبر 1971 تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي ھڪ قرارداد وسيلي ھڪدم جنگبندي ۽ فوجن کي پنھنجي پنھنجي سرحد طرف ھٽائڻ جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 12 ڊسمبر1971 تي يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي صدر رچرڊ نڪسن انڊيا کان پاڪستان تي فوجي حملو ھڪدم روڪڻ جو مطالبو ڪيو ۽ فوجي پيشقدمي جي تسلسل کي عالمي راء جي انحرافي قرار ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. يونائيٽيڊ اسٽيٽس سيڪيورٽي ڪائونسل جي ٻيھر اجلاس جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 14 ڊسمبر تي سويت يونين يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي انھن رٿن کي ٽيون دفعو ويٽو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. ساڳي ڏينھن ذوالفقار علي ڀٽو سڪيورٽي ڪائونسل جي اجلاس مان اٿي آيو. 16 ڊسمبر تي پاڪستاني فوج اوڀر پاڪستان ۾ پيش پئي<ref name = " پاڪستان "/>. جنرل جگجيت سنگھ اروڙا ۽ ليفٽيننٽ جنرل امير عبدالله خان نيازي ۽ ٻنھي ڌرين جي وچ ۾ جنگبندي طئي ڪئي وئي. ٻارتي فوج ڍاڪا ۾ داخل ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستاني فوج جا 95000 فوجي ڍاڪا ۾ ٿيل ھڪ تقريب ۾ ڀارتي فوج آڏو ھٿيار ڦٽا ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. 17 ڊسمبر تي پاڪستاني صدر جنگبندي جو اعلان ڪيو. 28 ڊسمبر 1971ع تي يحي خان اقتدار ذوالفقار علي ڀٽو جي حوالي ڪيو جيڪو ملڪ جو نئون صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 ڊسمبر تي ذوالفقار علي ڀٽو جي حڪم تي شيخ مجيب الرحمان کي جيل مان ڪڍي گھر ۾ نظربند ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 23 ڊسمبر تي صدر ڀٽو پنھنجي ڏھ رڪني صدارتي ڪابينه جوڙي ين ۾ ڊاڪٽر مبشر حسن، شيخ محمد رشيد، غلام مصطفي جتوئي ۽ حفيظ پيرزادو شامل ھيا<ref name = " پاڪستان "/>. 24 ڊسمبر تي ڀٽو اوڀر پاڪستان ۾ شڪست جي جاچ لاء چيف جسٽس حمود الرحمان جي سربراھي ۾ ڪميشن جوڙي. ڪميشن جا رڪن چيف جسٽس آف پاڪستان حمود الرحمان، چيف جسٽس سنڌ بلوچستان ھاء ڪورٽ جسٽس طفيل علي عبدالرحمان ھيا جن کي ٽن مھينن ۾ رپورٽ پيش ڪرڻ لاء چيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر تي ذوالفقار علي ڀٽو پاڪستان ائٽامڪ ڪميشن کي پنھنجي ذمي ورتو<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1942ع تي تحريڪ استقلال جي ايئر مارشل اصغر خان لاھور م پريس ڪانفرنس ذريعي مارشل لا ختم ڪرڻ، مجيب الرحمان کي آزاد ڪرڻ ۽ يحي خان کي گرفتار ڪري ان خلاف کليل مقدمو ھلائڻ جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 9 جنوري 1972ع تي عوامي ليگ جي مجيب الرحمان کي آزاد ڪري پي آء اي جي جھاز م لنڊن روانو ڪيو وي<ref name = " پاڪستان "/> 26 جنوري 1972ر تي سويت يونين بنگلاديش کي تسليم ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. === ذوالفقار علي ڀٽو جو صدارتي دؤر === اقتدار جي منتقلي ۽ صدر پاڪستان ٿيڻ بعد ذوالفقار علي ڀٽو کي درپيش سڀ کان وڏو چئلينج ھڪ متفقه نئين آئين جي تشڪيل ھيو. 23 جنوري 1972 تي ليفٽيننٽ جنرل گل حسن کي ٽن سالن لاء پاڪستاني فوج جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ڪيو ويو بعد ۾ 3 مارچ 1972 تي ان سميت ايئرفورس جي ڪمانڊر ايئر مارشل رحيم خان ھٽائي انھن جي جاء تي ترتيبوار جنرل ٽڪا خان ۽ ايئر مارشل ظفر چوڌري کي مقرر ڪيو ويو. 10 مارچ تي ٽڪا خان ڊيلي ٽيليگراف کي انٽرويو ۾ ٻڌايو تہ 30000 بنگالي فوج سان مقابلي ۾ مارجي ويا ھئا ۽ ان کان وڌيڪَ انگ اکر وڌاءُ ھو. 11 اپريل تي عبوري آئين جو مسودو پارلياماني ليڊرن ۾ ورھايو ويو ۽ 17 اپريل 1972ع تي نيشنل اسيمبلي منظوري ڏني مخالف ڌر ووٽنگ ۾ شامل نه ٿي <ref name = " پاڪستان "/>. ساڳي تاريخ تي پاڪستان جي آئين جي تياري لاء قومي اسيمبلي جي 25 رڪنن جي محمود علي قصوري جي سربراهي ۾ ھائوس ڪميٽي جوڙي وئي پر بعد ۾ 4 آڪٽوبر تي قصوري اختلافن جي ڪري ان ذميواري تان استعيفا ڏئي ۽ 29 آڪٽوبر تي کيس پيپلزپارٽي مان ٻاھر ڪڍيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 21 اپريل تي صدر عبوري آئين جي توثيق ڪئي ۽ 3 سال ۽ 26 بعد مارشل لا ختم ڪئي وئي ۽ آئين جي حاڪميت جي بحالي ٿي. صدر ۽ چيف جسٽس حمود الرحمان راولپنڊي ۾ ان آئين تحت قسم کنيا<ref name = " پاڪستان "/>.25 اپريل 1972 تي پھرين مئي کي مزدورن جو ڏينھن ڪري ملھائڻ جو اعلان ڪيو ويو ۽ پھرين مئي 1972 تي پاڪستان ۾ پھريون ڀيرو اھو ڏينھن ملھايو ويو. ساڳي ڏينھن ممتاز ڀٽو، سردار عطاءُ الله خان مينگل، مولانا مفتي محمود سنڌ، بلوچستان ۽ سرحد جا وزير اعليَ مقرر ڪيا ويا جڏهن ته پنجاب لاء ملڪ معراج خالد کي نامزد ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 38 جون تي شملا سمٽ ۾ ڀٽو ۽ اندراگانڌي پنھنجن ايڊيز کان سواءِ ملاقات ڪئي. مذاڪرات جاري رھيا ۽ 3 جولاءِ تي ٻنھي شملا معاھدي تي صحيحون ڪيون. ٻنھي اڳواڻن طئي ڪيو تہ ٻنھي ملڪن جون فوجون پنھنجي پراڻي سرحدي پوزيشن تي اينديون، تڪرارن کي پرامن طريقي سان حل ڪيو ويندو، ڪشمير ڪنٽرول لائين ۾ مداخلت ۽ انحرافي نہ ڪئي ويندي، واپاري ۽ ثقافتي تعلق بحال ڪيا ويندا<ref name = " پاڪستان "/>. 7 جولاء تي سنڌ اسيمبلي سنڌي کي اردو وانگر صوبي جي سرڪاري ٻولي بڻائڻ جي منظوري ڏني جنھن تي ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ اردو جي حق ۾ پرتشدد مظاھرا شروع ٿي ويا جنھن ڪري ڪرفيو لڳائڻو پيو. ھڪ دفعو ٻيھر جنگ اخبار بم رئيس امروهي جو شعر ''اردو کا جنازہ ہے ذرا دھوم سے نکلے'' ڇاپيو ويو. فسادن ۾ پوليس جي فائرنگ چ۾ 12 ڄڻا مارجي ويا 150 زخمي ٿيا. 16 جولاءِ 1972 تي گورنر سنڌ ٽيچنگ، پروموشن اينڊ يوز آف سنڌي لينگويج بل 1972ع جي توثيق ڪئي.<ref name = " پاڪستان "/>. 8 جولاءِ 1972 ۾ حمود الرحمان واري جنگي ڪميشن جي رپورٽ تي ميمبرن سپريم ڪورٽ جي چيمبر ۾ صحيحون ڪيون ۽ 13 جولاءِ تي چيف جسٽس حمود الرحمان اھا رپورٽ صدر کي پيش ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>.14 جولاء 1972 تي نيشنل اسيمبلي شملا معاهدي جي منظوري ڏني جڏھن ته ڀارتي لوڪ سڀا ان جي توثيق پھرين آگسٽ تي ڪئي ۽ 29 آگسٽ بتي نيو دھلي ۾ ٻنھي ملڪن شملا معاهدي تي عملدرآمد واري ايگريمينٽ تي صحيحون ڪيون<ref name = " پاڪستان "/>. 27 آڪٽوبر 1972 تي جنيوا ڪنوينشن جي پاسداري ۾ پاڪستان ڀارت جي سمورن جنگي قيدين کي آزاد ڪري ڇڏيو ۽ سلسلو 27 آڪٽوبر 1973 تي مڪمل ٿيو. 6 نومبر 1972 تي ڀارت مان پاڪستاني جنگي قيدين جي واپسي شروع ٿي<ref name = " پاڪستان "/> 9 نومبر 1972 ۾ پاڪستان سيٽو مان نڪري آيو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر تي وزير قانون عبدالحفيظ پيرزادي تيار ٿيل نئين آئين جو مسودو قومي اسيمبلي ۾ پيش ڪيو ۽ 11 اپريل تي قومي اسيمبلي يڪراءِ ان کي منظور ڪيو. مخالف ڌر بائيڪاٽ ختم ڪيو اٺ تڪراري شقن ۾ ترميم ڪئي وئي. ٽن ميمبرن محمود علي قصوري، احمد رضا قصوري ۽ شاھ احمد نوراني ووٽنگ ۾ حصو نہ ورتو. 14 آگسٽ 1973ع تي نئون آئين عمل ۾ اچي ويو <ref name = " پاڪستان "/>. 30 مارچ 1973 تي حڪومت جي خلاف سازش جي الزام ۾ فوج، ايئرفورس ۽ نيوي جي 24 آفيسرن جون گرفتاريون ٿيون<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جولاء 1973 تي نيشنل آئڊنٽٽي ڪارڊ جي اسڪيم جاري ٿي جنھن تحت پھريون ڪارڊ ذوالفقار علي ڀٽو جو جاري ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 آگسٽ 1973 تي پاڪستان جي دفاع جي بجٽ ٻيڻي ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 11 آگسٽ 1973 تي چوڌري فضل الاھي ملڪ جو صدر چونڊيو ويو. ھن 139 ووٽ کنيا جڏھن ته نعپ جي اميدوار 45 ووٽ کنيا. === وزيراعظم ذوالفقار علي ڀٽو جو پارلياماني دؤر === 13 آگسٽ 1973ع تي ذوالفقار علي ڀٽو نئين آئين تحت پاڪستان جو وزيراعظم چونڊيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر 1973 تي ڪراچي ڀرسان پپري ۾ وزيراعظم ملڪ جي پھرين اسٽيل پلانٽ جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 23 فيبروري 1974 تي لاھور ۾ اسلامڪ سمٽ ڪانفرنس منعقد ٿي<ref name = " پاڪستان "/>.5 مئي 1974 تي ڀارت ائٽمي ڌماڪو ڪيو ۽ نيوڪليئر ڪلب ۾ شامل ٿي ويا<ref name = " پاڪستان "/>. 14 اپريل 1974ع تي وفاقي حڪومت بلوچستان ۾ فوجي آپريشن ختم ڪرڻ ۽ 15 مئي کان سول انتظاميه بحال ڪرڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 27 جون 1974 تي وزيراعظم ٽن ڏينهن جي دوري تي بنگلاديش روانو ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 14 آگسٽ 1974ع تي پارليامينٽ جي عمارت جو سنگ بنياد رکيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 7 سيپٽمبر 1974 تي آئين ۾ ترميم ڪري قرار ڏنو ويو ته ختم نبوت تي ايمان نہ رکندڙ مسلمان نه رھندو ۽ ختم نبوت جي خلاف تبليغ تي سزا ڏني ويندي. ان ائيني ترميم جي نتيجي ۾ احمدي جماعت يا قادياني ختم نبوت جي مطلق عقيدي کي نہ مڃڻ ڪري غير مسلم اقليت ۾ شامل ٿي ويا. 11 سيپٽمبر تي قومي اسيمبلي انھن کي باقاعده غير مسلم قرار ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 14 آڪٽوبر 1974 تي وزيراعظم پيش پوندڙ بلوچ قبيلن کي عام معافي ڏيڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 11 نومبر 1974 ۾ ايم اين اي آحمد رضا قصوري جو پيءُ نواب محمد احمد قصوري لاھور ۾ قاتلاڻي حملي ۾ گولي لڳڻ سبب فوت ٿي ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 17 جنوري 1975 تي دھشتگردي واريون خاص عدالتون قائم ڪيون ويون<ref name = " پاڪستان "/>. 8 فيبروري 1975 تي سرحد صوبي جو وزير اعلي حيات محمد شيرپائو پشاور ۾ جلسي کي خطاب ڪندي بم ڌماڪي ۾ مارجي ويو جنھن ڪري 15 فيبروري تي نيشنل عوامي پارٽي تي بندش وڌي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 1965 واري جنگ ۾ آمريڪا پاڪستان تي ھٿيارن ڏيڻ تي پابندي لڳائي ھئي جيڪا 12 فيبروري 1975 تي ختم ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. ڪراچي ۾ ٽرام سروس 20 اپريل 1885 ۾ شروع ٿي ھئي جنھن کي 30 اپريل 1975 ۾ ختم ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 27 جولاءِ 1975 ۾ اسلامي نظرياتي ڪائونسل وياج يا ربا کي ختم ڪري زڪوات متعارف ڪرڻ جي سفارش ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. 19 سيپٽمبر 1975 تي ايئرپورٽ سڪيورٽي فورس قائم ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 31 آڪٽوبر 1975 تي سپريم ڪورٽ نعپ کي پاڪستان جي وجود جي خلاف ھجڻ ڪري ٽوڙي ختم ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن بعد نيشنل ڊيموڪريٽڪ پارٽي قائم ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1976 تي بلوچستان اسيمبلي کي معطل ڪري بلوچستان ۾ وفاقي راڄ قائم ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 3 جنوري 1976 تي وزيراعظم ڪراچي کي ميٽروپوليٽن جو درجو ڏنو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 6 فيبروري 1976 تي جنرل ضياءَ الحق کي نئون آرمي چيف مقرر ڪيو ويو جنھن پھرين مارچ تي جنرل ٽڪا خان کان چارج ورتي<ref name = " پاڪستان "/>. 23 مارچ 1976ع ۾ وزيراعظم اسلام آباد ۾ سپريم ڪورٽ جي موجوده عمارت جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. 24 جنوري 1976ع ۾ لاھور امرتسر ٽرين سروس جي شروعات لاء نيودھلي ۾ معاھدو ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 5 آگسٽ 1976 تي وزيراعظم پورٽ قاسم جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 آڪٽوبر 1976 تي يونائيٽيڊ اسٽيٽس فرانس کان پاڪستان کي نيوڪليئر پلانٽ نہ ڏيڻ جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 12 آڪٽوبر 1976 تي سعودي بادشاھ خالد بن عبدالعزيز اسلام آباد ۾ شاھ فضل مسجد جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. وزيراعظم سرڪاري ملازمن جي رٽائرمينٽ جي عمر وڌائي 60 سال ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. 20 ڊسمبر 1976 تي پي ٽي وي جي رنگين نشريات جي شروعات ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. 7 جنوري 1977 تي حڪومت عام چونڊن لاء 7 مارچ جي تاريخ جو اعلان ڪيو ۽ پھرين جولاء کان جمعو عام موڪل جو ڏينهن بڻايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 18 جنوري تي صدر قومي اسيمبلي ٽوڙي ڇڏي<ref name = " پاڪستان "/>. 11 جنوري تي ڀٽو جي پيپلز پارٽي سان مقابلي لاءِ پاڪستان نيشنل الائنس جو قيام ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 12 جنوري تي پاڪستان ماتا کان پاڪ ملڪن ۾ شامل ٿي ويو<ref name = " پاڪستان "/>. ڀٽو کي اليڪشن ڪميشن بغير مقابلي جي چونڊيل قرار ڏنو. مخالف اميدوار جماعت اسلامي سنڌ جي امير مولانا جان محمد عباسي ان فيصلي خلاف اليڪشن ڪميشن ۾ 25 جنوري تي اپيل داخل ڪئي وئي تہ کيس اغوا ڪيو ويو ھو جيڪا 13 فيبروري تي اغوا جي ثبوت نہ ھجڻ ڪري رد ڪئي وئي. پھرين مارچ تي پي اين اي جي سڏ تي پوري ملڪ ۾ ھڙتال ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 7 مارچ 1977 تي عام چونڊون ٿيون جن ۾ ڪل 200 سيٽن مان پيپلزپارٽي 155 سيٽون، پي اين اي 35 سيٽون کٽيون. پي اين اي اڳواٽ رٿيل ڌانڌلي جو الزام لڳايو<ref name = " پاڪستان "/>. 10 مارچ تي صوبائي اسيمبلين جي چونڊ ٿي جنھن جو پي اين اي بائڪاٽ ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 26 مارچ تي قومي اسيمبلي ۾ ميمبرن قسم کنيو پر پي اين اي بائيڪاٽ ڪيو ۽ ملڪ ۾ ھڙتال جو سڏ ڏنو.28 مارچ تي ڀٽو ٻيھر وزيراعظم چونڊجي آيو<ref name = " پاڪستان "/>. 15 اپريل تي ڀٽو لاھور ۾ مولانا مودودي سان ملاقات ڪئي جنھن کانئس استعفي ڏيڻ جو مشورو ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 اپريل 1977 تي ڪراچي ، لاھور، حيدرآباد ۾ مارشل لا ۽ راولپنڊي ب۾ ڪرفيو لاڳو ڪيو ويو.28 اپريل 1977 ۾ پارليامينٽ جي گڏيل اجلاس ۾ خطاب ڪندي وزيراعظم يونائيٽيڊ اسٽيٽس تي الزام لڳايو تہ پاڪستان ۾ سياسي بحران جي پٺيان ان جو ھٿ آھي<ref name = " پاڪستان "/>. 7 جون تي لاھور ھاء ڪورٽ ڪراچي، لاھور ۽ حيدرآباد ۾ مارشل لا ختم ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 15 جون 1977 تي مذاڪرات بعد حڪومت ۽ پي اين اي ۾ معاملا طئي ٿي ويا. حڪومت ٻيھر چونڊون ڪرائڻ تي راضي ٿي وئي. 3 جولاءِ تي ڀٽو اعلان ڪيو تہ معاھدو ٿي چڪو آهي رڳو صحيحون ٿيڻيون آهن آھن پر اصغر خان پڌرائي ڪئي تہ پي اين اي جي ڪائونسل منظور ناھي ڪيو. 5 جولاء 1977 تي جنرل ضياءُ الحق فوجي بغاوت ڪري مارشل لا لاڳو ڪئي، ڀٽو ۽ ٻيا سياستدان گرفتار ڪيا ويا، آئين کي جزوي طور تي معطل ڪيو ويو ۽ صدر فضل الاهي کي برقرار رکيو ويو ۽ ٽن مھينن ۾ چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو ويو. سياسي سرگرمين تي بندش وڌي وئي. چئن ماڻھن تي مشتمل فوجي ڪائونسل قائم ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. === ٻين مارشلا === 5 جولاءِ 1977 تي ملڪ م چيف آف آرمي اسٽاف [[جنرل ضياءَ الحق]] فوجي بغاوت ذريعي ڀٽو سرڪار کي معزول ڪري اقتدار تي قبضو ڪي، ۽ پوء ملڪ جو صدر بڻجي ويو. ذولفقار علي ڀٽو تي ھڪ سياسي اڳواڻ جي پيء جي قتل جي جاچ ۾ شامل ڪري گرفتار ڪري ان تي [[لاھور ھاء ڪورٽ]] م خون جو مقدمو ھلايو ويو جنھن م کيس موت جي سزا ڏني وئي ۽ ان جي سپريم ڪورٽ م اپيل پڻ رد ٿي وئ. اھڙي طرح ذولفقار علي ڀٽو کي ڦاسي ڏني وئي. ملڪ ۾ پرويژنل ڪانسٽيٽيوشنل آرڊر يا پي سي او جي نالي سان عبوري آئين ڏئي سياسي نظام ھلايو ويو. 1985 م [[پاڪستان ۾ ريفرينڊم، 1985|ريفرينڊم]] ڪرايو ويو جنھن تحت جنرل ضياءَ الحق ملڪ جو صدر برقرار رھڻ جو حق حاصل ڪيو ۽ ائين ۾ ھڪ وڏي ترميم ڪئي جيڪا اٺين ترميم جي نالي سان مشھور ٿي. جنھن تحت ملڪ جو نظام نيم پارلياماني ۽ نيم صدارتي ٿي ويو ء صدر کي بي پناھ اختيار ڏنا ويا. ملڪ م غيرجمائتي بنيادن تي چونڊون پڻ ڪرايون ويون. اھڙي طرح 24 مارچ 1985 تي [[محمد خان جوڻيجو]] ملڪ جو ڏھون وزيراعظم ٿيو. 1973 جي آئين کي نئين ترميم سان بحال ڪيو ويو. 1987 ۾ [[اوجڙي ڪيمپ وارو واقعو]] ٿيو جنھن جي جاچ واري معاملي تي اختلاف سبب 29 مئي 1988 تي جنرلل ضياءَ الحق محمد خان جوڻيجو جي حڪومت سميت سڀ صوبائي حڪومتون برطرف ڪري سڀ قومي ۽ صوبائي اسيمبليون ٽوڙي ملڪ م جماعتن بنيادن تي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو. آگسٽ 1988 ۾ جنرل ضياءَ الحق پنھنجي لڳ ڀڳ سموري فوجي قيادت سميت [[بھاولپور وارو سانحو، 1988|سي 130 جھاز جي حادٽي]] م بھاولپور ڀرسان مارجي ويو. سينيٽ چيئرمين [[غلام اسحاق خان]] ملڪ جو صدر ٿيو.۽ [[جنرل مرزا اسلم بيگ]] چيف آف آرمي اسٽاف مقرر ٿيو.<br> جنرل ضياءَ الحق اسلامي ضابطا متعارف ڪرايا جن ۾ [[زڪوات]] واري ٽيڪس، شريعت ڪورٽون، اسلامي سزائن جو نفاذ، بينڪن مان وياج جو جزوي خاتمو، تعليمي نصاب کي اسلامي بڻائڻ لاءِ نظرثانيون شامل ھيا<ref name = " اسلام "/>. 1980 واري ڏهاڪي م پاڪستان يونائيٽيڊ اسٽيٽس ۽ ٻين ملڪن سان سان سھڪار ڪندي افغانستان تي 1978ع کان قابض سوويت فوج جي خلاف افغان مجاهدن جي گوريلا جنگ ۾ مدد ڪئي. لکين افغاني پنھنجي سرزمين تي تڪليفن سبب پاڪستان ۾ پناهگير ٿي آيا ۽ پاڪستان ۾ انھن جون پناهگير ڪيمپون ويڙھاڪن جي ڀرتي جي لاء زرخيز زمين بڻجي ويون<ref name = " اسلام "/>. === 1988 کان 1998 تائين جمھوري دور === 2 ڊسمبر 1988 تي [[بينظير ڀٽو]] ملڪ جي يارھين وزيراعظم ٿي. 6 آگسٽ 1990 تي صدر غلام اسحاق بينظير ڀٽو جي حڪومت ڪرپشن جي الزامن تي برطرف ڪري اسيمبليون ٽوڙي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو. اھڙي طرح چونڊن م 6 نومبر 1990 تي [[ميان نواز شريف]] ملڪ جو ٻارھون وزيراعظم ٿيو. 1993ع ۾ ميان نوازشريف جي حڪومت کي صدر غلام اسحاق برطرف ڪري اسيمبليون ٽوڙي نئين چونڊن جو اعلان ڪيو پر سپريم ڪورٽ ان قدم کي ڪالعدم قرار ڏئي حڪومت بحال ڪئي پر پوء ٻنھي 18 جولاء 1993ع تي نوازشريف ۽ غلام اسحاق خان پنھنجن عھدن تان استعيفا ڏئي. اليڪشن ٿيڻ بعد 18 آڪٽوبر 1993تي بينظير ڀٽو ملڪ جي تيرھين وزيراعظم ٿي ۽ پوء [[فاروق لغاري]] ملڪ جو صدر ٿيو. 5 نومبر 1996 تي ڪرپشن جي الزامن تي صدر فاروق لغاري بينظير ڀٽو جي حڪومت برطرف ڪري سموريون اسيمبليون ٽوڙي نئين اليڪشن جو اعلان ڪيو. 17 فيبروري 1997ع تي ميان نواز شريف ملڪ جو چوڏھون وزيراعظم ٿيو === ٽين مارشلا === 12 آڪٽوبر 1999 تي چيف آف آرمي اسٽاف [[پرويز مشرف|جنرل پرويز مشرف]] فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تي قبضو ڪري کيس برطرف ڪري آئين کي معطل ڪندي مارشل لا لاڳو ڪئي. 2002 ۾ چونڊون ٿيون ۽ 22 نومبر 2002 تي [[ظفر الله خان جمالي|ظفرالله جمالي]] ملڪ جو پندرھون وزيراعظم ٿيو جيڪو 26 جون 2004 تائين رھيو. کانئس استعيفا ورتي وئي ۽ 26 آگسٽ 2004 تائين [[چوڌري شجاعت]] ملڪ جو سورھون وزيراعظم رھيو. 28 آگسٽ 2004 کان 15 نومبر 2007 تائين پرويز مشرف جي رضامندي سان [[شوڪت عزيز]] ملڪ جو سترھون وزيراعظم رھيو. جنھن بعد نگران حڪومت م 27 ڊسمبر 2007 تي بينظير ڀٽو کي راولپنڊي م قاتلاڻي حملي ۾ شھيد ڪيو ويو<br> پاڪستاني [[انٽر سروس انٽيليجنس]] بنيادپرست اسلامي تنظيم طالبان جي مدد ڪئي جنھن تقريبن سموري افغانستان تي 1996ع کان 2001ع تائين حڪمراني قائم ڪئي. 2001 کان پاڪستاني حڪومت دھشتگردي جي خلاف ۽ افغانستان چ۾ طالبان ۽ القائده جي خلاف فوجي ڪارروائي ۾ يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي مدد ڪئي<ref name = "اسلام "/>. === 2008 کان جمھوري دؤر === ملڪ ۾ 2008 ۾ عام چونڊون ٿيون. [[يوسف رضا گيلاني]] ملڪ جو ارڙھون وزيراعظم ٿيو ۽ جنرل پرويز مشرف فوج جو عھدو ڇڏڻ بعد صدرات جو عھدو بہ ڇڏيو ء [[آصف علي زرداري]] ملڪ جو صدر ٿيو. آئين م ترميم ڪري صدر جا اختيار ختم ڪري وزيراعظم جا اصل اختيار بحال ڪري ان کي حقيقي چيف ايگزيڪيوٽو بڻايو ويو. 26 آڪٽوبر 2012 تي ڪورٽ جي فيصلي تي نا اھل ٿي وڃڻ ڪري يوسف رضا گيلاني فارغ ٿي ويو ۽ [[راجا پرويز اشرف]] ملڪ جو اوڻويھون وزيراعظم ٿيو جيڪو 24 مارچ 2013 تائين رھيو ۽ پاڪستان جي ان قومي اسيمبلي ملڪ ٺھڻ بعد پھريون دفعو پنھنجو آئيني مدو پورو ڪيو. نئين چونڊن بعد 5 جون 2013 تي ميان محمد نوازشريف ملڪ جو ويھون وزيراعظم ٿيو . 28 جولاءِ 2017 عدالت کيس نااهل قرار ڏنو جنھن ڪري عھدي تان معزول ٿي ويو ۽ سندس پارٽي جو [[شاھد خاقان عباسي]] ملڪ جو ايڪويھون وزيراعظم تيو ۽ 31 مئي 2018 تي قومي اسيمبلي جي مدي پوري ٿيڻ تائين ان عھدي تي رھيو جنھن کان پوءِ عام چونڊون ٿيون ۽ تحريڪ انصاف جو [[عمران خان]] 18 آگسٽ 2018 تي ملڪ جو ٻاويھون وزيراعظم ٿيو. == جاگرافي == [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ واقع ھن ملڪ جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[ڀارت|انڊيا]]، اولھه ۾ [[ايران]] ۽ [[افغانستان]] ۽ اتر ۾ [[چين]] واقع آهن.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جي بين الاقوامي سرحد جي ڊيگھ 7,257 ڪلوميٽر آهي جنھن مان 2,670 ڪلوميٽر افغانستان سان، 438 ڪلوميٽر چين سان، 3,190 ڪلوميٽر انڊيا سان ۽ 959 ڪلوميٽر ايران سان ملي ٿيون.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جي سمنڊ سان ملندڙ حد 1,046 ڪلوميٽر آهي. پاڪستان جي سمنڊ جي پاڻي ۽ فضائي اسپيس جي حد ان جي ڪناري جي حد کان سمنڊ طرف 12 [[ناٽيڪل ميل]] تائين آهي، جنھن کان علاوه اڳتي وڌيڪ 200 ناٽيڪل ميلن تائين ملڪ جو معاشي زون آھي جتي کنڊ جي حد ھوندي آھي.<ref name="سي آء اي"/> ان جو جاگرافيائي مقام 00 °30 اتر ۽ °70 00 اوڀر آھي.<ref name="سي آء اي"/> ان جي ڪل پکيڙ 8,80,940 چورس ڪلوميٽر آھي.<ref name="area_from_factbook">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html World Factbook]. Retrieved 3 November 2006. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |date=24 May 2020 }}</ref> (آزاد ڪشمير ۽ گلگت بلتستان کان سواءِ) ان جي ڪل پکيڙ 7,96,095 چورس ڪلوميٽر آهي جنھن مان 7,70,875 چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 25,220 چورس ڪلوميٽر پاڻي اٿس. ايراضي م دنيا جو ملڪن م 37ھين نمبر تي آهي.<ref name="سي آء اي ">- https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |date=2020-05-24 }} -</ref> جنھن جو 24 سيڪڙو علائقو زرعي آھي جنھن مان وري 40 سيڪڙو پوک جي قابل، 13 سيڪڙو پوک ھيٺ، 20 سيڪڙو بيڪار ۽ 3 سيڪڙو ٻيلا آهن. پاڪستان ۾ ٽي بندرگاھون آهن جن جا نالا ڪراچي پورٽ، بن قاسم پورٽ ۽ گوادر پورٽ آھن. ملڪ جي [[ٽوپوگرافي]] مطابق ملڪ ٽن مختلف جاگرافيائي خطن ۾ ورھايل آھي جن ۾ شامل آهن؛<ref name="سي آء اي"/> اتريان مٺاھان ميدان؛ سنڌو ندي جي ٻنھي پاسن وارو وچيون ۽ ملڪ جي اوڀر وارو ميداني علائقو؛ ۽ ملڪ جي ڏکڻ ۽ اولھه پاسي واري بلوچستان جي زمين. ملڪ جي سراسري بلندي سطح سمنڊ کان 900 ميٽر آهي.<ref name="سي آء اي"/> سڀ کان ھيٺاھون مقام عربي سمنڊ جي سطح آھي جيڪا زيرو ميٽر آهي.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جو بلند ترين مقام گاڊون آسٽن جبل جي چوٽي ڪي-2 اھي جيڪا سمنڊ جي سطح کان 8,611 ميٽر بلند آھي.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جي قدرتي وسيلن ۾ شامل آهن: زرخيز زمين، وڏي پيماني تي مليل قدرتي گئس جا ذخيرا، محدود پيٽروليم، گھٽ معيار وارا ڪوئلي جا ذخيرا، ڪچو لوھه، ٽامو، لوڻ ۽ لائيم اسٽون.<ref name="سي آء اي"/> 2011ع جي تخميني مطابق ھن ملڪ جي زمين جو 35.2 سيڪڙو زرعي زمين تي مشتمل آهي جنھن مان 27.6 سيڪڙو پوکي لائق آھي. 1.1 سيڪڙو زمين تي مستقل فصل پوکيا ويندا آهن ۽ 6.5 سيڪڙو زمين تي چراگاھون آھن.<ref name="سي آء اي"/> 2011ع جي تخميني مطابق زرعي زمين کان سواءِ 2.1 سيڪڙو زمين تي ٻيلا واقع آھن ۽ ملڪ جي باقي غير زرعي زمين 62.7 سيڪڙو آهي جنھن ۾ جبل، ريگستان ء ٻي غير زرعي زمين شامل آهي.<ref name="سي آء اي"/> 2012ع جي تخميني مطابق ملڪ جي آبپاشي واري زمين 2,02,000 چورس ڪلوميٽر تي مشتمل آهي.<ref name="سي آء اي"/> ارضياتي طور پاڪستان کي هيٺين ٽن خطن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # جابلو علائقو # ميداني علائقو # مٿانهون پٽ ===جابلو علائقو=== پاڪستان جي اتر ۽ اولهه ۾ [[جابلو علائقو]] آهي. هن ۾ اتر وارا جبل، [[هماليہ]] جون شاخون آهن، جن جون قطارون ديوارن وانگر هڪٻئي پٺيان بيٺل آهن. انهن ۾ [[چترال]] ۽ [[مري|مريءَ]] جا پهاڙ، [[ڪاغان وادي]] ۽ قبائلي علائقن جا پهاڙ شامل آهن. انهن جبلن مان هماليه جبل جي سراسري اوچائي 20 هزار فوٽ آهن، جنهنڪري اُن جون چوٽيون سدائين برف سان ڍڪيل رهنديون آهن، [[گلگت]] جي ويجهو [[نانگا پربت]] جي چوٽي 26 هزار فوٽ اچي آهي ۽ [[قراقرم]] جابلو قطار ۾ [[ڪي-2|K-2]] جي پهاڙي 8,611 ميٽر اچي آهي، جتي وسيع برف موجود رهندي آهي. اتر-اولهه واريءَ سرحد تي [[هندوڪش]] جبل پکڙيل آهي، جنهن جي چوٽي ([[ترچ مير]]) 25,353 فوٽ آهي. پهاڙي لڪن جهڙوڪ: [[بابُوسر]]، [[دره خنجراب]] ۽ [[لواري]] وغيره بہ گهڻو ڪري برف سان ڍڪيل هوندا آهن، گرمين ۾ برف ڳرڻ کان پوءِ ئي آمدرفت ٿيندي آهي. {{Multiple image | align = left | direction = vertical | width = 200 | image1 = K2 2006b.jpg | caption1 = زمين تي ٻيون نمبر اوچي جابلو چوٽي [[ڪي-2]] پاڪستان ۾ واقع آهي. | image2 = Katpana Desert (Cold Desert) - Road view.jpg | caption2 = دنيا جي سڀ کان اوچي ٿڌي رڻپٽ (Cold Desert)جو نالو [[ڪٽپانہ]] آھي ۽ اھو [[اسڪردو]]،پاڪستان ۾ واقع آهي. | image3 = Nanga Parbat The Killer Mountain.jpg | caption3 = زمين جو نائون نمبر وڏو جبل [[نانگا پربت]]پاڪستان۾واقع آهي. | image4 = Deosai "The Land of Giants".jpg | caption4 = ديوسائي يا ديون جي سرزمين دنيا جو ٻيو نمبر اوچو الپائين ميداني خطو پاڪستان ۾ آهي جتي نيشنل پارڪ پڻ آھي.آھي . }} هماليه جبل، جيڪي صديون کان ڏکڻ ايشيا ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ قدرتي ۽ ثقافتي حدبندي رهيا آهن، برصغير جي اترئين قدرتي ديوار بڻجن ٿا. انهن جا اولهه وارا سلسلا پاڪستان جي سڄي اترئين ڇيڙي تي پکڙيل آهن ۽ لڳ ڀڳ 200 ميل (320 ڪلوميٽر) اندر ملڪ تائين پکڙجن ٿا. ڪشمير ۽ اتر پاڪستان ۾ پکڙيل اولهه هماليه نظام ٽن الڳ جابلو سلسلن ۾ ورهائجي ٿو، جيڪي ڏکڻ کان اتر طرف ترتيبوار پير پنجال، زنسڪار ۽ لداخ سلسلا آهن<ref name=" برٽانيڪا "/>. انهن کان وڌيڪ اتر ۾ قراقرم سلسلو واقع آهي، جيڪو هماليه کان الڳ پر ان سان ڳنڍيل هڪ جدا جابلث نظام آهي. اهي جابلو سلسلا سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 13,000 فوٽ (4,000 ميٽر) کان وٺي 19,500 فوٽ (6,000 ميٽر) کان به وڌيڪ اوچائيءَ تائين پهچن ٿا. هن علائقي جون چار چوٽيون 26,000 فوٽ (8,000 ميٽر) کان مٿي آهن، جڏهن ته ڪيترائي جبل 15,000 فوٽ (4,500 ميٽر) کان وڌيڪ اوچا آهن. انهن مان نمايان چوٽين ۾ نانگا پربت (26,660 فوٽ / 8,126 ميٽر) ۽ ڪي ٽو، جيڪو گوڊون آسٽن جي نالي سان به سڃاتو وڃي ٿو (28,251 فوٽ / 8,611 ميٽر)، شامل آهن، جيڪي گلگت-بلتستان ۾ واقع آهن<ref name=" برٽانيڪا "/>. ملڪ جا اتر ۽ اولهه وارا علائقا گهڻي ڀاڱي زلزلي واري سرگرميءَ جي اثر هيٺ رهن ٿا، جيڪا جغرافيائي طور نوجوان جبلستاني نظام جو قدرتي نتيجو آهي. سڄي علائقي ۾ معمولي زميني جهٽڪا عام آهن. تنهن هوندي به، ڪيترائي زلزلا انتهائي شديد ۽ تباهه ڪن ثابت ٿيا آهن، جنهن جو هڪ وڏو سبب عمارتن جي ناقص تعمير آهي، جڏهن ته جبلستاني علائقن ۾ گهڻيون آباديون انتهائي اوچين ۽ خطري واري جڳهن تي قائم آهن<ref name=" برٽانيڪا"/>. تاريخي طور پاڪستان ۾ تازن دور جا وڏا ۽ تباهه ڪندڙ زلزلا 1935ع، 1945ع، 1974ع ۽ 2005ع ۾ آيا آهن. انهن مان آخري ٻه زلزلا ملڪ جي انتهائي اترئين علائقن ۾ پيش آيا. 2005ع وارو زلزلو، جيڪو ان وقت جي اتر اولهه سرحدي صوبي (هاڻوڪي خيبر پختونخوا) ۽ آزاد ڪشمير جي جبلستاني سرحدي علائقي ۾ مرڪوز هو، اندازاً 80 هزار کان 90 هزار ماڻهن جي حياتيون ڳڙڪائي ويو ۽ سڄي علائقي کي مڪمل طور تي تباهه ڪري ڇڏيو<ref name=" برٽانيڪا"/>. ===ميداني علائقو=== پاڪستان جو تقريباً اوڀر وارو حصو ميداني آهي. ان کي [[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] چوندا آهن، ڇوتہ [[سنڌو درياھه]] ۽ ان جون ڀرتي ڪندڙ شاخون: [[ڪابل ندي]]، [[جهلم ندي]]، [[ستلج ندي]]، [[راوي ندي]]، [[بياس ندي]] ۽ [[چناب ندي]] آهن. سنڌو درياهه وارو علائقو وسيع ميدان آهي، جيڪو [[ڪشمير]] کان وٺي [[عربي سمنڊ]] تائين پکڙيل آهي، اُن جا ٻه حصا آهن: # '''سنڌوءَ جو مٿيون حصو''' هن حصي ۾ [[پنجاب]] ۽ [[بهاولپور]] جا علائقا شامل آهن. هتي جي زمين زرخيز آهي، ڇو تہ هتي نهرن جو ڄار وڇايل آهي. بهاولپور واري خطي ۾، اوڀر طرف جيڪو حصو خشڪ آهي، ان کي [[چولستان]] چوندا آهن. # '''سنڌوءَ جو هيٺاهون ميدان''' هن حصي ۾ سنڌو درياهه جو پيٽ وڌيڪ ويڪرو آهي. اُن کان سواءِ برسات جي اڻاٺ سبب ڪجهه زمين ريگستان بنجي وئي، انهيءَ کي آباد ڪرڻ لاءِ [[گڊو بئراج|گڊو]]، [[سکر]] ۽ [[ڪوٽڙي|ڪوٽڙيءَ]] وٽان [[بئراج]] ٺاهي، ڪيتريون ئي شاخون ڪڍيون ويون آهن. سنڌو درياهه جي ميداني علائقي هڪ وسيع ۽ انتهائي زرخيز زميني پٽي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 200 هزار چورس ميل (518 هزار چورس ڪلوميٽر) ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن ميدان جي ڍلان اتر ۾ هماليه جبلن جي پيرن کان شروع ٿي ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ تائين آهستي آهستي لهندي وڃي ٿي. هن ڍلان جو سراسري ڍنگ في ميل لڳ ڀڳ هڪ فوٽ (هر 5 ڪلوميٽرن تي لڳ ڀڳ هڪ ميٽر) کان وڌيڪ ناهي. ننڍڙي سطحي اڻبرابري (مايڪرو ريليف) کان سواءِ، هي ميدان مجموعي طور هموار ۽ بنا نمايان قدرتي نشانين جي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. جغرافيائي بناوت جي فرق جي بنياد تي، سنڌو ميدان کي ٻه حصا ڪيو وڃي ٿو: مٿيون سنڌو ميدان ۽ هيٺيون سنڌو ميدان. مٿيون سنڌو ميدان سنڌو درياهه ۽ ان جي اهم معاون درياهن—جهلم، چناب، راوي، بياس ۽ ستلج—ذريعي سيراب ٿئي ٿو. اهي درياهه پنجاب صوبي ۾ وچ وارن علائقن (interfluves) جو هڪ منظم نظام ٺاهين ٿا، جيڪي مقامي طور دوآب سڏجن ٿا. “پنجاب” جو نالو به فارسي لفظ پنج آب مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب آهي “پنج درياهه”، جيڪو هن علائقي جي هائيڊروگرافيءَ جي سڃاڻپ آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. هيٺئين سنڌو ميدان ۾ سنڌو درياهه نائلي نوعيت (Nilotic character) رکي ٿو، يعني اهو هڪ وڏو واحد درياهه طور وهي ٿو، جنهن ۾ ڪا به اهم معاون شاخ شامل نه ٿئي ٿي. ميدان مٺن ڪوٽ جي ويجهو تنگ ٿي هڪ قدرتي لنگهه (corridor) جي صورت اختيار ڪري ٿو، جتي سليمان جبلستان ميدان جي ويجهو اچي ٿو ۽ سنڌو درياهه پنهنجي آخري وڏي معاون، پنجند درياهه، سان ملي ٿو، جيڪو پاڻ پنجاب جي پنجن درياهن جي گڏجڻ سان ٺهي ٿو. هي علائقو، خاص طور سنڌو درياهه جي ڪنارن سان لڳ ڀڳ، بار بار ٻوڏن جي مسئلي کي منهن ڏئي ٿو. اهي ٻوڏون گهڻو ڪري جولاءِ ۽ آگسٽ جي مهينن ۾ ٿيندڙ تيز برساتن جو نتيجو هونديون آهن، جيڪي ميداني علائقن لاءِ هڪ دائمي قدرتي خطرو بڻيل آهن<ref name=" برٽانيڪا"/>. ===مٿانهون پٽ=== هن علائقي جا ٻه حصا آهن؛ # [[پوٽوهار]]، جهلم درياء جي ڪناري سان، ٻه هزار فوٽ اوچو جابلو لوڻ ([[سينڌي لوڻ]]) جو پهاڙي سلسلو الهندي طرف هليو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر هنڌ [[لوڻ]] جون ڇپون ملن ٿيون. اهو سڄو علائقو باراني آهي. ان ۾ [[تيل|معدني تيل]]، [[ڪوئلو]] ۽ ٻي معدنيات جا ذخيرا موجود آهن. سالٽ رينج يا ڪوہ نمڪ، [[جهلم ندي|جهلم نديءَ]] جي الهندي ڪناري سان لڳو لڳ ڏکڻ اولهه طرف [[سنڌو درياهه]] تائين پکڙيل آهي. ان سلسلي جي اوچائي لڳ ڀڳ ست سؤ ميٽر ٿيندي. ڪوهستان لوڻ ۽ اتر اولهه وارن جبلن وچ ۾ [[پوٽوهار]] جو مٿانهون پٽ آهي. ان ۾ [[اٽڪ]]، [[راولپنڊي]] (خاص ڪري ڪوهه مري ۽ ڪهوٽا جا علائقا) ۽ [[جهلم ضلعو]] شامل آهن. # [[ڪوھ سليمان|سليمان جبل]] ۽ [[کيرٿر جبل]] جي الهندي ۾ بلوچستان نهايت مٿانهون علائقو آهي، جنهن جي اوچائي 600 کان 900 ميٽر ٿيندي. هتي جي هوا نهايت خشڪ آهي ۽ برسات نه پوڻ ڪري سبب صوبي جي گهڻي ايراضي غيرآباد آهي. وچ ۾ لوڻ واري پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي، اترئين حصي ۾ [[ڪروميم]] جا ذخيرا ملن ٿا. ===آبھوا=== [[فائل:Pakistan map of Köppen climate classification.svg|thumb|280px| پاڪستان جي [[ڪوپن ڪلائيميٽ]] جي درجہ بندي]] ھن ملڪ جي موسم گھڻي ڀاڱي گرم رھندي آھي. ريگستاني علائقن ۾ خشڪ، ملڪ جي اتر-اولھ پاسي [[ٽيمپريٽ]]، اتر ۾ آرڪٽڪ ھوندي آھي.<ref name="سي آء اي"/> پاڪستان پُوري پُني ڪمر بند ۾ اچي ٿو. پاڪستان جو گهڻو حصو [[سمنڊ]] کان پري آهي ۽ اتر ۾ اچا [[جبل]] اٿس. اهوئي سبب آهي، جو هتان جي آبهوا مجموعي طور خشڪ ۽ گرم آهي. گرميءَ جي موسم ۾ پاڪستان جو گرمي پد سڀ کان وڌيڪ [[سبي]]، [[جيڪب آباد]]، [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۽ [[نوابشاھ]] ۾ آهي. تازو جون 2010ع ۾ [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] واري علائقي۾ گرمي پد °54 سينٽي گريڊ تائين وڃي پهتو هو، جيڪو پاڪستان جي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد رڪارڊ ٿيو. ان کان اڳ سبي، جيڪب آباد، سکر ۽ نوابشاھ ۾ وڌ کان وڌ °51 سينٽي گريڊ تائين گرمي پد مختلف وقتن تي رڪارڊ ٿيو، جڏهن تہ [[سيارو|سياري]] ۾ پاڪستان ۾ سخت سيءُ ٿئي ٿو. پاڪستان ۾ [[برسات]] تمام گهٽ پوندي آهي. بلوچستان ۽ سنڌ ۾ سراسري 5 انچ برسات پوندي آهي. پاڪستان جي آبهوا جو سڀ کان نمايان ۽ وسيع پهلو [[خشڪ موسم|خشڪي]] (aridity) آهي، جڏهن ⁠تہ ان جي برِاعظمي (continental) نوعيت گرمي پد جي انتهائن مان چٽي طرح ظاهر ٿئي ٿي. پاڪستان برساتي مون سون نظام جي ڪناري تي واقع آهي، جيڪو سالياني طور سوڪھڙي ۽ وسڪاري دورن تي مشتمل هوندو آهي. ملڪ ۾ ورکا عام طور بيقاعده (غير يقيني) هوندي آهي ۽ ان جي مقدار ۾ سالياني لحاظ کان گهڻي تبديلي ايندي رهي ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. [[مون سون]] جون وسڪاري هوائون، جن جون حدون هر سال بدلجنديون رهن ٿيون، وقفي وقفي سان ملڪ ۾ داخل ٿين ٿيون، ۽ اڪثر نمي اونهاري جي موسم دوران حاصل ٿئي ٿي. [[عربي سمنڊ]] مان ايندڙ طوفاني هوائون ساحلي علائقن ۾ برسات جو سبب بڻجن ٿيون، پر انهن جي شدت ۽ نوعيت پڻ غير مستقل هوندي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. مون سون جي [[برسات]] جي اثرائتيت گهٽ سمجهي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ ⁠تہ اها بنيادي طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين محدود رهندي آهي، جڏهن گرمي پد تمام گهڻو هوندو آهي ۽ پاڻي جو وڏو حصو بخارات ذريعي ضايع ٿي ويندو آهي. اتر ۾، [[پشاور]] ۾ سالياني سراسري [[برسات|ورکا]] لڳ ڀڳ 13 انچ (330 ملي ميٽر) آهي، جڏهن⁠تہ [[راولپنڊي]] ۾ اها مقدار وڌي 37 انچ (950 ملي ميٽر) تائين پهچي ٿي. [[پاڪستان جا ميداني علائقا|ميداني علائقن]] ۾ ورکا اڃا به گهٽ ۽ وڌيڪ غير يقيني هوندي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. پاڪستان جي [[برِاعظمي آبهوا]] جي هڪ اهم خصوصيت موسمي ۽ روزاني بنيادن تي گرمي پد ۾ انتهائي فرق آهي. اتر ۾ بلند جبلن ۽ برف سان ڍڪيل علائقن ۾ اوچائي آبهوا کي ٿڌو بڻائي ٿي، جڏهن⁠تہ [[بلوچستان جو پليٽو|بلوچستان جي پليٽو]] تي گرمي پد ڪجهه وڌيڪ رهندو آهي. ساحلي پٽيءَ ۾ [[سمنڊ جي هوا]] (sea breezes) آبهوا کي معتدل بڻائي ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. ملڪ جي باقي حصن ۾، خاص طور ميداني علائقن ۾، اونهاري دوران گرمي پد انتهائي بلند ٿي ويندو آهي. جون مهيني ۾ ميداني علائقن جو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ 100 ڊگري فارن هائيٽ (38 ڊگري سينٽي گريڊ) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ وڌ ۾ وڌ گرمي پد 117 ڊگري فارن هائيٽ (47 ڊگري سينٽي گريڊ) کان به مٿي ٿي سگهي ٿو. [[سنڌ]] جي شهر [[جيڪب آباد]] ۾ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 127 ڊگري فارن هائيٽ (53 ڊگري سينٽي گريڊ) رڪارڊ ڪيو ويو آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. اونهاري ۾ ميداني علائقن تي ڏينهن دوران گرم ۽ خشڪ هوائون، جن کي لوُو چيو وڃي ٿو، وهنديون آهن. وڻ گهڻي [[نمي]] وڃائڻ کان بچڻ لاءِ پنهنجا پن ڇڏي ڏين ٿا. هي خشڪ ۽ سخت گرمي ڪڏهن ڪڏهن مٽيءَ جي طوفانن ۽ گجگوڙ سان گڏ برساتن سبب عارضي طور گهٽجي وڃي ٿي، جنهن سان گرمي پد ۾ ٿوري رعايت اچي ٿي. شام جو موسم نسبتاً ٿڌي ٿيندي آهي، ۽ ڏينهن ۽ رات جي گرمي پد ۾ فرق ڪڏهن ڪڏهن 20 کان 30 ڊگري فارن هائيٽ (11 کان 17 ڊگري سينٽي گريڊ) تائين پهچي ويندو آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. سياري جي موسم ٿڌي هوندي آهي، ۽ جنوري مهيني ۾ گهٽ ۾ گهٽ اوسط گرمي پد لڳ ڀڳ 40 ڊگري فارن هائيٽ (4 ڊگري سينٽي گريڊ) رڪارڊ ڪيو ويندو آهي، خاص طور ميداني علائقن ۾، جڏهن⁠تہ اترين جبلستاني علائقن ۾ گرمي پد ان کان به گهڻو گهٽ ٿي سگهي ٿو<ref name=" برٽانيڪا"/>. ===نديون=== پاڪستان جي سڀ کان وڏي ندي، سنڌو ندي آھي جنھن کي انگريزي ۾ انڊس سڏين ٿا. عربن ان کي مھران جو نالو ڏنو جيڪو پوء سنڌي ۾ مھراڻ ٿي ويو. سنڌو ندي پاڪستان کي ھماليه جبلن کان عربي سمنڊ تائين ٻن حصن ۾ ورھائي ٿي.<ref name=" اسلام "> [Encyclopedia of Islam، Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor، Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001، pages 541,542] </ref> پاڪستان جون ٻيون نديون [[چناب ندي]]، [[راوي ندي]]، [[جھلم ندي]]، [[ستلج ندي]]، [[ڪابل ندي]] شامل آهن. ===ڍنڍون=== پاڪستان جي کاري پاڻي واري وڏي ۾ وڏي ڍنڍ [[منڇر ڍنڍ]] آھي جيڪا سنڌ جي ضلعي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۾ [[سيوھڻ]] ۾ بوبڪ جي ڀرسان واقع آهي. ===ريگستان=== سنڌو ميداني علائقي جو ڏکڻ اوڀر حصو، جيڪو اوڀر [[بهاولپور]] کان وٺي ڏکڻ ۾ [[ٿرپارڪر]] واري علائقي تائين پکڙيل آهي، هڪ عام ريگستاني خطو آهي. هي علائقو پاڪستان ۽ ڀارت جي وچ ۾ واقع [[ٿر ريگستان]] جي قدرتي واڌ (توسيع) سمجهيو وڃي ٿو. اهو مرڪزي آبپاشيءَ واري ميداني پٽيءَ کان الڳ آهي، جنهن جي حدبندي بهاولپور ۾ [[گھاگھر درياھ]] جي سڪي ويل وهڪري ۽ سنڌ ۾ اڀرندي [[نارا واهه]] ذريعي ٿئي ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. هن ريگستاني علائقي کي مختلف نالن سان سڃاتو وڃي ٿو. بهاولپور ۾ ان کي [[چولستان ريگستان|چولستان]] يا [[روهي]] چيو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ سنڌ ۾ اهو علائقو [[پاٽ]] يا [[ٿر ريگستان]] جي نالي سان مشهور آهي. ريگستان جي سطح ريت جي ٽڪرين ۽ ريتيلي ڏاندن جو هڪ پيچيده ۽ اڻبرابري جال آهي، جيڪو فطري طور خشڪ ۽ بي آب آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. پنجاب جي دوآبن مان سڀ کان اولهه ۾ واقع [[سنڌ ساگر دوآب]] جو وڏو حصو تاريخي طور غير پيداواري بنجر علائقو هو، جنهن کي [[ٿل ريگستان]] چيو ويندو هو. 1946ع ۾ [[سنڌو درياھ]] تي [[ڪلاباغ]] ڀرسان [[جناح براج]] جي تعمير کان اڳ هي علائقو پوک لاءِ موزون نه هو. بعد ۾، جناح براج مان نڪرندڙ [[ٿل ڪينال نظام]] ذريعي پاڻي فراهم ٿيڻ سبب ريگستان جا وسيع حصا زرخيزيءَ ۾ تبديل ٿي ويا ۽ اڄ اهي علائقا پوک ۽ زرعي پيداوار لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا<ref name=" برٽانيڪا"/>. پاڪستان جو وڏي ۾ وڏو رڻپٽ يا ريگستان [[ٿر]] آھي. {{Coord|30|N|70|E|display=title}} == معيشت == پاڪستان جو قيام 1947 م ٿيو پر اڃان تائين اھو ترقي پذير ملڪ آھي جنھن جو وڏو سبب وڏي عرصي کان سياسي عدم استحڪام ۽ ٻاھرين سيڙپ جي ڪمي آھي<ref name="سي آء اي"/>. 28 فيبروري 1948ع ۾ پاڪستان جي پھرين وزير خزانه [[ملڪ غلام محمد]] پاڪستان جي پھرين بجيٽ پيش ڪئي جيڪا پنج لک روپيه بچت واري بجيٽ ھئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين اپريل 1948ع تي پاڪستان پنھنجا پھريان سڪا ۽ ھڪ روپئي جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيا، ۽ 10 مئي تي گورنر جنرل اسٽيٽ بينڪ آف پاڪستان جي قيام جو حڪم جاري ڪيو. 25 جون تي ذاھد حسين اسٽيٽ بينڪ جو پھريون گورنر مقرر ٿيو<ref name = " پاڪستان "/> پھرين آڪٽوبر 1948ع تي اسٽيٽ بينڪ ملڪ م 5 روپئي ۽ 10 روپئي ۽ 100 روپئي جا پھريون دفعو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1952ع تي پھريون ڀيرو انڊيا جي ڪرنسي نوٽن جي ملڪ ۾ گردش بند ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين آگسٽ 1955ع تي آء ايم ايف جي منظوري سان روپئي جو قدر ٻيھر مقرر ڪندي ھڪ روپئي کي 0.186621 گرام سون ۽ 4.76190 يو ايس ڊالر جي برابر بڻايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. ٻاھرين سيڙپڪاري نہ ٿيڻ جو وڏو سبب امن امان جو مسئلا ۽ توانائي جو بحران آھي<ref name="سي آء اي"/>. ملڪ جي جي برآمد جو اڌ حصو ڪپڙي جي صنعت جو آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي تخميني مطابق پاڪستان جي [[جي ڊي پي]] 1061 [[ٽرلين]] ڊالر ھئي جيڪا دنيا م 25 نمبر تي ھئي ء ان جي ان سال حقيقي واڌ 5.4 سيڪڙو ھئي<ref name="سي آء اي"/>. 2016 جي تخميني مطابق جي ڊي پي جو 24.4 حصو زراعت جو، 19.1 حصو صنعت جو ۽ 2017 جي تخميني مطابق 56.5 سيڪڙو حصو خدمتن جو ھيو<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي صنعت م ڪپڙي جي صنعت، دوائن جي صنعت، طبي اوزارن جي صنعت، ڪنسٽرڪشن واري سامان جي صنعت، ڪاغذ جي صنعت ، ڀاڻ جي صنعت ۽ گانگٽن جي صنعت شامل آهن<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان م صنعتي پيداوار جي واڌ جي شرح 5.4 سيڪڙو ھئي<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان م مزدورن جو تعداد 6،38،90،000 ھيو جنھن ۾ ٻار ۽ وچ اوڀر ۾ ڪم ڪندڙ مزدور پڻ شامل آهن. ان تعداد جو 42.3 سيڪڙو زرعي مزدور، 22.6 سيڪڙو صنعتي مزدور ء 35.1 سيڪڙو خدمتن وارا مزدور شامل آهن ۽ ان ڪاٿي مطابق پاڪستان جو دنيا م نائون نمبر ملڪ ھيو<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان م بيروزگاري جي شرح 6 سيڪڙو ھئي ۽ دنيا م ان جو درجو 90 نمبر تي ھيو<ref name="سي آء اي"/>. 2817 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان جي آمدني 46.81 ارب ڊالر ھئي ء خرچ 64=49 ارب ڊالر ھيو<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي تفصيل مطابق پاڪستان جي برآمد 17.7 سيڪڙو آمريڪا، 7.7 سيڪڙو يونائيٽيڊ ڪنگڊم، 6 سيڪڙو چين، 5.8 سيڪڙو جرمني، 5.2 سيڪڙو افغانستان، 5.5 سيڪڙو متحده عرب امارات ۽ 4.1 سيڪڙو اسپين سان ھئي<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي درآمد ساڳي سال جي تفصيل مطابق پاڪستان جي برآمد جو 27.4 سيڪڙو چين، 13.7 سيڪڙو متحده عرب امارات، 4.9 سيڪڙو آمريڪا، 4.3 سيڪڙو انڊونيشيا، 4.2 سيڪڙو سعودي عرب جو آهي<ref name="سي آء اي"/> [[فائل:Ise building2.png|thumb|upright|کاٻو|اسلام آباد ۾ اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاور]] پاڪستان نيم صنعتي معيشت وارو ملڪ آهي<ref>{{cite web|url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6T3V-3Y21V48-F&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=2d4b7d3ce3b0b4005140c271bb7312a7|title=Agricultural Economics : An analysis of industrial–agricultural interactions: a case study in Pakistan|publisher=ScienceDirect|accessdate=2 January 2010}}</ref><ref name="siteresources.worldbank.org">{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/PAKISTANEXTN/Resources/293051-1241610364594/6097548-1257441952102/balochistaneconomicreportvol2.pdf|title=World Bank Document|format=PDF|accessdate=2 January 2010}}</ref> ڪراچي ۽ پنجاب جا شھري علائقا وڌيڪ ترقي واريون معيشتون آھن جيڪي باقي ٻين پوئتي پيل علائقن سان گڏ ملڪي معيشت کي ٽيڪ ڏئي بيٺيون آهن<ref name="siteresources.worldbank.org"/> 1947ع ۾ ھڪ غريب ترين ملڪ ھجڻ جي باوجود ھن ملڪ جي معيشت جي واڌ جي شرح عالمي شرح جي ڀيٽ ۾ شروعاتي چئن ڏھاڪن ۾ بھتر رھي پر بعد 90 واري ڏھاڪي جي پوئين حصي تائين انتشار وارين پاليسين ڪري سستي جو شڪار ٿي وئي<ref name="econ_1990s">{{cite web|url=http://www.epb.gov.pk/v1/travelguide/|title=Economy|publisher=Pakistan Trade Development Authority|accessdate=8 March 2009}}</ref> تازو وڏن معاشي سڌارن سان معيشت ڏسڻ م مضبوط ٿي آھي ۽ خاص طور تي مينيوفيڪچرنگ ۽ مالياتي خدمتن جي شعبن تيزي سان ترقي ڪئي آھي، ۽ پرڏيھي مٽاسٽا واري مارڪيٽ ۾ بھتري آئي آهي <ref name="econ_1990s"/> 2005 ۾ پرڏيھي قرض 40 ارب يو ايس ڊالر ھيو. پاڪستان جي جي ڊي پي قوت خريد جي برابري واري پيماني مطابق 475 ارب يو ايس ڊالر ھئي<ref name="imfdata">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2007&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=564&s=PPPGDP,PPPPC&grp=0&a=&pr.x=59&pr.y=1|title=Report for Selected Countries and Subjects (PPP)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=8 October 2007}}</ref> جڏھن تہ ان جي في ڪس آمدني 2,942 ڊالر $ ھئي<ref name="imfdata"/> پاڪستان ۾ غربت جي شرح 23 ۽ 28 سيڪڙو جي وچ تي ھئي<ref name="wbundp">{{cite web|url=http://www.dawn.com/2006/06/20/top1.htm|title=WB, UNDP question poverty estimates|work=Dawn |location=Pakistan Group of Newspapers|date=20 June 2006|accessdate=12 February 2008}}</ref><ref name="ciapeople">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html#People|title=Pakistan: People|work=The World Factbook|publisher=CIA|accessdate=12 February 2008}}</ref> === زراعت === پاڪستان بنيادي طور هڪ زرعي ملڪ آهي. هتان جي مکيه زرعي پيداوار ۾: [[ڪڻڪ]]، [[ڪپھ]]، [[چانور]]، [[ڪمند]]، [[سڻي]]، [[تيلي ٻج]]، ڀاڄيون ۽ ميوا شامل آهن. 1958ع کان اڳ زرعي سڌارا جدا جدا صوبن ۾ محدود پيماني تي نافذ ڪيا ويا هئا. انهن کي نافذ ڪري واسطيدار صوبن جي مرضيءَ تي ڇڏيو ويو هو، جنهنڪري جنوري 1959ع ۾ مختلف صوبن ۾ اڻپورا سڌارا نافذ ڪيا ويا. انهن پٽاندڙ ڪو بہ ماڻهو پنج سؤ ايڪڙ نهري يا هڪ هزار ايڪڙ باراني ايراضي کان وڌيڪ زمين رکي نه پئي سگهيو. پاڪستان ٺهڻ کان اڳ اولهه پنجاب جي علائقن ۾ في ايڪڙ پيداواري يونٽن جو اندازو مقرر ڪيو ويو هو. سٺي زمين جي هڪ ايڪڙ ۾ 72 پيداواري يونٽ مڃيا ويندا هئا. ان ريت ڪو بہ ماڻهو 36000 پيداواري يونٽن کان وڌيڪ زمين پاڻ وٽ رکي نٿي سگهيو، البت ان ايراضي کانسواءِ هڪ زميندار وٽ 150 ايڪڙ باغن لاءِ ۽ 183 ايڪڙ ايراضيءَ تائين ورهائي سگهيو ٿي. ان ايراضيءَ کانسواءِ باقي سڄي ايراضي حڪومت وٺي، هارين ۽ حقدار آبادگارن ۾ ورهائي ڇڏي. 1972ع ۽ 1977ع جي دوران [[ذوالفقار علي ڀٽو|ذوالفقار علي ڀُٽي]] جي حڪومت ۾ زرعي آندا ويا. انهن سڌارن تحت هارين کي زرعي مقصدن جي لاءِ بهتر سهولتون ۽ آسان شرطن تي قرض ڏيڻ شامل هئا. انهن سڌارن موجب زمين جي حد ملڪيت ۾ ڪمي ڪري هڪ فرد جي حد ملڪيت 500 نهري ايڪڙن مان گهٽائي 100 ايڪڙ ڪئي وئي. اهڙيءَ طرح غير نهري ايراضيءَ جي في سيڪڙو حد ملڪيت 300 ايڪڙ ڪئي وئي. انهن سڌارن تحت هارين کي زرعي مقصدن لاءِ گهڻيون سهولتون ۽ آسان شرطن تي قرض ڏيڻ شامل هئا. === صنعت === 12 جنوري 1952ع تي [[پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. گڏيل پاڪستان سڻيءَ جو گهر هوندي، مغربي پاڪستان ۾ سڻيءَ جو هڪ بہ ڪارخانو موجود نه هو، جيڪي هئا سي بہ ننڍا ۽ معمولي درجي جا هئا. ورهاڱي کان اڳ کنڊ ٺاهڻ جا ننڍا ننڍا ڪارخانا هئا. فقط اٽي پيهڻ جون چڪيون، هڪ ٻه بسڪوٽ ٺاهڻ جا ڪارخانا، هڪ اڌ شراب ٺاهڻ ۽ [[بناسپتي گيھ]] جا ڪارخانا هئا. ورهاڱي کان پوءِ صنعتن ۾ واڌارو آيو. ملڪي ضرورت واريون شيون ٻاهران گهرائڻ بدران پاڪستان ۾ ئي ٺهڻ شروع ٿيون. ان مقصد سان ترقياتي بورڊ، [[پاڪستان صنعتي مالياتي ڪارپوريشن]] (جنهن اڳتي هلي [[صنعتي ترقياتي بئنڪ]] (I.D.B.P) جو روپ ورتو، صنعتي سرمايه ڪاري ڪارپوريشن، ٽيرف ڪميشن، ڇهن سالن واري رٿا، صنعتي ترقياتي ڪارپوريشن، [[گهريلو هنرن جي صنعت]]، [[پهرين پنج ساله رٿ]] (1955ع کان 1960ع) [[ٻي پنج ساله رٿ]](1965ع تائين)، [[ٽين پنج ساله رٿ]] (1970ع تائين)، [[چوٿين پنج ساله رٿ]] (1975ع تائين) ۽ انهن کان علاوه وقت بوقت پاڪستان ۾ [[سائنسي تحقيقاتي ڪائونسل]] ۽ انهيءَ قسم جا ٻيا ادارا پڻ قائم ٿيندا رهيا. هن وقت پاڪستان ۾ ڪيتريون ئي صنعتون قائم آهن. جن ۾ [[لوھ]]، [[کنڊ]]، [[گيھ]] جا ڪارخانا ۽ [[سمال انڊسٽريز]] ۾ پڻ واڌارو آيو آهي. جڏهن تہ اڃا بہ وڌيڪ [[پرڏيهي سيڙپ]] ۽ صنعتي موقعن جي ضرورت گهڻي آهي. ملڪ ۾ هن وقت [[فولاد]] جا ڪارخانا (ڏسو: [[پاڪستان اسٽيل ملز]])، ڪپڙي جون صنعتون، [[کاڄرو تيل]]، [[ڪيميڪل انڊسٽري]]، [[سيمينٽ]]، [[شگرمل|شگر ملز]]، [[چمڙو|چمڙي]] ۽ [[ڪپھ جو ڪارخانو|ڪپھ جا ڪارخانا]] وڏي تعداد ۾ موجود آهن، پر پوءِ بہ عالمي سطح تي سيڙپڪاريءَ جي ضرورت پيش اچي ٿي. === قدرتي وسيلا ۽ معدنيات === پاڪستان مختلف قدرتي ۽ معدني وسيلن سان مالامال آهي، جهڙوڪ: [[ڪوئلو]]، [[سينڌو لوڻ]]، [[تيل]] ۽ [[گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[جپسم]]، [[گندرف]]، [[لوھ]]، [[سنگمرمر]]، سُرمو ۽ [[جست]] وغيره. پاڪستان ۾ ڪيترا اهڙا هنڌ آهن، جتي درياهن ۽ نهرن مان آبشارن ذريعي بجلي پيدا ڪري سگهجي ٿي. بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ [[مالاڪنڊ- درگئي منصوبو]]، [[پن بجلي]] رسول منصوبو، [[وارسڪ ڊئم]] منصوبو ۽ [[منگلا ڊئم]] کان سواءِ پنجاب ۾ ڪيترن هنڌن تي آبشار ٺاهي بجلي پيدا ڪئي وئي آهي. توانائيءَ جي پيداوار ۾ ڪوئلو بہ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. پاڪستان ۾ سڀ کان وڌيڪ ڪوئلي جا ذخيرا سنڌ جي [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ضلعي ۾ لڌا ويا آهن، جڏهن تہ پنجاب جي [[مڪڙوال]]، بلوچستان جي خوست، مچ ۽ هرنائي واري علائقن ۽ سنڌ ۾ ٿر کان علاوه [[جھمپير|جهمپير]] ۽ [[لاکا، شهر|لاکڙا]] ۾ بہ ڪوئلو ملي ٿو. پنجاب ۾ 0.257 (ارب ٽن)، بلوچستان ۾ 0.196 (ارب ٽن)، [[خيبر پختونخوا]] ۾ 0.082 (ارب ٽن) ۽ سنڌ ۾ 184.123 (ارب ٽن) ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن. سنڌ ۾ لاکڙا، ضلعي [[دادو]] ۾ 1.328 (ارب ٽن)، [[جهرڪ]]، جهمپير ۽ ميٽنگ، ضلعي ٺٽي ۾ 7.112 (ارب ٽن)، ضلعي بدين ۾0.16 (ارب ٽن) ۽ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ۾ سڀ کان وڌيڪ 175.505 (ارب ٽن) ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن. [[ٿر جو ڪوئلو|ٿر جي ڪوئلي]] جي ذخيرن جو تخمينو 175 ارب ٽن آهي. 1947ع ۾ پاڪستان ۾ کاڻين جي ڳولا جا فقط 5 ماهر هئا، پر هن وقت انهن ماهرن جو تعداد هزارن تائين پهچي ويو آهي. 1967ع ۾ پاڪستان ۾ تيل جي پيداوار ساڍا چار لک ٽن هئي، جنهن مان ملڪ جي 12 سيڪڙو ضرورت پوري ٿيندي هئي. هن خطي ۾ تيل جو پهريون کوهه 1886ع ۾ [[ڪُنڊل]] (پنجاب) ۾ کوٽيو ويو هو ۽ 1915ع ۾ [[پوٽوهار]] ۾ تيل جو ذخيرو معلوم ٿيو. ورهاڱي کان ٿورو اڳ خيرپور ضلعي مان تيل نڪتو. قيام پاڪستان بعد تيل جي ڳولا جاري رهي. 1949ع ۾ چڪوال ۾ تيل ملڻ ۾ ڪاميابي ٿي، 1950ع ۾ برما آئل ڪمپنيءَ جي شراڪت سان پاڪستان پئٽروليم لميٽيڊ جو قيام عمل ۾ آيو. هن ڪمپنيءَ 1952ع ۾ سُئي جي ڳوٺ (بلوچستان) وٽ گئس ڳولي لڌي. هن وقت ڪيترن ئي ملڪن جون ڪمپنيون تيل جي ڳولا ۾ مصروف آهن. سنڌ جي [[بدين]]، دادو، حيدرآباد ۽ [[سانگهڙ]] وارن علائقن ۾ تيل جا وڏا ذخيرا دريافت ٿيا آهن. [[اٽڪ آئل ڪمپني]]، راولپنڊيءَ جو تيل صاف ڪرڻ جو ڪارخانو ڪم ڪري رهيو آهي. گذريل 50 سالن ۾ ٻيو ڪارخانو 1962ع ۾ ڪراچيءَ ۾ قائم ٿيو. ٽيون ڪارخانو 1966ع ۾ قائم ٿيو. ٻنهي ڪارخانن جي پيداوار 41 لک ٽن سالياني آهي. هن وقت ملڪ جي ڪيترن ئي هنڌن تي تيل دريافت ٿيو آهي، جتي پلانٽ لڳائي تيل جي صفائي ڪري توانائي طور ڪتب آڻجي ٿو. سنڌ ۾ [[خيرپور]] کانسواءِ دادوءَ جي [[جوهي]] تعلقي ([[ڀت جبل]])، بدين ضلعي جي [[گولاڙچي]]، [[ٽنڊو محمد خان|ٽنڊي محمد خان]] لڳ [[ڌارو]] ۽ ضلعي [[گھوٽڪي|گهوٽڪيءَ]] جي [[عادلپور]] واري علائقن ۾ بہ تيل جا کوهه دريافت ٿيا آهن (وڌيڪ ڏسو: پيٽروليم). مغربي پاڪستان ۾ گئس جا 7 ذخيرا دريافت ٿيا آهن، جن مان هن وقت تقريباً 82 ارب مڪعب فوٽ گئس سالياني نڪري ٿي. ان جو 47 سيڪڙو ڪيميائي ڀاڻ جي تياريءَ ۾ ڪچي مال طور استعمال ٿيندو آهي ۽ 48 سيڪڙو گئس گهرو استعمال ۾ ايندي آهي. گئس جو وڏو ذخيرو بلوچستان جي ’سُئي‘ واري علائقي ۾ آهي، جتان پاڪستان جو اڪثر حصو گئس جي سهولت ماڻي رهيو آهي. سنڌ ۾ [[ڀِت جبل]]، [[قادرپور]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان بہ گئس لڌي وئي آهي. اندازو آهي تہ پاڪستان ۾ 40 لک ٽن کان بہ وڌيڪ لوهه جا ذخيرا آهن. لوهه جو گهڻو ذخيرو [[مڪڙوال]] ۽ [[ڪالاباغ]] واري علائقي ۾ آهي. ان کان سواءِ [[هزارا]] جي علائقي ۾ ايبٽ آباد کان 32 ڪلوميٽر ڏکڻ ۾ لنگڙيال ۾ ۽ [[چترال]] ۾ بہ کاڻيون موجود آهن. بلوچستان ۾ [[خضدار]]، [[چل غازي]] ۽ [[مسلم باغ]] ۾ بہ لوھ مليو آهي. [[چاغي]] (بلوچستان) ۾ بہ اعليٰ قسم جو لوهه مليو آهي. معدنيات جي لحاظ کان بلوچستان شاهوڪار خطو آهي.پاڪستان مان ملندڙ لوھ معياري ناھي ان ڪري اھو ملڪ جي صرف 16 في صد ضرورت پوري ڪري ٿو ۽ باقي ٻاھران درآمد ڪيو وڃي ٿو. پاڪستان ۾ نهايت ئي اعليٰ قسم جو لوڻ ملي ٿو. سمنڊ جي پاڻيءَ مان بہ لوڻ ٺاهيو وڃي ٿو. پاڪستان ۾ جابلو لوڻ جون 6 کاڻيون آهن، جن مان [[کيوڙا]] ([[ضلعو جھلم|ضلعي جهلم]]) جي سڀ کان وڏي کاڻ مشهور آهي. معدني پيداوار جي انهن کاڻين ۽ ذخيرن کان سواءِ ٻيون بہ قيمتي کاڻيون آهن. مثال طور جپسم، [[ڪرومائيٽ]]، سنگمرمر، چُن جو پٿر، [[چيني مٽي]] ۽ [[شيشو|شيشي]] ٺاهڻ لاءِ واري وغيره اھو ھڪ اڇي رنگ جو ڌاتو آهي جيڪو فولادسازي، رنگسازي، تصويرڪشي يا ڦوٽوگرافي ۾ ڪم ايندو آهي. دنيا ۾ ڪرومائيٽ جا وڏا ذخيرا پاڪستان ۾ آھن. ان جو وڏو حصو برآمد ڪري زر مبادلو ڪ ڪمائي سگهجي ٿو. ان جا وڏا ذخيرا بلوچستان ۾ مسلم باغ، چاغي ۽ خاران ۾ ، خيبرپختونخوا ۾ ۽ آزاد قبائلي علائقن مان مالاڪنڊ، مھمند ايجنسي ۽ اتر وزيرستان ۾ ملن ٿا. ٽامو بجليءَ جي اوزارن ٺاھڻ ۾ ڪم ايندو آهي. بجليءَ جي تار بہ ٽامي مان ٺھندي آهي. بلوچستان ۾ سينڊڪ وٽ ٽامي جا وڏا ذخيرا آهن جپسم اڇي رنگ جو چمڪيلو پٿر آهي. اھو سيمنٽ، ڪيميائي ڀاڻ، پلاسٽر آف پيرس جي صنعت ۾ استعمال ٿيندو آهي. جپسم پنجاب جي ضلعن جھلم، ميانوالي۽ ڊيرا غازي خان ، ۽ خيبرپختونخوا ۾ڪوھاٽ، ۽ سنڌ ۾ روھڙي، ۽ بلوچستان ۾ ڪوئٽہ، سبي ۽ لورالائي مان ملندو آهي. چن جو پٿر سيمنٽ سازيءَ ۾ استعمال ٿيندو آهي. جڏھن ان کي ساڙيو ويندو آهي تہ چونو حاصل ٿيندو آهي جيڪو گھرن ۾ سفيدي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ان جو استعمال شيشي، صابڻ، ڪاغذ ۽ رنگ جي صنعت ۾ پڻ ٿيندو آهي. چن جي پٿر جا وڏا ذخيرا ڊنڊوت (جھلم)، ، زندہ پير (ديرو غازي خان)، حيدرآباد لڳ مغل ڪوٽ ۽ گنجو ٽڪر، منگھو پير، ڪوٽ ڊيجي ۽ راڻي پور ۾ آھن پاڪستان۾ مختلف قسمن جو ۽ رنگن جو سنگمر مر چاغي، مردان، سوات،خيبرايجنسي ۾ ملندو آھي. اڇو ڪارو سنگمرمر اٽڪ ۾ ڪالا چٽا،جي پھاڙن مان ملندو آهي.پاڪستان جي ھيء صنعت ڪافي زرمبادلو ڪمائي ٿي. === آبپاشي جو نظام === جديد آبپاشي انجنيئرنگ جا ڪم لڳ ڀڳ 1850ع کان شروع ٿيا، ۽ برطانوي راڄ جي دور ۾ وڏا واهن جا نظام تعمير ڪيا ويا. ڪيترن ئي حالتن ۾ سنڌ ۽ پنجاب جي علائقن ۾ موجود پراڻن واهن ۽ ٻوڏ وارن نالن کي ٻيهر بحال ڪري جديد بڻايو ويو. اهڙي ريت دنيا جو سڀ کان وڏو واهن ذريعي آبپاشيءَ جو نظام وجود ۾ آيو<ref name=" برٽانيڪا"/><ref name="برٽانيڪا آن لائين">https://www.britannica.com/place/Indus-River/People </ref>. 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي وقت، هندستان ۽ اُن وقت جي اولهه پاڪستان (هاڻوڪي پاڪستان) جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ بين الاقوامي سرحد باري دوآب ۽ ستلج وادي منصوبي جي آبپاشي نظام کي—جيڪو اصل ۾ هڪ گڏيل منصوبي طور تي ترتيب ڏنل هو—ٻن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. ان ورهاڱي جي نتيجي ۾ هيڊ ورڪس هندستان جي حصي ۾ آيا، جڏهن ته واهه پاڪستان جي علائقن مان گذرندا هئا. ان صورتحال سبب پاڪستان جي ڪجهه علائقن ۾ پاڻيءَ جي فراهمي متاثر ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. انهيءَ ريت پيدا ٿيل تڪرار، جيڪو ڪيترا سال جاري رهيو، آخرڪار عالمي بئنڪ جي وچ ۾ ثالثيءَ ذريعي حل ڪيو ويو. پاڪستان ۽ هندستان جي وچ ۾ 1960ع ۾ ٿيل هڪ معاهدي تحت، جيڪو سنڌو پاڻي معاهدو (Indus Waters Treaty) سڏجي ٿو، مسئلي جو حل طئي ڪيو ويو<ref name=" م برٽانيڪا آن لائين"/>. هن معاهدي مطابق، سنڌو طاس جي ٽن اولهه وارن درياهن—سنڌو، جهلم ۽ چناب (جمون ۽ ڪشمير جي يونين ٽيريٽري ۾ استعمال ٿيندڙ ٿوري مقدار کان سواءِ)—جو وهڪرو پاڪستان لاءِ مخصوص ڪيو ويو، جڏهن ته ٽن اوڀر وارن درياهن—راوي، بياس ۽ ستلج—جو وهڪرو مڪمل طور تي هندستان لاءِ مخصوص قرار ڏنو ويو<ref name=" برٽانيڪا آن لائين"/>. پاڪستان ۾ 19 ڪروڙ 90 لک [[ايڪڙ]] ايراضيءَ مان فقط 6 ڪروڙ 60 لک ايڪڙ زمين اهڙي آهي، جيڪا پاڻي جي سهوليت هجڻ تي آبادي ڪري سگهجي ٿي. هن وقت تائين فقط اڍائي ڪروڙ ايڪڙ ايراضي واهن ذريعي آباد ٿيندي آهي. پهرين ۽ ٻي پنج ساله منصوبي ۾ ڪن رٿائن جي شروعات ٿي، مثلاً: [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]]، وارسڪ ڊئم، جناح بئراج، چشمه بئراج، [[گڊو بئراج]]، تونسہ بئراج ۽ راول ڊئم وغيره. ٽئين پنج ساله منصوبي ۾ هيٺيان ڪم مڪمل ڪيا ويا. [[ڪوهاٽ]] جي ويجهو 116 فوٽ اوچو، 2200 فوٽ ڊگهو بند تعمير ڪيو ويو، جيڪو [[ٽنڊا ڊئم]] جي نالي سان مشهور آهي. [[ڏکڻ وزيرستان|جنوبي وزيرستان]] ۾ [[گومل درياء]] تي بند ٻڌي [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ضلعي ديري اسماعيل خان]] جي هڪ لک 15 هزار ايڪڙ زمين آباد ڪئي وئي آهي ۽ 83 هزار ڪلو واٽ بجلي پيدا ڪرڻ جو ڪم هلندڙ آهي. [[سنڌ طاس معاهدو|سنڌ طاس معاهدي]](1960ع) هيٺ ٻه وڏي ۾ وڏا بند تعمير ٿيا: انهن مان جهلم درياهه تي [[منگلا ڊئم]] 1968ع ۾ تعمير ٿيو. هن ڍنڍ ۾ ساڍا 55 لک ايڪڙ فوٽ پاڻي ذخيرو ڪري سگهجي ٿو. هن ڊئم جو ٻيو مقصد بجلي پيدا ڪرڻ آهي. هن وقت منگلا پاور هائوس مان ٻه لک ڪلو واٽ بجلي مهيا ٿئي ٿي. منگلا ڊيم سان گڏ ترمو، سڌنائي، ميلسي، ميلسي ڀلوال ۽ بلوڪي- قادرآباد رابطي جون نهرون بہ مڪمل ٿيون سنڌ طاس معاهدي جو ٻيو وڏو منصوبو [[تربيلا ڊئم]] آهي. هن ڊئم ۾ سنڌو درياهه جو هڪ ڪروڙ 11 لک ايڪڙ فوٽ پاڻي ذخيرو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ ساڍا 3 لک ايڪڙ زمين آباد ڪرڻ جي گنجائش رکيل آهي. پاڪستان جو گهڻو حصو ٻارهوئي وهندڙ واهن تي آباد ٿيندو آهي. سنڌو درياهه جو ميداني علائقو پاڻيءَ جي نيڪال جو مناسب بندوبست نه هئڻ سبب سم ۽ ڪلر ۾ وڪوڙيل آهي. پنجاب جي 50 لک ايڪڙن کي سخت نقصان پهتو آهي. سم ۽ ڪلر کان نجات ڏيارڻ لاءِ واپڊا هڪ وسيع رٿا جوڙي پنجاب ۾ 1800 ٽيوب ويل لڳايا هئا. ٻئي پنج ساله منصوبي تحت 1966ع ۾ وڌيڪ 1400 [[ٽيوب ويل]] هنيا ويا. پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ ساڍا چار سؤ ميل [[سم]] ناليون کوٽيون ويون، جن ۾ سم جو پاڻي سمنڊ تائين پهچايو ويو. خيرپور اسڪيم هيٺ سم هيٺ آيل زمين ۾ ٽيوب ويل لڳائي زمين کي سم کان آجو ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح [[لاڙڪاڻو]] ۽ [[شڪارپور]] اسڪيم هيٺ 126 ڊگهيون ناليون کوٽي، سم کي پاڻيءَ جي ڍنڍن ڍورن ۾ نيڪال ڪيو ويو. ماضيءَ ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|نواز ليگ]] ۽ ٻين حڪومتن ڪالاباغ واري هنڌ ”[[ڪالاباغ ڊئم]]“ ٺاهڻ تي زور ڏنو، سنڌوءَ جي پاڻيءَ تي ٺهندڙ ڊئم تي سنڌ سميت [[خيبر پختونخوا]] واسين بہ خدشن جو اظهار ڪيو آهي. [[سنڌ]] جو موقف آهي تہ ڪالاباغ ڊئم ٺهڻ سان سنڌ کي پهچندڙ پاڻي ۾ گهڻي گهٽتائي اچي ويندي ۽ سنڌ جون زمينون غيرآباد ٿينديون ۽ معيشت کي ڪاپاري ڌَڪ رسندو، ڇاڪاڻ تہ سنڌ ۾ هن وقت بہ پاڻيءَ جي شديد کوٽ سبب پريشانيءَ واري صورتحال آهي. ڪيترو عرصو ان ڊئم جي خلاف احتجاج ڪيا ويا، تازو [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] حڪومت اقتدار ۾ اچڻ سان ئي ان تڪراري ڊئم جي منصوبي کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيو، جنهن جي تائيد سنڌ سميت خيبر پختونخوا ۽ بلوچستان اسيمبلي بہ ڪئي. == سياسي نظام == پاڪستان ۾ [[وفاق|وفاقي]] [[پارلياماني نظام]] رائج آهي<ref name="gop1">{{cite web|url=http://202.83.164.26/wps/portal/!ut/p/c1/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os_hQN68AZ3dnIwN3C3MDAyOPYDNvXwMjQwNnI6B8pFm8n79RqJuJp6GhhZmroYGRmYeJk0-Yp4G7izEB3eEg-_DrB8kb4ACOBvp-Hvm5qfoFuREGWSaOigDeD0uL/dl2/d1/L2dJQSEvUUt3QS9ZQnB3LzZfVUZKUENHQzIwT0gwODAySFMyNzZWMzEwMDE!/|title=About Government|publisher=Government of Pakistan|accessdate=5 March 2009}}</ref> رياست جو سربراھ صدر آھي جنھن جي چونڊ اڻ سڌي طرح پنجن سالن جي مدت لاء ملڪ جي سينيٽ، قومي اسيمبلي ۽ صوبائي اسيمبلن جا رڪن گڏجي ڪندا آهن. ان جي حيثيت رسمي ھوندي آھي. اھو پاڪستان جي گڏيل فوج جو ڪمانڊر انچيف آهي. حڪومت جو سربراھ وزيراعظم آھي جيڪو ملڪ جو چيف ايگزيڪيوٽو آھي. وزيراعظم جي چونڊ پڻ اڻ سڌي طرح قومي اسيمبلي جا رڪن ڪندا آهن. وزيراعظم قومي اسيمبلي ۾ وڏي جماعت يا وڏي اتحاد جو اڳواڻ ھوندو آھي. پاڪستان جي مقننه يا قانونساز ادارو ملڪ جي پارليامينٽ آھي جيڪا ٻہ ايواني آھي. ان جو سرڪاري نالو مجلس شوره آھي. ان جي مٿئين ايوان کي سينيٽ ۽ ھيٺين ايوان کي قومي اسيمبلي سڏيو ويندو آهي. سينيٽ جا 100 رڪن آھن جن جي چونڊ ڇھن سالن لاء متناسب نمائندگي واري طريقي سان اڻ سڌي طرح صوبائي اسيمبلين جا رڪن ڪندا آهن. قومي اسيمبلي جا 342 رڪن آھن جن مان 272 رڪنن جي سڌي چونڊ سادي اڪثريت جي ووٽ جي بنياد تي ٿيندي آهي باقي 70 رڪنن جي متناسب نمائندگي جي بنياد تي چونڊ ٿيندي آهي. انھن 70 رڪنن م 60 عورتون ۽ 10 غير مسلم شامل ھوندا آھن. اھي سمورا 342 رڪن پنجن سالن جي لاء چونڊيا ويندا آهن. 17 آگسٽ 2018ع تي قومي ڪرڪيٽ جو اڳوڻو رانديگر ۽ [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] جو چيئرمين [[عمران خان]] ملڪ جو 22ھون وزيراعظم چونڊيو ويو. ھن قومي اسيمبلي ۾ چونڊ ۾ 176 ووٽ حاصل ڪيا جڏهن تي ان سان مقابلو ڪندڙ پاڪستان مسلم ليگ نون جي اڳواڻ ميان [[شھباز شريف]] 96 ووٽ کنيا. پاڪستان تحريڪ انصاف عام چونڊن م قومي اسيمبلي جون 116 جنرل سيٽون کٽيون ھيون<ref>{{cite news |title=Imran Khan won Pakistan general election, 2018 and became the 22nd Prime Minister of Pakistan |url=https://en.dailypakistan.com.pk/headline/leader-of-the-house-national-assembly-to-elect-new-prime-minister-of-pakistan-today/ |access-date=22 August 2018 |work=[[Daily Pakistan]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822081728/https://en.dailypakistan.com.pk/headline/leader-of-the-house-national-assembly-to-elect-new-prime-minister-of-pakistan-today/ |archive-date=22 August 2018 |url-status=dead }}</ref>. پاڪستان ھڪ وفاقي ريپبلڪ آھي. ملڪ جي وڏين سياسي جماعتن ۾ پاڪستان تحريڪ انصاف کان سواءِ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پاڪستان مسلم ليگ نون]] المعروف [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|نوازليگ]] ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] شامل آهن [[فائل:A night side view of Prime Minister's Secretariat Building.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[اسلام آباد ۾ پاڪستاني وزيراعظم جي آفيس]]]] ملڪ م موجوده آئين 1973 ۾ نافذ ٿيو جنھن مطابق وفاقي رياست ۽ فوج جو سربراھ ملڪ جو صدر آھي ۽ صوبائي رياستن جو سربراھ صدر طرفان مقر ڪيل صوبائي گورنر ھوندو آھي. [[فائل:Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[پاڪستان جي پارليامينٽ|مجلس شوره]]]] ھر صوبي جي حڪومت جو سربراھ وزير اعلي ھوندو آھي ۽ ھر صوبي جي الڳ قانونساز اسيمبلي ھوندي آھي. ملڪ ۾ ووٽ جو حق 18 سالن جي عمر ۾ ملندو آھي. قومي ۽ صوبائي اسيمبلين جو مدو پنج سال ھوندو آھي ۽ سينٽ جي ھر اڌ سينيٽرن جو مدو ڇھ سال آهي تنھن ڪري سينيٽ جي ھر ٽئين سال چونڊ ٿيندي آهي ۽ اھو ايوان ڪڏهن بہ مڪمل خالي ني ٿيندو آهي. 2009ع ۾ اترين علائقي گلگت کي صوبي جهڙي حيثيت ڏئي، ’گلگت- بلتستان‘ جو نالو ڏئي، قمر الزمان ڪائرا کي اتان جو پهريون گورنر مقرر ڪري اتي چونڊون ڪرايون ويون ۽ ، جنهن ۾ پاڪستان پيپلزپارٽي وڏي اڪثريت سان کٽي آئي ۽ ان پارٽي جي ئي چونڊيل اميدوار سيد مهدي شاهه کي گلگت- بلتستان جو پهريون وزيراعليٰ مقرر ڪيو ويو ۽ گـورنـر ڊاڪٽر شمع خالد جي وفات کان پوءِ فيبروري 2011ع ۾ پيــر ڪرم علي شاهه کي گلگت- بلتستان جو نئون گورنر بڻايو ويو. == پرڏيهي پاليسي == پاڪستان جي پرڏيهي پاليسيءَ جو بنيادي نڪتو اهو رهيو آهي تہ سڀ قومون برابر آهن ۽ هر قوم کي آزاد رهڻ جو حق حاصل آهي. پاڪستان سدائين دنيا جي هر محڪوم ملڪ، خاص ڪري يورپي استحصال جي شڪار ٿيل ايشيائي ملڪن جي حق خود اختياريءَ ۽ آزاديءَ جي مطالبي جي ڀرپور حمايت ڪئي آهي. ان کان سواءِ اسلامي ملڪن سان پاڪستانين جو دلي ڳانڍاپو رهيو آهي، ان جي جهلڪ بہ ملڪ جي خارجه پاليسيءَ ۾ نظر ايندي. قائداعظم پاڪستان جي قيام وقت چيو هو تہ: اسين دنيا جي سڀني ملڪن سان دوستيءَ جا خواهشمند آهيون ۽ ڪنهن ملڪ سان دشمني رکڻ نٿا چاهيون. هڪڙو ڀارت اهڙو ملڪ آهي، جنهن سان خوشگوار تعلقات قائم نه ٿي سگهيا آهن، ان جو سبب ڪشمير، [[بنگلاديش]] جي قيام ۽ پاڻيءَ جي ورڇ جهڙا مسئلا آهن، جيڪي صلح جي راهه ۾ رڪاوٽ بڻيل آهن، پر عالمي مبصرن موجب اهي مسئلا جامع ڳالهين ذريعي حل ٿي سگهن ٿا. [[فائل:Motorcade in Arrival Ceremonies for Muhammad Ayub Khan, President of Pakistan use.jpg|thumb|180px|alt=(L-R) پاڪستان جو صدر ايوب خان 1961 ۾ آمريڪا جي دوري دوران آمريڪي صدر جان ايف ڪينيڊي سان گڏ ڪار ۾]] === پاڪ چين تعلقات === 20 ڊسمبر 1956ع تي چين جو وزيراعظم چو اين لائي پاڪستان جي ڏھن ڏينھن جي دوري تي ڪراچي پھتو<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستان جا پنهنجي دوست ملڪن سان بهترين لاڳاپا رهيا آهن. چين سان 1963ع ۾ باقاعدي تجارتي معاهدو ٿيو. 1965ع ۾ چين، پاڪستان کي ڇهن ڪروڙ ڊالرن جي مدد ڏني، جن مان ٽئڪسيلا ۾ وڏين هيوي مشينن ٺاهڻ جو هڪ وڏو ڪارخانو قائم ڪيو ويو. مشهور تاريخي ”شاهراهه ريشم“ کي ٻيهر کولڻ جو معاهدو ٿيو. جون 1968ع ۾ چين جي تعاون سان هٿيارن ٺاهڻ جو ڪارخانو قائم ڪيو ويو. چين سان دوستيءَ تي پاڪستان کي فخر رهيو آهي ۽ اها دوستي شهيد ذوالفقار علي ڀُٽي جي ڪوششن سان قائم ٿي ۽ اڄ بہ قائم آهي. چين هن وقت بہ واپاري توڙي دفاعي سامان جي مد ۾ پاڪستان جي مدد ڪندو رهي ٿو. [[فائل:Huseyn Shaheed Suhrawardy and Zhou Enlai signing the Treaty of Friendship Between China and Pakistan in Beijing.jpg|200px|thumb|پاڪستاني وزيراعظم حسين شھيد سھروردي چيني وزيراعظم چو اين لائي سان گڏ پاڪ چين دوستي جي معاھدي تي صحيحون ڪرڻ وقت. چين جو سڀ کان وڏو سفارتخانو پاڪستان ۾ آھي.<ref>{{cite web |url=http://asiancorrespondent.com/130710/china-unveils-pakistan-embassy-its-largest-in-the-world/ |title=China opens 'largest' embassy in Pakistan, strengthens South Asia presence |work=asiancorrespondent.com}}</ref>]] === پاڪ روس تعلقات === 1948ع ۾ ٻنهي ملڪن وچ ۾ سفارتي تعلقات قائم ٿيا. شروع ۾ پاڪستان پوري طرح يورپي بلاڪ ۾ شامل هو، تنهنڪري سياسي تعلقات ۾ ڪو واڌارو نه آيو. روس ”سينٽو“ ۽ ”سيٽو“ ۾ پاڪستان جي شموليت تي ناراض هو ۽ پاڪستان کي شڪايت هئي تہ روس پختونستان جي مسئلي ۽ ڪشمير جي مسئلي ۾ اجائي مداخلت پئي ڪئي. بهرحال ٻنهي ملڪن وچ ۾ اقتصادي ۽ واپاري ناتا قائم رهيا آهن. مارچ 1961ع ۾ روس پاڪستان کي تيل جي ڳولا ۾ فني امداد کان سواءِ 3 ڪروڙ ڊالر قرض ڏنو. ان کان سواءِ اسٽيل مل لڳائڻ لاءِ پاڪستان کي مالي ۽ فني امداد ڏني، هن وقت اها اسٽيل مل ايشيا جي وڏي فولادِي مِل آهي. ان کان سواءِ روس ۽ پاڪستان کي ڪيترين ئي رٿائن ۾ مالي ۽ فني مدد ڏيندو رهيو آهي. === پاڪ افغان تعلقات === افغانستان، جيڪو ڪيتري عرصي کان غير مستحڪم ۽ طالبانن جي ڪري تڪراري ملڪ رهيو آهي. هي واحد ملڪ هو، جنهن پاڪستان جي اقوام متحده ۾ ميمبرشپ جي مخالفت ڪئي هئي، پر پاڪستان، افغانستان ڏانهن دوستاڻو رويو جاري رکيو. 1963ع ۾ شهنشاهه ايران جي ڪوششن سان لاڳاپا بهتر ٿيا. اتي هلندڙ تشدد جي طالبانن جي ڪاررواين جي پر تشدد واقعن تي پاڪستان کي بہ ڳڻتي رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ طالبانن جا ڪجهه گروپ پاڪستان ۾ بہ ڪارروايون ڪندا رهيا آهن، پر جنرل پرويز مشرف، آمريڪا جي حمايت سان افغانستان ۾ پر تشدد ڪاررواين جي مخالفت ڪئي. ان سميت تازو چونڊيل صدر آصف علي زرداري پڻ افغانستان جو دورو ڪري، ڪرزئي حڪومت سان لاڳاپا بهتر بنائڻ لاءِ ڪوشش ڪئي آهي. === پاڪ عرب تعلقات === پاڪستان جا عرب ملڪن سان ڏاڍا پراڻا ۽ گھرا تعلق رھيا آھن. پاڪستان نه رڳو اسرائيل جي سخت مخالفت ڪئي، پر اڄ ڏينهن تائين ان کي تسليم بہ نه ڪيو آهي. 2 مئي 1949ع ۾ پاڪستان گڏيل قومن م اسرائيل جي رڪنيت جي سختي سان مخالفت ڪئي هئي<ref name = " پاڪستان "/>. هن وقت شام، يمن، اردن، ڪويت، سوڊان، لبيا، تيونس، مراڪش ۽ الجزائر سان پاڪستان جا انتهائي خوشگوار لاڳاپا آهن. === يونائيٽيڊ اسٽيٽس سان تعلقات === 19 مئي 1954ع تي پاڪستان ۽ يونائيٽيڊ اسٽيٽس ميوچوئل ڊفينس اسسٽنس ايگريمينٽ تي صحيحون ڪيون جنھن تحت يونائيٽيڊ اسٽيٽس پاڪستان کي ٽيڪنيڪل فوجي مدد ۽ سامان ڏيڻو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. آمريڪا پاڪستان ۾ جمهوري حڪومتن جي حمايت ڪندو رهيو آهي، پر فوجي حڪمرانن کي بہ مختلف وقتن تي آمريڪا جي حمايت حاصل رهي آهي. ورلڊ ٽريڊ سينٽر واري واقعن (2001ع) کان پوءِ جڏهن آمريڪا طالبانن ۽ القائده خلاف سخت ڪارروائي جو فيصلو ڪيو، تہ کيس پاڪستان جي مدد جي ضرورت پيش آئي ۽ تڏهوڪي آرمي چيف ۽ پاڪستان جي اڳوڻي صدر جنرل (ر) پرويز مشرف، سندس ها ۾ ها ملائي، سندس ڀرپور حمايت جو اعلان ڪيو. ان کان سواءِ جڏهن انتهاپسندن جون ڪارروايون پاڪستان جي اترين علائقن سميت وڏن شهرن: پشاور، اسلام آباد، لاهور، ڪراچي وغيره ۾ وڌي ويون، تہ دهشتگردن خلاف آپريشن ۾ آمريڪا، پاڪستان جي ڀرپور مدد ڪئي ۽ اهو تعاون اڄ تائين جاري آهي.ان کان سواءِ پاڪستان جي اترين علائقن ۾ 2005ع ۾ آيل زلزلي توڙي 2010ع واري وڏيءَ ٻوڏ سبب ٿيل تباهڪارين واري آزمائشي صورتحال ۾ ٻين ملڪن سان گڏ آمريڪا پڻ مالي مدد ڪئي. === گڏيل قومن ۾ ڪردار === پاڪستان 1947ع کان وٺي [[اقوام متحده|گڏيل قومن]] ۽ ’ڪامن ويلٿ گيمز فيڊريشن‘ جو ميمبر آهي. ان کان سوآءِ ڏکڻ ايشيائي ملڪن جي سهڪاري تنظيم ’سارڪ‘ (SAARC) جي باني ميمبرن مان هڪ آهي. سارڪ جا اجلاس ڊسمبر 1988ع ۽ جنوري 2004ع ۾ اسلام آباد (پاڪستان) ۾ ٿيا. پاڪستان طرفان محمد نعيم الحسن، جنوري 1996ع کان ڊسمبر 1998ع تائين، سارڪ جو جنرل سيڪريٽري بہ رهي چڪو آهي. === پاڪ انڊونيشيا تعلقات === انڊونيشيا جو صدر عبدالرحيم سوئيڪارنو پھريون رياستي سربراھ آھي جيڪو پھريون دفعو 30 جنوري 1950ع تي پاڪستان جي ٻن ڏينھن جي سرڪاري دوري تي آيو<ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ سعودي عرب تعلقات === 14 اپريل 1954ع تي سعودي عرب جو بادشاھ سعود ابن عبدالعزيز پاڪستان جي ڏھ ڏينهن جي دوري تي ڪراچي پھتو ۽ ساڳي ڏينھن درگاھي ھائڊل ورڪس جو افتتاح ڪيو <ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ ايران تعلقات === 19 فيبروري 1950ع تي پاڪستان ۽ ايران تھران ۾ دوستي جي معاھدي تي صحيحون ڪيون<ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ ترڪي تعلقات === 2 اپريل 1954ع تي پاڪستان ترڪي وچ ۾ پنجن سالن جو گڏيل دفاع وارو معاھدو ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ عراق تعلقات === 26 فيبروري 1950ع تي بغداد ۾ عراق ۽ پاڪستان دوستي جي معاھدي تي صحيحون ڪيون ===ڪشمير وارو تڪرار=== 1947ع کان وٺي، اولھين هماليه جبلن سان لاڳاپيل ڪشمير جو علائقو تڪراري رهيو آهي، جتي پاڪستان، هندستان ۽ چين هر هڪ پنهنجي پنهنجي ڪنٽرول هيٺ علائقا سنڀالي ٿو. پاڪستان جي انتظام هيٺ ايندڙ علائقي جو هڪ حصو “آزاد ڪشمير” تي مشتمل آهي، جنهن کي پاڪستان نظرياتي طور هڪ خودمختيار رياست سمجهي ٿو، جنهن جو گاديءَ جو هنڌ مظفرآباد آهي. پاڪستان جي انتظام هيٺ ڪشمير جو ٻيو حصو گلگت ۽ بلتستان تي مشتمل آهي، جنهن کي 2009ع کان گڏيل طور “گلگت-بلتستان” سڏيو وڃي ٿو<ref name=" برٽانيڪا"/>. == انتظامي ورهاست == {| [[پاڪستان جا صوبا ۽ انتظامي]] |- !style="width:200px;"| انتظامي علائقو ! style="width:100px;"|گادي ! style="width:100px; text-align: center;"|آبادي |- || [[بلوچستان]] || [[ڪوئيٽا|ڪوئٽہ]] || 12,344,408 |- || [[پنجاب]] || [[لاھور]] || 11،00،12،442 |- || [[سنڌ]] || [[ڪراچي]] || 4,78,86,051 |- || [[خيبرپختونخواه]] || [[پشاور]] || 3،05،23،371 |- || [[گلگت بلتستان]] || [[گلگت]] || 18،00،000 |- || [[فاٽا]] || -- || 50,01,676 |- || [[آزاد ڪشمير]] || [[مظفرآباد]] || 45,67,982 |- ||[[اسلام آباد وفاقي گاديءَ وارو علائقو]] ||[[اسلام آباد]] ||28,51,868 |- |} پاڪستان ۾ چار صوبن: [[سنڌ]]، پنجاب، بلوچستان ۽ خيبر پختونخواه (اڳوڻي سرحد) ۽ ٽي انتظامي خطا: آزاد ڪشمير، گلگت بلتستان ۽ فيڊرل ڪيپيٽل ٽيريٽري آھن. == عدالت == پاڪستان جو عدالتي نظام ڪامن لا سسٽم وارو آھي جيڪو انگريزي قانون جي بنياد تي جڙيل آھي. پاڪستان جي سڀ کان وڏي عدالت سپريم ڪورٽ آھي جنھن جي مکيه سيٽ اسلام آباد م آھي ۽ ان جون ٻيون سيٽون لاھور، ڪراچي ، پشاور ۽ ڪوئٽه م آھن. اھا آئين تحت قائم ٿيل عدالت اھي جنھن م 17 جج ھوندا آھن جن م سڀ کان سينيئر چيف جسٽس آف پاڪستان ھوندو آھي . ٻيون آئيني عدالتون صوبائي ھونديون آھن جن کي ھاء ڪورٽ چوندا آهن. [[فائل:Supreme Court of Pakistan, Islamabad by Usman Ghani.jpg|thumb|200px|کاٻو|پاڪستان جي وڏي۾وڏي عدالت [[سپريم ڪورٽ]]]] پاڪستان م پنج ھاء ڪورٽون آھن جن م سنڌ ھاء ڪورٽ، لاھور ھاء ڪورٽ، پشاور ھاء ڪورٽ ، بلوچستان ھاء ڪورٽ ۽ اسلام آباد ھاء ڪورٽ شامل آھن. ملڪ جي آئيني عدالتن م ھڪ وفاقي شريعت ڪورٽ آھي جيڪا شرعي معاملن تي فيصلا ڏيندي آهي. ملڪ جون باقي عدالتون آئيني نہ پر قانوني آھن جيڪي پارليامينٽ م پاس ٿيندڙ قانونن جي بنياد تي جوڙيون ويون آهن. انھن م مقرر جج سرڪاري ملازم ھوندا آھن جن تي نوڪرين جا قانون ء قائده لاڳو ٿيندا آھن. انھن عدالتن م ضلعي عدالتون، بينڪنگ ڪورٽون، دھشتگردي روڪڻ واريون ڪورٽون، منشيات روڪڻ واريون ڪورٽون، ليبر ڪورٽون، فيملي ڪورٽون، ڪنزيومر ڪورٽون، ڪسٽم ڪورٽون، ۽ کوڙ صوبائي ء وفاقي ٽربيونل ۽ ڪورٽون شامل آهن. == جاندار == پاڪستان ۾ قسمين قسمين [[جانور]]/ جاندار ملن ٿا، جن ۾ [[شينهن]]، [[برفاني چيتا]] (هماليه ۽ چترال ۾)، [[جھنگراڙ ٻلو|جهنگراڙ ٻلا]] (ريگستاني علائقن ۾)، مُشڪ ٻليون، [[نوريئڙو|نوريئڙا]]، [[چراخ]]، [[ڳورپٽ]]، [[بگهڙ]]، [[لومڙ]]، [[گدڙ]]، [[ڪتو|ڪتا]]، [[رڇ]]، [[ڀولو|ڀولڙا]]، [[لڌڙو|لڌڙا]]، [[گڏهه|گڏھ]]، [[ٻڪري|ٻڪريون]]، [[رڍ|رڍون]]، [[مارخور]] (بلوچستان، چترال ۽ سوات ۾)، [[سرھ]] ۽ گڍ(سنڌ جي جابلو علائقي ۾)، [[هرڻ]]([[ڪارو هرڻ]] سنڌ جي ريگستاني علائقي ۾)،[[روجھ]](نيل گانءِ)، [[ڦاڙھو|ڦاڙها]]، [[مشڪ هرڻ]]، [[سانڀر]]، [[سُوئر]]، [[ڍڳو|ڍڳيون]]/ گانيون، [[مينھن|مينهون]]، [[گھوڙو|گهوڙا]]، [[اُٺ]] ۽[[ٻُلهڻ]] (سنڌو درياهه ۾) شامل آهي [[فائل:Medvěd plavý (Ursus arctos isabellinus).jpg|150px|thumb|رڇ]] [[فائل:Tibetan Wolf.JPG|150px|thumb|تبتي بگھڙ]] [[فائل:Lightmatter snowleopard.jpg|150px|thumb|برفاني چيتو]] === پکي === پاڪستان جي مختلف علائقن ۾ ڪيترن قسمن جا پکي عام جام ٿين ٿا، جن ۾:[[تتر]]، [[تلور]]، [[ٻٽير]]، [[چڪور]]، [[ٻگھ|ٻَگھ]]، [[بدڪ]]، مرغابيون، مينا، [[مور|مَور]]، [[ڪوئل]]، هُدهُد ([[ڪاٺ ڪٺو|ڪاٺ ڪُٽو]])، [[طوطو|طوطا]]، [[ڪبوتر]]، [[ڳيرو|ڳيرا]]، [[ڪانء|ڪانوَ]]، [[جھرڪي|جهرڪيون]]، [[ڪڪڙ]]، [[ڊيل|ڊيلون]]، [[نيرڳ|نيرڳيون]]، [[آڙي|آڙيون]]، [[ابابيل]]، [[سرڻ|سرڻيون]]، [[ڳجھ|ڳجهون]]، [[باز]]، [[عقاب]] ۽ [[شڪرو|شڪرا]] وغيره اچي وڃن ٿا. === ريڙهيون پائيندڙ جانور مڇيون === پاڪستان ۾ ريڙهيون پائيندڙ جانورن ۾[[واڳون]]، [[مانگر مڇ]]، [[ڪڇون]]، [[ڪرڙي|ڪرڙيون]]، سانڊا، گِلوئيون، [[مڇي|مڇيون]] ([[ڪرڙو|ڪُرڙا]]، [[پلو|پلا]]، موراکيون۽ [[پاپليٽ]]وغيره اچي وڃن ٿا)، سامونڊي پيداوار ۾ مرجان ۽ جهينگا قابل ذڪر آهن. ان کان سواءِ ٻيا بہ هزارين [[جيت]] ۽سُرڻا هن سرزمين جي پيداوار آهن. == وڻ ٽڻ ٻوٽا == پاڪستان ۾ ٻيلن جي ايراضي هڪ [[ڪروڙ]]ايڪڙن کان بہ گهٽ آهي. اهو اندازو مجموعي ايراضيءَ جو ساڍا چار سيڪڙو آهي، ان مان اڌ وڻن جو ڪاٺ اڏاوتن ۽ [[ٻارڻ]] جي ڪم اچي ٿو، باقي حصو بيڪار ٻوٽن ۽ [[ول|ولين]] تي مشتمل آهي. اهوئي سبب آهي، جو ٻيلن جي پيداوار اڻ پوري آهي، انهيءَ ڪري ملڪ لاءِ [[عمارتي ڪاٺ]] ٻين ملڪن مان گهرائڻو پوندو آهي. حڪومت جي اها ئي ڪوشش آهي تہ جديد طريقن سان موجوده ٻيلن کي ترقي ڏني وڃي. پاڪستان ۾ وڻڪار جي ايراضي هڪ [[ڪروڙ]] ايڪڙن کان وڌيڪ آهي، جيڪو ملڪ جي جملي ايراضيءَ جو ساڍا 4 سيڪڙو آهي. پاڪستان جو گهڻو علائقو ويران ۽ خشڪ آهي. هتي فقط 2 سيڪڙو ٻيلا ۽ جهنگ آهن. گهڻي وڻڪار اترئين ۽ اولاهين پهاڙي علائقي ۾ آهي. اڪثر درياهي ڪنارن تي ٻيلا آهن. ميداني علائقن ۾ [[ٽالهي]]، [[توت]]، [[ٻٻر]] ۽ لئيءَ جا وڻ ٿيندا آهن. سنڌ ۽ پنجاب ۾ [[انب]]، [[ڪيلو|ڪيلا]]، [[زيتون]]، سنگتڙا ۽ مالٽا وغيره ٿيندا آهن. بلوچستان ۽ صوبي [[خيبر پختونخوا|خيبرپختونخواهه]] ۾ [[بادام]]، [[صوف|صوفن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[انگور|انگورن]] وغيره جا باغ گهڻا آهن. جابلو ايراضيءَ ۾ جدا جدا اوچائيءَ تي ڪيترن ئي قسمن جا وڻ ٿيندا آهن. مثال طور: ٽن هزارن فوٽن جي اندر چِنار وغيره جا وڻ ٿيندا آهن. ٽن هزارن فوٽن کان مٿي [[چيل]] ۽ [[ديال]] جا وڻ آهن. ستن هزارن فوٽن تي صنوبر جا وڻ ۽ ڏهن هزارن فوٽن تي فقط ”[[برج]]“ جا وڻ ٿيندا آهن. انهن جهنگن ۾ بي انداز ٻوٽيون ۽ گل ٿيندا آهن. انهيءَ سلسلي ۾ ’[[سوات ضلعو|سوات]]‘ جا پهاڙ قابل ذڪر آهن. == آبادي == پاڪستان جي پھرين آدمشماري جي شروعات 9 فيبروري 1951ع ۾ ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستان ھڪ گھڻ قومي، گھڻ نسلي ۽ طرحين طرحين جون ٻوليون ڳالھائيندڙ ماڻھن جي سرزمين آھي. ھتي جون ثقافتون پڻ ھڪ حصي کان ٻئي حصي تائين مختلف آھن. ملڪ جي آبادي جولاء 2017 جي تخميني مطابق جولاءِ 2020 م پاڪستان جو آباديءَ جو تخمينو 233,500,636 ڪروڙ ھيو. جولاءِ 2017 ۾ ملڪ جي ڪٿيل آبادي جو تخمينو 207774000 ھيو<ref name="سي آء اي"/>. چين، انڊيا، آمريڪا ۽ انڊونيشيا کان پوء ھي ملڪ دنيا جو آبادي م پنجون نمبر وڏو ملڪ آهي. پاڪستان جي ماڻھن کي پاڪستاني سڏيو ويندو آهي<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي آبادي م 44.7 سيڪڙو پنجابي، 15.4 سيڪڙو پختون يا پٺاڻ، 14.1 سيڪڙو سنڌي، 8.4 سيڪڙو سرائيڪي، 7.6 سيڪڙو اردو ڳالهائيندڙ، 3.6 سيڪڙو بلوچ ۽ 6.3 سيڪڙو باقي ٻين نسلي گروهن سان تعلق رکندڙ آھن<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي ڳتيل آبادي وارو علائقو پنجاب جو آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2020 جي تخميني مطابق پاڪستان جي آبادي جي واڌ جي شرح 2.07 سيڪڙو آهي ۽ واڌ جي ان شرح ج ۾ دنيا جي ملڪن سان ڀيٽ ۾ 45 نمبر تي آهي<ref name="سي آء اي"/>. 2020 جي تخميني مطابق پاڪستان ۾ في ھزار ماڻھن م ڄم جي شرح 27.4 آھي ۽ في ھزار ماڻھن م موت جي شرح 6.2 آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2020 جي تخميني مطابق ملڪ جي 37.2 سيڪڙو آبادي شھرن ۾ رھي ٿي ۽ ان شھري آبادي ۾ سالياني واڌ جي 2.53 سيڪڙو آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي تخميني مطابق ٻار ڄڻڻ وقت ملڪ جي آبادي جي ھر ھڪ لک ٻار ڄڻيندڙ عورتن مان 140 فوت ٿي وڃن ٿيون<ref name="سي آء اي"/>. 2016 جي تخميني مطابق ملڪ جي بجيٽ جو 2.8 سيڪڙو خرچ صحت تي ٿئي ٿو<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان ۾ 15سال ۽ ان کان مٿي عمر وارن جي آبادي جو خواندگي تناسب 2015 ۾ 59.1 سيڪڙو ھيو<ref name="سي آء اي"/>. === مذھب === پاڪستان اسلامي ريپبلڪ آھي ۽ ملڪ جو سرڪاري مذھب اسلام آھي. اھو مسلم اڪثريت وارو ملڪ آهي. ملڪ جي مسلمانن جي فقه جي لاءِ قانون جو مفروضو آھي تہ ملڪ جو ھر مسلمان حنفي فقه سان تعلق رکندڙ آهي جيڪڏهن ڪو ان فقه سان تعلق نہ ٿو رکي تہ ان کي ثبوت طور قسمنامو ڏيڻو پوندو آهي. ملڪ ۾ مذھبي اقليتن ۾ ھندو، عيسائي، سک ۽ پارسي شامل آهن جن کي آئين ۾ مڪمل تحفظ ڏنل آھي. 2010 جي تخميني مطابق پاڪستان جي آبادي جو 96.4 سيڪڙو مسلمان ۽ 3.6 سيڪڙو ھندو، عيسائي، سک ۽ ٻين مذھبن سان تعلق رکندڙ آھن<ref name="سي آء اي"/>. ملڪ جي 97 سيڪڙو آبادي مسلمان آهي جنھن جو 75 سيڪڙو سني ۽ 25 سيڪڙو [[اثنه اشعري]] (شيعه) ڪجهه اسماعيلي شامل آهن<ref name=" جاگرافي "> [Encyclopedia of WORLD GEOGRAPHY، R.W. MCCOLL, PH.D. GENERAL EDITOR، Facts On File, Inc. 132 West 31st Street New York NY 1001، pages 699,700 ] </ref> {{bar box |float = right |title =2010 ۾ پاڪستان ۾ مذھبن جي شرح |bars = {{bar percent|[[سني مسلمان]]|DarkSlateGray|85}} {{bar percent|[[شيعه مسلمان]]|DarkSlateGray| 11.4}} {{bar percent|[[ھندو ۽ٻيا]]|DarkSlateGray|3.6}} }} == ٻوليون == 52 فيبروري 1948ع تي اردو کي پاڪستان جي قومي ٻولي جو درجو ڏنو ويو جنھن جي منظوري آئين ساز اسيمبلي ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستان ۾ ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائيون وڃن ٿيون.جن ۾ اھم [[سنڌي]]، [[پنجابي]]، [[سرائڪي]]، (ڌني، شاهه پوري، پوٽوهاري، هندڪو)، [[پشتو]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براھوي ٻولي|براهوي]] ،[[اردو]]،[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪڇي لهجو|ڪڇي]]، ميواتي، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، رانگڙي، ميمڻي ٻوليون بہ هتي ڳالهايون وڃن ٿيون. اردو ھن ملڪ ۾ رابطي جي زبان ۽ قومي ۽ دفتري ٻولي آهي. [[انگريزي]] پڻ پاڪستان جي دفتري ٻولي آهي. 2017 جي تخميني مطابق پاڪستان م مختلف ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻھن جي شرح ھيٺين طرح آھي<ref name="سي آء اي"/>. {{bar box |float = left |title =پاڪستان م مادري زبانون <ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-34215293|title=Uncommon tongue: Pakistan's confusing move to Urdu|work=BBC News|accessdate=7 February 2016}}</ref> |bars = {{bar percent|[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]|DarkSlateGray|48}} {{bar percent|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|DarkSlateGray|12}} {{bar percent|[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]|DarkSlateGray|10}} {{bar percent|[[پشتو ٻولي|پشتو]]|DarkSlateGray|8}} {{bar percent|[[اردو]]|DarkSlateGray|8}} {{bar percent|[[بلوچي ٻولي|بلوچي]]|DarkSlateGray|3}} {{bar percent|[[ھندڪو ٻولي|ھندڪو]] |DarkSlateGray |2}} {{bar percent|[[بروھي ٻولي|بروھي]]|DarkSlateGray|1}} {{bar percent|بروشسڪي ۽ ٻيون ٻوليون |DarkSlateGray|8}} }} === پاڪستاني ٻولين جو تعارف === #پنجابي: هيءَ پنجاب صوبي جي ٻولي آهي. پنجابي ٻوليءَ جا مختلف لهجا [[لاهور]]، [[سيالڪوٽ]]، [[گجرانوالا]] ۽ [[شيخوپوره|شيخو پوره]] ضلعن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا. [[وارث شاھ]]، [[بلهي شاھ]] ۽ [[سلطان باھو|سلطان باهُو]]، پنجابي زبان جا وڏا شاعر آهن. #پشتو: هيءَ خيبر پختونخوا صوبي جي ٻولي آهي، جيڪا هن صوبي سان گڏ بلوچستان ۾ بہ وڏي تعداد ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. پشتو جا بہ ڪيترائي لهجا آهن (ڏسو: [[پشتو زبان]]). [[رحمان بابا]] ۽ [[خوشحال خان خٽڪ]]، پشتوءَ جا وڏا شاعر آهن. #[[سنڌي]]: سنڌي، [[سنڌ]] جي قومي ٻولي آهي، جيڪا [[سنڌ]] ۾ تعليمي ۽ دفتري زبان بہ آهي. [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سنڌ]] کان سواءِ [[بلوچستان]] جي وڏي حصي، پنجاب جي سرائيڪي پَٽي، هندستان جي [[راجسٿان]]، [[ڪڇ]] ۽ [[گجرات]] کان سواءِ ٻين ڪيترن حصن ۾ بہ ڳالهائي وڃي ٿي.سنڌي ٻوليءَ جو قومي شاعر [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] رح نه رڳو [[سنڌ]]، پر دنيا جي شاعرن ۾ مٿانهين حيثيت رکي ٿو. ان کان سواءِ [[سچل سرمست]]، سامي، روحل، بيدل ۽ ٻين ڪلاسيڪي شاعرن کان سواءِ جديد شاعرن ۾ [[شيخ اياز]]، [[نارائڻ شيام]]، [[طالب الموليٰ]]، [[نياز همايوني]]، [[تنوير عباسي]]، [[استاد بخاري]]، [[امداد حسيني]] ۽ ٻيا شمار ٿين ٿا. [[سنڌي ٻولي]]ءَ ۾ ڪيتريون ئي اخبارون، رسالا ۽ ڪتاب پڻ ڇپجي رهيا آهن. #سرائيڪي: پاڪستان جي آباديءَ جو 10.42 سيڪڙو سرائيڪي ڳالهائيندڙ آهن، هيءَ ٻولي پنجاب جي [[ملتان]]، [[ساهيوال]]، [[اوڪاڙا]]، [[خانيوال]]، [[جهنگ ضلعو|جهنگ]]، [[گجرانوالا]]، [[فيصل آباد]]، [[چنيوٽ]] ۽ ٻين شهرن کان سواءِ سنڌ ۾ بہ وڏي پئماني تي ڳالهائي وڃي ٿي. [[خواجا غلام فريد]] سرائيڪيءَ جو اهم وڏو شاعر ٿي گذريو آهي. #بلوچي: بلوچي اڪثريت سان بلوچستان ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. بلوچيءَ جي اهم لهجن ۾ [[سرحدي رڪشاڻي]]، [[قلاتي]]، [[کاراني]]، [[مڪراني]]، [[جدگالي]] وغيره لهجا آهن. [[مست توڪلي]] ۽ [[بالاچ]]، بلوچيءَ جا اهم شاعر ٿي گذريا آهن. #براهوي (Brahvi): انگريز لسانيات جي ماهرن براهوي ٻوليءَ کي دراوڙي ٻوليءَ جي شاخ ڪوٺيو آهي، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي رد ڪندي اهو خيال ڏيکاريو آهي تہ شايد هن ٻوليءَ جو تعلق [[مهرڳڙھ]] ۾ رهندڙ سنڌو ماٿريءَ جي ماڻهن جي ڪنهن ٻوليءَ سان هجي. [[مينگل]] مشهور براهوي قبيلو آهن. سنڌي ٻولي جي ليکڪ ۽ ڪالم نگار [[حليم بروهي]] جي خيال ۾ اصلوڪي سنڌي ٻولي اصل بروهي ئي آهي. #[[هندڪو]] (Hindko): هندڪو، قديم انڊو-آرين ٻوليءَ مان نڪتل هڪ شاخ آهي، جيڪا خيبر پختونخوا، [[پشـاور]]، [[پنجاب]]، [[مانسهره]]، [[آزاد ڪشمير]]، [[ايبٽ آباد]] ۽[[هزاره]] جا اٽڪل 40 لک (4 ملين) ماڻهو ڳالهائين ٿا. هيءَ ٻولي [[سنڌي]] ۽ سرائيڪيءَ سان ويجهو لاڳاپو رکي ٿي. == توانائي == پاڪستان م 2017 جي ڪاٿي مطابق 52200000 ماڻھو بجلي جي سھولت کان محروم آھن ۽ ڪل آبادي جو 74 سيڪڙو تائين بجلي جي سھولت آھي. ان سھولت جو تناسب ۾ شھري علائقن جو 90 سيڪڙو ۽ ٻھراڙيءَ جي علائقن جو 64 سيڪڙو اچي وڃي ٿو<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان بجلي، گئس ۽ تيل درآمد ڪندڙ ملڪن م شامل آهي<ref name="سي آء اي"/>. === ائٽمي توانائي === ”[[پاڪستان انرجي ڪائونسل]]“ جو قيام پُر امن استعمال جي مقصد سان ٿيو ۽ قيام جي ٻئي سال ان جو نالو بدلائي ”[[ائٽامڪ انرجي ڪميشن]]“ رکيو ويو. هيءُ ادارو ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: پهريون تحقيقاتي ۽ ترقياتي مرڪز، ۽ ٻيون جوهري توانائي حاصل ڪرڻ جو عملي مرڪز. پهرئين مرڪز جو ذيلي ادارو آهي ”جوهري سائنس ۽ ٽيڪنالاجي“ اسلام آباد. هتي ڊسمبر 1965ع ۾ پنج ميگاواٽ جو هڪ [[جوهري ري ائڪٽر]] لڳايو ويو ۽ ان ۾ جوهري طبعيات، جوهري ڳاڻيٽي، جوهري ڪيميا، طبي طبعيات ۽ برقيات تي ڪم ٿي رهيو آهي. ٻيو جوهري توانائيءَ جو مرڪز لاهور ۾ آهي، جيڪو 1961ع ۾ قائم ٿيو. ٽيون جوهري توانائيءَ جو زرعي تحقيقاتي مرڪز [[ٽنڊو ڄام|ٽنڊي ڄام]] ۾ 1965ع ۾ قائم ٿيو، چوٿون مرڪز ميڊيڪل ريڊيو آئسوٽوپ ٽنڊوڄام آهي. پاڪستاني سائنسدانن جي ڪامياب تجربن جي بدولت، پاڪستان هن وقت دنيا جي ائٽمي طاقت رکندڙ ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو. ان ڏس ۾ شهيد ذوالفقار علي ڀُٽي پنهنجي حڪومت ۾ سائنسدانن جي همٿ افزائي ڪئي ۽ ملڪ کي ائٽمي طاقت بڻائڻ جو خواب نيٺ تڪميل تي پهتو. ويجهي ماضيءَ ۾ مئي 1998ع ڌاري پهريون ائٽمي تجربو ڪيو ويو. ان کانسواءِ ٻيا ننڍا ننڍا تحقيقي مرڪز ڪراچيءَ، ڄامشوري، ملتان، لاهور ۽ پشاور ۾ کوليا ويا آهن. جوهري توانائيءَ سان بجلي پيدا ڪرڻ جو مرڪز ڪراچيءَ ۾ قائم ڪيو ويو آهي، جيڪو 137 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪندو آهي. پاڪستان ۾ ائٽم کي ٽوڙڻ جو پهريون تجربو [[نيلور]] واري هنڌ 1965ع ۾ ڪيو ويو. انرجي ڪميشن، اعليٰ توانائيءَ جا طبعياتي مسئلن تي بہ تحقيق ۾ مصروف آهي. اهو ڪم بين الاقوامي معيار جو آهي. انهيءَ سلسلي ۾ [[ڊاڪٽر عبدالسلام]] (تڏهوڪي مشير سائنسي امور) ۽ [[ڊاڪٽر. آءِ. ايڇ عثماني]] (صدر ائٽامڪ انرجي ڪميشن) سرگرم رهيا. جوهري توانائيءَ لاءِ ڳري پاڻيءَ جي ضرورت ٿيندي آهي. قدرتي گئس مان مصنوعي ڀاڻ تيار ڪرڻ لاءِ ڪارخانن مان تيار ٿيل پاڻي حاصل ڪرڻ جو ڪم ورتو ويو آهي. ائٽمي توانائيءَ جي باري ۾ پاڪستان، روس سان ”پاڻي“ وٺڻ جو معاهدو ڪيو آهي. بجليءَ جي پيداوار کي مناسب ۽ صحيح طريقي سان پهچائڻ لاءِ اُتر ۽ ڏکڻ جي حصن ۾ ورهايو ويو آهي. اترئين حصي ۾ پنجاب، صوبو سرحد ۽ [[بهاولپور]] شامل آهن. انهن سڀني کي هڪڙي ”گرڊ“ (Grid) ۾ ملايو ويو، جنهن ۾ [[وارسڪ]]، [[مالاڪنڊ]]، [[درگئي]]، [[ڪرم ڳڙهي]]، [[رسول]]، [[شادي وال]]، [[چيچوڪي مليان]]، [[گجرانوالا]] ۽ رينالاجو [[هائيڊل بجلي گهر]]، لائلپور، ساهيوال ۽ ملتان جا [[اسٽيم بجلي گهر]] ۽ لائلپور جو [[ڊيزل بجلي گهر]]، ڏاکڻي اترين سنڌ، ڪوئيٽا ۽ قلات جي علائقن تي مشتمل آهي. پاڪستان جا اهم بجلي گهر هيٺيان آهن: #[[ملتان بجلي گهر]] #[[موبائل گئس ٽربائن، شاهدره لاهور،]] #[[ڪوئيٽا ٿرمل پاور اسٽيشن]] #[[ڄامشورو ٿرمل پاور اسٽيشن]] #[[سکر ٿرمل پاور پراجيڪٽ]] #[[لائلپور اسٽيم پاور اسٽيشن]] #[[گجرانوالا هائيڊل اسٽيشن]] #[[شادي وال هائيڊل اسٽيشن]] #[[چيچوڪي مليان هائيڊل اسٽيشن]] #[[وارسڪ پاور اسٽيشن]] #[[ڄامشورو بجلي گهر]] #[[لاکڙا پاور هائوس]] #[[ڪوٽ ادو بجلي گھر]] #حب ۽ ٻيا ڪيترائي پاور هائوس ڪم ڪري رهيا آهن. == سياحت == پاڪستان جي سرزمين جو حسن ۽ هتي جي رهواسين جو اخلاق سڄيءَ دنيا جي سياحن لاءِ ڪشش جو باعث آهي. تنهنڪري هتي سياحت لاءِ ايندڙ ٻاهرين ملڪن جي ماڻهن جو تعداد ڏينهون ڏينهن وڌندڙ آهي. 1965ع ۾ سياحت کاتي، سياحن کي سهوليتون ڏيڻ لاءِ رٿا تيار ڪئي هئي، جنهن ۾ هيٺيون ننڍيون رٿائون عمل ۾ آنديون ويون: * ملڪ جي جدا جدا حصن، جهڙوڪ گلگت، هزارا، چترال، ڪالام ۽ ناران ۾ ريسٽ هائوسن جي تعمير ۽ آمد ورفت جون سهوليتون مهيا ڪرڻ. * ڪوهه پيمائي، برف ۾ رانديون، مڇيءَ جو شڪار، وغيره. * سياحت کي ترقي ڏيڻ لاءِ ملڪ جي وڏن شهرن ۾ معلومات جا سينٽر کوليا ويا آهن، وڏن شهرن جي هوائي اڏن تي اطلاعات کاتي پاران هوٽلون کوليون ويون آهن. ٻين ملڪن ۾ نمائش لاءِ سياحت کاتو، پاڪستان بابت رنگين فلمون بہ تيار ڪندو آهي. 1966ع کي ”سياحت جو سال“ ڪري ملهايو ويو هو. پاڪستان لوازان جي بين الاقوامي ميلي ۾ شرڪت ڪئي، جنهن ۾ پنج لک ماڻهن پاڪستاني اسٽال ڏٺو، ان کان سواءِ پراگ جي نمائش ۾ پاڪستان جا خوبصورت منظر ۽ وڏيون وڏيون تصويرون موڪليون ويون، جيڪي سياحن لاءِ پُرڪشش هيون. جنوري 1967ع ۾ ”نئچرل جاگرافڪ مخزن“ ۾، ”پاڪستان اسٽوري“ جي عنوان سان هڪ باتصوير طويل مقالو شايع ڪيو ۽ نئشنل جاگرفڪ سوسائٽيءَ، واشنگٽن ۾ پاڪستاني نوادارات تي هڪ نمائش جو انتظام ڪيو. ڊسمبر 1967ع ۾ جهنگلي جانورن جي تحفظ لاءِ عالمي تنظيم جي هڪ وفد پاڪستان جو دورو ڪيو ۽ هتي جي جهنگلي جانورن تي هڪ مختصر فلم تيار ڪئي. سياحت کاتي جي درخواست تي لاڙڪاڻي ايڪسپريس جو ’موهن جو دڙو ايڪسپريس‘ نالو رکيو ويو. پاڪستان جي سرزمين قسمين قسمين نظارن جو ڏيک ڏيندڙ آهي. هتي اوچا جبل بہ آهن، زرخيز ميدان بہ آهن، رڻ پٽ بہ آهن تہ گهاٽا ٻيلا بہ آهن. گهاٽي آباديءَ وارا شهر بہ آهن تہ آثار قديمه جا دڙا، ڀڙا، ڪوٽ ۽ قلعا بہ آهن. سياحت جي لحاظ کان هيٺ ڄاڻايل ==ماڳ ۽ مڪان== پاڪستان ۾ هي ذڪر جوڳا ماڳ ۽ مڪان آهن: [[ڪراچي]]، ڀنڀور، ٺٽو، مڪلي، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، خيرپور، سکر، روهڙي، اروڙ، ڪوٽ ڏيجي، [[موهن جو دڙو]]، سيوهڻ، ڪوئيٽا، لاهور، راولپنڊي، اسلام آباد، هڙپا، ٽئڪسيلا، پشاور، مانسهره، بالاڪوٽ، شهباز ڳڙهي، مري، نٿيا گلي، ڪاغان وادي، سوات وادي، پشاور، گلگت ۽ هنزا ۽ ٻيا ڪيترائي ماڳ مڪان. [[سنڌ]] جي ثقافت کاتي بہ سياحت کي هٿي وٺرائڻ لاءِ تمام گهڻيون ڪوششون ڪيون آهن، ثقافت کاتي جي صوبائي وزير محترمه سسئي پليجو [[سنڌ]] ۾ موجود آرڪيالاجيڪل ماڳن کي وفاق کان سنڌ جي تحويل ۾ آڻارائي پنهنجي ذميوارين ۾ آندو آهي، ان کان سواءِ سنڌ حڪومت جي مدد سان گورک هِل تي تعميراتي ڪم ۽ رهائشي سهولتين جو ڪم بہ تيزيءَ سان هلندڙ آهي. == آمدرفت جا ذريعا == ملڪ ۾ آمدورفت جا 5 مکيه ذريعا آهن: ريلوي، هاءِ وي، موٽر وي، سمنڊ، درياهه ۽ هوائي رستا. '''ريلوي''': '''روڊ رستا''':مسافرن ۽ سامان، ٻنهي جي آمدورفت ۽ باربرداريءَ لاءِ ريلوي کان پوءِ وڏو ذريعو روڊ ۽ پڪا رستا آهن، جيڪي ريلوي کان وڌيڪ آرامده آهن. ڳوٺن کان مارڪيٽن تائين زرعي پيداوار، ڪارخانن تائين خام مال ۽ سڀني شهرن ۽ ڳوٺن تائين پهچڻ ۾ روڊ رستا ئي بهتر ذريعو آهن. هر پنج سالا رٿا ۾ گهڻو ڪري اوليت روڊن ۽ رستن کي ڏني پئي وئي. 1967ع جي آخر ۾ پاڪستان ۾ رستن جي ڊيگهه ٻه هزار ميل ٿي وئي. پاڪستان جي قديم ترين سڙڪ ”گرانڊ ٽرنڪ روڊ“ جي نالي سان مشهور آهي، جيڪا سورهين صدي عيسويءَ ۾ شيرشاهه سوريءَ ٺهرائي هئي. ورهاڱي وقت پاڪستان ۾ رستن جي ڪل ڊيگهه 13781 ميل هئي. انهن ۾ گهڻا رستا پنجاب ۽ سرحد صوبن ۾ هئا. 1949ع ۾ هڪڙو سينٽرل روڊ فنڊ قائم ڪيو ويو، جنهن جو 85 سيڪڙو پُلين جي تعمير ۽ 15 سيڪڙو تحقيقي ڪمن تي صرف ڪيو ويو، جن ۾ سپرهاءِ وي، نئشنل هاءِ وي ۽ موٽروي وغيره جا منصوبا شامل آهن. هن وقت ملڪ ۾ روڊن جو ڄار وڇائڻ جو سلسلو جاري آهي، ان ڏس ۾ نيشنل هاءِ وي اٿارٽي مصروف عمل آهي. '''بندرگاهه''':ملڪ جي ورهاڱي وقت پاڪستان جو اڪيلو بندر ڪراچي هو. ان جي لنگر گاهه ۽ ورڪشاپ وغيره لاءِ 2474 ايڪڙ زمين مختصر ڪئي وئي هئي. سڄي بندر جوانتظام ڪراچي پورٽ ٽرسٽ وٽ آهي. هڪ اعليٰ بندرگاهه ۾ جيڪي سهوليتون موجود هئڻ گهرجن، سي سڀ هتي موجود آهن. موجوده وقت ۾ پاڪستان جي سامونڊي ڪناري سان مڪاني طور مڇي مارڻ لاءِ ڪم ايندر مياڻيون ۽ ننڍڙا بندر بہ سڌاري وڌائي وڏن بندرگاهن ۾ تبديل ڪرڻ جي ڪوشش ٿي رهي آهي، تہ جيئن ڪراچي بندرگاهن تان جهازن جي آمدورفت تان بار گهٽجي. مثال طور گوادر، سون مياڻي، قاسم بندر ۽ ڪيٽي بندر وغيره.ھن وقت پاڪستان ۾ ٽي بندرگاھون آهن جن ۾ ڪراچي پورٽ، بن قاسم پورٽ ۽ گوادر پورٽ شامل آهن. '''ھوائي اڏا''': پاڪستان ۾ 110 ھوائي اڏا آهن جن مان 104 استعمال ۾ آھن. == نشريات == هن وقت پاڪستان ۾ 33 ريڊيو اسٽيشنون ۽ 29 ايف. ايم اسٽيشنون آهن، جيڪي: لاهور، پشاور، ڪراچي، راولپنڊي، اسلام آباد، ملتان، آزاد ڪشمير، خيرپور، حيدرآباد، ڪوئيٽا، لاڙڪاڻي، مٺي، نوابشاهه، خضدار، گلگت ۽ اسڪردو ۾ آهن، جن ۾ 20 ٻولين ۾ پروگرام نشر ڪيا ويندا آهن. جڏهن تہ ڪراچي، حيدرآباد، لاهور، اسلام آباد ۽ ٻين شهرن ۾ نجي ايم. ايف چينل بہ وڏي تعداد ۾ نشريات ڏئي رهيا آهن. ٽيليويزن: پاڪستان ۾ ٽيليويزن اسٽيشن قائم ڪرڻ جو فيصلو 1964ع ۾ ٿيو. انهيءَ سلسلي ۾ جپان جي نوپن اليڪٽرڪ ڪمپنيءَ سان معاهدو ڪيو ويو ۽ تجرباتي طور ننڍي پيماني تي ٻه ٽيليويزن اسٽيشنون قائم ڪيون ويون. 26 نومبر 1964ع تي لاهور ۾ هڪڙو يونٽ قائم ڪيو ويو. فيبروري 1965ع ۾ پنجن ڪروڙن رپين جي لاڳت سان ٽيليويزن ڪارپوريشن قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ اڌ رقم حڪومت طرفان ۽ اڌ رقم جپان ۽ برطانيا جي ڪمپنيءَ مهيا ڪئي. 1967ع ۾ ڪراچي ٽيليويزن اسٽيشن ڪم شروع ڪيو. جنوري 1967ع ۾ راولپنڊي- اسلام آباد ۾ بہ هڪ اسٽيشن قائم ڪئي ويئي. ملڪ ۾ لکين ٽيليويزن سيٽ اچي ويا. نين ڪمپنين، درآمد لائسنس ذريعي سيٽ تيار ڪرڻ شروع ڪيا. هن وقت ريڊيو وانگر ٽيليويزن ڪمرشل سروس شروع آهي. پاڪستان جي سرڪاري ٽي. وي ڪارپوريشن جو نالو پي. ٽي. وي آهي، جڏهن تہ هينئر هڪ اندازي موجب چاليهه کن نجي چئنل پڻ نشريات ڏئي رهيا آهن، تن ۾ تفريحي ۽ نيوز چينل شامل آهن. انهن ۾ سنڌي چئنل ڪي. ٽي. اين، سنڌ ٽي. وي، ڪشش ٽي. وي، مهراڻ ٽي. وي، آواز ٽي. وي، ڌرتي ٽي. وي بہ شامل آهن. == منصوبابندي ۽ ترقي == شهري ضرورت جي تڪميل لاءِ ٽائون ڪاميٽيون ۽ ميونسپالٽيون تہ ملڪ ۾ شروع کان ئي موجود هيون، پر اها ذميداري روز روز ايتري وڌندي وئي جو وڏن شهرن ۾ ”امپروومينٽ ٽرسٽ“ قائم ڪيا ويا. حڪومت طرفان پي. ڊبليو. ڊي ۽ رٿابنديءَ واري کاتي، شهرن ۾ اڏاوت جي سلسلي ۾ ذميداريون پنهنجي ذمي ڪيون. گاديءَ واري شهر جي تعمير جو ڪم ڪئپيٽل ڊيولپمينٽ اٿارٽيءَ جي سپرد هو. اهڙيءَ طرح ريلوي، ٽپال، آبپاشي وغيره جي کاتن، پنهنجن ملازمن لاءِ خود گهر اڏائڻ جو سلسلو جاري ڪيو. '''سماجي بهبود'''پاڪستان هڪ فلاحي مملڪت آهي. 1955ع ۽ 1962ع جي آئين ۾ حڪومت جو فرض قرار ڏنو ويو آهي تہ هو مذهب، ملت، رنگ ۽ نسل جي فرق کان سواءِ هر شهريءَ جي معيارِ زندگيءَ کي ترقي ڏئي، دولت جي ارتڪاز (هڪ هنڌ گڏ ٿيڻ) کي روڪي، ملڪ جي سڀني طبقن جي وچ ۾ عدل ۽ انصاف قائم ڪري. هر شخص لاءِ کاڌو، ڪپڙا، گهر، علاج ۽ تعليم جون بنيادي ضرورتون مهيا ڪري ۽ جيڪي ماڻهو جسماني نقص يا ڪنهن ٻئي سبب جي ڪري روزي ڪمائي نه سگهندا هجن، انهن جي ڪفالت ڪري. 1947ع جي ورهاڱي وقت وسيع پيماني تي لڏپلاڻ ٿي، جنهن کي حڪومت سنڀالي نه سگهي. ڪي ماڻهو پنهنجي ڪوشش سان تہ ڪي ماڻهو تعليم، صحت عامه، عدالت، زراعت ۽ امداد باهمي ۽ عوامي انجمنن ذريعي روزگار سان لڳا. پر انهيءَ سلسلي ۾ حڪومت جي اڳيان بي انتها تڪليفون هيون. سماجي بهبود جو ڪم محنت جي وزارت جي حوالي هو. هن وقت سماجي ڀلائيءَ جو الڳ کاتو ۽ وزير مقرر ڪيل آهي. پهرئين پنج ساله منصوبي (1955ع) ۾ جن ٽن مسئلن طرف خاص ڌيان ڏنو ويو، سي هئا: سماجي منصوبہ بندي، سماجي تحقيقات ۽ سماجي ڪم. 1961ع ۾ ”سوشل ويلفيئر ايجنسيز آرڊيننس“ جاري ڪيو ويو تہ جيئن نجي ادارن ۾ ڪارڪردگيءَ کي بهتر ڪيو وڃي. گداگري وڏي لعنت آهي. اسلام ان کي سختيءَ سان روڪيو آهي. ليڪن ان لاءِ ضروري آهي تہ بي پهچ ماڻهن جي حفاظت ۽ امداد جو بندوبست ڪيو وڃي. افلاس، جهالت، عصمت فروشي، گداگري، بيروزگاريءَ، ٻوڏ ۽ طوفان مان پيدا ٿيل خرابين جي ڪري ملڪ ۾ ڪيتريون ئي خرابيون پيدا ٿي رهيون آهن. جن کي دور ڪرڻ لاءِ حڪومت هڪڙي ڪميشن بہ مقرر ڪئي آهي. رٽائرڊ فوجين ۽ پٺتي پيلن جي بهبوديءَ لاءِ بہ حڪومت ڪي شعبا قائم ڪري ڇڏيا آهن. تنهن هوندي بہ سماجي بهبود جي سلسلي ۾ اڃا گهڻو ڪجهه ڪم ڪرڻو آهي. مختلف قدرتي آفتن جهڙوڪ: 2005ع واري زلزلي جي صورت ۾ پاڙيسري ملڪ پڻ مدد لاءِ فلاحي ڪم ڪن ٿا. اهڙي طرح پاڪستان بہ مختلف وقتن تي ٻين ملڪن جي مدد ڪندو رهي ٿو. == رانديون == قيام پاڪستان کان اڳ سڄي ملڪ ۾ راندين لاءِ انجمنون ۽ ڪلب موجود هئا، جن کي پوءِ منظم ڪري ’اسپورٽس ڪنٽرول بورڊ‘ قائم ڪيو ويو. هاڪي، پاڪستان جي قومي راند آهي، جڏهن تہ ڪرڪيٽ جو شمار پاڪستان جي پسنديده راندين ۾ ٿئي ٿو. پاڪستاني ٽيم دنيا جي ڪرڪيٽ راند ۾ پنهنجو نالو روشن ڪيو آهي. ڪيترائي رانديگر عالمي شهرت حاصل ڪري چڪا آهن. 1992ع ۾ پاڪستان ڪرڪيٽ جو عالمي ڪپ کٽيو هو، جڏهن تہ تازو 2010ع ۾ ٽي- ٽوئنٽي ورلڊ ڪپ ۾ پڻ پاڪستان جي سوڀ ٿي. چيو وڃي ٿو تہ ٽوئنٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ جو آغاز بہ ڪراچيءَ (پاڪستان) کان ٿيو، هن وقت ٽوئنٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ مئچون پوري دنيا ۾ پسند ڪيون وڃن ٿيون. هاڪيءَ کي بہ قومي راندين جو درجو حاصل آهي. گذريل پنجاهه سالن ۾ پاڪسـتان جي هاڪي ٽيم اولمپڪ گرائونڊ ۾ پـاڻ مڃـائي چڪي آهي. اسڪـوائـش بـه دنـيــا جـي مشـهـور رانـد آهي. پاڪستاني رانديگر هن وقت تائين سڄيءَ دنيا ۾ چئمپين آهن. فوٽ بال ۽ ٽينس رانديون بہ پاڪستان ۾ هلنديون آهن. ديسي راندين ۾ پنجاب جي ڪُـشتي، سـنـڌ ۽ بـلـوچسـتان جي مـلـهه ۽ ڪوڏي ڪـوڏي قـومي راندين ۾ شامل آهن. سنڌ ۽ پنجاب جون ٽيمون ”ڪوڏي ڪوڏي“ يا ڪٻڊيءَ جي مقابلن ۾ هڪٻئي جي سامهون هونديون آهن. گهوڙن جي ريس، ڪراچي، لاهور ۽ راولپنڊيءَ ۾ ٿيندي آهي، ان لاءِ خاص ميدان آهن. ريس ۾ کٽيندڙ گهوڙي کي قائداعظم گولڊ ڪپ ۽ هزارين رپيا ڏنا ويندا آهن. گهوڙن جي ٻي راند ”پولو“ آهي، جيڪا فقط گلگت ۾ کيڏي ويندي آهي. گولف بہ پاڪستان جي دل پسند راندين ۾ شمار ٿئي ٿي. جڏهن تہ فٽبال جا بہ ڪيترائي بهترين رانديگر ملڪ ۾ موجود آهن. ==فن تعمیر== [[فائل:Badshahi Masjid - Side View.jpg|200px|thumb|کاٻو|بادشاھي مسجد، لاھور]] ==آبادي جي جوڙجڪ== ===ٻوليون=== پاڪستان ۾ درزنن ۾ ٻوليون ڳالهائجن ٿيون. ملڪ جون ٻه سرڪاري ٻوليون [[اردو ٻولي|اردو]] ۽ انگريزي آهن<ref>{{cite web |url=http://time.com/3975587/pakistan-english-urdu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160521083507/http://time.com/3975587/pakistan-english-urdu/ |date=2016-05-21 }} |title=Why Pakistan Is Replacing English With Urdu |author=Aditya Agrawal |date=28 July 2015 |publisher=Time, Inc.</ref>|accessdate=21 April 2016}}. انگريزي ٻولي اڃا تائين پاڪستان جي [[wikt:elite|اشرافيه]] طبقي ۾ ۽ حڪومت جي اڪثر [[Ministry (وزارت (حڪومتي شعبو)|وزارتن]] ۾ استعمال ٿيندي رهي ٿي. پاڪستان ۾ ڳالهائجندڙ ٻين اهم ٻولين ۾ [[سرائيڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[ھندڪو ٻولي|هندڪو]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براھوي ٻولي|براهوي]]، [[کوور|کوور]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]] ۽ ڪيترين ئي [[پاڪستان جون ٻوليون| ٻيون]] ٻوليون شامل آهن. ان کان علاوه، [[شينا ٻولي|شينا]] به پاڪستان جي علائقائي ٻولين مان هڪ آهي، جيڪا خاص طور تي [[گلگت-بلتستان]] ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. ===مذهب=== {{bar box |title=پاڪستان ۾ مذهب |titlebar=#ddd |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[پاڪستان ۾ اسلام|سني اسلام]]|#009000|75}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ اسلام|شيعه اسلام]]|#009550|20}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ ھندو مت|هندومت]]|#FF4500|2.1}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|#9955BB|1.3}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ احمدي|احمدي]]|#FF3000|0.2}} {{bar percent|[[پاڪستان جا مذھب|باقيئ ٻيا]]|#FF4000|0.3}} }} پاڪستان جي آبادي جو وڏو حصو (تقريباً 90 کان 95 سيڪڙو) [[مسلمان| مسلمانن]] تي مشتمل آهي<ref>{{cite web |title=Muslim Population By Country |url=https://www.worldatlas.com/articles/countries-with-the-largest-muslim-populations.html |website=WorldAtlas |date=8 March 2019 |access-date=9 June 2021 }}</ref>. انهن مان [[ڏني مذھب|سني]] مسلمان ملڪ جي آبادي جو لڳ ڀڳ 70–75 سيڪڙو آهن، جڏهن⁠تہ [[شيعہ مذھب|شيعه]] مسلمانن جو تناسب 20–25 سيڪڙو آهي. پاڪستان ۾ ٻين مذهبن جا پوئلڳ پڻ موجود آهن، جن ۾ [[عيسائيت]]، [[هندومت]]، [[سک مت]]، [[زرتشتي مت]]، [[بھائي مذھب|بهائي مذهب]]، ذڪريت، [[احمدي مذھب|احمدي]]، [[يهوديت]]، [[ٻڌ مت]] ۽ [[قدرتي عقيدا]] شامل آهن<ref>{{cite web |last=Khan |first=Iftikhar A. |date=28 May 2018 |title=Number of non-Muslim voters in Pakistan shows rise of over 30pc |url=https://www.dawn.com/news/1410442 |access-date=27 November 2023 |website=DAWN.COM }}</ref>. [[برطانوي هندستان]] جي خاتمي کان پوءِ نئين ٺهندڙ پاڪستاني رياست ۾ [[هندومت]] جي سياسي حيثيت گهٽجي وئي، پر ان باوجود هن مذهب پاڪستان جي ثقافت، سياست ۽ علائقائي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. حقيقت ۾، پاڪستان دنيا ۾ هندن جي آبادي جي لحاظ کان چوٿين وڏي ملڪ طور سڃاتو وڃي ٿو. لفظ '''"انڊو-"''' يا '''"ھندو"'''—جنهن مان '''ھندتوا''', '''ھندي''', '''انڊيا''' ۽ '''انڊونيشيا''' جهڙا لفظ ٺهيا—اصل ۾ ڪلاسڪي فارسي لفظ '''"هندو / Hindū"''' مان نڪتل آهي، جيڪو وچين فارسي جي صورت "'''Hindūk/Hindūg'''" وسيلي، قديم پروٽو-فارسي لفظ '''"𐏃𐎡𐎯𐎢𐏁 / Hindo"''' تائين وڃي ٿو<ref>{{Cite web|last=Mahmood|first=Parvez|date=2019-05-25|title='We the people of Pakistan, irrespective of religion, are the true Indians'|url=https://theprint.in/opinion/we-the-people-of-pakistan-irrespective-of-religion-are-the-true-indians/240771/|access- date=2024-09-.30|website=ThePrint}}</ref>. هي اصطلاح [[Sindh|سنڌ]] ۽ [[Indus River|سنڌو درياهه]] (Sindhu) سان لاڳاپيل آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته "هندو" جو تصور جغرافيائي ۽ تاريخي طور سنڌو ماٿري سان جڙيل رهيو آهي<ref> {{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Hindu |title=Hindu (noun) |publisher=Online Etymological Dictionary }} {{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Hinduism |title=Hinduism {{!}} Etymology of Hinduism by etymonline |publisher=Online Etymological Dictionary }} {{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Hindi |title=Hindi {{!}} Etymology of the name Hindi by etymonline |publisher=Online Etymological Dictionary }} {{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Indonesia |title=Indonesia {{!}} Etymology of Indonesia by etymonline |publisher=Online Etymological Dictionary }} </ref>. سنڌو درياهه [[هندومت]] جي مقدس درياهن مان هڪ آهي، جنهن سبب ڪيترن محققن جي خيال ۾ پاڪستان—خاص طور تي سنڌ—هندومت جي ابتدا ۽ ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 40 کان 100 لک هندو رهن ٿا، جن مان گهڻا [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] ۽ [[سنڌ]] ۾ آباد آهن، جيڪي قديم طور تي ويدن جي سرزمين طور سڃاتل آهن<ref>{{cite web |title=The Hindus in Sindh |url=https://hal.science/hal-03959098/document |access-date=27 November 2023 |website=Archive ouverte HAL }}</ref>. ==قومي نشان== اسلامي ملڪن ۾ [[انڊونيشيا]] کانپوء ٻيون نمبر وڏو ملڪ آهي. ان جي پکيڙ [[آزاد ڪشمير]] ۽ [[گلگت بلتستان]] سميت <small>'''8,80,940'''</small> چورس ڪلوميٽر آھي. پکيڙ ۾ ھي ملڪ دنيا جو 34ھون وڏو ملڪ آهي. دنيا ۾ <small>'''7هين'''</small> وڏي فوج پاڪستان وٽ آهي. هن جو گادي جو هنڌ سال <small>'''1960ع'''</small> تائين [[ڪراچي]] ھيو جنھن بعد نئون شھر [[اسلام آباد]] ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. پاڪستان جي آبادي ۽ پکيڙ ۾ سڀ کان وڏو شھر [[ڪراچي]] ۽ ٻئين نمبر تي [[لاھور]] آھي. پاڪستان ننڍي کنڊ جي مسلمانن لاءِ ڌار وطن طور <small>'''14'''</small> <small>'''آگسٽ'''</small> <small>'''1947ع'''</small> تي وجود ۾ آيو. ان جو اعلان <small>'''14'''</small> <small>'''آگسٽ'''</small> رات جو ٻارهين بجي ريڊيو پاڪستان جي ذريعي ڪيو ويو. <small>'''23 مارچ 1956ع'''</small> ۾ پاڪستان ريپبلڪ بڻيو ۽ کيس <small>'''اسلامي جمھوريه پاڪستان'''</small> جو نالو ڏنو ويو. پاڪستان ۽ انڊيا وچ ۾ [[ڪشمير]] ھڪ تڪراري علائقو آهي جنھن تي ٻنھي ملڪن وچ ۾ جنگون پڻ لڳي چڪيون آهن. ==گيلري== {| class="infobox borderless" |+ پاڪستان جا قومي اھڃاڻ (سرڪاري) |- !'''قومي جانور''' | [[مارخور]] | [[فائل:Markhor.jpg|50px]] |- ! '''قومي پکي''' | [[چڪور]] | [[فائل:Keklik.jpg|50px]] |- ! '''قومي وڻ''' | [[چيل|سيڊرس ديودارا]] | [[فائل:Pedrengo cedro nel parco Frizzoni.jpg|50px]] |- ! '''قومي گل''' | [[ياسمين (گل)|گل ياسمين]] | [[فائل:Jasminum officinale.JPG|50px]] |- ! '''قومي ورثي وارو رياستي جانور''' | [[برفاني چيتو]] | [[فائل:Snow Leopard 13.jpg|50px]] |- ! '''قومي ورثي وارو رياستي پکي''' | [[شاھين باز]] | [[فائل:Vándorsólyom.JPG|50px]] |- ! '''پاڻي وارو قومي جانور''' | [[سنڌوندي واري ڊالفن]] | [[فائل:Platanista gangetica.jpg|50px]] |- ! '''قومي ريڙهيون پائيندڙ جاندار''' | [[سنڌوندي جو واڳون]] | [[فائل:Persiancrocodile.jpg|50px]] |- ! '''قومي مڇي''' | [[سونھري مھسير]] | [[فائل:Mahasher.JPG|50px]] |- ! '''قومي خشڪي۽ ہاڻي وارو جانور ''' | [[سنڌو ماٿري وارو ڏيڏر]] | [[فائل:Bufo stomaticus04.jpg|50px]] |- ! '''قومي پوپٽ''' | [[مماٿيما ايمبڪا|ھندي واڱڻائي شھنشاھ]] | [[فائل:VB 023 Indian Purple Emperor.jpg|50px]] |- ! '''قومي ميوو''' | [[انب]] | [[فائل:Chaunsa.JPG|50px]] |- ! '''قومي پوک''' | [[ڪمند]] | [[فائل:Shentu - rural landscape east of Shanwei cun - P1260072.JPG|50px]] |- ! '''قومي مشروب''' | [[ڪماد|ڪماد جو رس]] | [[فائل:Sugarcanejuice.jpg|50px]] |- ! '''قومي ڀاڄي''' | [[ڀينڊي]] | [[فائل:Bucket of raw okra pods.jpg|50px]] |- ! '''قومي طعام''' | [[برياني]] (وڏي گوشت واري) | [[فائل:Bukhari Rice ارز بخاري بالدجاج.JPG|50px]] |- ! '''قومي راند''' | [[ھاڪي]] (ميداني) | [[فائل:HOCKEY ARGENTINA PAKISTAN.jpg|50px]] |- ! '''قومي لباس''' | [[شلوار قميص]] | [[فائل:Zainab Chottani with her show stoppers.jpg|50px]] |- ! '''قومي مسجد''' | [[فيصل مسجد]]، [[اسلام آباد]] | [[فائل:Shah Faisal Mosque (Islamabad, Pakistan).jpg |50px]] |- ! '''قومي مقبرو''' | [[مزار قائد]]، [[ڪراچي]] | [[فائل: Mazar-E-Quaid.jpg|50px]] |- ! '''قومي ندي''' | [[سنڌو درياھ]] | [[فائل:Indus river from karakouram highway.jpg|50px]] |- ! '''قومي جبل''' | [[ڪي 2|K-2]] | [[فائل:K2, Mount Godwin Austen, Chogori, Savage Mountain.jpg|50px]] |- |} ==پڻ ڏسو== {{flagicon|Pakistan}} [[:باب:پاڪستان]] * [[پاڪستان جي حڪومت]] * [[پاڪستان جا انتظامي ايڪا]] * [[پاڪستان جي ثقافت]] * [[پاڪستان جي معيشت]] * [[پاڪستان جي جاگرافي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/ Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110014011/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/ |date=2021-01-10 }} at [[:en:The World Factbook|CIA World Factbook]] {{Pakistan topics}} {{Geography of Pakistan}} {{Asia}} {{authority control}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاق]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون]] [[زمرو:اردو ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:پنجابي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:سنڌي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:پشتو ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:بلوچي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:براهوي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڪشميري ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:1947ع ۾ ايشيا قائم ٿيڻ وارا]] [[زمرو:1947ع ۾ ايشيا قائم ٿيڻ وارا ادارا ۽ ملڪ]] ==حوالا== {{حوالا}} bvogkc20y1riudhltlibgyr25q060e9 376337 376336 2026-05-07T23:25:01Z Intisar Ali 8681 376337 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|فيبروري 2021}} {{Infobox country | conventional_long_name = اسلامي جمھوريه پاڪستان | common_name = پاڪستان | native_name = {{native name|ur|{{nobold|{{Nastaliq|اسلامی جمہوریہ پاكستان}}}}|italics=off}}<br/><small>{{transl|اردو|ALA-LC|''Islāmī Jumhūriyah Pākistān''}}</small><ref name="LatinSpelling">{{cite book|author=James Minahan|title=The Complete Guide to National Symbols and Emblems [2 Volumes]|date=23 December 2009|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-34497-8|page=141}}</ref> | image_flag = Flag of Pakistan.svg | image_coat = Coat of arms of Pakistan.svg | symbol_type = [[پاڪستان جو نسبتي نشان|نسبتي نشان]] | national_motto = '''ايمان، اتحاد، تنظيم''' <br/> "Faith, Unity, Discipline"<ref name="The State Emblem">{{cite web |title=The State Emblem |url=http://www.infopak.gov.pk/Eemblem.aspx |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070701023430/http://www.infopak.gov.pk/Eemblem.aspx |archivedate=1 July 2007 |publisher=Ministry of Information and Broadcasting, [[پاڪستان حڪومت]]. |accessdate=18 December 2013}}</ref> | national_anthem = ''[[پاڪستان جو قومي ترانو|پاڪ سرزمين شادباد]] <br/>[[فائل:Pakistan anthem - United States Navy Band.ogg]] | image_map = Pakistan (orthographic projection).svg | map_width = 280px | map_caption = پاڪستاني اختيار وارو علائقو چٽي سائي رنگ سان ڏيکاريل ۽ اختيار کان ٻاهر علائقو ھلڪي سائي رنگ سان ڏيکاريل | capital = [[اسلام آباد]] | coordinates = {{Coord|33|40|N|73|10|E|type:city}} | largest_city = [[ڪراچي]]<br/>{{small|{{coord|24|51|36|N|67|00|36|E|display=inline}}}} | official_languages = [[اردو]]<ref>{{cite web|title=SC orders immediate implementation of Urdu as official language|url=http://tribune.com.pk/story/952913/sc-orders-implementation-of-urdu-as-official-language/|publisher=[[The Express Tribune]]|date=7 September 2015|accessdate=8 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Pakistan to replace English with Urdu as official language|url=http://tribune.com.pk/story/928480/pakistan-to-replace-english-with-urdu-as-official-language/|publisher=[[The Express Tribune]]|date=29 July 2015|accessdate=8 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/288574-PM-approves-implementation-of-Urdu-language-in-gov|title=PM approves implementation of Urdu language in govt departments – Pakistan – Dunya News|work=dunyanews.tv}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1193624|title=PM, president to deliver speeches in Urdu on foreign trips, SC told|author=Irfan Haider|work=dawn.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thenewsteller.com/pakistan/govt-submits-plan-to-supreme-court-to-promote-urdu-as-official-language/19569/|title=Govt. submits plan to Supreme Court to promote Urdu as official language|work=The News Teller}}</ref><br/>[[پاڪستان ۾ انگريزي|انگريزي]] | national_languages = [[اردو]] | languages_type = مقامي ٻوليون | languages = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]], [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[براھوي ٻولي|براھوي]]، [[شينا ٻولي|شينا]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[بروشسڪي]]، [[يدغه ٻولي|يدغه]]، [[داميلي ٻولي|داميلي]]، [[ڪيلاشه ٻولي|ڪيلاشه]]، [[گوار-باتي ٻولي|گوار-باتي]]، [[ڊوماڪي ٻولي|ڊوماڪي]]<ref>{{cite web|title=Population by Mother Tongue |url=http://www.census.gov.pk/MotherTongue.htm |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan |accessdate=28 December 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912021653/http://www.census.gov.pk/MotherTongue.htm |archivedate=12 September 2011}}</ref> | ethnic_groups = 44.68% [[پنجابي ماڻھو|پنجابي]]<br/>15.42% [[پختون ماڻھو|پختون]]<br/>14.1% [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]]<br/>8.38% [[سرائڪي ماڻھو|سرائڪي]]<br/>7.57% [[اردو ڳالهائيندڙ سنڌي]]<br/>3.57% [[بلوچ ماڻھو|بلوچ]]<br> 1.85% [[هندو]]<br> 6.28% ٻيا<ref name="cia"> [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html "Pakistan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |date=2020-05-24 }} The World Factbook — Central Intelligence Agency.</ref> | ethnic_groups_year = 2016 | religion = 96.4% [[اسلام]] {{small|(سرڪاري)}} <br/>3.6% ۽ ٻيا<ref name="cia"/> | demonym = [[پاڪستاني]] | government_type = [[وفاق|وفاقي]] [[پارلياماني نظام|پارليامينٽري]] [[ريپبلڪ|آئيني جمھوريت]] | leader_title1 = [[پاڪستان جا صدر|صدر]] | leader_name1 = [[آصف علي زرداري]] | leader_title2 = [[پاڪستان جا وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[شهباز شريف]] | leader_title3 = [[پاڪستان جي سينيٽ جا چيئرمين|سينيٽ جو چيئرمين]] | leader_name3 = [[يوسف رضا گيلاني]] | leader_title4 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا اسپيڪر|قومي اسيمبليءَ جو اسپيڪر]] | leader_name4 = [[اياز صادق]] | leader_title5 = [[پاڪستان جا چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name5 = [[يحييٰ آفريدي]] | legislature = ''[[پاڪستان جي پارليامينٽ|مجلس شورہ]]'' | upper_house = [[پاڪستان جي سينيٽ|سينيٽ]] | lower_house = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = آزادي | sovereignty_note = [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] کان | established_event1 = {{nowrap|[[الله آباد تقرير|خيال]]}}<ref>{{cite web|url=http://www.allamaiqbal.com/publications/journals/review/oct83/2.htm|title= THE CONCEPT OF PAKISTAN IN THE LIGHT OF IQBAL's ADDRESS AT ALLAHABAD | author=Ehsan Rashid| year=1977|publisher=Iqbal Memorial Talks |accessdate=5 March 2014}} Ehsan Rashid explains how concept of Pakistan and Iqbal's Allahabad address are interlinked.</ref> | established_date1 = 29 ڊسمبر 1930ع | established_event2 = {{nowrap|[[پاڪستان جو ٺھراءُ|ٺھراءُ]]}} | established_date2 = 28 جنوري 1933ع | established_event3 = {{nowrap|[[لاھور ٺھراء|ٺھراءُ]]}} | established_date3 = 23 مارچ، 1940ع | established_event4 = [[ڊومينين]] | established_date4 = 14 آگسٽ 1947ع | established_event5 = جمهوريا جو قيام | established_date5 = 23 مارچ 1956ع | area_km2 = 881,913 | area_footnote = {{efn|"Includes data for Pakistani territories of Kashmir; [[آزاد ڪشمير]] ({{convert|13297|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}) and [[گلگت بلتستان]] ({{convert|72520|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}).<ref>{{cite web|url=http://www.geohive.com/cntry/pakistan.aspx |title=Pakistan statistics |publisher=Geohive |accessdate=20 April 2013}}</ref> Excluding these territories would produce an area figure of {{convert|796,095|km2|sqmi|abbr=on}}."}}<ref>{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/as/pk/where-is-pakistan.html|title=Where is Pakistan?|author=|date=|work=worldatlas.com}}</ref> | area_rank = 33ھون | area_sq_mi = 307,374 | percent_water = 2.86 | population_estimate = 24,14,99,431 <ref name="cia"/> | population_estimate_year = 2025ع | population_estimate_rank = 5ھون | population_density_km2 = 273.8 | population_density_sq_mi = 709.1 | population_density_rank = 56ھون | GDP_PPP = 1.584 تريلين آمريڪي ڊالر<ref name="imf2">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=78&pr.y=18&sy=2014&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=564&s=NGDP_RPCH,NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC&grp=0&a=| title=Pakistan | publisher=International Monetary Fund | accessdate=15 January 2017}}</ref><nowiki>}}</nowiki> | GDP_PPP_year = 2024ع | GDP_PPP_rank = 24هون | GDP_PPP_per_capita = 6,715 آمريڪي ڊالر<ref name="imf2"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 137ھون | GDP_nominal = 374.595 ارب آمريڪي ڊالر <ref name="imf2"/><nowiki>}}</nowiki> | GDP_nominal_year = 2024ع | GDP_nominal_rank = 43ھون | GDP_nominal_per_capita = 1,588 آمريڪي ڊالر<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 143ھون | Gini = 29.6<!--number only--> | Gini_year = 2018ع | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?end=2013&locations=PK&start=1987&view=chart |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=World Bank |accessdate=28 February 2017}}</ref> | Gini_rank = 168هون | HDI = 0.544 <!--number only-->| HDI_year = 2023ع <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year-->| HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |title=2015 Human Development Report |date=2015 |accessdate=17 December 2015 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> | HDI_rank = 147ھون | currency = [[پاڪستاني رپيو]] (₨) | currency_code = PKR | time_zone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5^b | drives_on = کاٻو پاسو <ref>{{cite news |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_28-7-2005_pg3_5 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120110085150/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_28-7-2005_pg3_5 |archivedate=10 January 2012 |title=Driving—the good, the bad and the ugly |author=Miguel Loureiro |date=28 July 2005 |work=Daily Times |accessdate=6 February 2014 |location=Pakistan}}</ref> | calling_code = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|+92]] | cctld = [[.pk]] | official_website = {{URL|http://www.pakistan.gov.pk/}} | footnote_a = | footnote_b = | area_magnitude = }} '''پاڪستان''' (Pakistan)، سرڪاري طور تي اسلامي جمھوريه پاڪستان (Islamic Republic of Pakistan؛ اردو: <small>'''اسلامی جمہوریہ پاکستان'''</small>)، [[ڏکڻ ايشيا]] جي ننڍي کنڊ ۾ هڪ ملڪ آهي. اهو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي، جنهن جي آبادي 24 ڪروڙ 15 لک کان وڌيڪ آهي ۽ سال 2023ع تائين ٻيو نمبر وڏو مسلمان آبادي وارو ملڪ آهي. [[اسلام آباد]] ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ آهي، جڏهن ته [[ڪراچي]] ان جو سڀ کان وڏو شهر ۽ مالي مرڪز آهي. پاڪستان 8,80,940 چورس ڪلوميٽر جي پکيڙ سان، 33هون وڏو ملڪ آهي. ان جون سامونڊي سرحدون ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[عمان جي نار]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ سر ڪريڪ سان گھيريل آهن، جڏهن زميني سرحدون، اوڀر ۾ [[ڀارت]]، اولهه ۾ [[افغانستان]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[ايران]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[چين]] سان لڳل آهن. اهو پڻ عمان جي نار ۾ [[اومان|عمان]] سان هڪ سامونڊي سرحد شيئر ڪري ٿو، جڏهن کي اتر اولهه ۾ افغانستان جي هڪ تنگ پٽي، [[واخان ڪوريڊور]]، هن کي [[وچ ايشيا]] جي ملڪ، [[تاجڪستان]] کان الڳ ڪندي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. پاڪستان ڪيترن ئي قديم ثقافتن جو مرڪز آهي، جنهن ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ [[مهرڳڙھه|مهرڳڙهه]] جو 8,500 سال پراڻو، جديد پٿر جي دور (Nulithic) جو ماڳ، ڪانسي دور جي [[سنڌو ماٿري|سنڌو ماٿري جي تهذيب]] ۽ قديم [[گندھارا|گنڌارا تهذيب]] شامل آهن. پاڪستان جي جديد رياست کي ٺهندڙ علائقا ڪيترن ئي سلطنتن ۽ خاندانن جي دائري ۾ هئا، جن ۾ هخامنشي، موريا، ڪشان، گپتا، اموي خلافت، هندو شاهي، دهلي سلطنت، سما ۽ شاهميري ۽ مغل دور شامل آهن. انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا مطابق پاڪستان قدرتي بناوتن جي انتهائي گهڻ رخي تنوع تي مشتمل ملڪ آهي. ملڪ جي اتر اولهه ۾ اوچن پامير جبلن ۽ قراقرم سلسلي کان شروعات ٿئي ٿي، جتان ڪيترن ئي جبلستاني سلسلن، پيچيده وادين ۽ غير آباد پليٽن مان گذرندي، هي علائقو ڏکڻ طرف زرخيز ۽ هموار سنڌو درياهه جي ميدان تائين پهچي ٿو، جيڪو آخرڪار عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. پاڪستان ۾ قديم ريشم واٽ (Silk Road) جو هڪ اهم حصو ۽ خيبر لنگهه پڻ شامل آهن، جيڪو صديون گذرڻ سان ٻاهرين اثرن کي هڪ حد تائين الڳ رهندڙ برصغير ڏانهن آڻڻ جو ذريعو رهيو آهي. پاڪستان جي انتظام هيٺ ڪشمير واري علائقي ۾ واقع ڪي ٽو (K2) ۽ نانگا پربت جهڙا اوچا جبل عالمي سطح تي جبلن تي چڙهڻ وارن لاءِ وڏو چيلينج سمجهيا وڃن ٿا. سنڌو درياهه، جيڪو ملڪ جي حياتيءَ جي شريان آهي، ان جي ڪناري تي موهن جي دڙي جو قديم آثار واقع آهي، جيڪو انساني تهذيب جي ابتدائي مرڪزن مان هڪ شمار ٿئي ٿو<ref name=" برٽانيڪا">{{Cite news|title=https://www.britannica.com/place/Pakistan }}</ref>. انهيءَ قدرتي عظمت جي باوجود، پاڪستان سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي حوالي سان گهڻن چئلينجن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. ملڪ جي قيام وقت ان کي هڪ پارلياماني جمهوريت طور ترتيب ڏنو ويو هو، جيڪا سيڪيولر خيالن جي حمايت ڪندي هئي، پر وقت سان گڏ ملڪ ڪيترين فوجي بغاوتن مان گذريو. نتيجي طور، مذهب—خاص طور سني اسلام جي قدرن سان وابستگي—سياسي قيادت کي پرکڻ جو اهم معيار بڻجي وئي آهي. ان کان علاوه، اتر پاڪستان جا ڪجهه علائقا، خاص طور خيبر پختونخوا جا اهي حصا جيڪي اڳ وفاقي انتظام هيٺ قبائلي علائقا (فاٽا) سڏبا هئا، 2001ع ۾ افغانستان تي آمريڪي حملي کان پوءِ مختلف شدت پسند اسلامي گروهن، جن ۾ پاڙيسري افغانستان جا طالبان به شامل آهن، لاءِ پناهگاهه بڻجي ويا. ملڪ جي مختلف حصن ۾ وقت بوقت نسلي، مذهبي ۽ سماجي تڪرار اڀرندا رهيا آهن، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن انهن علائقن کي مرڪزي اختيارين لاءِ عملي طور ناقابلِ حڪمراني بڻائي ڇڏين ٿا، جڏهن ته مذهبي اقليتن خلاف تشدد جا واقعا پڻ وڌندا رهيا آهن<ref name=" برٽانيڪا"/>. 1947ع ۾ ورهاڱي وقت، لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ مسلمان پناهگير هندستان مان پنهنجا گهر ڇڏي پاڪستان لڏي آيا، جن مان اٽڪل اسي لک مغربي پاڪستان ۾ آباد ٿيا. ان جي مقابلي ۾، لڳ ڀڳ ايتري ئي تعداد ۾ هندو ۽ سک آبادي انهن علائقن مان، جيڪي پاڪستان جو حصو بڻيا، لڏي هندستان هلي وئي. اڳين تاريخي هجرتن جي ڀيٽ ۾، جيڪي صدين تي پکڙيل هيون، اهي افراتفريءَ ڀريون آباديءَ جون لڏپلاڻون هڪ سال کان به گهٽ عرصي ۾ ٿي ويون. انهن واقعن جا اثر برصغير جي زندگيءَ تي اڄ تائين محسوس ڪيا وڃن ٿا، خاص طور پاڪستان ۽ هندستان جي وچ ۾ جاري رقابتن جي صورت ۾. ٻنهي ملڪن وچ ۾ چار جنگيون ٿي چڪيون آهن، جن مان ٽي (1948–49ع، 1965ع ۽ 1999ع) ڪشمير جي مسئلي تي وڙهيون ويون. 1998ع کان وٺي ٻنهي ملڪن وٽ ايٽمي هٿيار پڻ موجود آهن، جنهن سبب ٻنهي جي وچ ۾ تڪرار ۽ ڇڪتاڻ وڌيڪ شدت اختيار ڪري وئي آهي<ref name=" برٽانيڪا/>. [[پاڪستان جي تاريخ|پاڪستان تحريڪ]]، جيڪا برطانوي هندستان جي مسلمانن لاءِ وطن جي ڳولا ڪري رهي هئي ۽ آل انڊيا مسلم ليگ پاران سال 1946ع ۾ چونڊ ۾ ڪاميابين جي ذريعي وڌيڪ اعتماد حاصل ڪيو، پاڪستان 1947ع ۾ برطانوي هندستاني سلطنت جي ورهاڱي کان پوءِ آزادي حاصل ڪئي، جنهن پنهنجي مسلم اڪثريتي علائقن کي الڳ رياست جو درجو ڏنو ۽ ان سان گڏ هڪ بي مثال وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ۽ جاني نقصان پڻ ٿيو. شروعاتي طور تي برطانوي دولت مشترڪه جو هڪ ماتحت، پاڪستان سرڪاري طور تي 1956 ۾ پنهنجو آئين تيار ڪيو ۽ هڪ اعلان ڪيل اسلامي جمهوريه طور اڀريو. دنيا جي ستين وڏي هٿياربند فوج سان، پاڪستان کي هڪ وچولي طاقت وارو ملڪ سمجهيو ويندو آهي. اها هڪ اعلان ڪيل ايٽمي هٿيارن واري رياست ۽ هڪ وڏي ۽ تيزي سان وڌندڙ وچولي طبقي سان، اڀرندڙ ۽ ترقي ڪندڙ معيشتن ۾ شمار ٿئي ٿو. آزادي کان وٺي پاڪستان جي سياسي تاريخ اهم معاشي ۽ فوجي ترقي جي دورن سان گڏوگڏ سياسي ۽ معاشي عدم استحڪام جي دورن سان نمايان رهي آهي. پاڪستان نسلي ۽ لساني طور تي هڪ متنوع ملڪ آهي ۽ هڪ متنوع جاگرافي ۽ جهنگلي جيوت رکي ٿو. ملڪ کي ڪيترن ئي چئلينجن جو سامهون آهي، جن ۾ ناخواندگي، ڪرپشن ۽ دهشتگردي شامل آهن. پاڪستان گڏيل قومن، شنگھائي تعاون تنظيم (SCO)، اسلامي تعاون تنظيم (OIC)، قومن جي دولت مشترڪه، علائقائي تعاون لاءِ ڏکڻ ايشيائي ايسوسيئيشن ۽ دهشتگردي جي انسداد لاء اسلامي فوجي اتحاد جو ميمبر آهي ۽ آمريڪا طرفان هڪ اهم غير نيٽو اتحادي طور نامزد ڪيو ويو آهي. == نالو ۽ قومي ترانو == پاڪستان لفظ ٻن لفظن پاڪ ۽ ستان ( جاء يا ملڪ) مان نڪتل آھي. پاڪستان لفظ جي معني آهي پاڪ جاء. اھو نالو 28 جنوري 1933 ۾ برطانيا م ھڪ مسلمان شاگرد چوڌري رحمت علي پاران ھڪ پمفليٽ "ھاڻي يا ڪڏھن بہ نه" ۾ ڏنو ھيو<ref name="nowornever">{{cite web|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/txt_rahmatali_1933.html|title=Now or never: Are we to live or perish for ever?|author=Choudhary Rahmat Ali|publisher=Columbia University|date=28 January 1933|accessdate=4 December 2007}}</ref>.<br> پاڪستان جي قومي تراني لاءِ ڏسو: *[[پاڪستان جو قومي ترانو]] *[[پاڪستان جو ترانو]] === قومي جھنڊو === پاڪستان جو موجوده جھنڊو [[سيد اميرالدين قدوائي]] ڊزائين ڪيو. ان جو بنياد مسلم ليگ جي اصل جھنڊي کي بڻايو ويو. آزادي کان ڪجهه ڏينھن اڳ 8 آگسٽ 1947 ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي ان جي قومي پرچم طور منظوري ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. جھنڊي ۾ اڇو رنگ غير مسلم اقليت جي ۽ تيز سائو رنگ مسلم اڪثريت جي نمائندگي ڪري ٿو. ھلال ترقي جي ۽ پنج ڪنڊو تارو روشني ۽ علم جي نمائندگي ڪري ٿو. ==تاريخ== ===تاريخ کان اڳ ۽ قديم تاريخ=== ڏکڻ ايشيا ۾ ڪجهه قديم انساني تهذيبون موجوده پاڪستان کي گهيريل علائقن مان پيدا ٿيون. علائقي ۾ سڀ کان پهريان ڄاتل سڃاتل رهواسي هيٺين پيليوليٿڪ دوران سواني هئا، جنهن جا نوادرات پنجاب جي سوان وادي مان مليا آهن. ===سنڌو ندي واري تھذيب=== [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|150px|کاٻو|موئن جو دڙو مان مليل انڊس پريسٽ ڪنگ يا مذھبي بادشاھ جو پتلو]] سنڌو ندي جي تھذيب ميسوپوٽيميا ۽ نيل ندي جي تھذيبن جي مقابلي واري دنيا جي شروعاتي تھذيبن منجھان ھڪ آھي، سنڌو ماٿريء جو علائقو، جيڪو موجوده پاڪستان جي گھڻي حصي کي ڍڪي ٿو، ڪيترن ئي مسلسل قديم ثقافتن جو هنڌ هو، جنهن ۾ جديد پٿر جو دور (7000-4300 ق.م.) کان وٺي سنڌو ماٿري تهذيب جي مختلف هنڌن تائين، جنهن ۾ مهرڳڙهه جو ماڳ، موهن جو دڙو، هڙپا ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ شهري زندگي جي 5,000 سالن جي تاريخ شامل آهي، جتان ڪانسي، شيشي، زمرد (jade)، [[سنگ لاجورد]] مان ٺاھيل شيون برآمد ٿيون آھن. ===آريائي قبيلن جي ڪاهه=== سنڌو ماٿري جي تهذيب جي زوال کان پوءِ، ڪيترائي هند-آريائي قبيلا ويدڪ دور (1500-500 ق.م) ۾ لڏپلاڻ جي ڪيترن ئي لهرن ۾ وچ ايشيا کان پنجاب ۾ منتقل ٿيا، جيڪا پاڻ سان گڏ پنهنجون مخصوص مذهبي روايتون ۽ طريقا کڻي آيا، جيڪا مقامي ثقافت سان ملايا ويا. باختر ڪلچر مان هند-آريائي مذهبي عقيدن ۽ طريقن ۽ اڳوڻي سنڌو ماٿري تهذيب جي مقامي هڙپا جي سنڌو عقيدن آخرڪار ويدڪ ڪلچر ۽ قبيلن کي جنم ڏنو. ابتدائي ويدڪ ثقافت هڪ قبائلي، شڪار گڏ ڪرڻ وارن جو سماج هو جيڪو سنڌو ماٿري ۾ مرڪز هو، جيڪو اڄ پاڪستان آهي. هن دور ۾، ويد، هندومت جا قديم ترين صحيفا، ترتيب ڏنا ويا هئا. ===ڪلاسيڪل دور=== [[فائل:Gandhara Buddha (tnm).jpeg|thumb|150px|ساڄو|گنڌارا تھذيب جي دؤر جو گوتم ٻڌ جو مڪمل مجسمو]] ڪلاسيڪل تهذيبن ۾ جيڪا تهذيبون اڀريون، انهن مان سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر گندھارا تهذيب آهي، جيڪا واپاري رستن کي ڳنڍيندي، مختلف تهذيبن جي ثقافتي اثرات کي جذب ڪندي، هندستان، وچ ايشيا ۽ وچ اوڀر جي سنگم تي ترقي ڪئي. ان کان سواءِ ٽيڪسيلا وارو علائقو ۽ کوڙ ٻين علائقن ۾ دراوڙن جي تھذيبون، آرين جي تھذيبون، ھندو شاھي گھراڻن جا راڄ، ٻڌ مذھب جو عروج، يونانين جي آمد ۽ حڪمراني ۽ مقامي ننڍيون ننڍيون بادشاھتون قائم ٿيون. باختر جي علائقي تي فارس جي هخامنشي حڪمران جي حملن کانپوء، سال 326 ق.م ۾، سڪندر اعظم جهلم ۾ مختلف مقامي حڪمرانن، خاص طور تي بادشاهه پورس کي شڪست ڏئي هن علائقي کي فتح ڪيو. ان کان پوءِ موريا سلطنت قائم ڪئي، جيڪا چندر گپت موريا قائم ڪئي ۽ اشوڪا اعظم 185 ق.م. تائين وڌائي. باختر جي ڊيميٽريس (180-165 ق.م) پاران قائم ڪيل انڊو-يوناني بادشاهت ۾ گندھارا ۽ پنجاب شامل هئا ۽ مينندر (165-150 ق.م) جي دور ۾ پنهنجي وڏي حد تائين پهتي. علائقي ۾ يوناني-ٻڌ ثقافت کي خوشحال بڻايو. ٽيڪسيلا دنيا جي ابتدائي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليم جي مرڪزن مان هڪ هئي. ===اسلام جي آمد=== عرب فاتح، محمد بن قاسم 711 عيسوي ۾ سنڌ ۽ پنجاب جي ڪجهه علائقن کي فتح ڪيو. هن ڪري قائد اعظم، هن تاريخ کي پاڪستان جي بنياد جو پھريون قدم سڏيو. شروعاتي وچين دور (642 کان 1219ع) علائقي ۾ اسلام جي پکيڙ جو مشاهدو ڪيو. اٺين صدي عيسوي ۾ اسلام جي آمد کان اڳ، پاڪستان جو علائقو مختلف مذهبن جو گهر هو، جن ۾ هندومت، ٻڌمت، جين مت ۽ زرتشتي مت شامل هئا. هن دور ۾، اولياء ۽ صوفي اسلام جي تبليغ جي ذريعي، علائقائي آبادي جي اڪثريت کي اسلام قبول ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ستين کان يارهين صدي عيسوي ۾ ڪابل وادي، گندھارا ۽ اولهه پنجاب تي حڪومت ڪندڙ ترڪ ۽ هندو شاهي خاندانن جي شڪست کان پوءِ، ڪيترن ئي مسلسل مسلم سلطنتن هن علائقي تي حڪومت ڪئي، جن ۾ غزنوي سلطنت (975-1187 عيسوي)، غوري بادشاهت، دهلي سلطنت (1206-1526 عيسوي) ۽ مغل سلطنت (1526 کان 1857ع) شامل آهن. سان تبديل ڪيو ويو. === برطانوي راڄ === ھي سرزمين اڻويھين صدي عيسويءَ ۾ جي چوٿين ڏھاڪي کان ايسٽ انڊيا ڪمپني جي ڪلڪتي واري سرڪار جي قبضي هيٺ آئي ۽ 1857ع کان باقائده يونائيٽيڊ ڪنگڊم جي دھلي واري برٽش سرڪار جي سڌي اختيار ۾ اچي وئي. 1947 ۾ يونائيٽيڊ ڪنگڊم ڏکڻ ايشيائي برٽش انڊيا کي ورھاڱي سان آزاد ڪيو. ===تحريڪ پاڪستان=== برٽش انڊيا ۾ مسلمانن محسوس ڪيو تہ اھي جديد تعليمي نظام کان پري رھجي وڃڻ ڪري نئين نظام ۾ پوئتي رھجي ويا ھئا ۽ ھندو نظام اندر جلد ئي طاقت وٺي ويا ان ڪري سر سيد احمد مسلمانن کي روايتي مدرسن جي تعليم جي برعڪس جديد تعليم طرف راغب ڪرڻ لاء جدوجھد جو آغاز ڪيو جنھن جي مسلمان عالمن سخت مخالفت ڪئي. سر سيد احمد علي ڳڙھ م مسلمانن لاء ھڪ اسڪول قائم ڪرڻ م ڪامياب ٿي ويو جيڪو اڳتي ھلي ڪاليج ۽ پوء علي ڳڙھ يونيورسٽي بڻجي ويو. ڪراچي م حسن علي آفندي پڻ ھڪ اسڪول سنڌ مدرسة السلام جي نالي سان قائم ڪيو. انھن ادارن مان ھزارين مسلمان جديد تعليم پرائي برٽش سرڪار جي مختلف محڪمن م عملدار ٿيا ۽ ڪيترن ئي سياسي ميدان تي اچي مسلمانن جي حقن جي حاصلات ۽ تحفظ لاء جدوجھد ڪئي. پاڪستان جو باني بہ ڪراچي جي سنڌ مدرسة السلام مان ميٽرڪ تائين تعليم حاصل ڪئي. سر سيد احمد جي شروع ڪيل اھا تحريڪ ننڍي کنڊ جي مسلمانن جي سياسي، مذھبي ۽ سماجي حقن جي حاصلات لاء ھڪ علحده وطن حاصل ڪرڻ جي تحريڪ ۾ تبديل ٿي وئي. {{multiple image |align=left |image1=Sir Syed1.jpg |width1=150 |caption1=سر سيد احمد خان جنھن سڀ کان اول ھندو ۽ مسلم قومن جو نظريو ڏنو. |alt1= |width2=150 |caption2=محمد علي جناح جيڪو تحريڪ پاڪستان جو سرواڻ ھيو ۽ پاڪستان جو پھريون گورنر جنرل بڻيو. |image2=Jinnah1945a.jpg |alt2= }} مسلمانن جي سياسي ۽ معاشي حقن جي حفاظت جي سلسلي ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] هڪ وڏي پارڻي بڻجي اڀري ۽ محمد علي جناح، جنهن کي [[سروجني نيڊو]] "سفير اتحاد" سڏيو آهي، سو بہ اڳتي هلي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کي ڇڏي اچي آل انڊيا مسلم ليگ ۾ شامل ٿيو. [[محمد علي جناح]] کان گهڻو اڳ، ان قسم جي جدوجهد، [[سر سيد احمد]] جي زماني ۾ شروع ٿي چڪي هئي ۽ ان سان گڏ آئيني سڌارن جو سلسلو بہ جاري هو، جنهن ڪري، آهستي آهستي مسلمانن جي الڳ حيثيت ٺهندي وئي، مسلمانن جي الڳ حيثيت جو سلسلو ان ياداشت کان شروع ٿئي ٿو، جيڪا، 1 آڪٽوبر 1906ع تي مسلمانن جي هڪ وفد [[سر آغا خان ٽيون]] جي اڳواڻيءَ ۾، [[وائسراء|وائسراءِ ھند]] [[لارڊ منٽو]] کي پيش ڪيو. 1909ع ۾ [[مارلي منٽو سڌارا|منٽو مارلي سڌارن]]، مسلمانن جي آئيني جدوجهد جي لاءِ چڱا موقعا پيدا ڪيا. 1919ع ۾ [[مانٽيگو چيلمسفورڊ سڌارا|مانٽيگو چيلمسفورڊ سڌارن]] ۾، مسلمانن جي الڳ حيثيت جو اصول مڇيو ويو. 1934ع ۾ [[محمد علي جناح]]، مسلم ليگ جو مستقل صدر بڻايو ويو. اڳتي هلي 1948ع ۾ [[محمد علي جناح]]، هندو مسلم اتحاد ۽ اتفاق لاءِ [[قائداعظم جا چوڏھن نقطا|چوڏهن نقطا]]‘ پيش ڪيا. جناح جي ان قدم سان مسلمانن جي الڳ حيثيت لاءِ راهه هموار ٿي. 1935 ۾ [[گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935|گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ]] جي تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿي. جتي مسلمانن جي [[اڪثريت]] هئي، اتي کين مڪمل سياسي اقتدار حاصل رهيو، اڳتي هلي "پاڪستان" جي ٺهڻ تائين پهتو. 1 اپريل 1937ع ۾ نئون "قانون هند" لاڳو ٿيو ۽ 36- 1937ع ۾ چونڊو ڪرايون ويون. انڊين نيشنل ڪانگريس کي ستن صوبن [[مدراس پريزيڊنسي|مدراس]]، [[يونائيٽيڊ پراونسز|يو پي]]، [[بمبئي پريزيڊنسي|بمبئي]]، [[سينٽرل پراونس|سي پي]]، [[بھار (رياست)|بھار]]، [[اوڙيسيا]] ۽ [[خيبر پختونخوا|اتر اولھ سرحد صوبو]] ۾ اڪثريت حاصل ٿي؛ آل انڊيا مسلم ليگ کي [[پنجاب]]، [[سنڌ]]، [[بنگال]] ۽ [[آسام]] ۾ ڪاميابي ملي. جون 1945ع ۾، فرنٽيئر مسلم اسٽوڊنٽس جي نالي پنهنجي پيغام ۾ [[محمد علي جناح]] فرمايو: "پاڪستان مان اسان جو مطلب اهو ناهي تہ اسان غير ملڪي حڪومت کان آزادي ٿا گهرون، پر ان مان اها مراد آهي تہ اسان جو "اسلامي نطريه حيات" هجي، جنهن جي حفاظت ضروري آهي. اسان کي رڳو پنهنجي آزادي حاصل ڪرڻي ناهي، پر قابل بہ ٿيڻو آهي، جيئن اسان ان جي حفاظت بہ ڪري سگهون ۽ اسلامي تصورن ۽ اصولن تي زندگي بہ گذاري سگهون." ان حوالي سان، جواهر لال نهرو اعلان ڪيو تہ: "هندوستان ۾ رڳو ٻه قوتون آهن، هڪ انگريز ٻي ڪانگريس!" جنهن جي جواب ۾ جناح چيو تہ "بيشڪ! ٽين قوت بہ آهي، جيڪا آهي مسلمان!" 1946ع ۾، برطانيه مان هڪ وزارتي مشن آيو، جنهن هندو مسلم مسئلي کي حل ڪرڻ لاءِ، مختلف سياسي پارٽين ۽ اڳواڻن سان ڳالهه ٻولهه ڪئي. پر مسلمانن ان کي رد ڪري ڇڏيو. ان جي رد عمل طور بمبئيءَ ۾ مسلم ڪائونسل "راست اقدام" جو اعلان ڪيو. 16 آگسٽ 1946ع تي ڪلڪتي ۾ وڏا فساد ٿيا، جنهن ۾ شهري ماريا ويا، ڪروڙن جي جائداد ساڙي وئي. محمد علي جناح اعلان ڪيو تہ: "پاڪستان هاڻي مسلمانن لاءِ زندگيءَ جو هڪ لازمي شرط بنجي چڪو آهي، ان کي دنيا جي ڪا بہ طاقت ٽاري نه ٿي سگهي!". <ref>[http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Specialized/Book2/Book_page6.html Sindhi Adabi Board Online Library (Specialized)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> پاڪستان جي مطالبي کان اڳ ھندوستان جي ماڻھن جي سياسي ۽ معاشي حقن جي حاصلات ۽ يونائيٽيڊ ڪنگڊم کان آزاديء جي تحريڪ ۾ مسلمانن ۽ ھندن گڏجي حصو ورتو ان تحريڪ دوران هندن ۽ مسلمانن وچ ۾ نفاق جو ٻج ڇٽي منجهن سياسي، سماجي ۽ مذهبي اختلافن کي اڀاريو ويو. ھندو اڪثريت م ھجڻ ڪري پنھنجي غلبي جو اظھار ڪرڻ شروع ڪيو ۽ مذھبي نفرتن کي ھٿي ڏني نتيجي ۾ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ حصو وٺندڙن مان مسلمانن کي ڪي شڪايتون پيدا ٿيون ۽ انهن مسلم ليگ نالي جماعت جو بنياد وڌو، جنهن جي پلئٽفارم تان هندستان جي مسلمانن، مسلم اڪثريت وارن علائقن تي مشتمل ڌار ملڪ جو خيال پيش ڪيو. 22 کان 24 مارچ 1940ع ۾ لاھور ۾ آل انڊيا مسلم ليگ جو ساليانو اجلاس قائداعظم جي صدارت ۾ منعقد ٿيو جنھن ۾ مسلمانن جي علحده رياستن جي قيام چو مطالبو ڪيو ويو. جيڪا قرارداد لاھور ۽ بعد ۾ قرارداد پاڪستان جي نالي سان مشهور ٿي. بعد ۾ 1946ع ۾ ال انڊيا مسلم ليگ جي دھلي واري اجلاس ۾ ان 1940 واري قرارداد ب۾ ترميم لاء قرارداد پيش ڪري رياستن جي جاء تي ھڪ رياست جو مطالبو شامل ڪيو ويو. 12 کان 15 اپريل 1941ع ۾ آل انڊيا مسلم ليگ جي مدراس ۾ ٿيل 28ھين اجلاس ۾ ھڪ قرارداد وسيلي ڪانگريس جي شھري نافرماني واري تحريڪ جي مخالفت ڪئي وئي.<ref name=" پاڪستان"> [Pakistan Milestone, Chronology: March 1940 to August 2010; By Professor Muhammad Yusuf; 1st edition, 2011 ]</ref> === پاڪستان جو قيام === پهرين اپريل 1943ع ۾ [[سنڌ اسيمبلي|سنڌ اسيمبليءَ]] ٺهراءُ پاس ڪيو هو. 6 جون 1946ع تي آل انڊيا مسلم ليگ [[ڪيبينيٽ پلان]] کي ۽ 8 جون تي [[ڪيبينيٽ مشن پلان]] کي قبول ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 8 آگسٽ 1946ع تي وائسراءِ ڪانگريس کي عبوري حڪومت ٺاھڻ جي دعوت ڏني جيڪا ان قبول ڪئي.<ref name = " پاڪستان "/> 2 سيپٽمبر 1946 تي آل انڊيا مسلم ليگ محسوس ڪيو تہ سياسي اقتدار رڳو ھندن جي ھٿ اچڻ سان مسلمانن جو نقصان ٿيندو تنھنڪري مسلم ليگ ايگزيڪيوٽو ڪائونسل ۾ شرڪت جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> ليگ طرفان لياقت علي خان، آء آء چندريگر، سردار عبدالرب نشتر، راجا غضنفر علي خان ۽ جوگندرناٿ منڊل (شيڊولڊ ڪاسٽ) 26 آڪٽوبر 1946 تي بطور ڪائونسلر قسم کنيو. اھڙي طرح مسلم ليگ بہ عبوري حڪومت ۾ شامل ٿي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 26 آڪٽوبر تي لياقت علي خان کي برٽش انڊيا جو نھرو جي ڪابينه ۾ وزير خزانه مقرر ڪيو ويو.<ref name = " پاڪستان "/> 20 جنوري 1947ع تي بينگال اسيمبلي بينگال جي تقسيم جو فيصلو ڪيو. 23 جنوري تي پنجاب اسيمبلي پنجاب جي تقسيم جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 29 جون تي بلوچستان پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. 20 فيبروري تي لارڊ مائونٽبيٽن برٽش انڊيا جو آخري وائسراءِ مقرر ٿيو ۽ برٽش وزيراعظم ڪليمنٽ ايٽلي انڊيا کي ڇڏي ڏيڻ جو آخري اعلان ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 19 جون تي مسلم ليگ جي ھاء ڪمانڊ ڪراچي کي پاڪستان جي گادي جي هنڌ لاء چونڊيو.<ref name = " پاڪستان "/> 20 جون 1947 م بينگال اسيمبلي پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. پاڪستان جي حمايت ۾ 126 ۽ مخالفت ۾ 90 ووٽ آيا.<ref name = " پاڪستان "/> 26 جون تي سنڌ اسيمبلي پاڪستان جي نئين آئين ساز اسيمبلي ۾ شموليت جو فيصلو ڪيو. فيصلي جي حق ۾ 33 ۽ مخالفت ۾ 22 ووٽ پيا. 29 جون تي بلوچستان جي شاھي جرگي جي 54 ميمبرن يڪراء ٿي پاڪستان ۾ شموليت جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 4 جولاءِ تي برطانوي ھائوس آف ڪامنز ۾ انڊين انڊپينڊنس بل پيش ڪيو ويو جنھن ۾ انڊو-پاڪستان ننڍي کنڊ مان پاڪستان ۽ انڊيا جي نالي سان ٻي ڊمئنين رياستون قائم ڪرڻ جي منظوري ڪرڻي ھئي.<ref name = " پاڪستان "/> 6 جولاءِ کان 17 جولاء تائين نارٿ ويسٽ فرنٽيئر پراونس ۾ پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ لاء ريفرينڊم ڪرايو ويو جنھن جو خان عبدالغفار خان جي خدائي خدمتگار تحريڪ ۽ انڊين نيشنل ڪانگريس بائڪاٽ ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 10 جولاءِ تي برٽش وزيراعظم ڪليمنٽ ايٽلي قائداعظم محمد جناح کي پاڪستان جي گورنر جنرل مقرر ڪرڻ جي سفارش ڪئي.<ref name = " پاڪستان "/> 13 جولاءِ تي سلھٽ پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 16 جولاءِ تي برٽش ھائوس آف لارڊز انڊين انڊپينڊنس بل منظور ڪيو ۽ 18 جولاءِ تي ان جي شاھي توثيق ڪئي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 20 جولاءِ تي نارٿ ويسٽ فرنٽيئر پراونس پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. 26 جولاءِ تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي جوڙي وئي. 14 آگسٽ 1947ع تي پاڪستان جو قيام عمل ۾ آيو. لارڊ مائونٽ بيٽن ڪراچيءَ ۾ پاڪستان جي پھرين آئين ساز اسيمبلي کي خطاب ڪيو ۽ قائد اعظم محمد علي جناح پاڪستان جو پھريون گورنر جنرل ٿيو. قائداعظم لياقت علي خان کي پاڪستان جي پھرين حڪومت ٺاھڻ جي دعوت ڏني.<ref name = " پاڪستان "/> 15 آگسٽ تي لاھور ھاء ڪورٽ جي چيف جسٽس عبدالرشيد قائد اعظم کان گورنر جنرل جي عهدي جو قسم ورتو ۽ وزيراعظم لياقت علي خان پنھنجي ڪابينه سميت قسم کنيو.<ref name = " پاڪستان "/> پھرين ڪابينه ۾ لياقت علي وزيراعظم، آء آي چندريگر، ملڪ غلام محمد، عبدالرب نشتر، غضنفر علي خان، جوگندرناٿ منڊل ۽ فضل الرحمان بطور وزير قسم کنيو.<ref name = " پاڪستان "/> لياقت علي خان ان ئي ڏينھن فلائيٽ تي جوائنٽ ڊفينس ڪائونسل ۾ شرڪت لاء دھلي روانو ٿيو. ساڳي ڏينھن فيصلو ڪيو ويو تہ فوج چو جنرل ھيڊ ڪوارٽر راولپنڊي ۾ ھوندو.<ref name = " پاڪستان "/> === ڊومينن پاڪستان (1947ع- 1956ع) === 18 آگسٽ 1947ع تي گڏيل قومن جي سڪيورٽيي ڪائونسل يڪراء پاڪستان جي گڏيل قومن جي رڪنيت لاء قرارداد منظور ڪئي. اھڙي طرح 30 سيپٽمبر تي پاڪستان کي گڏيل قومن جي باقاعده رڪنيت ملي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 11 سيپٽمبر 1948ع تي 10:25 تي رات جي وقت قائد اعظم وفات ڪري ويو. حڪومت 40 ڏينھن سوڳ جو اعلان ڪيو ۽ 12 سيپٽمبر تي ان جي تدفين ٿي.<ref name = " پاڪستان "/> خواجه ناظم الدين ملڪ جو قائم مقام گورنر جنرل ٿيو جيڪو 13 نومبر تي ان عھدي لاء پڪو ڪيو ويو.<ref name = " پاڪستان "/> 12 اپريل 1950ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي فيصلو ڪيو ته پاڪستان جي فيڊرل ڪورٽ ملڪ جي سڀ کان وڏي عدالت آھي. آئين ساز اسيمبلي مئي 1950ع کان برطانوي [[پروي ڪائونسل]] جو اپيل وارو اختيار منسوخ ڪري ڇڏيو.<ref name = " پاڪستان "/> 6 سيپٽمبر 1950ع م جنرل محمد ايوب خان پاڪستاني فوج جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ٿيو ۽ 17 جنوري 1951 تي ان جنرل ڊگلس گريسي کان ان عھدي جي ذميواري ورتي.<ref name = " پاڪستان "/> 16 آڪٽوبر 1951ع تي روالپنڊي ۾ ھڪ جلسي ۾ خطاب دوران وزيراعظم لياقت علي خان تي ھڪ سعيد اڪبر نالي شخص پستول جا ٻه فائر ڪري قتل ڪيو ۽ اھو پاڻ بہ موقعي تي مارجي ويو. ان واقعي بعد گورنر جنرل خواجه ناظم الدين وزيراعظم جي ذميداري سنڀالي ۽ وزير خزانه ملڪ غلام محمد ملڪ جو ٽيون گورنر جنرل مقرر ٿيو.<ref name = " پاڪستان "/> 21 فيبروري 1952ع تي اوڀر پاڪستان جي اسيمبلي بنگالي ٻولي کي سرڪاري ٻولي بڻائڻ جي قرارداد منظور ڪئي. ساڳي ڏينھن بنگالي ٻولي کي قومي ٻولي طور رد ڪرڻ جي خلاف ڍاڪا ۾ ٿيندڙ مظاھرن ۾ 36 شاگرد مارجي ويا.<ref name = " پاڪستان "/> 7 مارچ تي جنگ اخبار ۾ رئيس امروهي جو نوحہ جي عنوان سان ٻولي تي شعر: "اردو کا جنازہ ہے ذرہ دھوم سے نکلے" ڇپيو.<ref name = " پاڪستان "/> 6 جون تي پاڪستان مسلم ليگ جي جنرل سيڪريٽري يوسف خٽڪ ون يونٽ قائم ڪرڻ جي تجويز پيش ڪئي. 17 اپريل 1953 تي گورنر جنرل ملڪ غلام محمد خواجه ناظم الدين جي ڪابينه کي برطرف ڪري ڇڏيو ۽ يونائيٽيڊ اسٽيٽس ۾ پاڪستان جي سفير محمد علي بوگرہ کي نئين ڪابينه ٺاھڻ لاء چيو. اھڙو اعلان ڪندي گورنر جنرل ظاھر ڪيو تہ ان مطابق خواجه ناظم پاڻ کي ملڪ ۾ درپيش مسئلن کي منھن ڏيڻ ۾ مڪمل نااھل ثابت ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> محمد علي بوگرہ پاڪستان جي ٽئين وزيراعظم وزيراعظم طور قسم کنيو. 17 آگسٽ 1953ع تي حڪومت پاڪستان جنرل ايوب خان جي ڪمانڊر انچيف جي عھدي جي مدت کي ٽن سالن لاء 16 جنوري 1959ع تائين اضافو ڪيو. 5 آڪٽوبر تي محمد علي بوگرہ مسلم ليگ مان اردو۽ بنگالي ٻنھي کي قومي ٻولي قرار ڏيڻ وارو فارمولو منظور ڪرايو 19 اپريل 1954ع تي مسلم ليگ جي آئين ساز اسيمبلي ۾ شامل رڪنن ٻنھي ٻولين کي قومي ٻولي بڻائڻ جو فيصلو ڪيو ۽ 7 مئي 1954 تي آئين ساز اسيمبلي ٻنھي ٻولين جي لاء قرارداد منظور ڪئي ۽ ان کان اڳ 22 اپريل تي ڪراچي ۾ ان فيصلي خلاف ڪارو ڏينھن ملھايو ويو هو.<ref name = " پاڪستان "/> 30 آڪٽوبر 1953ع تي آئين ساز اسيمبلي قرار ڏنو تہ قرآن ۽ سنت جي ابتڙ ڪو بہ قانون منظور نہ ٿيندو ۽ 2 نومبر 1953ع تي پاڪستان جو نالو تبديل ڪري اسلامي جمھوريه پاڪستان رکيو ويو. 3 جنوري 1954ع تي آئين ساز اسيمبلي جي ڪميٽي فيصلو ڪيو ته عدليه کي انتظاميه کان الڳ ڪيو ويندو. 24 جولاءِ 1954 ع تي مغربي پاڪستان وارن سمورن صوبن ۾ ڪميونسٽ پارٽي تي بندش وڌي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 21 سيپٽمبر 1954 تي آئين ساز اسيمبلي پبلڪ اينڊ ريپريزنٽيٽو آفس ڊسڪئاليفڪيشن ايڪٽ مختصرن [[پروڊا]] کي ٽن ڪلاڪن جي بحث کان پوء منسوخ ڪري ڇڏيو. ساڳي ڏينھن ان اسيمبلي آئين جا بنيادي اصول اختيار ڪيا ۽ قرار ڏنو ته ملڪ جي سپريم اختياري پارليامينٽ آھي. پارليامينٽ گورنر جنرل جي مرضي تي وزيرن جي ڪابينه ٺاھڻ ۽ ان جي مشوري جي پابندي وارن گورنر جنرل جي اختيارن کي محدود ڪري ڇڏيو. 22 سيپٽمبر تي آئين ساز اسيمبلي [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] ۾ گورنر جا اختيار گھٽائڻ جون چار ترميمون ڪيون. 24 سيپٽمبر تي سينٽرل وزير قانون استعيفا ڏئي. ساڳي تاريخ تي وزيراعظم بوگرہ قوم کي خطاب ڪندي نئين چونڊن جو اعلان ڪيو تہ جئين آئين ساز اسيمبلي جا رڪن آئين ٺاھڻ لاء نئون مينڊٽ حاصل ڪن. گورنر جنرل اسيمبلي ٽوڙي ڇڏي ء ايمرجنسي لاڳو ڪري محمد علي بوگرہ کي نئي ڪابينه ٺاھڻ لاء چيو. ان ڪابينه م فوج جي حاضر خدمت ڪمانڊر ان چيف جنرل ايوب خان کي وزير دفاع ۽ ميجر جنرل اسڪندر مرزا کي وزير داخلا طور شامل ڪيو ويو. 24 آڪٽوبر تي گورنر جنرل آئين ساز اسيمبلي جي ٽوڙڻ وارو پروڪليميشڻ جاري ڪيو<ref name = " پاڪستان "/> جنھن کي آئين ساز اسيمبلي جي اسپيڪر مولوي تميز الدين سنڌ ھاء ڪورٽ ۾ چئلينج ڪيو.. 22 نومبر 1954ع تي وزيراعظم محمد علي بوگرہ ريڊيو تي ون يونٽ ٺاھڻ جو اعلان ڪيو. 25 نومبر تي سرحد صوبي جي اسيمبلي ۽ 30 نومبر 1954ع تي پنجاب صوبي جي اسيمبلي يڪراءِ ٿي ون يونٽ جي رٿ جي حمايت ڪئي.11 ڊسمبر تي سنڌ اسيمبلي غالب اڪثريت سان ون يونٽ ۾ شموليت جي حمايت ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1955ع تي بلوچستان جي رياستن ون يونٽ ۾ شامل ٿيڻ واري دستاويز تي صحيحون ڪيون<ref name = " پاڪستان "/>. 20 ڊسمبر تي حسين شھيد سھروردي وزير قانون طور قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. 9 فيبروري 1955ع ۾ سنڌ ھاء ڪورٽ جي بينچ يڪراء ٿي مولوي تميز الدين جي مينڊيمس واري رٽ منظور ڪندي آئين ساز اسيمبلي کي بحال ڪيو. 22 فيبروري تي فيڊرل ڪورٽ فيڊريشن آف پاڪستان جي ۽ 9 پاڪستاني وزيرن جي اپيل تي سنڌ ھاء ڪورٽ جي فيصلي تي اسٽي آرڊر جاري ڪيو. 21 مارچ تي فيڊرل ڪورٽ سنڌ ھاء ڪورٽ جي فيصلي کي ڪالعدم قرار ڏئي ڇڏيو ۽ 25 مارچ تي تفصيلي فيصلو جاري ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 21 جون 1955 ۾ ٻين آئين ساز اسيمبلي جي لاء چونڊون ٿيون ۽ 7 جولاءِ تي ان اسيمبليءَ جو پھريون اجلاس مري ۾ ٿيو جنھن ۾ مشتاق احمد گرماني کي عبوري چيرمين چونڊيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>.گورنر جنرل غلام محمد بيمار ھجڻ جي ڪري ٻه مھينن لاء موڪل تي ويو ۽ 6 آگسٽ 1955ع تي ان جي جاء تي اسڪندر مرزا قائم مقام گورنر جنرل ٿيو. 7 آگسٽ تي محمد علي بوگرہ کان استعفي ورتي وئي ۽ ان جي جاء تي اڳوڻي وزير خزانه ۽ انڊيا جي شھر جالنڌر سان تعلق رکندڙ [[چوڌري محمد علي]] کي ملڪ جو چوٿون وزيراعظم مقرر ڪيو ويو. 19 سيپٽمبر تي غلام محمد جي موڪل پوري ٿي وڃڻ بعد اسڪندر مرزا باقاعده ملڪ جي چوٿين گورنر جنرل جو قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. محمد علي بوگرہ کي بعد ۾ 10 فيبروري 1957ع تي آمريڪا م سفير مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 30 سيپٽمبر 1955 تي نئين آئين ساز اسيمبلي ٽن ھفتن جي بحث کان پوء ويسٽ پاڪستان (ون يونٽ) جو بل منظور ڪيو جنھن بجي 3 آڪٽوبر تي گورنر جنرل توثيق ڪئي. 14 آڪٽوبر تي اوڀر بينگال جو نالو ايسٽ پاڪستان رکيو ويو ۽ باقي ون يونٽ واري صوبي جو نالو ويسٽ پاڪستان رکيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. === ريپبلڪ جو قيام === 29 فيبروري 1956ع تي ملڪ جي ٻين آئين ساز اسيمبلي ملڪ جو پھريون آئين منظور ڪيو جنھن جو بنياد [[قراداد مقاصد 1949]] ھيو. ملڪ کي وفاقي ريپبلڪ بڻايو ويو ۽ ان جو نالو اسلامي جمھوريه پاڪستان رکيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 2 مارچ تي اھو نئون آئين عمل ۾ آيو. اسڪندر مرزا کي عبوري مدت لاء ملڪ جو پھريون صدر چونڊيو ويو جنھن 23 مارچ تي قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. سيپٽمبر 1956 م چوڌري محمد علي کي پارٽي جي صدارت تان هٽايو ويو ۽ ھن خلاف تحريڪ عدم اعتماد آندي وئي جنھن ڪري ھن 8 سيپٽمبر 1956ع تي استعيفا ڏئي ڇڏي ۽ 12 تاريخ تي بينگال جو [[حسين شھيد سھروردي]] ملڪ جو پنجون وزيراعظم ٿيو. جنھن جنرل ايوب خان کي ٽن سالن جي ايڪسٽينشن ڏني. سويت يونين جي ڀيٽ م يونائيٽيڊ اسٽيٽس سان تعلقات فوجي سطح تائين وڏائي مضبوط ڪرڻ تي عوامي ليگ ۾ ان جي ڏاڍي مخالفت ٿي چڪي هئي. ھن 17 آگسٽ 1957 م استعيفا ڏئي ڇڏي. ۽ ساڳي تاريخ تي بمبئي م پيدا ٿيندڙ [[آء آء چندريگر]] پاڪستان جو ڇھون وزيراعظم ٿيو جنهن اسيمبلي جي پھرين اجلاس م اليڪشن جي نظام ۾ سڌارن آڻڻ جو اعلان ڪيو پر جلد ئي سياسي سرگرميون ٿيون ء ھن جي خلاف تحريڪ عدم اعتماد اسيمبلي ۾ آڻڻ جي ڪوشش ٿي جنھن ڪري ھن ساڳي سال 11 ڊسمبر تي استعيفا ڏئي ڇڏي. ان بعد ھاڻوڪي سرگوڌا ضلعي سان تعلق رکندڙ ملڪ فيروز خان نون ساڳي سال 16 ڊسمبر تي پاڪستان جو ستون وزيراعظم ٿيو. ھن جي ڪوششن سان گوادر پاڪستان جو حصو بڻجي ويو. اسڪندر مرزا ج جي صدارت جو مدو پورو تيڻ وارو ھو ۽ ھي ان جي ٻيھر صدر ٿيڻ تي راضي نہ ھيو جنھن ڪري 7 آڪٽوبر ۽ 8 آڪٽوبر جي وچ واري رات اسڪندر مرزا کيس برطرف ڪري آئين منسوخ ڪري ملڪ م مارشلا لڳائڻ جو اعلان ڪيو. 14 سيپٽمبر 1957 تي ويسٽ پاڪستان جي اسيمبلي نيشنل عوامي پارٽي جي ون يونٽ کي ٽوڙڻ جي قرارداد منظور ڪئي. 7 آڪٽوبر تي اسڪندر مرزا مارشل لا لاڳو ڪندي سموريون قانونساز اسيمبليون ٽوڙي ڇڏيون === مارشلا ۽ صدارتي نظام === اسڪندر مرزا جو تعلق بينگال جي شھر مرشد آباد سان ھيو ۽ [[سراج الدوله]] سان 1757 ۾ [[جنگ پلاسي]] ۾ غداري ڪندڙ [[مير جعفر]] جو پڙپوٽو ھيو . پھرين برٽش آرمي م آفيسر ھيو ۽ سندس مقرريون بطور پوليٽيڪل ايجنٽ پرنسلي رياستن م ٿيون. پاڪستان ٺھڻ وقت پاڪستاني فوج ۾ ڪرنل جي عھدي تي ھيو ۽ ميجر جنرل ٿي رٽائر ٿيو ھو. اسڪندر مرزا جي وقت 1956 وارو پھريون آئين نافذ ٿيو ۽ ڊومينين پاڪستان جو خاتمو آيو ۽ پاڪستان پھريون دفعو ريپبلڪ يا جمھوريه بڻيو. ان جو نالو اسلامڪ ريپبلڪ آف پاڪستان رکيو ويو. ان آئين تحت ملڪ م [[پارلياماني نظام]] لاڳو ڪيو ويو. ملڪ م رياستي سربراھ صدر ۽ حڪومتي سربراهه وزيراعظم کي بڻايو ويو. ملڪ جي [[پاڪستان جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] ھڪ ايواني ھئي يعني سينيٽ جو ايوان ڪونہ ھيو صرف قومي اسيمبلي ھئي جنھن م [[مشرقي پاڪستان]] ء [[مغربي پاڪستان]] کي برابر نمايندگي ڏني وئي ۽ قومي اسيمبلي جا اجلاس سال م اڌ ڪراچي م ۽ اڌ ڍاڪا ۾ ٿيندا ھيا. اسڪندر مرزا ڊومينين جي خاتمي تي صدر واري نئين عھدي تي مقرر ٿيو. ملڪ م سياسي عدم استحڪام عروج تي ھيو. ملڪ م صدر جي نئين مدي جي لاءِ چونڊ ٿيڻي ھئي پر 1958 م بغير ڪنھن غير معمولي سبب جي اسڪندر مرزا ملڪ جي پھرين آئين کي منسوخ ڪري ملڪ م مارشل لا لڳائي چيف آف آرمي اسٽاف [[جنرل ايوب خان]] کي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. بعد ۾ جنرل ايوب اسڪندر مرزا کان زبردستي استعيفا ان بنياد تي ورتي تہ صدر جو عھدو 1956ع جي آئين تحت ھيو ۽ آئين جي منسوخي سان اھو عھدو بہ ختم ٿي چڪو ھو ۽ ملڪ جو چيف ايگزيڪيوٽو صرف [[چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر]] ئي ھيو تنھن ڪري [[اسڪندر مرزا]] جو عھدو غيرقانوني ھيو. اسڪندر مرزا کي گرفتار ڪري ڪوئيٽا آندو ويو جتان کيس [[يونائيٽيڊ ڪنگڊم]] ۾ جلاوطن ڪيو ويو ۽ سندس باقي زندگي لنڊن م گذري. ,7 آڪٽوبر 1957 جي مارشلا بعد حسين شھيد سھروردي 12 آڪٽوبر تي استعفي ڏئي ۽ آء آء چندريگر وزيراعظم ٿيو جنھن 14 ڊسمبر تي استعفي ڏئي جنھن بعد اسڪندر مرزا ملڪ فيروز خان نون کي ڪابينه ٺاھڻ لاء چيو. ان 16 ڊسمبر چ1957ع تي بطور وزير اعظم قسم کنيو. 24 ڊسمبر تي اسٽيٽ بينڪ 100 روپئي جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيو جنھن ۾ پھريون ڀيرو قائداعظم جي تصوير ڏني وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 4 سيپٽمبر 1958 تي قومي اسيمبلي ايندڙ فيبروري 1959 ۾ ملڪ ۾ عام چونڊون ڪرائڻ جي منظوري ڏني ۽ 20 سيپٽمبر تي صدر پاڪستان 15 فيبروري 1959تي چونڊون ڪرائڻ جي منظوري ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. 7 سيپٽمبر 1958 تي عمان پنھنجو گوادر پرڳڻو پاڪستان کي چار لک برطانوي پائونڊ ۾ وڪرو ڪرڻ لاء راضي ٿي ويو<ref name = " پاڪستان "/>. ست آڪٽوبر 1958ع تي اسڪندر مرزا ملڪ ب۾ مارشل لا لاڳو ڪئي، 1956ع وارو آئين منسوخ ڪيو، نيشنل اسيمبلي ۽ صوبائي اسيمبليون ٽوڙي ڇڏيون، سڀني سياسي پارٽين کي منسوخ ڪري ڇڏيو<ref name = " پاڪستان "/>. آرمي چيف جنرل محمد ايوب خان کي ملڪ جو چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. 24 آڪٽوبر تي صدر 12 وزيرن تي مشتمل مرڪزي ڪابينه جوڙي جنرل ايوب خان کي ملڪ جو وزيراعظم مقرر ڪيو ۽ ذوالفقار علي ڀٽو کي ڪابينه چو وزير بڻايو<ref name = " پاڪستان "/>. 27 آڪٽوبر تي صدر جو عهدو ڇڏي اختيار ايوب خان جي حوالي ڪيا. 28 آڪٽوبر تي ايوب خان بطور صدر صدارتي ڪابينه آرڊر جاري ڪري وزيراعظم جو عھدو ختم ڪري صدارتي ڪابينه جوڙي. 2 نومبر تي اسڪندر مرزا کي لنڊن روانو ڪري جلاوطن ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 آگسٽ 1959ع ۾ ايوب خان بنيادي جمھوريت جو نظام آندو جنھن تحت ملڪ ۾ 8000 بنيادي يونٽ قائم ڪيا ويا. ھر يونٽ م 10 ميمبر ھر بالغ راء واري ووٽ جي بنياد تي چونڊي ڪل 80000 ھزار ميمبر چونڊي انھن ڻجظ ووٽ تي صدر جي چونڊ ڪرڻي ھئي<ref name = " پاڪستان "/>. 27 آڪٽوبر 1959 تي صدر بيسڪ ڊيموڪريسز آرڊر جاري ڪيو ۽ ساڳي تاريخ تي ايوب خان فيلڊ مارشل ٿي ويو. 2 جنوري 1960ع تي ملڪ ب۾ بيسڪ ڊيموڪريسي يونٽن جون چونڊون ٿيون<ref name = " پاڪستان "/>. 14 فيبروري 1960ع تي بنيادي يونٽن جي 80 ھزار ميمبرن ملڪ جي صدر تي اعتماد ھجڻ يا اعتماد نہ ھجڻ لاء ووٽنگ ۾ حصو ورتو. 15 فيبروري تي اليڪشن ڪميشن پڌرو ڪيو تہ غالب اڪثريت سان ميمبرن صدر ايوب تي اعتماد جو اظھار ڪيو اھڙي طرح 17 فيبروري 1960 تي ايوب خان صدر جي عھدي لاء قسم کنيو ۽ ساڳي تاريخ تي صدر ملڪ بجي نئين آئين تيار ڪرڻ لاءِ يارھن رڪني ڪميٽي جسٽس محمد شھاب الدين جي سربراهي ۾ جوڙي<ref name = " پاڪستان "/>. 19 فيبروري تي جسٽس منير جي رٽائرمينٽ تي جسٽس شھاب الدين کي سپريم ڪورٽ جو چيف جسٽس مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 24 فيبروري 1960 تي صدارتي ڪابينه ملڪ جو نئون گادي جو هنڌ راولپنڊي جي ڀرسان اسلام آباد جي نالي سان ٺاھڻ جي منظوري ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين آگسٽ تي راولپنڊي کي پاڪستاني حڪومت جي مکيه گادي قرار ڏنو ويو. 28 نومبر 1960 تي ويسٽ پاڪستان بجي 11 انتظامي ڊويزنن ۾ ورھايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 23 اپريل 1961 تي اسلام آباد شھر جي اڏاوت جو ڪم شروع ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 15 جولاءِ 1961 تي گل ياسمين کي پاڪستان جو قومي گل قرار ڏنو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 28 آگسٽ تي ڊاڪٽر عبدالسلام کي صدر جو سائنسي معاملن جو صلاحڪار مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 23 مارچ 1962 تي ملڪ ۾ نئون ائين متعارف ڪرايو ويو جنھن بم صدر کي تمام گھڻا اختيار ڏنا ويا ھئا<ref name = " پاڪستان "/>. ڪنھن بہ قومي اسيمبلي يا صوبائي اسيمبلي جي اميدوار جي لاء سياسي وابستگي غيرقانوني ھئي. 6 مئي 1962ع تي ملڪ ۾ قومي اسيمبلي ۽ صوبائي اسيمبلين جي غير جماعتي بنيادن تي چونڊون ٿيون. 8 جون 1962ع تي صدر ايوب مارشل ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيوب۽ ساڳي تاريخ تي 1962ع جي آئين تحت چونڊيل قومي اسيمبلي جو پھريون اجلاس ٿيو ۽ ايوب خان نئين آئين تحت ملڪ جي صدر لاء قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. 13 جون 1962 تي محمد علي بوگرہ ملڪ جو پرڏيهي معاملن جو وزير ۽ ذوالفقار علي ڀٽو صنعتن جي وزير طور ڪابينه م شامل ٿيا. بوگرہ 23 جنوري 1963 تي دل جي دوري سبب وفات ڪري ويو ، 24 جنوري تي ذوالفقار علي ڀٽو ملڪ جو پرڏيهي معاملن وارو وزير ٿيو. 22 اپريل 1963 تي ايوب خان مسلم ليگ ۾ شامل ٿي ۽ 19 آگسٽ 1964ع تي مسلم ليگ جي پليٽ فارم تان صدراتي چونڊ وڙهڻ جو اعلان ڪيو. 17 سيپٽمبر 1964ع تي محترمه فاطمه جناح گڏيل مخالف جماعتن جي درخواست تي صدارتي اميدوار ٿيڻ لاء راضپو ڏيکاريو ۽ 20 سيپٽمبر تي کيس اميدوار نامزد ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1965ع تي ملڪ ۾ 1962ع واري آئين ھيٺ پھرين صدارتي چونڊ واقع ٿي جيڪا ايوب خان اڪثريت سان کٽي. ايوب خان 49647 ووٽ کنيا (ويسٽ پاڪستان مان 28927 ۽ ايسٽ پاڪستان مان 20720) جڏھن تہ محترمه فاطمه جناح 28343 ووٽ کنيا (ويسٽ پاڪستان مان 10263 ۽ اوڀر پاڪستان مان 18080) گڏيل مخالف پارٽين اليڪشن ڪميشن جي انھن نتيجن کي مڃڻ کان انڪار ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 جنوري ڪي ايوب خان جي پٽ گوھر ايوب ڪراچي ۾ ايوب خان جي مسلم ليگ جي تعاون سان فتح جي پريڊ ڪئي جيڪا تشدد ۾ تبديل ٿي وئي ۽ 23 ڄڻا جھڳڙن ب۾ مارجي ويا. فوج شھر جو ڪنٽرول سنڀالي ورتو. 21 مارچ تي ملڪ م قومي اسيمبلي جي چونڊ ٿي. اسيمبلي جي 150 سيٽن مان 120 پاڪستان مسلم ليگ ۽ باقي مخالف جماعتن کٽيون.23 مارچ تي ايوب خان پنجن سالن لاء صدر طور قسم کنيو، ان سان گڏ شعيب ۽ ذوالفقار علي ڀٽو پڻ ترتيبوار صنعت ۽ پرڏيھي معاملن جي وزير طور قسم کنيو. 26 مارچ 1965 م ذولفقار علي ڀٽو پاڪستان مسلم ليگ جو سيڪريٽري جنرل ٿيو. 23 اپريل تي رڻ ڪڇ ۾ پاڪ فوج ۽ ڀارتي فوج ۾ ويڙھ ڪئي. 6 سيپٽمبر 1965 تي انڊيا اولھ پاڪستان جي سرحدن تي حملو ڪري جنگ شروع ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. ملڪ م ايمرجنسي لاڳو ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر تي چين ڀارت جي مذمت ڪئي. 10 سيپٽمبر تي ميجر عزيز ڀٽي لاھور واري محاذ تي شھيد ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 سيپٽمبر تي صدر ايوب قوم کي خطاب ڪندي عالمي امن جي مفاد خاطر فوج کي 23 سيپٽمبر تي 3:00 بجي رات جو جنگ بندي جو حڪم ڏنو. انڊيا پڻ سڪيورٽي ڪائونسل جي جنگ بندي واري قرارداد کي غيرمشروط قبول ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. ملائيشيا پاڪستان جي سيڪيورٽي ڪائونسل م مخالفت ڪئي ھئي جنھن ڪري 5 آڪٽوبر تي پرڏيهي وزير ذوالفقار علي ڀٽو پريس ڪانفرنس ڪندي ملائيشيا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. سويت يونين جي ٽياڪڙي سان 10 جنوري 1966 تي نو نقطن واري تاشقند واري معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون<ref name = " پاڪستان "/>. 12 فيبروري 1966 تي مجيب الرحمان پنھنجي پارٽي جو 6 نقاطي پروگرام پڌرو ڪندي صوبائي خودمختياري جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 18 جون 1966 تي ذوالفقار علي ڀٽو وزارت ڇڏي بيماري واري موڪل تي ھليو ويو ۽ ان جو ڇڏيل پرڏيهي کاتو ايوب خان پاڻ سنڀاليو<ref name = " پاڪستان "/>. 20 جولاءِ تي شريف الدين پيرزادو. پرڏيھي وزير ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 17 سيپٽمبر 1966 تي جنرل محمد یحییٰ پاڪستاني فوج جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر 1966 تي ايوب خان سياستدانن تان [[ايبڊو]] (EBDO) جون پابنديون ھٽائي ڇڏيون<ref name = " پاڪستان "/>. 9 جولاءِ 1967 تي محترمه فاطمه جناح ڪراچي ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس ٻئي ڏينھن قائداعظم واري مقبري ۾ دفنايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 16 سيپٽمبر 1967 تي ذوالفقار علي ڀٽو پاڪستان پيپلزپارٽي نالي پارٽي ٺاهڻ جو اعلان ڪيو ۽ 30 نومبر تي لاھور ۾ ان پارٽي جو بنياد وڌو ويو جنھن جو چيئرمين ذوالفقار علي ڀٽو ۽ جنرل سيڪريٽري جَي اَي رحيم ٿيو. پھرين ڊسمبر تي ڊاڪٽر مبشر حسن جي لاھور واري رھائشگاھ تي پارٽي جو پھريون ڪنوينشن ٿيو جنھن م ذوالفقار علي ڀٽو کي چيئرمين چونڊيو ويو ي<ref name = " پاڪستان "/>. 11 ڊسمبر 1967 تي قومي اسيمبلي بيسڪ ڊيموڪريسي جي 8000 يونٽن کي وڌائي 12000 ڪيو. 6 جنوري 1968 تي اگرتلا واري ملڪ جي خلاف سازش منظر عام تي آئي ۽ 18 جنوري تي مجيب الرحمان کي ان سازش جي الزم ۾ گرفتار ڪيو ويو. نومبر 1968 م راولپنڊي ۾ احتجاج دوران شاگرد جي قتل کان پوء شاگردن مظاھرا شروع ڪيا جيڪي پشاور ، ڪراچي ۽ لاھور تائين ڦھلجي ڪنٽرول کان ٻاهر ٿي ويا. 13 مارچ تي ايئر مارشل اصغر خان جسٽس پارٽي ٺاھي<ref name = " پاڪستان "/>. 25 مارچ 1965ع تي صدر ايوب صدر جو عھدو ڇڏيو ۽ اقتدار آرمي چيف جنرل یحیٰی جي حوالي ڪيو جنھن ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪئي ۽ اسيمبليون ٽوڙي ڇڏيون ۽ 1962 جو آئين منسوخ ڪري ڇڏيو. 31 مارچ تي يحي خان صدر جو عھدو سنڀاليو<ref name = " پاڪستان "/>. === ون يونٽ جو خاتمو ۽ عام چونڊون === 4 مارچ تي صدر پرويژنل ڪانسٽيٽيوشنل آرڊر يا پي سي او جاري ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 سيپٽمبر 1969تي جنرل يحي موروڪو ۾ پھرين اسلامي سربراهي ڪانفرنس ۾ شرڪت ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جولاء 1970 تي صدر يحي خان ون يونٽ منسوخ ڪري سنڌ، پنجاب، سرحد ۽ بلوچستان جي صوبائي حيثيت بحال ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. ملڪ ۾ 5 آڪٽوبر 1970 تي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو ويو. اوڀر پاڪستان ۾ ٻوڏ اچڻ ڪري 15 آگسٽ تي چونڊ جي تاريخ کي ملتوي ڪري 7 ڊسمبر 1970 تي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو ويو. 12 نومبر 1970 تي سائڪلون اچڻ ۽ 30 فوٽ اوچي سامونڊي لھرن جي ڪري آيل تباھي ۾ ڏھ لکن کان وڌيڪَ ماڻھو فوت ٿي ويا. 7 ڊسمبر 1970 تي قومي اسيمبلي جي 313 سيٽن لاء چونڊون ٿيون. مجيب الرحمان جي عوامي ليگب151 سيٽون کڻي اڪثريت سان کٽي آئي. پيپلزپارٽي 81 سيٽون کڻي ٻيون نمبر وڏي پارٽي ٿي وئي. باقي ٻيون جماعتون 81 سيٽون کڻي آيون جن ۾ جماعت اسلامي، پي ڊي پي، مسلم ليگ (سي)، مسلم ليگ (ڪيو)، جي يو پي، ۽ نعپ شامل ھيون. 17 ڊسمبر تي صوبائي اسيمبلين جون چونڊون ٿيون جن جي نتيجو قومي اسيمبلي جي نتيجي سان مطابقت وارو آيو. === سياسي بحران ۽ بينگال جي علحدگي === 3 جنوري 1971 تي مجيب الرحمان اعلان ڪيو تہ ملڪ جو نئون آئين اولھ پاڪستان جي نمائندن جي صلاح سان ان جي ڇھ نقاطي پروگرام جي بنياد تي ٺاهيو ويندو. 13 جنوري تي مجيب الرحمان صدر سان ملاقات ڪئي. 14 جنوري تي صدر يحي خان ڍاڪا ۾ پڌرو ڪيو تہ مجيب الرحمان ملڪ جو وزيراعظم ٿيندو<ref name = " پاڪستان "/>. 17 جنوري تي صدر يحي ذولفقار علي ڀٽو سان لاڙڪاڻي واري رھائشگاھ تي مذاڪرات ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. 27 جنوري تي مجيب الرحمان ۽ ذوالفقار علي ڀٽو ڍاڪا ۾ آئين ٺاھڻ لاء مذاڪرات ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. 13 فيبروري تي يحي خان 3 مارچ 1971 تي ڍاڪا ۾ آئين ٺاھڻ لاء قومي اسيمبلي جو اجلاس سڏائڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 16 فيبروري تي ذوالفقار علي ڀٽو پھرين پرڏيهي واپار، ڪرنسي ۽ محصولن متعلق سمجھوتو ٿيڻ تائين قومي اسيمبلي جي ان اجلاس جي بائيڪاٽ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 18 فيبروري تي جماعت اسلامي جي مولانا مودودي ان بائيڪاٽ جي مذمت ڪئي ۽ مطالبو ڪيو تہ اڪثريت حاصل ڪندڙ جماعت کي آئين جو مسودو پيش ڪرڻ جو موقعو ڏنو وڃي ۽ ٻيا ان جي ڪمزورين تي بحث ڪن<ref name = " پاڪستان "/>.24 فيبروري تي مجيب الرحمان پنھجن ڇھن نقطن تي سمجھوتو ڪرڻ کان کتو جواب ڏئي ڇڏيو<ref name = " پاڪستان "/>. 28 فيبروري تي عوامي ليگ مغربي پاڪستان جي ميمبرن کي اجلاس ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني. ذوالفقار علي ڀٽي ٻہ متبادل ڏنا تہ يا قومي اسيمبلي جي اجلاس کي ملتوي ڪيو وڃي يا وري آئين ٺاھڻ لاء رکيل مدت کي ختم ڪيو وڃي<ref name = " پاڪستان "/>. صدر يحي پھرين مارچ 1971 تي 3 مارچ واري اجلاس کي سياستدانن وچ ۾ آئين ٺاھڻ لاء معقول افھام تفھيم ٿيڻ تائين ملتوي ڪري ڇڏيو<ref name = " پاڪستان "/>. نتيجي ۾ مشرقي پاڪستان ۾ عوامي ليگ ھڙتالون ۽ مظاھرا شروع ڪري ڇڏيا جنهن ڪري ڍاڪا ۾ ڪرفيو لڳائڻو پيو<ref name = " پاڪستان "/>. 3 مارچ تي صدر ڍاڪا ۾ 10 مارچ تي سڀني چونڊ کٽيندڙ سياسي جماعتن جي 12 اڳواڻن کي آئيني مشاورت لاء گھرايو پر عوامي ليگ ان گڏجاڻيءَ جو بائڪاٽ ڪيو ۽ پرامن عدم تعاون واري تحريڪ شروع ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. 6 مارچ 1971ع تي جنرل ٽڪا خان کي مشرقي پاڪستان جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. صدر 25 مارچ 1971ع تي قومي اسيمبلي جو ڍاڪا ۾ اجلاس سڏايو<ref name = " پاڪستان "/>. 16 مارچ 1971 تي شيخ مجيب الرحمان ماڻھن کي نجات حاصل ڪرڻ لاء جدوجهد جو سڏ ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 21 مارچ 1971 تي مجيب الرحمان کي گرفتار ڪيو ويو ۽ عوامي ليگ جي پوئلڳن جي خلاف فوجي آپريشن شروع ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 26 مارچ 1971 تي صدر عوامي ليگ تي بندش وڌي<ref name = " پاڪستان "/>. 4 اپريل 1971 تي آنڌرا گانڌي مشرقي پاڪستان جي عوام جي مڪمل حمايت جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 مئي 1971ع تي ذوالفقار علي ڀٽو لاھور ۾ پريس ڪانفرنس ڪندي چونڊيل نمائندن کي اقتدار منتقل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. 28 جون 1971 تي يحي خان آئين تيار ڪرڻ لاءِ ماھرن جي ڪاميٽي جوڙي<ref name = " پاڪستان "/>. 5 آگسٽ 1971 تي حڪومت ايسٽ پاڪستان جي تنازعي تي 125 صفحن تي مشتمل وائيٽ پيپر جاري ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 سيپٽمبر 1971 تي صدر يحي پھرين مارچ کان پنج سيپٽمبر تائين اوڀر پاڪستان ۾ ڏوھ ڪندڙن يا ڏوھن جي الزامن ۾ آيلن کي عام معافي ڏيڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 5 سيپٽمبر تي پاڪستان انڊيا طرفان نئين دھلي ۾ نامنھاد بنگلاديش مشن قائم ڪرڻ خلاف انڊيا جي حڪومت سان سخت احتجاج ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 9 آڪٽوبر 1971 تي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر ملڪ مان سياسي سرگرمين تان بندش ھٽائي ڇڏي<ref name = " پاڪستان "/>. 10 نومبر 1971 تي انڊيا پاڪستان تي حملو ڪيو، ان جي فوج بيلونيا لڳ پاڪستاني سرحد م داخل ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي. جنگ ۾ 74 ڀارتي فوجي مارجي ويا ۽ 130 زخمي ٿيا. 16 نومبر تي انڊيا جي فوج اوڀر پاڪستان ۾ ڊاڪا طرف پيشقدمي ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. اوڀر پاڪستان ۾ ڀارتي فوجي مداخلت تي صدر يحي 23 نومبر تي ملڪ ۾ ايمرجنسي لڳائي<ref name = " پاڪستان "/>. 3 ڊسمبر تي فوج کي ڀارت تي حملي جو حڪم ڏنو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 7 ڊسمبر 1971 م يحي خان بينگال سان تعلق رکندڙ نورالامين کي پاڪستان جو اٺون وزيراعظم مقرر ڪيو ۽ ذولفقار علي ڀٽو پاڪستان جو نائب وزيراعظم سميت پرڏيهي وزير بڻائي مخلوط حڪومت ٺاهي وئي<ref name = " پاڪستان "/>.8 ڊسمبر 1971 تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي ھڪ قرارداد وسيلي ھڪدم جنگبندي ۽ فوجن کي پنھنجي پنھنجي سرحد طرف ھٽائڻ جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 12 ڊسمبر1971 تي يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي صدر رچرڊ نڪسن انڊيا کان پاڪستان تي فوجي حملو ھڪدم روڪڻ جو مطالبو ڪيو ۽ فوجي پيشقدمي جي تسلسل کي عالمي راء جي انحرافي قرار ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. يونائيٽيڊ اسٽيٽس سيڪيورٽي ڪائونسل جي ٻيھر اجلاس جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 14 ڊسمبر تي سويت يونين يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي انھن رٿن کي ٽيون دفعو ويٽو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. ساڳي ڏينھن ذوالفقار علي ڀٽو سڪيورٽي ڪائونسل جي اجلاس مان اٿي آيو. 16 ڊسمبر تي پاڪستاني فوج اوڀر پاڪستان ۾ پيش پئي<ref name = " پاڪستان "/>. جنرل جگجيت سنگھ اروڙا ۽ ليفٽيننٽ جنرل امير عبدالله خان نيازي ۽ ٻنھي ڌرين جي وچ ۾ جنگبندي طئي ڪئي وئي. ٻارتي فوج ڍاڪا ۾ داخل ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستاني فوج جا 95000 فوجي ڍاڪا ۾ ٿيل ھڪ تقريب ۾ ڀارتي فوج آڏو ھٿيار ڦٽا ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. 17 ڊسمبر تي پاڪستاني صدر جنگبندي جو اعلان ڪيو. 28 ڊسمبر 1971ع تي يحي خان اقتدار ذوالفقار علي ڀٽو جي حوالي ڪيو جيڪو ملڪ جو نئون صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 ڊسمبر تي ذوالفقار علي ڀٽو جي حڪم تي شيخ مجيب الرحمان کي جيل مان ڪڍي گھر ۾ نظربند ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 23 ڊسمبر تي صدر ڀٽو پنھنجي ڏھ رڪني صدارتي ڪابينه جوڙي ين ۾ ڊاڪٽر مبشر حسن، شيخ محمد رشيد، غلام مصطفي جتوئي ۽ حفيظ پيرزادو شامل ھيا<ref name = " پاڪستان "/>. 24 ڊسمبر تي ڀٽو اوڀر پاڪستان ۾ شڪست جي جاچ لاء چيف جسٽس حمود الرحمان جي سربراھي ۾ ڪميشن جوڙي. ڪميشن جا رڪن چيف جسٽس آف پاڪستان حمود الرحمان، چيف جسٽس سنڌ بلوچستان ھاء ڪورٽ جسٽس طفيل علي عبدالرحمان ھيا جن کي ٽن مھينن ۾ رپورٽ پيش ڪرڻ لاء چيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر تي ذوالفقار علي ڀٽو پاڪستان ائٽامڪ ڪميشن کي پنھنجي ذمي ورتو<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1942ع تي تحريڪ استقلال جي ايئر مارشل اصغر خان لاھور م پريس ڪانفرنس ذريعي مارشل لا ختم ڪرڻ، مجيب الرحمان کي آزاد ڪرڻ ۽ يحي خان کي گرفتار ڪري ان خلاف کليل مقدمو ھلائڻ جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 9 جنوري 1972ع تي عوامي ليگ جي مجيب الرحمان کي آزاد ڪري پي آء اي جي جھاز م لنڊن روانو ڪيو وي<ref name = " پاڪستان "/> 26 جنوري 1972ر تي سويت يونين بنگلاديش کي تسليم ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. === ذوالفقار علي ڀٽو جو صدارتي دؤر === اقتدار جي منتقلي ۽ صدر پاڪستان ٿيڻ بعد ذوالفقار علي ڀٽو کي درپيش سڀ کان وڏو چئلينج ھڪ متفقه نئين آئين جي تشڪيل ھيو. 23 جنوري 1972 تي ليفٽيننٽ جنرل گل حسن کي ٽن سالن لاء پاڪستاني فوج جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ڪيو ويو بعد ۾ 3 مارچ 1972 تي ان سميت ايئرفورس جي ڪمانڊر ايئر مارشل رحيم خان ھٽائي انھن جي جاء تي ترتيبوار جنرل ٽڪا خان ۽ ايئر مارشل ظفر چوڌري کي مقرر ڪيو ويو. 10 مارچ تي ٽڪا خان ڊيلي ٽيليگراف کي انٽرويو ۾ ٻڌايو تہ 30000 بنگالي فوج سان مقابلي ۾ مارجي ويا ھئا ۽ ان کان وڌيڪَ انگ اکر وڌاءُ ھو. 11 اپريل تي عبوري آئين جو مسودو پارلياماني ليڊرن ۾ ورھايو ويو ۽ 17 اپريل 1972ع تي نيشنل اسيمبلي منظوري ڏني مخالف ڌر ووٽنگ ۾ شامل نه ٿي <ref name = " پاڪستان "/>. ساڳي تاريخ تي پاڪستان جي آئين جي تياري لاء قومي اسيمبلي جي 25 رڪنن جي محمود علي قصوري جي سربراهي ۾ ھائوس ڪميٽي جوڙي وئي پر بعد ۾ 4 آڪٽوبر تي قصوري اختلافن جي ڪري ان ذميواري تان استعيفا ڏئي ۽ 29 آڪٽوبر تي کيس پيپلزپارٽي مان ٻاھر ڪڍيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 21 اپريل تي صدر عبوري آئين جي توثيق ڪئي ۽ 3 سال ۽ 26 بعد مارشل لا ختم ڪئي وئي ۽ آئين جي حاڪميت جي بحالي ٿي. صدر ۽ چيف جسٽس حمود الرحمان راولپنڊي ۾ ان آئين تحت قسم کنيا<ref name = " پاڪستان "/>.25 اپريل 1972 تي پھرين مئي کي مزدورن جو ڏينھن ڪري ملھائڻ جو اعلان ڪيو ويو ۽ پھرين مئي 1972 تي پاڪستان ۾ پھريون ڀيرو اھو ڏينھن ملھايو ويو. ساڳي ڏينھن ممتاز ڀٽو، سردار عطاءُ الله خان مينگل، مولانا مفتي محمود سنڌ، بلوچستان ۽ سرحد جا وزير اعليَ مقرر ڪيا ويا جڏهن ته پنجاب لاء ملڪ معراج خالد کي نامزد ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 38 جون تي شملا سمٽ ۾ ڀٽو ۽ اندراگانڌي پنھنجن ايڊيز کان سواءِ ملاقات ڪئي. مذاڪرات جاري رھيا ۽ 3 جولاءِ تي ٻنھي شملا معاھدي تي صحيحون ڪيون. ٻنھي اڳواڻن طئي ڪيو تہ ٻنھي ملڪن جون فوجون پنھنجي پراڻي سرحدي پوزيشن تي اينديون، تڪرارن کي پرامن طريقي سان حل ڪيو ويندو، ڪشمير ڪنٽرول لائين ۾ مداخلت ۽ انحرافي نہ ڪئي ويندي، واپاري ۽ ثقافتي تعلق بحال ڪيا ويندا<ref name = " پاڪستان "/>. 7 جولاء تي سنڌ اسيمبلي سنڌي کي اردو وانگر صوبي جي سرڪاري ٻولي بڻائڻ جي منظوري ڏني جنھن تي ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ اردو جي حق ۾ پرتشدد مظاھرا شروع ٿي ويا جنھن ڪري ڪرفيو لڳائڻو پيو. ھڪ دفعو ٻيھر جنگ اخبار بم رئيس امروهي جو شعر ''اردو کا جنازہ ہے ذرا دھوم سے نکلے'' ڇاپيو ويو. فسادن ۾ پوليس جي فائرنگ چ۾ 12 ڄڻا مارجي ويا 150 زخمي ٿيا. 16 جولاءِ 1972 تي گورنر سنڌ ٽيچنگ، پروموشن اينڊ يوز آف سنڌي لينگويج بل 1972ع جي توثيق ڪئي.<ref name = " پاڪستان "/>. 8 جولاءِ 1972 ۾ حمود الرحمان واري جنگي ڪميشن جي رپورٽ تي ميمبرن سپريم ڪورٽ جي چيمبر ۾ صحيحون ڪيون ۽ 13 جولاءِ تي چيف جسٽس حمود الرحمان اھا رپورٽ صدر کي پيش ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>.14 جولاء 1972 تي نيشنل اسيمبلي شملا معاهدي جي منظوري ڏني جڏھن ته ڀارتي لوڪ سڀا ان جي توثيق پھرين آگسٽ تي ڪئي ۽ 29 آگسٽ بتي نيو دھلي ۾ ٻنھي ملڪن شملا معاهدي تي عملدرآمد واري ايگريمينٽ تي صحيحون ڪيون<ref name = " پاڪستان "/>. 27 آڪٽوبر 1972 تي جنيوا ڪنوينشن جي پاسداري ۾ پاڪستان ڀارت جي سمورن جنگي قيدين کي آزاد ڪري ڇڏيو ۽ سلسلو 27 آڪٽوبر 1973 تي مڪمل ٿيو. 6 نومبر 1972 تي ڀارت مان پاڪستاني جنگي قيدين جي واپسي شروع ٿي<ref name = " پاڪستان "/> 9 نومبر 1972 ۾ پاڪستان سيٽو مان نڪري آيو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر تي وزير قانون عبدالحفيظ پيرزادي تيار ٿيل نئين آئين جو مسودو قومي اسيمبلي ۾ پيش ڪيو ۽ 11 اپريل تي قومي اسيمبلي يڪراءِ ان کي منظور ڪيو. مخالف ڌر بائيڪاٽ ختم ڪيو اٺ تڪراري شقن ۾ ترميم ڪئي وئي. ٽن ميمبرن محمود علي قصوري، احمد رضا قصوري ۽ شاھ احمد نوراني ووٽنگ ۾ حصو نہ ورتو. 14 آگسٽ 1973ع تي نئون آئين عمل ۾ اچي ويو <ref name = " پاڪستان "/>. 30 مارچ 1973 تي حڪومت جي خلاف سازش جي الزام ۾ فوج، ايئرفورس ۽ نيوي جي 24 آفيسرن جون گرفتاريون ٿيون<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جولاء 1973 تي نيشنل آئڊنٽٽي ڪارڊ جي اسڪيم جاري ٿي جنھن تحت پھريون ڪارڊ ذوالفقار علي ڀٽو جو جاري ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 آگسٽ 1973 تي پاڪستان جي دفاع جي بجٽ ٻيڻي ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 11 آگسٽ 1973 تي چوڌري فضل الاھي ملڪ جو صدر چونڊيو ويو. ھن 139 ووٽ کنيا جڏھن ته نعپ جي اميدوار 45 ووٽ کنيا. === وزيراعظم ذوالفقار علي ڀٽو جو پارلياماني دؤر === 13 آگسٽ 1973ع تي ذوالفقار علي ڀٽو نئين آئين تحت پاڪستان جو وزيراعظم چونڊيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر 1973 تي ڪراچي ڀرسان پپري ۾ وزيراعظم ملڪ جي پھرين اسٽيل پلانٽ جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 23 فيبروري 1974 تي لاھور ۾ اسلامڪ سمٽ ڪانفرنس منعقد ٿي<ref name = " پاڪستان "/>.5 مئي 1974 تي ڀارت ائٽمي ڌماڪو ڪيو ۽ نيوڪليئر ڪلب ۾ شامل ٿي ويا<ref name = " پاڪستان "/>. 14 اپريل 1974ع تي وفاقي حڪومت بلوچستان ۾ فوجي آپريشن ختم ڪرڻ ۽ 15 مئي کان سول انتظاميه بحال ڪرڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 27 جون 1974 تي وزيراعظم ٽن ڏينهن جي دوري تي بنگلاديش روانو ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 14 آگسٽ 1974ع تي پارليامينٽ جي عمارت جو سنگ بنياد رکيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 7 سيپٽمبر 1974 تي آئين ۾ ترميم ڪري قرار ڏنو ويو ته ختم نبوت تي ايمان نہ رکندڙ مسلمان نه رھندو ۽ ختم نبوت جي خلاف تبليغ تي سزا ڏني ويندي. ان ائيني ترميم جي نتيجي ۾ احمدي جماعت يا قادياني ختم نبوت جي مطلق عقيدي کي نہ مڃڻ ڪري غير مسلم اقليت ۾ شامل ٿي ويا. 11 سيپٽمبر تي قومي اسيمبلي انھن کي باقاعده غير مسلم قرار ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 14 آڪٽوبر 1974 تي وزيراعظم پيش پوندڙ بلوچ قبيلن کي عام معافي ڏيڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 11 نومبر 1974 ۾ ايم اين اي آحمد رضا قصوري جو پيءُ نواب محمد احمد قصوري لاھور ۾ قاتلاڻي حملي ۾ گولي لڳڻ سبب فوت ٿي ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 17 جنوري 1975 تي دھشتگردي واريون خاص عدالتون قائم ڪيون ويون<ref name = " پاڪستان "/>. 8 فيبروري 1975 تي سرحد صوبي جو وزير اعلي حيات محمد شيرپائو پشاور ۾ جلسي کي خطاب ڪندي بم ڌماڪي ۾ مارجي ويو جنھن ڪري 15 فيبروري تي نيشنل عوامي پارٽي تي بندش وڌي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 1965 واري جنگ ۾ آمريڪا پاڪستان تي ھٿيارن ڏيڻ تي پابندي لڳائي ھئي جيڪا 12 فيبروري 1975 تي ختم ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. ڪراچي ۾ ٽرام سروس 20 اپريل 1885 ۾ شروع ٿي ھئي جنھن کي 30 اپريل 1975 ۾ ختم ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 27 جولاءِ 1975 ۾ اسلامي نظرياتي ڪائونسل وياج يا ربا کي ختم ڪري زڪوات متعارف ڪرڻ جي سفارش ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. 19 سيپٽمبر 1975 تي ايئرپورٽ سڪيورٽي فورس قائم ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 31 آڪٽوبر 1975 تي سپريم ڪورٽ نعپ کي پاڪستان جي وجود جي خلاف ھجڻ ڪري ٽوڙي ختم ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن بعد نيشنل ڊيموڪريٽڪ پارٽي قائم ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1976 تي بلوچستان اسيمبلي کي معطل ڪري بلوچستان ۾ وفاقي راڄ قائم ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 3 جنوري 1976 تي وزيراعظم ڪراچي کي ميٽروپوليٽن جو درجو ڏنو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 6 فيبروري 1976 تي جنرل ضياءَ الحق کي نئون آرمي چيف مقرر ڪيو ويو جنھن پھرين مارچ تي جنرل ٽڪا خان کان چارج ورتي<ref name = " پاڪستان "/>. 23 مارچ 1976ع ۾ وزيراعظم اسلام آباد ۾ سپريم ڪورٽ جي موجوده عمارت جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. 24 جنوري 1976ع ۾ لاھور امرتسر ٽرين سروس جي شروعات لاء نيودھلي ۾ معاھدو ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 5 آگسٽ 1976 تي وزيراعظم پورٽ قاسم جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 آڪٽوبر 1976 تي يونائيٽيڊ اسٽيٽس فرانس کان پاڪستان کي نيوڪليئر پلانٽ نہ ڏيڻ جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 12 آڪٽوبر 1976 تي سعودي بادشاھ خالد بن عبدالعزيز اسلام آباد ۾ شاھ فضل مسجد جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. وزيراعظم سرڪاري ملازمن جي رٽائرمينٽ جي عمر وڌائي 60 سال ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. 20 ڊسمبر 1976 تي پي ٽي وي جي رنگين نشريات جي شروعات ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. 7 جنوري 1977 تي حڪومت عام چونڊن لاء 7 مارچ جي تاريخ جو اعلان ڪيو ۽ پھرين جولاء کان جمعو عام موڪل جو ڏينهن بڻايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 18 جنوري تي صدر قومي اسيمبلي ٽوڙي ڇڏي<ref name = " پاڪستان "/>. 11 جنوري تي ڀٽو جي پيپلز پارٽي سان مقابلي لاءِ پاڪستان نيشنل الائنس جو قيام ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 12 جنوري تي پاڪستان ماتا کان پاڪ ملڪن ۾ شامل ٿي ويو<ref name = " پاڪستان "/>. ڀٽو کي اليڪشن ڪميشن بغير مقابلي جي چونڊيل قرار ڏنو. مخالف اميدوار جماعت اسلامي سنڌ جي امير مولانا جان محمد عباسي ان فيصلي خلاف اليڪشن ڪميشن ۾ 25 جنوري تي اپيل داخل ڪئي وئي تہ کيس اغوا ڪيو ويو ھو جيڪا 13 فيبروري تي اغوا جي ثبوت نہ ھجڻ ڪري رد ڪئي وئي. پھرين مارچ تي پي اين اي جي سڏ تي پوري ملڪ ۾ ھڙتال ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 7 مارچ 1977 تي عام چونڊون ٿيون جن ۾ ڪل 200 سيٽن مان پيپلزپارٽي 155 سيٽون، پي اين اي 35 سيٽون کٽيون. پي اين اي اڳواٽ رٿيل ڌانڌلي جو الزام لڳايو<ref name = " پاڪستان "/>. 10 مارچ تي صوبائي اسيمبلين جي چونڊ ٿي جنھن جو پي اين اي بائڪاٽ ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 26 مارچ تي قومي اسيمبلي ۾ ميمبرن قسم کنيو پر پي اين اي بائيڪاٽ ڪيو ۽ ملڪ ۾ ھڙتال جو سڏ ڏنو.28 مارچ تي ڀٽو ٻيھر وزيراعظم چونڊجي آيو<ref name = " پاڪستان "/>. 15 اپريل تي ڀٽو لاھور ۾ مولانا مودودي سان ملاقات ڪئي جنھن کانئس استعفي ڏيڻ جو مشورو ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 اپريل 1977 تي ڪراچي ، لاھور، حيدرآباد ۾ مارشل لا ۽ راولپنڊي ب۾ ڪرفيو لاڳو ڪيو ويو.28 اپريل 1977 ۾ پارليامينٽ جي گڏيل اجلاس ۾ خطاب ڪندي وزيراعظم يونائيٽيڊ اسٽيٽس تي الزام لڳايو تہ پاڪستان ۾ سياسي بحران جي پٺيان ان جو ھٿ آھي<ref name = " پاڪستان "/>. 7 جون تي لاھور ھاء ڪورٽ ڪراچي، لاھور ۽ حيدرآباد ۾ مارشل لا ختم ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 15 جون 1977 تي مذاڪرات بعد حڪومت ۽ پي اين اي ۾ معاملا طئي ٿي ويا. حڪومت ٻيھر چونڊون ڪرائڻ تي راضي ٿي وئي. 3 جولاءِ تي ڀٽو اعلان ڪيو تہ معاھدو ٿي چڪو آهي رڳو صحيحون ٿيڻيون آهن آھن پر اصغر خان پڌرائي ڪئي تہ پي اين اي جي ڪائونسل منظور ناھي ڪيو. 5 جولاء 1977 تي جنرل ضياءُ الحق فوجي بغاوت ڪري مارشل لا لاڳو ڪئي، ڀٽو ۽ ٻيا سياستدان گرفتار ڪيا ويا، آئين کي جزوي طور تي معطل ڪيو ويو ۽ صدر فضل الاهي کي برقرار رکيو ويو ۽ ٽن مھينن ۾ چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو ويو. سياسي سرگرمين تي بندش وڌي وئي. چئن ماڻھن تي مشتمل فوجي ڪائونسل قائم ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. === ٻين مارشلا === 5 جولاءِ 1977 تي ملڪ م چيف آف آرمي اسٽاف [[جنرل ضياءَ الحق]] فوجي بغاوت ذريعي ڀٽو سرڪار کي معزول ڪري اقتدار تي قبضو ڪي، ۽ پوء ملڪ جو صدر بڻجي ويو. ذولفقار علي ڀٽو تي ھڪ سياسي اڳواڻ جي پيء جي قتل جي جاچ ۾ شامل ڪري گرفتار ڪري ان تي [[لاھور ھاء ڪورٽ]] م خون جو مقدمو ھلايو ويو جنھن م کيس موت جي سزا ڏني وئي ۽ ان جي سپريم ڪورٽ م اپيل پڻ رد ٿي وئ. اھڙي طرح ذولفقار علي ڀٽو کي ڦاسي ڏني وئي. ملڪ ۾ پرويژنل ڪانسٽيٽيوشنل آرڊر يا پي سي او جي نالي سان عبوري آئين ڏئي سياسي نظام ھلايو ويو. 1985 م [[پاڪستان ۾ ريفرينڊم، 1985|ريفرينڊم]] ڪرايو ويو جنھن تحت جنرل ضياءَ الحق ملڪ جو صدر برقرار رھڻ جو حق حاصل ڪيو ۽ ائين ۾ ھڪ وڏي ترميم ڪئي جيڪا اٺين ترميم جي نالي سان مشھور ٿي. جنھن تحت ملڪ جو نظام نيم پارلياماني ۽ نيم صدارتي ٿي ويو ء صدر کي بي پناھ اختيار ڏنا ويا. ملڪ م غيرجمائتي بنيادن تي چونڊون پڻ ڪرايون ويون. اھڙي طرح 24 مارچ 1985 تي [[محمد خان جوڻيجو]] ملڪ جو ڏھون وزيراعظم ٿيو. 1973 جي آئين کي نئين ترميم سان بحال ڪيو ويو. 1987 ۾ [[اوجڙي ڪيمپ وارو واقعو]] ٿيو جنھن جي جاچ واري معاملي تي اختلاف سبب 29 مئي 1988 تي جنرلل ضياءَ الحق محمد خان جوڻيجو جي حڪومت سميت سڀ صوبائي حڪومتون برطرف ڪري سڀ قومي ۽ صوبائي اسيمبليون ٽوڙي ملڪ م جماعتن بنيادن تي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو. آگسٽ 1988 ۾ جنرل ضياءَ الحق پنھنجي لڳ ڀڳ سموري فوجي قيادت سميت [[بھاولپور وارو سانحو، 1988|سي 130 جھاز جي حادٽي]] م بھاولپور ڀرسان مارجي ويو. سينيٽ چيئرمين [[غلام اسحاق خان]] ملڪ جو صدر ٿيو.۽ [[جنرل مرزا اسلم بيگ]] چيف آف آرمي اسٽاف مقرر ٿيو.<br> جنرل ضياءَ الحق اسلامي ضابطا متعارف ڪرايا جن ۾ [[زڪوات]] واري ٽيڪس، شريعت ڪورٽون، اسلامي سزائن جو نفاذ، بينڪن مان وياج جو جزوي خاتمو، تعليمي نصاب کي اسلامي بڻائڻ لاءِ نظرثانيون شامل ھيا<ref name = " اسلام "/>. 1980 واري ڏهاڪي م پاڪستان يونائيٽيڊ اسٽيٽس ۽ ٻين ملڪن سان سان سھڪار ڪندي افغانستان تي 1978ع کان قابض سوويت فوج جي خلاف افغان مجاهدن جي گوريلا جنگ ۾ مدد ڪئي. لکين افغاني پنھنجي سرزمين تي تڪليفن سبب پاڪستان ۾ پناهگير ٿي آيا ۽ پاڪستان ۾ انھن جون پناهگير ڪيمپون ويڙھاڪن جي ڀرتي جي لاء زرخيز زمين بڻجي ويون<ref name = " اسلام "/>. === 1988 کان 1998 تائين جمھوري دور === 2 ڊسمبر 1988 تي [[بينظير ڀٽو]] ملڪ جي يارھين وزيراعظم ٿي. 6 آگسٽ 1990 تي صدر غلام اسحاق بينظير ڀٽو جي حڪومت ڪرپشن جي الزامن تي برطرف ڪري اسيمبليون ٽوڙي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو. اھڙي طرح چونڊن م 6 نومبر 1990 تي [[ميان نواز شريف]] ملڪ جو ٻارھون وزيراعظم ٿيو. 1993ع ۾ ميان نوازشريف جي حڪومت کي صدر غلام اسحاق برطرف ڪري اسيمبليون ٽوڙي نئين چونڊن جو اعلان ڪيو پر سپريم ڪورٽ ان قدم کي ڪالعدم قرار ڏئي حڪومت بحال ڪئي پر پوء ٻنھي 18 جولاء 1993ع تي نوازشريف ۽ غلام اسحاق خان پنھنجن عھدن تان استعيفا ڏئي. اليڪشن ٿيڻ بعد 18 آڪٽوبر 1993تي بينظير ڀٽو ملڪ جي تيرھين وزيراعظم ٿي ۽ پوء [[فاروق لغاري]] ملڪ جو صدر ٿيو. 5 نومبر 1996 تي ڪرپشن جي الزامن تي صدر فاروق لغاري بينظير ڀٽو جي حڪومت برطرف ڪري سموريون اسيمبليون ٽوڙي نئين اليڪشن جو اعلان ڪيو. 17 فيبروري 1997ع تي ميان نواز شريف ملڪ جو چوڏھون وزيراعظم ٿيو === ٽين مارشلا === 12 آڪٽوبر 1999 تي چيف آف آرمي اسٽاف [[پرويز مشرف|جنرل پرويز مشرف]] فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تي قبضو ڪري کيس برطرف ڪري آئين کي معطل ڪندي مارشل لا لاڳو ڪئي. 2002 ۾ چونڊون ٿيون ۽ 22 نومبر 2002 تي [[ظفر الله خان جمالي|ظفرالله جمالي]] ملڪ جو پندرھون وزيراعظم ٿيو جيڪو 26 جون 2004 تائين رھيو. کانئس استعيفا ورتي وئي ۽ 26 آگسٽ 2004 تائين [[چوڌري شجاعت]] ملڪ جو سورھون وزيراعظم رھيو. 28 آگسٽ 2004 کان 15 نومبر 2007 تائين پرويز مشرف جي رضامندي سان [[شوڪت عزيز]] ملڪ جو سترھون وزيراعظم رھيو. جنھن بعد نگران حڪومت م 27 ڊسمبر 2007 تي بينظير ڀٽو کي راولپنڊي م قاتلاڻي حملي ۾ شھيد ڪيو ويو<br> پاڪستاني [[انٽر سروس انٽيليجنس]] بنيادپرست اسلامي تنظيم طالبان جي مدد ڪئي جنھن تقريبن سموري افغانستان تي 1996ع کان 2001ع تائين حڪمراني قائم ڪئي. 2001 کان پاڪستاني حڪومت دھشتگردي جي خلاف ۽ افغانستان چ۾ طالبان ۽ القائده جي خلاف فوجي ڪارروائي ۾ يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي مدد ڪئي<ref name = "اسلام "/>. === 2008 کان جمھوري دؤر === ملڪ ۾ 2008 ۾ عام چونڊون ٿيون. [[يوسف رضا گيلاني]] ملڪ جو ارڙھون وزيراعظم ٿيو ۽ جنرل پرويز مشرف فوج جو عھدو ڇڏڻ بعد صدرات جو عھدو بہ ڇڏيو ء [[آصف علي زرداري]] ملڪ جو صدر ٿيو. آئين م ترميم ڪري صدر جا اختيار ختم ڪري وزيراعظم جا اصل اختيار بحال ڪري ان کي حقيقي چيف ايگزيڪيوٽو بڻايو ويو. 26 آڪٽوبر 2012 تي ڪورٽ جي فيصلي تي نا اھل ٿي وڃڻ ڪري يوسف رضا گيلاني فارغ ٿي ويو ۽ [[راجا پرويز اشرف]] ملڪ جو اوڻويھون وزيراعظم ٿيو جيڪو 24 مارچ 2013 تائين رھيو ۽ پاڪستان جي ان قومي اسيمبلي ملڪ ٺھڻ بعد پھريون دفعو پنھنجو آئيني مدو پورو ڪيو. نئين چونڊن بعد 5 جون 2013 تي ميان محمد نوازشريف ملڪ جو ويھون وزيراعظم ٿيو . 28 جولاءِ 2017 عدالت کيس نااهل قرار ڏنو جنھن ڪري عھدي تان معزول ٿي ويو ۽ سندس پارٽي جو [[شاھد خاقان عباسي]] ملڪ جو ايڪويھون وزيراعظم تيو ۽ 31 مئي 2018 تي قومي اسيمبلي جي مدي پوري ٿيڻ تائين ان عھدي تي رھيو جنھن کان پوءِ عام چونڊون ٿيون ۽ تحريڪ انصاف جو [[عمران خان]] 18 آگسٽ 2018 تي ملڪ جو ٻاويھون وزيراعظم ٿيو. == جاگرافي == [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ واقع ھن ملڪ جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[ڀارت|انڊيا]]، اولھه ۾ [[ايران]] ۽ [[افغانستان]] ۽ اتر ۾ [[چين]] واقع آهن.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جي بين الاقوامي سرحد جي ڊيگھ 7,257 ڪلوميٽر آهي جنھن مان 2,670 ڪلوميٽر افغانستان سان، 438 ڪلوميٽر چين سان، 3,190 ڪلوميٽر انڊيا سان ۽ 959 ڪلوميٽر ايران سان ملي ٿيون.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جي سمنڊ سان ملندڙ حد 1,046 ڪلوميٽر آهي. پاڪستان جي سمنڊ جي پاڻي ۽ فضائي اسپيس جي حد ان جي ڪناري جي حد کان سمنڊ طرف 12 [[ناٽيڪل ميل]] تائين آهي، جنھن کان علاوه اڳتي وڌيڪ 200 ناٽيڪل ميلن تائين ملڪ جو معاشي زون آھي جتي کنڊ جي حد ھوندي آھي.<ref name="سي آء اي"/> ان جو جاگرافيائي مقام 00 °30 اتر ۽ °70 00 اوڀر آھي.<ref name="سي آء اي"/> ان جي ڪل پکيڙ 8,80,940 چورس ڪلوميٽر آھي.<ref name="area_from_factbook">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html World Factbook]. Retrieved 3 November 2006. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |date=24 May 2020 }}</ref> (آزاد ڪشمير ۽ گلگت بلتستان کان سواءِ) ان جي ڪل پکيڙ 7,96,095 چورس ڪلوميٽر آهي جنھن مان 7,70,875 چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 25,220 چورس ڪلوميٽر پاڻي اٿس. ايراضي م دنيا جو ملڪن م 37ھين نمبر تي آهي.<ref name="سي آء اي ">- https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |date=2020-05-24 }} -</ref> جنھن جو 24 سيڪڙو علائقو زرعي آھي جنھن مان وري 40 سيڪڙو پوک جي قابل، 13 سيڪڙو پوک ھيٺ، 20 سيڪڙو بيڪار ۽ 3 سيڪڙو ٻيلا آهن. پاڪستان ۾ ٽي بندرگاھون آهن جن جا نالا ڪراچي پورٽ، بن قاسم پورٽ ۽ گوادر پورٽ آھن. ملڪ جي [[ٽوپوگرافي]] مطابق ملڪ ٽن مختلف جاگرافيائي خطن ۾ ورھايل آھي جن ۾ شامل آهن؛<ref name="سي آء اي"/> اتريان مٺاھان ميدان؛ سنڌو ندي جي ٻنھي پاسن وارو وچيون ۽ ملڪ جي اوڀر وارو ميداني علائقو؛ ۽ ملڪ جي ڏکڻ ۽ اولھه پاسي واري بلوچستان جي زمين. ملڪ جي سراسري بلندي سطح سمنڊ کان 900 ميٽر آهي.<ref name="سي آء اي"/> سڀ کان ھيٺاھون مقام عربي سمنڊ جي سطح آھي جيڪا زيرو ميٽر آهي.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جو بلند ترين مقام گاڊون آسٽن جبل جي چوٽي ڪي-2 اھي جيڪا سمنڊ جي سطح کان 8,611 ميٽر بلند آھي.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جي قدرتي وسيلن ۾ شامل آهن: زرخيز زمين، وڏي پيماني تي مليل قدرتي گئس جا ذخيرا، محدود پيٽروليم، گھٽ معيار وارا ڪوئلي جا ذخيرا، ڪچو لوھه، ٽامو، لوڻ ۽ لائيم اسٽون.<ref name="سي آء اي"/> 2011ع جي تخميني مطابق ھن ملڪ جي زمين جو 35.2 سيڪڙو زرعي زمين تي مشتمل آهي جنھن مان 27.6 سيڪڙو پوکي لائق آھي. 1.1 سيڪڙو زمين تي مستقل فصل پوکيا ويندا آهن ۽ 6.5 سيڪڙو زمين تي چراگاھون آھن.<ref name="سي آء اي"/> 2011ع جي تخميني مطابق زرعي زمين کان سواءِ 2.1 سيڪڙو زمين تي ٻيلا واقع آھن ۽ ملڪ جي باقي غير زرعي زمين 62.7 سيڪڙو آهي جنھن ۾ جبل، ريگستان ء ٻي غير زرعي زمين شامل آهي.<ref name="سي آء اي"/> 2012ع جي تخميني مطابق ملڪ جي آبپاشي واري زمين 2,02,000 چورس ڪلوميٽر تي مشتمل آهي.<ref name="سي آء اي"/> ارضياتي طور پاڪستان کي هيٺين ٽن خطن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # جابلو علائقو # ميداني علائقو # مٿانهون پٽ ===جابلو علائقو=== پاڪستان جي اتر ۽ اولهه ۾ [[جابلو علائقو]] آهي. هن ۾ اتر وارا جبل، [[هماليہ]] جون شاخون آهن، جن جون قطارون ديوارن وانگر هڪٻئي پٺيان بيٺل آهن. انهن ۾ [[چترال]] ۽ [[مري|مريءَ]] جا پهاڙ، [[ڪاغان وادي]] ۽ قبائلي علائقن جا پهاڙ شامل آهن. انهن جبلن مان هماليه جبل جي سراسري اوچائي 20 هزار فوٽ آهن، جنهنڪري اُن جون چوٽيون سدائين برف سان ڍڪيل رهنديون آهن، [[گلگت]] جي ويجهو [[نانگا پربت]] جي چوٽي 26 هزار فوٽ اچي آهي ۽ [[قراقرم]] جابلو قطار ۾ [[ڪي-2|K-2]] جي پهاڙي 8,611 ميٽر اچي آهي، جتي وسيع برف موجود رهندي آهي. اتر-اولهه واريءَ سرحد تي [[هندوڪش]] جبل پکڙيل آهي، جنهن جي چوٽي ([[ترچ مير]]) 25,353 فوٽ آهي. پهاڙي لڪن جهڙوڪ: [[بابُوسر]]، [[دره خنجراب]] ۽ [[لواري]] وغيره بہ گهڻو ڪري برف سان ڍڪيل هوندا آهن، گرمين ۾ برف ڳرڻ کان پوءِ ئي آمدرفت ٿيندي آهي. {{Multiple image | align = left | direction = vertical | width = 200 | image1 = K2 2006b.jpg | caption1 = زمين تي ٻيون نمبر اوچي جابلو چوٽي [[ڪي-2]] پاڪستان ۾ واقع آهي. | image2 = Katpana Desert (Cold Desert) - Road view.jpg | caption2 = دنيا جي سڀ کان اوچي ٿڌي رڻپٽ (Cold Desert)جو نالو [[ڪٽپانہ]] آھي ۽ اھو [[اسڪردو]]،پاڪستان ۾ واقع آهي. | image3 = Nanga Parbat The Killer Mountain.jpg | caption3 = زمين جو نائون نمبر وڏو جبل [[نانگا پربت]]پاڪستان۾واقع آهي. | image4 = Deosai "The Land of Giants".jpg | caption4 = ديوسائي يا ديون جي سرزمين دنيا جو ٻيو نمبر اوچو الپائين ميداني خطو پاڪستان ۾ آهي جتي نيشنل پارڪ پڻ آھي.آھي . }} هماليه جبل، جيڪي صديون کان ڏکڻ ايشيا ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ قدرتي ۽ ثقافتي حدبندي رهيا آهن، برصغير جي اترئين قدرتي ديوار بڻجن ٿا. انهن جا اولهه وارا سلسلا پاڪستان جي سڄي اترئين ڇيڙي تي پکڙيل آهن ۽ لڳ ڀڳ 200 ميل (320 ڪلوميٽر) اندر ملڪ تائين پکڙجن ٿا. ڪشمير ۽ اتر پاڪستان ۾ پکڙيل اولهه هماليه نظام ٽن الڳ جابلو سلسلن ۾ ورهائجي ٿو، جيڪي ڏکڻ کان اتر طرف ترتيبوار پير پنجال، زنسڪار ۽ لداخ سلسلا آهن<ref name=" برٽانيڪا "/>. انهن کان وڌيڪ اتر ۾ قراقرم سلسلو واقع آهي، جيڪو هماليه کان الڳ پر ان سان ڳنڍيل هڪ جدا جابلث نظام آهي. اهي جابلو سلسلا سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 13,000 فوٽ (4,000 ميٽر) کان وٺي 19,500 فوٽ (6,000 ميٽر) کان به وڌيڪ اوچائيءَ تائين پهچن ٿا. هن علائقي جون چار چوٽيون 26,000 فوٽ (8,000 ميٽر) کان مٿي آهن، جڏهن ته ڪيترائي جبل 15,000 فوٽ (4,500 ميٽر) کان وڌيڪ اوچا آهن. انهن مان نمايان چوٽين ۾ نانگا پربت (26,660 فوٽ / 8,126 ميٽر) ۽ ڪي ٽو، جيڪو گوڊون آسٽن جي نالي سان به سڃاتو وڃي ٿو (28,251 فوٽ / 8,611 ميٽر)، شامل آهن، جيڪي گلگت-بلتستان ۾ واقع آهن<ref name=" برٽانيڪا "/>. ملڪ جا اتر ۽ اولهه وارا علائقا گهڻي ڀاڱي زلزلي واري سرگرميءَ جي اثر هيٺ رهن ٿا، جيڪا جغرافيائي طور نوجوان جبلستاني نظام جو قدرتي نتيجو آهي. سڄي علائقي ۾ معمولي زميني جهٽڪا عام آهن. تنهن هوندي به، ڪيترائي زلزلا انتهائي شديد ۽ تباهه ڪن ثابت ٿيا آهن، جنهن جو هڪ وڏو سبب عمارتن جي ناقص تعمير آهي، جڏهن ته جبلستاني علائقن ۾ گهڻيون آباديون انتهائي اوچين ۽ خطري واري جڳهن تي قائم آهن<ref name=" برٽانيڪا"/>. تاريخي طور پاڪستان ۾ تازن دور جا وڏا ۽ تباهه ڪندڙ زلزلا 1935ع، 1945ع، 1974ع ۽ 2005ع ۾ آيا آهن. انهن مان آخري ٻه زلزلا ملڪ جي انتهائي اترئين علائقن ۾ پيش آيا. 2005ع وارو زلزلو، جيڪو ان وقت جي اتر اولهه سرحدي صوبي (هاڻوڪي خيبر پختونخوا) ۽ آزاد ڪشمير جي جبلستاني سرحدي علائقي ۾ مرڪوز هو، اندازاً 80 هزار کان 90 هزار ماڻهن جي حياتيون ڳڙڪائي ويو ۽ سڄي علائقي کي مڪمل طور تي تباهه ڪري ڇڏيو<ref name=" برٽانيڪا"/>. ===ميداني علائقو=== پاڪستان جو تقريباً اوڀر وارو حصو ميداني آهي. ان کي [[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] چوندا آهن، ڇوتہ [[سنڌو درياھه]] ۽ ان جون ڀرتي ڪندڙ شاخون: [[ڪابل ندي]]، [[جهلم ندي]]، [[ستلج ندي]]، [[راوي ندي]]، [[بياس ندي]] ۽ [[چناب ندي]] آهن. سنڌو درياهه وارو علائقو وسيع ميدان آهي، جيڪو [[ڪشمير]] کان وٺي [[عربي سمنڊ]] تائين پکڙيل آهي، اُن جا ٻه حصا آهن: # '''سنڌوءَ جو مٿيون حصو''' هن حصي ۾ [[پنجاب]] ۽ [[بهاولپور]] جا علائقا شامل آهن. هتي جي زمين زرخيز آهي، ڇو تہ هتي نهرن جو ڄار وڇايل آهي. بهاولپور واري خطي ۾، اوڀر طرف جيڪو حصو خشڪ آهي، ان کي [[چولستان]] چوندا آهن. # '''سنڌوءَ جو هيٺاهون ميدان''' هن حصي ۾ سنڌو درياهه جو پيٽ وڌيڪ ويڪرو آهي. اُن کان سواءِ برسات جي اڻاٺ سبب ڪجهه زمين ريگستان بنجي وئي، انهيءَ کي آباد ڪرڻ لاءِ [[گڊو بئراج|گڊو]]، [[سکر]] ۽ [[ڪوٽڙي|ڪوٽڙيءَ]] وٽان [[بئراج]] ٺاهي، ڪيتريون ئي شاخون ڪڍيون ويون آهن. سنڌو درياهه جي ميداني علائقي هڪ وسيع ۽ انتهائي زرخيز زميني پٽي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 200 هزار چورس ميل (518 هزار چورس ڪلوميٽر) ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن ميدان جي ڍلان اتر ۾ هماليه جبلن جي پيرن کان شروع ٿي ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ تائين آهستي آهستي لهندي وڃي ٿي. هن ڍلان جو سراسري ڍنگ في ميل لڳ ڀڳ هڪ فوٽ (هر 5 ڪلوميٽرن تي لڳ ڀڳ هڪ ميٽر) کان وڌيڪ ناهي. ننڍڙي سطحي اڻبرابري (مايڪرو ريليف) کان سواءِ، هي ميدان مجموعي طور هموار ۽ بنا نمايان قدرتي نشانين جي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. جغرافيائي بناوت جي فرق جي بنياد تي، سنڌو ميدان کي ٻه حصا ڪيو وڃي ٿو: مٿيون سنڌو ميدان ۽ هيٺيون سنڌو ميدان. مٿيون سنڌو ميدان سنڌو درياهه ۽ ان جي اهم معاون درياهن—جهلم، چناب، راوي، بياس ۽ ستلج—ذريعي سيراب ٿئي ٿو. اهي درياهه پنجاب صوبي ۾ وچ وارن علائقن (interfluves) جو هڪ منظم نظام ٺاهين ٿا، جيڪي مقامي طور دوآب سڏجن ٿا. “پنجاب” جو نالو به فارسي لفظ پنج آب مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب آهي “پنج درياهه”، جيڪو هن علائقي جي هائيڊروگرافيءَ جي سڃاڻپ آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. هيٺئين سنڌو ميدان ۾ سنڌو درياهه نائلي نوعيت (Nilotic character) رکي ٿو، يعني اهو هڪ وڏو واحد درياهه طور وهي ٿو، جنهن ۾ ڪا به اهم معاون شاخ شامل نه ٿئي ٿي. ميدان مٺن ڪوٽ جي ويجهو تنگ ٿي هڪ قدرتي لنگهه (corridor) جي صورت اختيار ڪري ٿو، جتي سليمان جبلستان ميدان جي ويجهو اچي ٿو ۽ سنڌو درياهه پنهنجي آخري وڏي معاون، پنجند درياهه، سان ملي ٿو، جيڪو پاڻ پنجاب جي پنجن درياهن جي گڏجڻ سان ٺهي ٿو. هي علائقو، خاص طور سنڌو درياهه جي ڪنارن سان لڳ ڀڳ، بار بار ٻوڏن جي مسئلي کي منهن ڏئي ٿو. اهي ٻوڏون گهڻو ڪري جولاءِ ۽ آگسٽ جي مهينن ۾ ٿيندڙ تيز برساتن جو نتيجو هونديون آهن، جيڪي ميداني علائقن لاءِ هڪ دائمي قدرتي خطرو بڻيل آهن<ref name=" برٽانيڪا"/>. ===مٿانهون پٽ=== هن علائقي جا ٻه حصا آهن؛ # [[پوٽوهار]]، جهلم درياء جي ڪناري سان، ٻه هزار فوٽ اوچو جابلو لوڻ ([[سينڌي لوڻ]]) جو پهاڙي سلسلو الهندي طرف هليو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر هنڌ [[لوڻ]] جون ڇپون ملن ٿيون. اهو سڄو علائقو باراني آهي. ان ۾ [[تيل|معدني تيل]]، [[ڪوئلو]] ۽ ٻي معدنيات جا ذخيرا موجود آهن. سالٽ رينج يا ڪوہ نمڪ، [[جهلم ندي|جهلم نديءَ]] جي الهندي ڪناري سان لڳو لڳ ڏکڻ اولهه طرف [[سنڌو درياهه]] تائين پکڙيل آهي. ان سلسلي جي اوچائي لڳ ڀڳ ست سؤ ميٽر ٿيندي. ڪوهستان لوڻ ۽ اتر اولهه وارن جبلن وچ ۾ [[پوٽوهار]] جو مٿانهون پٽ آهي. ان ۾ [[اٽڪ]]، [[راولپنڊي]] (خاص ڪري ڪوهه مري ۽ ڪهوٽا جا علائقا) ۽ [[جهلم ضلعو]] شامل آهن. # [[ڪوھ سليمان|سليمان جبل]] ۽ [[کيرٿر جبل]] جي الهندي ۾ بلوچستان نهايت مٿانهون علائقو آهي، جنهن جي اوچائي 600 کان 900 ميٽر ٿيندي. هتي جي هوا نهايت خشڪ آهي ۽ برسات نه پوڻ ڪري سبب صوبي جي گهڻي ايراضي غيرآباد آهي. وچ ۾ لوڻ واري پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي، اترئين حصي ۾ [[ڪروميم]] جا ذخيرا ملن ٿا. ===آبھوا=== [[فائل:Pakistan map of Köppen climate classification.svg|thumb|280px| پاڪستان جي [[ڪوپن ڪلائيميٽ]] جي درجہ بندي]] ھن ملڪ جي موسم گھڻي ڀاڱي گرم رھندي آھي. ريگستاني علائقن ۾ خشڪ، ملڪ جي اتر-اولھ پاسي [[ٽيمپريٽ]]، اتر ۾ آرڪٽڪ ھوندي آھي.<ref name="سي آء اي"/> پاڪستان پُوري پُني ڪمر بند ۾ اچي ٿو. پاڪستان جو گهڻو حصو [[سمنڊ]] کان پري آهي ۽ اتر ۾ اچا [[جبل]] اٿس. اهوئي سبب آهي، جو هتان جي آبهوا مجموعي طور خشڪ ۽ گرم آهي. گرميءَ جي موسم ۾ پاڪستان جو گرمي پد سڀ کان وڌيڪ [[سبي]]، [[جيڪب آباد]]، [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۽ [[نوابشاھ]] ۾ آهي. تازو جون 2010ع ۾ [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] واري علائقي۾ گرمي پد °54 سينٽي گريڊ تائين وڃي پهتو هو، جيڪو پاڪستان جي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد رڪارڊ ٿيو. ان کان اڳ سبي، جيڪب آباد، سکر ۽ نوابشاھ ۾ وڌ کان وڌ °51 سينٽي گريڊ تائين گرمي پد مختلف وقتن تي رڪارڊ ٿيو، جڏهن تہ [[سيارو|سياري]] ۾ پاڪستان ۾ سخت سيءُ ٿئي ٿو. پاڪستان ۾ [[برسات]] تمام گهٽ پوندي آهي. بلوچستان ۽ سنڌ ۾ سراسري 5 انچ برسات پوندي آهي. پاڪستان جي آبهوا جو سڀ کان نمايان ۽ وسيع پهلو [[خشڪ موسم|خشڪي]] (aridity) آهي، جڏهن ⁠تہ ان جي برِاعظمي (continental) نوعيت گرمي پد جي انتهائن مان چٽي طرح ظاهر ٿئي ٿي. پاڪستان برساتي مون سون نظام جي ڪناري تي واقع آهي، جيڪو سالياني طور سوڪھڙي ۽ وسڪاري دورن تي مشتمل هوندو آهي. ملڪ ۾ ورکا عام طور بيقاعده (غير يقيني) هوندي آهي ۽ ان جي مقدار ۾ سالياني لحاظ کان گهڻي تبديلي ايندي رهي ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. [[مون سون]] جون وسڪاري هوائون، جن جون حدون هر سال بدلجنديون رهن ٿيون، وقفي وقفي سان ملڪ ۾ داخل ٿين ٿيون، ۽ اڪثر نمي اونهاري جي موسم دوران حاصل ٿئي ٿي. [[عربي سمنڊ]] مان ايندڙ طوفاني هوائون ساحلي علائقن ۾ برسات جو سبب بڻجن ٿيون، پر انهن جي شدت ۽ نوعيت پڻ غير مستقل هوندي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. مون سون جي [[برسات]] جي اثرائتيت گهٽ سمجهي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ ⁠تہ اها بنيادي طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين محدود رهندي آهي، جڏهن گرمي پد تمام گهڻو هوندو آهي ۽ پاڻي جو وڏو حصو بخارات ذريعي ضايع ٿي ويندو آهي. اتر ۾، [[پشاور]] ۾ سالياني سراسري [[برسات|ورکا]] لڳ ڀڳ 13 انچ (330 ملي ميٽر) آهي، جڏهن⁠تہ [[راولپنڊي]] ۾ اها مقدار وڌي 37 انچ (950 ملي ميٽر) تائين پهچي ٿي. [[پاڪستان جا ميداني علائقا|ميداني علائقن]] ۾ ورکا اڃا به گهٽ ۽ وڌيڪ غير يقيني هوندي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. پاڪستان جي [[برِاعظمي آبهوا]] جي هڪ اهم خصوصيت موسمي ۽ روزاني بنيادن تي گرمي پد ۾ انتهائي فرق آهي. اتر ۾ بلند جبلن ۽ برف سان ڍڪيل علائقن ۾ اوچائي آبهوا کي ٿڌو بڻائي ٿي، جڏهن⁠تہ [[بلوچستان جو پليٽو|بلوچستان جي پليٽو]] تي گرمي پد ڪجهه وڌيڪ رهندو آهي. ساحلي پٽيءَ ۾ [[سمنڊ جي هوا]] (sea breezes) آبهوا کي معتدل بڻائي ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. ملڪ جي باقي حصن ۾، خاص طور ميداني علائقن ۾، اونهاري دوران گرمي پد انتهائي بلند ٿي ويندو آهي. جون مهيني ۾ ميداني علائقن جو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ 100 ڊگري فارن هائيٽ (38 ڊگري سينٽي گريڊ) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ وڌ ۾ وڌ گرمي پد 117 ڊگري فارن هائيٽ (47 ڊگري سينٽي گريڊ) کان به مٿي ٿي سگهي ٿو. [[سنڌ]] جي شهر [[جيڪب آباد]] ۾ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 127 ڊگري فارن هائيٽ (53 ڊگري سينٽي گريڊ) رڪارڊ ڪيو ويو آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. اونهاري ۾ ميداني علائقن تي ڏينهن دوران گرم ۽ خشڪ هوائون، جن کي لوُو چيو وڃي ٿو، وهنديون آهن. وڻ گهڻي [[نمي]] وڃائڻ کان بچڻ لاءِ پنهنجا پن ڇڏي ڏين ٿا. هي خشڪ ۽ سخت گرمي ڪڏهن ڪڏهن مٽيءَ جي طوفانن ۽ گجگوڙ سان گڏ برساتن سبب عارضي طور گهٽجي وڃي ٿي، جنهن سان گرمي پد ۾ ٿوري رعايت اچي ٿي. شام جو موسم نسبتاً ٿڌي ٿيندي آهي، ۽ ڏينهن ۽ رات جي گرمي پد ۾ فرق ڪڏهن ڪڏهن 20 کان 30 ڊگري فارن هائيٽ (11 کان 17 ڊگري سينٽي گريڊ) تائين پهچي ويندو آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. سياري جي موسم ٿڌي هوندي آهي، ۽ جنوري مهيني ۾ گهٽ ۾ گهٽ اوسط گرمي پد لڳ ڀڳ 40 ڊگري فارن هائيٽ (4 ڊگري سينٽي گريڊ) رڪارڊ ڪيو ويندو آهي، خاص طور ميداني علائقن ۾، جڏهن⁠تہ اترين جبلستاني علائقن ۾ گرمي پد ان کان به گهڻو گهٽ ٿي سگهي ٿو<ref name=" برٽانيڪا"/>. ===نديون=== پاڪستان جي سڀ کان وڏي ندي، سنڌو ندي آھي جنھن کي انگريزي ۾ انڊس سڏين ٿا. عربن ان کي مھران جو نالو ڏنو جيڪو پوء سنڌي ۾ مھراڻ ٿي ويو. سنڌو ندي پاڪستان کي ھماليه جبلن کان عربي سمنڊ تائين ٻن حصن ۾ ورھائي ٿي.<ref name=" اسلام "> [Encyclopedia of Islam، Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor، Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001، pages 541,542] </ref> پاڪستان جون ٻيون نديون [[چناب ندي]]، [[راوي ندي]]، [[جھلم ندي]]، [[ستلج ندي]]، [[ڪابل ندي]] شامل آهن. ===ڍنڍون=== پاڪستان جي کاري پاڻي واري وڏي ۾ وڏي ڍنڍ [[منڇر ڍنڍ]] آھي جيڪا سنڌ جي ضلعي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۾ [[سيوھڻ]] ۾ بوبڪ جي ڀرسان واقع آهي. ===ريگستان=== سنڌو ميداني علائقي جو ڏکڻ اوڀر حصو، جيڪو اوڀر [[بهاولپور]] کان وٺي ڏکڻ ۾ [[ٿرپارڪر]] واري علائقي تائين پکڙيل آهي، هڪ عام ريگستاني خطو آهي. هي علائقو پاڪستان ۽ ڀارت جي وچ ۾ واقع [[ٿر ريگستان]] جي قدرتي واڌ (توسيع) سمجهيو وڃي ٿو. اهو مرڪزي آبپاشيءَ واري ميداني پٽيءَ کان الڳ آهي، جنهن جي حدبندي بهاولپور ۾ [[گھاگھر درياھ]] جي سڪي ويل وهڪري ۽ سنڌ ۾ اڀرندي [[نارا واهه]] ذريعي ٿئي ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. هن ريگستاني علائقي کي مختلف نالن سان سڃاتو وڃي ٿو. بهاولپور ۾ ان کي [[چولستان ريگستان|چولستان]] يا [[روهي]] چيو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ سنڌ ۾ اهو علائقو [[پاٽ]] يا [[ٿر ريگستان]] جي نالي سان مشهور آهي. ريگستان جي سطح ريت جي ٽڪرين ۽ ريتيلي ڏاندن جو هڪ پيچيده ۽ اڻبرابري جال آهي، جيڪو فطري طور خشڪ ۽ بي آب آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. پنجاب جي دوآبن مان سڀ کان اولهه ۾ واقع [[سنڌ ساگر دوآب]] جو وڏو حصو تاريخي طور غير پيداواري بنجر علائقو هو، جنهن کي [[ٿل ريگستان]] چيو ويندو هو. 1946ع ۾ [[سنڌو درياھ]] تي [[ڪلاباغ]] ڀرسان [[جناح براج]] جي تعمير کان اڳ هي علائقو پوک لاءِ موزون نه هو. بعد ۾، جناح براج مان نڪرندڙ [[ٿل ڪينال نظام]] ذريعي پاڻي فراهم ٿيڻ سبب ريگستان جا وسيع حصا زرخيزيءَ ۾ تبديل ٿي ويا ۽ اڄ اهي علائقا پوک ۽ زرعي پيداوار لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا<ref name=" برٽانيڪا"/>. پاڪستان جو وڏي ۾ وڏو رڻپٽ يا ريگستان [[ٿر]] آھي. {{Coord|30|N|70|E|display=title}} == معيشت == پاڪستان جو قيام 1947 م ٿيو پر اڃان تائين اھو ترقي پذير ملڪ آھي جنھن جو وڏو سبب وڏي عرصي کان سياسي عدم استحڪام ۽ ٻاھرين سيڙپ جي ڪمي آھي<ref name="سي آء اي"/>. 28 فيبروري 1948ع ۾ پاڪستان جي پھرين وزير خزانه [[ملڪ غلام محمد]] پاڪستان جي پھرين بجيٽ پيش ڪئي جيڪا پنج لک روپيه بچت واري بجيٽ ھئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين اپريل 1948ع تي پاڪستان پنھنجا پھريان سڪا ۽ ھڪ روپئي جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيا، ۽ 10 مئي تي گورنر جنرل اسٽيٽ بينڪ آف پاڪستان جي قيام جو حڪم جاري ڪيو. 25 جون تي ذاھد حسين اسٽيٽ بينڪ جو پھريون گورنر مقرر ٿيو<ref name = " پاڪستان "/> پھرين آڪٽوبر 1948ع تي اسٽيٽ بينڪ ملڪ م 5 روپئي ۽ 10 روپئي ۽ 100 روپئي جا پھريون دفعو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1952ع تي پھريون ڀيرو انڊيا جي ڪرنسي نوٽن جي ملڪ ۾ گردش بند ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين آگسٽ 1955ع تي آء ايم ايف جي منظوري سان روپئي جو قدر ٻيھر مقرر ڪندي ھڪ روپئي کي 0.186621 گرام سون ۽ 4.76190 يو ايس ڊالر جي برابر بڻايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. ٻاھرين سيڙپڪاري نہ ٿيڻ جو وڏو سبب امن امان جو مسئلا ۽ توانائي جو بحران آھي<ref name="سي آء اي"/>. ملڪ جي جي برآمد جو اڌ حصو ڪپڙي جي صنعت جو آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي تخميني مطابق پاڪستان جي [[جي ڊي پي]] 1061 [[ٽرلين]] ڊالر ھئي جيڪا دنيا م 25 نمبر تي ھئي ء ان جي ان سال حقيقي واڌ 5.4 سيڪڙو ھئي<ref name="سي آء اي"/>. 2016 جي تخميني مطابق جي ڊي پي جو 24.4 حصو زراعت جو، 19.1 حصو صنعت جو ۽ 2017 جي تخميني مطابق 56.5 سيڪڙو حصو خدمتن جو ھيو<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي صنعت م ڪپڙي جي صنعت، دوائن جي صنعت، طبي اوزارن جي صنعت، ڪنسٽرڪشن واري سامان جي صنعت، ڪاغذ جي صنعت ، ڀاڻ جي صنعت ۽ گانگٽن جي صنعت شامل آهن<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان م صنعتي پيداوار جي واڌ جي شرح 5.4 سيڪڙو ھئي<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان م مزدورن جو تعداد 6،38،90،000 ھيو جنھن ۾ ٻار ۽ وچ اوڀر ۾ ڪم ڪندڙ مزدور پڻ شامل آهن. ان تعداد جو 42.3 سيڪڙو زرعي مزدور، 22.6 سيڪڙو صنعتي مزدور ء 35.1 سيڪڙو خدمتن وارا مزدور شامل آهن ۽ ان ڪاٿي مطابق پاڪستان جو دنيا م نائون نمبر ملڪ ھيو<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان م بيروزگاري جي شرح 6 سيڪڙو ھئي ۽ دنيا م ان جو درجو 90 نمبر تي ھيو<ref name="سي آء اي"/>. 2817 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان جي آمدني 46.81 ارب ڊالر ھئي ء خرچ 64=49 ارب ڊالر ھيو<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي تفصيل مطابق پاڪستان جي برآمد 17.7 سيڪڙو آمريڪا، 7.7 سيڪڙو يونائيٽيڊ ڪنگڊم، 6 سيڪڙو چين، 5.8 سيڪڙو جرمني، 5.2 سيڪڙو افغانستان، 5.5 سيڪڙو متحده عرب امارات ۽ 4.1 سيڪڙو اسپين سان ھئي<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي درآمد ساڳي سال جي تفصيل مطابق پاڪستان جي برآمد جو 27.4 سيڪڙو چين، 13.7 سيڪڙو متحده عرب امارات، 4.9 سيڪڙو آمريڪا، 4.3 سيڪڙو انڊونيشيا، 4.2 سيڪڙو سعودي عرب جو آهي<ref name="سي آء اي"/> [[فائل:Ise building2.png|thumb|upright|کاٻو|اسلام آباد ۾ اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاور]] پاڪستان نيم صنعتي معيشت وارو ملڪ آهي<ref>{{cite web|url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6T3V-3Y21V48-F&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=2d4b7d3ce3b0b4005140c271bb7312a7|title=Agricultural Economics : An analysis of industrial–agricultural interactions: a case study in Pakistan|publisher=ScienceDirect|accessdate=2 January 2010}}</ref><ref name="siteresources.worldbank.org">{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/PAKISTANEXTN/Resources/293051-1241610364594/6097548-1257441952102/balochistaneconomicreportvol2.pdf|title=World Bank Document|format=PDF|accessdate=2 January 2010}}</ref> ڪراچي ۽ پنجاب جا شھري علائقا وڌيڪ ترقي واريون معيشتون آھن جيڪي باقي ٻين پوئتي پيل علائقن سان گڏ ملڪي معيشت کي ٽيڪ ڏئي بيٺيون آهن<ref name="siteresources.worldbank.org"/> 1947ع ۾ ھڪ غريب ترين ملڪ ھجڻ جي باوجود ھن ملڪ جي معيشت جي واڌ جي شرح عالمي شرح جي ڀيٽ ۾ شروعاتي چئن ڏھاڪن ۾ بھتر رھي پر بعد 90 واري ڏھاڪي جي پوئين حصي تائين انتشار وارين پاليسين ڪري سستي جو شڪار ٿي وئي<ref name="econ_1990s">{{cite web|url=http://www.epb.gov.pk/v1/travelguide/|title=Economy|publisher=Pakistan Trade Development Authority|accessdate=8 March 2009}}</ref> تازو وڏن معاشي سڌارن سان معيشت ڏسڻ م مضبوط ٿي آھي ۽ خاص طور تي مينيوفيڪچرنگ ۽ مالياتي خدمتن جي شعبن تيزي سان ترقي ڪئي آھي، ۽ پرڏيھي مٽاسٽا واري مارڪيٽ ۾ بھتري آئي آهي <ref name="econ_1990s"/> 2005 ۾ پرڏيھي قرض 40 ارب يو ايس ڊالر ھيو. پاڪستان جي جي ڊي پي قوت خريد جي برابري واري پيماني مطابق 475 ارب يو ايس ڊالر ھئي<ref name="imfdata">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2007&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=564&s=PPPGDP,PPPPC&grp=0&a=&pr.x=59&pr.y=1|title=Report for Selected Countries and Subjects (PPP)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=8 October 2007}}</ref> جڏھن تہ ان جي في ڪس آمدني 2,942 ڊالر $ ھئي<ref name="imfdata"/> پاڪستان ۾ غربت جي شرح 23 ۽ 28 سيڪڙو جي وچ تي ھئي<ref name="wbundp">{{cite web|url=http://www.dawn.com/2006/06/20/top1.htm|title=WB, UNDP question poverty estimates|work=Dawn |location=Pakistan Group of Newspapers|date=20 June 2006|accessdate=12 February 2008}}</ref><ref name="ciapeople">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html#People|title=Pakistan: People|work=The World Factbook|publisher=CIA|accessdate=12 February 2008}}</ref> === زراعت === پاڪستان بنيادي طور هڪ زرعي ملڪ آهي. هتان جي مکيه زرعي پيداوار ۾: [[ڪڻڪ]]، [[ڪپھ]]، [[چانور]]، [[ڪمند]]، [[سڻي]]، [[تيلي ٻج]]، ڀاڄيون ۽ ميوا شامل آهن. 1958ع کان اڳ زرعي سڌارا جدا جدا صوبن ۾ محدود پيماني تي نافذ ڪيا ويا هئا. انهن کي نافذ ڪري واسطيدار صوبن جي مرضيءَ تي ڇڏيو ويو هو، جنهنڪري جنوري 1959ع ۾ مختلف صوبن ۾ اڻپورا سڌارا نافذ ڪيا ويا. انهن پٽاندڙ ڪو بہ ماڻهو پنج سؤ ايڪڙ نهري يا هڪ هزار ايڪڙ باراني ايراضي کان وڌيڪ زمين رکي نه پئي سگهيو. پاڪستان ٺهڻ کان اڳ اولهه پنجاب جي علائقن ۾ في ايڪڙ پيداواري يونٽن جو اندازو مقرر ڪيو ويو هو. سٺي زمين جي هڪ ايڪڙ ۾ 72 پيداواري يونٽ مڃيا ويندا هئا. ان ريت ڪو بہ ماڻهو 36000 پيداواري يونٽن کان وڌيڪ زمين پاڻ وٽ رکي نٿي سگهيو، البت ان ايراضي کانسواءِ هڪ زميندار وٽ 150 ايڪڙ باغن لاءِ ۽ 183 ايڪڙ ايراضيءَ تائين ورهائي سگهيو ٿي. ان ايراضيءَ کانسواءِ باقي سڄي ايراضي حڪومت وٺي، هارين ۽ حقدار آبادگارن ۾ ورهائي ڇڏي. 1972ع ۽ 1977ع جي دوران [[ذوالفقار علي ڀٽو|ذوالفقار علي ڀُٽي]] جي حڪومت ۾ زرعي آندا ويا. انهن سڌارن تحت هارين کي زرعي مقصدن جي لاءِ بهتر سهولتون ۽ آسان شرطن تي قرض ڏيڻ شامل هئا. انهن سڌارن موجب زمين جي حد ملڪيت ۾ ڪمي ڪري هڪ فرد جي حد ملڪيت 500 نهري ايڪڙن مان گهٽائي 100 ايڪڙ ڪئي وئي. اهڙيءَ طرح غير نهري ايراضيءَ جي في سيڪڙو حد ملڪيت 300 ايڪڙ ڪئي وئي. انهن سڌارن تحت هارين کي زرعي مقصدن لاءِ گهڻيون سهولتون ۽ آسان شرطن تي قرض ڏيڻ شامل هئا. === صنعت === 12 جنوري 1952ع تي [[پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. گڏيل پاڪستان سڻيءَ جو گهر هوندي، مغربي پاڪستان ۾ سڻيءَ جو هڪ بہ ڪارخانو موجود نه هو، جيڪي هئا سي بہ ننڍا ۽ معمولي درجي جا هئا. ورهاڱي کان اڳ کنڊ ٺاهڻ جا ننڍا ننڍا ڪارخانا هئا. فقط اٽي پيهڻ جون چڪيون، هڪ ٻه بسڪوٽ ٺاهڻ جا ڪارخانا، هڪ اڌ شراب ٺاهڻ ۽ [[بناسپتي گيھ]] جا ڪارخانا هئا. ورهاڱي کان پوءِ صنعتن ۾ واڌارو آيو. ملڪي ضرورت واريون شيون ٻاهران گهرائڻ بدران پاڪستان ۾ ئي ٺهڻ شروع ٿيون. ان مقصد سان ترقياتي بورڊ، [[پاڪستان صنعتي مالياتي ڪارپوريشن]] (جنهن اڳتي هلي [[صنعتي ترقياتي بئنڪ]] (I.D.B.P) جو روپ ورتو، صنعتي سرمايه ڪاري ڪارپوريشن، ٽيرف ڪميشن، ڇهن سالن واري رٿا، صنعتي ترقياتي ڪارپوريشن، [[گهريلو هنرن جي صنعت]]، [[پهرين پنج ساله رٿ]] (1955ع کان 1960ع) [[ٻي پنج ساله رٿ]](1965ع تائين)، [[ٽين پنج ساله رٿ]] (1970ع تائين)، [[چوٿين پنج ساله رٿ]] (1975ع تائين) ۽ انهن کان علاوه وقت بوقت پاڪستان ۾ [[سائنسي تحقيقاتي ڪائونسل]] ۽ انهيءَ قسم جا ٻيا ادارا پڻ قائم ٿيندا رهيا. هن وقت پاڪستان ۾ ڪيتريون ئي صنعتون قائم آهن. جن ۾ [[لوھ]]، [[کنڊ]]، [[گيھ]] جا ڪارخانا ۽ [[سمال انڊسٽريز]] ۾ پڻ واڌارو آيو آهي. جڏهن تہ اڃا بہ وڌيڪ [[پرڏيهي سيڙپ]] ۽ صنعتي موقعن جي ضرورت گهڻي آهي. ملڪ ۾ هن وقت [[فولاد]] جا ڪارخانا (ڏسو: [[پاڪستان اسٽيل ملز]])، ڪپڙي جون صنعتون، [[کاڄرو تيل]]، [[ڪيميڪل انڊسٽري]]، [[سيمينٽ]]، [[شگرمل|شگر ملز]]، [[چمڙو|چمڙي]] ۽ [[ڪپھ جو ڪارخانو|ڪپھ جا ڪارخانا]] وڏي تعداد ۾ موجود آهن، پر پوءِ بہ عالمي سطح تي سيڙپڪاريءَ جي ضرورت پيش اچي ٿي. === قدرتي وسيلا ۽ معدنيات === پاڪستان مختلف قدرتي ۽ معدني وسيلن سان مالامال آهي، جهڙوڪ: [[ڪوئلو]]، [[سينڌو لوڻ]]، [[تيل]] ۽ [[گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[جپسم]]، [[گندرف]]، [[لوھ]]، [[سنگمرمر]]، سُرمو ۽ [[جست]] وغيره. پاڪستان ۾ ڪيترا اهڙا هنڌ آهن، جتي درياهن ۽ نهرن مان آبشارن ذريعي بجلي پيدا ڪري سگهجي ٿي. بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ [[مالاڪنڊ- درگئي منصوبو]]، [[پن بجلي]] رسول منصوبو، [[وارسڪ ڊئم]] منصوبو ۽ [[منگلا ڊئم]] کان سواءِ پنجاب ۾ ڪيترن هنڌن تي آبشار ٺاهي بجلي پيدا ڪئي وئي آهي. توانائيءَ جي پيداوار ۾ ڪوئلو بہ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. پاڪستان ۾ سڀ کان وڌيڪ ڪوئلي جا ذخيرا سنڌ جي [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ضلعي ۾ لڌا ويا آهن، جڏهن تہ پنجاب جي [[مڪڙوال]]، بلوچستان جي خوست، مچ ۽ هرنائي واري علائقن ۽ سنڌ ۾ ٿر کان علاوه [[جھمپير|جهمپير]] ۽ [[لاکا، شهر|لاکڙا]] ۾ بہ ڪوئلو ملي ٿو. پنجاب ۾ 0.257 (ارب ٽن)، بلوچستان ۾ 0.196 (ارب ٽن)، [[خيبر پختونخوا]] ۾ 0.082 (ارب ٽن) ۽ سنڌ ۾ 184.123 (ارب ٽن) ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن. سنڌ ۾ لاکڙا، ضلعي [[دادو]] ۾ 1.328 (ارب ٽن)، [[جهرڪ]]، جهمپير ۽ ميٽنگ، ضلعي ٺٽي ۾ 7.112 (ارب ٽن)، ضلعي بدين ۾0.16 (ارب ٽن) ۽ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ۾ سڀ کان وڌيڪ 175.505 (ارب ٽن) ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن. [[ٿر جو ڪوئلو|ٿر جي ڪوئلي]] جي ذخيرن جو تخمينو 175 ارب ٽن آهي. 1947ع ۾ پاڪستان ۾ کاڻين جي ڳولا جا فقط 5 ماهر هئا، پر هن وقت انهن ماهرن جو تعداد هزارن تائين پهچي ويو آهي. 1967ع ۾ پاڪستان ۾ تيل جي پيداوار ساڍا چار لک ٽن هئي، جنهن مان ملڪ جي 12 سيڪڙو ضرورت پوري ٿيندي هئي. هن خطي ۾ تيل جو پهريون کوهه 1886ع ۾ [[ڪُنڊل]] (پنجاب) ۾ کوٽيو ويو هو ۽ 1915ع ۾ [[پوٽوهار]] ۾ تيل جو ذخيرو معلوم ٿيو. ورهاڱي کان ٿورو اڳ خيرپور ضلعي مان تيل نڪتو. قيام پاڪستان بعد تيل جي ڳولا جاري رهي. 1949ع ۾ چڪوال ۾ تيل ملڻ ۾ ڪاميابي ٿي، 1950ع ۾ برما آئل ڪمپنيءَ جي شراڪت سان پاڪستان پئٽروليم لميٽيڊ جو قيام عمل ۾ آيو. هن ڪمپنيءَ 1952ع ۾ سُئي جي ڳوٺ (بلوچستان) وٽ گئس ڳولي لڌي. هن وقت ڪيترن ئي ملڪن جون ڪمپنيون تيل جي ڳولا ۾ مصروف آهن. سنڌ جي [[بدين]]، دادو، حيدرآباد ۽ [[سانگهڙ]] وارن علائقن ۾ تيل جا وڏا ذخيرا دريافت ٿيا آهن. [[اٽڪ آئل ڪمپني]]، راولپنڊيءَ جو تيل صاف ڪرڻ جو ڪارخانو ڪم ڪري رهيو آهي. گذريل 50 سالن ۾ ٻيو ڪارخانو 1962ع ۾ ڪراچيءَ ۾ قائم ٿيو. ٽيون ڪارخانو 1966ع ۾ قائم ٿيو. ٻنهي ڪارخانن جي پيداوار 41 لک ٽن سالياني آهي. هن وقت ملڪ جي ڪيترن ئي هنڌن تي تيل دريافت ٿيو آهي، جتي پلانٽ لڳائي تيل جي صفائي ڪري توانائي طور ڪتب آڻجي ٿو. سنڌ ۾ [[خيرپور]] کانسواءِ دادوءَ جي [[جوهي]] تعلقي ([[ڀت جبل]])، بدين ضلعي جي [[گولاڙچي]]، [[ٽنڊو محمد خان|ٽنڊي محمد خان]] لڳ [[ڌارو]] ۽ ضلعي [[گھوٽڪي|گهوٽڪيءَ]] جي [[عادلپور]] واري علائقن ۾ بہ تيل جا کوهه دريافت ٿيا آهن (وڌيڪ ڏسو: پيٽروليم). مغربي پاڪستان ۾ گئس جا 7 ذخيرا دريافت ٿيا آهن، جن مان هن وقت تقريباً 82 ارب مڪعب فوٽ گئس سالياني نڪري ٿي. ان جو 47 سيڪڙو ڪيميائي ڀاڻ جي تياريءَ ۾ ڪچي مال طور استعمال ٿيندو آهي ۽ 48 سيڪڙو گئس گهرو استعمال ۾ ايندي آهي. گئس جو وڏو ذخيرو بلوچستان جي ’سُئي‘ واري علائقي ۾ آهي، جتان پاڪستان جو اڪثر حصو گئس جي سهولت ماڻي رهيو آهي. سنڌ ۾ [[ڀِت جبل]]، [[قادرپور]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان بہ گئس لڌي وئي آهي. اندازو آهي تہ پاڪستان ۾ 40 لک ٽن کان بہ وڌيڪ لوهه جا ذخيرا آهن. لوهه جو گهڻو ذخيرو [[مڪڙوال]] ۽ [[ڪالاباغ]] واري علائقي ۾ آهي. ان کان سواءِ [[هزارا]] جي علائقي ۾ ايبٽ آباد کان 32 ڪلوميٽر ڏکڻ ۾ لنگڙيال ۾ ۽ [[چترال]] ۾ بہ کاڻيون موجود آهن. بلوچستان ۾ [[خضدار]]، [[چل غازي]] ۽ [[مسلم باغ]] ۾ بہ لوھ مليو آهي. [[چاغي]] (بلوچستان) ۾ بہ اعليٰ قسم جو لوهه مليو آهي. معدنيات جي لحاظ کان بلوچستان شاهوڪار خطو آهي.پاڪستان مان ملندڙ لوھ معياري ناھي ان ڪري اھو ملڪ جي صرف 16 في صد ضرورت پوري ڪري ٿو ۽ باقي ٻاھران درآمد ڪيو وڃي ٿو. پاڪستان ۾ نهايت ئي اعليٰ قسم جو لوڻ ملي ٿو. سمنڊ جي پاڻيءَ مان بہ لوڻ ٺاهيو وڃي ٿو. پاڪستان ۾ جابلو لوڻ جون 6 کاڻيون آهن، جن مان [[کيوڙا]] ([[ضلعو جھلم|ضلعي جهلم]]) جي سڀ کان وڏي کاڻ مشهور آهي. معدني پيداوار جي انهن کاڻين ۽ ذخيرن کان سواءِ ٻيون بہ قيمتي کاڻيون آهن. مثال طور جپسم، [[ڪرومائيٽ]]، سنگمرمر، چُن جو پٿر، [[چيني مٽي]] ۽ [[شيشو|شيشي]] ٺاهڻ لاءِ واري وغيره اھو ھڪ اڇي رنگ جو ڌاتو آهي جيڪو فولادسازي، رنگسازي، تصويرڪشي يا ڦوٽوگرافي ۾ ڪم ايندو آهي. دنيا ۾ ڪرومائيٽ جا وڏا ذخيرا پاڪستان ۾ آھن. ان جو وڏو حصو برآمد ڪري زر مبادلو ڪ ڪمائي سگهجي ٿو. ان جا وڏا ذخيرا بلوچستان ۾ مسلم باغ، چاغي ۽ خاران ۾ ، خيبرپختونخوا ۾ ۽ آزاد قبائلي علائقن مان مالاڪنڊ، مھمند ايجنسي ۽ اتر وزيرستان ۾ ملن ٿا. ٽامو بجليءَ جي اوزارن ٺاھڻ ۾ ڪم ايندو آهي. بجليءَ جي تار بہ ٽامي مان ٺھندي آهي. بلوچستان ۾ سينڊڪ وٽ ٽامي جا وڏا ذخيرا آهن جپسم اڇي رنگ جو چمڪيلو پٿر آهي. اھو سيمنٽ، ڪيميائي ڀاڻ، پلاسٽر آف پيرس جي صنعت ۾ استعمال ٿيندو آهي. جپسم پنجاب جي ضلعن جھلم، ميانوالي۽ ڊيرا غازي خان ، ۽ خيبرپختونخوا ۾ڪوھاٽ، ۽ سنڌ ۾ روھڙي، ۽ بلوچستان ۾ ڪوئٽہ، سبي ۽ لورالائي مان ملندو آهي. چن جو پٿر سيمنٽ سازيءَ ۾ استعمال ٿيندو آهي. جڏھن ان کي ساڙيو ويندو آهي تہ چونو حاصل ٿيندو آهي جيڪو گھرن ۾ سفيدي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ان جو استعمال شيشي، صابڻ، ڪاغذ ۽ رنگ جي صنعت ۾ پڻ ٿيندو آهي. چن جي پٿر جا وڏا ذخيرا ڊنڊوت (جھلم)، ، زندہ پير (ديرو غازي خان)، حيدرآباد لڳ مغل ڪوٽ ۽ گنجو ٽڪر، منگھو پير، ڪوٽ ڊيجي ۽ راڻي پور ۾ آھن پاڪستان۾ مختلف قسمن جو ۽ رنگن جو سنگمر مر چاغي، مردان، سوات،خيبرايجنسي ۾ ملندو آھي. اڇو ڪارو سنگمرمر اٽڪ ۾ ڪالا چٽا،جي پھاڙن مان ملندو آهي.پاڪستان جي ھيء صنعت ڪافي زرمبادلو ڪمائي ٿي. === آبپاشي جو نظام === جديد آبپاشي انجنيئرنگ جا ڪم لڳ ڀڳ 1850ع کان شروع ٿيا، ۽ برطانوي راڄ جي دور ۾ وڏا واهن جا نظام تعمير ڪيا ويا. ڪيترن ئي حالتن ۾ سنڌ ۽ پنجاب جي علائقن ۾ موجود پراڻن واهن ۽ ٻوڏ وارن نالن کي ٻيهر بحال ڪري جديد بڻايو ويو. اهڙي ريت دنيا جو سڀ کان وڏو واهن ذريعي آبپاشيءَ جو نظام وجود ۾ آيو<ref name=" برٽانيڪا"/><ref name="برٽانيڪا آن لائين">https://www.britannica.com/place/Indus-River/People </ref>. 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي وقت، هندستان ۽ اُن وقت جي اولهه پاڪستان (هاڻوڪي پاڪستان) جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ بين الاقوامي سرحد باري دوآب ۽ ستلج وادي منصوبي جي آبپاشي نظام کي—جيڪو اصل ۾ هڪ گڏيل منصوبي طور تي ترتيب ڏنل هو—ٻن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. ان ورهاڱي جي نتيجي ۾ هيڊ ورڪس هندستان جي حصي ۾ آيا، جڏهن ته واهه پاڪستان جي علائقن مان گذرندا هئا. ان صورتحال سبب پاڪستان جي ڪجهه علائقن ۾ پاڻيءَ جي فراهمي متاثر ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. انهيءَ ريت پيدا ٿيل تڪرار، جيڪو ڪيترا سال جاري رهيو، آخرڪار عالمي بئنڪ جي وچ ۾ ثالثيءَ ذريعي حل ڪيو ويو. پاڪستان ۽ هندستان جي وچ ۾ 1960ع ۾ ٿيل هڪ معاهدي تحت، جيڪو سنڌو پاڻي معاهدو (Indus Waters Treaty) سڏجي ٿو، مسئلي جو حل طئي ڪيو ويو<ref name=" م برٽانيڪا آن لائين"/>. هن معاهدي مطابق، سنڌو طاس جي ٽن اولهه وارن درياهن—سنڌو، جهلم ۽ چناب (جمون ۽ ڪشمير جي يونين ٽيريٽري ۾ استعمال ٿيندڙ ٿوري مقدار کان سواءِ)—جو وهڪرو پاڪستان لاءِ مخصوص ڪيو ويو، جڏهن ته ٽن اوڀر وارن درياهن—راوي، بياس ۽ ستلج—جو وهڪرو مڪمل طور تي هندستان لاءِ مخصوص قرار ڏنو ويو<ref name=" برٽانيڪا آن لائين"/>. پاڪستان ۾ 19 ڪروڙ 90 لک [[ايڪڙ]] ايراضيءَ مان فقط 6 ڪروڙ 60 لک ايڪڙ زمين اهڙي آهي، جيڪا پاڻي جي سهوليت هجڻ تي آبادي ڪري سگهجي ٿي. هن وقت تائين فقط اڍائي ڪروڙ ايڪڙ ايراضي واهن ذريعي آباد ٿيندي آهي. پهرين ۽ ٻي پنج ساله منصوبي ۾ ڪن رٿائن جي شروعات ٿي، مثلاً: [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]]، وارسڪ ڊئم، جناح بئراج، چشمه بئراج، [[گڊو بئراج]]، تونسہ بئراج ۽ راول ڊئم وغيره. ٽئين پنج ساله منصوبي ۾ هيٺيان ڪم مڪمل ڪيا ويا. [[ڪوهاٽ]] جي ويجهو 116 فوٽ اوچو، 2200 فوٽ ڊگهو بند تعمير ڪيو ويو، جيڪو [[ٽنڊا ڊئم]] جي نالي سان مشهور آهي. [[ڏکڻ وزيرستان|جنوبي وزيرستان]] ۾ [[گومل درياء]] تي بند ٻڌي [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ضلعي ديري اسماعيل خان]] جي هڪ لک 15 هزار ايڪڙ زمين آباد ڪئي وئي آهي ۽ 83 هزار ڪلو واٽ بجلي پيدا ڪرڻ جو ڪم هلندڙ آهي. [[سنڌ طاس معاهدو|سنڌ طاس معاهدي]](1960ع) هيٺ ٻه وڏي ۾ وڏا بند تعمير ٿيا: انهن مان جهلم درياهه تي [[منگلا ڊئم]] 1968ع ۾ تعمير ٿيو. هن ڍنڍ ۾ ساڍا 55 لک ايڪڙ فوٽ پاڻي ذخيرو ڪري سگهجي ٿو. هن ڊئم جو ٻيو مقصد بجلي پيدا ڪرڻ آهي. هن وقت منگلا پاور هائوس مان ٻه لک ڪلو واٽ بجلي مهيا ٿئي ٿي. منگلا ڊيم سان گڏ ترمو، سڌنائي، ميلسي، ميلسي ڀلوال ۽ بلوڪي- قادرآباد رابطي جون نهرون بہ مڪمل ٿيون سنڌ طاس معاهدي جو ٻيو وڏو منصوبو [[تربيلا ڊئم]] آهي. هن ڊئم ۾ سنڌو درياهه جو هڪ ڪروڙ 11 لک ايڪڙ فوٽ پاڻي ذخيرو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ ساڍا 3 لک ايڪڙ زمين آباد ڪرڻ جي گنجائش رکيل آهي. پاڪستان جو گهڻو حصو ٻارهوئي وهندڙ واهن تي آباد ٿيندو آهي. سنڌو درياهه جو ميداني علائقو پاڻيءَ جي نيڪال جو مناسب بندوبست نه هئڻ سبب سم ۽ ڪلر ۾ وڪوڙيل آهي. پنجاب جي 50 لک ايڪڙن کي سخت نقصان پهتو آهي. سم ۽ ڪلر کان نجات ڏيارڻ لاءِ واپڊا هڪ وسيع رٿا جوڙي پنجاب ۾ 1800 ٽيوب ويل لڳايا هئا. ٻئي پنج ساله منصوبي تحت 1966ع ۾ وڌيڪ 1400 [[ٽيوب ويل]] هنيا ويا. پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ ساڍا چار سؤ ميل [[سم]] ناليون کوٽيون ويون، جن ۾ سم جو پاڻي سمنڊ تائين پهچايو ويو. خيرپور اسڪيم هيٺ سم هيٺ آيل زمين ۾ ٽيوب ويل لڳائي زمين کي سم کان آجو ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح [[لاڙڪاڻو]] ۽ [[شڪارپور]] اسڪيم هيٺ 126 ڊگهيون ناليون کوٽي، سم کي پاڻيءَ جي ڍنڍن ڍورن ۾ نيڪال ڪيو ويو. ماضيءَ ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|نواز ليگ]] ۽ ٻين حڪومتن ڪالاباغ واري هنڌ ”[[ڪالاباغ ڊئم]]“ ٺاهڻ تي زور ڏنو، سنڌوءَ جي پاڻيءَ تي ٺهندڙ ڊئم تي سنڌ سميت [[خيبر پختونخوا]] واسين بہ خدشن جو اظهار ڪيو آهي. [[سنڌ]] جو موقف آهي تہ ڪالاباغ ڊئم ٺهڻ سان سنڌ کي پهچندڙ پاڻي ۾ گهڻي گهٽتائي اچي ويندي ۽ سنڌ جون زمينون غيرآباد ٿينديون ۽ معيشت کي ڪاپاري ڌَڪ رسندو، ڇاڪاڻ تہ سنڌ ۾ هن وقت بہ پاڻيءَ جي شديد کوٽ سبب پريشانيءَ واري صورتحال آهي. ڪيترو عرصو ان ڊئم جي خلاف احتجاج ڪيا ويا، تازو [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] حڪومت اقتدار ۾ اچڻ سان ئي ان تڪراري ڊئم جي منصوبي کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيو، جنهن جي تائيد سنڌ سميت خيبر پختونخوا ۽ بلوچستان اسيمبلي بہ ڪئي. == سياسي نظام == پاڪستان ۾ [[وفاق|وفاقي]] [[پارلياماني نظام]] رائج آهي<ref name="gop1">{{cite web|url=http://202.83.164.26/wps/portal/!ut/p/c1/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os_hQN68AZ3dnIwN3C3MDAyOPYDNvXwMjQwNnI6B8pFm8n79RqJuJp6GhhZmroYGRmYeJk0-Yp4G7izEB3eEg-_DrB8kb4ACOBvp-Hvm5qfoFuREGWSaOigDeD0uL/dl2/d1/L2dJQSEvUUt3QS9ZQnB3LzZfVUZKUENHQzIwT0gwODAySFMyNzZWMzEwMDE!/|title=About Government|publisher=Government of Pakistan|accessdate=5 March 2009}}</ref> رياست جو سربراھ صدر آھي جنھن جي چونڊ اڻ سڌي طرح پنجن سالن جي مدت لاء ملڪ جي سينيٽ، قومي اسيمبلي ۽ صوبائي اسيمبلن جا رڪن گڏجي ڪندا آهن. ان جي حيثيت رسمي ھوندي آھي. اھو پاڪستان جي گڏيل فوج جو ڪمانڊر انچيف آهي. حڪومت جو سربراھ وزيراعظم آھي جيڪو ملڪ جو چيف ايگزيڪيوٽو آھي. وزيراعظم جي چونڊ پڻ اڻ سڌي طرح قومي اسيمبلي جا رڪن ڪندا آهن. وزيراعظم قومي اسيمبلي ۾ وڏي جماعت يا وڏي اتحاد جو اڳواڻ ھوندو آھي. پاڪستان جي مقننه يا قانونساز ادارو ملڪ جي پارليامينٽ آھي جيڪا ٻہ ايواني آھي. ان جو سرڪاري نالو مجلس شوره آھي. ان جي مٿئين ايوان کي سينيٽ ۽ ھيٺين ايوان کي قومي اسيمبلي سڏيو ويندو آهي. سينيٽ جا 100 رڪن آھن جن جي چونڊ ڇھن سالن لاء متناسب نمائندگي واري طريقي سان اڻ سڌي طرح صوبائي اسيمبلين جا رڪن ڪندا آهن. قومي اسيمبلي جا 342 رڪن آھن جن مان 272 رڪنن جي سڌي چونڊ سادي اڪثريت جي ووٽ جي بنياد تي ٿيندي آهي باقي 70 رڪنن جي متناسب نمائندگي جي بنياد تي چونڊ ٿيندي آهي. انھن 70 رڪنن م 60 عورتون ۽ 10 غير مسلم شامل ھوندا آھن. اھي سمورا 342 رڪن پنجن سالن جي لاء چونڊيا ويندا آهن. 17 آگسٽ 2018ع تي قومي ڪرڪيٽ جو اڳوڻو رانديگر ۽ [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] جو چيئرمين [[عمران خان]] ملڪ جو 22ھون وزيراعظم چونڊيو ويو. ھن قومي اسيمبلي ۾ چونڊ ۾ 176 ووٽ حاصل ڪيا جڏهن تي ان سان مقابلو ڪندڙ پاڪستان مسلم ليگ نون جي اڳواڻ ميان [[شھباز شريف]] 96 ووٽ کنيا. پاڪستان تحريڪ انصاف عام چونڊن م قومي اسيمبلي جون 116 جنرل سيٽون کٽيون ھيون<ref>{{cite news |title=Imran Khan won Pakistan general election, 2018 and became the 22nd Prime Minister of Pakistan |url=https://en.dailypakistan.com.pk/headline/leader-of-the-house-national-assembly-to-elect-new-prime-minister-of-pakistan-today/ |access-date=22 August 2018 |work=[[Daily Pakistan]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822081728/https://en.dailypakistan.com.pk/headline/leader-of-the-house-national-assembly-to-elect-new-prime-minister-of-pakistan-today/ |archive-date=22 August 2018 |url-status=dead }}</ref>. پاڪستان ھڪ وفاقي ريپبلڪ آھي. ملڪ جي وڏين سياسي جماعتن ۾ پاڪستان تحريڪ انصاف کان سواءِ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پاڪستان مسلم ليگ نون]] المعروف [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|نوازليگ]] ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] شامل آهن [[فائل:A night side view of Prime Minister's Secretariat Building.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[اسلام آباد ۾ پاڪستاني وزيراعظم جي آفيس]]]] ملڪ م موجوده آئين 1973 ۾ نافذ ٿيو جنھن مطابق وفاقي رياست ۽ فوج جو سربراھ ملڪ جو صدر آھي ۽ صوبائي رياستن جو سربراھ صدر طرفان مقر ڪيل صوبائي گورنر ھوندو آھي. [[فائل:Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[پاڪستان جي پارليامينٽ|مجلس شوره]]]] ھر صوبي جي حڪومت جو سربراھ وزير اعلي ھوندو آھي ۽ ھر صوبي جي الڳ قانونساز اسيمبلي ھوندي آھي. ملڪ ۾ ووٽ جو حق 18 سالن جي عمر ۾ ملندو آھي. قومي ۽ صوبائي اسيمبلين جو مدو پنج سال ھوندو آھي ۽ سينٽ جي ھر اڌ سينيٽرن جو مدو ڇھ سال آهي تنھن ڪري سينيٽ جي ھر ٽئين سال چونڊ ٿيندي آهي ۽ اھو ايوان ڪڏهن بہ مڪمل خالي ني ٿيندو آهي. 2009ع ۾ اترين علائقي گلگت کي صوبي جهڙي حيثيت ڏئي، ’گلگت- بلتستان‘ جو نالو ڏئي، قمر الزمان ڪائرا کي اتان جو پهريون گورنر مقرر ڪري اتي چونڊون ڪرايون ويون ۽ ، جنهن ۾ پاڪستان پيپلزپارٽي وڏي اڪثريت سان کٽي آئي ۽ ان پارٽي جي ئي چونڊيل اميدوار سيد مهدي شاهه کي گلگت- بلتستان جو پهريون وزيراعليٰ مقرر ڪيو ويو ۽ گـورنـر ڊاڪٽر شمع خالد جي وفات کان پوءِ فيبروري 2011ع ۾ پيــر ڪرم علي شاهه کي گلگت- بلتستان جو نئون گورنر بڻايو ويو. == پرڏيهي پاليسي == پاڪستان جي پرڏيهي پاليسيءَ جو بنيادي نڪتو اهو رهيو آهي تہ سڀ قومون برابر آهن ۽ هر قوم کي آزاد رهڻ جو حق حاصل آهي. پاڪستان سدائين دنيا جي هر محڪوم ملڪ، خاص ڪري يورپي استحصال جي شڪار ٿيل ايشيائي ملڪن جي حق خود اختياريءَ ۽ آزاديءَ جي مطالبي جي ڀرپور حمايت ڪئي آهي. ان کان سواءِ اسلامي ملڪن سان پاڪستانين جو دلي ڳانڍاپو رهيو آهي، ان جي جهلڪ بہ ملڪ جي خارجه پاليسيءَ ۾ نظر ايندي. قائداعظم پاڪستان جي قيام وقت چيو هو تہ: اسين دنيا جي سڀني ملڪن سان دوستيءَ جا خواهشمند آهيون ۽ ڪنهن ملڪ سان دشمني رکڻ نٿا چاهيون. هڪڙو ڀارت اهڙو ملڪ آهي، جنهن سان خوشگوار تعلقات قائم نه ٿي سگهيا آهن، ان جو سبب ڪشمير، [[بنگلاديش]] جي قيام ۽ پاڻيءَ جي ورڇ جهڙا مسئلا آهن، جيڪي صلح جي راهه ۾ رڪاوٽ بڻيل آهن، پر عالمي مبصرن موجب اهي مسئلا جامع ڳالهين ذريعي حل ٿي سگهن ٿا. [[فائل:Motorcade in Arrival Ceremonies for Muhammad Ayub Khan, President of Pakistan use.jpg|thumb|180px|alt=(L-R) پاڪستان جو صدر ايوب خان 1961 ۾ آمريڪا جي دوري دوران آمريڪي صدر جان ايف ڪينيڊي سان گڏ ڪار ۾]] === پاڪ چين تعلقات === 20 ڊسمبر 1956ع تي چين جو وزيراعظم چو اين لائي پاڪستان جي ڏھن ڏينھن جي دوري تي ڪراچي پھتو<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستان جا پنهنجي دوست ملڪن سان بهترين لاڳاپا رهيا آهن. چين سان 1963ع ۾ باقاعدي تجارتي معاهدو ٿيو. 1965ع ۾ چين، پاڪستان کي ڇهن ڪروڙ ڊالرن جي مدد ڏني، جن مان ٽئڪسيلا ۾ وڏين هيوي مشينن ٺاهڻ جو هڪ وڏو ڪارخانو قائم ڪيو ويو. مشهور تاريخي ”شاهراهه ريشم“ کي ٻيهر کولڻ جو معاهدو ٿيو. جون 1968ع ۾ چين جي تعاون سان هٿيارن ٺاهڻ جو ڪارخانو قائم ڪيو ويو. چين سان دوستيءَ تي پاڪستان کي فخر رهيو آهي ۽ اها دوستي شهيد ذوالفقار علي ڀُٽي جي ڪوششن سان قائم ٿي ۽ اڄ بہ قائم آهي. چين هن وقت بہ واپاري توڙي دفاعي سامان جي مد ۾ پاڪستان جي مدد ڪندو رهي ٿو. [[فائل:Huseyn Shaheed Suhrawardy and Zhou Enlai signing the Treaty of Friendship Between China and Pakistan in Beijing.jpg|200px|thumb|پاڪستاني وزيراعظم حسين شھيد سھروردي چيني وزيراعظم چو اين لائي سان گڏ پاڪ چين دوستي جي معاھدي تي صحيحون ڪرڻ وقت. چين جو سڀ کان وڏو سفارتخانو پاڪستان ۾ آھي.<ref>{{cite web |url=http://asiancorrespondent.com/130710/china-unveils-pakistan-embassy-its-largest-in-the-world/ |title=China opens 'largest' embassy in Pakistan, strengthens South Asia presence |work=asiancorrespondent.com}}</ref>]] === پاڪ روس تعلقات === 1948ع ۾ ٻنهي ملڪن وچ ۾ سفارتي تعلقات قائم ٿيا. شروع ۾ پاڪستان پوري طرح يورپي بلاڪ ۾ شامل هو، تنهنڪري سياسي تعلقات ۾ ڪو واڌارو نه آيو. روس ”سينٽو“ ۽ ”سيٽو“ ۾ پاڪستان جي شموليت تي ناراض هو ۽ پاڪستان کي شڪايت هئي تہ روس پختونستان جي مسئلي ۽ ڪشمير جي مسئلي ۾ اجائي مداخلت پئي ڪئي. بهرحال ٻنهي ملڪن وچ ۾ اقتصادي ۽ واپاري ناتا قائم رهيا آهن. مارچ 1961ع ۾ روس پاڪستان کي تيل جي ڳولا ۾ فني امداد کان سواءِ 3 ڪروڙ ڊالر قرض ڏنو. ان کان سواءِ اسٽيل مل لڳائڻ لاءِ پاڪستان کي مالي ۽ فني امداد ڏني، هن وقت اها اسٽيل مل ايشيا جي وڏي فولادِي مِل آهي. ان کان سواءِ روس ۽ پاڪستان کي ڪيترين ئي رٿائن ۾ مالي ۽ فني مدد ڏيندو رهيو آهي. === پاڪ افغان تعلقات === افغانستان، جيڪو ڪيتري عرصي کان غير مستحڪم ۽ طالبانن جي ڪري تڪراري ملڪ رهيو آهي. هي واحد ملڪ هو، جنهن پاڪستان جي اقوام متحده ۾ ميمبرشپ جي مخالفت ڪئي هئي، پر پاڪستان، افغانستان ڏانهن دوستاڻو رويو جاري رکيو. 1963ع ۾ شهنشاهه ايران جي ڪوششن سان لاڳاپا بهتر ٿيا. اتي هلندڙ تشدد جي طالبانن جي ڪاررواين جي پر تشدد واقعن تي پاڪستان کي بہ ڳڻتي رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ طالبانن جا ڪجهه گروپ پاڪستان ۾ بہ ڪارروايون ڪندا رهيا آهن، پر جنرل پرويز مشرف، آمريڪا جي حمايت سان افغانستان ۾ پر تشدد ڪاررواين جي مخالفت ڪئي. ان سميت تازو چونڊيل صدر آصف علي زرداري پڻ افغانستان جو دورو ڪري، ڪرزئي حڪومت سان لاڳاپا بهتر بنائڻ لاءِ ڪوشش ڪئي آهي. === پاڪ عرب تعلقات === پاڪستان جا عرب ملڪن سان ڏاڍا پراڻا ۽ گھرا تعلق رھيا آھن. پاڪستان نه رڳو اسرائيل جي سخت مخالفت ڪئي، پر اڄ ڏينهن تائين ان کي تسليم بہ نه ڪيو آهي. 2 مئي 1949ع ۾ پاڪستان گڏيل قومن م اسرائيل جي رڪنيت جي سختي سان مخالفت ڪئي هئي<ref name = " پاڪستان "/>. هن وقت شام، يمن، اردن، ڪويت، سوڊان، لبيا، تيونس، مراڪش ۽ الجزائر سان پاڪستان جا انتهائي خوشگوار لاڳاپا آهن. === يونائيٽيڊ اسٽيٽس سان تعلقات === 19 مئي 1954ع تي پاڪستان ۽ يونائيٽيڊ اسٽيٽس ميوچوئل ڊفينس اسسٽنس ايگريمينٽ تي صحيحون ڪيون جنھن تحت يونائيٽيڊ اسٽيٽس پاڪستان کي ٽيڪنيڪل فوجي مدد ۽ سامان ڏيڻو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. آمريڪا پاڪستان ۾ جمهوري حڪومتن جي حمايت ڪندو رهيو آهي، پر فوجي حڪمرانن کي بہ مختلف وقتن تي آمريڪا جي حمايت حاصل رهي آهي. ورلڊ ٽريڊ سينٽر واري واقعن (2001ع) کان پوءِ جڏهن آمريڪا طالبانن ۽ القائده خلاف سخت ڪارروائي جو فيصلو ڪيو، تہ کيس پاڪستان جي مدد جي ضرورت پيش آئي ۽ تڏهوڪي آرمي چيف ۽ پاڪستان جي اڳوڻي صدر جنرل (ر) پرويز مشرف، سندس ها ۾ ها ملائي، سندس ڀرپور حمايت جو اعلان ڪيو. ان کان سواءِ جڏهن انتهاپسندن جون ڪارروايون پاڪستان جي اترين علائقن سميت وڏن شهرن: پشاور، اسلام آباد، لاهور، ڪراچي وغيره ۾ وڌي ويون، تہ دهشتگردن خلاف آپريشن ۾ آمريڪا، پاڪستان جي ڀرپور مدد ڪئي ۽ اهو تعاون اڄ تائين جاري آهي.ان کان سواءِ پاڪستان جي اترين علائقن ۾ 2005ع ۾ آيل زلزلي توڙي 2010ع واري وڏيءَ ٻوڏ سبب ٿيل تباهڪارين واري آزمائشي صورتحال ۾ ٻين ملڪن سان گڏ آمريڪا پڻ مالي مدد ڪئي. === گڏيل قومن ۾ ڪردار === پاڪستان 1947ع کان وٺي [[اقوام متحده|گڏيل قومن]] ۽ ’ڪامن ويلٿ گيمز فيڊريشن‘ جو ميمبر آهي. ان کان سوآءِ ڏکڻ ايشيائي ملڪن جي سهڪاري تنظيم ’سارڪ‘ (SAARC) جي باني ميمبرن مان هڪ آهي. سارڪ جا اجلاس ڊسمبر 1988ع ۽ جنوري 2004ع ۾ اسلام آباد (پاڪستان) ۾ ٿيا. پاڪستان طرفان محمد نعيم الحسن، جنوري 1996ع کان ڊسمبر 1998ع تائين، سارڪ جو جنرل سيڪريٽري بہ رهي چڪو آهي. === پاڪ انڊونيشيا تعلقات === انڊونيشيا جو صدر عبدالرحيم سوئيڪارنو پھريون رياستي سربراھ آھي جيڪو پھريون دفعو 30 جنوري 1950ع تي پاڪستان جي ٻن ڏينھن جي سرڪاري دوري تي آيو<ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ سعودي عرب تعلقات === 14 اپريل 1954ع تي سعودي عرب جو بادشاھ سعود ابن عبدالعزيز پاڪستان جي ڏھ ڏينهن جي دوري تي ڪراچي پھتو ۽ ساڳي ڏينھن درگاھي ھائڊل ورڪس جو افتتاح ڪيو <ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ ايران تعلقات === 19 فيبروري 1950ع تي پاڪستان ۽ ايران تھران ۾ دوستي جي معاھدي تي صحيحون ڪيون<ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ ترڪي تعلقات === 2 اپريل 1954ع تي پاڪستان ترڪي وچ ۾ پنجن سالن جو گڏيل دفاع وارو معاھدو ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ عراق تعلقات === 26 فيبروري 1950ع تي بغداد ۾ عراق ۽ پاڪستان دوستي جي معاھدي تي صحيحون ڪيون ===ڪشمير وارو تڪرار=== 1947ع کان وٺي، اولھين هماليه جبلن سان لاڳاپيل ڪشمير جو علائقو تڪراري رهيو آهي، جتي پاڪستان، هندستان ۽ چين هر هڪ پنهنجي پنهنجي ڪنٽرول هيٺ علائقا سنڀالي ٿو. پاڪستان جي انتظام هيٺ ايندڙ علائقي جو هڪ حصو “آزاد ڪشمير” تي مشتمل آهي، جنهن کي پاڪستان نظرياتي طور هڪ خودمختيار رياست سمجهي ٿو، جنهن جو گاديءَ جو هنڌ مظفرآباد آهي. پاڪستان جي انتظام هيٺ ڪشمير جو ٻيو حصو گلگت ۽ بلتستان تي مشتمل آهي، جنهن کي 2009ع کان گڏيل طور “گلگت-بلتستان” سڏيو وڃي ٿو<ref name=" برٽانيڪا"/>. == انتظامي ورهاست == {| [[پاڪستان جا صوبا ۽ انتظامي]] |- !style="width:200px;"| انتظامي علائقو ! style="width:100px;"|گادي ! style="width:100px; text-align: center;"|آبادي |- || [[بلوچستان]] || [[ڪوئيٽا|ڪوئٽہ]] || 12,344,408 |- || [[پنجاب]] || [[لاھور]] || 11،00،12،442 |- || [[سنڌ]] || [[ڪراچي]] || 4,78,86,051 |- || [[خيبرپختونخواه]] || [[پشاور]] || 3،05،23،371 |- || [[گلگت بلتستان]] || [[گلگت]] || 18،00،000 |- || [[فاٽا]] || -- || 50,01,676 |- || [[آزاد ڪشمير]] || [[مظفرآباد]] || 45,67,982 |- ||[[اسلام آباد وفاقي گاديءَ وارو علائقو]] ||[[اسلام آباد]] ||28,51,868 |- |} پاڪستان ۾ چار صوبن: [[سنڌ]]، پنجاب، بلوچستان ۽ خيبر پختونخواه (اڳوڻي سرحد) ۽ ٽي انتظامي خطا: آزاد ڪشمير، گلگت بلتستان ۽ فيڊرل ڪيپيٽل ٽيريٽري آھن. == عدالت == پاڪستان جو عدالتي نظام ڪامن لا سسٽم وارو آھي جيڪو انگريزي قانون جي بنياد تي جڙيل آھي. پاڪستان جي سڀ کان وڏي عدالت سپريم ڪورٽ آھي جنھن جي مکيه سيٽ اسلام آباد م آھي ۽ ان جون ٻيون سيٽون لاھور، ڪراچي ، پشاور ۽ ڪوئٽه م آھن. اھا آئين تحت قائم ٿيل عدالت اھي جنھن م 17 جج ھوندا آھن جن م سڀ کان سينيئر چيف جسٽس آف پاڪستان ھوندو آھي . ٻيون آئيني عدالتون صوبائي ھونديون آھن جن کي ھاء ڪورٽ چوندا آهن. [[فائل:Supreme Court of Pakistan, Islamabad by Usman Ghani.jpg|thumb|200px|کاٻو|پاڪستان جي وڏي۾وڏي عدالت [[سپريم ڪورٽ]]]] پاڪستان م پنج ھاء ڪورٽون آھن جن م سنڌ ھاء ڪورٽ، لاھور ھاء ڪورٽ، پشاور ھاء ڪورٽ ، بلوچستان ھاء ڪورٽ ۽ اسلام آباد ھاء ڪورٽ شامل آھن. ملڪ جي آئيني عدالتن م ھڪ وفاقي شريعت ڪورٽ آھي جيڪا شرعي معاملن تي فيصلا ڏيندي آهي. ملڪ جون باقي عدالتون آئيني نہ پر قانوني آھن جيڪي پارليامينٽ م پاس ٿيندڙ قانونن جي بنياد تي جوڙيون ويون آهن. انھن م مقرر جج سرڪاري ملازم ھوندا آھن جن تي نوڪرين جا قانون ء قائده لاڳو ٿيندا آھن. انھن عدالتن م ضلعي عدالتون، بينڪنگ ڪورٽون، دھشتگردي روڪڻ واريون ڪورٽون، منشيات روڪڻ واريون ڪورٽون، ليبر ڪورٽون، فيملي ڪورٽون، ڪنزيومر ڪورٽون، ڪسٽم ڪورٽون، ۽ کوڙ صوبائي ء وفاقي ٽربيونل ۽ ڪورٽون شامل آهن. == جاندار == پاڪستان ۾ قسمين قسمين [[جانور]]/ جاندار ملن ٿا، جن ۾ [[شينهن]]، [[برفاني چيتا]] (هماليه ۽ چترال ۾)، [[جھنگراڙ ٻلو|جهنگراڙ ٻلا]] (ريگستاني علائقن ۾)، مُشڪ ٻليون، [[نوريئڙو|نوريئڙا]]، [[چراخ]]، [[ڳورپٽ]]، [[بگهڙ]]، [[لومڙ]]، [[گدڙ]]، [[ڪتو|ڪتا]]، [[رڇ]]، [[ڀولو|ڀولڙا]]، [[لڌڙو|لڌڙا]]، [[گڏهه|گڏھ]]، [[ٻڪري|ٻڪريون]]، [[رڍ|رڍون]]، [[مارخور]] (بلوچستان، چترال ۽ سوات ۾)، [[سرھ]] ۽ گڍ(سنڌ جي جابلو علائقي ۾)، [[هرڻ]]([[ڪارو هرڻ]] سنڌ جي ريگستاني علائقي ۾)،[[روجھ]](نيل گانءِ)، [[ڦاڙھو|ڦاڙها]]، [[مشڪ هرڻ]]، [[سانڀر]]، [[سُوئر]]، [[ڍڳو|ڍڳيون]]/ گانيون، [[مينھن|مينهون]]، [[گھوڙو|گهوڙا]]، [[اُٺ]] ۽[[ٻُلهڻ]] (سنڌو درياهه ۾) شامل آهي [[فائل:Medvěd plavý (Ursus arctos isabellinus).jpg|150px|thumb|رڇ]] [[فائل:Tibetan Wolf.JPG|150px|thumb|تبتي بگھڙ]] [[فائل:Lightmatter snowleopard.jpg|150px|thumb|برفاني چيتو]] === پکي === پاڪستان جي مختلف علائقن ۾ ڪيترن قسمن جا پکي عام جام ٿين ٿا، جن ۾:[[تتر]]، [[تلور]]، [[ٻٽير]]، [[چڪور]]، [[ٻگھ|ٻَگھ]]، [[بدڪ]]، مرغابيون، مينا، [[مور|مَور]]، [[ڪوئل]]، هُدهُد ([[ڪاٺ ڪٺو|ڪاٺ ڪُٽو]])، [[طوطو|طوطا]]، [[ڪبوتر]]، [[ڳيرو|ڳيرا]]، [[ڪانء|ڪانوَ]]، [[جھرڪي|جهرڪيون]]، [[ڪڪڙ]]، [[ڊيل|ڊيلون]]، [[نيرڳ|نيرڳيون]]، [[آڙي|آڙيون]]، [[ابابيل]]، [[سرڻ|سرڻيون]]، [[ڳجھ|ڳجهون]]، [[باز]]، [[عقاب]] ۽ [[شڪرو|شڪرا]] وغيره اچي وڃن ٿا. === ريڙهيون پائيندڙ جانور مڇيون === پاڪستان ۾ ريڙهيون پائيندڙ جانورن ۾[[واڳون]]، [[مانگر مڇ]]، [[ڪڇون]]، [[ڪرڙي|ڪرڙيون]]، سانڊا، گِلوئيون، [[مڇي|مڇيون]] ([[ڪرڙو|ڪُرڙا]]، [[پلو|پلا]]، موراکيون۽ [[پاپليٽ]]وغيره اچي وڃن ٿا)، سامونڊي پيداوار ۾ مرجان ۽ جهينگا قابل ذڪر آهن. ان کان سواءِ ٻيا بہ هزارين [[جيت]] ۽سُرڻا هن سرزمين جي پيداوار آهن. == وڻ ٽڻ ٻوٽا == پاڪستان ۾ ٻيلن جي ايراضي هڪ [[ڪروڙ]]ايڪڙن کان بہ گهٽ آهي. اهو اندازو مجموعي ايراضيءَ جو ساڍا چار سيڪڙو آهي، ان مان اڌ وڻن جو ڪاٺ اڏاوتن ۽ [[ٻارڻ]] جي ڪم اچي ٿو، باقي حصو بيڪار ٻوٽن ۽ [[ول|ولين]] تي مشتمل آهي. اهوئي سبب آهي، جو ٻيلن جي پيداوار اڻ پوري آهي، انهيءَ ڪري ملڪ لاءِ [[عمارتي ڪاٺ]] ٻين ملڪن مان گهرائڻو پوندو آهي. حڪومت جي اها ئي ڪوشش آهي تہ جديد طريقن سان موجوده ٻيلن کي ترقي ڏني وڃي. پاڪستان ۾ وڻڪار جي ايراضي هڪ [[ڪروڙ]] ايڪڙن کان وڌيڪ آهي، جيڪو ملڪ جي جملي ايراضيءَ جو ساڍا 4 سيڪڙو آهي. پاڪستان جو گهڻو علائقو ويران ۽ خشڪ آهي. هتي فقط 2 سيڪڙو ٻيلا ۽ جهنگ آهن. گهڻي وڻڪار اترئين ۽ اولاهين پهاڙي علائقي ۾ آهي. اڪثر درياهي ڪنارن تي ٻيلا آهن. ميداني علائقن ۾ [[ٽالهي]]، [[توت]]، [[ٻٻر]] ۽ لئيءَ جا وڻ ٿيندا آهن. سنڌ ۽ پنجاب ۾ [[انب]]، [[ڪيلو|ڪيلا]]، [[زيتون]]، سنگتڙا ۽ مالٽا وغيره ٿيندا آهن. بلوچستان ۽ صوبي [[خيبر پختونخوا|خيبرپختونخواهه]] ۾ [[بادام]]، [[صوف|صوفن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[انگور|انگورن]] وغيره جا باغ گهڻا آهن. جابلو ايراضيءَ ۾ جدا جدا اوچائيءَ تي ڪيترن ئي قسمن جا وڻ ٿيندا آهن. مثال طور: ٽن هزارن فوٽن جي اندر چِنار وغيره جا وڻ ٿيندا آهن. ٽن هزارن فوٽن کان مٿي [[چيل]] ۽ [[ديال]] جا وڻ آهن. ستن هزارن فوٽن تي صنوبر جا وڻ ۽ ڏهن هزارن فوٽن تي فقط ”[[برج]]“ جا وڻ ٿيندا آهن. انهن جهنگن ۾ بي انداز ٻوٽيون ۽ گل ٿيندا آهن. انهيءَ سلسلي ۾ ’[[سوات ضلعو|سوات]]‘ جا پهاڙ قابل ذڪر آهن. == آبادي == پاڪستان جي پھرين آدمشماري جي شروعات 9 فيبروري 1951ع ۾ ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستان ھڪ گھڻ قومي، گھڻ نسلي ۽ طرحين طرحين جون ٻوليون ڳالھائيندڙ ماڻھن جي سرزمين آھي. ھتي جون ثقافتون پڻ ھڪ حصي کان ٻئي حصي تائين مختلف آھن. ملڪ جي آبادي جولاء 2017 جي تخميني مطابق جولاءِ 2020 م پاڪستان جو آباديءَ جو تخمينو 233,500,636 ڪروڙ ھيو. جولاءِ 2017 ۾ ملڪ جي ڪٿيل آبادي جو تخمينو 207774000 ھيو<ref name="سي آء اي"/>. چين، انڊيا، آمريڪا ۽ انڊونيشيا کان پوء ھي ملڪ دنيا جو آبادي م پنجون نمبر وڏو ملڪ آهي. پاڪستان جي ماڻھن کي پاڪستاني سڏيو ويندو آهي<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي آبادي م 44.7 سيڪڙو پنجابي، 15.4 سيڪڙو پختون يا پٺاڻ، 14.1 سيڪڙو سنڌي، 8.4 سيڪڙو سرائيڪي، 7.6 سيڪڙو اردو ڳالهائيندڙ، 3.6 سيڪڙو بلوچ ۽ 6.3 سيڪڙو باقي ٻين نسلي گروهن سان تعلق رکندڙ آھن<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي ڳتيل آبادي وارو علائقو پنجاب جو آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2020 جي تخميني مطابق پاڪستان جي آبادي جي واڌ جي شرح 2.07 سيڪڙو آهي ۽ واڌ جي ان شرح ج ۾ دنيا جي ملڪن سان ڀيٽ ۾ 45 نمبر تي آهي<ref name="سي آء اي"/>. 2020 جي تخميني مطابق پاڪستان ۾ في ھزار ماڻھن م ڄم جي شرح 27.4 آھي ۽ في ھزار ماڻھن م موت جي شرح 6.2 آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2020 جي تخميني مطابق ملڪ جي 37.2 سيڪڙو آبادي شھرن ۾ رھي ٿي ۽ ان شھري آبادي ۾ سالياني واڌ جي 2.53 سيڪڙو آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي تخميني مطابق ٻار ڄڻڻ وقت ملڪ جي آبادي جي ھر ھڪ لک ٻار ڄڻيندڙ عورتن مان 140 فوت ٿي وڃن ٿيون<ref name="سي آء اي"/>. 2016 جي تخميني مطابق ملڪ جي بجيٽ جو 2.8 سيڪڙو خرچ صحت تي ٿئي ٿو<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان ۾ 15سال ۽ ان کان مٿي عمر وارن جي آبادي جو خواندگي تناسب 2015 ۾ 59.1 سيڪڙو ھيو<ref name="سي آء اي"/>. === مذھب === پاڪستان اسلامي ريپبلڪ آھي ۽ ملڪ جو سرڪاري مذھب اسلام آھي. اھو مسلم اڪثريت وارو ملڪ آهي. ملڪ جي مسلمانن جي فقه جي لاءِ قانون جو مفروضو آھي تہ ملڪ جو ھر مسلمان حنفي فقه سان تعلق رکندڙ آهي جيڪڏهن ڪو ان فقه سان تعلق نہ ٿو رکي تہ ان کي ثبوت طور قسمنامو ڏيڻو پوندو آهي. ملڪ ۾ مذھبي اقليتن ۾ ھندو، عيسائي، سک ۽ پارسي شامل آهن جن کي آئين ۾ مڪمل تحفظ ڏنل آھي. 2010 جي تخميني مطابق پاڪستان جي آبادي جو 96.4 سيڪڙو مسلمان ۽ 3.6 سيڪڙو ھندو، عيسائي، سک ۽ ٻين مذھبن سان تعلق رکندڙ آھن<ref name="سي آء اي"/>. ملڪ جي 97 سيڪڙو آبادي مسلمان آهي جنھن جو 75 سيڪڙو سني ۽ 25 سيڪڙو [[اثنه اشعري]] (شيعه) ڪجهه اسماعيلي شامل آهن<ref name=" جاگرافي "> [Encyclopedia of WORLD GEOGRAPHY، R.W. MCCOLL, PH.D. GENERAL EDITOR، Facts On File, Inc. 132 West 31st Street New York NY 1001، pages 699,700 ] </ref> {{bar box |float = right |title =2010 ۾ پاڪستان ۾ مذھبن جي شرح |bars = {{bar percent|[[سني مسلمان]]|DarkSlateGray|85}} {{bar percent|[[شيعه مسلمان]]|DarkSlateGray| 11.4}} {{bar percent|[[ھندو ۽ٻيا]]|DarkSlateGray|3.6}} }} == ٻوليون == 52 فيبروري 1948ع تي اردو کي پاڪستان جي قومي ٻولي جو درجو ڏنو ويو جنھن جي منظوري آئين ساز اسيمبلي ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستان ۾ ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائيون وڃن ٿيون.جن ۾ اھم [[سنڌي]]، [[پنجابي]]، [[سرائڪي]]، (ڌني، شاهه پوري، پوٽوهاري، هندڪو)، [[پشتو]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براھوي ٻولي|براهوي]] ،[[اردو]]،[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪڇي لهجو|ڪڇي]]، ميواتي، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، رانگڙي، ميمڻي ٻوليون بہ هتي ڳالهايون وڃن ٿيون. اردو ھن ملڪ ۾ رابطي جي زبان ۽ قومي ۽ دفتري ٻولي آهي. [[انگريزي]] پڻ پاڪستان جي دفتري ٻولي آهي. 2017 جي تخميني مطابق پاڪستان م مختلف ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻھن جي شرح ھيٺين طرح آھي<ref name="سي آء اي"/>. {{bar box |float = left |title =پاڪستان م مادري زبانون <ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-34215293|title=Uncommon tongue: Pakistan's confusing move to Urdu|work=BBC News|accessdate=7 February 2016}}</ref> |bars = {{bar percent|[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]|DarkSlateGray|48}} {{bar percent|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|DarkSlateGray|12}} {{bar percent|[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]|DarkSlateGray|10}} {{bar percent|[[پشتو ٻولي|پشتو]]|DarkSlateGray|8}} {{bar percent|[[اردو]]|DarkSlateGray|8}} {{bar percent|[[بلوچي ٻولي|بلوچي]]|DarkSlateGray|3}} {{bar percent|[[ھندڪو ٻولي|ھندڪو]] |DarkSlateGray |2}} {{bar percent|[[بروھي ٻولي|بروھي]]|DarkSlateGray|1}} {{bar percent|بروشسڪي ۽ ٻيون ٻوليون |DarkSlateGray|8}} }} === پاڪستاني ٻولين جو تعارف === #پنجابي: هيءَ پنجاب صوبي جي ٻولي آهي. پنجابي ٻوليءَ جا مختلف لهجا [[لاهور]]، [[سيالڪوٽ]]، [[گجرانوالا]] ۽ [[شيخوپوره|شيخو پوره]] ضلعن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا. [[وارث شاھ]]، [[بلهي شاھ]] ۽ [[سلطان باھو|سلطان باهُو]]، پنجابي زبان جا وڏا شاعر آهن. #پشتو: هيءَ خيبر پختونخوا صوبي جي ٻولي آهي، جيڪا هن صوبي سان گڏ بلوچستان ۾ بہ وڏي تعداد ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. پشتو جا بہ ڪيترائي لهجا آهن (ڏسو: [[پشتو زبان]]). [[رحمان بابا]] ۽ [[خوشحال خان خٽڪ]]، پشتوءَ جا وڏا شاعر آهن. #[[سنڌي]]: سنڌي، [[سنڌ]] جي قومي ٻولي آهي، جيڪا [[سنڌ]] ۾ تعليمي ۽ دفتري زبان بہ آهي. [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سنڌ]] کان سواءِ [[بلوچستان]] جي وڏي حصي، پنجاب جي سرائيڪي پَٽي، هندستان جي [[راجسٿان]]، [[ڪڇ]] ۽ [[گجرات]] کان سواءِ ٻين ڪيترن حصن ۾ بہ ڳالهائي وڃي ٿي.سنڌي ٻوليءَ جو قومي شاعر [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] رح نه رڳو [[سنڌ]]، پر دنيا جي شاعرن ۾ مٿانهين حيثيت رکي ٿو. ان کان سواءِ [[سچل سرمست]]، سامي، روحل، بيدل ۽ ٻين ڪلاسيڪي شاعرن کان سواءِ جديد شاعرن ۾ [[شيخ اياز]]، [[نارائڻ شيام]]، [[طالب الموليٰ]]، [[نياز همايوني]]، [[تنوير عباسي]]، [[استاد بخاري]]، [[امداد حسيني]] ۽ ٻيا شمار ٿين ٿا. [[سنڌي ٻولي]]ءَ ۾ ڪيتريون ئي اخبارون، رسالا ۽ ڪتاب پڻ ڇپجي رهيا آهن. #سرائيڪي: پاڪستان جي آباديءَ جو 10.42 سيڪڙو سرائيڪي ڳالهائيندڙ آهن، هيءَ ٻولي پنجاب جي [[ملتان]]، [[ساهيوال]]، [[اوڪاڙا]]، [[خانيوال]]، [[جهنگ ضلعو|جهنگ]]، [[گجرانوالا]]، [[فيصل آباد]]، [[چنيوٽ]] ۽ ٻين شهرن کان سواءِ سنڌ ۾ بہ وڏي پئماني تي ڳالهائي وڃي ٿي. [[خواجا غلام فريد]] سرائيڪيءَ جو اهم وڏو شاعر ٿي گذريو آهي. #بلوچي: بلوچي اڪثريت سان بلوچستان ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. بلوچيءَ جي اهم لهجن ۾ [[سرحدي رڪشاڻي]]، [[قلاتي]]، [[کاراني]]، [[مڪراني]]، [[جدگالي]] وغيره لهجا آهن. [[مست توڪلي]] ۽ [[بالاچ]]، بلوچيءَ جا اهم شاعر ٿي گذريا آهن. #براهوي (Brahvi): انگريز لسانيات جي ماهرن براهوي ٻوليءَ کي دراوڙي ٻوليءَ جي شاخ ڪوٺيو آهي، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي رد ڪندي اهو خيال ڏيکاريو آهي تہ شايد هن ٻوليءَ جو تعلق [[مهرڳڙھ]] ۾ رهندڙ سنڌو ماٿريءَ جي ماڻهن جي ڪنهن ٻوليءَ سان هجي. [[مينگل]] مشهور براهوي قبيلو آهن. سنڌي ٻولي جي ليکڪ ۽ ڪالم نگار [[حليم بروهي]] جي خيال ۾ اصلوڪي سنڌي ٻولي اصل بروهي ئي آهي. #[[هندڪو]] (Hindko): هندڪو، قديم انڊو-آرين ٻوليءَ مان نڪتل هڪ شاخ آهي، جيڪا خيبر پختونخوا، [[پشـاور]]، [[پنجاب]]، [[مانسهره]]، [[آزاد ڪشمير]]، [[ايبٽ آباد]] ۽[[هزاره]] جا اٽڪل 40 لک (4 ملين) ماڻهو ڳالهائين ٿا. هيءَ ٻولي [[سنڌي]] ۽ سرائيڪيءَ سان ويجهو لاڳاپو رکي ٿي. == توانائي == پاڪستان م 2017 جي ڪاٿي مطابق 52200000 ماڻھو بجلي جي سھولت کان محروم آھن ۽ ڪل آبادي جو 74 سيڪڙو تائين بجلي جي سھولت آھي. ان سھولت جو تناسب ۾ شھري علائقن جو 90 سيڪڙو ۽ ٻھراڙيءَ جي علائقن جو 64 سيڪڙو اچي وڃي ٿو<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان بجلي، گئس ۽ تيل درآمد ڪندڙ ملڪن م شامل آهي<ref name="سي آء اي"/>. === ائٽمي توانائي === ”[[پاڪستان انرجي ڪائونسل]]“ جو قيام پُر امن استعمال جي مقصد سان ٿيو ۽ قيام جي ٻئي سال ان جو نالو بدلائي ”[[ائٽامڪ انرجي ڪميشن]]“ رکيو ويو. هيءُ ادارو ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: پهريون تحقيقاتي ۽ ترقياتي مرڪز، ۽ ٻيون جوهري توانائي حاصل ڪرڻ جو عملي مرڪز. پهرئين مرڪز جو ذيلي ادارو آهي ”جوهري سائنس ۽ ٽيڪنالاجي“ اسلام آباد. هتي ڊسمبر 1965ع ۾ پنج ميگاواٽ جو هڪ [[جوهري ري ائڪٽر]] لڳايو ويو ۽ ان ۾ جوهري طبعيات، جوهري ڳاڻيٽي، جوهري ڪيميا، طبي طبعيات ۽ برقيات تي ڪم ٿي رهيو آهي. ٻيو جوهري توانائيءَ جو مرڪز لاهور ۾ آهي، جيڪو 1961ع ۾ قائم ٿيو. ٽيون جوهري توانائيءَ جو زرعي تحقيقاتي مرڪز [[ٽنڊو ڄام|ٽنڊي ڄام]] ۾ 1965ع ۾ قائم ٿيو، چوٿون مرڪز ميڊيڪل ريڊيو آئسوٽوپ ٽنڊوڄام آهي. پاڪستاني سائنسدانن جي ڪامياب تجربن جي بدولت، پاڪستان هن وقت دنيا جي ائٽمي طاقت رکندڙ ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو. ان ڏس ۾ شهيد ذوالفقار علي ڀُٽي پنهنجي حڪومت ۾ سائنسدانن جي همٿ افزائي ڪئي ۽ ملڪ کي ائٽمي طاقت بڻائڻ جو خواب نيٺ تڪميل تي پهتو. ويجهي ماضيءَ ۾ مئي 1998ع ڌاري پهريون ائٽمي تجربو ڪيو ويو. ان کانسواءِ ٻيا ننڍا ننڍا تحقيقي مرڪز ڪراچيءَ، ڄامشوري، ملتان، لاهور ۽ پشاور ۾ کوليا ويا آهن. جوهري توانائيءَ سان بجلي پيدا ڪرڻ جو مرڪز ڪراچيءَ ۾ قائم ڪيو ويو آهي، جيڪو 137 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪندو آهي. پاڪستان ۾ ائٽم کي ٽوڙڻ جو پهريون تجربو [[نيلور]] واري هنڌ 1965ع ۾ ڪيو ويو. انرجي ڪميشن، اعليٰ توانائيءَ جا طبعياتي مسئلن تي بہ تحقيق ۾ مصروف آهي. اهو ڪم بين الاقوامي معيار جو آهي. انهيءَ سلسلي ۾ [[ڊاڪٽر عبدالسلام]] (تڏهوڪي مشير سائنسي امور) ۽ [[ڊاڪٽر. آءِ. ايڇ عثماني]] (صدر ائٽامڪ انرجي ڪميشن) سرگرم رهيا. جوهري توانائيءَ لاءِ ڳري پاڻيءَ جي ضرورت ٿيندي آهي. قدرتي گئس مان مصنوعي ڀاڻ تيار ڪرڻ لاءِ ڪارخانن مان تيار ٿيل پاڻي حاصل ڪرڻ جو ڪم ورتو ويو آهي. ائٽمي توانائيءَ جي باري ۾ پاڪستان، روس سان ”پاڻي“ وٺڻ جو معاهدو ڪيو آهي. بجليءَ جي پيداوار کي مناسب ۽ صحيح طريقي سان پهچائڻ لاءِ اُتر ۽ ڏکڻ جي حصن ۾ ورهايو ويو آهي. اترئين حصي ۾ پنجاب، صوبو سرحد ۽ [[بهاولپور]] شامل آهن. انهن سڀني کي هڪڙي ”گرڊ“ (Grid) ۾ ملايو ويو، جنهن ۾ [[وارسڪ]]، [[مالاڪنڊ]]، [[درگئي]]، [[ڪرم ڳڙهي]]، [[رسول]]، [[شادي وال]]، [[چيچوڪي مليان]]، [[گجرانوالا]] ۽ رينالاجو [[هائيڊل بجلي گهر]]، لائلپور، ساهيوال ۽ ملتان جا [[اسٽيم بجلي گهر]] ۽ لائلپور جو [[ڊيزل بجلي گهر]]، ڏاکڻي اترين سنڌ، ڪوئيٽا ۽ قلات جي علائقن تي مشتمل آهي. پاڪستان جا اهم بجلي گهر هيٺيان آهن: #[[ملتان بجلي گهر]] #[[موبائل گئس ٽربائن، شاهدره لاهور،]] #[[ڪوئيٽا ٿرمل پاور اسٽيشن]] #[[ڄامشورو ٿرمل پاور اسٽيشن]] #[[سکر ٿرمل پاور پراجيڪٽ]] #[[لائلپور اسٽيم پاور اسٽيشن]] #[[گجرانوالا هائيڊل اسٽيشن]] #[[شادي وال هائيڊل اسٽيشن]] #[[چيچوڪي مليان هائيڊل اسٽيشن]] #[[وارسڪ پاور اسٽيشن]] #[[ڄامشورو بجلي گهر]] #[[لاکڙا پاور هائوس]] #[[ڪوٽ ادو بجلي گھر]] #حب ۽ ٻيا ڪيترائي پاور هائوس ڪم ڪري رهيا آهن. == سياحت == پاڪستان جي سرزمين جو حسن ۽ هتي جي رهواسين جو اخلاق سڄيءَ دنيا جي سياحن لاءِ ڪشش جو باعث آهي. تنهنڪري هتي سياحت لاءِ ايندڙ ٻاهرين ملڪن جي ماڻهن جو تعداد ڏينهون ڏينهن وڌندڙ آهي. 1965ع ۾ سياحت کاتي، سياحن کي سهوليتون ڏيڻ لاءِ رٿا تيار ڪئي هئي، جنهن ۾ هيٺيون ننڍيون رٿائون عمل ۾ آنديون ويون: * ملڪ جي جدا جدا حصن، جهڙوڪ گلگت، هزارا، چترال، ڪالام ۽ ناران ۾ ريسٽ هائوسن جي تعمير ۽ آمد ورفت جون سهوليتون مهيا ڪرڻ. * ڪوهه پيمائي، برف ۾ رانديون، مڇيءَ جو شڪار، وغيره. * سياحت کي ترقي ڏيڻ لاءِ ملڪ جي وڏن شهرن ۾ معلومات جا سينٽر کوليا ويا آهن، وڏن شهرن جي هوائي اڏن تي اطلاعات کاتي پاران هوٽلون کوليون ويون آهن. ٻين ملڪن ۾ نمائش لاءِ سياحت کاتو، پاڪستان بابت رنگين فلمون بہ تيار ڪندو آهي. 1966ع کي ”سياحت جو سال“ ڪري ملهايو ويو هو. پاڪستان لوازان جي بين الاقوامي ميلي ۾ شرڪت ڪئي، جنهن ۾ پنج لک ماڻهن پاڪستاني اسٽال ڏٺو، ان کان سواءِ پراگ جي نمائش ۾ پاڪستان جا خوبصورت منظر ۽ وڏيون وڏيون تصويرون موڪليون ويون، جيڪي سياحن لاءِ پُرڪشش هيون. جنوري 1967ع ۾ ”نئچرل جاگرافڪ مخزن“ ۾، ”پاڪستان اسٽوري“ جي عنوان سان هڪ باتصوير طويل مقالو شايع ڪيو ۽ نئشنل جاگرفڪ سوسائٽيءَ، واشنگٽن ۾ پاڪستاني نوادارات تي هڪ نمائش جو انتظام ڪيو. ڊسمبر 1967ع ۾ جهنگلي جانورن جي تحفظ لاءِ عالمي تنظيم جي هڪ وفد پاڪستان جو دورو ڪيو ۽ هتي جي جهنگلي جانورن تي هڪ مختصر فلم تيار ڪئي. سياحت کاتي جي درخواست تي لاڙڪاڻي ايڪسپريس جو ’موهن جو دڙو ايڪسپريس‘ نالو رکيو ويو. پاڪستان جي سرزمين قسمين قسمين نظارن جو ڏيک ڏيندڙ آهي. هتي اوچا جبل بہ آهن، زرخيز ميدان بہ آهن، رڻ پٽ بہ آهن تہ گهاٽا ٻيلا بہ آهن. گهاٽي آباديءَ وارا شهر بہ آهن تہ آثار قديمه جا دڙا، ڀڙا، ڪوٽ ۽ قلعا بہ آهن. سياحت جي لحاظ کان هيٺ ڄاڻايل ==ماڳ ۽ مڪان== پاڪستان ۾ هي ذڪر جوڳا ماڳ ۽ مڪان آهن: [[ڪراچي]]، ڀنڀور، ٺٽو، مڪلي، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، خيرپور، سکر، روهڙي، اروڙ، ڪوٽ ڏيجي، [[موهن جو دڙو]]، سيوهڻ، ڪوئيٽا، لاهور، راولپنڊي، اسلام آباد، هڙپا، ٽئڪسيلا، پشاور، مانسهره، بالاڪوٽ، شهباز ڳڙهي، مري، نٿيا گلي، ڪاغان وادي، سوات وادي، پشاور، گلگت ۽ هنزا ۽ ٻيا ڪيترائي ماڳ مڪان. [[سنڌ]] جي ثقافت کاتي بہ سياحت کي هٿي وٺرائڻ لاءِ تمام گهڻيون ڪوششون ڪيون آهن، ثقافت کاتي جي صوبائي وزير محترمه سسئي پليجو [[سنڌ]] ۾ موجود آرڪيالاجيڪل ماڳن کي وفاق کان سنڌ جي تحويل ۾ آڻارائي پنهنجي ذميوارين ۾ آندو آهي، ان کان سواءِ سنڌ حڪومت جي مدد سان گورک هِل تي تعميراتي ڪم ۽ رهائشي سهولتين جو ڪم بہ تيزيءَ سان هلندڙ آهي. == آمدرفت جا ذريعا == ملڪ ۾ آمدورفت جا 5 مکيه ذريعا آهن: ريلوي، هاءِ وي، موٽر وي، سمنڊ، درياهه ۽ هوائي رستا. '''ريلوي''': '''روڊ رستا''':مسافرن ۽ سامان، ٻنهي جي آمدورفت ۽ باربرداريءَ لاءِ ريلوي کان پوءِ وڏو ذريعو روڊ ۽ پڪا رستا آهن، جيڪي ريلوي کان وڌيڪ آرامده آهن. ڳوٺن کان مارڪيٽن تائين زرعي پيداوار، ڪارخانن تائين خام مال ۽ سڀني شهرن ۽ ڳوٺن تائين پهچڻ ۾ روڊ رستا ئي بهتر ذريعو آهن. هر پنج سالا رٿا ۾ گهڻو ڪري اوليت روڊن ۽ رستن کي ڏني پئي وئي. 1967ع جي آخر ۾ پاڪستان ۾ رستن جي ڊيگهه ٻه هزار ميل ٿي وئي. پاڪستان جي قديم ترين سڙڪ ”گرانڊ ٽرنڪ روڊ“ جي نالي سان مشهور آهي، جيڪا سورهين صدي عيسويءَ ۾ شيرشاهه سوريءَ ٺهرائي هئي. ورهاڱي وقت پاڪستان ۾ رستن جي ڪل ڊيگهه 13781 ميل هئي. انهن ۾ گهڻا رستا پنجاب ۽ سرحد صوبن ۾ هئا. 1949ع ۾ هڪڙو سينٽرل روڊ فنڊ قائم ڪيو ويو، جنهن جو 85 سيڪڙو پُلين جي تعمير ۽ 15 سيڪڙو تحقيقي ڪمن تي صرف ڪيو ويو، جن ۾ سپرهاءِ وي، نئشنل هاءِ وي ۽ موٽروي وغيره جا منصوبا شامل آهن. هن وقت ملڪ ۾ روڊن جو ڄار وڇائڻ جو سلسلو جاري آهي، ان ڏس ۾ نيشنل هاءِ وي اٿارٽي مصروف عمل آهي. '''بندرگاهه''':ملڪ جي ورهاڱي وقت پاڪستان جو اڪيلو بندر ڪراچي هو. ان جي لنگر گاهه ۽ ورڪشاپ وغيره لاءِ 2474 ايڪڙ زمين مختصر ڪئي وئي هئي. سڄي بندر جوانتظام ڪراچي پورٽ ٽرسٽ وٽ آهي. هڪ اعليٰ بندرگاهه ۾ جيڪي سهوليتون موجود هئڻ گهرجن، سي سڀ هتي موجود آهن. موجوده وقت ۾ پاڪستان جي سامونڊي ڪناري سان مڪاني طور مڇي مارڻ لاءِ ڪم ايندر مياڻيون ۽ ننڍڙا بندر بہ سڌاري وڌائي وڏن بندرگاهن ۾ تبديل ڪرڻ جي ڪوشش ٿي رهي آهي، تہ جيئن ڪراچي بندرگاهن تان جهازن جي آمدورفت تان بار گهٽجي. مثال طور گوادر، سون مياڻي، قاسم بندر ۽ ڪيٽي بندر وغيره.ھن وقت پاڪستان ۾ ٽي بندرگاھون آهن جن ۾ ڪراچي پورٽ، بن قاسم پورٽ ۽ گوادر پورٽ شامل آهن. '''ھوائي اڏا''': پاڪستان ۾ 110 ھوائي اڏا آهن جن مان 104 استعمال ۾ آھن. == نشريات == هن وقت پاڪستان ۾ 33 ريڊيو اسٽيشنون ۽ 29 ايف. ايم اسٽيشنون آهن، جيڪي: لاهور، پشاور، ڪراچي، راولپنڊي، اسلام آباد، ملتان، آزاد ڪشمير، خيرپور، حيدرآباد، ڪوئيٽا، لاڙڪاڻي، مٺي، نوابشاهه، خضدار، گلگت ۽ اسڪردو ۾ آهن، جن ۾ 20 ٻولين ۾ پروگرام نشر ڪيا ويندا آهن. جڏهن تہ ڪراچي، حيدرآباد، لاهور، اسلام آباد ۽ ٻين شهرن ۾ نجي ايم. ايف چينل بہ وڏي تعداد ۾ نشريات ڏئي رهيا آهن. ٽيليويزن: پاڪستان ۾ ٽيليويزن اسٽيشن قائم ڪرڻ جو فيصلو 1964ع ۾ ٿيو. انهيءَ سلسلي ۾ جپان جي نوپن اليڪٽرڪ ڪمپنيءَ سان معاهدو ڪيو ويو ۽ تجرباتي طور ننڍي پيماني تي ٻه ٽيليويزن اسٽيشنون قائم ڪيون ويون. 26 نومبر 1964ع تي لاهور ۾ هڪڙو يونٽ قائم ڪيو ويو. فيبروري 1965ع ۾ پنجن ڪروڙن رپين جي لاڳت سان ٽيليويزن ڪارپوريشن قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ اڌ رقم حڪومت طرفان ۽ اڌ رقم جپان ۽ برطانيا جي ڪمپنيءَ مهيا ڪئي. 1967ع ۾ ڪراچي ٽيليويزن اسٽيشن ڪم شروع ڪيو. جنوري 1967ع ۾ راولپنڊي- اسلام آباد ۾ بہ هڪ اسٽيشن قائم ڪئي ويئي. ملڪ ۾ لکين ٽيليويزن سيٽ اچي ويا. نين ڪمپنين، درآمد لائسنس ذريعي سيٽ تيار ڪرڻ شروع ڪيا. هن وقت ريڊيو وانگر ٽيليويزن ڪمرشل سروس شروع آهي. پاڪستان جي سرڪاري ٽي. وي ڪارپوريشن جو نالو پي. ٽي. وي آهي، جڏهن تہ هينئر هڪ اندازي موجب چاليهه کن نجي چئنل پڻ نشريات ڏئي رهيا آهن، تن ۾ تفريحي ۽ نيوز چينل شامل آهن. انهن ۾ سنڌي چئنل ڪي. ٽي. اين، سنڌ ٽي. وي، ڪشش ٽي. وي، مهراڻ ٽي. وي، آواز ٽي. وي، ڌرتي ٽي. وي بہ شامل آهن. == منصوبابندي ۽ ترقي == شهري ضرورت جي تڪميل لاءِ ٽائون ڪاميٽيون ۽ ميونسپالٽيون تہ ملڪ ۾ شروع کان ئي موجود هيون، پر اها ذميداري روز روز ايتري وڌندي وئي جو وڏن شهرن ۾ ”امپروومينٽ ٽرسٽ“ قائم ڪيا ويا. حڪومت طرفان پي. ڊبليو. ڊي ۽ رٿابنديءَ واري کاتي، شهرن ۾ اڏاوت جي سلسلي ۾ ذميداريون پنهنجي ذمي ڪيون. گاديءَ واري شهر جي تعمير جو ڪم ڪئپيٽل ڊيولپمينٽ اٿارٽيءَ جي سپرد هو. اهڙيءَ طرح ريلوي، ٽپال، آبپاشي وغيره جي کاتن، پنهنجن ملازمن لاءِ خود گهر اڏائڻ جو سلسلو جاري ڪيو. '''سماجي بهبود'''پاڪستان هڪ فلاحي مملڪت آهي. 1955ع ۽ 1962ع جي آئين ۾ حڪومت جو فرض قرار ڏنو ويو آهي تہ هو مذهب، ملت، رنگ ۽ نسل جي فرق کان سواءِ هر شهريءَ جي معيارِ زندگيءَ کي ترقي ڏئي، دولت جي ارتڪاز (هڪ هنڌ گڏ ٿيڻ) کي روڪي، ملڪ جي سڀني طبقن جي وچ ۾ عدل ۽ انصاف قائم ڪري. هر شخص لاءِ کاڌو، ڪپڙا، گهر، علاج ۽ تعليم جون بنيادي ضرورتون مهيا ڪري ۽ جيڪي ماڻهو جسماني نقص يا ڪنهن ٻئي سبب جي ڪري روزي ڪمائي نه سگهندا هجن، انهن جي ڪفالت ڪري. 1947ع جي ورهاڱي وقت وسيع پيماني تي لڏپلاڻ ٿي، جنهن کي حڪومت سنڀالي نه سگهي. ڪي ماڻهو پنهنجي ڪوشش سان تہ ڪي ماڻهو تعليم، صحت عامه، عدالت، زراعت ۽ امداد باهمي ۽ عوامي انجمنن ذريعي روزگار سان لڳا. پر انهيءَ سلسلي ۾ حڪومت جي اڳيان بي انتها تڪليفون هيون. سماجي بهبود جو ڪم محنت جي وزارت جي حوالي هو. هن وقت سماجي ڀلائيءَ جو الڳ کاتو ۽ وزير مقرر ڪيل آهي. پهرئين پنج ساله منصوبي (1955ع) ۾ جن ٽن مسئلن طرف خاص ڌيان ڏنو ويو، سي هئا: سماجي منصوبہ بندي، سماجي تحقيقات ۽ سماجي ڪم. 1961ع ۾ ”سوشل ويلفيئر ايجنسيز آرڊيننس“ جاري ڪيو ويو تہ جيئن نجي ادارن ۾ ڪارڪردگيءَ کي بهتر ڪيو وڃي. گداگري وڏي لعنت آهي. اسلام ان کي سختيءَ سان روڪيو آهي. ليڪن ان لاءِ ضروري آهي تہ بي پهچ ماڻهن جي حفاظت ۽ امداد جو بندوبست ڪيو وڃي. افلاس، جهالت، عصمت فروشي، گداگري، بيروزگاريءَ، ٻوڏ ۽ طوفان مان پيدا ٿيل خرابين جي ڪري ملڪ ۾ ڪيتريون ئي خرابيون پيدا ٿي رهيون آهن. جن کي دور ڪرڻ لاءِ حڪومت هڪڙي ڪميشن بہ مقرر ڪئي آهي. رٽائرڊ فوجين ۽ پٺتي پيلن جي بهبوديءَ لاءِ بہ حڪومت ڪي شعبا قائم ڪري ڇڏيا آهن. تنهن هوندي بہ سماجي بهبود جي سلسلي ۾ اڃا گهڻو ڪجهه ڪم ڪرڻو آهي. مختلف قدرتي آفتن جهڙوڪ: 2005ع واري زلزلي جي صورت ۾ پاڙيسري ملڪ پڻ مدد لاءِ فلاحي ڪم ڪن ٿا. اهڙي طرح پاڪستان بہ مختلف وقتن تي ٻين ملڪن جي مدد ڪندو رهي ٿو. == رانديون == قيام پاڪستان کان اڳ سڄي ملڪ ۾ راندين لاءِ انجمنون ۽ ڪلب موجود هئا، جن کي پوءِ منظم ڪري ’اسپورٽس ڪنٽرول بورڊ‘ قائم ڪيو ويو. هاڪي، پاڪستان جي قومي راند آهي، جڏهن تہ ڪرڪيٽ جو شمار پاڪستان جي پسنديده راندين ۾ ٿئي ٿو. پاڪستاني ٽيم دنيا جي ڪرڪيٽ راند ۾ پنهنجو نالو روشن ڪيو آهي. ڪيترائي رانديگر عالمي شهرت حاصل ڪري چڪا آهن. 1992ع ۾ پاڪستان ڪرڪيٽ جو عالمي ڪپ کٽيو هو، جڏهن تہ تازو 2010ع ۾ ٽي- ٽوئنٽي ورلڊ ڪپ ۾ پڻ پاڪستان جي سوڀ ٿي. چيو وڃي ٿو تہ ٽوئنٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ جو آغاز بہ ڪراچيءَ (پاڪستان) کان ٿيو، هن وقت ٽوئنٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ مئچون پوري دنيا ۾ پسند ڪيون وڃن ٿيون. هاڪيءَ کي بہ قومي راندين جو درجو حاصل آهي. گذريل پنجاهه سالن ۾ پاڪسـتان جي هاڪي ٽيم اولمپڪ گرائونڊ ۾ پـاڻ مڃـائي چڪي آهي. اسڪـوائـش بـه دنـيــا جـي مشـهـور رانـد آهي. پاڪستاني رانديگر هن وقت تائين سڄيءَ دنيا ۾ چئمپين آهن. فوٽ بال ۽ ٽينس رانديون بہ پاڪستان ۾ هلنديون آهن. ديسي راندين ۾ پنجاب جي ڪُـشتي، سـنـڌ ۽ بـلـوچسـتان جي مـلـهه ۽ ڪوڏي ڪـوڏي قـومي راندين ۾ شامل آهن. سنڌ ۽ پنجاب جون ٽيمون ”ڪوڏي ڪوڏي“ يا ڪٻڊيءَ جي مقابلن ۾ هڪٻئي جي سامهون هونديون آهن. گهوڙن جي ريس، ڪراچي، لاهور ۽ راولپنڊيءَ ۾ ٿيندي آهي، ان لاءِ خاص ميدان آهن. ريس ۾ کٽيندڙ گهوڙي کي قائداعظم گولڊ ڪپ ۽ هزارين رپيا ڏنا ويندا آهن. گهوڙن جي ٻي راند ”پولو“ آهي، جيڪا فقط گلگت ۾ کيڏي ويندي آهي. گولف بہ پاڪستان جي دل پسند راندين ۾ شمار ٿئي ٿي. جڏهن تہ فٽبال جا بہ ڪيترائي بهترين رانديگر ملڪ ۾ موجود آهن. ==فن تعمیر== [[فائل:Badshahi Masjid - Side View.jpg|200px|thumb|کاٻو|بادشاھي مسجد، لاھور]] ==آبادي جي جوڙجڪ== ===ٻوليون=== پاڪستان ۾ درزنن ۾ ٻوليون ڳالهائجن ٿيون. ملڪ جون ٻه سرڪاري ٻوليون [[اردو ٻولي|اردو]] ۽ انگريزي آهن<ref>{{cite web |url=http://time.com/3975587/pakistan-english-urdu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160521083507/http://time.com/3975587/pakistan-english-urdu/ |date=2016-05-21 }} |title=Why Pakistan Is Replacing English With Urdu |author=Aditya Agrawal |date=28 July 2015 |publisher=Time, Inc.</ref>|accessdate=21 April 2016}}. انگريزي ٻولي اڃا تائين پاڪستان جي [[wikt:elite|اشرافيه]] طبقي ۾ ۽ حڪومت جي اڪثر [[Ministry (وزارت (حڪومتي شعبو)|وزارتن]] ۾ استعمال ٿيندي رهي ٿي. پاڪستان ۾ ڳالهائجندڙ ٻين اهم ٻولين ۾ [[سرائيڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[ھندڪو ٻولي|هندڪو]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براھوي ٻولي|براهوي]]، [[کوور|کوور]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]] ۽ ڪيترين ئي [[پاڪستان جون ٻوليون| ٻيون]] ٻوليون شامل آهن. ان کان علاوه، [[شينا ٻولي|شينا]] به پاڪستان جي علائقائي ٻولين مان هڪ آهي، جيڪا خاص طور تي [[گلگت-بلتستان]] ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. ===مذهب=== {{bar box |title=پاڪستان ۾ مذهب |titlebar=#ddd |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[پاڪستان ۾ اسلام|سني اسلام]]|#009000|75}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ اسلام|شيعه اسلام]]|#009550|20}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ ھندو مت|هندومت]]|#FF4500|2.1}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|#9955BB|1.3}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ احمدي|احمدي]]|#FF3000|0.2}} {{bar percent|[[پاڪستان جا مذھب|باقيئ ٻيا]]|#FF4000|0.3}} }} پاڪستان جي آبادي جو وڏو حصو (تقريباً 90 کان 95 سيڪڙو) [[مسلمان| مسلمانن]] تي مشتمل آهي<ref>{{cite web |title=Muslim Population By Country |url=https://www.worldatlas.com/articles/countries-with-the-largest-muslim-populations.html |website=WorldAtlas |date=8 March 2019 |access-date=9 June 2021 }}</ref>. انهن مان [[ڏني مذھب|سني]] مسلمان ملڪ جي آبادي جو لڳ ڀڳ 70–75 سيڪڙو آهن، جڏهن⁠تہ [[شيعہ مذھب|شيعه]] مسلمانن جو تناسب 20–25 سيڪڙو آهي. پاڪستان ۾ ٻين مذهبن جا پوئلڳ پڻ موجود آهن، جن ۾ [[عيسائيت]]، [[هندومت]]، [[سک مت]]، [[زرتشتي مت]]، [[بھائي مذھب|بهائي مذهب]]، ذڪريت، [[احمدي مذھب|احمدي]]، [[يهوديت]]، [[ٻڌ مت]] ۽ [[قدرتي عقيدا]] شامل آهن<ref>{{cite web |last=Khan |first=Iftikhar A. |date=28 May 2018 |title=Number of non-Muslim voters in Pakistan shows rise of over 30pc |url=https://www.dawn.com/news/1410442 |access-date=27 November 2023 |website=DAWN.COM }}</ref>. [[برطانوي هندستان]] جي خاتمي کان پوءِ نئين ٺهندڙ پاڪستاني رياست ۾ [[هندومت]] جي سياسي حيثيت گهٽجي وئي، پر ان باوجود هن مذهب پاڪستان جي ثقافت، سياست ۽ علائقائي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. حقيقت ۾، پاڪستان دنيا ۾ هندن جي آبادي جي لحاظ کان چوٿين وڏي ملڪ طور سڃاتو وڃي ٿو. لفظ '''"انڊو-"''' يا '''"ھندو"'''—جنهن مان '''ھندتوا''', '''ھندي''', '''انڊيا''' ۽ '''انڊونيشيا''' جهڙا لفظ ٺهيا—اصل ۾ ڪلاسڪي فارسي لفظ '''"هندو / Hindū"''' مان نڪتل آهي، جيڪو وچين فارسي جي صورت "'''Hindūk/Hindūg'''" وسيلي، قديم پروٽو-فارسي لفظ '''"𐏃𐎡𐎯𐎢𐏁 / Hindo"''' تائين وڃي ٿو<ref>{{cite web |last=Mahmood |first=Parvez |date=25 May 2019 |title='We the people of Pakistan, irrespective of religion, are the true Indians' |url=https://theprint.in/opinion/we-the-people-of-pakistan-irrespective-of-religion-are-the-true-indians/240771/ |access-date=30 September 2024 |website=ThePrint }}</ref>. هي اصطلاح [[Sindh|سنڌ]] ۽ [[Indus River|سنڌو درياهه]] (Sindhu) سان لاڳاپيل آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته "هندو" جو تصور جغرافيائي ۽ تاريخي طور سنڌو ماٿري سان جڙيل رهيو آهي<ref> {{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Hindu |title=Hindu (noun) |publisher=Online Etymological Dictionary }} {{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Hinduism |title=Hinduism {{!}} Etymology of Hinduism by etymonline |publisher=Online Etymological Dictionary }} {{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Hindi |title=Hindi {{!}} Etymology of the name Hindi by etymonline |publisher=Online Etymological Dictionary }} {{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Indonesia |title=Indonesia {{!}} Etymology of Indonesia by etymonline |publisher=Online Etymological Dictionary }} </ref>. سنڌو درياهه [[هندومت]] جي مقدس درياهن مان هڪ آهي، جنهن سبب ڪيترن محققن جي خيال ۾ پاڪستان—خاص طور تي سنڌ—هندومت جي ابتدا ۽ ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 40 کان 100 لک هندو رهن ٿا، جن مان گهڻا [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] ۽ [[سنڌ]] ۾ آباد آهن، جيڪي قديم طور تي ويدن جي سرزمين طور سڃاتل آهن<ref>{{cite web |title=The Hindus in Sindh |url=https://hal.science/hal-03959098/document |access-date=27 November 2023 |website=Archive ouverte HAL }}</ref>. ==قومي نشان== اسلامي ملڪن ۾ [[انڊونيشيا]] کانپوء ٻيون نمبر وڏو ملڪ آهي. ان جي پکيڙ [[آزاد ڪشمير]] ۽ [[گلگت بلتستان]] سميت <small>'''8,80,940'''</small> چورس ڪلوميٽر آھي. پکيڙ ۾ ھي ملڪ دنيا جو 34ھون وڏو ملڪ آهي. دنيا ۾ <small>'''7هين'''</small> وڏي فوج پاڪستان وٽ آهي. هن جو گادي جو هنڌ سال <small>'''1960ع'''</small> تائين [[ڪراچي]] ھيو جنھن بعد نئون شھر [[اسلام آباد]] ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. پاڪستان جي آبادي ۽ پکيڙ ۾ سڀ کان وڏو شھر [[ڪراچي]] ۽ ٻئين نمبر تي [[لاھور]] آھي. پاڪستان ننڍي کنڊ جي مسلمانن لاءِ ڌار وطن طور <small>'''14'''</small> <small>'''آگسٽ'''</small> <small>'''1947ع'''</small> تي وجود ۾ آيو. ان جو اعلان <small>'''14'''</small> <small>'''آگسٽ'''</small> رات جو ٻارهين بجي ريڊيو پاڪستان جي ذريعي ڪيو ويو. <small>'''23 مارچ 1956ع'''</small> ۾ پاڪستان ريپبلڪ بڻيو ۽ کيس <small>'''اسلامي جمھوريه پاڪستان'''</small> جو نالو ڏنو ويو. پاڪستان ۽ انڊيا وچ ۾ [[ڪشمير]] ھڪ تڪراري علائقو آهي جنھن تي ٻنھي ملڪن وچ ۾ جنگون پڻ لڳي چڪيون آهن. ==گيلري== {| class="infobox borderless" |+ پاڪستان جا قومي اھڃاڻ (سرڪاري) |- !'''قومي جانور''' | [[مارخور]] | [[فائل:Markhor.jpg|50px]] |- ! '''قومي پکي''' | [[چڪور]] | [[فائل:Keklik.jpg|50px]] |- ! '''قومي وڻ''' | [[چيل|سيڊرس ديودارا]] | [[فائل:Pedrengo cedro nel parco Frizzoni.jpg|50px]] |- ! '''قومي گل''' | [[ياسمين (گل)|گل ياسمين]] | [[فائل:Jasminum officinale.JPG|50px]] |- ! '''قومي ورثي وارو رياستي جانور''' | [[برفاني چيتو]] | [[فائل:Snow Leopard 13.jpg|50px]] |- ! '''قومي ورثي وارو رياستي پکي''' | [[شاھين باز]] | [[فائل:Vándorsólyom.JPG|50px]] |- ! '''پاڻي وارو قومي جانور''' | [[سنڌوندي واري ڊالفن]] | [[فائل:Platanista gangetica.jpg|50px]] |- ! '''قومي ريڙهيون پائيندڙ جاندار''' | [[سنڌوندي جو واڳون]] | [[فائل:Persiancrocodile.jpg|50px]] |- ! '''قومي مڇي''' | [[سونھري مھسير]] | [[فائل:Mahasher.JPG|50px]] |- ! '''قومي خشڪي۽ ہاڻي وارو جانور ''' | [[سنڌو ماٿري وارو ڏيڏر]] | [[فائل:Bufo stomaticus04.jpg|50px]] |- ! '''قومي پوپٽ''' | [[مماٿيما ايمبڪا|ھندي واڱڻائي شھنشاھ]] | [[فائل:VB 023 Indian Purple Emperor.jpg|50px]] |- ! '''قومي ميوو''' | [[انب]] | [[فائل:Chaunsa.JPG|50px]] |- ! '''قومي پوک''' | [[ڪمند]] | [[فائل:Shentu - rural landscape east of Shanwei cun - P1260072.JPG|50px]] |- ! '''قومي مشروب''' | [[ڪماد|ڪماد جو رس]] | [[فائل:Sugarcanejuice.jpg|50px]] |- ! '''قومي ڀاڄي''' | [[ڀينڊي]] | [[فائل:Bucket of raw okra pods.jpg|50px]] |- ! '''قومي طعام''' | [[برياني]] (وڏي گوشت واري) | [[فائل:Bukhari Rice ارز بخاري بالدجاج.JPG|50px]] |- ! '''قومي راند''' | [[ھاڪي]] (ميداني) | [[فائل:HOCKEY ARGENTINA PAKISTAN.jpg|50px]] |- ! '''قومي لباس''' | [[شلوار قميص]] | [[فائل:Zainab Chottani with her show stoppers.jpg|50px]] |- ! '''قومي مسجد''' | [[فيصل مسجد]]، [[اسلام آباد]] | [[فائل:Shah Faisal Mosque (Islamabad, Pakistan).jpg |50px]] |- ! '''قومي مقبرو''' | [[مزار قائد]]، [[ڪراچي]] | [[فائل: Mazar-E-Quaid.jpg|50px]] |- ! '''قومي ندي''' | [[سنڌو درياھ]] | [[فائل:Indus river from karakouram highway.jpg|50px]] |- ! '''قومي جبل''' | [[ڪي 2|K-2]] | [[فائل:K2, Mount Godwin Austen, Chogori, Savage Mountain.jpg|50px]] |- |} ==پڻ ڏسو== {{flagicon|Pakistan}} [[:باب:پاڪستان]] * [[پاڪستان جي حڪومت]] * [[پاڪستان جا انتظامي ايڪا]] * [[پاڪستان جي ثقافت]] * [[پاڪستان جي معيشت]] * [[پاڪستان جي جاگرافي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/ Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110014011/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/ |date=2021-01-10 }} at [[:en:The World Factbook|CIA World Factbook]] {{Pakistan topics}} {{Geography of Pakistan}} {{Asia}} {{authority control}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاق]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون]] [[زمرو:اردو ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:پنجابي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:سنڌي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:پشتو ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:بلوچي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:براهوي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڪشميري ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:1947ع ۾ ايشيا قائم ٿيڻ وارا]] [[زمرو:1947ع ۾ ايشيا قائم ٿيڻ وارا ادارا ۽ ملڪ]] ==حوالا== {{حوالا}} k0czechc8trqzhwnkrrb5s49o5wncyt 376338 376337 2026-05-07T23:26:10Z Intisar Ali 8681 /* آبپاشي جو نظام */ 376338 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|فيبروري 2021}} {{Infobox country | conventional_long_name = اسلامي جمھوريه پاڪستان | common_name = پاڪستان | native_name = {{native name|ur|{{nobold|{{Nastaliq|اسلامی جمہوریہ پاكستان}}}}|italics=off}}<br/><small>{{transl|اردو|ALA-LC|''Islāmī Jumhūriyah Pākistān''}}</small><ref name="LatinSpelling">{{cite book|author=James Minahan|title=The Complete Guide to National Symbols and Emblems [2 Volumes]|date=23 December 2009|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-34497-8|page=141}}</ref> | image_flag = Flag of Pakistan.svg | image_coat = Coat of arms of Pakistan.svg | symbol_type = [[پاڪستان جو نسبتي نشان|نسبتي نشان]] | national_motto = '''ايمان، اتحاد، تنظيم''' <br/> "Faith, Unity, Discipline"<ref name="The State Emblem">{{cite web |title=The State Emblem |url=http://www.infopak.gov.pk/Eemblem.aspx |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070701023430/http://www.infopak.gov.pk/Eemblem.aspx |archivedate=1 July 2007 |publisher=Ministry of Information and Broadcasting, [[پاڪستان حڪومت]]. |accessdate=18 December 2013}}</ref> | national_anthem = ''[[پاڪستان جو قومي ترانو|پاڪ سرزمين شادباد]] <br/>[[فائل:Pakistan anthem - United States Navy Band.ogg]] | image_map = Pakistan (orthographic projection).svg | map_width = 280px | map_caption = پاڪستاني اختيار وارو علائقو چٽي سائي رنگ سان ڏيکاريل ۽ اختيار کان ٻاهر علائقو ھلڪي سائي رنگ سان ڏيکاريل | capital = [[اسلام آباد]] | coordinates = {{Coord|33|40|N|73|10|E|type:city}} | largest_city = [[ڪراچي]]<br/>{{small|{{coord|24|51|36|N|67|00|36|E|display=inline}}}} | official_languages = [[اردو]]<ref>{{cite web|title=SC orders immediate implementation of Urdu as official language|url=http://tribune.com.pk/story/952913/sc-orders-implementation-of-urdu-as-official-language/|publisher=[[The Express Tribune]]|date=7 September 2015|accessdate=8 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Pakistan to replace English with Urdu as official language|url=http://tribune.com.pk/story/928480/pakistan-to-replace-english-with-urdu-as-official-language/|publisher=[[The Express Tribune]]|date=29 July 2015|accessdate=8 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/288574-PM-approves-implementation-of-Urdu-language-in-gov|title=PM approves implementation of Urdu language in govt departments – Pakistan – Dunya News|work=dunyanews.tv}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1193624|title=PM, president to deliver speeches in Urdu on foreign trips, SC told|author=Irfan Haider|work=dawn.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thenewsteller.com/pakistan/govt-submits-plan-to-supreme-court-to-promote-urdu-as-official-language/19569/|title=Govt. submits plan to Supreme Court to promote Urdu as official language|work=The News Teller}}</ref><br/>[[پاڪستان ۾ انگريزي|انگريزي]] | national_languages = [[اردو]] | languages_type = مقامي ٻوليون | languages = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]], [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[براھوي ٻولي|براھوي]]، [[شينا ٻولي|شينا]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[بروشسڪي]]، [[يدغه ٻولي|يدغه]]، [[داميلي ٻولي|داميلي]]، [[ڪيلاشه ٻولي|ڪيلاشه]]، [[گوار-باتي ٻولي|گوار-باتي]]، [[ڊوماڪي ٻولي|ڊوماڪي]]<ref>{{cite web|title=Population by Mother Tongue |url=http://www.census.gov.pk/MotherTongue.htm |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan |accessdate=28 December 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912021653/http://www.census.gov.pk/MotherTongue.htm |archivedate=12 September 2011}}</ref> | ethnic_groups = 44.68% [[پنجابي ماڻھو|پنجابي]]<br/>15.42% [[پختون ماڻھو|پختون]]<br/>14.1% [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]]<br/>8.38% [[سرائڪي ماڻھو|سرائڪي]]<br/>7.57% [[اردو ڳالهائيندڙ سنڌي]]<br/>3.57% [[بلوچ ماڻھو|بلوچ]]<br> 1.85% [[هندو]]<br> 6.28% ٻيا<ref name="cia"> [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html "Pakistan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |date=2020-05-24 }} The World Factbook — Central Intelligence Agency.</ref> | ethnic_groups_year = 2016 | religion = 96.4% [[اسلام]] {{small|(سرڪاري)}} <br/>3.6% ۽ ٻيا<ref name="cia"/> | demonym = [[پاڪستاني]] | government_type = [[وفاق|وفاقي]] [[پارلياماني نظام|پارليامينٽري]] [[ريپبلڪ|آئيني جمھوريت]] | leader_title1 = [[پاڪستان جا صدر|صدر]] | leader_name1 = [[آصف علي زرداري]] | leader_title2 = [[پاڪستان جا وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[شهباز شريف]] | leader_title3 = [[پاڪستان جي سينيٽ جا چيئرمين|سينيٽ جو چيئرمين]] | leader_name3 = [[يوسف رضا گيلاني]] | leader_title4 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا اسپيڪر|قومي اسيمبليءَ جو اسپيڪر]] | leader_name4 = [[اياز صادق]] | leader_title5 = [[پاڪستان جا چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name5 = [[يحييٰ آفريدي]] | legislature = ''[[پاڪستان جي پارليامينٽ|مجلس شورہ]]'' | upper_house = [[پاڪستان جي سينيٽ|سينيٽ]] | lower_house = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = آزادي | sovereignty_note = [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] کان | established_event1 = {{nowrap|[[الله آباد تقرير|خيال]]}}<ref>{{cite web|url=http://www.allamaiqbal.com/publications/journals/review/oct83/2.htm|title= THE CONCEPT OF PAKISTAN IN THE LIGHT OF IQBAL's ADDRESS AT ALLAHABAD | author=Ehsan Rashid| year=1977|publisher=Iqbal Memorial Talks |accessdate=5 March 2014}} Ehsan Rashid explains how concept of Pakistan and Iqbal's Allahabad address are interlinked.</ref> | established_date1 = 29 ڊسمبر 1930ع | established_event2 = {{nowrap|[[پاڪستان جو ٺھراءُ|ٺھراءُ]]}} | established_date2 = 28 جنوري 1933ع | established_event3 = {{nowrap|[[لاھور ٺھراء|ٺھراءُ]]}} | established_date3 = 23 مارچ، 1940ع | established_event4 = [[ڊومينين]] | established_date4 = 14 آگسٽ 1947ع | established_event5 = جمهوريا جو قيام | established_date5 = 23 مارچ 1956ع | area_km2 = 881,913 | area_footnote = {{efn|"Includes data for Pakistani territories of Kashmir; [[آزاد ڪشمير]] ({{convert|13297|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}) and [[گلگت بلتستان]] ({{convert|72520|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}).<ref>{{cite web|url=http://www.geohive.com/cntry/pakistan.aspx |title=Pakistan statistics |publisher=Geohive |accessdate=20 April 2013}}</ref> Excluding these territories would produce an area figure of {{convert|796,095|km2|sqmi|abbr=on}}."}}<ref>{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/as/pk/where-is-pakistan.html|title=Where is Pakistan?|author=|date=|work=worldatlas.com}}</ref> | area_rank = 33ھون | area_sq_mi = 307,374 | percent_water = 2.86 | population_estimate = 24,14,99,431 <ref name="cia"/> | population_estimate_year = 2025ع | population_estimate_rank = 5ھون | population_density_km2 = 273.8 | population_density_sq_mi = 709.1 | population_density_rank = 56ھون | GDP_PPP = 1.584 تريلين آمريڪي ڊالر<ref name="imf2">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=78&pr.y=18&sy=2014&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=564&s=NGDP_RPCH,NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC&grp=0&a=| title=Pakistan | publisher=International Monetary Fund | accessdate=15 January 2017}}</ref><nowiki>}}</nowiki> | GDP_PPP_year = 2024ع | GDP_PPP_rank = 24هون | GDP_PPP_per_capita = 6,715 آمريڪي ڊالر<ref name="imf2"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 137ھون | GDP_nominal = 374.595 ارب آمريڪي ڊالر <ref name="imf2"/><nowiki>}}</nowiki> | GDP_nominal_year = 2024ع | GDP_nominal_rank = 43ھون | GDP_nominal_per_capita = 1,588 آمريڪي ڊالر<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 143ھون | Gini = 29.6<!--number only--> | Gini_year = 2018ع | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?end=2013&locations=PK&start=1987&view=chart |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=World Bank |accessdate=28 February 2017}}</ref> | Gini_rank = 168هون | HDI = 0.544 <!--number only-->| HDI_year = 2023ع <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year-->| HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |title=2015 Human Development Report |date=2015 |accessdate=17 December 2015 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> | HDI_rank = 147ھون | currency = [[پاڪستاني رپيو]] (₨) | currency_code = PKR | time_zone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5^b | drives_on = کاٻو پاسو <ref>{{cite news |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_28-7-2005_pg3_5 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120110085150/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_28-7-2005_pg3_5 |archivedate=10 January 2012 |title=Driving—the good, the bad and the ugly |author=Miguel Loureiro |date=28 July 2005 |work=Daily Times |accessdate=6 February 2014 |location=Pakistan}}</ref> | calling_code = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|+92]] | cctld = [[.pk]] | official_website = {{URL|http://www.pakistan.gov.pk/}} | footnote_a = | footnote_b = | area_magnitude = }} '''پاڪستان''' (Pakistan)، سرڪاري طور تي اسلامي جمھوريه پاڪستان (Islamic Republic of Pakistan؛ اردو: <small>'''اسلامی جمہوریہ پاکستان'''</small>)، [[ڏکڻ ايشيا]] جي ننڍي کنڊ ۾ هڪ ملڪ آهي. اهو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي، جنهن جي آبادي 24 ڪروڙ 15 لک کان وڌيڪ آهي ۽ سال 2023ع تائين ٻيو نمبر وڏو مسلمان آبادي وارو ملڪ آهي. [[اسلام آباد]] ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ آهي، جڏهن ته [[ڪراچي]] ان جو سڀ کان وڏو شهر ۽ مالي مرڪز آهي. پاڪستان 8,80,940 چورس ڪلوميٽر جي پکيڙ سان، 33هون وڏو ملڪ آهي. ان جون سامونڊي سرحدون ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[عمان جي نار]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ سر ڪريڪ سان گھيريل آهن، جڏهن زميني سرحدون، اوڀر ۾ [[ڀارت]]، اولهه ۾ [[افغانستان]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[ايران]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[چين]] سان لڳل آهن. اهو پڻ عمان جي نار ۾ [[اومان|عمان]] سان هڪ سامونڊي سرحد شيئر ڪري ٿو، جڏهن کي اتر اولهه ۾ افغانستان جي هڪ تنگ پٽي، [[واخان ڪوريڊور]]، هن کي [[وچ ايشيا]] جي ملڪ، [[تاجڪستان]] کان الڳ ڪندي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. پاڪستان ڪيترن ئي قديم ثقافتن جو مرڪز آهي، جنهن ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ [[مهرڳڙھه|مهرڳڙهه]] جو 8,500 سال پراڻو، جديد پٿر جي دور (Nulithic) جو ماڳ، ڪانسي دور جي [[سنڌو ماٿري|سنڌو ماٿري جي تهذيب]] ۽ قديم [[گندھارا|گنڌارا تهذيب]] شامل آهن. پاڪستان جي جديد رياست کي ٺهندڙ علائقا ڪيترن ئي سلطنتن ۽ خاندانن جي دائري ۾ هئا، جن ۾ هخامنشي، موريا، ڪشان، گپتا، اموي خلافت، هندو شاهي، دهلي سلطنت، سما ۽ شاهميري ۽ مغل دور شامل آهن. انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا مطابق پاڪستان قدرتي بناوتن جي انتهائي گهڻ رخي تنوع تي مشتمل ملڪ آهي. ملڪ جي اتر اولهه ۾ اوچن پامير جبلن ۽ قراقرم سلسلي کان شروعات ٿئي ٿي، جتان ڪيترن ئي جبلستاني سلسلن، پيچيده وادين ۽ غير آباد پليٽن مان گذرندي، هي علائقو ڏکڻ طرف زرخيز ۽ هموار سنڌو درياهه جي ميدان تائين پهچي ٿو، جيڪو آخرڪار عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. پاڪستان ۾ قديم ريشم واٽ (Silk Road) جو هڪ اهم حصو ۽ خيبر لنگهه پڻ شامل آهن، جيڪو صديون گذرڻ سان ٻاهرين اثرن کي هڪ حد تائين الڳ رهندڙ برصغير ڏانهن آڻڻ جو ذريعو رهيو آهي. پاڪستان جي انتظام هيٺ ڪشمير واري علائقي ۾ واقع ڪي ٽو (K2) ۽ نانگا پربت جهڙا اوچا جبل عالمي سطح تي جبلن تي چڙهڻ وارن لاءِ وڏو چيلينج سمجهيا وڃن ٿا. سنڌو درياهه، جيڪو ملڪ جي حياتيءَ جي شريان آهي، ان جي ڪناري تي موهن جي دڙي جو قديم آثار واقع آهي، جيڪو انساني تهذيب جي ابتدائي مرڪزن مان هڪ شمار ٿئي ٿو<ref name=" برٽانيڪا">{{Cite news|title=https://www.britannica.com/place/Pakistan }}</ref>. انهيءَ قدرتي عظمت جي باوجود، پاڪستان سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي حوالي سان گهڻن چئلينجن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. ملڪ جي قيام وقت ان کي هڪ پارلياماني جمهوريت طور ترتيب ڏنو ويو هو، جيڪا سيڪيولر خيالن جي حمايت ڪندي هئي، پر وقت سان گڏ ملڪ ڪيترين فوجي بغاوتن مان گذريو. نتيجي طور، مذهب—خاص طور سني اسلام جي قدرن سان وابستگي—سياسي قيادت کي پرکڻ جو اهم معيار بڻجي وئي آهي. ان کان علاوه، اتر پاڪستان جا ڪجهه علائقا، خاص طور خيبر پختونخوا جا اهي حصا جيڪي اڳ وفاقي انتظام هيٺ قبائلي علائقا (فاٽا) سڏبا هئا، 2001ع ۾ افغانستان تي آمريڪي حملي کان پوءِ مختلف شدت پسند اسلامي گروهن، جن ۾ پاڙيسري افغانستان جا طالبان به شامل آهن، لاءِ پناهگاهه بڻجي ويا. ملڪ جي مختلف حصن ۾ وقت بوقت نسلي، مذهبي ۽ سماجي تڪرار اڀرندا رهيا آهن، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن انهن علائقن کي مرڪزي اختيارين لاءِ عملي طور ناقابلِ حڪمراني بڻائي ڇڏين ٿا، جڏهن ته مذهبي اقليتن خلاف تشدد جا واقعا پڻ وڌندا رهيا آهن<ref name=" برٽانيڪا"/>. 1947ع ۾ ورهاڱي وقت، لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ مسلمان پناهگير هندستان مان پنهنجا گهر ڇڏي پاڪستان لڏي آيا، جن مان اٽڪل اسي لک مغربي پاڪستان ۾ آباد ٿيا. ان جي مقابلي ۾، لڳ ڀڳ ايتري ئي تعداد ۾ هندو ۽ سک آبادي انهن علائقن مان، جيڪي پاڪستان جو حصو بڻيا، لڏي هندستان هلي وئي. اڳين تاريخي هجرتن جي ڀيٽ ۾، جيڪي صدين تي پکڙيل هيون، اهي افراتفريءَ ڀريون آباديءَ جون لڏپلاڻون هڪ سال کان به گهٽ عرصي ۾ ٿي ويون. انهن واقعن جا اثر برصغير جي زندگيءَ تي اڄ تائين محسوس ڪيا وڃن ٿا، خاص طور پاڪستان ۽ هندستان جي وچ ۾ جاري رقابتن جي صورت ۾. ٻنهي ملڪن وچ ۾ چار جنگيون ٿي چڪيون آهن، جن مان ٽي (1948–49ع، 1965ع ۽ 1999ع) ڪشمير جي مسئلي تي وڙهيون ويون. 1998ع کان وٺي ٻنهي ملڪن وٽ ايٽمي هٿيار پڻ موجود آهن، جنهن سبب ٻنهي جي وچ ۾ تڪرار ۽ ڇڪتاڻ وڌيڪ شدت اختيار ڪري وئي آهي<ref name=" برٽانيڪا/>. [[پاڪستان جي تاريخ|پاڪستان تحريڪ]]، جيڪا برطانوي هندستان جي مسلمانن لاءِ وطن جي ڳولا ڪري رهي هئي ۽ آل انڊيا مسلم ليگ پاران سال 1946ع ۾ چونڊ ۾ ڪاميابين جي ذريعي وڌيڪ اعتماد حاصل ڪيو، پاڪستان 1947ع ۾ برطانوي هندستاني سلطنت جي ورهاڱي کان پوءِ آزادي حاصل ڪئي، جنهن پنهنجي مسلم اڪثريتي علائقن کي الڳ رياست جو درجو ڏنو ۽ ان سان گڏ هڪ بي مثال وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ۽ جاني نقصان پڻ ٿيو. شروعاتي طور تي برطانوي دولت مشترڪه جو هڪ ماتحت، پاڪستان سرڪاري طور تي 1956 ۾ پنهنجو آئين تيار ڪيو ۽ هڪ اعلان ڪيل اسلامي جمهوريه طور اڀريو. دنيا جي ستين وڏي هٿياربند فوج سان، پاڪستان کي هڪ وچولي طاقت وارو ملڪ سمجهيو ويندو آهي. اها هڪ اعلان ڪيل ايٽمي هٿيارن واري رياست ۽ هڪ وڏي ۽ تيزي سان وڌندڙ وچولي طبقي سان، اڀرندڙ ۽ ترقي ڪندڙ معيشتن ۾ شمار ٿئي ٿو. آزادي کان وٺي پاڪستان جي سياسي تاريخ اهم معاشي ۽ فوجي ترقي جي دورن سان گڏوگڏ سياسي ۽ معاشي عدم استحڪام جي دورن سان نمايان رهي آهي. پاڪستان نسلي ۽ لساني طور تي هڪ متنوع ملڪ آهي ۽ هڪ متنوع جاگرافي ۽ جهنگلي جيوت رکي ٿو. ملڪ کي ڪيترن ئي چئلينجن جو سامهون آهي، جن ۾ ناخواندگي، ڪرپشن ۽ دهشتگردي شامل آهن. پاڪستان گڏيل قومن، شنگھائي تعاون تنظيم (SCO)، اسلامي تعاون تنظيم (OIC)، قومن جي دولت مشترڪه، علائقائي تعاون لاءِ ڏکڻ ايشيائي ايسوسيئيشن ۽ دهشتگردي جي انسداد لاء اسلامي فوجي اتحاد جو ميمبر آهي ۽ آمريڪا طرفان هڪ اهم غير نيٽو اتحادي طور نامزد ڪيو ويو آهي. == نالو ۽ قومي ترانو == پاڪستان لفظ ٻن لفظن پاڪ ۽ ستان ( جاء يا ملڪ) مان نڪتل آھي. پاڪستان لفظ جي معني آهي پاڪ جاء. اھو نالو 28 جنوري 1933 ۾ برطانيا م ھڪ مسلمان شاگرد چوڌري رحمت علي پاران ھڪ پمفليٽ "ھاڻي يا ڪڏھن بہ نه" ۾ ڏنو ھيو<ref name="nowornever">{{cite web|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/txt_rahmatali_1933.html|title=Now or never: Are we to live or perish for ever?|author=Choudhary Rahmat Ali|publisher=Columbia University|date=28 January 1933|accessdate=4 December 2007}}</ref>.<br> پاڪستان جي قومي تراني لاءِ ڏسو: *[[پاڪستان جو قومي ترانو]] *[[پاڪستان جو ترانو]] === قومي جھنڊو === پاڪستان جو موجوده جھنڊو [[سيد اميرالدين قدوائي]] ڊزائين ڪيو. ان جو بنياد مسلم ليگ جي اصل جھنڊي کي بڻايو ويو. آزادي کان ڪجهه ڏينھن اڳ 8 آگسٽ 1947 ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي ان جي قومي پرچم طور منظوري ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. جھنڊي ۾ اڇو رنگ غير مسلم اقليت جي ۽ تيز سائو رنگ مسلم اڪثريت جي نمائندگي ڪري ٿو. ھلال ترقي جي ۽ پنج ڪنڊو تارو روشني ۽ علم جي نمائندگي ڪري ٿو. ==تاريخ== ===تاريخ کان اڳ ۽ قديم تاريخ=== ڏکڻ ايشيا ۾ ڪجهه قديم انساني تهذيبون موجوده پاڪستان کي گهيريل علائقن مان پيدا ٿيون. علائقي ۾ سڀ کان پهريان ڄاتل سڃاتل رهواسي هيٺين پيليوليٿڪ دوران سواني هئا، جنهن جا نوادرات پنجاب جي سوان وادي مان مليا آهن. ===سنڌو ندي واري تھذيب=== [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|150px|کاٻو|موئن جو دڙو مان مليل انڊس پريسٽ ڪنگ يا مذھبي بادشاھ جو پتلو]] سنڌو ندي جي تھذيب ميسوپوٽيميا ۽ نيل ندي جي تھذيبن جي مقابلي واري دنيا جي شروعاتي تھذيبن منجھان ھڪ آھي، سنڌو ماٿريء جو علائقو، جيڪو موجوده پاڪستان جي گھڻي حصي کي ڍڪي ٿو، ڪيترن ئي مسلسل قديم ثقافتن جو هنڌ هو، جنهن ۾ جديد پٿر جو دور (7000-4300 ق.م.) کان وٺي سنڌو ماٿري تهذيب جي مختلف هنڌن تائين، جنهن ۾ مهرڳڙهه جو ماڳ، موهن جو دڙو، هڙپا ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ شهري زندگي جي 5,000 سالن جي تاريخ شامل آهي، جتان ڪانسي، شيشي، زمرد (jade)، [[سنگ لاجورد]] مان ٺاھيل شيون برآمد ٿيون آھن. ===آريائي قبيلن جي ڪاهه=== سنڌو ماٿري جي تهذيب جي زوال کان پوءِ، ڪيترائي هند-آريائي قبيلا ويدڪ دور (1500-500 ق.م) ۾ لڏپلاڻ جي ڪيترن ئي لهرن ۾ وچ ايشيا کان پنجاب ۾ منتقل ٿيا، جيڪا پاڻ سان گڏ پنهنجون مخصوص مذهبي روايتون ۽ طريقا کڻي آيا، جيڪا مقامي ثقافت سان ملايا ويا. باختر ڪلچر مان هند-آريائي مذهبي عقيدن ۽ طريقن ۽ اڳوڻي سنڌو ماٿري تهذيب جي مقامي هڙپا جي سنڌو عقيدن آخرڪار ويدڪ ڪلچر ۽ قبيلن کي جنم ڏنو. ابتدائي ويدڪ ثقافت هڪ قبائلي، شڪار گڏ ڪرڻ وارن جو سماج هو جيڪو سنڌو ماٿري ۾ مرڪز هو، جيڪو اڄ پاڪستان آهي. هن دور ۾، ويد، هندومت جا قديم ترين صحيفا، ترتيب ڏنا ويا هئا. ===ڪلاسيڪل دور=== [[فائل:Gandhara Buddha (tnm).jpeg|thumb|150px|ساڄو|گنڌارا تھذيب جي دؤر جو گوتم ٻڌ جو مڪمل مجسمو]] ڪلاسيڪل تهذيبن ۾ جيڪا تهذيبون اڀريون، انهن مان سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر گندھارا تهذيب آهي، جيڪا واپاري رستن کي ڳنڍيندي، مختلف تهذيبن جي ثقافتي اثرات کي جذب ڪندي، هندستان، وچ ايشيا ۽ وچ اوڀر جي سنگم تي ترقي ڪئي. ان کان سواءِ ٽيڪسيلا وارو علائقو ۽ کوڙ ٻين علائقن ۾ دراوڙن جي تھذيبون، آرين جي تھذيبون، ھندو شاھي گھراڻن جا راڄ، ٻڌ مذھب جو عروج، يونانين جي آمد ۽ حڪمراني ۽ مقامي ننڍيون ننڍيون بادشاھتون قائم ٿيون. باختر جي علائقي تي فارس جي هخامنشي حڪمران جي حملن کانپوء، سال 326 ق.م ۾، سڪندر اعظم جهلم ۾ مختلف مقامي حڪمرانن، خاص طور تي بادشاهه پورس کي شڪست ڏئي هن علائقي کي فتح ڪيو. ان کان پوءِ موريا سلطنت قائم ڪئي، جيڪا چندر گپت موريا قائم ڪئي ۽ اشوڪا اعظم 185 ق.م. تائين وڌائي. باختر جي ڊيميٽريس (180-165 ق.م) پاران قائم ڪيل انڊو-يوناني بادشاهت ۾ گندھارا ۽ پنجاب شامل هئا ۽ مينندر (165-150 ق.م) جي دور ۾ پنهنجي وڏي حد تائين پهتي. علائقي ۾ يوناني-ٻڌ ثقافت کي خوشحال بڻايو. ٽيڪسيلا دنيا جي ابتدائي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليم جي مرڪزن مان هڪ هئي. ===اسلام جي آمد=== عرب فاتح، محمد بن قاسم 711 عيسوي ۾ سنڌ ۽ پنجاب جي ڪجهه علائقن کي فتح ڪيو. هن ڪري قائد اعظم، هن تاريخ کي پاڪستان جي بنياد جو پھريون قدم سڏيو. شروعاتي وچين دور (642 کان 1219ع) علائقي ۾ اسلام جي پکيڙ جو مشاهدو ڪيو. اٺين صدي عيسوي ۾ اسلام جي آمد کان اڳ، پاڪستان جو علائقو مختلف مذهبن جو گهر هو، جن ۾ هندومت، ٻڌمت، جين مت ۽ زرتشتي مت شامل هئا. هن دور ۾، اولياء ۽ صوفي اسلام جي تبليغ جي ذريعي، علائقائي آبادي جي اڪثريت کي اسلام قبول ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ستين کان يارهين صدي عيسوي ۾ ڪابل وادي، گندھارا ۽ اولهه پنجاب تي حڪومت ڪندڙ ترڪ ۽ هندو شاهي خاندانن جي شڪست کان پوءِ، ڪيترن ئي مسلسل مسلم سلطنتن هن علائقي تي حڪومت ڪئي، جن ۾ غزنوي سلطنت (975-1187 عيسوي)، غوري بادشاهت، دهلي سلطنت (1206-1526 عيسوي) ۽ مغل سلطنت (1526 کان 1857ع) شامل آهن. سان تبديل ڪيو ويو. === برطانوي راڄ === ھي سرزمين اڻويھين صدي عيسويءَ ۾ جي چوٿين ڏھاڪي کان ايسٽ انڊيا ڪمپني جي ڪلڪتي واري سرڪار جي قبضي هيٺ آئي ۽ 1857ع کان باقائده يونائيٽيڊ ڪنگڊم جي دھلي واري برٽش سرڪار جي سڌي اختيار ۾ اچي وئي. 1947 ۾ يونائيٽيڊ ڪنگڊم ڏکڻ ايشيائي برٽش انڊيا کي ورھاڱي سان آزاد ڪيو. ===تحريڪ پاڪستان=== برٽش انڊيا ۾ مسلمانن محسوس ڪيو تہ اھي جديد تعليمي نظام کان پري رھجي وڃڻ ڪري نئين نظام ۾ پوئتي رھجي ويا ھئا ۽ ھندو نظام اندر جلد ئي طاقت وٺي ويا ان ڪري سر سيد احمد مسلمانن کي روايتي مدرسن جي تعليم جي برعڪس جديد تعليم طرف راغب ڪرڻ لاء جدوجھد جو آغاز ڪيو جنھن جي مسلمان عالمن سخت مخالفت ڪئي. سر سيد احمد علي ڳڙھ م مسلمانن لاء ھڪ اسڪول قائم ڪرڻ م ڪامياب ٿي ويو جيڪو اڳتي ھلي ڪاليج ۽ پوء علي ڳڙھ يونيورسٽي بڻجي ويو. ڪراچي م حسن علي آفندي پڻ ھڪ اسڪول سنڌ مدرسة السلام جي نالي سان قائم ڪيو. انھن ادارن مان ھزارين مسلمان جديد تعليم پرائي برٽش سرڪار جي مختلف محڪمن م عملدار ٿيا ۽ ڪيترن ئي سياسي ميدان تي اچي مسلمانن جي حقن جي حاصلات ۽ تحفظ لاء جدوجھد ڪئي. پاڪستان جو باني بہ ڪراچي جي سنڌ مدرسة السلام مان ميٽرڪ تائين تعليم حاصل ڪئي. سر سيد احمد جي شروع ڪيل اھا تحريڪ ننڍي کنڊ جي مسلمانن جي سياسي، مذھبي ۽ سماجي حقن جي حاصلات لاء ھڪ علحده وطن حاصل ڪرڻ جي تحريڪ ۾ تبديل ٿي وئي. {{multiple image |align=left |image1=Sir Syed1.jpg |width1=150 |caption1=سر سيد احمد خان جنھن سڀ کان اول ھندو ۽ مسلم قومن جو نظريو ڏنو. |alt1= |width2=150 |caption2=محمد علي جناح جيڪو تحريڪ پاڪستان جو سرواڻ ھيو ۽ پاڪستان جو پھريون گورنر جنرل بڻيو. |image2=Jinnah1945a.jpg |alt2= }} مسلمانن جي سياسي ۽ معاشي حقن جي حفاظت جي سلسلي ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] هڪ وڏي پارڻي بڻجي اڀري ۽ محمد علي جناح، جنهن کي [[سروجني نيڊو]] "سفير اتحاد" سڏيو آهي، سو بہ اڳتي هلي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کي ڇڏي اچي آل انڊيا مسلم ليگ ۾ شامل ٿيو. [[محمد علي جناح]] کان گهڻو اڳ، ان قسم جي جدوجهد، [[سر سيد احمد]] جي زماني ۾ شروع ٿي چڪي هئي ۽ ان سان گڏ آئيني سڌارن جو سلسلو بہ جاري هو، جنهن ڪري، آهستي آهستي مسلمانن جي الڳ حيثيت ٺهندي وئي، مسلمانن جي الڳ حيثيت جو سلسلو ان ياداشت کان شروع ٿئي ٿو، جيڪا، 1 آڪٽوبر 1906ع تي مسلمانن جي هڪ وفد [[سر آغا خان ٽيون]] جي اڳواڻيءَ ۾، [[وائسراء|وائسراءِ ھند]] [[لارڊ منٽو]] کي پيش ڪيو. 1909ع ۾ [[مارلي منٽو سڌارا|منٽو مارلي سڌارن]]، مسلمانن جي آئيني جدوجهد جي لاءِ چڱا موقعا پيدا ڪيا. 1919ع ۾ [[مانٽيگو چيلمسفورڊ سڌارا|مانٽيگو چيلمسفورڊ سڌارن]] ۾، مسلمانن جي الڳ حيثيت جو اصول مڇيو ويو. 1934ع ۾ [[محمد علي جناح]]، مسلم ليگ جو مستقل صدر بڻايو ويو. اڳتي هلي 1948ع ۾ [[محمد علي جناح]]، هندو مسلم اتحاد ۽ اتفاق لاءِ [[قائداعظم جا چوڏھن نقطا|چوڏهن نقطا]]‘ پيش ڪيا. جناح جي ان قدم سان مسلمانن جي الڳ حيثيت لاءِ راهه هموار ٿي. 1935 ۾ [[گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935|گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ]] جي تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿي. جتي مسلمانن جي [[اڪثريت]] هئي، اتي کين مڪمل سياسي اقتدار حاصل رهيو، اڳتي هلي "پاڪستان" جي ٺهڻ تائين پهتو. 1 اپريل 1937ع ۾ نئون "قانون هند" لاڳو ٿيو ۽ 36- 1937ع ۾ چونڊو ڪرايون ويون. انڊين نيشنل ڪانگريس کي ستن صوبن [[مدراس پريزيڊنسي|مدراس]]، [[يونائيٽيڊ پراونسز|يو پي]]، [[بمبئي پريزيڊنسي|بمبئي]]، [[سينٽرل پراونس|سي پي]]، [[بھار (رياست)|بھار]]، [[اوڙيسيا]] ۽ [[خيبر پختونخوا|اتر اولھ سرحد صوبو]] ۾ اڪثريت حاصل ٿي؛ آل انڊيا مسلم ليگ کي [[پنجاب]]، [[سنڌ]]، [[بنگال]] ۽ [[آسام]] ۾ ڪاميابي ملي. جون 1945ع ۾، فرنٽيئر مسلم اسٽوڊنٽس جي نالي پنهنجي پيغام ۾ [[محمد علي جناح]] فرمايو: "پاڪستان مان اسان جو مطلب اهو ناهي تہ اسان غير ملڪي حڪومت کان آزادي ٿا گهرون، پر ان مان اها مراد آهي تہ اسان جو "اسلامي نطريه حيات" هجي، جنهن جي حفاظت ضروري آهي. اسان کي رڳو پنهنجي آزادي حاصل ڪرڻي ناهي، پر قابل بہ ٿيڻو آهي، جيئن اسان ان جي حفاظت بہ ڪري سگهون ۽ اسلامي تصورن ۽ اصولن تي زندگي بہ گذاري سگهون." ان حوالي سان، جواهر لال نهرو اعلان ڪيو تہ: "هندوستان ۾ رڳو ٻه قوتون آهن، هڪ انگريز ٻي ڪانگريس!" جنهن جي جواب ۾ جناح چيو تہ "بيشڪ! ٽين قوت بہ آهي، جيڪا آهي مسلمان!" 1946ع ۾، برطانيه مان هڪ وزارتي مشن آيو، جنهن هندو مسلم مسئلي کي حل ڪرڻ لاءِ، مختلف سياسي پارٽين ۽ اڳواڻن سان ڳالهه ٻولهه ڪئي. پر مسلمانن ان کي رد ڪري ڇڏيو. ان جي رد عمل طور بمبئيءَ ۾ مسلم ڪائونسل "راست اقدام" جو اعلان ڪيو. 16 آگسٽ 1946ع تي ڪلڪتي ۾ وڏا فساد ٿيا، جنهن ۾ شهري ماريا ويا، ڪروڙن جي جائداد ساڙي وئي. محمد علي جناح اعلان ڪيو تہ: "پاڪستان هاڻي مسلمانن لاءِ زندگيءَ جو هڪ لازمي شرط بنجي چڪو آهي، ان کي دنيا جي ڪا بہ طاقت ٽاري نه ٿي سگهي!". <ref>[http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Specialized/Book2/Book_page6.html Sindhi Adabi Board Online Library (Specialized)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> پاڪستان جي مطالبي کان اڳ ھندوستان جي ماڻھن جي سياسي ۽ معاشي حقن جي حاصلات ۽ يونائيٽيڊ ڪنگڊم کان آزاديء جي تحريڪ ۾ مسلمانن ۽ ھندن گڏجي حصو ورتو ان تحريڪ دوران هندن ۽ مسلمانن وچ ۾ نفاق جو ٻج ڇٽي منجهن سياسي، سماجي ۽ مذهبي اختلافن کي اڀاريو ويو. ھندو اڪثريت م ھجڻ ڪري پنھنجي غلبي جو اظھار ڪرڻ شروع ڪيو ۽ مذھبي نفرتن کي ھٿي ڏني نتيجي ۾ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ حصو وٺندڙن مان مسلمانن کي ڪي شڪايتون پيدا ٿيون ۽ انهن مسلم ليگ نالي جماعت جو بنياد وڌو، جنهن جي پلئٽفارم تان هندستان جي مسلمانن، مسلم اڪثريت وارن علائقن تي مشتمل ڌار ملڪ جو خيال پيش ڪيو. 22 کان 24 مارچ 1940ع ۾ لاھور ۾ آل انڊيا مسلم ليگ جو ساليانو اجلاس قائداعظم جي صدارت ۾ منعقد ٿيو جنھن ۾ مسلمانن جي علحده رياستن جي قيام چو مطالبو ڪيو ويو. جيڪا قرارداد لاھور ۽ بعد ۾ قرارداد پاڪستان جي نالي سان مشهور ٿي. بعد ۾ 1946ع ۾ ال انڊيا مسلم ليگ جي دھلي واري اجلاس ۾ ان 1940 واري قرارداد ب۾ ترميم لاء قرارداد پيش ڪري رياستن جي جاء تي ھڪ رياست جو مطالبو شامل ڪيو ويو. 12 کان 15 اپريل 1941ع ۾ آل انڊيا مسلم ليگ جي مدراس ۾ ٿيل 28ھين اجلاس ۾ ھڪ قرارداد وسيلي ڪانگريس جي شھري نافرماني واري تحريڪ جي مخالفت ڪئي وئي.<ref name=" پاڪستان"> [Pakistan Milestone, Chronology: March 1940 to August 2010; By Professor Muhammad Yusuf; 1st edition, 2011 ]</ref> === پاڪستان جو قيام === پهرين اپريل 1943ع ۾ [[سنڌ اسيمبلي|سنڌ اسيمبليءَ]] ٺهراءُ پاس ڪيو هو. 6 جون 1946ع تي آل انڊيا مسلم ليگ [[ڪيبينيٽ پلان]] کي ۽ 8 جون تي [[ڪيبينيٽ مشن پلان]] کي قبول ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 8 آگسٽ 1946ع تي وائسراءِ ڪانگريس کي عبوري حڪومت ٺاھڻ جي دعوت ڏني جيڪا ان قبول ڪئي.<ref name = " پاڪستان "/> 2 سيپٽمبر 1946 تي آل انڊيا مسلم ليگ محسوس ڪيو تہ سياسي اقتدار رڳو ھندن جي ھٿ اچڻ سان مسلمانن جو نقصان ٿيندو تنھنڪري مسلم ليگ ايگزيڪيوٽو ڪائونسل ۾ شرڪت جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> ليگ طرفان لياقت علي خان، آء آء چندريگر، سردار عبدالرب نشتر، راجا غضنفر علي خان ۽ جوگندرناٿ منڊل (شيڊولڊ ڪاسٽ) 26 آڪٽوبر 1946 تي بطور ڪائونسلر قسم کنيو. اھڙي طرح مسلم ليگ بہ عبوري حڪومت ۾ شامل ٿي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 26 آڪٽوبر تي لياقت علي خان کي برٽش انڊيا جو نھرو جي ڪابينه ۾ وزير خزانه مقرر ڪيو ويو.<ref name = " پاڪستان "/> 20 جنوري 1947ع تي بينگال اسيمبلي بينگال جي تقسيم جو فيصلو ڪيو. 23 جنوري تي پنجاب اسيمبلي پنجاب جي تقسيم جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 29 جون تي بلوچستان پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. 20 فيبروري تي لارڊ مائونٽبيٽن برٽش انڊيا جو آخري وائسراءِ مقرر ٿيو ۽ برٽش وزيراعظم ڪليمنٽ ايٽلي انڊيا کي ڇڏي ڏيڻ جو آخري اعلان ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 19 جون تي مسلم ليگ جي ھاء ڪمانڊ ڪراچي کي پاڪستان جي گادي جي هنڌ لاء چونڊيو.<ref name = " پاڪستان "/> 20 جون 1947 م بينگال اسيمبلي پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. پاڪستان جي حمايت ۾ 126 ۽ مخالفت ۾ 90 ووٽ آيا.<ref name = " پاڪستان "/> 26 جون تي سنڌ اسيمبلي پاڪستان جي نئين آئين ساز اسيمبلي ۾ شموليت جو فيصلو ڪيو. فيصلي جي حق ۾ 33 ۽ مخالفت ۾ 22 ووٽ پيا. 29 جون تي بلوچستان جي شاھي جرگي جي 54 ميمبرن يڪراء ٿي پاڪستان ۾ شموليت جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 4 جولاءِ تي برطانوي ھائوس آف ڪامنز ۾ انڊين انڊپينڊنس بل پيش ڪيو ويو جنھن ۾ انڊو-پاڪستان ننڍي کنڊ مان پاڪستان ۽ انڊيا جي نالي سان ٻي ڊمئنين رياستون قائم ڪرڻ جي منظوري ڪرڻي ھئي.<ref name = " پاڪستان "/> 6 جولاءِ کان 17 جولاء تائين نارٿ ويسٽ فرنٽيئر پراونس ۾ پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ لاء ريفرينڊم ڪرايو ويو جنھن جو خان عبدالغفار خان جي خدائي خدمتگار تحريڪ ۽ انڊين نيشنل ڪانگريس بائڪاٽ ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 10 جولاءِ تي برٽش وزيراعظم ڪليمنٽ ايٽلي قائداعظم محمد جناح کي پاڪستان جي گورنر جنرل مقرر ڪرڻ جي سفارش ڪئي.<ref name = " پاڪستان "/> 13 جولاءِ تي سلھٽ پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 16 جولاءِ تي برٽش ھائوس آف لارڊز انڊين انڊپينڊنس بل منظور ڪيو ۽ 18 جولاءِ تي ان جي شاھي توثيق ڪئي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 20 جولاءِ تي نارٿ ويسٽ فرنٽيئر پراونس پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. 26 جولاءِ تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي جوڙي وئي. 14 آگسٽ 1947ع تي پاڪستان جو قيام عمل ۾ آيو. لارڊ مائونٽ بيٽن ڪراچيءَ ۾ پاڪستان جي پھرين آئين ساز اسيمبلي کي خطاب ڪيو ۽ قائد اعظم محمد علي جناح پاڪستان جو پھريون گورنر جنرل ٿيو. قائداعظم لياقت علي خان کي پاڪستان جي پھرين حڪومت ٺاھڻ جي دعوت ڏني.<ref name = " پاڪستان "/> 15 آگسٽ تي لاھور ھاء ڪورٽ جي چيف جسٽس عبدالرشيد قائد اعظم کان گورنر جنرل جي عهدي جو قسم ورتو ۽ وزيراعظم لياقت علي خان پنھنجي ڪابينه سميت قسم کنيو.<ref name = " پاڪستان "/> پھرين ڪابينه ۾ لياقت علي وزيراعظم، آء آي چندريگر، ملڪ غلام محمد، عبدالرب نشتر، غضنفر علي خان، جوگندرناٿ منڊل ۽ فضل الرحمان بطور وزير قسم کنيو.<ref name = " پاڪستان "/> لياقت علي خان ان ئي ڏينھن فلائيٽ تي جوائنٽ ڊفينس ڪائونسل ۾ شرڪت لاء دھلي روانو ٿيو. ساڳي ڏينھن فيصلو ڪيو ويو تہ فوج چو جنرل ھيڊ ڪوارٽر راولپنڊي ۾ ھوندو.<ref name = " پاڪستان "/> === ڊومينن پاڪستان (1947ع- 1956ع) === 18 آگسٽ 1947ع تي گڏيل قومن جي سڪيورٽيي ڪائونسل يڪراء پاڪستان جي گڏيل قومن جي رڪنيت لاء قرارداد منظور ڪئي. اھڙي طرح 30 سيپٽمبر تي پاڪستان کي گڏيل قومن جي باقاعده رڪنيت ملي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 11 سيپٽمبر 1948ع تي 10:25 تي رات جي وقت قائد اعظم وفات ڪري ويو. حڪومت 40 ڏينھن سوڳ جو اعلان ڪيو ۽ 12 سيپٽمبر تي ان جي تدفين ٿي.<ref name = " پاڪستان "/> خواجه ناظم الدين ملڪ جو قائم مقام گورنر جنرل ٿيو جيڪو 13 نومبر تي ان عھدي لاء پڪو ڪيو ويو.<ref name = " پاڪستان "/> 12 اپريل 1950ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي فيصلو ڪيو ته پاڪستان جي فيڊرل ڪورٽ ملڪ جي سڀ کان وڏي عدالت آھي. آئين ساز اسيمبلي مئي 1950ع کان برطانوي [[پروي ڪائونسل]] جو اپيل وارو اختيار منسوخ ڪري ڇڏيو.<ref name = " پاڪستان "/> 6 سيپٽمبر 1950ع م جنرل محمد ايوب خان پاڪستاني فوج جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ٿيو ۽ 17 جنوري 1951 تي ان جنرل ڊگلس گريسي کان ان عھدي جي ذميواري ورتي.<ref name = " پاڪستان "/> 16 آڪٽوبر 1951ع تي روالپنڊي ۾ ھڪ جلسي ۾ خطاب دوران وزيراعظم لياقت علي خان تي ھڪ سعيد اڪبر نالي شخص پستول جا ٻه فائر ڪري قتل ڪيو ۽ اھو پاڻ بہ موقعي تي مارجي ويو. ان واقعي بعد گورنر جنرل خواجه ناظم الدين وزيراعظم جي ذميداري سنڀالي ۽ وزير خزانه ملڪ غلام محمد ملڪ جو ٽيون گورنر جنرل مقرر ٿيو.<ref name = " پاڪستان "/> 21 فيبروري 1952ع تي اوڀر پاڪستان جي اسيمبلي بنگالي ٻولي کي سرڪاري ٻولي بڻائڻ جي قرارداد منظور ڪئي. ساڳي ڏينھن بنگالي ٻولي کي قومي ٻولي طور رد ڪرڻ جي خلاف ڍاڪا ۾ ٿيندڙ مظاھرن ۾ 36 شاگرد مارجي ويا.<ref name = " پاڪستان "/> 7 مارچ تي جنگ اخبار ۾ رئيس امروهي جو نوحہ جي عنوان سان ٻولي تي شعر: "اردو کا جنازہ ہے ذرہ دھوم سے نکلے" ڇپيو.<ref name = " پاڪستان "/> 6 جون تي پاڪستان مسلم ليگ جي جنرل سيڪريٽري يوسف خٽڪ ون يونٽ قائم ڪرڻ جي تجويز پيش ڪئي. 17 اپريل 1953 تي گورنر جنرل ملڪ غلام محمد خواجه ناظم الدين جي ڪابينه کي برطرف ڪري ڇڏيو ۽ يونائيٽيڊ اسٽيٽس ۾ پاڪستان جي سفير محمد علي بوگرہ کي نئين ڪابينه ٺاھڻ لاء چيو. اھڙو اعلان ڪندي گورنر جنرل ظاھر ڪيو تہ ان مطابق خواجه ناظم پاڻ کي ملڪ ۾ درپيش مسئلن کي منھن ڏيڻ ۾ مڪمل نااھل ثابت ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> محمد علي بوگرہ پاڪستان جي ٽئين وزيراعظم وزيراعظم طور قسم کنيو. 17 آگسٽ 1953ع تي حڪومت پاڪستان جنرل ايوب خان جي ڪمانڊر انچيف جي عھدي جي مدت کي ٽن سالن لاء 16 جنوري 1959ع تائين اضافو ڪيو. 5 آڪٽوبر تي محمد علي بوگرہ مسلم ليگ مان اردو۽ بنگالي ٻنھي کي قومي ٻولي قرار ڏيڻ وارو فارمولو منظور ڪرايو 19 اپريل 1954ع تي مسلم ليگ جي آئين ساز اسيمبلي ۾ شامل رڪنن ٻنھي ٻولين کي قومي ٻولي بڻائڻ جو فيصلو ڪيو ۽ 7 مئي 1954 تي آئين ساز اسيمبلي ٻنھي ٻولين جي لاء قرارداد منظور ڪئي ۽ ان کان اڳ 22 اپريل تي ڪراچي ۾ ان فيصلي خلاف ڪارو ڏينھن ملھايو ويو هو.<ref name = " پاڪستان "/> 30 آڪٽوبر 1953ع تي آئين ساز اسيمبلي قرار ڏنو تہ قرآن ۽ سنت جي ابتڙ ڪو بہ قانون منظور نہ ٿيندو ۽ 2 نومبر 1953ع تي پاڪستان جو نالو تبديل ڪري اسلامي جمھوريه پاڪستان رکيو ويو. 3 جنوري 1954ع تي آئين ساز اسيمبلي جي ڪميٽي فيصلو ڪيو ته عدليه کي انتظاميه کان الڳ ڪيو ويندو. 24 جولاءِ 1954 ع تي مغربي پاڪستان وارن سمورن صوبن ۾ ڪميونسٽ پارٽي تي بندش وڌي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 21 سيپٽمبر 1954 تي آئين ساز اسيمبلي پبلڪ اينڊ ريپريزنٽيٽو آفس ڊسڪئاليفڪيشن ايڪٽ مختصرن [[پروڊا]] کي ٽن ڪلاڪن جي بحث کان پوء منسوخ ڪري ڇڏيو. ساڳي ڏينھن ان اسيمبلي آئين جا بنيادي اصول اختيار ڪيا ۽ قرار ڏنو ته ملڪ جي سپريم اختياري پارليامينٽ آھي. پارليامينٽ گورنر جنرل جي مرضي تي وزيرن جي ڪابينه ٺاھڻ ۽ ان جي مشوري جي پابندي وارن گورنر جنرل جي اختيارن کي محدود ڪري ڇڏيو. 22 سيپٽمبر تي آئين ساز اسيمبلي [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] ۾ گورنر جا اختيار گھٽائڻ جون چار ترميمون ڪيون. 24 سيپٽمبر تي سينٽرل وزير قانون استعيفا ڏئي. ساڳي تاريخ تي وزيراعظم بوگرہ قوم کي خطاب ڪندي نئين چونڊن جو اعلان ڪيو تہ جئين آئين ساز اسيمبلي جا رڪن آئين ٺاھڻ لاء نئون مينڊٽ حاصل ڪن. گورنر جنرل اسيمبلي ٽوڙي ڇڏي ء ايمرجنسي لاڳو ڪري محمد علي بوگرہ کي نئي ڪابينه ٺاھڻ لاء چيو. ان ڪابينه م فوج جي حاضر خدمت ڪمانڊر ان چيف جنرل ايوب خان کي وزير دفاع ۽ ميجر جنرل اسڪندر مرزا کي وزير داخلا طور شامل ڪيو ويو. 24 آڪٽوبر تي گورنر جنرل آئين ساز اسيمبلي جي ٽوڙڻ وارو پروڪليميشڻ جاري ڪيو<ref name = " پاڪستان "/> جنھن کي آئين ساز اسيمبلي جي اسپيڪر مولوي تميز الدين سنڌ ھاء ڪورٽ ۾ چئلينج ڪيو.. 22 نومبر 1954ع تي وزيراعظم محمد علي بوگرہ ريڊيو تي ون يونٽ ٺاھڻ جو اعلان ڪيو. 25 نومبر تي سرحد صوبي جي اسيمبلي ۽ 30 نومبر 1954ع تي پنجاب صوبي جي اسيمبلي يڪراءِ ٿي ون يونٽ جي رٿ جي حمايت ڪئي.11 ڊسمبر تي سنڌ اسيمبلي غالب اڪثريت سان ون يونٽ ۾ شموليت جي حمايت ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1955ع تي بلوچستان جي رياستن ون يونٽ ۾ شامل ٿيڻ واري دستاويز تي صحيحون ڪيون<ref name = " پاڪستان "/>. 20 ڊسمبر تي حسين شھيد سھروردي وزير قانون طور قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. 9 فيبروري 1955ع ۾ سنڌ ھاء ڪورٽ جي بينچ يڪراء ٿي مولوي تميز الدين جي مينڊيمس واري رٽ منظور ڪندي آئين ساز اسيمبلي کي بحال ڪيو. 22 فيبروري تي فيڊرل ڪورٽ فيڊريشن آف پاڪستان جي ۽ 9 پاڪستاني وزيرن جي اپيل تي سنڌ ھاء ڪورٽ جي فيصلي تي اسٽي آرڊر جاري ڪيو. 21 مارچ تي فيڊرل ڪورٽ سنڌ ھاء ڪورٽ جي فيصلي کي ڪالعدم قرار ڏئي ڇڏيو ۽ 25 مارچ تي تفصيلي فيصلو جاري ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 21 جون 1955 ۾ ٻين آئين ساز اسيمبلي جي لاء چونڊون ٿيون ۽ 7 جولاءِ تي ان اسيمبليءَ جو پھريون اجلاس مري ۾ ٿيو جنھن ۾ مشتاق احمد گرماني کي عبوري چيرمين چونڊيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>.گورنر جنرل غلام محمد بيمار ھجڻ جي ڪري ٻه مھينن لاء موڪل تي ويو ۽ 6 آگسٽ 1955ع تي ان جي جاء تي اسڪندر مرزا قائم مقام گورنر جنرل ٿيو. 7 آگسٽ تي محمد علي بوگرہ کان استعفي ورتي وئي ۽ ان جي جاء تي اڳوڻي وزير خزانه ۽ انڊيا جي شھر جالنڌر سان تعلق رکندڙ [[چوڌري محمد علي]] کي ملڪ جو چوٿون وزيراعظم مقرر ڪيو ويو. 19 سيپٽمبر تي غلام محمد جي موڪل پوري ٿي وڃڻ بعد اسڪندر مرزا باقاعده ملڪ جي چوٿين گورنر جنرل جو قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. محمد علي بوگرہ کي بعد ۾ 10 فيبروري 1957ع تي آمريڪا م سفير مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 30 سيپٽمبر 1955 تي نئين آئين ساز اسيمبلي ٽن ھفتن جي بحث کان پوء ويسٽ پاڪستان (ون يونٽ) جو بل منظور ڪيو جنھن بجي 3 آڪٽوبر تي گورنر جنرل توثيق ڪئي. 14 آڪٽوبر تي اوڀر بينگال جو نالو ايسٽ پاڪستان رکيو ويو ۽ باقي ون يونٽ واري صوبي جو نالو ويسٽ پاڪستان رکيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. === ريپبلڪ جو قيام === 29 فيبروري 1956ع تي ملڪ جي ٻين آئين ساز اسيمبلي ملڪ جو پھريون آئين منظور ڪيو جنھن جو بنياد [[قراداد مقاصد 1949]] ھيو. ملڪ کي وفاقي ريپبلڪ بڻايو ويو ۽ ان جو نالو اسلامي جمھوريه پاڪستان رکيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 2 مارچ تي اھو نئون آئين عمل ۾ آيو. اسڪندر مرزا کي عبوري مدت لاء ملڪ جو پھريون صدر چونڊيو ويو جنھن 23 مارچ تي قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. سيپٽمبر 1956 م چوڌري محمد علي کي پارٽي جي صدارت تان هٽايو ويو ۽ ھن خلاف تحريڪ عدم اعتماد آندي وئي جنھن ڪري ھن 8 سيپٽمبر 1956ع تي استعيفا ڏئي ڇڏي ۽ 12 تاريخ تي بينگال جو [[حسين شھيد سھروردي]] ملڪ جو پنجون وزيراعظم ٿيو. جنھن جنرل ايوب خان کي ٽن سالن جي ايڪسٽينشن ڏني. سويت يونين جي ڀيٽ م يونائيٽيڊ اسٽيٽس سان تعلقات فوجي سطح تائين وڏائي مضبوط ڪرڻ تي عوامي ليگ ۾ ان جي ڏاڍي مخالفت ٿي چڪي هئي. ھن 17 آگسٽ 1957 م استعيفا ڏئي ڇڏي. ۽ ساڳي تاريخ تي بمبئي م پيدا ٿيندڙ [[آء آء چندريگر]] پاڪستان جو ڇھون وزيراعظم ٿيو جنهن اسيمبلي جي پھرين اجلاس م اليڪشن جي نظام ۾ سڌارن آڻڻ جو اعلان ڪيو پر جلد ئي سياسي سرگرميون ٿيون ء ھن جي خلاف تحريڪ عدم اعتماد اسيمبلي ۾ آڻڻ جي ڪوشش ٿي جنھن ڪري ھن ساڳي سال 11 ڊسمبر تي استعيفا ڏئي ڇڏي. ان بعد ھاڻوڪي سرگوڌا ضلعي سان تعلق رکندڙ ملڪ فيروز خان نون ساڳي سال 16 ڊسمبر تي پاڪستان جو ستون وزيراعظم ٿيو. ھن جي ڪوششن سان گوادر پاڪستان جو حصو بڻجي ويو. اسڪندر مرزا ج جي صدارت جو مدو پورو تيڻ وارو ھو ۽ ھي ان جي ٻيھر صدر ٿيڻ تي راضي نہ ھيو جنھن ڪري 7 آڪٽوبر ۽ 8 آڪٽوبر جي وچ واري رات اسڪندر مرزا کيس برطرف ڪري آئين منسوخ ڪري ملڪ م مارشلا لڳائڻ جو اعلان ڪيو. 14 سيپٽمبر 1957 تي ويسٽ پاڪستان جي اسيمبلي نيشنل عوامي پارٽي جي ون يونٽ کي ٽوڙڻ جي قرارداد منظور ڪئي. 7 آڪٽوبر تي اسڪندر مرزا مارشل لا لاڳو ڪندي سموريون قانونساز اسيمبليون ٽوڙي ڇڏيون === مارشلا ۽ صدارتي نظام === اسڪندر مرزا جو تعلق بينگال جي شھر مرشد آباد سان ھيو ۽ [[سراج الدوله]] سان 1757 ۾ [[جنگ پلاسي]] ۾ غداري ڪندڙ [[مير جعفر]] جو پڙپوٽو ھيو . پھرين برٽش آرمي م آفيسر ھيو ۽ سندس مقرريون بطور پوليٽيڪل ايجنٽ پرنسلي رياستن م ٿيون. پاڪستان ٺھڻ وقت پاڪستاني فوج ۾ ڪرنل جي عھدي تي ھيو ۽ ميجر جنرل ٿي رٽائر ٿيو ھو. اسڪندر مرزا جي وقت 1956 وارو پھريون آئين نافذ ٿيو ۽ ڊومينين پاڪستان جو خاتمو آيو ۽ پاڪستان پھريون دفعو ريپبلڪ يا جمھوريه بڻيو. ان جو نالو اسلامڪ ريپبلڪ آف پاڪستان رکيو ويو. ان آئين تحت ملڪ م [[پارلياماني نظام]] لاڳو ڪيو ويو. ملڪ م رياستي سربراھ صدر ۽ حڪومتي سربراهه وزيراعظم کي بڻايو ويو. ملڪ جي [[پاڪستان جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] ھڪ ايواني ھئي يعني سينيٽ جو ايوان ڪونہ ھيو صرف قومي اسيمبلي ھئي جنھن م [[مشرقي پاڪستان]] ء [[مغربي پاڪستان]] کي برابر نمايندگي ڏني وئي ۽ قومي اسيمبلي جا اجلاس سال م اڌ ڪراچي م ۽ اڌ ڍاڪا ۾ ٿيندا ھيا. اسڪندر مرزا ڊومينين جي خاتمي تي صدر واري نئين عھدي تي مقرر ٿيو. ملڪ م سياسي عدم استحڪام عروج تي ھيو. ملڪ م صدر جي نئين مدي جي لاءِ چونڊ ٿيڻي ھئي پر 1958 م بغير ڪنھن غير معمولي سبب جي اسڪندر مرزا ملڪ جي پھرين آئين کي منسوخ ڪري ملڪ م مارشل لا لڳائي چيف آف آرمي اسٽاف [[جنرل ايوب خان]] کي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. بعد ۾ جنرل ايوب اسڪندر مرزا کان زبردستي استعيفا ان بنياد تي ورتي تہ صدر جو عھدو 1956ع جي آئين تحت ھيو ۽ آئين جي منسوخي سان اھو عھدو بہ ختم ٿي چڪو ھو ۽ ملڪ جو چيف ايگزيڪيوٽو صرف [[چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر]] ئي ھيو تنھن ڪري [[اسڪندر مرزا]] جو عھدو غيرقانوني ھيو. اسڪندر مرزا کي گرفتار ڪري ڪوئيٽا آندو ويو جتان کيس [[يونائيٽيڊ ڪنگڊم]] ۾ جلاوطن ڪيو ويو ۽ سندس باقي زندگي لنڊن م گذري. ,7 آڪٽوبر 1957 جي مارشلا بعد حسين شھيد سھروردي 12 آڪٽوبر تي استعفي ڏئي ۽ آء آء چندريگر وزيراعظم ٿيو جنھن 14 ڊسمبر تي استعفي ڏئي جنھن بعد اسڪندر مرزا ملڪ فيروز خان نون کي ڪابينه ٺاھڻ لاء چيو. ان 16 ڊسمبر چ1957ع تي بطور وزير اعظم قسم کنيو. 24 ڊسمبر تي اسٽيٽ بينڪ 100 روپئي جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيو جنھن ۾ پھريون ڀيرو قائداعظم جي تصوير ڏني وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 4 سيپٽمبر 1958 تي قومي اسيمبلي ايندڙ فيبروري 1959 ۾ ملڪ ۾ عام چونڊون ڪرائڻ جي منظوري ڏني ۽ 20 سيپٽمبر تي صدر پاڪستان 15 فيبروري 1959تي چونڊون ڪرائڻ جي منظوري ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. 7 سيپٽمبر 1958 تي عمان پنھنجو گوادر پرڳڻو پاڪستان کي چار لک برطانوي پائونڊ ۾ وڪرو ڪرڻ لاء راضي ٿي ويو<ref name = " پاڪستان "/>. ست آڪٽوبر 1958ع تي اسڪندر مرزا ملڪ ب۾ مارشل لا لاڳو ڪئي، 1956ع وارو آئين منسوخ ڪيو، نيشنل اسيمبلي ۽ صوبائي اسيمبليون ٽوڙي ڇڏيون، سڀني سياسي پارٽين کي منسوخ ڪري ڇڏيو<ref name = " پاڪستان "/>. آرمي چيف جنرل محمد ايوب خان کي ملڪ جو چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. 24 آڪٽوبر تي صدر 12 وزيرن تي مشتمل مرڪزي ڪابينه جوڙي جنرل ايوب خان کي ملڪ جو وزيراعظم مقرر ڪيو ۽ ذوالفقار علي ڀٽو کي ڪابينه چو وزير بڻايو<ref name = " پاڪستان "/>. 27 آڪٽوبر تي صدر جو عهدو ڇڏي اختيار ايوب خان جي حوالي ڪيا. 28 آڪٽوبر تي ايوب خان بطور صدر صدارتي ڪابينه آرڊر جاري ڪري وزيراعظم جو عھدو ختم ڪري صدارتي ڪابينه جوڙي. 2 نومبر تي اسڪندر مرزا کي لنڊن روانو ڪري جلاوطن ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 آگسٽ 1959ع ۾ ايوب خان بنيادي جمھوريت جو نظام آندو جنھن تحت ملڪ ۾ 8000 بنيادي يونٽ قائم ڪيا ويا. ھر يونٽ م 10 ميمبر ھر بالغ راء واري ووٽ جي بنياد تي چونڊي ڪل 80000 ھزار ميمبر چونڊي انھن ڻجظ ووٽ تي صدر جي چونڊ ڪرڻي ھئي<ref name = " پاڪستان "/>. 27 آڪٽوبر 1959 تي صدر بيسڪ ڊيموڪريسز آرڊر جاري ڪيو ۽ ساڳي تاريخ تي ايوب خان فيلڊ مارشل ٿي ويو. 2 جنوري 1960ع تي ملڪ ب۾ بيسڪ ڊيموڪريسي يونٽن جون چونڊون ٿيون<ref name = " پاڪستان "/>. 14 فيبروري 1960ع تي بنيادي يونٽن جي 80 ھزار ميمبرن ملڪ جي صدر تي اعتماد ھجڻ يا اعتماد نہ ھجڻ لاء ووٽنگ ۾ حصو ورتو. 15 فيبروري تي اليڪشن ڪميشن پڌرو ڪيو تہ غالب اڪثريت سان ميمبرن صدر ايوب تي اعتماد جو اظھار ڪيو اھڙي طرح 17 فيبروري 1960 تي ايوب خان صدر جي عھدي لاء قسم کنيو ۽ ساڳي تاريخ تي صدر ملڪ بجي نئين آئين تيار ڪرڻ لاءِ يارھن رڪني ڪميٽي جسٽس محمد شھاب الدين جي سربراهي ۾ جوڙي<ref name = " پاڪستان "/>. 19 فيبروري تي جسٽس منير جي رٽائرمينٽ تي جسٽس شھاب الدين کي سپريم ڪورٽ جو چيف جسٽس مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 24 فيبروري 1960 تي صدارتي ڪابينه ملڪ جو نئون گادي جو هنڌ راولپنڊي جي ڀرسان اسلام آباد جي نالي سان ٺاھڻ جي منظوري ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين آگسٽ تي راولپنڊي کي پاڪستاني حڪومت جي مکيه گادي قرار ڏنو ويو. 28 نومبر 1960 تي ويسٽ پاڪستان بجي 11 انتظامي ڊويزنن ۾ ورھايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 23 اپريل 1961 تي اسلام آباد شھر جي اڏاوت جو ڪم شروع ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 15 جولاءِ 1961 تي گل ياسمين کي پاڪستان جو قومي گل قرار ڏنو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 28 آگسٽ تي ڊاڪٽر عبدالسلام کي صدر جو سائنسي معاملن جو صلاحڪار مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 23 مارچ 1962 تي ملڪ ۾ نئون ائين متعارف ڪرايو ويو جنھن بم صدر کي تمام گھڻا اختيار ڏنا ويا ھئا<ref name = " پاڪستان "/>. ڪنھن بہ قومي اسيمبلي يا صوبائي اسيمبلي جي اميدوار جي لاء سياسي وابستگي غيرقانوني ھئي. 6 مئي 1962ع تي ملڪ ۾ قومي اسيمبلي ۽ صوبائي اسيمبلين جي غير جماعتي بنيادن تي چونڊون ٿيون. 8 جون 1962ع تي صدر ايوب مارشل ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيوب۽ ساڳي تاريخ تي 1962ع جي آئين تحت چونڊيل قومي اسيمبلي جو پھريون اجلاس ٿيو ۽ ايوب خان نئين آئين تحت ملڪ جي صدر لاء قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. 13 جون 1962 تي محمد علي بوگرہ ملڪ جو پرڏيهي معاملن جو وزير ۽ ذوالفقار علي ڀٽو صنعتن جي وزير طور ڪابينه م شامل ٿيا. بوگرہ 23 جنوري 1963 تي دل جي دوري سبب وفات ڪري ويو ، 24 جنوري تي ذوالفقار علي ڀٽو ملڪ جو پرڏيهي معاملن وارو وزير ٿيو. 22 اپريل 1963 تي ايوب خان مسلم ليگ ۾ شامل ٿي ۽ 19 آگسٽ 1964ع تي مسلم ليگ جي پليٽ فارم تان صدراتي چونڊ وڙهڻ جو اعلان ڪيو. 17 سيپٽمبر 1964ع تي محترمه فاطمه جناح گڏيل مخالف جماعتن جي درخواست تي صدارتي اميدوار ٿيڻ لاء راضپو ڏيکاريو ۽ 20 سيپٽمبر تي کيس اميدوار نامزد ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1965ع تي ملڪ ۾ 1962ع واري آئين ھيٺ پھرين صدارتي چونڊ واقع ٿي جيڪا ايوب خان اڪثريت سان کٽي. ايوب خان 49647 ووٽ کنيا (ويسٽ پاڪستان مان 28927 ۽ ايسٽ پاڪستان مان 20720) جڏھن تہ محترمه فاطمه جناح 28343 ووٽ کنيا (ويسٽ پاڪستان مان 10263 ۽ اوڀر پاڪستان مان 18080) گڏيل مخالف پارٽين اليڪشن ڪميشن جي انھن نتيجن کي مڃڻ کان انڪار ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 جنوري ڪي ايوب خان جي پٽ گوھر ايوب ڪراچي ۾ ايوب خان جي مسلم ليگ جي تعاون سان فتح جي پريڊ ڪئي جيڪا تشدد ۾ تبديل ٿي وئي ۽ 23 ڄڻا جھڳڙن ب۾ مارجي ويا. فوج شھر جو ڪنٽرول سنڀالي ورتو. 21 مارچ تي ملڪ م قومي اسيمبلي جي چونڊ ٿي. اسيمبلي جي 150 سيٽن مان 120 پاڪستان مسلم ليگ ۽ باقي مخالف جماعتن کٽيون.23 مارچ تي ايوب خان پنجن سالن لاء صدر طور قسم کنيو، ان سان گڏ شعيب ۽ ذوالفقار علي ڀٽو پڻ ترتيبوار صنعت ۽ پرڏيھي معاملن جي وزير طور قسم کنيو. 26 مارچ 1965 م ذولفقار علي ڀٽو پاڪستان مسلم ليگ جو سيڪريٽري جنرل ٿيو. 23 اپريل تي رڻ ڪڇ ۾ پاڪ فوج ۽ ڀارتي فوج ۾ ويڙھ ڪئي. 6 سيپٽمبر 1965 تي انڊيا اولھ پاڪستان جي سرحدن تي حملو ڪري جنگ شروع ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. ملڪ م ايمرجنسي لاڳو ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر تي چين ڀارت جي مذمت ڪئي. 10 سيپٽمبر تي ميجر عزيز ڀٽي لاھور واري محاذ تي شھيد ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 سيپٽمبر تي صدر ايوب قوم کي خطاب ڪندي عالمي امن جي مفاد خاطر فوج کي 23 سيپٽمبر تي 3:00 بجي رات جو جنگ بندي جو حڪم ڏنو. انڊيا پڻ سڪيورٽي ڪائونسل جي جنگ بندي واري قرارداد کي غيرمشروط قبول ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. ملائيشيا پاڪستان جي سيڪيورٽي ڪائونسل م مخالفت ڪئي ھئي جنھن ڪري 5 آڪٽوبر تي پرڏيهي وزير ذوالفقار علي ڀٽو پريس ڪانفرنس ڪندي ملائيشيا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. سويت يونين جي ٽياڪڙي سان 10 جنوري 1966 تي نو نقطن واري تاشقند واري معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون<ref name = " پاڪستان "/>. 12 فيبروري 1966 تي مجيب الرحمان پنھنجي پارٽي جو 6 نقاطي پروگرام پڌرو ڪندي صوبائي خودمختياري جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 18 جون 1966 تي ذوالفقار علي ڀٽو وزارت ڇڏي بيماري واري موڪل تي ھليو ويو ۽ ان جو ڇڏيل پرڏيهي کاتو ايوب خان پاڻ سنڀاليو<ref name = " پاڪستان "/>. 20 جولاءِ تي شريف الدين پيرزادو. پرڏيھي وزير ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 17 سيپٽمبر 1966 تي جنرل محمد یحییٰ پاڪستاني فوج جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر 1966 تي ايوب خان سياستدانن تان [[ايبڊو]] (EBDO) جون پابنديون ھٽائي ڇڏيون<ref name = " پاڪستان "/>. 9 جولاءِ 1967 تي محترمه فاطمه جناح ڪراچي ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس ٻئي ڏينھن قائداعظم واري مقبري ۾ دفنايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 16 سيپٽمبر 1967 تي ذوالفقار علي ڀٽو پاڪستان پيپلزپارٽي نالي پارٽي ٺاهڻ جو اعلان ڪيو ۽ 30 نومبر تي لاھور ۾ ان پارٽي جو بنياد وڌو ويو جنھن جو چيئرمين ذوالفقار علي ڀٽو ۽ جنرل سيڪريٽري جَي اَي رحيم ٿيو. پھرين ڊسمبر تي ڊاڪٽر مبشر حسن جي لاھور واري رھائشگاھ تي پارٽي جو پھريون ڪنوينشن ٿيو جنھن م ذوالفقار علي ڀٽو کي چيئرمين چونڊيو ويو ي<ref name = " پاڪستان "/>. 11 ڊسمبر 1967 تي قومي اسيمبلي بيسڪ ڊيموڪريسي جي 8000 يونٽن کي وڌائي 12000 ڪيو. 6 جنوري 1968 تي اگرتلا واري ملڪ جي خلاف سازش منظر عام تي آئي ۽ 18 جنوري تي مجيب الرحمان کي ان سازش جي الزم ۾ گرفتار ڪيو ويو. نومبر 1968 م راولپنڊي ۾ احتجاج دوران شاگرد جي قتل کان پوء شاگردن مظاھرا شروع ڪيا جيڪي پشاور ، ڪراچي ۽ لاھور تائين ڦھلجي ڪنٽرول کان ٻاهر ٿي ويا. 13 مارچ تي ايئر مارشل اصغر خان جسٽس پارٽي ٺاھي<ref name = " پاڪستان "/>. 25 مارچ 1965ع تي صدر ايوب صدر جو عھدو ڇڏيو ۽ اقتدار آرمي چيف جنرل یحیٰی جي حوالي ڪيو جنھن ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪئي ۽ اسيمبليون ٽوڙي ڇڏيون ۽ 1962 جو آئين منسوخ ڪري ڇڏيو. 31 مارچ تي يحي خان صدر جو عھدو سنڀاليو<ref name = " پاڪستان "/>. === ون يونٽ جو خاتمو ۽ عام چونڊون === 4 مارچ تي صدر پرويژنل ڪانسٽيٽيوشنل آرڊر يا پي سي او جاري ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 سيپٽمبر 1969تي جنرل يحي موروڪو ۾ پھرين اسلامي سربراهي ڪانفرنس ۾ شرڪت ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جولاء 1970 تي صدر يحي خان ون يونٽ منسوخ ڪري سنڌ، پنجاب، سرحد ۽ بلوچستان جي صوبائي حيثيت بحال ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. ملڪ ۾ 5 آڪٽوبر 1970 تي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو ويو. اوڀر پاڪستان ۾ ٻوڏ اچڻ ڪري 15 آگسٽ تي چونڊ جي تاريخ کي ملتوي ڪري 7 ڊسمبر 1970 تي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو ويو. 12 نومبر 1970 تي سائڪلون اچڻ ۽ 30 فوٽ اوچي سامونڊي لھرن جي ڪري آيل تباھي ۾ ڏھ لکن کان وڌيڪَ ماڻھو فوت ٿي ويا. 7 ڊسمبر 1970 تي قومي اسيمبلي جي 313 سيٽن لاء چونڊون ٿيون. مجيب الرحمان جي عوامي ليگب151 سيٽون کڻي اڪثريت سان کٽي آئي. پيپلزپارٽي 81 سيٽون کڻي ٻيون نمبر وڏي پارٽي ٿي وئي. باقي ٻيون جماعتون 81 سيٽون کڻي آيون جن ۾ جماعت اسلامي، پي ڊي پي، مسلم ليگ (سي)، مسلم ليگ (ڪيو)، جي يو پي، ۽ نعپ شامل ھيون. 17 ڊسمبر تي صوبائي اسيمبلين جون چونڊون ٿيون جن جي نتيجو قومي اسيمبلي جي نتيجي سان مطابقت وارو آيو. === سياسي بحران ۽ بينگال جي علحدگي === 3 جنوري 1971 تي مجيب الرحمان اعلان ڪيو تہ ملڪ جو نئون آئين اولھ پاڪستان جي نمائندن جي صلاح سان ان جي ڇھ نقاطي پروگرام جي بنياد تي ٺاهيو ويندو. 13 جنوري تي مجيب الرحمان صدر سان ملاقات ڪئي. 14 جنوري تي صدر يحي خان ڍاڪا ۾ پڌرو ڪيو تہ مجيب الرحمان ملڪ جو وزيراعظم ٿيندو<ref name = " پاڪستان "/>. 17 جنوري تي صدر يحي ذولفقار علي ڀٽو سان لاڙڪاڻي واري رھائشگاھ تي مذاڪرات ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. 27 جنوري تي مجيب الرحمان ۽ ذوالفقار علي ڀٽو ڍاڪا ۾ آئين ٺاھڻ لاء مذاڪرات ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. 13 فيبروري تي يحي خان 3 مارچ 1971 تي ڍاڪا ۾ آئين ٺاھڻ لاء قومي اسيمبلي جو اجلاس سڏائڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 16 فيبروري تي ذوالفقار علي ڀٽو پھرين پرڏيهي واپار، ڪرنسي ۽ محصولن متعلق سمجھوتو ٿيڻ تائين قومي اسيمبلي جي ان اجلاس جي بائيڪاٽ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 18 فيبروري تي جماعت اسلامي جي مولانا مودودي ان بائيڪاٽ جي مذمت ڪئي ۽ مطالبو ڪيو تہ اڪثريت حاصل ڪندڙ جماعت کي آئين جو مسودو پيش ڪرڻ جو موقعو ڏنو وڃي ۽ ٻيا ان جي ڪمزورين تي بحث ڪن<ref name = " پاڪستان "/>.24 فيبروري تي مجيب الرحمان پنھجن ڇھن نقطن تي سمجھوتو ڪرڻ کان کتو جواب ڏئي ڇڏيو<ref name = " پاڪستان "/>. 28 فيبروري تي عوامي ليگ مغربي پاڪستان جي ميمبرن کي اجلاس ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني. ذوالفقار علي ڀٽي ٻہ متبادل ڏنا تہ يا قومي اسيمبلي جي اجلاس کي ملتوي ڪيو وڃي يا وري آئين ٺاھڻ لاء رکيل مدت کي ختم ڪيو وڃي<ref name = " پاڪستان "/>. صدر يحي پھرين مارچ 1971 تي 3 مارچ واري اجلاس کي سياستدانن وچ ۾ آئين ٺاھڻ لاء معقول افھام تفھيم ٿيڻ تائين ملتوي ڪري ڇڏيو<ref name = " پاڪستان "/>. نتيجي ۾ مشرقي پاڪستان ۾ عوامي ليگ ھڙتالون ۽ مظاھرا شروع ڪري ڇڏيا جنهن ڪري ڍاڪا ۾ ڪرفيو لڳائڻو پيو<ref name = " پاڪستان "/>. 3 مارچ تي صدر ڍاڪا ۾ 10 مارچ تي سڀني چونڊ کٽيندڙ سياسي جماعتن جي 12 اڳواڻن کي آئيني مشاورت لاء گھرايو پر عوامي ليگ ان گڏجاڻيءَ جو بائڪاٽ ڪيو ۽ پرامن عدم تعاون واري تحريڪ شروع ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. 6 مارچ 1971ع تي جنرل ٽڪا خان کي مشرقي پاڪستان جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. صدر 25 مارچ 1971ع تي قومي اسيمبلي جو ڍاڪا ۾ اجلاس سڏايو<ref name = " پاڪستان "/>. 16 مارچ 1971 تي شيخ مجيب الرحمان ماڻھن کي نجات حاصل ڪرڻ لاء جدوجهد جو سڏ ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 21 مارچ 1971 تي مجيب الرحمان کي گرفتار ڪيو ويو ۽ عوامي ليگ جي پوئلڳن جي خلاف فوجي آپريشن شروع ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 26 مارچ 1971 تي صدر عوامي ليگ تي بندش وڌي<ref name = " پاڪستان "/>. 4 اپريل 1971 تي آنڌرا گانڌي مشرقي پاڪستان جي عوام جي مڪمل حمايت جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 مئي 1971ع تي ذوالفقار علي ڀٽو لاھور ۾ پريس ڪانفرنس ڪندي چونڊيل نمائندن کي اقتدار منتقل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. 28 جون 1971 تي يحي خان آئين تيار ڪرڻ لاءِ ماھرن جي ڪاميٽي جوڙي<ref name = " پاڪستان "/>. 5 آگسٽ 1971 تي حڪومت ايسٽ پاڪستان جي تنازعي تي 125 صفحن تي مشتمل وائيٽ پيپر جاري ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 سيپٽمبر 1971 تي صدر يحي پھرين مارچ کان پنج سيپٽمبر تائين اوڀر پاڪستان ۾ ڏوھ ڪندڙن يا ڏوھن جي الزامن ۾ آيلن کي عام معافي ڏيڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 5 سيپٽمبر تي پاڪستان انڊيا طرفان نئين دھلي ۾ نامنھاد بنگلاديش مشن قائم ڪرڻ خلاف انڊيا جي حڪومت سان سخت احتجاج ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 9 آڪٽوبر 1971 تي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر ملڪ مان سياسي سرگرمين تان بندش ھٽائي ڇڏي<ref name = " پاڪستان "/>. 10 نومبر 1971 تي انڊيا پاڪستان تي حملو ڪيو، ان جي فوج بيلونيا لڳ پاڪستاني سرحد م داخل ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي. جنگ ۾ 74 ڀارتي فوجي مارجي ويا ۽ 130 زخمي ٿيا. 16 نومبر تي انڊيا جي فوج اوڀر پاڪستان ۾ ڊاڪا طرف پيشقدمي ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. اوڀر پاڪستان ۾ ڀارتي فوجي مداخلت تي صدر يحي 23 نومبر تي ملڪ ۾ ايمرجنسي لڳائي<ref name = " پاڪستان "/>. 3 ڊسمبر تي فوج کي ڀارت تي حملي جو حڪم ڏنو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 7 ڊسمبر 1971 م يحي خان بينگال سان تعلق رکندڙ نورالامين کي پاڪستان جو اٺون وزيراعظم مقرر ڪيو ۽ ذولفقار علي ڀٽو پاڪستان جو نائب وزيراعظم سميت پرڏيهي وزير بڻائي مخلوط حڪومت ٺاهي وئي<ref name = " پاڪستان "/>.8 ڊسمبر 1971 تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي ھڪ قرارداد وسيلي ھڪدم جنگبندي ۽ فوجن کي پنھنجي پنھنجي سرحد طرف ھٽائڻ جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 12 ڊسمبر1971 تي يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي صدر رچرڊ نڪسن انڊيا کان پاڪستان تي فوجي حملو ھڪدم روڪڻ جو مطالبو ڪيو ۽ فوجي پيشقدمي جي تسلسل کي عالمي راء جي انحرافي قرار ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. يونائيٽيڊ اسٽيٽس سيڪيورٽي ڪائونسل جي ٻيھر اجلاس جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 14 ڊسمبر تي سويت يونين يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي انھن رٿن کي ٽيون دفعو ويٽو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. ساڳي ڏينھن ذوالفقار علي ڀٽو سڪيورٽي ڪائونسل جي اجلاس مان اٿي آيو. 16 ڊسمبر تي پاڪستاني فوج اوڀر پاڪستان ۾ پيش پئي<ref name = " پاڪستان "/>. جنرل جگجيت سنگھ اروڙا ۽ ليفٽيننٽ جنرل امير عبدالله خان نيازي ۽ ٻنھي ڌرين جي وچ ۾ جنگبندي طئي ڪئي وئي. ٻارتي فوج ڍاڪا ۾ داخل ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستاني فوج جا 95000 فوجي ڍاڪا ۾ ٿيل ھڪ تقريب ۾ ڀارتي فوج آڏو ھٿيار ڦٽا ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. 17 ڊسمبر تي پاڪستاني صدر جنگبندي جو اعلان ڪيو. 28 ڊسمبر 1971ع تي يحي خان اقتدار ذوالفقار علي ڀٽو جي حوالي ڪيو جيڪو ملڪ جو نئون صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 ڊسمبر تي ذوالفقار علي ڀٽو جي حڪم تي شيخ مجيب الرحمان کي جيل مان ڪڍي گھر ۾ نظربند ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 23 ڊسمبر تي صدر ڀٽو پنھنجي ڏھ رڪني صدارتي ڪابينه جوڙي ين ۾ ڊاڪٽر مبشر حسن، شيخ محمد رشيد، غلام مصطفي جتوئي ۽ حفيظ پيرزادو شامل ھيا<ref name = " پاڪستان "/>. 24 ڊسمبر تي ڀٽو اوڀر پاڪستان ۾ شڪست جي جاچ لاء چيف جسٽس حمود الرحمان جي سربراھي ۾ ڪميشن جوڙي. ڪميشن جا رڪن چيف جسٽس آف پاڪستان حمود الرحمان، چيف جسٽس سنڌ بلوچستان ھاء ڪورٽ جسٽس طفيل علي عبدالرحمان ھيا جن کي ٽن مھينن ۾ رپورٽ پيش ڪرڻ لاء چيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر تي ذوالفقار علي ڀٽو پاڪستان ائٽامڪ ڪميشن کي پنھنجي ذمي ورتو<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1942ع تي تحريڪ استقلال جي ايئر مارشل اصغر خان لاھور م پريس ڪانفرنس ذريعي مارشل لا ختم ڪرڻ، مجيب الرحمان کي آزاد ڪرڻ ۽ يحي خان کي گرفتار ڪري ان خلاف کليل مقدمو ھلائڻ جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 9 جنوري 1972ع تي عوامي ليگ جي مجيب الرحمان کي آزاد ڪري پي آء اي جي جھاز م لنڊن روانو ڪيو وي<ref name = " پاڪستان "/> 26 جنوري 1972ر تي سويت يونين بنگلاديش کي تسليم ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. === ذوالفقار علي ڀٽو جو صدارتي دؤر === اقتدار جي منتقلي ۽ صدر پاڪستان ٿيڻ بعد ذوالفقار علي ڀٽو کي درپيش سڀ کان وڏو چئلينج ھڪ متفقه نئين آئين جي تشڪيل ھيو. 23 جنوري 1972 تي ليفٽيننٽ جنرل گل حسن کي ٽن سالن لاء پاڪستاني فوج جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ڪيو ويو بعد ۾ 3 مارچ 1972 تي ان سميت ايئرفورس جي ڪمانڊر ايئر مارشل رحيم خان ھٽائي انھن جي جاء تي ترتيبوار جنرل ٽڪا خان ۽ ايئر مارشل ظفر چوڌري کي مقرر ڪيو ويو. 10 مارچ تي ٽڪا خان ڊيلي ٽيليگراف کي انٽرويو ۾ ٻڌايو تہ 30000 بنگالي فوج سان مقابلي ۾ مارجي ويا ھئا ۽ ان کان وڌيڪَ انگ اکر وڌاءُ ھو. 11 اپريل تي عبوري آئين جو مسودو پارلياماني ليڊرن ۾ ورھايو ويو ۽ 17 اپريل 1972ع تي نيشنل اسيمبلي منظوري ڏني مخالف ڌر ووٽنگ ۾ شامل نه ٿي <ref name = " پاڪستان "/>. ساڳي تاريخ تي پاڪستان جي آئين جي تياري لاء قومي اسيمبلي جي 25 رڪنن جي محمود علي قصوري جي سربراهي ۾ ھائوس ڪميٽي جوڙي وئي پر بعد ۾ 4 آڪٽوبر تي قصوري اختلافن جي ڪري ان ذميواري تان استعيفا ڏئي ۽ 29 آڪٽوبر تي کيس پيپلزپارٽي مان ٻاھر ڪڍيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 21 اپريل تي صدر عبوري آئين جي توثيق ڪئي ۽ 3 سال ۽ 26 بعد مارشل لا ختم ڪئي وئي ۽ آئين جي حاڪميت جي بحالي ٿي. صدر ۽ چيف جسٽس حمود الرحمان راولپنڊي ۾ ان آئين تحت قسم کنيا<ref name = " پاڪستان "/>.25 اپريل 1972 تي پھرين مئي کي مزدورن جو ڏينھن ڪري ملھائڻ جو اعلان ڪيو ويو ۽ پھرين مئي 1972 تي پاڪستان ۾ پھريون ڀيرو اھو ڏينھن ملھايو ويو. ساڳي ڏينھن ممتاز ڀٽو، سردار عطاءُ الله خان مينگل، مولانا مفتي محمود سنڌ، بلوچستان ۽ سرحد جا وزير اعليَ مقرر ڪيا ويا جڏهن ته پنجاب لاء ملڪ معراج خالد کي نامزد ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 38 جون تي شملا سمٽ ۾ ڀٽو ۽ اندراگانڌي پنھنجن ايڊيز کان سواءِ ملاقات ڪئي. مذاڪرات جاري رھيا ۽ 3 جولاءِ تي ٻنھي شملا معاھدي تي صحيحون ڪيون. ٻنھي اڳواڻن طئي ڪيو تہ ٻنھي ملڪن جون فوجون پنھنجي پراڻي سرحدي پوزيشن تي اينديون، تڪرارن کي پرامن طريقي سان حل ڪيو ويندو، ڪشمير ڪنٽرول لائين ۾ مداخلت ۽ انحرافي نہ ڪئي ويندي، واپاري ۽ ثقافتي تعلق بحال ڪيا ويندا<ref name = " پاڪستان "/>. 7 جولاء تي سنڌ اسيمبلي سنڌي کي اردو وانگر صوبي جي سرڪاري ٻولي بڻائڻ جي منظوري ڏني جنھن تي ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ اردو جي حق ۾ پرتشدد مظاھرا شروع ٿي ويا جنھن ڪري ڪرفيو لڳائڻو پيو. ھڪ دفعو ٻيھر جنگ اخبار بم رئيس امروهي جو شعر ''اردو کا جنازہ ہے ذرا دھوم سے نکلے'' ڇاپيو ويو. فسادن ۾ پوليس جي فائرنگ چ۾ 12 ڄڻا مارجي ويا 150 زخمي ٿيا. 16 جولاءِ 1972 تي گورنر سنڌ ٽيچنگ، پروموشن اينڊ يوز آف سنڌي لينگويج بل 1972ع جي توثيق ڪئي.<ref name = " پاڪستان "/>. 8 جولاءِ 1972 ۾ حمود الرحمان واري جنگي ڪميشن جي رپورٽ تي ميمبرن سپريم ڪورٽ جي چيمبر ۾ صحيحون ڪيون ۽ 13 جولاءِ تي چيف جسٽس حمود الرحمان اھا رپورٽ صدر کي پيش ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>.14 جولاء 1972 تي نيشنل اسيمبلي شملا معاهدي جي منظوري ڏني جڏھن ته ڀارتي لوڪ سڀا ان جي توثيق پھرين آگسٽ تي ڪئي ۽ 29 آگسٽ بتي نيو دھلي ۾ ٻنھي ملڪن شملا معاهدي تي عملدرآمد واري ايگريمينٽ تي صحيحون ڪيون<ref name = " پاڪستان "/>. 27 آڪٽوبر 1972 تي جنيوا ڪنوينشن جي پاسداري ۾ پاڪستان ڀارت جي سمورن جنگي قيدين کي آزاد ڪري ڇڏيو ۽ سلسلو 27 آڪٽوبر 1973 تي مڪمل ٿيو. 6 نومبر 1972 تي ڀارت مان پاڪستاني جنگي قيدين جي واپسي شروع ٿي<ref name = " پاڪستان "/> 9 نومبر 1972 ۾ پاڪستان سيٽو مان نڪري آيو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر تي وزير قانون عبدالحفيظ پيرزادي تيار ٿيل نئين آئين جو مسودو قومي اسيمبلي ۾ پيش ڪيو ۽ 11 اپريل تي قومي اسيمبلي يڪراءِ ان کي منظور ڪيو. مخالف ڌر بائيڪاٽ ختم ڪيو اٺ تڪراري شقن ۾ ترميم ڪئي وئي. ٽن ميمبرن محمود علي قصوري، احمد رضا قصوري ۽ شاھ احمد نوراني ووٽنگ ۾ حصو نہ ورتو. 14 آگسٽ 1973ع تي نئون آئين عمل ۾ اچي ويو <ref name = " پاڪستان "/>. 30 مارچ 1973 تي حڪومت جي خلاف سازش جي الزام ۾ فوج، ايئرفورس ۽ نيوي جي 24 آفيسرن جون گرفتاريون ٿيون<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جولاء 1973 تي نيشنل آئڊنٽٽي ڪارڊ جي اسڪيم جاري ٿي جنھن تحت پھريون ڪارڊ ذوالفقار علي ڀٽو جو جاري ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 آگسٽ 1973 تي پاڪستان جي دفاع جي بجٽ ٻيڻي ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 11 آگسٽ 1973 تي چوڌري فضل الاھي ملڪ جو صدر چونڊيو ويو. ھن 139 ووٽ کنيا جڏھن ته نعپ جي اميدوار 45 ووٽ کنيا. === وزيراعظم ذوالفقار علي ڀٽو جو پارلياماني دؤر === 13 آگسٽ 1973ع تي ذوالفقار علي ڀٽو نئين آئين تحت پاڪستان جو وزيراعظم چونڊيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر 1973 تي ڪراچي ڀرسان پپري ۾ وزيراعظم ملڪ جي پھرين اسٽيل پلانٽ جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 23 فيبروري 1974 تي لاھور ۾ اسلامڪ سمٽ ڪانفرنس منعقد ٿي<ref name = " پاڪستان "/>.5 مئي 1974 تي ڀارت ائٽمي ڌماڪو ڪيو ۽ نيوڪليئر ڪلب ۾ شامل ٿي ويا<ref name = " پاڪستان "/>. 14 اپريل 1974ع تي وفاقي حڪومت بلوچستان ۾ فوجي آپريشن ختم ڪرڻ ۽ 15 مئي کان سول انتظاميه بحال ڪرڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 27 جون 1974 تي وزيراعظم ٽن ڏينهن جي دوري تي بنگلاديش روانو ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 14 آگسٽ 1974ع تي پارليامينٽ جي عمارت جو سنگ بنياد رکيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 7 سيپٽمبر 1974 تي آئين ۾ ترميم ڪري قرار ڏنو ويو ته ختم نبوت تي ايمان نہ رکندڙ مسلمان نه رھندو ۽ ختم نبوت جي خلاف تبليغ تي سزا ڏني ويندي. ان ائيني ترميم جي نتيجي ۾ احمدي جماعت يا قادياني ختم نبوت جي مطلق عقيدي کي نہ مڃڻ ڪري غير مسلم اقليت ۾ شامل ٿي ويا. 11 سيپٽمبر تي قومي اسيمبلي انھن کي باقاعده غير مسلم قرار ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 14 آڪٽوبر 1974 تي وزيراعظم پيش پوندڙ بلوچ قبيلن کي عام معافي ڏيڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 11 نومبر 1974 ۾ ايم اين اي آحمد رضا قصوري جو پيءُ نواب محمد احمد قصوري لاھور ۾ قاتلاڻي حملي ۾ گولي لڳڻ سبب فوت ٿي ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 17 جنوري 1975 تي دھشتگردي واريون خاص عدالتون قائم ڪيون ويون<ref name = " پاڪستان "/>. 8 فيبروري 1975 تي سرحد صوبي جو وزير اعلي حيات محمد شيرپائو پشاور ۾ جلسي کي خطاب ڪندي بم ڌماڪي ۾ مارجي ويو جنھن ڪري 15 فيبروري تي نيشنل عوامي پارٽي تي بندش وڌي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 1965 واري جنگ ۾ آمريڪا پاڪستان تي ھٿيارن ڏيڻ تي پابندي لڳائي ھئي جيڪا 12 فيبروري 1975 تي ختم ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. ڪراچي ۾ ٽرام سروس 20 اپريل 1885 ۾ شروع ٿي ھئي جنھن کي 30 اپريل 1975 ۾ ختم ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 27 جولاءِ 1975 ۾ اسلامي نظرياتي ڪائونسل وياج يا ربا کي ختم ڪري زڪوات متعارف ڪرڻ جي سفارش ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. 19 سيپٽمبر 1975 تي ايئرپورٽ سڪيورٽي فورس قائم ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 31 آڪٽوبر 1975 تي سپريم ڪورٽ نعپ کي پاڪستان جي وجود جي خلاف ھجڻ ڪري ٽوڙي ختم ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن بعد نيشنل ڊيموڪريٽڪ پارٽي قائم ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1976 تي بلوچستان اسيمبلي کي معطل ڪري بلوچستان ۾ وفاقي راڄ قائم ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 3 جنوري 1976 تي وزيراعظم ڪراچي کي ميٽروپوليٽن جو درجو ڏنو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 6 فيبروري 1976 تي جنرل ضياءَ الحق کي نئون آرمي چيف مقرر ڪيو ويو جنھن پھرين مارچ تي جنرل ٽڪا خان کان چارج ورتي<ref name = " پاڪستان "/>. 23 مارچ 1976ع ۾ وزيراعظم اسلام آباد ۾ سپريم ڪورٽ جي موجوده عمارت جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. 24 جنوري 1976ع ۾ لاھور امرتسر ٽرين سروس جي شروعات لاء نيودھلي ۾ معاھدو ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 5 آگسٽ 1976 تي وزيراعظم پورٽ قاسم جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 آڪٽوبر 1976 تي يونائيٽيڊ اسٽيٽس فرانس کان پاڪستان کي نيوڪليئر پلانٽ نہ ڏيڻ جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 12 آڪٽوبر 1976 تي سعودي بادشاھ خالد بن عبدالعزيز اسلام آباد ۾ شاھ فضل مسجد جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. وزيراعظم سرڪاري ملازمن جي رٽائرمينٽ جي عمر وڌائي 60 سال ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. 20 ڊسمبر 1976 تي پي ٽي وي جي رنگين نشريات جي شروعات ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. 7 جنوري 1977 تي حڪومت عام چونڊن لاء 7 مارچ جي تاريخ جو اعلان ڪيو ۽ پھرين جولاء کان جمعو عام موڪل جو ڏينهن بڻايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 18 جنوري تي صدر قومي اسيمبلي ٽوڙي ڇڏي<ref name = " پاڪستان "/>. 11 جنوري تي ڀٽو جي پيپلز پارٽي سان مقابلي لاءِ پاڪستان نيشنل الائنس جو قيام ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 12 جنوري تي پاڪستان ماتا کان پاڪ ملڪن ۾ شامل ٿي ويو<ref name = " پاڪستان "/>. ڀٽو کي اليڪشن ڪميشن بغير مقابلي جي چونڊيل قرار ڏنو. مخالف اميدوار جماعت اسلامي سنڌ جي امير مولانا جان محمد عباسي ان فيصلي خلاف اليڪشن ڪميشن ۾ 25 جنوري تي اپيل داخل ڪئي وئي تہ کيس اغوا ڪيو ويو ھو جيڪا 13 فيبروري تي اغوا جي ثبوت نہ ھجڻ ڪري رد ڪئي وئي. پھرين مارچ تي پي اين اي جي سڏ تي پوري ملڪ ۾ ھڙتال ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 7 مارچ 1977 تي عام چونڊون ٿيون جن ۾ ڪل 200 سيٽن مان پيپلزپارٽي 155 سيٽون، پي اين اي 35 سيٽون کٽيون. پي اين اي اڳواٽ رٿيل ڌانڌلي جو الزام لڳايو<ref name = " پاڪستان "/>. 10 مارچ تي صوبائي اسيمبلين جي چونڊ ٿي جنھن جو پي اين اي بائڪاٽ ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 26 مارچ تي قومي اسيمبلي ۾ ميمبرن قسم کنيو پر پي اين اي بائيڪاٽ ڪيو ۽ ملڪ ۾ ھڙتال جو سڏ ڏنو.28 مارچ تي ڀٽو ٻيھر وزيراعظم چونڊجي آيو<ref name = " پاڪستان "/>. 15 اپريل تي ڀٽو لاھور ۾ مولانا مودودي سان ملاقات ڪئي جنھن کانئس استعفي ڏيڻ جو مشورو ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 اپريل 1977 تي ڪراچي ، لاھور، حيدرآباد ۾ مارشل لا ۽ راولپنڊي ب۾ ڪرفيو لاڳو ڪيو ويو.28 اپريل 1977 ۾ پارليامينٽ جي گڏيل اجلاس ۾ خطاب ڪندي وزيراعظم يونائيٽيڊ اسٽيٽس تي الزام لڳايو تہ پاڪستان ۾ سياسي بحران جي پٺيان ان جو ھٿ آھي<ref name = " پاڪستان "/>. 7 جون تي لاھور ھاء ڪورٽ ڪراچي، لاھور ۽ حيدرآباد ۾ مارشل لا ختم ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 15 جون 1977 تي مذاڪرات بعد حڪومت ۽ پي اين اي ۾ معاملا طئي ٿي ويا. حڪومت ٻيھر چونڊون ڪرائڻ تي راضي ٿي وئي. 3 جولاءِ تي ڀٽو اعلان ڪيو تہ معاھدو ٿي چڪو آهي رڳو صحيحون ٿيڻيون آهن آھن پر اصغر خان پڌرائي ڪئي تہ پي اين اي جي ڪائونسل منظور ناھي ڪيو. 5 جولاء 1977 تي جنرل ضياءُ الحق فوجي بغاوت ڪري مارشل لا لاڳو ڪئي، ڀٽو ۽ ٻيا سياستدان گرفتار ڪيا ويا، آئين کي جزوي طور تي معطل ڪيو ويو ۽ صدر فضل الاهي کي برقرار رکيو ويو ۽ ٽن مھينن ۾ چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو ويو. سياسي سرگرمين تي بندش وڌي وئي. چئن ماڻھن تي مشتمل فوجي ڪائونسل قائم ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. === ٻين مارشلا === 5 جولاءِ 1977 تي ملڪ م چيف آف آرمي اسٽاف [[جنرل ضياءَ الحق]] فوجي بغاوت ذريعي ڀٽو سرڪار کي معزول ڪري اقتدار تي قبضو ڪي، ۽ پوء ملڪ جو صدر بڻجي ويو. ذولفقار علي ڀٽو تي ھڪ سياسي اڳواڻ جي پيء جي قتل جي جاچ ۾ شامل ڪري گرفتار ڪري ان تي [[لاھور ھاء ڪورٽ]] م خون جو مقدمو ھلايو ويو جنھن م کيس موت جي سزا ڏني وئي ۽ ان جي سپريم ڪورٽ م اپيل پڻ رد ٿي وئ. اھڙي طرح ذولفقار علي ڀٽو کي ڦاسي ڏني وئي. ملڪ ۾ پرويژنل ڪانسٽيٽيوشنل آرڊر يا پي سي او جي نالي سان عبوري آئين ڏئي سياسي نظام ھلايو ويو. 1985 م [[پاڪستان ۾ ريفرينڊم، 1985|ريفرينڊم]] ڪرايو ويو جنھن تحت جنرل ضياءَ الحق ملڪ جو صدر برقرار رھڻ جو حق حاصل ڪيو ۽ ائين ۾ ھڪ وڏي ترميم ڪئي جيڪا اٺين ترميم جي نالي سان مشھور ٿي. جنھن تحت ملڪ جو نظام نيم پارلياماني ۽ نيم صدارتي ٿي ويو ء صدر کي بي پناھ اختيار ڏنا ويا. ملڪ م غيرجمائتي بنيادن تي چونڊون پڻ ڪرايون ويون. اھڙي طرح 24 مارچ 1985 تي [[محمد خان جوڻيجو]] ملڪ جو ڏھون وزيراعظم ٿيو. 1973 جي آئين کي نئين ترميم سان بحال ڪيو ويو. 1987 ۾ [[اوجڙي ڪيمپ وارو واقعو]] ٿيو جنھن جي جاچ واري معاملي تي اختلاف سبب 29 مئي 1988 تي جنرلل ضياءَ الحق محمد خان جوڻيجو جي حڪومت سميت سڀ صوبائي حڪومتون برطرف ڪري سڀ قومي ۽ صوبائي اسيمبليون ٽوڙي ملڪ م جماعتن بنيادن تي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو. آگسٽ 1988 ۾ جنرل ضياءَ الحق پنھنجي لڳ ڀڳ سموري فوجي قيادت سميت [[بھاولپور وارو سانحو، 1988|سي 130 جھاز جي حادٽي]] م بھاولپور ڀرسان مارجي ويو. سينيٽ چيئرمين [[غلام اسحاق خان]] ملڪ جو صدر ٿيو.۽ [[جنرل مرزا اسلم بيگ]] چيف آف آرمي اسٽاف مقرر ٿيو.<br> جنرل ضياءَ الحق اسلامي ضابطا متعارف ڪرايا جن ۾ [[زڪوات]] واري ٽيڪس، شريعت ڪورٽون، اسلامي سزائن جو نفاذ، بينڪن مان وياج جو جزوي خاتمو، تعليمي نصاب کي اسلامي بڻائڻ لاءِ نظرثانيون شامل ھيا<ref name = " اسلام "/>. 1980 واري ڏهاڪي م پاڪستان يونائيٽيڊ اسٽيٽس ۽ ٻين ملڪن سان سان سھڪار ڪندي افغانستان تي 1978ع کان قابض سوويت فوج جي خلاف افغان مجاهدن جي گوريلا جنگ ۾ مدد ڪئي. لکين افغاني پنھنجي سرزمين تي تڪليفن سبب پاڪستان ۾ پناهگير ٿي آيا ۽ پاڪستان ۾ انھن جون پناهگير ڪيمپون ويڙھاڪن جي ڀرتي جي لاء زرخيز زمين بڻجي ويون<ref name = " اسلام "/>. === 1988 کان 1998 تائين جمھوري دور === 2 ڊسمبر 1988 تي [[بينظير ڀٽو]] ملڪ جي يارھين وزيراعظم ٿي. 6 آگسٽ 1990 تي صدر غلام اسحاق بينظير ڀٽو جي حڪومت ڪرپشن جي الزامن تي برطرف ڪري اسيمبليون ٽوڙي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو. اھڙي طرح چونڊن م 6 نومبر 1990 تي [[ميان نواز شريف]] ملڪ جو ٻارھون وزيراعظم ٿيو. 1993ع ۾ ميان نوازشريف جي حڪومت کي صدر غلام اسحاق برطرف ڪري اسيمبليون ٽوڙي نئين چونڊن جو اعلان ڪيو پر سپريم ڪورٽ ان قدم کي ڪالعدم قرار ڏئي حڪومت بحال ڪئي پر پوء ٻنھي 18 جولاء 1993ع تي نوازشريف ۽ غلام اسحاق خان پنھنجن عھدن تان استعيفا ڏئي. اليڪشن ٿيڻ بعد 18 آڪٽوبر 1993تي بينظير ڀٽو ملڪ جي تيرھين وزيراعظم ٿي ۽ پوء [[فاروق لغاري]] ملڪ جو صدر ٿيو. 5 نومبر 1996 تي ڪرپشن جي الزامن تي صدر فاروق لغاري بينظير ڀٽو جي حڪومت برطرف ڪري سموريون اسيمبليون ٽوڙي نئين اليڪشن جو اعلان ڪيو. 17 فيبروري 1997ع تي ميان نواز شريف ملڪ جو چوڏھون وزيراعظم ٿيو === ٽين مارشلا === 12 آڪٽوبر 1999 تي چيف آف آرمي اسٽاف [[پرويز مشرف|جنرل پرويز مشرف]] فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تي قبضو ڪري کيس برطرف ڪري آئين کي معطل ڪندي مارشل لا لاڳو ڪئي. 2002 ۾ چونڊون ٿيون ۽ 22 نومبر 2002 تي [[ظفر الله خان جمالي|ظفرالله جمالي]] ملڪ جو پندرھون وزيراعظم ٿيو جيڪو 26 جون 2004 تائين رھيو. کانئس استعيفا ورتي وئي ۽ 26 آگسٽ 2004 تائين [[چوڌري شجاعت]] ملڪ جو سورھون وزيراعظم رھيو. 28 آگسٽ 2004 کان 15 نومبر 2007 تائين پرويز مشرف جي رضامندي سان [[شوڪت عزيز]] ملڪ جو سترھون وزيراعظم رھيو. جنھن بعد نگران حڪومت م 27 ڊسمبر 2007 تي بينظير ڀٽو کي راولپنڊي م قاتلاڻي حملي ۾ شھيد ڪيو ويو<br> پاڪستاني [[انٽر سروس انٽيليجنس]] بنيادپرست اسلامي تنظيم طالبان جي مدد ڪئي جنھن تقريبن سموري افغانستان تي 1996ع کان 2001ع تائين حڪمراني قائم ڪئي. 2001 کان پاڪستاني حڪومت دھشتگردي جي خلاف ۽ افغانستان چ۾ طالبان ۽ القائده جي خلاف فوجي ڪارروائي ۾ يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي مدد ڪئي<ref name = "اسلام "/>. === 2008 کان جمھوري دؤر === ملڪ ۾ 2008 ۾ عام چونڊون ٿيون. [[يوسف رضا گيلاني]] ملڪ جو ارڙھون وزيراعظم ٿيو ۽ جنرل پرويز مشرف فوج جو عھدو ڇڏڻ بعد صدرات جو عھدو بہ ڇڏيو ء [[آصف علي زرداري]] ملڪ جو صدر ٿيو. آئين م ترميم ڪري صدر جا اختيار ختم ڪري وزيراعظم جا اصل اختيار بحال ڪري ان کي حقيقي چيف ايگزيڪيوٽو بڻايو ويو. 26 آڪٽوبر 2012 تي ڪورٽ جي فيصلي تي نا اھل ٿي وڃڻ ڪري يوسف رضا گيلاني فارغ ٿي ويو ۽ [[راجا پرويز اشرف]] ملڪ جو اوڻويھون وزيراعظم ٿيو جيڪو 24 مارچ 2013 تائين رھيو ۽ پاڪستان جي ان قومي اسيمبلي ملڪ ٺھڻ بعد پھريون دفعو پنھنجو آئيني مدو پورو ڪيو. نئين چونڊن بعد 5 جون 2013 تي ميان محمد نوازشريف ملڪ جو ويھون وزيراعظم ٿيو . 28 جولاءِ 2017 عدالت کيس نااهل قرار ڏنو جنھن ڪري عھدي تان معزول ٿي ويو ۽ سندس پارٽي جو [[شاھد خاقان عباسي]] ملڪ جو ايڪويھون وزيراعظم تيو ۽ 31 مئي 2018 تي قومي اسيمبلي جي مدي پوري ٿيڻ تائين ان عھدي تي رھيو جنھن کان پوءِ عام چونڊون ٿيون ۽ تحريڪ انصاف جو [[عمران خان]] 18 آگسٽ 2018 تي ملڪ جو ٻاويھون وزيراعظم ٿيو. == جاگرافي == [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ واقع ھن ملڪ جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[ڀارت|انڊيا]]، اولھه ۾ [[ايران]] ۽ [[افغانستان]] ۽ اتر ۾ [[چين]] واقع آهن.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جي بين الاقوامي سرحد جي ڊيگھ 7,257 ڪلوميٽر آهي جنھن مان 2,670 ڪلوميٽر افغانستان سان، 438 ڪلوميٽر چين سان، 3,190 ڪلوميٽر انڊيا سان ۽ 959 ڪلوميٽر ايران سان ملي ٿيون.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جي سمنڊ سان ملندڙ حد 1,046 ڪلوميٽر آهي. پاڪستان جي سمنڊ جي پاڻي ۽ فضائي اسپيس جي حد ان جي ڪناري جي حد کان سمنڊ طرف 12 [[ناٽيڪل ميل]] تائين آهي، جنھن کان علاوه اڳتي وڌيڪ 200 ناٽيڪل ميلن تائين ملڪ جو معاشي زون آھي جتي کنڊ جي حد ھوندي آھي.<ref name="سي آء اي"/> ان جو جاگرافيائي مقام 00 °30 اتر ۽ °70 00 اوڀر آھي.<ref name="سي آء اي"/> ان جي ڪل پکيڙ 8,80,940 چورس ڪلوميٽر آھي.<ref name="area_from_factbook">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html World Factbook]. Retrieved 3 November 2006. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |date=24 May 2020 }}</ref> (آزاد ڪشمير ۽ گلگت بلتستان کان سواءِ) ان جي ڪل پکيڙ 7,96,095 چورس ڪلوميٽر آهي جنھن مان 7,70,875 چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 25,220 چورس ڪلوميٽر پاڻي اٿس. ايراضي م دنيا جو ملڪن م 37ھين نمبر تي آهي.<ref name="سي آء اي ">- https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |date=2020-05-24 }} -</ref> جنھن جو 24 سيڪڙو علائقو زرعي آھي جنھن مان وري 40 سيڪڙو پوک جي قابل، 13 سيڪڙو پوک ھيٺ، 20 سيڪڙو بيڪار ۽ 3 سيڪڙو ٻيلا آهن. پاڪستان ۾ ٽي بندرگاھون آهن جن جا نالا ڪراچي پورٽ، بن قاسم پورٽ ۽ گوادر پورٽ آھن. ملڪ جي [[ٽوپوگرافي]] مطابق ملڪ ٽن مختلف جاگرافيائي خطن ۾ ورھايل آھي جن ۾ شامل آهن؛<ref name="سي آء اي"/> اتريان مٺاھان ميدان؛ سنڌو ندي جي ٻنھي پاسن وارو وچيون ۽ ملڪ جي اوڀر وارو ميداني علائقو؛ ۽ ملڪ جي ڏکڻ ۽ اولھه پاسي واري بلوچستان جي زمين. ملڪ جي سراسري بلندي سطح سمنڊ کان 900 ميٽر آهي.<ref name="سي آء اي"/> سڀ کان ھيٺاھون مقام عربي سمنڊ جي سطح آھي جيڪا زيرو ميٽر آهي.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جو بلند ترين مقام گاڊون آسٽن جبل جي چوٽي ڪي-2 اھي جيڪا سمنڊ جي سطح کان 8,611 ميٽر بلند آھي.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جي قدرتي وسيلن ۾ شامل آهن: زرخيز زمين، وڏي پيماني تي مليل قدرتي گئس جا ذخيرا، محدود پيٽروليم، گھٽ معيار وارا ڪوئلي جا ذخيرا، ڪچو لوھه، ٽامو، لوڻ ۽ لائيم اسٽون.<ref name="سي آء اي"/> 2011ع جي تخميني مطابق ھن ملڪ جي زمين جو 35.2 سيڪڙو زرعي زمين تي مشتمل آهي جنھن مان 27.6 سيڪڙو پوکي لائق آھي. 1.1 سيڪڙو زمين تي مستقل فصل پوکيا ويندا آهن ۽ 6.5 سيڪڙو زمين تي چراگاھون آھن.<ref name="سي آء اي"/> 2011ع جي تخميني مطابق زرعي زمين کان سواءِ 2.1 سيڪڙو زمين تي ٻيلا واقع آھن ۽ ملڪ جي باقي غير زرعي زمين 62.7 سيڪڙو آهي جنھن ۾ جبل، ريگستان ء ٻي غير زرعي زمين شامل آهي.<ref name="سي آء اي"/> 2012ع جي تخميني مطابق ملڪ جي آبپاشي واري زمين 2,02,000 چورس ڪلوميٽر تي مشتمل آهي.<ref name="سي آء اي"/> ارضياتي طور پاڪستان کي هيٺين ٽن خطن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # جابلو علائقو # ميداني علائقو # مٿانهون پٽ ===جابلو علائقو=== پاڪستان جي اتر ۽ اولهه ۾ [[جابلو علائقو]] آهي. هن ۾ اتر وارا جبل، [[هماليہ]] جون شاخون آهن، جن جون قطارون ديوارن وانگر هڪٻئي پٺيان بيٺل آهن. انهن ۾ [[چترال]] ۽ [[مري|مريءَ]] جا پهاڙ، [[ڪاغان وادي]] ۽ قبائلي علائقن جا پهاڙ شامل آهن. انهن جبلن مان هماليه جبل جي سراسري اوچائي 20 هزار فوٽ آهن، جنهنڪري اُن جون چوٽيون سدائين برف سان ڍڪيل رهنديون آهن، [[گلگت]] جي ويجهو [[نانگا پربت]] جي چوٽي 26 هزار فوٽ اچي آهي ۽ [[قراقرم]] جابلو قطار ۾ [[ڪي-2|K-2]] جي پهاڙي 8,611 ميٽر اچي آهي، جتي وسيع برف موجود رهندي آهي. اتر-اولهه واريءَ سرحد تي [[هندوڪش]] جبل پکڙيل آهي، جنهن جي چوٽي ([[ترچ مير]]) 25,353 فوٽ آهي. پهاڙي لڪن جهڙوڪ: [[بابُوسر]]، [[دره خنجراب]] ۽ [[لواري]] وغيره بہ گهڻو ڪري برف سان ڍڪيل هوندا آهن، گرمين ۾ برف ڳرڻ کان پوءِ ئي آمدرفت ٿيندي آهي. {{Multiple image | align = left | direction = vertical | width = 200 | image1 = K2 2006b.jpg | caption1 = زمين تي ٻيون نمبر اوچي جابلو چوٽي [[ڪي-2]] پاڪستان ۾ واقع آهي. | image2 = Katpana Desert (Cold Desert) - Road view.jpg | caption2 = دنيا جي سڀ کان اوچي ٿڌي رڻپٽ (Cold Desert)جو نالو [[ڪٽپانہ]] آھي ۽ اھو [[اسڪردو]]،پاڪستان ۾ واقع آهي. | image3 = Nanga Parbat The Killer Mountain.jpg | caption3 = زمين جو نائون نمبر وڏو جبل [[نانگا پربت]]پاڪستان۾واقع آهي. | image4 = Deosai "The Land of Giants".jpg | caption4 = ديوسائي يا ديون جي سرزمين دنيا جو ٻيو نمبر اوچو الپائين ميداني خطو پاڪستان ۾ آهي جتي نيشنل پارڪ پڻ آھي.آھي . }} هماليه جبل، جيڪي صديون کان ڏکڻ ايشيا ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ قدرتي ۽ ثقافتي حدبندي رهيا آهن، برصغير جي اترئين قدرتي ديوار بڻجن ٿا. انهن جا اولهه وارا سلسلا پاڪستان جي سڄي اترئين ڇيڙي تي پکڙيل آهن ۽ لڳ ڀڳ 200 ميل (320 ڪلوميٽر) اندر ملڪ تائين پکڙجن ٿا. ڪشمير ۽ اتر پاڪستان ۾ پکڙيل اولهه هماليه نظام ٽن الڳ جابلو سلسلن ۾ ورهائجي ٿو، جيڪي ڏکڻ کان اتر طرف ترتيبوار پير پنجال، زنسڪار ۽ لداخ سلسلا آهن<ref name=" برٽانيڪا "/>. انهن کان وڌيڪ اتر ۾ قراقرم سلسلو واقع آهي، جيڪو هماليه کان الڳ پر ان سان ڳنڍيل هڪ جدا جابلث نظام آهي. اهي جابلو سلسلا سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 13,000 فوٽ (4,000 ميٽر) کان وٺي 19,500 فوٽ (6,000 ميٽر) کان به وڌيڪ اوچائيءَ تائين پهچن ٿا. هن علائقي جون چار چوٽيون 26,000 فوٽ (8,000 ميٽر) کان مٿي آهن، جڏهن ته ڪيترائي جبل 15,000 فوٽ (4,500 ميٽر) کان وڌيڪ اوچا آهن. انهن مان نمايان چوٽين ۾ نانگا پربت (26,660 فوٽ / 8,126 ميٽر) ۽ ڪي ٽو، جيڪو گوڊون آسٽن جي نالي سان به سڃاتو وڃي ٿو (28,251 فوٽ / 8,611 ميٽر)، شامل آهن، جيڪي گلگت-بلتستان ۾ واقع آهن<ref name=" برٽانيڪا "/>. ملڪ جا اتر ۽ اولهه وارا علائقا گهڻي ڀاڱي زلزلي واري سرگرميءَ جي اثر هيٺ رهن ٿا، جيڪا جغرافيائي طور نوجوان جبلستاني نظام جو قدرتي نتيجو آهي. سڄي علائقي ۾ معمولي زميني جهٽڪا عام آهن. تنهن هوندي به، ڪيترائي زلزلا انتهائي شديد ۽ تباهه ڪن ثابت ٿيا آهن، جنهن جو هڪ وڏو سبب عمارتن جي ناقص تعمير آهي، جڏهن ته جبلستاني علائقن ۾ گهڻيون آباديون انتهائي اوچين ۽ خطري واري جڳهن تي قائم آهن<ref name=" برٽانيڪا"/>. تاريخي طور پاڪستان ۾ تازن دور جا وڏا ۽ تباهه ڪندڙ زلزلا 1935ع، 1945ع، 1974ع ۽ 2005ع ۾ آيا آهن. انهن مان آخري ٻه زلزلا ملڪ جي انتهائي اترئين علائقن ۾ پيش آيا. 2005ع وارو زلزلو، جيڪو ان وقت جي اتر اولهه سرحدي صوبي (هاڻوڪي خيبر پختونخوا) ۽ آزاد ڪشمير جي جبلستاني سرحدي علائقي ۾ مرڪوز هو، اندازاً 80 هزار کان 90 هزار ماڻهن جي حياتيون ڳڙڪائي ويو ۽ سڄي علائقي کي مڪمل طور تي تباهه ڪري ڇڏيو<ref name=" برٽانيڪا"/>. ===ميداني علائقو=== پاڪستان جو تقريباً اوڀر وارو حصو ميداني آهي. ان کي [[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] چوندا آهن، ڇوتہ [[سنڌو درياھه]] ۽ ان جون ڀرتي ڪندڙ شاخون: [[ڪابل ندي]]، [[جهلم ندي]]، [[ستلج ندي]]، [[راوي ندي]]، [[بياس ندي]] ۽ [[چناب ندي]] آهن. سنڌو درياهه وارو علائقو وسيع ميدان آهي، جيڪو [[ڪشمير]] کان وٺي [[عربي سمنڊ]] تائين پکڙيل آهي، اُن جا ٻه حصا آهن: # '''سنڌوءَ جو مٿيون حصو''' هن حصي ۾ [[پنجاب]] ۽ [[بهاولپور]] جا علائقا شامل آهن. هتي جي زمين زرخيز آهي، ڇو تہ هتي نهرن جو ڄار وڇايل آهي. بهاولپور واري خطي ۾، اوڀر طرف جيڪو حصو خشڪ آهي، ان کي [[چولستان]] چوندا آهن. # '''سنڌوءَ جو هيٺاهون ميدان''' هن حصي ۾ سنڌو درياهه جو پيٽ وڌيڪ ويڪرو آهي. اُن کان سواءِ برسات جي اڻاٺ سبب ڪجهه زمين ريگستان بنجي وئي، انهيءَ کي آباد ڪرڻ لاءِ [[گڊو بئراج|گڊو]]، [[سکر]] ۽ [[ڪوٽڙي|ڪوٽڙيءَ]] وٽان [[بئراج]] ٺاهي، ڪيتريون ئي شاخون ڪڍيون ويون آهن. سنڌو درياهه جي ميداني علائقي هڪ وسيع ۽ انتهائي زرخيز زميني پٽي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 200 هزار چورس ميل (518 هزار چورس ڪلوميٽر) ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن ميدان جي ڍلان اتر ۾ هماليه جبلن جي پيرن کان شروع ٿي ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ تائين آهستي آهستي لهندي وڃي ٿي. هن ڍلان جو سراسري ڍنگ في ميل لڳ ڀڳ هڪ فوٽ (هر 5 ڪلوميٽرن تي لڳ ڀڳ هڪ ميٽر) کان وڌيڪ ناهي. ننڍڙي سطحي اڻبرابري (مايڪرو ريليف) کان سواءِ، هي ميدان مجموعي طور هموار ۽ بنا نمايان قدرتي نشانين جي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. جغرافيائي بناوت جي فرق جي بنياد تي، سنڌو ميدان کي ٻه حصا ڪيو وڃي ٿو: مٿيون سنڌو ميدان ۽ هيٺيون سنڌو ميدان. مٿيون سنڌو ميدان سنڌو درياهه ۽ ان جي اهم معاون درياهن—جهلم، چناب، راوي، بياس ۽ ستلج—ذريعي سيراب ٿئي ٿو. اهي درياهه پنجاب صوبي ۾ وچ وارن علائقن (interfluves) جو هڪ منظم نظام ٺاهين ٿا، جيڪي مقامي طور دوآب سڏجن ٿا. “پنجاب” جو نالو به فارسي لفظ پنج آب مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب آهي “پنج درياهه”، جيڪو هن علائقي جي هائيڊروگرافيءَ جي سڃاڻپ آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. هيٺئين سنڌو ميدان ۾ سنڌو درياهه نائلي نوعيت (Nilotic character) رکي ٿو، يعني اهو هڪ وڏو واحد درياهه طور وهي ٿو، جنهن ۾ ڪا به اهم معاون شاخ شامل نه ٿئي ٿي. ميدان مٺن ڪوٽ جي ويجهو تنگ ٿي هڪ قدرتي لنگهه (corridor) جي صورت اختيار ڪري ٿو، جتي سليمان جبلستان ميدان جي ويجهو اچي ٿو ۽ سنڌو درياهه پنهنجي آخري وڏي معاون، پنجند درياهه، سان ملي ٿو، جيڪو پاڻ پنجاب جي پنجن درياهن جي گڏجڻ سان ٺهي ٿو. هي علائقو، خاص طور سنڌو درياهه جي ڪنارن سان لڳ ڀڳ، بار بار ٻوڏن جي مسئلي کي منهن ڏئي ٿو. اهي ٻوڏون گهڻو ڪري جولاءِ ۽ آگسٽ جي مهينن ۾ ٿيندڙ تيز برساتن جو نتيجو هونديون آهن، جيڪي ميداني علائقن لاءِ هڪ دائمي قدرتي خطرو بڻيل آهن<ref name=" برٽانيڪا"/>. ===مٿانهون پٽ=== هن علائقي جا ٻه حصا آهن؛ # [[پوٽوهار]]، جهلم درياء جي ڪناري سان، ٻه هزار فوٽ اوچو جابلو لوڻ ([[سينڌي لوڻ]]) جو پهاڙي سلسلو الهندي طرف هليو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر هنڌ [[لوڻ]] جون ڇپون ملن ٿيون. اهو سڄو علائقو باراني آهي. ان ۾ [[تيل|معدني تيل]]، [[ڪوئلو]] ۽ ٻي معدنيات جا ذخيرا موجود آهن. سالٽ رينج يا ڪوہ نمڪ، [[جهلم ندي|جهلم نديءَ]] جي الهندي ڪناري سان لڳو لڳ ڏکڻ اولهه طرف [[سنڌو درياهه]] تائين پکڙيل آهي. ان سلسلي جي اوچائي لڳ ڀڳ ست سؤ ميٽر ٿيندي. ڪوهستان لوڻ ۽ اتر اولهه وارن جبلن وچ ۾ [[پوٽوهار]] جو مٿانهون پٽ آهي. ان ۾ [[اٽڪ]]، [[راولپنڊي]] (خاص ڪري ڪوهه مري ۽ ڪهوٽا جا علائقا) ۽ [[جهلم ضلعو]] شامل آهن. # [[ڪوھ سليمان|سليمان جبل]] ۽ [[کيرٿر جبل]] جي الهندي ۾ بلوچستان نهايت مٿانهون علائقو آهي، جنهن جي اوچائي 600 کان 900 ميٽر ٿيندي. هتي جي هوا نهايت خشڪ آهي ۽ برسات نه پوڻ ڪري سبب صوبي جي گهڻي ايراضي غيرآباد آهي. وچ ۾ لوڻ واري پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي، اترئين حصي ۾ [[ڪروميم]] جا ذخيرا ملن ٿا. ===آبھوا=== [[فائل:Pakistan map of Köppen climate classification.svg|thumb|280px| پاڪستان جي [[ڪوپن ڪلائيميٽ]] جي درجہ بندي]] ھن ملڪ جي موسم گھڻي ڀاڱي گرم رھندي آھي. ريگستاني علائقن ۾ خشڪ، ملڪ جي اتر-اولھ پاسي [[ٽيمپريٽ]]، اتر ۾ آرڪٽڪ ھوندي آھي.<ref name="سي آء اي"/> پاڪستان پُوري پُني ڪمر بند ۾ اچي ٿو. پاڪستان جو گهڻو حصو [[سمنڊ]] کان پري آهي ۽ اتر ۾ اچا [[جبل]] اٿس. اهوئي سبب آهي، جو هتان جي آبهوا مجموعي طور خشڪ ۽ گرم آهي. گرميءَ جي موسم ۾ پاڪستان جو گرمي پد سڀ کان وڌيڪ [[سبي]]، [[جيڪب آباد]]، [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۽ [[نوابشاھ]] ۾ آهي. تازو جون 2010ع ۾ [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] واري علائقي۾ گرمي پد °54 سينٽي گريڊ تائين وڃي پهتو هو، جيڪو پاڪستان جي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد رڪارڊ ٿيو. ان کان اڳ سبي، جيڪب آباد، سکر ۽ نوابشاھ ۾ وڌ کان وڌ °51 سينٽي گريڊ تائين گرمي پد مختلف وقتن تي رڪارڊ ٿيو، جڏهن تہ [[سيارو|سياري]] ۾ پاڪستان ۾ سخت سيءُ ٿئي ٿو. پاڪستان ۾ [[برسات]] تمام گهٽ پوندي آهي. بلوچستان ۽ سنڌ ۾ سراسري 5 انچ برسات پوندي آهي. پاڪستان جي آبهوا جو سڀ کان نمايان ۽ وسيع پهلو [[خشڪ موسم|خشڪي]] (aridity) آهي، جڏهن ⁠تہ ان جي برِاعظمي (continental) نوعيت گرمي پد جي انتهائن مان چٽي طرح ظاهر ٿئي ٿي. پاڪستان برساتي مون سون نظام جي ڪناري تي واقع آهي، جيڪو سالياني طور سوڪھڙي ۽ وسڪاري دورن تي مشتمل هوندو آهي. ملڪ ۾ ورکا عام طور بيقاعده (غير يقيني) هوندي آهي ۽ ان جي مقدار ۾ سالياني لحاظ کان گهڻي تبديلي ايندي رهي ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. [[مون سون]] جون وسڪاري هوائون، جن جون حدون هر سال بدلجنديون رهن ٿيون، وقفي وقفي سان ملڪ ۾ داخل ٿين ٿيون، ۽ اڪثر نمي اونهاري جي موسم دوران حاصل ٿئي ٿي. [[عربي سمنڊ]] مان ايندڙ طوفاني هوائون ساحلي علائقن ۾ برسات جو سبب بڻجن ٿيون، پر انهن جي شدت ۽ نوعيت پڻ غير مستقل هوندي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. مون سون جي [[برسات]] جي اثرائتيت گهٽ سمجهي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ ⁠تہ اها بنيادي طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين محدود رهندي آهي، جڏهن گرمي پد تمام گهڻو هوندو آهي ۽ پاڻي جو وڏو حصو بخارات ذريعي ضايع ٿي ويندو آهي. اتر ۾، [[پشاور]] ۾ سالياني سراسري [[برسات|ورکا]] لڳ ڀڳ 13 انچ (330 ملي ميٽر) آهي، جڏهن⁠تہ [[راولپنڊي]] ۾ اها مقدار وڌي 37 انچ (950 ملي ميٽر) تائين پهچي ٿي. [[پاڪستان جا ميداني علائقا|ميداني علائقن]] ۾ ورکا اڃا به گهٽ ۽ وڌيڪ غير يقيني هوندي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. پاڪستان جي [[برِاعظمي آبهوا]] جي هڪ اهم خصوصيت موسمي ۽ روزاني بنيادن تي گرمي پد ۾ انتهائي فرق آهي. اتر ۾ بلند جبلن ۽ برف سان ڍڪيل علائقن ۾ اوچائي آبهوا کي ٿڌو بڻائي ٿي، جڏهن⁠تہ [[بلوچستان جو پليٽو|بلوچستان جي پليٽو]] تي گرمي پد ڪجهه وڌيڪ رهندو آهي. ساحلي پٽيءَ ۾ [[سمنڊ جي هوا]] (sea breezes) آبهوا کي معتدل بڻائي ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. ملڪ جي باقي حصن ۾، خاص طور ميداني علائقن ۾، اونهاري دوران گرمي پد انتهائي بلند ٿي ويندو آهي. جون مهيني ۾ ميداني علائقن جو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ 100 ڊگري فارن هائيٽ (38 ڊگري سينٽي گريڊ) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ وڌ ۾ وڌ گرمي پد 117 ڊگري فارن هائيٽ (47 ڊگري سينٽي گريڊ) کان به مٿي ٿي سگهي ٿو. [[سنڌ]] جي شهر [[جيڪب آباد]] ۾ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 127 ڊگري فارن هائيٽ (53 ڊگري سينٽي گريڊ) رڪارڊ ڪيو ويو آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. اونهاري ۾ ميداني علائقن تي ڏينهن دوران گرم ۽ خشڪ هوائون، جن کي لوُو چيو وڃي ٿو، وهنديون آهن. وڻ گهڻي [[نمي]] وڃائڻ کان بچڻ لاءِ پنهنجا پن ڇڏي ڏين ٿا. هي خشڪ ۽ سخت گرمي ڪڏهن ڪڏهن مٽيءَ جي طوفانن ۽ گجگوڙ سان گڏ برساتن سبب عارضي طور گهٽجي وڃي ٿي، جنهن سان گرمي پد ۾ ٿوري رعايت اچي ٿي. شام جو موسم نسبتاً ٿڌي ٿيندي آهي، ۽ ڏينهن ۽ رات جي گرمي پد ۾ فرق ڪڏهن ڪڏهن 20 کان 30 ڊگري فارن هائيٽ (11 کان 17 ڊگري سينٽي گريڊ) تائين پهچي ويندو آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. سياري جي موسم ٿڌي هوندي آهي، ۽ جنوري مهيني ۾ گهٽ ۾ گهٽ اوسط گرمي پد لڳ ڀڳ 40 ڊگري فارن هائيٽ (4 ڊگري سينٽي گريڊ) رڪارڊ ڪيو ويندو آهي، خاص طور ميداني علائقن ۾، جڏهن⁠تہ اترين جبلستاني علائقن ۾ گرمي پد ان کان به گهڻو گهٽ ٿي سگهي ٿو<ref name=" برٽانيڪا"/>. ===نديون=== پاڪستان جي سڀ کان وڏي ندي، سنڌو ندي آھي جنھن کي انگريزي ۾ انڊس سڏين ٿا. عربن ان کي مھران جو نالو ڏنو جيڪو پوء سنڌي ۾ مھراڻ ٿي ويو. سنڌو ندي پاڪستان کي ھماليه جبلن کان عربي سمنڊ تائين ٻن حصن ۾ ورھائي ٿي.<ref name=" اسلام "> [Encyclopedia of Islam، Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor، Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001، pages 541,542] </ref> پاڪستان جون ٻيون نديون [[چناب ندي]]، [[راوي ندي]]، [[جھلم ندي]]، [[ستلج ندي]]، [[ڪابل ندي]] شامل آهن. ===ڍنڍون=== پاڪستان جي کاري پاڻي واري وڏي ۾ وڏي ڍنڍ [[منڇر ڍنڍ]] آھي جيڪا سنڌ جي ضلعي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۾ [[سيوھڻ]] ۾ بوبڪ جي ڀرسان واقع آهي. ===ريگستان=== سنڌو ميداني علائقي جو ڏکڻ اوڀر حصو، جيڪو اوڀر [[بهاولپور]] کان وٺي ڏکڻ ۾ [[ٿرپارڪر]] واري علائقي تائين پکڙيل آهي، هڪ عام ريگستاني خطو آهي. هي علائقو پاڪستان ۽ ڀارت جي وچ ۾ واقع [[ٿر ريگستان]] جي قدرتي واڌ (توسيع) سمجهيو وڃي ٿو. اهو مرڪزي آبپاشيءَ واري ميداني پٽيءَ کان الڳ آهي، جنهن جي حدبندي بهاولپور ۾ [[گھاگھر درياھ]] جي سڪي ويل وهڪري ۽ سنڌ ۾ اڀرندي [[نارا واهه]] ذريعي ٿئي ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. هن ريگستاني علائقي کي مختلف نالن سان سڃاتو وڃي ٿو. بهاولپور ۾ ان کي [[چولستان ريگستان|چولستان]] يا [[روهي]] چيو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ سنڌ ۾ اهو علائقو [[پاٽ]] يا [[ٿر ريگستان]] جي نالي سان مشهور آهي. ريگستان جي سطح ريت جي ٽڪرين ۽ ريتيلي ڏاندن جو هڪ پيچيده ۽ اڻبرابري جال آهي، جيڪو فطري طور خشڪ ۽ بي آب آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. پنجاب جي دوآبن مان سڀ کان اولهه ۾ واقع [[سنڌ ساگر دوآب]] جو وڏو حصو تاريخي طور غير پيداواري بنجر علائقو هو، جنهن کي [[ٿل ريگستان]] چيو ويندو هو. 1946ع ۾ [[سنڌو درياھ]] تي [[ڪلاباغ]] ڀرسان [[جناح براج]] جي تعمير کان اڳ هي علائقو پوک لاءِ موزون نه هو. بعد ۾، جناح براج مان نڪرندڙ [[ٿل ڪينال نظام]] ذريعي پاڻي فراهم ٿيڻ سبب ريگستان جا وسيع حصا زرخيزيءَ ۾ تبديل ٿي ويا ۽ اڄ اهي علائقا پوک ۽ زرعي پيداوار لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا<ref name=" برٽانيڪا"/>. پاڪستان جو وڏي ۾ وڏو رڻپٽ يا ريگستان [[ٿر]] آھي. {{Coord|30|N|70|E|display=title}} == معيشت == پاڪستان جو قيام 1947 م ٿيو پر اڃان تائين اھو ترقي پذير ملڪ آھي جنھن جو وڏو سبب وڏي عرصي کان سياسي عدم استحڪام ۽ ٻاھرين سيڙپ جي ڪمي آھي<ref name="سي آء اي"/>. 28 فيبروري 1948ع ۾ پاڪستان جي پھرين وزير خزانه [[ملڪ غلام محمد]] پاڪستان جي پھرين بجيٽ پيش ڪئي جيڪا پنج لک روپيه بچت واري بجيٽ ھئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين اپريل 1948ع تي پاڪستان پنھنجا پھريان سڪا ۽ ھڪ روپئي جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيا، ۽ 10 مئي تي گورنر جنرل اسٽيٽ بينڪ آف پاڪستان جي قيام جو حڪم جاري ڪيو. 25 جون تي ذاھد حسين اسٽيٽ بينڪ جو پھريون گورنر مقرر ٿيو<ref name = " پاڪستان "/> پھرين آڪٽوبر 1948ع تي اسٽيٽ بينڪ ملڪ م 5 روپئي ۽ 10 روپئي ۽ 100 روپئي جا پھريون دفعو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1952ع تي پھريون ڀيرو انڊيا جي ڪرنسي نوٽن جي ملڪ ۾ گردش بند ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين آگسٽ 1955ع تي آء ايم ايف جي منظوري سان روپئي جو قدر ٻيھر مقرر ڪندي ھڪ روپئي کي 0.186621 گرام سون ۽ 4.76190 يو ايس ڊالر جي برابر بڻايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. ٻاھرين سيڙپڪاري نہ ٿيڻ جو وڏو سبب امن امان جو مسئلا ۽ توانائي جو بحران آھي<ref name="سي آء اي"/>. ملڪ جي جي برآمد جو اڌ حصو ڪپڙي جي صنعت جو آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي تخميني مطابق پاڪستان جي [[جي ڊي پي]] 1061 [[ٽرلين]] ڊالر ھئي جيڪا دنيا م 25 نمبر تي ھئي ء ان جي ان سال حقيقي واڌ 5.4 سيڪڙو ھئي<ref name="سي آء اي"/>. 2016 جي تخميني مطابق جي ڊي پي جو 24.4 حصو زراعت جو، 19.1 حصو صنعت جو ۽ 2017 جي تخميني مطابق 56.5 سيڪڙو حصو خدمتن جو ھيو<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي صنعت م ڪپڙي جي صنعت، دوائن جي صنعت، طبي اوزارن جي صنعت، ڪنسٽرڪشن واري سامان جي صنعت، ڪاغذ جي صنعت ، ڀاڻ جي صنعت ۽ گانگٽن جي صنعت شامل آهن<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان م صنعتي پيداوار جي واڌ جي شرح 5.4 سيڪڙو ھئي<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان م مزدورن جو تعداد 6،38،90،000 ھيو جنھن ۾ ٻار ۽ وچ اوڀر ۾ ڪم ڪندڙ مزدور پڻ شامل آهن. ان تعداد جو 42.3 سيڪڙو زرعي مزدور، 22.6 سيڪڙو صنعتي مزدور ء 35.1 سيڪڙو خدمتن وارا مزدور شامل آهن ۽ ان ڪاٿي مطابق پاڪستان جو دنيا م نائون نمبر ملڪ ھيو<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان م بيروزگاري جي شرح 6 سيڪڙو ھئي ۽ دنيا م ان جو درجو 90 نمبر تي ھيو<ref name="سي آء اي"/>. 2817 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان جي آمدني 46.81 ارب ڊالر ھئي ء خرچ 64=49 ارب ڊالر ھيو<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي تفصيل مطابق پاڪستان جي برآمد 17.7 سيڪڙو آمريڪا، 7.7 سيڪڙو يونائيٽيڊ ڪنگڊم، 6 سيڪڙو چين، 5.8 سيڪڙو جرمني، 5.2 سيڪڙو افغانستان، 5.5 سيڪڙو متحده عرب امارات ۽ 4.1 سيڪڙو اسپين سان ھئي<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي درآمد ساڳي سال جي تفصيل مطابق پاڪستان جي برآمد جو 27.4 سيڪڙو چين، 13.7 سيڪڙو متحده عرب امارات، 4.9 سيڪڙو آمريڪا، 4.3 سيڪڙو انڊونيشيا، 4.2 سيڪڙو سعودي عرب جو آهي<ref name="سي آء اي"/> [[فائل:Ise building2.png|thumb|upright|کاٻو|اسلام آباد ۾ اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاور]] پاڪستان نيم صنعتي معيشت وارو ملڪ آهي<ref>{{cite web|url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6T3V-3Y21V48-F&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=2d4b7d3ce3b0b4005140c271bb7312a7|title=Agricultural Economics : An analysis of industrial–agricultural interactions: a case study in Pakistan|publisher=ScienceDirect|accessdate=2 January 2010}}</ref><ref name="siteresources.worldbank.org">{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/PAKISTANEXTN/Resources/293051-1241610364594/6097548-1257441952102/balochistaneconomicreportvol2.pdf|title=World Bank Document|format=PDF|accessdate=2 January 2010}}</ref> ڪراچي ۽ پنجاب جا شھري علائقا وڌيڪ ترقي واريون معيشتون آھن جيڪي باقي ٻين پوئتي پيل علائقن سان گڏ ملڪي معيشت کي ٽيڪ ڏئي بيٺيون آهن<ref name="siteresources.worldbank.org"/> 1947ع ۾ ھڪ غريب ترين ملڪ ھجڻ جي باوجود ھن ملڪ جي معيشت جي واڌ جي شرح عالمي شرح جي ڀيٽ ۾ شروعاتي چئن ڏھاڪن ۾ بھتر رھي پر بعد 90 واري ڏھاڪي جي پوئين حصي تائين انتشار وارين پاليسين ڪري سستي جو شڪار ٿي وئي<ref name="econ_1990s">{{cite web|url=http://www.epb.gov.pk/v1/travelguide/|title=Economy|publisher=Pakistan Trade Development Authority|accessdate=8 March 2009}}</ref> تازو وڏن معاشي سڌارن سان معيشت ڏسڻ م مضبوط ٿي آھي ۽ خاص طور تي مينيوفيڪچرنگ ۽ مالياتي خدمتن جي شعبن تيزي سان ترقي ڪئي آھي، ۽ پرڏيھي مٽاسٽا واري مارڪيٽ ۾ بھتري آئي آهي <ref name="econ_1990s"/> 2005 ۾ پرڏيھي قرض 40 ارب يو ايس ڊالر ھيو. پاڪستان جي جي ڊي پي قوت خريد جي برابري واري پيماني مطابق 475 ارب يو ايس ڊالر ھئي<ref name="imfdata">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2007&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=564&s=PPPGDP,PPPPC&grp=0&a=&pr.x=59&pr.y=1|title=Report for Selected Countries and Subjects (PPP)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=8 October 2007}}</ref> جڏھن تہ ان جي في ڪس آمدني 2,942 ڊالر $ ھئي<ref name="imfdata"/> پاڪستان ۾ غربت جي شرح 23 ۽ 28 سيڪڙو جي وچ تي ھئي<ref name="wbundp">{{cite web|url=http://www.dawn.com/2006/06/20/top1.htm|title=WB, UNDP question poverty estimates|work=Dawn |location=Pakistan Group of Newspapers|date=20 June 2006|accessdate=12 February 2008}}</ref><ref name="ciapeople">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html#People|title=Pakistan: People|work=The World Factbook|publisher=CIA|accessdate=12 February 2008}}</ref> === زراعت === پاڪستان بنيادي طور هڪ زرعي ملڪ آهي. هتان جي مکيه زرعي پيداوار ۾: [[ڪڻڪ]]، [[ڪپھ]]، [[چانور]]، [[ڪمند]]، [[سڻي]]، [[تيلي ٻج]]، ڀاڄيون ۽ ميوا شامل آهن. 1958ع کان اڳ زرعي سڌارا جدا جدا صوبن ۾ محدود پيماني تي نافذ ڪيا ويا هئا. انهن کي نافذ ڪري واسطيدار صوبن جي مرضيءَ تي ڇڏيو ويو هو، جنهنڪري جنوري 1959ع ۾ مختلف صوبن ۾ اڻپورا سڌارا نافذ ڪيا ويا. انهن پٽاندڙ ڪو بہ ماڻهو پنج سؤ ايڪڙ نهري يا هڪ هزار ايڪڙ باراني ايراضي کان وڌيڪ زمين رکي نه پئي سگهيو. پاڪستان ٺهڻ کان اڳ اولهه پنجاب جي علائقن ۾ في ايڪڙ پيداواري يونٽن جو اندازو مقرر ڪيو ويو هو. سٺي زمين جي هڪ ايڪڙ ۾ 72 پيداواري يونٽ مڃيا ويندا هئا. ان ريت ڪو بہ ماڻهو 36000 پيداواري يونٽن کان وڌيڪ زمين پاڻ وٽ رکي نٿي سگهيو، البت ان ايراضي کانسواءِ هڪ زميندار وٽ 150 ايڪڙ باغن لاءِ ۽ 183 ايڪڙ ايراضيءَ تائين ورهائي سگهيو ٿي. ان ايراضيءَ کانسواءِ باقي سڄي ايراضي حڪومت وٺي، هارين ۽ حقدار آبادگارن ۾ ورهائي ڇڏي. 1972ع ۽ 1977ع جي دوران [[ذوالفقار علي ڀٽو|ذوالفقار علي ڀُٽي]] جي حڪومت ۾ زرعي آندا ويا. انهن سڌارن تحت هارين کي زرعي مقصدن جي لاءِ بهتر سهولتون ۽ آسان شرطن تي قرض ڏيڻ شامل هئا. انهن سڌارن موجب زمين جي حد ملڪيت ۾ ڪمي ڪري هڪ فرد جي حد ملڪيت 500 نهري ايڪڙن مان گهٽائي 100 ايڪڙ ڪئي وئي. اهڙيءَ طرح غير نهري ايراضيءَ جي في سيڪڙو حد ملڪيت 300 ايڪڙ ڪئي وئي. انهن سڌارن تحت هارين کي زرعي مقصدن لاءِ گهڻيون سهولتون ۽ آسان شرطن تي قرض ڏيڻ شامل هئا. === صنعت === 12 جنوري 1952ع تي [[پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. گڏيل پاڪستان سڻيءَ جو گهر هوندي، مغربي پاڪستان ۾ سڻيءَ جو هڪ بہ ڪارخانو موجود نه هو، جيڪي هئا سي بہ ننڍا ۽ معمولي درجي جا هئا. ورهاڱي کان اڳ کنڊ ٺاهڻ جا ننڍا ننڍا ڪارخانا هئا. فقط اٽي پيهڻ جون چڪيون، هڪ ٻه بسڪوٽ ٺاهڻ جا ڪارخانا، هڪ اڌ شراب ٺاهڻ ۽ [[بناسپتي گيھ]] جا ڪارخانا هئا. ورهاڱي کان پوءِ صنعتن ۾ واڌارو آيو. ملڪي ضرورت واريون شيون ٻاهران گهرائڻ بدران پاڪستان ۾ ئي ٺهڻ شروع ٿيون. ان مقصد سان ترقياتي بورڊ، [[پاڪستان صنعتي مالياتي ڪارپوريشن]] (جنهن اڳتي هلي [[صنعتي ترقياتي بئنڪ]] (I.D.B.P) جو روپ ورتو، صنعتي سرمايه ڪاري ڪارپوريشن، ٽيرف ڪميشن، ڇهن سالن واري رٿا، صنعتي ترقياتي ڪارپوريشن، [[گهريلو هنرن جي صنعت]]، [[پهرين پنج ساله رٿ]] (1955ع کان 1960ع) [[ٻي پنج ساله رٿ]](1965ع تائين)، [[ٽين پنج ساله رٿ]] (1970ع تائين)، [[چوٿين پنج ساله رٿ]] (1975ع تائين) ۽ انهن کان علاوه وقت بوقت پاڪستان ۾ [[سائنسي تحقيقاتي ڪائونسل]] ۽ انهيءَ قسم جا ٻيا ادارا پڻ قائم ٿيندا رهيا. هن وقت پاڪستان ۾ ڪيتريون ئي صنعتون قائم آهن. جن ۾ [[لوھ]]، [[کنڊ]]، [[گيھ]] جا ڪارخانا ۽ [[سمال انڊسٽريز]] ۾ پڻ واڌارو آيو آهي. جڏهن تہ اڃا بہ وڌيڪ [[پرڏيهي سيڙپ]] ۽ صنعتي موقعن جي ضرورت گهڻي آهي. ملڪ ۾ هن وقت [[فولاد]] جا ڪارخانا (ڏسو: [[پاڪستان اسٽيل ملز]])، ڪپڙي جون صنعتون، [[کاڄرو تيل]]، [[ڪيميڪل انڊسٽري]]، [[سيمينٽ]]، [[شگرمل|شگر ملز]]، [[چمڙو|چمڙي]] ۽ [[ڪپھ جو ڪارخانو|ڪپھ جا ڪارخانا]] وڏي تعداد ۾ موجود آهن، پر پوءِ بہ عالمي سطح تي سيڙپڪاريءَ جي ضرورت پيش اچي ٿي. === قدرتي وسيلا ۽ معدنيات === پاڪستان مختلف قدرتي ۽ معدني وسيلن سان مالامال آهي، جهڙوڪ: [[ڪوئلو]]، [[سينڌو لوڻ]]، [[تيل]] ۽ [[گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[جپسم]]، [[گندرف]]، [[لوھ]]، [[سنگمرمر]]، سُرمو ۽ [[جست]] وغيره. پاڪستان ۾ ڪيترا اهڙا هنڌ آهن، جتي درياهن ۽ نهرن مان آبشارن ذريعي بجلي پيدا ڪري سگهجي ٿي. بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ [[مالاڪنڊ- درگئي منصوبو]]، [[پن بجلي]] رسول منصوبو، [[وارسڪ ڊئم]] منصوبو ۽ [[منگلا ڊئم]] کان سواءِ پنجاب ۾ ڪيترن هنڌن تي آبشار ٺاهي بجلي پيدا ڪئي وئي آهي. توانائيءَ جي پيداوار ۾ ڪوئلو بہ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. پاڪستان ۾ سڀ کان وڌيڪ ڪوئلي جا ذخيرا سنڌ جي [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ضلعي ۾ لڌا ويا آهن، جڏهن تہ پنجاب جي [[مڪڙوال]]، بلوچستان جي خوست، مچ ۽ هرنائي واري علائقن ۽ سنڌ ۾ ٿر کان علاوه [[جھمپير|جهمپير]] ۽ [[لاکا، شهر|لاکڙا]] ۾ بہ ڪوئلو ملي ٿو. پنجاب ۾ 0.257 (ارب ٽن)، بلوچستان ۾ 0.196 (ارب ٽن)، [[خيبر پختونخوا]] ۾ 0.082 (ارب ٽن) ۽ سنڌ ۾ 184.123 (ارب ٽن) ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن. سنڌ ۾ لاکڙا، ضلعي [[دادو]] ۾ 1.328 (ارب ٽن)، [[جهرڪ]]، جهمپير ۽ ميٽنگ، ضلعي ٺٽي ۾ 7.112 (ارب ٽن)، ضلعي بدين ۾0.16 (ارب ٽن) ۽ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ۾ سڀ کان وڌيڪ 175.505 (ارب ٽن) ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن. [[ٿر جو ڪوئلو|ٿر جي ڪوئلي]] جي ذخيرن جو تخمينو 175 ارب ٽن آهي. 1947ع ۾ پاڪستان ۾ کاڻين جي ڳولا جا فقط 5 ماهر هئا، پر هن وقت انهن ماهرن جو تعداد هزارن تائين پهچي ويو آهي. 1967ع ۾ پاڪستان ۾ تيل جي پيداوار ساڍا چار لک ٽن هئي، جنهن مان ملڪ جي 12 سيڪڙو ضرورت پوري ٿيندي هئي. هن خطي ۾ تيل جو پهريون کوهه 1886ع ۾ [[ڪُنڊل]] (پنجاب) ۾ کوٽيو ويو هو ۽ 1915ع ۾ [[پوٽوهار]] ۾ تيل جو ذخيرو معلوم ٿيو. ورهاڱي کان ٿورو اڳ خيرپور ضلعي مان تيل نڪتو. قيام پاڪستان بعد تيل جي ڳولا جاري رهي. 1949ع ۾ چڪوال ۾ تيل ملڻ ۾ ڪاميابي ٿي، 1950ع ۾ برما آئل ڪمپنيءَ جي شراڪت سان پاڪستان پئٽروليم لميٽيڊ جو قيام عمل ۾ آيو. هن ڪمپنيءَ 1952ع ۾ سُئي جي ڳوٺ (بلوچستان) وٽ گئس ڳولي لڌي. هن وقت ڪيترن ئي ملڪن جون ڪمپنيون تيل جي ڳولا ۾ مصروف آهن. سنڌ جي [[بدين]]، دادو، حيدرآباد ۽ [[سانگهڙ]] وارن علائقن ۾ تيل جا وڏا ذخيرا دريافت ٿيا آهن. [[اٽڪ آئل ڪمپني]]، راولپنڊيءَ جو تيل صاف ڪرڻ جو ڪارخانو ڪم ڪري رهيو آهي. گذريل 50 سالن ۾ ٻيو ڪارخانو 1962ع ۾ ڪراچيءَ ۾ قائم ٿيو. ٽيون ڪارخانو 1966ع ۾ قائم ٿيو. ٻنهي ڪارخانن جي پيداوار 41 لک ٽن سالياني آهي. هن وقت ملڪ جي ڪيترن ئي هنڌن تي تيل دريافت ٿيو آهي، جتي پلانٽ لڳائي تيل جي صفائي ڪري توانائي طور ڪتب آڻجي ٿو. سنڌ ۾ [[خيرپور]] کانسواءِ دادوءَ جي [[جوهي]] تعلقي ([[ڀت جبل]])، بدين ضلعي جي [[گولاڙچي]]، [[ٽنڊو محمد خان|ٽنڊي محمد خان]] لڳ [[ڌارو]] ۽ ضلعي [[گھوٽڪي|گهوٽڪيءَ]] جي [[عادلپور]] واري علائقن ۾ بہ تيل جا کوهه دريافت ٿيا آهن (وڌيڪ ڏسو: پيٽروليم). مغربي پاڪستان ۾ گئس جا 7 ذخيرا دريافت ٿيا آهن، جن مان هن وقت تقريباً 82 ارب مڪعب فوٽ گئس سالياني نڪري ٿي. ان جو 47 سيڪڙو ڪيميائي ڀاڻ جي تياريءَ ۾ ڪچي مال طور استعمال ٿيندو آهي ۽ 48 سيڪڙو گئس گهرو استعمال ۾ ايندي آهي. گئس جو وڏو ذخيرو بلوچستان جي ’سُئي‘ واري علائقي ۾ آهي، جتان پاڪستان جو اڪثر حصو گئس جي سهولت ماڻي رهيو آهي. سنڌ ۾ [[ڀِت جبل]]، [[قادرپور]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان بہ گئس لڌي وئي آهي. اندازو آهي تہ پاڪستان ۾ 40 لک ٽن کان بہ وڌيڪ لوهه جا ذخيرا آهن. لوهه جو گهڻو ذخيرو [[مڪڙوال]] ۽ [[ڪالاباغ]] واري علائقي ۾ آهي. ان کان سواءِ [[هزارا]] جي علائقي ۾ ايبٽ آباد کان 32 ڪلوميٽر ڏکڻ ۾ لنگڙيال ۾ ۽ [[چترال]] ۾ بہ کاڻيون موجود آهن. بلوچستان ۾ [[خضدار]]، [[چل غازي]] ۽ [[مسلم باغ]] ۾ بہ لوھ مليو آهي. [[چاغي]] (بلوچستان) ۾ بہ اعليٰ قسم جو لوهه مليو آهي. معدنيات جي لحاظ کان بلوچستان شاهوڪار خطو آهي.پاڪستان مان ملندڙ لوھ معياري ناھي ان ڪري اھو ملڪ جي صرف 16 في صد ضرورت پوري ڪري ٿو ۽ باقي ٻاھران درآمد ڪيو وڃي ٿو. پاڪستان ۾ نهايت ئي اعليٰ قسم جو لوڻ ملي ٿو. سمنڊ جي پاڻيءَ مان بہ لوڻ ٺاهيو وڃي ٿو. پاڪستان ۾ جابلو لوڻ جون 6 کاڻيون آهن، جن مان [[کيوڙا]] ([[ضلعو جھلم|ضلعي جهلم]]) جي سڀ کان وڏي کاڻ مشهور آهي. معدني پيداوار جي انهن کاڻين ۽ ذخيرن کان سواءِ ٻيون بہ قيمتي کاڻيون آهن. مثال طور جپسم، [[ڪرومائيٽ]]، سنگمرمر، چُن جو پٿر، [[چيني مٽي]] ۽ [[شيشو|شيشي]] ٺاهڻ لاءِ واري وغيره اھو ھڪ اڇي رنگ جو ڌاتو آهي جيڪو فولادسازي، رنگسازي، تصويرڪشي يا ڦوٽوگرافي ۾ ڪم ايندو آهي. دنيا ۾ ڪرومائيٽ جا وڏا ذخيرا پاڪستان ۾ آھن. ان جو وڏو حصو برآمد ڪري زر مبادلو ڪ ڪمائي سگهجي ٿو. ان جا وڏا ذخيرا بلوچستان ۾ مسلم باغ، چاغي ۽ خاران ۾ ، خيبرپختونخوا ۾ ۽ آزاد قبائلي علائقن مان مالاڪنڊ، مھمند ايجنسي ۽ اتر وزيرستان ۾ ملن ٿا. ٽامو بجليءَ جي اوزارن ٺاھڻ ۾ ڪم ايندو آهي. بجليءَ جي تار بہ ٽامي مان ٺھندي آهي. بلوچستان ۾ سينڊڪ وٽ ٽامي جا وڏا ذخيرا آهن جپسم اڇي رنگ جو چمڪيلو پٿر آهي. اھو سيمنٽ، ڪيميائي ڀاڻ، پلاسٽر آف پيرس جي صنعت ۾ استعمال ٿيندو آهي. جپسم پنجاب جي ضلعن جھلم، ميانوالي۽ ڊيرا غازي خان ، ۽ خيبرپختونخوا ۾ڪوھاٽ، ۽ سنڌ ۾ روھڙي، ۽ بلوچستان ۾ ڪوئٽہ، سبي ۽ لورالائي مان ملندو آهي. چن جو پٿر سيمنٽ سازيءَ ۾ استعمال ٿيندو آهي. جڏھن ان کي ساڙيو ويندو آهي تہ چونو حاصل ٿيندو آهي جيڪو گھرن ۾ سفيدي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ان جو استعمال شيشي، صابڻ، ڪاغذ ۽ رنگ جي صنعت ۾ پڻ ٿيندو آهي. چن جي پٿر جا وڏا ذخيرا ڊنڊوت (جھلم)، ، زندہ پير (ديرو غازي خان)، حيدرآباد لڳ مغل ڪوٽ ۽ گنجو ٽڪر، منگھو پير، ڪوٽ ڊيجي ۽ راڻي پور ۾ آھن پاڪستان۾ مختلف قسمن جو ۽ رنگن جو سنگمر مر چاغي، مردان، سوات،خيبرايجنسي ۾ ملندو آھي. اڇو ڪارو سنگمرمر اٽڪ ۾ ڪالا چٽا،جي پھاڙن مان ملندو آهي.پاڪستان جي ھيء صنعت ڪافي زرمبادلو ڪمائي ٿي. === آبپاشي جو نظام === جديد آبپاشي انجنيئرنگ جا ڪم لڳ ڀڳ 1850ع کان شروع ٿيا، ۽ برطانوي راڄ جي دور ۾ وڏا واهن جا نظام تعمير ڪيا ويا. ڪيترن ئي حالتن ۾ سنڌ ۽ پنجاب جي علائقن ۾ موجود پراڻن واهن ۽ ٻوڏ وارن نالن کي ٻيهر بحال ڪري جديد بڻايو ويو. اهڙي ريت دنيا جو سڀ کان وڏو واهن ذريعي آبپاشيءَ جو نظام وجود ۾ آيو<ref name=" برٽانيڪا"/><ref name="برٽانيڪا آن لائين">https://www.britannica.com/place/Indus-River/People </ref>. 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي وقت، هندستان ۽ اُن وقت جي اولهه پاڪستان (هاڻوڪي پاڪستان) جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ بين الاقوامي سرحد باري دوآب ۽ ستلج وادي منصوبي جي آبپاشي نظام کي—جيڪو اصل ۾ هڪ گڏيل منصوبي طور تي ترتيب ڏنل هو—ٻن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. ان ورهاڱي جي نتيجي ۾ هيڊ ورڪس هندستان جي حصي ۾ آيا، جڏهن ته واهه پاڪستان جي علائقن مان گذرندا هئا. ان صورتحال سبب پاڪستان جي ڪجهه علائقن ۾ پاڻيءَ جي فراهمي متاثر ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. انهيءَ ريت پيدا ٿيل تڪرار، جيڪو ڪيترا سال جاري رهيو، آخرڪار عالمي بئنڪ جي وچ ۾ ثالثيءَ ذريعي حل ڪيو ويو. پاڪستان ۽ هندستان جي وچ ۾ 1960ع ۾ ٿيل هڪ معاهدي تحت، جيڪو سنڌو پاڻي معاهدو (Indus Waters Treaty) سڏجي ٿو، مسئلي جو حل طئي ڪيو ويو<ref name="برٽانيڪا آن لائين"/>. هن معاهدي مطابق، سنڌو طاس جي ٽن اولهه وارن درياهن—سنڌو، جهلم ۽ چناب (جمون ۽ ڪشمير جي يونين ٽيريٽري ۾ استعمال ٿيندڙ ٿوري مقدار کان سواءِ)—جو وهڪرو پاڪستان لاءِ مخصوص ڪيو ويو، جڏهن ته ٽن اوڀر وارن درياهن—راوي، بياس ۽ ستلج—جو وهڪرو مڪمل طور تي هندستان لاءِ مخصوص قرار ڏنو ويو<ref name=" برٽانيڪا آن لائين"/>. پاڪستان ۾ 19 ڪروڙ 90 لک [[ايڪڙ]] ايراضيءَ مان فقط 6 ڪروڙ 60 لک ايڪڙ زمين اهڙي آهي، جيڪا پاڻي جي سهوليت هجڻ تي آبادي ڪري سگهجي ٿي. هن وقت تائين فقط اڍائي ڪروڙ ايڪڙ ايراضي واهن ذريعي آباد ٿيندي آهي. پهرين ۽ ٻي پنج ساله منصوبي ۾ ڪن رٿائن جي شروعات ٿي، مثلاً: [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]]، وارسڪ ڊئم، جناح بئراج، چشمه بئراج، [[گڊو بئراج]]، تونسہ بئراج ۽ راول ڊئم وغيره. ٽئين پنج ساله منصوبي ۾ هيٺيان ڪم مڪمل ڪيا ويا. [[ڪوهاٽ]] جي ويجهو 116 فوٽ اوچو، 2200 فوٽ ڊگهو بند تعمير ڪيو ويو، جيڪو [[ٽنڊا ڊئم]] جي نالي سان مشهور آهي. [[ڏکڻ وزيرستان|جنوبي وزيرستان]] ۾ [[گومل درياء]] تي بند ٻڌي [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ضلعي ديري اسماعيل خان]] جي هڪ لک 15 هزار ايڪڙ زمين آباد ڪئي وئي آهي ۽ 83 هزار ڪلو واٽ بجلي پيدا ڪرڻ جو ڪم هلندڙ آهي. [[سنڌ طاس معاهدو|سنڌ طاس معاهدي]](1960ع) هيٺ ٻه وڏي ۾ وڏا بند تعمير ٿيا: انهن مان جهلم درياهه تي [[منگلا ڊئم]] 1968ع ۾ تعمير ٿيو. هن ڍنڍ ۾ ساڍا 55 لک ايڪڙ فوٽ پاڻي ذخيرو ڪري سگهجي ٿو. هن ڊئم جو ٻيو مقصد بجلي پيدا ڪرڻ آهي. هن وقت منگلا پاور هائوس مان ٻه لک ڪلو واٽ بجلي مهيا ٿئي ٿي. منگلا ڊيم سان گڏ ترمو، سڌنائي، ميلسي، ميلسي ڀلوال ۽ بلوڪي- قادرآباد رابطي جون نهرون بہ مڪمل ٿيون سنڌ طاس معاهدي جو ٻيو وڏو منصوبو [[تربيلا ڊئم]] آهي. هن ڊئم ۾ سنڌو درياهه جو هڪ ڪروڙ 11 لک ايڪڙ فوٽ پاڻي ذخيرو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ ساڍا 3 لک ايڪڙ زمين آباد ڪرڻ جي گنجائش رکيل آهي. پاڪستان جو گهڻو حصو ٻارهوئي وهندڙ واهن تي آباد ٿيندو آهي. سنڌو درياهه جو ميداني علائقو پاڻيءَ جي نيڪال جو مناسب بندوبست نه هئڻ سبب سم ۽ ڪلر ۾ وڪوڙيل آهي. پنجاب جي 50 لک ايڪڙن کي سخت نقصان پهتو آهي. سم ۽ ڪلر کان نجات ڏيارڻ لاءِ واپڊا هڪ وسيع رٿا جوڙي پنجاب ۾ 1800 ٽيوب ويل لڳايا هئا. ٻئي پنج ساله منصوبي تحت 1966ع ۾ وڌيڪ 1400 [[ٽيوب ويل]] هنيا ويا. پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ ساڍا چار سؤ ميل [[سم]] ناليون کوٽيون ويون، جن ۾ سم جو پاڻي سمنڊ تائين پهچايو ويو. خيرپور اسڪيم هيٺ سم هيٺ آيل زمين ۾ ٽيوب ويل لڳائي زمين کي سم کان آجو ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح [[لاڙڪاڻو]] ۽ [[شڪارپور]] اسڪيم هيٺ 126 ڊگهيون ناليون کوٽي، سم کي پاڻيءَ جي ڍنڍن ڍورن ۾ نيڪال ڪيو ويو. ماضيءَ ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|نواز ليگ]] ۽ ٻين حڪومتن ڪالاباغ واري هنڌ ”[[ڪالاباغ ڊئم]]“ ٺاهڻ تي زور ڏنو، سنڌوءَ جي پاڻيءَ تي ٺهندڙ ڊئم تي سنڌ سميت [[خيبر پختونخوا]] واسين بہ خدشن جو اظهار ڪيو آهي. [[سنڌ]] جو موقف آهي تہ ڪالاباغ ڊئم ٺهڻ سان سنڌ کي پهچندڙ پاڻي ۾ گهڻي گهٽتائي اچي ويندي ۽ سنڌ جون زمينون غيرآباد ٿينديون ۽ معيشت کي ڪاپاري ڌَڪ رسندو، ڇاڪاڻ تہ سنڌ ۾ هن وقت بہ پاڻيءَ جي شديد کوٽ سبب پريشانيءَ واري صورتحال آهي. ڪيترو عرصو ان ڊئم جي خلاف احتجاج ڪيا ويا، تازو [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] حڪومت اقتدار ۾ اچڻ سان ئي ان تڪراري ڊئم جي منصوبي کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيو، جنهن جي تائيد سنڌ سميت خيبر پختونخوا ۽ بلوچستان اسيمبلي بہ ڪئي. == سياسي نظام == پاڪستان ۾ [[وفاق|وفاقي]] [[پارلياماني نظام]] رائج آهي<ref name="gop1">{{cite web|url=http://202.83.164.26/wps/portal/!ut/p/c1/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os_hQN68AZ3dnIwN3C3MDAyOPYDNvXwMjQwNnI6B8pFm8n79RqJuJp6GhhZmroYGRmYeJk0-Yp4G7izEB3eEg-_DrB8kb4ACOBvp-Hvm5qfoFuREGWSaOigDeD0uL/dl2/d1/L2dJQSEvUUt3QS9ZQnB3LzZfVUZKUENHQzIwT0gwODAySFMyNzZWMzEwMDE!/|title=About Government|publisher=Government of Pakistan|accessdate=5 March 2009}}</ref> رياست جو سربراھ صدر آھي جنھن جي چونڊ اڻ سڌي طرح پنجن سالن جي مدت لاء ملڪ جي سينيٽ، قومي اسيمبلي ۽ صوبائي اسيمبلن جا رڪن گڏجي ڪندا آهن. ان جي حيثيت رسمي ھوندي آھي. اھو پاڪستان جي گڏيل فوج جو ڪمانڊر انچيف آهي. حڪومت جو سربراھ وزيراعظم آھي جيڪو ملڪ جو چيف ايگزيڪيوٽو آھي. وزيراعظم جي چونڊ پڻ اڻ سڌي طرح قومي اسيمبلي جا رڪن ڪندا آهن. وزيراعظم قومي اسيمبلي ۾ وڏي جماعت يا وڏي اتحاد جو اڳواڻ ھوندو آھي. پاڪستان جي مقننه يا قانونساز ادارو ملڪ جي پارليامينٽ آھي جيڪا ٻہ ايواني آھي. ان جو سرڪاري نالو مجلس شوره آھي. ان جي مٿئين ايوان کي سينيٽ ۽ ھيٺين ايوان کي قومي اسيمبلي سڏيو ويندو آهي. سينيٽ جا 100 رڪن آھن جن جي چونڊ ڇھن سالن لاء متناسب نمائندگي واري طريقي سان اڻ سڌي طرح صوبائي اسيمبلين جا رڪن ڪندا آهن. قومي اسيمبلي جا 342 رڪن آھن جن مان 272 رڪنن جي سڌي چونڊ سادي اڪثريت جي ووٽ جي بنياد تي ٿيندي آهي باقي 70 رڪنن جي متناسب نمائندگي جي بنياد تي چونڊ ٿيندي آهي. انھن 70 رڪنن م 60 عورتون ۽ 10 غير مسلم شامل ھوندا آھن. اھي سمورا 342 رڪن پنجن سالن جي لاء چونڊيا ويندا آهن. 17 آگسٽ 2018ع تي قومي ڪرڪيٽ جو اڳوڻو رانديگر ۽ [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] جو چيئرمين [[عمران خان]] ملڪ جو 22ھون وزيراعظم چونڊيو ويو. ھن قومي اسيمبلي ۾ چونڊ ۾ 176 ووٽ حاصل ڪيا جڏهن تي ان سان مقابلو ڪندڙ پاڪستان مسلم ليگ نون جي اڳواڻ ميان [[شھباز شريف]] 96 ووٽ کنيا. پاڪستان تحريڪ انصاف عام چونڊن م قومي اسيمبلي جون 116 جنرل سيٽون کٽيون ھيون<ref>{{cite news |title=Imran Khan won Pakistan general election, 2018 and became the 22nd Prime Minister of Pakistan |url=https://en.dailypakistan.com.pk/headline/leader-of-the-house-national-assembly-to-elect-new-prime-minister-of-pakistan-today/ |access-date=22 August 2018 |work=[[Daily Pakistan]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822081728/https://en.dailypakistan.com.pk/headline/leader-of-the-house-national-assembly-to-elect-new-prime-minister-of-pakistan-today/ |archive-date=22 August 2018 |url-status=dead }}</ref>. پاڪستان ھڪ وفاقي ريپبلڪ آھي. ملڪ جي وڏين سياسي جماعتن ۾ پاڪستان تحريڪ انصاف کان سواءِ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پاڪستان مسلم ليگ نون]] المعروف [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|نوازليگ]] ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] شامل آهن [[فائل:A night side view of Prime Minister's Secretariat Building.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[اسلام آباد ۾ پاڪستاني وزيراعظم جي آفيس]]]] ملڪ م موجوده آئين 1973 ۾ نافذ ٿيو جنھن مطابق وفاقي رياست ۽ فوج جو سربراھ ملڪ جو صدر آھي ۽ صوبائي رياستن جو سربراھ صدر طرفان مقر ڪيل صوبائي گورنر ھوندو آھي. [[فائل:Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[پاڪستان جي پارليامينٽ|مجلس شوره]]]] ھر صوبي جي حڪومت جو سربراھ وزير اعلي ھوندو آھي ۽ ھر صوبي جي الڳ قانونساز اسيمبلي ھوندي آھي. ملڪ ۾ ووٽ جو حق 18 سالن جي عمر ۾ ملندو آھي. قومي ۽ صوبائي اسيمبلين جو مدو پنج سال ھوندو آھي ۽ سينٽ جي ھر اڌ سينيٽرن جو مدو ڇھ سال آهي تنھن ڪري سينيٽ جي ھر ٽئين سال چونڊ ٿيندي آهي ۽ اھو ايوان ڪڏهن بہ مڪمل خالي ني ٿيندو آهي. 2009ع ۾ اترين علائقي گلگت کي صوبي جهڙي حيثيت ڏئي، ’گلگت- بلتستان‘ جو نالو ڏئي، قمر الزمان ڪائرا کي اتان جو پهريون گورنر مقرر ڪري اتي چونڊون ڪرايون ويون ۽ ، جنهن ۾ پاڪستان پيپلزپارٽي وڏي اڪثريت سان کٽي آئي ۽ ان پارٽي جي ئي چونڊيل اميدوار سيد مهدي شاهه کي گلگت- بلتستان جو پهريون وزيراعليٰ مقرر ڪيو ويو ۽ گـورنـر ڊاڪٽر شمع خالد جي وفات کان پوءِ فيبروري 2011ع ۾ پيــر ڪرم علي شاهه کي گلگت- بلتستان جو نئون گورنر بڻايو ويو. == پرڏيهي پاليسي == پاڪستان جي پرڏيهي پاليسيءَ جو بنيادي نڪتو اهو رهيو آهي تہ سڀ قومون برابر آهن ۽ هر قوم کي آزاد رهڻ جو حق حاصل آهي. پاڪستان سدائين دنيا جي هر محڪوم ملڪ، خاص ڪري يورپي استحصال جي شڪار ٿيل ايشيائي ملڪن جي حق خود اختياريءَ ۽ آزاديءَ جي مطالبي جي ڀرپور حمايت ڪئي آهي. ان کان سواءِ اسلامي ملڪن سان پاڪستانين جو دلي ڳانڍاپو رهيو آهي، ان جي جهلڪ بہ ملڪ جي خارجه پاليسيءَ ۾ نظر ايندي. قائداعظم پاڪستان جي قيام وقت چيو هو تہ: اسين دنيا جي سڀني ملڪن سان دوستيءَ جا خواهشمند آهيون ۽ ڪنهن ملڪ سان دشمني رکڻ نٿا چاهيون. هڪڙو ڀارت اهڙو ملڪ آهي، جنهن سان خوشگوار تعلقات قائم نه ٿي سگهيا آهن، ان جو سبب ڪشمير، [[بنگلاديش]] جي قيام ۽ پاڻيءَ جي ورڇ جهڙا مسئلا آهن، جيڪي صلح جي راهه ۾ رڪاوٽ بڻيل آهن، پر عالمي مبصرن موجب اهي مسئلا جامع ڳالهين ذريعي حل ٿي سگهن ٿا. [[فائل:Motorcade in Arrival Ceremonies for Muhammad Ayub Khan, President of Pakistan use.jpg|thumb|180px|alt=(L-R) پاڪستان جو صدر ايوب خان 1961 ۾ آمريڪا جي دوري دوران آمريڪي صدر جان ايف ڪينيڊي سان گڏ ڪار ۾]] === پاڪ چين تعلقات === 20 ڊسمبر 1956ع تي چين جو وزيراعظم چو اين لائي پاڪستان جي ڏھن ڏينھن جي دوري تي ڪراچي پھتو<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستان جا پنهنجي دوست ملڪن سان بهترين لاڳاپا رهيا آهن. چين سان 1963ع ۾ باقاعدي تجارتي معاهدو ٿيو. 1965ع ۾ چين، پاڪستان کي ڇهن ڪروڙ ڊالرن جي مدد ڏني، جن مان ٽئڪسيلا ۾ وڏين هيوي مشينن ٺاهڻ جو هڪ وڏو ڪارخانو قائم ڪيو ويو. مشهور تاريخي ”شاهراهه ريشم“ کي ٻيهر کولڻ جو معاهدو ٿيو. جون 1968ع ۾ چين جي تعاون سان هٿيارن ٺاهڻ جو ڪارخانو قائم ڪيو ويو. چين سان دوستيءَ تي پاڪستان کي فخر رهيو آهي ۽ اها دوستي شهيد ذوالفقار علي ڀُٽي جي ڪوششن سان قائم ٿي ۽ اڄ بہ قائم آهي. چين هن وقت بہ واپاري توڙي دفاعي سامان جي مد ۾ پاڪستان جي مدد ڪندو رهي ٿو. [[فائل:Huseyn Shaheed Suhrawardy and Zhou Enlai signing the Treaty of Friendship Between China and Pakistan in Beijing.jpg|200px|thumb|پاڪستاني وزيراعظم حسين شھيد سھروردي چيني وزيراعظم چو اين لائي سان گڏ پاڪ چين دوستي جي معاھدي تي صحيحون ڪرڻ وقت. چين جو سڀ کان وڏو سفارتخانو پاڪستان ۾ آھي.<ref>{{cite web |url=http://asiancorrespondent.com/130710/china-unveils-pakistan-embassy-its-largest-in-the-world/ |title=China opens 'largest' embassy in Pakistan, strengthens South Asia presence |work=asiancorrespondent.com}}</ref>]] === پاڪ روس تعلقات === 1948ع ۾ ٻنهي ملڪن وچ ۾ سفارتي تعلقات قائم ٿيا. شروع ۾ پاڪستان پوري طرح يورپي بلاڪ ۾ شامل هو، تنهنڪري سياسي تعلقات ۾ ڪو واڌارو نه آيو. روس ”سينٽو“ ۽ ”سيٽو“ ۾ پاڪستان جي شموليت تي ناراض هو ۽ پاڪستان کي شڪايت هئي تہ روس پختونستان جي مسئلي ۽ ڪشمير جي مسئلي ۾ اجائي مداخلت پئي ڪئي. بهرحال ٻنهي ملڪن وچ ۾ اقتصادي ۽ واپاري ناتا قائم رهيا آهن. مارچ 1961ع ۾ روس پاڪستان کي تيل جي ڳولا ۾ فني امداد کان سواءِ 3 ڪروڙ ڊالر قرض ڏنو. ان کان سواءِ اسٽيل مل لڳائڻ لاءِ پاڪستان کي مالي ۽ فني امداد ڏني، هن وقت اها اسٽيل مل ايشيا جي وڏي فولادِي مِل آهي. ان کان سواءِ روس ۽ پاڪستان کي ڪيترين ئي رٿائن ۾ مالي ۽ فني مدد ڏيندو رهيو آهي. === پاڪ افغان تعلقات === افغانستان، جيڪو ڪيتري عرصي کان غير مستحڪم ۽ طالبانن جي ڪري تڪراري ملڪ رهيو آهي. هي واحد ملڪ هو، جنهن پاڪستان جي اقوام متحده ۾ ميمبرشپ جي مخالفت ڪئي هئي، پر پاڪستان، افغانستان ڏانهن دوستاڻو رويو جاري رکيو. 1963ع ۾ شهنشاهه ايران جي ڪوششن سان لاڳاپا بهتر ٿيا. اتي هلندڙ تشدد جي طالبانن جي ڪاررواين جي پر تشدد واقعن تي پاڪستان کي بہ ڳڻتي رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ طالبانن جا ڪجهه گروپ پاڪستان ۾ بہ ڪارروايون ڪندا رهيا آهن، پر جنرل پرويز مشرف، آمريڪا جي حمايت سان افغانستان ۾ پر تشدد ڪاررواين جي مخالفت ڪئي. ان سميت تازو چونڊيل صدر آصف علي زرداري پڻ افغانستان جو دورو ڪري، ڪرزئي حڪومت سان لاڳاپا بهتر بنائڻ لاءِ ڪوشش ڪئي آهي. === پاڪ عرب تعلقات === پاڪستان جا عرب ملڪن سان ڏاڍا پراڻا ۽ گھرا تعلق رھيا آھن. پاڪستان نه رڳو اسرائيل جي سخت مخالفت ڪئي، پر اڄ ڏينهن تائين ان کي تسليم بہ نه ڪيو آهي. 2 مئي 1949ع ۾ پاڪستان گڏيل قومن م اسرائيل جي رڪنيت جي سختي سان مخالفت ڪئي هئي<ref name = " پاڪستان "/>. هن وقت شام، يمن، اردن، ڪويت، سوڊان، لبيا، تيونس، مراڪش ۽ الجزائر سان پاڪستان جا انتهائي خوشگوار لاڳاپا آهن. === يونائيٽيڊ اسٽيٽس سان تعلقات === 19 مئي 1954ع تي پاڪستان ۽ يونائيٽيڊ اسٽيٽس ميوچوئل ڊفينس اسسٽنس ايگريمينٽ تي صحيحون ڪيون جنھن تحت يونائيٽيڊ اسٽيٽس پاڪستان کي ٽيڪنيڪل فوجي مدد ۽ سامان ڏيڻو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. آمريڪا پاڪستان ۾ جمهوري حڪومتن جي حمايت ڪندو رهيو آهي، پر فوجي حڪمرانن کي بہ مختلف وقتن تي آمريڪا جي حمايت حاصل رهي آهي. ورلڊ ٽريڊ سينٽر واري واقعن (2001ع) کان پوءِ جڏهن آمريڪا طالبانن ۽ القائده خلاف سخت ڪارروائي جو فيصلو ڪيو، تہ کيس پاڪستان جي مدد جي ضرورت پيش آئي ۽ تڏهوڪي آرمي چيف ۽ پاڪستان جي اڳوڻي صدر جنرل (ر) پرويز مشرف، سندس ها ۾ ها ملائي، سندس ڀرپور حمايت جو اعلان ڪيو. ان کان سواءِ جڏهن انتهاپسندن جون ڪارروايون پاڪستان جي اترين علائقن سميت وڏن شهرن: پشاور، اسلام آباد، لاهور، ڪراچي وغيره ۾ وڌي ويون، تہ دهشتگردن خلاف آپريشن ۾ آمريڪا، پاڪستان جي ڀرپور مدد ڪئي ۽ اهو تعاون اڄ تائين جاري آهي.ان کان سواءِ پاڪستان جي اترين علائقن ۾ 2005ع ۾ آيل زلزلي توڙي 2010ع واري وڏيءَ ٻوڏ سبب ٿيل تباهڪارين واري آزمائشي صورتحال ۾ ٻين ملڪن سان گڏ آمريڪا پڻ مالي مدد ڪئي. === گڏيل قومن ۾ ڪردار === پاڪستان 1947ع کان وٺي [[اقوام متحده|گڏيل قومن]] ۽ ’ڪامن ويلٿ گيمز فيڊريشن‘ جو ميمبر آهي. ان کان سوآءِ ڏکڻ ايشيائي ملڪن جي سهڪاري تنظيم ’سارڪ‘ (SAARC) جي باني ميمبرن مان هڪ آهي. سارڪ جا اجلاس ڊسمبر 1988ع ۽ جنوري 2004ع ۾ اسلام آباد (پاڪستان) ۾ ٿيا. پاڪستان طرفان محمد نعيم الحسن، جنوري 1996ع کان ڊسمبر 1998ع تائين، سارڪ جو جنرل سيڪريٽري بہ رهي چڪو آهي. === پاڪ انڊونيشيا تعلقات === انڊونيشيا جو صدر عبدالرحيم سوئيڪارنو پھريون رياستي سربراھ آھي جيڪو پھريون دفعو 30 جنوري 1950ع تي پاڪستان جي ٻن ڏينھن جي سرڪاري دوري تي آيو<ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ سعودي عرب تعلقات === 14 اپريل 1954ع تي سعودي عرب جو بادشاھ سعود ابن عبدالعزيز پاڪستان جي ڏھ ڏينهن جي دوري تي ڪراچي پھتو ۽ ساڳي ڏينھن درگاھي ھائڊل ورڪس جو افتتاح ڪيو <ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ ايران تعلقات === 19 فيبروري 1950ع تي پاڪستان ۽ ايران تھران ۾ دوستي جي معاھدي تي صحيحون ڪيون<ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ ترڪي تعلقات === 2 اپريل 1954ع تي پاڪستان ترڪي وچ ۾ پنجن سالن جو گڏيل دفاع وارو معاھدو ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ عراق تعلقات === 26 فيبروري 1950ع تي بغداد ۾ عراق ۽ پاڪستان دوستي جي معاھدي تي صحيحون ڪيون ===ڪشمير وارو تڪرار=== 1947ع کان وٺي، اولھين هماليه جبلن سان لاڳاپيل ڪشمير جو علائقو تڪراري رهيو آهي، جتي پاڪستان، هندستان ۽ چين هر هڪ پنهنجي پنهنجي ڪنٽرول هيٺ علائقا سنڀالي ٿو. پاڪستان جي انتظام هيٺ ايندڙ علائقي جو هڪ حصو “آزاد ڪشمير” تي مشتمل آهي، جنهن کي پاڪستان نظرياتي طور هڪ خودمختيار رياست سمجهي ٿو، جنهن جو گاديءَ جو هنڌ مظفرآباد آهي. پاڪستان جي انتظام هيٺ ڪشمير جو ٻيو حصو گلگت ۽ بلتستان تي مشتمل آهي، جنهن کي 2009ع کان گڏيل طور “گلگت-بلتستان” سڏيو وڃي ٿو<ref name=" برٽانيڪا"/>. == انتظامي ورهاست == {| [[پاڪستان جا صوبا ۽ انتظامي]] |- !style="width:200px;"| انتظامي علائقو ! style="width:100px;"|گادي ! style="width:100px; text-align: center;"|آبادي |- || [[بلوچستان]] || [[ڪوئيٽا|ڪوئٽہ]] || 12,344,408 |- || [[پنجاب]] || [[لاھور]] || 11،00،12،442 |- || [[سنڌ]] || [[ڪراچي]] || 4,78,86,051 |- || [[خيبرپختونخواه]] || [[پشاور]] || 3،05،23،371 |- || [[گلگت بلتستان]] || [[گلگت]] || 18،00،000 |- || [[فاٽا]] || -- || 50,01,676 |- || [[آزاد ڪشمير]] || [[مظفرآباد]] || 45,67,982 |- ||[[اسلام آباد وفاقي گاديءَ وارو علائقو]] ||[[اسلام آباد]] ||28,51,868 |- |} پاڪستان ۾ چار صوبن: [[سنڌ]]، پنجاب، بلوچستان ۽ خيبر پختونخواه (اڳوڻي سرحد) ۽ ٽي انتظامي خطا: آزاد ڪشمير، گلگت بلتستان ۽ فيڊرل ڪيپيٽل ٽيريٽري آھن. == عدالت == پاڪستان جو عدالتي نظام ڪامن لا سسٽم وارو آھي جيڪو انگريزي قانون جي بنياد تي جڙيل آھي. پاڪستان جي سڀ کان وڏي عدالت سپريم ڪورٽ آھي جنھن جي مکيه سيٽ اسلام آباد م آھي ۽ ان جون ٻيون سيٽون لاھور، ڪراچي ، پشاور ۽ ڪوئٽه م آھن. اھا آئين تحت قائم ٿيل عدالت اھي جنھن م 17 جج ھوندا آھن جن م سڀ کان سينيئر چيف جسٽس آف پاڪستان ھوندو آھي . ٻيون آئيني عدالتون صوبائي ھونديون آھن جن کي ھاء ڪورٽ چوندا آهن. [[فائل:Supreme Court of Pakistan, Islamabad by Usman Ghani.jpg|thumb|200px|کاٻو|پاڪستان جي وڏي۾وڏي عدالت [[سپريم ڪورٽ]]]] پاڪستان م پنج ھاء ڪورٽون آھن جن م سنڌ ھاء ڪورٽ، لاھور ھاء ڪورٽ، پشاور ھاء ڪورٽ ، بلوچستان ھاء ڪورٽ ۽ اسلام آباد ھاء ڪورٽ شامل آھن. ملڪ جي آئيني عدالتن م ھڪ وفاقي شريعت ڪورٽ آھي جيڪا شرعي معاملن تي فيصلا ڏيندي آهي. ملڪ جون باقي عدالتون آئيني نہ پر قانوني آھن جيڪي پارليامينٽ م پاس ٿيندڙ قانونن جي بنياد تي جوڙيون ويون آهن. انھن م مقرر جج سرڪاري ملازم ھوندا آھن جن تي نوڪرين جا قانون ء قائده لاڳو ٿيندا آھن. انھن عدالتن م ضلعي عدالتون، بينڪنگ ڪورٽون، دھشتگردي روڪڻ واريون ڪورٽون، منشيات روڪڻ واريون ڪورٽون، ليبر ڪورٽون، فيملي ڪورٽون، ڪنزيومر ڪورٽون، ڪسٽم ڪورٽون، ۽ کوڙ صوبائي ء وفاقي ٽربيونل ۽ ڪورٽون شامل آهن. == جاندار == پاڪستان ۾ قسمين قسمين [[جانور]]/ جاندار ملن ٿا، جن ۾ [[شينهن]]، [[برفاني چيتا]] (هماليه ۽ چترال ۾)، [[جھنگراڙ ٻلو|جهنگراڙ ٻلا]] (ريگستاني علائقن ۾)، مُشڪ ٻليون، [[نوريئڙو|نوريئڙا]]، [[چراخ]]، [[ڳورپٽ]]، [[بگهڙ]]، [[لومڙ]]، [[گدڙ]]، [[ڪتو|ڪتا]]، [[رڇ]]، [[ڀولو|ڀولڙا]]، [[لڌڙو|لڌڙا]]، [[گڏهه|گڏھ]]، [[ٻڪري|ٻڪريون]]، [[رڍ|رڍون]]، [[مارخور]] (بلوچستان، چترال ۽ سوات ۾)، [[سرھ]] ۽ گڍ(سنڌ جي جابلو علائقي ۾)، [[هرڻ]]([[ڪارو هرڻ]] سنڌ جي ريگستاني علائقي ۾)،[[روجھ]](نيل گانءِ)، [[ڦاڙھو|ڦاڙها]]، [[مشڪ هرڻ]]، [[سانڀر]]، [[سُوئر]]، [[ڍڳو|ڍڳيون]]/ گانيون، [[مينھن|مينهون]]، [[گھوڙو|گهوڙا]]، [[اُٺ]] ۽[[ٻُلهڻ]] (سنڌو درياهه ۾) شامل آهي [[فائل:Medvěd plavý (Ursus arctos isabellinus).jpg|150px|thumb|رڇ]] [[فائل:Tibetan Wolf.JPG|150px|thumb|تبتي بگھڙ]] [[فائل:Lightmatter snowleopard.jpg|150px|thumb|برفاني چيتو]] === پکي === پاڪستان جي مختلف علائقن ۾ ڪيترن قسمن جا پکي عام جام ٿين ٿا، جن ۾:[[تتر]]، [[تلور]]، [[ٻٽير]]، [[چڪور]]، [[ٻگھ|ٻَگھ]]، [[بدڪ]]، مرغابيون، مينا، [[مور|مَور]]، [[ڪوئل]]، هُدهُد ([[ڪاٺ ڪٺو|ڪاٺ ڪُٽو]])، [[طوطو|طوطا]]، [[ڪبوتر]]، [[ڳيرو|ڳيرا]]، [[ڪانء|ڪانوَ]]، [[جھرڪي|جهرڪيون]]، [[ڪڪڙ]]، [[ڊيل|ڊيلون]]، [[نيرڳ|نيرڳيون]]، [[آڙي|آڙيون]]، [[ابابيل]]، [[سرڻ|سرڻيون]]، [[ڳجھ|ڳجهون]]، [[باز]]، [[عقاب]] ۽ [[شڪرو|شڪرا]] وغيره اچي وڃن ٿا. === ريڙهيون پائيندڙ جانور مڇيون === پاڪستان ۾ ريڙهيون پائيندڙ جانورن ۾[[واڳون]]، [[مانگر مڇ]]، [[ڪڇون]]، [[ڪرڙي|ڪرڙيون]]، سانڊا، گِلوئيون، [[مڇي|مڇيون]] ([[ڪرڙو|ڪُرڙا]]، [[پلو|پلا]]، موراکيون۽ [[پاپليٽ]]وغيره اچي وڃن ٿا)، سامونڊي پيداوار ۾ مرجان ۽ جهينگا قابل ذڪر آهن. ان کان سواءِ ٻيا بہ هزارين [[جيت]] ۽سُرڻا هن سرزمين جي پيداوار آهن. == وڻ ٽڻ ٻوٽا == پاڪستان ۾ ٻيلن جي ايراضي هڪ [[ڪروڙ]]ايڪڙن کان بہ گهٽ آهي. اهو اندازو مجموعي ايراضيءَ جو ساڍا چار سيڪڙو آهي، ان مان اڌ وڻن جو ڪاٺ اڏاوتن ۽ [[ٻارڻ]] جي ڪم اچي ٿو، باقي حصو بيڪار ٻوٽن ۽ [[ول|ولين]] تي مشتمل آهي. اهوئي سبب آهي، جو ٻيلن جي پيداوار اڻ پوري آهي، انهيءَ ڪري ملڪ لاءِ [[عمارتي ڪاٺ]] ٻين ملڪن مان گهرائڻو پوندو آهي. حڪومت جي اها ئي ڪوشش آهي تہ جديد طريقن سان موجوده ٻيلن کي ترقي ڏني وڃي. پاڪستان ۾ وڻڪار جي ايراضي هڪ [[ڪروڙ]] ايڪڙن کان وڌيڪ آهي، جيڪو ملڪ جي جملي ايراضيءَ جو ساڍا 4 سيڪڙو آهي. پاڪستان جو گهڻو علائقو ويران ۽ خشڪ آهي. هتي فقط 2 سيڪڙو ٻيلا ۽ جهنگ آهن. گهڻي وڻڪار اترئين ۽ اولاهين پهاڙي علائقي ۾ آهي. اڪثر درياهي ڪنارن تي ٻيلا آهن. ميداني علائقن ۾ [[ٽالهي]]، [[توت]]، [[ٻٻر]] ۽ لئيءَ جا وڻ ٿيندا آهن. سنڌ ۽ پنجاب ۾ [[انب]]، [[ڪيلو|ڪيلا]]، [[زيتون]]، سنگتڙا ۽ مالٽا وغيره ٿيندا آهن. بلوچستان ۽ صوبي [[خيبر پختونخوا|خيبرپختونخواهه]] ۾ [[بادام]]، [[صوف|صوفن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[انگور|انگورن]] وغيره جا باغ گهڻا آهن. جابلو ايراضيءَ ۾ جدا جدا اوچائيءَ تي ڪيترن ئي قسمن جا وڻ ٿيندا آهن. مثال طور: ٽن هزارن فوٽن جي اندر چِنار وغيره جا وڻ ٿيندا آهن. ٽن هزارن فوٽن کان مٿي [[چيل]] ۽ [[ديال]] جا وڻ آهن. ستن هزارن فوٽن تي صنوبر جا وڻ ۽ ڏهن هزارن فوٽن تي فقط ”[[برج]]“ جا وڻ ٿيندا آهن. انهن جهنگن ۾ بي انداز ٻوٽيون ۽ گل ٿيندا آهن. انهيءَ سلسلي ۾ ’[[سوات ضلعو|سوات]]‘ جا پهاڙ قابل ذڪر آهن. == آبادي == پاڪستان جي پھرين آدمشماري جي شروعات 9 فيبروري 1951ع ۾ ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستان ھڪ گھڻ قومي، گھڻ نسلي ۽ طرحين طرحين جون ٻوليون ڳالھائيندڙ ماڻھن جي سرزمين آھي. ھتي جون ثقافتون پڻ ھڪ حصي کان ٻئي حصي تائين مختلف آھن. ملڪ جي آبادي جولاء 2017 جي تخميني مطابق جولاءِ 2020 م پاڪستان جو آباديءَ جو تخمينو 233,500,636 ڪروڙ ھيو. جولاءِ 2017 ۾ ملڪ جي ڪٿيل آبادي جو تخمينو 207774000 ھيو<ref name="سي آء اي"/>. چين، انڊيا، آمريڪا ۽ انڊونيشيا کان پوء ھي ملڪ دنيا جو آبادي م پنجون نمبر وڏو ملڪ آهي. پاڪستان جي ماڻھن کي پاڪستاني سڏيو ويندو آهي<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي آبادي م 44.7 سيڪڙو پنجابي، 15.4 سيڪڙو پختون يا پٺاڻ، 14.1 سيڪڙو سنڌي، 8.4 سيڪڙو سرائيڪي، 7.6 سيڪڙو اردو ڳالهائيندڙ، 3.6 سيڪڙو بلوچ ۽ 6.3 سيڪڙو باقي ٻين نسلي گروهن سان تعلق رکندڙ آھن<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي ڳتيل آبادي وارو علائقو پنجاب جو آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2020 جي تخميني مطابق پاڪستان جي آبادي جي واڌ جي شرح 2.07 سيڪڙو آهي ۽ واڌ جي ان شرح ج ۾ دنيا جي ملڪن سان ڀيٽ ۾ 45 نمبر تي آهي<ref name="سي آء اي"/>. 2020 جي تخميني مطابق پاڪستان ۾ في ھزار ماڻھن م ڄم جي شرح 27.4 آھي ۽ في ھزار ماڻھن م موت جي شرح 6.2 آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2020 جي تخميني مطابق ملڪ جي 37.2 سيڪڙو آبادي شھرن ۾ رھي ٿي ۽ ان شھري آبادي ۾ سالياني واڌ جي 2.53 سيڪڙو آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي تخميني مطابق ٻار ڄڻڻ وقت ملڪ جي آبادي جي ھر ھڪ لک ٻار ڄڻيندڙ عورتن مان 140 فوت ٿي وڃن ٿيون<ref name="سي آء اي"/>. 2016 جي تخميني مطابق ملڪ جي بجيٽ جو 2.8 سيڪڙو خرچ صحت تي ٿئي ٿو<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان ۾ 15سال ۽ ان کان مٿي عمر وارن جي آبادي جو خواندگي تناسب 2015 ۾ 59.1 سيڪڙو ھيو<ref name="سي آء اي"/>. === مذھب === پاڪستان اسلامي ريپبلڪ آھي ۽ ملڪ جو سرڪاري مذھب اسلام آھي. اھو مسلم اڪثريت وارو ملڪ آهي. ملڪ جي مسلمانن جي فقه جي لاءِ قانون جو مفروضو آھي تہ ملڪ جو ھر مسلمان حنفي فقه سان تعلق رکندڙ آهي جيڪڏهن ڪو ان فقه سان تعلق نہ ٿو رکي تہ ان کي ثبوت طور قسمنامو ڏيڻو پوندو آهي. ملڪ ۾ مذھبي اقليتن ۾ ھندو، عيسائي، سک ۽ پارسي شامل آهن جن کي آئين ۾ مڪمل تحفظ ڏنل آھي. 2010 جي تخميني مطابق پاڪستان جي آبادي جو 96.4 سيڪڙو مسلمان ۽ 3.6 سيڪڙو ھندو، عيسائي، سک ۽ ٻين مذھبن سان تعلق رکندڙ آھن<ref name="سي آء اي"/>. ملڪ جي 97 سيڪڙو آبادي مسلمان آهي جنھن جو 75 سيڪڙو سني ۽ 25 سيڪڙو [[اثنه اشعري]] (شيعه) ڪجهه اسماعيلي شامل آهن<ref name=" جاگرافي "> [Encyclopedia of WORLD GEOGRAPHY، R.W. MCCOLL, PH.D. GENERAL EDITOR، Facts On File, Inc. 132 West 31st Street New York NY 1001، pages 699,700 ] </ref> {{bar box |float = right |title =2010 ۾ پاڪستان ۾ مذھبن جي شرح |bars = {{bar percent|[[سني مسلمان]]|DarkSlateGray|85}} {{bar percent|[[شيعه مسلمان]]|DarkSlateGray| 11.4}} {{bar percent|[[ھندو ۽ٻيا]]|DarkSlateGray|3.6}} }} == ٻوليون == 52 فيبروري 1948ع تي اردو کي پاڪستان جي قومي ٻولي جو درجو ڏنو ويو جنھن جي منظوري آئين ساز اسيمبلي ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستان ۾ ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائيون وڃن ٿيون.جن ۾ اھم [[سنڌي]]، [[پنجابي]]، [[سرائڪي]]، (ڌني، شاهه پوري، پوٽوهاري، هندڪو)، [[پشتو]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براھوي ٻولي|براهوي]] ،[[اردو]]،[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪڇي لهجو|ڪڇي]]، ميواتي، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، رانگڙي، ميمڻي ٻوليون بہ هتي ڳالهايون وڃن ٿيون. اردو ھن ملڪ ۾ رابطي جي زبان ۽ قومي ۽ دفتري ٻولي آهي. [[انگريزي]] پڻ پاڪستان جي دفتري ٻولي آهي. 2017 جي تخميني مطابق پاڪستان م مختلف ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻھن جي شرح ھيٺين طرح آھي<ref name="سي آء اي"/>. {{bar box |float = left |title =پاڪستان م مادري زبانون <ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-34215293|title=Uncommon tongue: Pakistan's confusing move to Urdu|work=BBC News|accessdate=7 February 2016}}</ref> |bars = {{bar percent|[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]|DarkSlateGray|48}} {{bar percent|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|DarkSlateGray|12}} {{bar percent|[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]|DarkSlateGray|10}} {{bar percent|[[پشتو ٻولي|پشتو]]|DarkSlateGray|8}} {{bar percent|[[اردو]]|DarkSlateGray|8}} {{bar percent|[[بلوچي ٻولي|بلوچي]]|DarkSlateGray|3}} {{bar percent|[[ھندڪو ٻولي|ھندڪو]] |DarkSlateGray |2}} {{bar percent|[[بروھي ٻولي|بروھي]]|DarkSlateGray|1}} {{bar percent|بروشسڪي ۽ ٻيون ٻوليون |DarkSlateGray|8}} }} === پاڪستاني ٻولين جو تعارف === #پنجابي: هيءَ پنجاب صوبي جي ٻولي آهي. پنجابي ٻوليءَ جا مختلف لهجا [[لاهور]]، [[سيالڪوٽ]]، [[گجرانوالا]] ۽ [[شيخوپوره|شيخو پوره]] ضلعن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا. [[وارث شاھ]]، [[بلهي شاھ]] ۽ [[سلطان باھو|سلطان باهُو]]، پنجابي زبان جا وڏا شاعر آهن. #پشتو: هيءَ خيبر پختونخوا صوبي جي ٻولي آهي، جيڪا هن صوبي سان گڏ بلوچستان ۾ بہ وڏي تعداد ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. پشتو جا بہ ڪيترائي لهجا آهن (ڏسو: [[پشتو زبان]]). [[رحمان بابا]] ۽ [[خوشحال خان خٽڪ]]، پشتوءَ جا وڏا شاعر آهن. #[[سنڌي]]: سنڌي، [[سنڌ]] جي قومي ٻولي آهي، جيڪا [[سنڌ]] ۾ تعليمي ۽ دفتري زبان بہ آهي. [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سنڌ]] کان سواءِ [[بلوچستان]] جي وڏي حصي، پنجاب جي سرائيڪي پَٽي، هندستان جي [[راجسٿان]]، [[ڪڇ]] ۽ [[گجرات]] کان سواءِ ٻين ڪيترن حصن ۾ بہ ڳالهائي وڃي ٿي.سنڌي ٻوليءَ جو قومي شاعر [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] رح نه رڳو [[سنڌ]]، پر دنيا جي شاعرن ۾ مٿانهين حيثيت رکي ٿو. ان کان سواءِ [[سچل سرمست]]، سامي، روحل، بيدل ۽ ٻين ڪلاسيڪي شاعرن کان سواءِ جديد شاعرن ۾ [[شيخ اياز]]، [[نارائڻ شيام]]، [[طالب الموليٰ]]، [[نياز همايوني]]، [[تنوير عباسي]]، [[استاد بخاري]]، [[امداد حسيني]] ۽ ٻيا شمار ٿين ٿا. [[سنڌي ٻولي]]ءَ ۾ ڪيتريون ئي اخبارون، رسالا ۽ ڪتاب پڻ ڇپجي رهيا آهن. #سرائيڪي: پاڪستان جي آباديءَ جو 10.42 سيڪڙو سرائيڪي ڳالهائيندڙ آهن، هيءَ ٻولي پنجاب جي [[ملتان]]، [[ساهيوال]]، [[اوڪاڙا]]، [[خانيوال]]، [[جهنگ ضلعو|جهنگ]]، [[گجرانوالا]]، [[فيصل آباد]]، [[چنيوٽ]] ۽ ٻين شهرن کان سواءِ سنڌ ۾ بہ وڏي پئماني تي ڳالهائي وڃي ٿي. [[خواجا غلام فريد]] سرائيڪيءَ جو اهم وڏو شاعر ٿي گذريو آهي. #بلوچي: بلوچي اڪثريت سان بلوچستان ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. بلوچيءَ جي اهم لهجن ۾ [[سرحدي رڪشاڻي]]، [[قلاتي]]، [[کاراني]]، [[مڪراني]]، [[جدگالي]] وغيره لهجا آهن. [[مست توڪلي]] ۽ [[بالاچ]]، بلوچيءَ جا اهم شاعر ٿي گذريا آهن. #براهوي (Brahvi): انگريز لسانيات جي ماهرن براهوي ٻوليءَ کي دراوڙي ٻوليءَ جي شاخ ڪوٺيو آهي، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي رد ڪندي اهو خيال ڏيکاريو آهي تہ شايد هن ٻوليءَ جو تعلق [[مهرڳڙھ]] ۾ رهندڙ سنڌو ماٿريءَ جي ماڻهن جي ڪنهن ٻوليءَ سان هجي. [[مينگل]] مشهور براهوي قبيلو آهن. سنڌي ٻولي جي ليکڪ ۽ ڪالم نگار [[حليم بروهي]] جي خيال ۾ اصلوڪي سنڌي ٻولي اصل بروهي ئي آهي. #[[هندڪو]] (Hindko): هندڪو، قديم انڊو-آرين ٻوليءَ مان نڪتل هڪ شاخ آهي، جيڪا خيبر پختونخوا، [[پشـاور]]، [[پنجاب]]، [[مانسهره]]، [[آزاد ڪشمير]]، [[ايبٽ آباد]] ۽[[هزاره]] جا اٽڪل 40 لک (4 ملين) ماڻهو ڳالهائين ٿا. هيءَ ٻولي [[سنڌي]] ۽ سرائيڪيءَ سان ويجهو لاڳاپو رکي ٿي. == توانائي == پاڪستان م 2017 جي ڪاٿي مطابق 52200000 ماڻھو بجلي جي سھولت کان محروم آھن ۽ ڪل آبادي جو 74 سيڪڙو تائين بجلي جي سھولت آھي. ان سھولت جو تناسب ۾ شھري علائقن جو 90 سيڪڙو ۽ ٻھراڙيءَ جي علائقن جو 64 سيڪڙو اچي وڃي ٿو<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان بجلي، گئس ۽ تيل درآمد ڪندڙ ملڪن م شامل آهي<ref name="سي آء اي"/>. === ائٽمي توانائي === ”[[پاڪستان انرجي ڪائونسل]]“ جو قيام پُر امن استعمال جي مقصد سان ٿيو ۽ قيام جي ٻئي سال ان جو نالو بدلائي ”[[ائٽامڪ انرجي ڪميشن]]“ رکيو ويو. هيءُ ادارو ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: پهريون تحقيقاتي ۽ ترقياتي مرڪز، ۽ ٻيون جوهري توانائي حاصل ڪرڻ جو عملي مرڪز. پهرئين مرڪز جو ذيلي ادارو آهي ”جوهري سائنس ۽ ٽيڪنالاجي“ اسلام آباد. هتي ڊسمبر 1965ع ۾ پنج ميگاواٽ جو هڪ [[جوهري ري ائڪٽر]] لڳايو ويو ۽ ان ۾ جوهري طبعيات، جوهري ڳاڻيٽي، جوهري ڪيميا، طبي طبعيات ۽ برقيات تي ڪم ٿي رهيو آهي. ٻيو جوهري توانائيءَ جو مرڪز لاهور ۾ آهي، جيڪو 1961ع ۾ قائم ٿيو. ٽيون جوهري توانائيءَ جو زرعي تحقيقاتي مرڪز [[ٽنڊو ڄام|ٽنڊي ڄام]] ۾ 1965ع ۾ قائم ٿيو، چوٿون مرڪز ميڊيڪل ريڊيو آئسوٽوپ ٽنڊوڄام آهي. پاڪستاني سائنسدانن جي ڪامياب تجربن جي بدولت، پاڪستان هن وقت دنيا جي ائٽمي طاقت رکندڙ ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو. ان ڏس ۾ شهيد ذوالفقار علي ڀُٽي پنهنجي حڪومت ۾ سائنسدانن جي همٿ افزائي ڪئي ۽ ملڪ کي ائٽمي طاقت بڻائڻ جو خواب نيٺ تڪميل تي پهتو. ويجهي ماضيءَ ۾ مئي 1998ع ڌاري پهريون ائٽمي تجربو ڪيو ويو. ان کانسواءِ ٻيا ننڍا ننڍا تحقيقي مرڪز ڪراچيءَ، ڄامشوري، ملتان، لاهور ۽ پشاور ۾ کوليا ويا آهن. جوهري توانائيءَ سان بجلي پيدا ڪرڻ جو مرڪز ڪراچيءَ ۾ قائم ڪيو ويو آهي، جيڪو 137 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪندو آهي. پاڪستان ۾ ائٽم کي ٽوڙڻ جو پهريون تجربو [[نيلور]] واري هنڌ 1965ع ۾ ڪيو ويو. انرجي ڪميشن، اعليٰ توانائيءَ جا طبعياتي مسئلن تي بہ تحقيق ۾ مصروف آهي. اهو ڪم بين الاقوامي معيار جو آهي. انهيءَ سلسلي ۾ [[ڊاڪٽر عبدالسلام]] (تڏهوڪي مشير سائنسي امور) ۽ [[ڊاڪٽر. آءِ. ايڇ عثماني]] (صدر ائٽامڪ انرجي ڪميشن) سرگرم رهيا. جوهري توانائيءَ لاءِ ڳري پاڻيءَ جي ضرورت ٿيندي آهي. قدرتي گئس مان مصنوعي ڀاڻ تيار ڪرڻ لاءِ ڪارخانن مان تيار ٿيل پاڻي حاصل ڪرڻ جو ڪم ورتو ويو آهي. ائٽمي توانائيءَ جي باري ۾ پاڪستان، روس سان ”پاڻي“ وٺڻ جو معاهدو ڪيو آهي. بجليءَ جي پيداوار کي مناسب ۽ صحيح طريقي سان پهچائڻ لاءِ اُتر ۽ ڏکڻ جي حصن ۾ ورهايو ويو آهي. اترئين حصي ۾ پنجاب، صوبو سرحد ۽ [[بهاولپور]] شامل آهن. انهن سڀني کي هڪڙي ”گرڊ“ (Grid) ۾ ملايو ويو، جنهن ۾ [[وارسڪ]]، [[مالاڪنڊ]]، [[درگئي]]، [[ڪرم ڳڙهي]]، [[رسول]]، [[شادي وال]]، [[چيچوڪي مليان]]، [[گجرانوالا]] ۽ رينالاجو [[هائيڊل بجلي گهر]]، لائلپور، ساهيوال ۽ ملتان جا [[اسٽيم بجلي گهر]] ۽ لائلپور جو [[ڊيزل بجلي گهر]]، ڏاکڻي اترين سنڌ، ڪوئيٽا ۽ قلات جي علائقن تي مشتمل آهي. پاڪستان جا اهم بجلي گهر هيٺيان آهن: #[[ملتان بجلي گهر]] #[[موبائل گئس ٽربائن، شاهدره لاهور،]] #[[ڪوئيٽا ٿرمل پاور اسٽيشن]] #[[ڄامشورو ٿرمل پاور اسٽيشن]] #[[سکر ٿرمل پاور پراجيڪٽ]] #[[لائلپور اسٽيم پاور اسٽيشن]] #[[گجرانوالا هائيڊل اسٽيشن]] #[[شادي وال هائيڊل اسٽيشن]] #[[چيچوڪي مليان هائيڊل اسٽيشن]] #[[وارسڪ پاور اسٽيشن]] #[[ڄامشورو بجلي گهر]] #[[لاکڙا پاور هائوس]] #[[ڪوٽ ادو بجلي گھر]] #حب ۽ ٻيا ڪيترائي پاور هائوس ڪم ڪري رهيا آهن. == سياحت == پاڪستان جي سرزمين جو حسن ۽ هتي جي رهواسين جو اخلاق سڄيءَ دنيا جي سياحن لاءِ ڪشش جو باعث آهي. تنهنڪري هتي سياحت لاءِ ايندڙ ٻاهرين ملڪن جي ماڻهن جو تعداد ڏينهون ڏينهن وڌندڙ آهي. 1965ع ۾ سياحت کاتي، سياحن کي سهوليتون ڏيڻ لاءِ رٿا تيار ڪئي هئي، جنهن ۾ هيٺيون ننڍيون رٿائون عمل ۾ آنديون ويون: * ملڪ جي جدا جدا حصن، جهڙوڪ گلگت، هزارا، چترال، ڪالام ۽ ناران ۾ ريسٽ هائوسن جي تعمير ۽ آمد ورفت جون سهوليتون مهيا ڪرڻ. * ڪوهه پيمائي، برف ۾ رانديون، مڇيءَ جو شڪار، وغيره. * سياحت کي ترقي ڏيڻ لاءِ ملڪ جي وڏن شهرن ۾ معلومات جا سينٽر کوليا ويا آهن، وڏن شهرن جي هوائي اڏن تي اطلاعات کاتي پاران هوٽلون کوليون ويون آهن. ٻين ملڪن ۾ نمائش لاءِ سياحت کاتو، پاڪستان بابت رنگين فلمون بہ تيار ڪندو آهي. 1966ع کي ”سياحت جو سال“ ڪري ملهايو ويو هو. پاڪستان لوازان جي بين الاقوامي ميلي ۾ شرڪت ڪئي، جنهن ۾ پنج لک ماڻهن پاڪستاني اسٽال ڏٺو، ان کان سواءِ پراگ جي نمائش ۾ پاڪستان جا خوبصورت منظر ۽ وڏيون وڏيون تصويرون موڪليون ويون، جيڪي سياحن لاءِ پُرڪشش هيون. جنوري 1967ع ۾ ”نئچرل جاگرافڪ مخزن“ ۾، ”پاڪستان اسٽوري“ جي عنوان سان هڪ باتصوير طويل مقالو شايع ڪيو ۽ نئشنل جاگرفڪ سوسائٽيءَ، واشنگٽن ۾ پاڪستاني نوادارات تي هڪ نمائش جو انتظام ڪيو. ڊسمبر 1967ع ۾ جهنگلي جانورن جي تحفظ لاءِ عالمي تنظيم جي هڪ وفد پاڪستان جو دورو ڪيو ۽ هتي جي جهنگلي جانورن تي هڪ مختصر فلم تيار ڪئي. سياحت کاتي جي درخواست تي لاڙڪاڻي ايڪسپريس جو ’موهن جو دڙو ايڪسپريس‘ نالو رکيو ويو. پاڪستان جي سرزمين قسمين قسمين نظارن جو ڏيک ڏيندڙ آهي. هتي اوچا جبل بہ آهن، زرخيز ميدان بہ آهن، رڻ پٽ بہ آهن تہ گهاٽا ٻيلا بہ آهن. گهاٽي آباديءَ وارا شهر بہ آهن تہ آثار قديمه جا دڙا، ڀڙا، ڪوٽ ۽ قلعا بہ آهن. سياحت جي لحاظ کان هيٺ ڄاڻايل ==ماڳ ۽ مڪان== پاڪستان ۾ هي ذڪر جوڳا ماڳ ۽ مڪان آهن: [[ڪراچي]]، ڀنڀور، ٺٽو، مڪلي، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، خيرپور، سکر، روهڙي، اروڙ، ڪوٽ ڏيجي، [[موهن جو دڙو]]، سيوهڻ، ڪوئيٽا، لاهور، راولپنڊي، اسلام آباد، هڙپا، ٽئڪسيلا، پشاور، مانسهره، بالاڪوٽ، شهباز ڳڙهي، مري، نٿيا گلي، ڪاغان وادي، سوات وادي، پشاور، گلگت ۽ هنزا ۽ ٻيا ڪيترائي ماڳ مڪان. [[سنڌ]] جي ثقافت کاتي بہ سياحت کي هٿي وٺرائڻ لاءِ تمام گهڻيون ڪوششون ڪيون آهن، ثقافت کاتي جي صوبائي وزير محترمه سسئي پليجو [[سنڌ]] ۾ موجود آرڪيالاجيڪل ماڳن کي وفاق کان سنڌ جي تحويل ۾ آڻارائي پنهنجي ذميوارين ۾ آندو آهي، ان کان سواءِ سنڌ حڪومت جي مدد سان گورک هِل تي تعميراتي ڪم ۽ رهائشي سهولتين جو ڪم بہ تيزيءَ سان هلندڙ آهي. == آمدرفت جا ذريعا == ملڪ ۾ آمدورفت جا 5 مکيه ذريعا آهن: ريلوي، هاءِ وي، موٽر وي، سمنڊ، درياهه ۽ هوائي رستا. '''ريلوي''': '''روڊ رستا''':مسافرن ۽ سامان، ٻنهي جي آمدورفت ۽ باربرداريءَ لاءِ ريلوي کان پوءِ وڏو ذريعو روڊ ۽ پڪا رستا آهن، جيڪي ريلوي کان وڌيڪ آرامده آهن. ڳوٺن کان مارڪيٽن تائين زرعي پيداوار، ڪارخانن تائين خام مال ۽ سڀني شهرن ۽ ڳوٺن تائين پهچڻ ۾ روڊ رستا ئي بهتر ذريعو آهن. هر پنج سالا رٿا ۾ گهڻو ڪري اوليت روڊن ۽ رستن کي ڏني پئي وئي. 1967ع جي آخر ۾ پاڪستان ۾ رستن جي ڊيگهه ٻه هزار ميل ٿي وئي. پاڪستان جي قديم ترين سڙڪ ”گرانڊ ٽرنڪ روڊ“ جي نالي سان مشهور آهي، جيڪا سورهين صدي عيسويءَ ۾ شيرشاهه سوريءَ ٺهرائي هئي. ورهاڱي وقت پاڪستان ۾ رستن جي ڪل ڊيگهه 13781 ميل هئي. انهن ۾ گهڻا رستا پنجاب ۽ سرحد صوبن ۾ هئا. 1949ع ۾ هڪڙو سينٽرل روڊ فنڊ قائم ڪيو ويو، جنهن جو 85 سيڪڙو پُلين جي تعمير ۽ 15 سيڪڙو تحقيقي ڪمن تي صرف ڪيو ويو، جن ۾ سپرهاءِ وي، نئشنل هاءِ وي ۽ موٽروي وغيره جا منصوبا شامل آهن. هن وقت ملڪ ۾ روڊن جو ڄار وڇائڻ جو سلسلو جاري آهي، ان ڏس ۾ نيشنل هاءِ وي اٿارٽي مصروف عمل آهي. '''بندرگاهه''':ملڪ جي ورهاڱي وقت پاڪستان جو اڪيلو بندر ڪراچي هو. ان جي لنگر گاهه ۽ ورڪشاپ وغيره لاءِ 2474 ايڪڙ زمين مختصر ڪئي وئي هئي. سڄي بندر جوانتظام ڪراچي پورٽ ٽرسٽ وٽ آهي. هڪ اعليٰ بندرگاهه ۾ جيڪي سهوليتون موجود هئڻ گهرجن، سي سڀ هتي موجود آهن. موجوده وقت ۾ پاڪستان جي سامونڊي ڪناري سان مڪاني طور مڇي مارڻ لاءِ ڪم ايندر مياڻيون ۽ ننڍڙا بندر بہ سڌاري وڌائي وڏن بندرگاهن ۾ تبديل ڪرڻ جي ڪوشش ٿي رهي آهي، تہ جيئن ڪراچي بندرگاهن تان جهازن جي آمدورفت تان بار گهٽجي. مثال طور گوادر، سون مياڻي، قاسم بندر ۽ ڪيٽي بندر وغيره.ھن وقت پاڪستان ۾ ٽي بندرگاھون آهن جن ۾ ڪراچي پورٽ، بن قاسم پورٽ ۽ گوادر پورٽ شامل آهن. '''ھوائي اڏا''': پاڪستان ۾ 110 ھوائي اڏا آهن جن مان 104 استعمال ۾ آھن. == نشريات == هن وقت پاڪستان ۾ 33 ريڊيو اسٽيشنون ۽ 29 ايف. ايم اسٽيشنون آهن، جيڪي: لاهور، پشاور، ڪراچي، راولپنڊي، اسلام آباد، ملتان، آزاد ڪشمير، خيرپور، حيدرآباد، ڪوئيٽا، لاڙڪاڻي، مٺي، نوابشاهه، خضدار، گلگت ۽ اسڪردو ۾ آهن، جن ۾ 20 ٻولين ۾ پروگرام نشر ڪيا ويندا آهن. جڏهن تہ ڪراچي، حيدرآباد، لاهور، اسلام آباد ۽ ٻين شهرن ۾ نجي ايم. ايف چينل بہ وڏي تعداد ۾ نشريات ڏئي رهيا آهن. ٽيليويزن: پاڪستان ۾ ٽيليويزن اسٽيشن قائم ڪرڻ جو فيصلو 1964ع ۾ ٿيو. انهيءَ سلسلي ۾ جپان جي نوپن اليڪٽرڪ ڪمپنيءَ سان معاهدو ڪيو ويو ۽ تجرباتي طور ننڍي پيماني تي ٻه ٽيليويزن اسٽيشنون قائم ڪيون ويون. 26 نومبر 1964ع تي لاهور ۾ هڪڙو يونٽ قائم ڪيو ويو. فيبروري 1965ع ۾ پنجن ڪروڙن رپين جي لاڳت سان ٽيليويزن ڪارپوريشن قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ اڌ رقم حڪومت طرفان ۽ اڌ رقم جپان ۽ برطانيا جي ڪمپنيءَ مهيا ڪئي. 1967ع ۾ ڪراچي ٽيليويزن اسٽيشن ڪم شروع ڪيو. جنوري 1967ع ۾ راولپنڊي- اسلام آباد ۾ بہ هڪ اسٽيشن قائم ڪئي ويئي. ملڪ ۾ لکين ٽيليويزن سيٽ اچي ويا. نين ڪمپنين، درآمد لائسنس ذريعي سيٽ تيار ڪرڻ شروع ڪيا. هن وقت ريڊيو وانگر ٽيليويزن ڪمرشل سروس شروع آهي. پاڪستان جي سرڪاري ٽي. وي ڪارپوريشن جو نالو پي. ٽي. وي آهي، جڏهن تہ هينئر هڪ اندازي موجب چاليهه کن نجي چئنل پڻ نشريات ڏئي رهيا آهن، تن ۾ تفريحي ۽ نيوز چينل شامل آهن. انهن ۾ سنڌي چئنل ڪي. ٽي. اين، سنڌ ٽي. وي، ڪشش ٽي. وي، مهراڻ ٽي. وي، آواز ٽي. وي، ڌرتي ٽي. وي بہ شامل آهن. == منصوبابندي ۽ ترقي == شهري ضرورت جي تڪميل لاءِ ٽائون ڪاميٽيون ۽ ميونسپالٽيون تہ ملڪ ۾ شروع کان ئي موجود هيون، پر اها ذميداري روز روز ايتري وڌندي وئي جو وڏن شهرن ۾ ”امپروومينٽ ٽرسٽ“ قائم ڪيا ويا. حڪومت طرفان پي. ڊبليو. ڊي ۽ رٿابنديءَ واري کاتي، شهرن ۾ اڏاوت جي سلسلي ۾ ذميداريون پنهنجي ذمي ڪيون. گاديءَ واري شهر جي تعمير جو ڪم ڪئپيٽل ڊيولپمينٽ اٿارٽيءَ جي سپرد هو. اهڙيءَ طرح ريلوي، ٽپال، آبپاشي وغيره جي کاتن، پنهنجن ملازمن لاءِ خود گهر اڏائڻ جو سلسلو جاري ڪيو. '''سماجي بهبود'''پاڪستان هڪ فلاحي مملڪت آهي. 1955ع ۽ 1962ع جي آئين ۾ حڪومت جو فرض قرار ڏنو ويو آهي تہ هو مذهب، ملت، رنگ ۽ نسل جي فرق کان سواءِ هر شهريءَ جي معيارِ زندگيءَ کي ترقي ڏئي، دولت جي ارتڪاز (هڪ هنڌ گڏ ٿيڻ) کي روڪي، ملڪ جي سڀني طبقن جي وچ ۾ عدل ۽ انصاف قائم ڪري. هر شخص لاءِ کاڌو، ڪپڙا، گهر، علاج ۽ تعليم جون بنيادي ضرورتون مهيا ڪري ۽ جيڪي ماڻهو جسماني نقص يا ڪنهن ٻئي سبب جي ڪري روزي ڪمائي نه سگهندا هجن، انهن جي ڪفالت ڪري. 1947ع جي ورهاڱي وقت وسيع پيماني تي لڏپلاڻ ٿي، جنهن کي حڪومت سنڀالي نه سگهي. ڪي ماڻهو پنهنجي ڪوشش سان تہ ڪي ماڻهو تعليم، صحت عامه، عدالت، زراعت ۽ امداد باهمي ۽ عوامي انجمنن ذريعي روزگار سان لڳا. پر انهيءَ سلسلي ۾ حڪومت جي اڳيان بي انتها تڪليفون هيون. سماجي بهبود جو ڪم محنت جي وزارت جي حوالي هو. هن وقت سماجي ڀلائيءَ جو الڳ کاتو ۽ وزير مقرر ڪيل آهي. پهرئين پنج ساله منصوبي (1955ع) ۾ جن ٽن مسئلن طرف خاص ڌيان ڏنو ويو، سي هئا: سماجي منصوبہ بندي، سماجي تحقيقات ۽ سماجي ڪم. 1961ع ۾ ”سوشل ويلفيئر ايجنسيز آرڊيننس“ جاري ڪيو ويو تہ جيئن نجي ادارن ۾ ڪارڪردگيءَ کي بهتر ڪيو وڃي. گداگري وڏي لعنت آهي. اسلام ان کي سختيءَ سان روڪيو آهي. ليڪن ان لاءِ ضروري آهي تہ بي پهچ ماڻهن جي حفاظت ۽ امداد جو بندوبست ڪيو وڃي. افلاس، جهالت، عصمت فروشي، گداگري، بيروزگاريءَ، ٻوڏ ۽ طوفان مان پيدا ٿيل خرابين جي ڪري ملڪ ۾ ڪيتريون ئي خرابيون پيدا ٿي رهيون آهن. جن کي دور ڪرڻ لاءِ حڪومت هڪڙي ڪميشن بہ مقرر ڪئي آهي. رٽائرڊ فوجين ۽ پٺتي پيلن جي بهبوديءَ لاءِ بہ حڪومت ڪي شعبا قائم ڪري ڇڏيا آهن. تنهن هوندي بہ سماجي بهبود جي سلسلي ۾ اڃا گهڻو ڪجهه ڪم ڪرڻو آهي. مختلف قدرتي آفتن جهڙوڪ: 2005ع واري زلزلي جي صورت ۾ پاڙيسري ملڪ پڻ مدد لاءِ فلاحي ڪم ڪن ٿا. اهڙي طرح پاڪستان بہ مختلف وقتن تي ٻين ملڪن جي مدد ڪندو رهي ٿو. == رانديون == قيام پاڪستان کان اڳ سڄي ملڪ ۾ راندين لاءِ انجمنون ۽ ڪلب موجود هئا، جن کي پوءِ منظم ڪري ’اسپورٽس ڪنٽرول بورڊ‘ قائم ڪيو ويو. هاڪي، پاڪستان جي قومي راند آهي، جڏهن تہ ڪرڪيٽ جو شمار پاڪستان جي پسنديده راندين ۾ ٿئي ٿو. پاڪستاني ٽيم دنيا جي ڪرڪيٽ راند ۾ پنهنجو نالو روشن ڪيو آهي. ڪيترائي رانديگر عالمي شهرت حاصل ڪري چڪا آهن. 1992ع ۾ پاڪستان ڪرڪيٽ جو عالمي ڪپ کٽيو هو، جڏهن تہ تازو 2010ع ۾ ٽي- ٽوئنٽي ورلڊ ڪپ ۾ پڻ پاڪستان جي سوڀ ٿي. چيو وڃي ٿو تہ ٽوئنٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ جو آغاز بہ ڪراچيءَ (پاڪستان) کان ٿيو، هن وقت ٽوئنٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ مئچون پوري دنيا ۾ پسند ڪيون وڃن ٿيون. هاڪيءَ کي بہ قومي راندين جو درجو حاصل آهي. گذريل پنجاهه سالن ۾ پاڪسـتان جي هاڪي ٽيم اولمپڪ گرائونڊ ۾ پـاڻ مڃـائي چڪي آهي. اسڪـوائـش بـه دنـيــا جـي مشـهـور رانـد آهي. پاڪستاني رانديگر هن وقت تائين سڄيءَ دنيا ۾ چئمپين آهن. فوٽ بال ۽ ٽينس رانديون بہ پاڪستان ۾ هلنديون آهن. ديسي راندين ۾ پنجاب جي ڪُـشتي، سـنـڌ ۽ بـلـوچسـتان جي مـلـهه ۽ ڪوڏي ڪـوڏي قـومي راندين ۾ شامل آهن. سنڌ ۽ پنجاب جون ٽيمون ”ڪوڏي ڪوڏي“ يا ڪٻڊيءَ جي مقابلن ۾ هڪٻئي جي سامهون هونديون آهن. گهوڙن جي ريس، ڪراچي، لاهور ۽ راولپنڊيءَ ۾ ٿيندي آهي، ان لاءِ خاص ميدان آهن. ريس ۾ کٽيندڙ گهوڙي کي قائداعظم گولڊ ڪپ ۽ هزارين رپيا ڏنا ويندا آهن. گهوڙن جي ٻي راند ”پولو“ آهي، جيڪا فقط گلگت ۾ کيڏي ويندي آهي. گولف بہ پاڪستان جي دل پسند راندين ۾ شمار ٿئي ٿي. جڏهن تہ فٽبال جا بہ ڪيترائي بهترين رانديگر ملڪ ۾ موجود آهن. ==فن تعمیر== [[فائل:Badshahi Masjid - Side View.jpg|200px|thumb|کاٻو|بادشاھي مسجد، لاھور]] ==آبادي جي جوڙجڪ== ===ٻوليون=== پاڪستان ۾ درزنن ۾ ٻوليون ڳالهائجن ٿيون. ملڪ جون ٻه سرڪاري ٻوليون [[اردو ٻولي|اردو]] ۽ انگريزي آهن<ref>{{cite web |url=http://time.com/3975587/pakistan-english-urdu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160521083507/http://time.com/3975587/pakistan-english-urdu/ |date=2016-05-21 }} |title=Why Pakistan Is Replacing English With Urdu |author=Aditya Agrawal |date=28 July 2015 |publisher=Time, Inc.</ref>|accessdate=21 April 2016}}. انگريزي ٻولي اڃا تائين پاڪستان جي [[wikt:elite|اشرافيه]] طبقي ۾ ۽ حڪومت جي اڪثر [[Ministry (وزارت (حڪومتي شعبو)|وزارتن]] ۾ استعمال ٿيندي رهي ٿي. پاڪستان ۾ ڳالهائجندڙ ٻين اهم ٻولين ۾ [[سرائيڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[ھندڪو ٻولي|هندڪو]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براھوي ٻولي|براهوي]]، [[کوور|کوور]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]] ۽ ڪيترين ئي [[پاڪستان جون ٻوليون| ٻيون]] ٻوليون شامل آهن. ان کان علاوه، [[شينا ٻولي|شينا]] به پاڪستان جي علائقائي ٻولين مان هڪ آهي، جيڪا خاص طور تي [[گلگت-بلتستان]] ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. ===مذهب=== {{bar box |title=پاڪستان ۾ مذهب |titlebar=#ddd |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[پاڪستان ۾ اسلام|سني اسلام]]|#009000|75}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ اسلام|شيعه اسلام]]|#009550|20}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ ھندو مت|هندومت]]|#FF4500|2.1}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|#9955BB|1.3}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ احمدي|احمدي]]|#FF3000|0.2}} {{bar percent|[[پاڪستان جا مذھب|باقيئ ٻيا]]|#FF4000|0.3}} }} پاڪستان جي آبادي جو وڏو حصو (تقريباً 90 کان 95 سيڪڙو) [[مسلمان| مسلمانن]] تي مشتمل آهي<ref>{{cite web |title=Muslim Population By Country |url=https://www.worldatlas.com/articles/countries-with-the-largest-muslim-populations.html |website=WorldAtlas |date=8 March 2019 |access-date=9 June 2021 }}</ref>. انهن مان [[ڏني مذھب|سني]] مسلمان ملڪ جي آبادي جو لڳ ڀڳ 70–75 سيڪڙو آهن، جڏهن⁠تہ [[شيعہ مذھب|شيعه]] مسلمانن جو تناسب 20–25 سيڪڙو آهي. پاڪستان ۾ ٻين مذهبن جا پوئلڳ پڻ موجود آهن، جن ۾ [[عيسائيت]]، [[هندومت]]، [[سک مت]]، [[زرتشتي مت]]، [[بھائي مذھب|بهائي مذهب]]، ذڪريت، [[احمدي مذھب|احمدي]]، [[يهوديت]]، [[ٻڌ مت]] ۽ [[قدرتي عقيدا]] شامل آهن<ref>{{cite web |last=Khan |first=Iftikhar A. |date=28 May 2018 |title=Number of non-Muslim voters in Pakistan shows rise of over 30pc |url=https://www.dawn.com/news/1410442 |access-date=27 November 2023 |website=DAWN.COM }}</ref>. [[برطانوي هندستان]] جي خاتمي کان پوءِ نئين ٺهندڙ پاڪستاني رياست ۾ [[هندومت]] جي سياسي حيثيت گهٽجي وئي، پر ان باوجود هن مذهب پاڪستان جي ثقافت، سياست ۽ علائقائي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. حقيقت ۾، پاڪستان دنيا ۾ هندن جي آبادي جي لحاظ کان چوٿين وڏي ملڪ طور سڃاتو وڃي ٿو. لفظ '''"انڊو-"''' يا '''"ھندو"'''—جنهن مان '''ھندتوا''', '''ھندي''', '''انڊيا''' ۽ '''انڊونيشيا''' جهڙا لفظ ٺهيا—اصل ۾ ڪلاسڪي فارسي لفظ '''"هندو / Hindū"''' مان نڪتل آهي، جيڪو وچين فارسي جي صورت "'''Hindūk/Hindūg'''" وسيلي، قديم پروٽو-فارسي لفظ '''"𐏃𐎡𐎯𐎢𐏁 / Hindo"''' تائين وڃي ٿو<ref>{{cite web |last=Mahmood |first=Parvez |date=25 May 2019 |title='We the people of Pakistan, irrespective of religion, are the true Indians' |url=https://theprint.in/opinion/we-the-people-of-pakistan-irrespective-of-religion-are-the-true-indians/240771/ |access-date=30 September 2024 |website=ThePrint }}</ref>. هي اصطلاح [[Sindh|سنڌ]] ۽ [[Indus River|سنڌو درياهه]] (Sindhu) سان لاڳاپيل آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته "هندو" جو تصور جغرافيائي ۽ تاريخي طور سنڌو ماٿري سان جڙيل رهيو آهي<ref> {{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Hindu |title=Hindu (noun) |publisher=Online Etymological Dictionary }} {{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Hinduism |title=Hinduism {{!}} Etymology of Hinduism by etymonline |publisher=Online Etymological Dictionary }} {{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Hindi |title=Hindi {{!}} Etymology of the name Hindi by etymonline |publisher=Online Etymological Dictionary }} {{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Indonesia |title=Indonesia {{!}} Etymology of Indonesia by etymonline |publisher=Online Etymological Dictionary }} </ref>. سنڌو درياهه [[هندومت]] جي مقدس درياهن مان هڪ آهي، جنهن سبب ڪيترن محققن جي خيال ۾ پاڪستان—خاص طور تي سنڌ—هندومت جي ابتدا ۽ ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 40 کان 100 لک هندو رهن ٿا، جن مان گهڻا [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] ۽ [[سنڌ]] ۾ آباد آهن، جيڪي قديم طور تي ويدن جي سرزمين طور سڃاتل آهن<ref>{{cite web |title=The Hindus in Sindh |url=https://hal.science/hal-03959098/document |access-date=27 November 2023 |website=Archive ouverte HAL }}</ref>. ==قومي نشان== اسلامي ملڪن ۾ [[انڊونيشيا]] کانپوء ٻيون نمبر وڏو ملڪ آهي. ان جي پکيڙ [[آزاد ڪشمير]] ۽ [[گلگت بلتستان]] سميت <small>'''8,80,940'''</small> چورس ڪلوميٽر آھي. پکيڙ ۾ ھي ملڪ دنيا جو 34ھون وڏو ملڪ آهي. دنيا ۾ <small>'''7هين'''</small> وڏي فوج پاڪستان وٽ آهي. هن جو گادي جو هنڌ سال <small>'''1960ع'''</small> تائين [[ڪراچي]] ھيو جنھن بعد نئون شھر [[اسلام آباد]] ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. پاڪستان جي آبادي ۽ پکيڙ ۾ سڀ کان وڏو شھر [[ڪراچي]] ۽ ٻئين نمبر تي [[لاھور]] آھي. پاڪستان ننڍي کنڊ جي مسلمانن لاءِ ڌار وطن طور <small>'''14'''</small> <small>'''آگسٽ'''</small> <small>'''1947ع'''</small> تي وجود ۾ آيو. ان جو اعلان <small>'''14'''</small> <small>'''آگسٽ'''</small> رات جو ٻارهين بجي ريڊيو پاڪستان جي ذريعي ڪيو ويو. <small>'''23 مارچ 1956ع'''</small> ۾ پاڪستان ريپبلڪ بڻيو ۽ کيس <small>'''اسلامي جمھوريه پاڪستان'''</small> جو نالو ڏنو ويو. پاڪستان ۽ انڊيا وچ ۾ [[ڪشمير]] ھڪ تڪراري علائقو آهي جنھن تي ٻنھي ملڪن وچ ۾ جنگون پڻ لڳي چڪيون آهن. ==گيلري== {| class="infobox borderless" |+ پاڪستان جا قومي اھڃاڻ (سرڪاري) |- !'''قومي جانور''' | [[مارخور]] | [[فائل:Markhor.jpg|50px]] |- ! '''قومي پکي''' | [[چڪور]] | [[فائل:Keklik.jpg|50px]] |- ! '''قومي وڻ''' | [[چيل|سيڊرس ديودارا]] | [[فائل:Pedrengo cedro nel parco Frizzoni.jpg|50px]] |- ! '''قومي گل''' | [[ياسمين (گل)|گل ياسمين]] | [[فائل:Jasminum officinale.JPG|50px]] |- ! '''قومي ورثي وارو رياستي جانور''' | [[برفاني چيتو]] | [[فائل:Snow Leopard 13.jpg|50px]] |- ! '''قومي ورثي وارو رياستي پکي''' | [[شاھين باز]] | [[فائل:Vándorsólyom.JPG|50px]] |- ! '''پاڻي وارو قومي جانور''' | [[سنڌوندي واري ڊالفن]] | [[فائل:Platanista gangetica.jpg|50px]] |- ! '''قومي ريڙهيون پائيندڙ جاندار''' | [[سنڌوندي جو واڳون]] | [[فائل:Persiancrocodile.jpg|50px]] |- ! '''قومي مڇي''' | [[سونھري مھسير]] | [[فائل:Mahasher.JPG|50px]] |- ! '''قومي خشڪي۽ ہاڻي وارو جانور ''' | [[سنڌو ماٿري وارو ڏيڏر]] | [[فائل:Bufo stomaticus04.jpg|50px]] |- ! '''قومي پوپٽ''' | [[مماٿيما ايمبڪا|ھندي واڱڻائي شھنشاھ]] | [[فائل:VB 023 Indian Purple Emperor.jpg|50px]] |- ! '''قومي ميوو''' | [[انب]] | [[فائل:Chaunsa.JPG|50px]] |- ! '''قومي پوک''' | [[ڪمند]] | [[فائل:Shentu - rural landscape east of Shanwei cun - P1260072.JPG|50px]] |- ! '''قومي مشروب''' | [[ڪماد|ڪماد جو رس]] | [[فائل:Sugarcanejuice.jpg|50px]] |- ! '''قومي ڀاڄي''' | [[ڀينڊي]] | [[فائل:Bucket of raw okra pods.jpg|50px]] |- ! '''قومي طعام''' | [[برياني]] (وڏي گوشت واري) | [[فائل:Bukhari Rice ارز بخاري بالدجاج.JPG|50px]] |- ! '''قومي راند''' | [[ھاڪي]] (ميداني) | [[فائل:HOCKEY ARGENTINA PAKISTAN.jpg|50px]] |- ! '''قومي لباس''' | [[شلوار قميص]] | [[فائل:Zainab Chottani with her show stoppers.jpg|50px]] |- ! '''قومي مسجد''' | [[فيصل مسجد]]، [[اسلام آباد]] | [[فائل:Shah Faisal Mosque (Islamabad, Pakistan).jpg |50px]] |- ! '''قومي مقبرو''' | [[مزار قائد]]، [[ڪراچي]] | [[فائل: Mazar-E-Quaid.jpg|50px]] |- ! '''قومي ندي''' | [[سنڌو درياھ]] | [[فائل:Indus river from karakouram highway.jpg|50px]] |- ! '''قومي جبل''' | [[ڪي 2|K-2]] | [[فائل:K2, Mount Godwin Austen, Chogori, Savage Mountain.jpg|50px]] |- |} ==پڻ ڏسو== {{flagicon|Pakistan}} [[:باب:پاڪستان]] * [[پاڪستان جي حڪومت]] * [[پاڪستان جا انتظامي ايڪا]] * [[پاڪستان جي ثقافت]] * [[پاڪستان جي معيشت]] * [[پاڪستان جي جاگرافي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/ Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110014011/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/ |date=2021-01-10 }} at [[:en:The World Factbook|CIA World Factbook]] {{Pakistan topics}} {{Geography of Pakistan}} {{Asia}} {{authority control}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاق]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون]] [[زمرو:اردو ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:پنجابي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:سنڌي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:پشتو ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:بلوچي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:براهوي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڪشميري ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:1947ع ۾ ايشيا قائم ٿيڻ وارا]] [[زمرو:1947ع ۾ ايشيا قائم ٿيڻ وارا ادارا ۽ ملڪ]] ==حوالا== {{حوالا}} nuiocgl5won5owd5f8l0o0s4nq1o3j1 828 28455 376329 368120 2026-05-07T22:19:21Z Intisar Ali 8681 376329 Scribunto text/plain local lang_obj = mw.language.getContentLanguage(); -- make a language object for the local language; used here for languages and dates --[[--------------------------< S E T T I N G S >-------------------------------------------------------------- boolean settings used to control various things. these setting located here to make them easy to find ]] -- these settings local to this module only local local_digits_from_mediawiki = false; -- for i18n; when true, module fills date_names['local_digits'] from MediaWiki; manual fill required else; always false at en.wiki local local_date_names_from_mediawiki = false; -- for i18n; when true, module fills date_names['local']['long'] and date_names['local']['short'] from MediaWiki; -- manual translation required else; ; always false at en.wiki -- these settings exported to other modules local use_identifier_redirects = true; -- when true use redirect name for identifier label links; always true at en.wiki local local_lang_cat_enable = false; -- when true categorizes pages where |language=<local wiki's language>; always false at en.wiki local date_name_auto_xlate_enable = false; -- when true translates English month-names to the local-wiki's language month names; always false at en.wiki local date_digit_auto_xlate_enable = false; -- when true translates Western date digit to the local-wiki's language digits (date_names['local_digits']); always false at en.wiki local enable_sort_keys = true; -- when true module adds namespace sort keys to error and maintenance category links local suppress_archive_today_urls = true; -- when true module suppresses all parameters with an archive.today url and any deprendent parameters --[[--------------------------< U N C A T E G O R I Z E D _ N A M E S P A C E S >------------------------------ List of namespaces identifiers for namespaces that will not be included in citation error categories. Same as setting notracking = true by default. For wikis that have a current version of Module:cs1 documentation support, this #invoke will return an unordered list of namespace names and their associated identifiers: {{#invoke:cs1 documentation support|uncategorized_namespace_lister|all=<anything>}} ]] local uncategorized_namespaces_t = {[2]=true}; -- init with user namespace id for k, _ in pairs (mw.site.talkNamespaces) do -- add all talk namespace ids uncategorized_namespaces_t[k] = true; end local uncategorized_subpages = {'/[Ss]andbox', '/[Tt]estcases', '/[^/]*[Ll]og', '/[Aa]rchive'}; -- list of Lua patterns found in page names of pages we should not categorize --[[ at en.wiki Greek characters are used as sort keys for certain items in a category so that those items are placed at the end of a category page. See Wikipedia:Categorization#Sort_keys. That works well for en.wiki because English is written using the Latn script. This may not work well for other languages. At en.wiki it is desireable to place content from certain namespaces at the end of a category listing so the module adds sort keys to error and maintenance category links when rendering a cs1|2 template on a page in that namespace. i18n: if this does not work well for your language, set <enable_sort_keys> to false. ]] local name_space_sort_keys = { -- sort keys to be used with these namespaces: [4] = 'ω', -- wikipedia; omega [10] = 'τ', -- template; tau [118] = 'Δ', -- draft; delta ['other'] = 'ο', -- all other non-talk namespaces except main (article); omicron } --[[--------------------------< M E S S A G E S >-------------------------------------------------------------- Translation table The following contains fixed text that may be output as part of a citation. This is separated from the main body to aid in future translations of this module. ]] local messages = { ['agency'] = '$1 $2', -- $1 is sepc, $2 is agency ['archived-dead'] = '$1 مان $2 تي محفوظ ڪيل', ['archived-live'] = '$1 مان اصل نسخي کان $2 تي محفوظ ڪيل', ['archived-unfit'] = 'اصل نسخي مان $1 تي محفوظ ڪيل', ['archived'] = 'محفوظ ڪيل', ['by'] = 'پاران', -- contributions to authored works: introduction, foreword, afterword ['cartography'] = '$1 پاران نقشا سازي', ['editor'] = 'مرتب', ['editors'] = 'مرتب', ['edition'] = '($1&nbsp;ڇاپو)', ['episode'] = 'قسط $1', ['et al'] = '۽&nbsp;ٻيا', ['in'] = '۾', -- edited works ['inactive'] = ' (غير فعال $1)', -- $1 is date which the doi was found to be broken in ['inset'] = '$1 اندروني نقشو', ['interview'] = '$1 پاران انٽرويو', invisible_1 = '$1 $2', -- $1 stripmarker name; $2 is text from <invisible_chars[1]> invisible_2 = '$1 اکر', -- $1 character name from <invisible_chars[1]> ['mismatch'] = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> / <code class="cs1-code">&#124;$2=</code> ۾ عدم مطابقت', -- $1 is year param name; $2 is date param name ['newsgroup'] = '[[Usenet newsgroup|نيوز گروپ]]:&nbsp;$1', ['notitle'] = 'عنوان ڪونھي', -- for |title=(()) and (in the future) |title=none ['original'] = 'اصل نسخو', ['origdate'] = ' [$1]', ['published'] = ' ($1 تي شايع ٿيل)', ['retrieved'] = '$1 تي حاصل ڪيل', ['season'] = 'سيزن $1', ['section'] = '§&nbsp;$1', ['sections'] = '§§&nbsp;$1', ['series'] = '$1 $2', -- $1 is sepc, $2 is series ['seriesnum'] = 'سيريز $1', ['translated'] = '$1 پاران ترجمو ڪيل', ['type'] = ' ($1)', -- for titletype wikidata = 'وڪي ڊيٽا', -- these used for interwikilinked author/editor/... names wikipedia = 'وڪيپيڊيا', wikisource = 'وڪي سورس', ['written'] = '$1 تي لکيل', ['vol'] = '$1 جلد&nbsp;$2', -- $1 is sepc; bold journal style volume is in presentation{} ['vol-no'] = '$1 جلد&nbsp;$2، شمارو&nbsp;$3', -- sepc, volume, issue ['issue'] = '$1 شمارو&nbsp;$2', -- $1 is sepc ['art'] = '$1 مضمون&nbsp;$2', -- $1 is sepc; for {{cite conference}} only ['vol-art'] = '$1 جلد&nbsp;$2، مضمون&nbsp;$3', -- sepc, volume, article-number; for {{cite conference}} only ['j-vol'] = '$1 $2', -- sepc, volume; bold journal volume is in presentation{} ['j-issue'] = ' ($1)', ['j-article-num'] = ' $1', -- TODO: any punctuation here? static text? ['nopp'] = '$1 $2'; -- page(s) without prefix; $1 is sepc ['p-prefix'] = "$1 ص.&nbsp;$2", -- $1 is sepc ['pp-prefix'] = "$1 ص.&nbsp;$2", -- $1 is sepc ['j-page(s)'] = ': $1', -- same for page and pages ['sheet'] = '$1 شيٽ&nbsp;$2', -- $1 is sepc ['sheets'] = '$1 شيٽون&nbsp;$2', -- $1 is sepc ['j-sheet'] = ': شيٽ&nbsp;$1', ['j-sheets'] = ': شيٽون&nbsp;$1', ['language'] = '($1 ۾)', ['via'] = " &ndash; $1 وسيلي", ['event'] = 'واقعو ھن وقت ٿئي ٿو', ['minutes'] = ' $1 منٽن تي', -- $1 is the number of minutes -- Determines the location of the help page ['help page link'] = 'مدد:CS1 غلطيون', ['help page label'] = 'مدد', -- categories ['cat wikilink'] = '[[Category:$1]]', -- $1 is the category name ['cat wikilink sk'] = '[[Category:$1|$2]]', -- $1 is the category name; $2 is namespace sort key [':cat wikilink'] = '[[:Category:$1|ڳنڍڻو]]', -- category name as maintenance message wikilink; $1 is the category name -- Internal errors (should only occur if configuration is bad) ['undefined_error'] = 'اڻڄاتل غلطي واري حالت سان سڏ ڪيو ويو', ['unknown_ID_key'] = 'اڻ سڃاتل ID چاٻي: ', -- an ID key in id_handlers not found in ~/Identifiers func_map{} ['unknown_ID_access'] = 'اڻ سڃاتل ID رسائي لفظ: ', -- an ID access keyword in id_handlers not found in keywords_lists['id-access']{} ['unknown_argument_map'] = 'ھن متغير لاءِ آرگيومينٽ ميپ مقرر ٿيل ڪونھي', ['bare_url_no_origin'] = 'Bare URL مليو پر origin indicator nil يا خالي آھي', ['warning_msg_e'] = '<span style="color:#d33"><code style="color: inherit; background: inherit; border: none; padding: inherit;">&#123;{$1}}</code>: ھن [[#$2|حوالي]] ۾ غلطيون آھن</span>؛ پيغام لڪايل ٿي سگھن ٿا ([[مدد:CS1 غلطيون#Controlling_error_message_display|مدد]]).'; -- $1 is template link; $2 is anchor ID ['warning_msg_m'] = '<span style="color:#085"><code style="color: inherit; background: inherit; border: none; padding: inherit;">&#123;{$1}}</code>: ھن [[#$2|حوالي]] ۾ سار سنڀال جا پيغام آھن</span>؛ پيغام لڪايل ٿي سگھن ٿا ([[مدد:CS1 غلطيون#Controlling_error_message_display|مدد]]).'; -- $1 is template link; $2 is anchor ID } --[[--------------------------< C I T A T I O N _ C L A S S _ M A P >------------------------------------------ this table maps the value assigned to |CitationClass= in the cs1|2 templates to the canonical template name when the value assigned to |CitationClass= is different from the canonical template name. |CitationClass= values are used as class attributes in the <cite> tag that encloses the citation so these names may not contain spaces while the canonical template name may. These names are used in warning_msg_e and warning_msg_m to create links to the template's documentation when an article is displayed in preview mode. ]] local citation_class_map_t = { -- TODO: in Module:Cite/config write a function to use this table arxiv = 'cite arXiv', -- as the source for known_templates_t and citation_classes_t ['audio-visual'] = 'cite AV media', ['AV-media-notes'] = 'cite AV media notes', biorxiv = 'cite bioRxiv', book = 'cite book', citation = 'citation', citeseerx = 'cite CiteSeerX', conference = 'cite conference', document = 'cite document', encyclopaedia = 'cite encyclopedia', episode = 'cite episode', interview = 'cite interview', journal = 'cite journal', magazine = 'cite magazine', mailinglist = 'cite mailing list', map = 'cite map', medrxiv = 'cite medRxiv', news = 'cite news', newsgroup = 'cite newsgroup', podcast = 'cite podcast', pressrelease = 'cite press release', report = 'cite report', serial = 'cite serial', sign = 'cite sign', speech = 'cite speech', ssrn = 'cite SSRN', techreport = 'cite tech report', thesis = 'cite thesis', web = 'cite web', } --[=[-------------------------< E T _ A L _ P A T T E R N S >-------------------------------------------------- This table provides Lua patterns for the phrase "et al" and variants in name text (author, editor, etc.). The main module uses these to identify and emit the 'etal' message. ]=] local et_al_patterns = { "[;,]? *[\"']*%f[%a][Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll][%.;,\"']*$", -- variations on the 'et al' theme "[;,]? *[\"']*%f[%a][Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll][Ii][AaIi][Ee]?[%.;,\"']*$", -- variations on the 'et alia', 'et alii' and 'et aliae' themes (false positive 'et aliie' unlikely to match) "[;,]? *%f[%a]and [Oo]thers", -- an alternative to et al. "%[%[ *[Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll]%.? *%]%]", -- a wikilinked form "%(%( *[Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll]%.? *%)%)", -- a double-bracketed form (to counter partial removal of ((...)) syntax) "[%(%[] *[Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll]%.? *[%)%]]", -- a bracketed form } --[[--------------------------< P R E S E N T A T I O N >------------------------ Fixed presentation markup. Originally part of citation_config.messages it has been moved into its own, more semantically correct place. ]] local presentation = { -- .citation-comment class is specified at Help:CS1_errors#Controlling_error_message_display ['hidden-error'] = '<span class="cs1-hidden-error citation-comment">$1</span>', ['visible-error'] = '<span class="cs1-visible-error citation-comment">$1</span>', ['hidden-maint'] = '<span class="cs1-maint citation-comment">$1</span>', ['accessdate'] = '<span class="reference-accessdate">$1$2</span>', -- to allow editors to hide accessdate using personal CSS ['bdi'] = '<bdi$1>$2</bdi>', -- bidirectional isolation used with |script-title= and the like ['cite'] = '<cite class="$1">$2</cite>'; -- for use when citation does not have a namelist and |ref= not set so no id="..." attribute ['cite-id'] = '<cite id="$1" class="$2">$3</cite>'; -- for use when when |ref= is set or when citation has a namelist ['format'] = ' <span class="cs1-format">($1)</span>', -- for |format=, |chapter-format=, etc. ['interwiki'] = ' <span class="cs1-format">[in $1]</span>', -- for interwiki-language-linked author, editor, etc ['interproj'] = ' <span class="cs1-format">[at $1]</span>', -- for interwiki-project-linked author, editor, etc (:d: and :s: supported; :w: ignored) -- various access levels, for |access=, |doi-access=, |arxiv=, ... -- narrow no-break space &#8239; may work better than nowrap CSS. Or not? Browser support? ['ext-link-access-signal'] = '<span class="$1" title="$2">$3</span>', -- external link with appropriate lock icon ['free'] = {class='id-lock-free', title='Freely accessible'}, -- classes defined in Module:Citation/CS1/styles.css ['registration'] = {class='id-lock-registration', title='Free registration required'}, ['limited'] = {class='id-lock-limited', title='Free access subject to limited trial, subscription normally required'}, ['subscription'] = {class='id-lock-subscription', title='Paid subscription required'}, ['interwiki-icon'] = '<span class="$1" title="$2">$3</span>', ['class-wikisource'] = 'cs1-ws-icon', ['italic-title'] = "''$1''", ['kern-left'] = '<span class="cs1-kern-left"></span>$1', -- spacing to use when title contains leading single or double quote mark ['kern-right'] = '$1<span class="cs1-kern-right"></span>', -- spacing to use when title contains trailing single or double quote mark ['nowrap1'] = '<span class="nowrap">$1</span>', -- for nowrapping an item: <span ...>yyyy-mm-dd</span> ['nowrap2'] = '<span class="nowrap">$1</span> $2', -- for nowrapping portions of an item: <span ...>dd mmmm</span> yyyy (note white space) ['ocins'] = '<span title="$1" class="Z3988"></span>', ['parameter'] = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', ['ps_cs1'] = '.'; -- CS1 style postscript (terminal) character ['ps_cs2'] = ''; -- CS2 style postscript (terminal) character (empty string) ['quoted-text'] = '<q>$1</q>', -- for wrapping |quote= content ['quoted-title'] = '"$1"', ['sep_cs1'] = '.', -- CS1 element separator ['sep_cs2'] = ',', -- CS2 separator ['sep_nl'] = ';', -- CS1|2 style name-list separator between names is a semicolon ['sep_nl_and'] = ' and ', -- used as last nl sep when |name-list-style=and and list has 2 items ['sep_nl_end'] = '; and ', -- used as last nl sep when |name-list-style=and and list has 3+ names ['sep_name'] = ', ', -- CS1|2 style last/first separator is <comma><space> ['sep_nl_vanc'] = ',', -- Vancouver style name-list separator between authors is a comma ['sep_name_vanc'] = ' ', -- Vancouver style last/first separator is a space ['sep_list'] = ', ', -- used for |language= when list has 3+ items except for last sep which uses sep_list_end ['sep_list_pair'] = ' and ', -- used for |language= when list has 2 items ['sep_list_end'] = ', and ', -- used as last list sep for |language= when list has 3+ items ['trans-italic-title'] = "&#91;''$1''&#93;", ['trans-quoted-title'] = "&#91;$1&#93;", -- for |trans-title= and |trans-quote= ['vol-bold'] = '$1 <b>$2</b>', -- sepc, volume; for bold journal cites; for other cites ['vol'] in messages{} } --[[--------------------------< A L I A S E S >--------------------------------- Aliases table for commonly passed parameters. Parameter names on the right side in the assignments in this table must have been defined in the Whitelist before they will be recognized as valid parameter names ]] local aliases = { ['AccessDate'] = {'access-date', 'accessdate'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Agency'] = 'agency', ['ArchiveDate'] = {'archive-date', 'archivedate'}, -- Used by InternetArchiveBot ['ArchiveFormat'] = 'archive-format', ['ArchiveURL'] = {'archive-url', 'archiveurl'}, -- Used by InternetArchiveBot ['ArticleNumber'] = 'article-number', ['ASINTLD'] = 'asin-tld', ['At'] = 'at', -- Used by InternetArchiveBot ['Authors'] = {'people', 'credits'}, ['BookTitle'] = {'book-title', 'booktitle'}, ['Cartography'] = 'cartography', ['Chapter'] = {'chapter', 'contribution', 'entry', 'article', 'section'}, ['ChapterFormat'] = {'chapter-format', 'contribution-format', 'entry-format', 'article-format', 'section-format'}; ['ChapterURL'] = {'chapter-url', 'contribution-url', 'entry-url', 'article-url', 'section-url'}, -- Used by InternetArchiveBot ['ChapterUrlAccess'] = {'chapter-url-access', 'contribution-url-access', 'entry-url-access', 'article-url-access', 'section-url-access'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Class'] = 'class', -- cite arxiv and arxiv identifier ['Collaboration'] = 'collaboration', ['Conference'] = {'conference', 'event'}, ['ConferenceFormat'] = 'conference-format', ['ConferenceURL'] = 'conference-url', -- Used by InternetArchiveBot ['Date'] = {'date', 'air-date', 'airdate'}, -- air-date and airdate for cite episode and cite serial only ['Degree'] = 'degree', ['DF'] = 'df', ['DisplayAuthors'] = {'display-authors', 'display-subjects'}, ['DisplayContributors'] = 'display-contributors', ['DisplayEditors'] = 'display-editors', ['DisplayInterviewers'] = 'display-interviewers', ['DisplayTranslators'] = 'display-translators', ['Docket'] = 'docket', ['DoiBroken'] = 'doi-broken-date', ['Edition'] = 'edition', ['Embargo'] = 'pmc-embargo-date', ['Encyclopedia'] = {'encyclopedia', 'encyclopaedia', 'dictionary'}, -- cite encyclopedia only ['Episode'] = 'episode', -- cite serial only TODO: make available to cite episode? ['Format'] = 'format', ['ID'] = {'id', 'ID'}, ['Inset'] = 'inset', ['Issue'] = {'issue', 'number'}, ['Language'] = {'language', 'lang'}, ['MailingList'] = {'mailing-list', 'mailinglist'}, -- cite mailing list only ['Map'] = 'map', -- cite map only ['MapFormat'] = 'map-format', -- cite map only ['MapURL'] = {'map-url', 'mapurl'}, -- cite map only -- Used by InternetArchiveBot ['MapUrlAccess'] = 'map-url-access', -- cite map only -- Used by InternetArchiveBot ['Minutes'] = 'minutes', ['Mode'] = 'mode', ['NameListStyle'] = 'name-list-style', ['Network'] = 'network', ['Newsgroup'] = 'newsgroup', -- cite newsgroup only ['NoPP'] = {'no-pp', 'nopp'}, ['NoTracking'] = {'no-tracking', 'template-doc-demo'}, ['Number'] = 'number', -- this case only for cite techreport ['OrigDate'] = {'orig-date', 'orig-year', 'origyear'}, ['Others'] = 'others', ['Page'] = {'page', 'p'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Pages'] = {'pages', 'pp'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Periodical'] = {'journal', 'magazine', 'newspaper', 'periodical', 'website', 'work'}, ['Place'] = {'place', 'location'}, ['PostScript'] = 'postscript', ['PublicationDate'] = {'publication-date', 'publicationdate'}, ['PublicationPlace'] = {'publication-place', 'publicationplace'}, ['PublisherName'] = {'publisher', 'institution'}, ['Quote'] = {'quote', 'quotation'}, ['QuotePage'] = 'quote-page', ['QuotePages'] = 'quote-pages', ['Ref'] = 'ref', ['Scale'] = 'scale', ['ScriptChapter'] = {'script-chapter', 'script-contribution', 'script-entry', 'script-article', 'script-section'}, ['ScriptEncyclopedia'] = {'script-encyclopedia', 'script-encyclopaedia'}, -- cite encyclopedia only ['ScriptMap'] = 'script-map', ['ScriptPeriodical'] = {'script-journal', 'script-magazine', 'script-newspaper', 'script-periodical', 'script-website', 'script-work'}, ['ScriptQuote'] = 'script-quote', ['ScriptTitle'] = 'script-title', -- Used by InternetArchiveBot ['Season'] = 'season', ['Sections'] = 'sections', -- cite map only ['Series'] = {'series', 'version'}, ['SeriesLink'] = {'series-link', 'serieslink'}, ['SeriesNumber'] = {'series-number', 'series-no'}, ['Sheet'] = 'sheet', -- cite map only ['Sheets'] = 'sheets', -- cite map only ['Station'] = 'station', ['Time'] = 'time', ['TimeCaption'] = 'time-caption', ['Title'] = 'title', -- Used by InternetArchiveBot ['TitleLink'] = {'title-link', 'episode-link', 'episodelink'}, -- Used by InternetArchiveBot ['TitleNote'] = {'title-note', 'department'}, ['TitleType'] = {'type', 'medium'}, ['TransChapter'] = {'trans-article', 'trans-chapter', 'trans-contribution', 'trans-entry', 'trans-section'}, ['Transcript'] = 'transcript', ['TranscriptFormat'] = 'transcript-format', ['TranscriptURL'] = 'transcript-url', -- Used by InternetArchiveBot ['TransEncyclopedia'] = {'trans-encyclopedia', 'trans-encyclopaedia'}, -- cite encyclopedia only ['TransMap'] = 'trans-map', -- cite map only ['TransPeriodical'] = {'trans-journal', 'trans-magazine', 'trans-newspaper', 'trans-periodical', 'trans-website', 'trans-work'}, ['TransQuote'] = 'trans-quote', ['TransTitle'] = 'trans-title', -- Used by InternetArchiveBot ['URL'] = {'url', 'URL'}, -- Used by InternetArchiveBot ['UrlAccess'] = 'url-access', -- Used by InternetArchiveBot ['UrlStatus'] = 'url-status', -- Used by InternetArchiveBot ['Vauthors'] = 'vauthors', ['Veditors'] = 'veditors', ['Via'] = 'via', ['Volume'] = 'volume', ['Year'] = 'year', ['AuthorList-First'] = {"first#", "author-first#", "author#-first", "author-given#", "author#-given", "subject-first#", "subject#-first", "subject-given#", "subject#-given", "given#"}, ['AuthorList-Last'] = {"last#", "author-last#", "author#-last", "author-surname#", "author#-surname", "subject-last#", "subject#-last", "subject-surname#", "subject#-surname", "author#", 'host#', "subject#", "surname#"}, ['AuthorList-Link'] = {"author-link#", "author#-link", "subject-link#", "subject#-link", "authorlink#", "author#link"}, ['AuthorList-Mask'] = {"author-mask#", "author#-mask", "subject-mask#", "subject#-mask"}, ['ContributorList-First'] = {'contributor-first#', 'contributor#-first', 'contributor-given#', 'contributor#-given'}, ['ContributorList-Last'] = {'contributor-last#', 'contributor#-last', 'contributor-surname#', 'contributor#-surname', 'contributor#'}, ['ContributorList-Link'] = {'contributor-link#', 'contributor#-link'}, ['ContributorList-Mask'] = {'contributor-mask#', 'contributor#-mask'}, ['EditorList-First'] = {"editor-first#", "editor#-first", "editor-given#", "editor#-given"}, ['EditorList-Last'] = {"editor-last#", "editor#-last", "editor-surname#", "editor#-surname", "editor#"}, ['EditorList-Link'] = {"editor-link#", "editor#-link"}, ['EditorList-Mask'] = {"editor-mask#", "editor#-mask"}, ['InterviewerList-First'] = {'interviewer-first#', 'interviewer#-first', 'interviewer-given#', 'interviewer#-given'}, ['InterviewerList-Last'] = {'interviewer-last#', 'interviewer#-last', 'interviewer-surname#', 'interviewer#-surname', 'interviewer#'}, ['InterviewerList-Link'] = {'interviewer-link#', 'interviewer#-link'}, ['InterviewerList-Mask'] = {'interviewer-mask#', 'interviewer#-mask'}, ['TranslatorList-First'] = {'translator-first#', 'translator#-first', 'translator-given#', 'translator#-given'}, ['TranslatorList-Last'] = {'translator-last#', 'translator#-last', 'translator-surname#', 'translator#-surname', 'translator#'}, ['TranslatorList-Link'] = {'translator-link#', 'translator#-link'}, ['TranslatorList-Mask'] = {'translator-mask#', 'translator#-mask'}, } --[[--------------------------< D E P E N D E N C I E S _ T >-------------------------------------------------- a table of url-holding parameters upon which other parameters are dependent. this table is used by has_archive_today_url() to suppress parameters that are dependant upon a url-holding parameter that has as a value an archive.today (or alternate tld) url. archive.today is deprecated at en.wiki; see Wikipedia:Requests_for_comment/Archive.is_RFC_5 ]] local url_dependency_map_t = { -- table of url-holding parameters and the meta-parameters that are dependent on them ['url'] = {'AccessDate', 'ArchiveURL', 'Format', 'UrlAccess'}, ['archive-url'] = {'ArchiveDate', 'ArchiveFormat', 'UrlStatus'}, ['archiveurl'] = {'ArchiveDate', 'ArchiveFormat', 'UrlStatus'}, ['article-url'] = {'ChapterFormat', 'ChapterUrlAccess'}, ['chapter-url'] = {'ChapterFormat', 'ChapterUrlAccess'}, ['conference-url'] = {'ConferenceFormat'}, ['contribution-url'] = {'ChapterFormat', 'ChapterUrlAccess'}, ['entry-url'] = {'ChapterFormat', 'ChapterUrlAccess'}, ['map-url'] = {'MapFormat', 'MapUrlAccess'}, ['section-url'] = {'ChapterFormat', 'ChapterUrlAccess'}, ['transcript-url'] = {'TranscriptFormat'}, }; local dependencies_t = {}; -- the table of url-holding parameters and their dependent parameters for url_param, meta_parameters_t in pairs (url_dependency_map_t) do -- sequence of meta-parameters (indexes) into <aliases> table local dependant_params_t = {}; -- collection of parameters that are dependent on this <url_param> for _, meta_parameter in ipairs (meta_parameters_t) do -- for each <aliases> meta-parameter (index) if 'string' == type (aliases[meta_parameter]) then -- for single parameter names (no aliases), <aliases[meta_parameter]> will be a string table.insert (dependant_params_t, aliases[meta_parameter]); -- add to this <url_param>'s dependency sequence else for _, alias in ipairs (aliases[meta_parameter]) do -- for each alias in aliases[meta_parameter] (aliases['AccessDate'] for example) table.insert (dependant_params_t, alias); -- add to this <url_param>'s dependency sequence end end end dependencies_t[url_param] = dependant_params_t; -- add the <url_param> and its dependent parameters end --[[--------------------------< P U N C T _ S K I P >--------------------------- builds a table of parameter names that the extraneous terminal punctuation check should not check. ]] local punct_meta_params = { -- table of aliases[] keys (meta parameters); each key has a table of parameter names for a value 'BookTitle', 'Chapter', 'ScriptChapter', 'ScriptTitle', 'Title', 'TransChapter', 'Transcript', 'TransMap', 'TransTitle', -- title-holding parameters 'AuthorList-Mask', 'ContributorList-Mask', 'EditorList-Mask', 'InterviewerList-Mask', 'TranslatorList-Mask', -- name-list mask may have name separators 'PostScript', 'Quote', 'ScriptQuote', 'TransQuote', 'Ref', -- miscellaneous 'ArchiveURL', 'ChapterURL', 'ConferenceURL', 'MapURL', 'TranscriptURL', 'URL', -- URL-holding parameters } local url_meta_params = { -- table of aliases[] keys (meta parameters); each key has a table of parameter names for a value 'ArchiveURL', 'ChapterURL', 'ConferenceURL', 'ID', 'MapURL', 'TranscriptURL', 'URL', -- parameters allowed to hold urls 'Page', 'Pages', 'At', 'QuotePage', 'QuotePages', -- insource locators allowed to hold urls } local function build_skip_table (skip_t, meta_params) for _, meta_param in ipairs (meta_params) do -- for each meta parameter key local params = aliases[meta_param]; -- get the parameter or the table of parameters associated with the meta parameter name if 'string' == type (params) then skip_t[params] = 1; -- just a single parameter else for _, param in ipairs (params) do -- get the parameter name skip_t[param] = 1; -- add the parameter name to the skip table local count; param, count = param:gsub ('#', ''); -- remove enumerator marker from enumerated parameters if 0 ~= count then -- if removed skip_t[param] = 1; -- add param name without enumerator marker end end end end return skip_t; end local punct_skip = {}; local url_skip = {}; --[[--------------------------< U R L _ A C C E S S _ M A P >-------------------------------------------------- this table used by the wikipedia library url test, has_twl_url(), which automatically sets a url-access parameter to 'subscription' when it discovers a wikipedia library url in any of the url-holding paramters used as keys in this table. translators: if your wiki uses parameter names for these url-holding parameters and their matching -access parameters, add your wiki's parameters to this list. Leave the English parameters in place. TODO: is there a better way to do this? ]] local url_access_map_t = { ['chapter-url'] = 'chapter-url-access', ['contribution-url'] = 'contribution-url-access', ['entry-url'] = 'entry-url-access', ['article-url'] = 'article-url-access', ['section-url'] = 'section-url-access', ['map-url'] = 'map-url-access', ['mapurl'] = 'map-url-access', ['url'] = 'url-access', ['URL'] = 'url-access' } --[[--------------------------< S I N G L E - L E T T E R S E C O N D - L E V E L D O M A I N S >---------- this is a list of tlds that are known to have single-letter second-level domain names. This list does not include ccTLDs which are accepted in is_domain_name(). ]] local single_letter_2nd_lvl_domains_t = {'cash', 'company', 'foundation', 'media', 'org', 'today'}; --[[-----------< S P E C I A L C A S E T R A N S L A T I O N S >------------ This table is primarily here to support internationalization. Translations in this table are used, for example, when an error message, category name, etc., is extracted from the English alias key. There may be other cases where this translation table may be useful. ]] local is_Latn = 'A-Za-z\195\128-\195\150\195\152-\195\182\195\184-\198\191\199\132-\201\143\225\184\128-\225\187\191'; local special_case_translation = { author = 'author', editor = 'editor', name_list_params = '$1-name-list parameters', -- $1 is 'author' or 'editor'; used with err_redundant_parameters ['AuthorList'] = 'authors list', -- used to assemble maintenance category names ['ContributorList'] = 'contributors list', -- translation of these names plus translation of the base maintenance category names in maint_cats{} table below ['EditorList'] = 'editors list', -- must match the names of the actual categories ['InterviewerList'] = 'interviewers list', -- this group or translations used by name_has_ed_markup() and name_has_mult_names() ['TranslatorList'] = 'translators list', -- Lua patterns to match pseudo-titles used by InternetArchiveBot and others as placeholder for unknown |title= value ['archived_copy'] = { -- used with CS1 maint: Archive[d] copy as title ['en'] = '^archived?%s+copy$', -- for English; translators: keep this because templates imported from en.wiki ['local'] = nil, -- translators: replace ['local'] = nil with lowercase translation only when bots or tools create generic titles in your language }, -- Lua patterns to match generic titles; usually created by bots or reference filling tools -- translators: replace ['local'] = nil with lowercase translation only when bots or tools create generic titles in your language -- generic titles and patterns in this table should be lowercase only -- leave ['local'] nil except when there is a matching generic title in your language -- boolean 'true' for plain-text searches; 'false' for pattern searches ['generic_titles'] = { ['accept'] = { }, ['reject'] = { {['en'] = {'^wayback%s+machine$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'are you a robot', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'hugedomains', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[%(%[{<]?no +title[>}%]%)]?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'page not found', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'subscribe to read', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[%(%[{<]?unknown[>}%]%)]?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'website is for sale', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^404', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'error[ %-]404', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'internet archive wayback machine', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'log into facebook', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'login • instagram', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'redirecting...', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'usurped title', true}, ['local'] = nil}, -- added by a GreenC bot {['en'] = {'wayback machine', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'webcite query result', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'wikiwix\'s cache', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'bot verification', true}, ['local'] = nil}, } }, -- boolean 'true' for plain-text searches, search string must be lowercase only -- boolean 'false' for pattern searches -- leave ['local'] nil except when there is a matching generic name in your language ['generic_names'] = { ['accept'] = { {['en'] = {'%[%[[^|]*%(author%) *|[^%]]*%]%]', false}, ['local'] = nil}, }, ['reject'] = { {['en'] = {'about us', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Aa]dvisor%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'allmusic', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Aa]uthor%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Bb]ureau$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'business', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'cnn', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'collaborator', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Cc]ompany$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'contributor', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'contact us', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'correspondent', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Dd]esk$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'directory', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%(%[][%(%[]%s*eds?%.?%s*[%)%]]?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'[,%.%s]%f[e]eds?%.?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^eds?[%.,;]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[%(%[]%s*[Ee][Dd][Ss]?%.?%s*[%)%]]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Ee]dited%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Ee]ditors?%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Ee]mail%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'facebook', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'google', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Gg]roup$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'home page', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Ii]nc%.?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'instagram', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'interviewer', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Ll]imited$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'linkedIn', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Nn]ews$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'[Nn]ews[ %-]?[Rr]oom', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'pinterest', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'policy', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'privacy', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'reuters', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'translator', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'tumblr', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'twitter', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'site name', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'statement', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'submitted', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'super.?user', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f['..is_Latn..'][Uu]ser%f[^'..is_Latn..']', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'updated', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'verfasser', true}, ['local'] = nil}, } } } --[[--------------------------< D A T E _ N A M E S >---------------------------------------------------------- This table of tables lists local language date names and fallback English date names. The code in Date_validation will look first in the local table for valid date names. If date names are not found in the local table, the code will look in the English table. Because citations can be copied to the local wiki from en.wiki, the English is required when the date-name translation function date_name_xlate() is used. In these tables, season numbering is defined by Extended Date/Time Format (EDTF) Specification (https://www.loc.gov/standards/datetime/) which became part of ISO 8601 in 2019. See '§Sub-year groupings'. The standard defines various divisions using numbers 21-41. CS1|2 only supports generic seasons. EDTF does support the distinction between north and south hemisphere seasons but CS1|2 has no way to make that distinction. 33-36 = Quarter 1, Quarter 2, Quarter 3, Quarter 4 (3 months each) The standard does not address 'named' dates so, for the purposes of CS1|2, Easter and Christmas are defined here as 98 and 99, which should be out of the ISO 8601 (EDTF) range of uses for a while. local_date_names_from_mediawiki is a boolean. When set to: true – module will fetch local month names from MediaWiki for both date_names['local']['long'] and date_names['local']['short']; this will unconditionally overwrite manual translations false – module will *not* fetch local month names from MediaWiki Caveat lector: There is no guarantee that MediaWiki will provide short month names. At your wiki you can test the results of the MediaWiki fetch in the debug console with this command (the result is alpha sorted): =mw.dumpObject (p.date_names['local']) While the module can fetch month names from MediaWiki, it cannot fetch the quarter, season, and named date names from MediaWiki. Those must be translated manually. ]] local local_date_names_from_mediawiki = true; -- when false, manual translation required for date_names['local']['long'] and date_names['local']['short']; overwrites manual translations -- when true, module fetches long and short month names from MediaWiki local date_names = { ['en'] = { -- English ['long'] = {['January'] = 1, ['February'] = 2, ['March'] = 3, ['April'] = 4, ['May'] = 5, ['June'] = 6, ['July'] = 7, ['August'] = 8, ['September'] = 9, ['October'] = 10, ['November'] = 11, ['December'] = 12}, ['short'] = {['Jan'] = 1, ['Feb'] = 2, ['Mar'] = 3, ['Apr'] = 4, ['May'] = 5, ['Jun'] = 6, ['Jul'] = 7, ['Aug'] = 8, ['Sep'] = 9, ['Oct'] = 10, ['Nov'] = 11, ['Dec'] = 12}, ['quarter'] = {['First Quarter'] = 33, ['Second Quarter'] = 34, ['Third Quarter'] = 35, ['Fourth Quarter'] = 36}, ['season'] = {['Winter'] = 24, ['Spring'] = 21, ['Summer'] = 22, ['Fall'] = 23, ['Autumn'] = 23}, ['named'] = {['Easter'] = 98, ['Christmas'] = 99}, }, -- when local_date_names_from_mediawiki = false ['local'] = { -- replace these English date names with the local language equivalents ['long'] = {['January'] = 1, ['February'] = 2, ['March'] = 3, ['April'] = 4, ['May'] = 5, ['June'] = 6, ['July'] = 7, ['August'] = 8, ['September'] = 9, ['October'] = 10, ['November'] = 11, ['December'] = 12}, ['short'] = {['Jan'] = 1, ['Feb'] = 2, ['Mar'] = 3, ['Apr'] = 4, ['May'] = 5, ['Jun'] = 6, ['Jul'] = 7, ['Aug'] = 8, ['Sep'] = 9, ['Oct'] = 10, ['Nov'] = 11, ['Dec'] = 12}, ['quarter'] = {['First Quarter'] = 33, ['Second Quarter'] = 34, ['Third Quarter'] = 35, ['Fourth Quarter'] = 36}, ['season'] = {['Winter'] = 24, ['Spring'] = 21, ['Summer'] = 22, ['Fall'] = 23, ['Autumn'] = 23}, ['named'] = {['Easter'] = 98, ['Christmas'] = 99}, }, ['inv_local_long'] = {}, -- used in date reformatting & translation; copy of date_names['local'].long where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_short'] = {}, -- used in date reformatting & translation; copy of date_names['local'].short where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_quarter'] = {}, -- used in date translation; copy of date_names['local'].quarter where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_season'] = {}, -- used in date translation; copy of date_names['local'].season where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_named'] = {}, -- used in date translation; copy of date_names['local'].named where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['local_digits'] = {['0'] = '0', ['1'] = '1', ['2'] = '2', ['3'] = '3', ['4'] = '4', ['5'] = '5', ['6'] = '6', ['7'] = '7', ['8'] = '8', ['9'] = '9'}, -- used to convert local language digits to Western 0-9 ['xlate_digits'] = {}, } if local_date_names_from_mediawiki then -- if fetching local month names from MediaWiki is enabled local long_t = {}; local short_t = {}; for i=1, 12 do -- loop 12x and local name = lang_obj:formatDate('F', '2022-' .. i .. '-1'); -- get long month name for each i long_t[name] = i; -- save it name = lang_obj:formatDate('M', '2022-' .. i .. '-1'); -- get short month name for each i short_t[name] = i; -- save it end date_names['local']['long'] = long_t; -- write the long table – overwrites manual translation date_names['local']['short'] = short_t; -- write the short table – overwrites manual translation end -- create inverted date-name tables for reformatting and/or translation for _, invert_t in pairs {{'long', 'inv_local_long'}, {'short', 'inv_local_short'}, {'quarter', 'inv_local_quarter'}, {'season', 'inv_local_season'}, {'named', 'inv_local_named'}} do for name, i in pairs (date_names['local'][invert_t[1]]) do -- this table is ['name'] = i date_names[invert_t[2]][i] = name; -- invert to get [i] = 'name' for conversions from ymd end end if local_digits_from_mediawiki then -- if fetching local digits from MediaWiki is enabled local digits_t = {}; for i=0, 9 do -- loop 10x and digits_t [lang_obj:formatNum (i)] = tostring (i); -- format the loop indexer as local lang table index and assign loop indexer (a string) as the value end date_names['local_digits'] = digits_t; end for ld, ed in pairs (date_names.local_digits) do -- make a digit translation table for simple date translation from en to local language using local_digits table date_names.xlate_digits [ed] = ld; -- en digit becomes index with local digit as the value end local df_template_patterns = { -- table of redirects to {{Use dmy dates}} and {{Use mdy dates}} '{{ *[Uu]se +(dmy) +dates *[|}]', -- 1159k -- sorted by approximate transclusion count '{{ *[Uu]se +(mdy) +dates *[|}]', -- 212k '{{ *[Uu]se +(MDY) +dates *[|}]', -- 788 '{{ *[Uu]se +(DMY) +dates *[|}]', -- 343 '{{ *([Mm]dy) *[|}]', -- 176 '{{ *[Uu]se *(dmy) *[|}]', -- 156 + 18 '{{ *[Uu]se *(mdy) *[|}]', -- 149 + 11 '{{ *([Dd]my) *[|}]', -- 56 '{{ *[Uu]se +(MDY) *[|}]', -- 5 '{{ *([Dd]MY) *[|}]', -- 3 '{{ *[Uu]se(mdy)dates *[|}]', -- 1 '{{ *[Uu]se +(DMY) *[|}]', -- 0 '{{ *([Mm]DY) *[|}]', -- 0 } local title_object = mw.title.getCurrentTitle(); local content; -- done this way so that unused templates appear in unused-template-reports; self-transcluded makes them look like they are used if 10 ~= title_object.namespace then -- all namespaces except Template content = title_object:getContent() or ''; -- get the content of the article or ''; new pages edited w/ve do not have 'content' until saved; ve does not preview; phab:T221625 end local function get_date_format () if not content then -- nil content when we're in template return nil; -- auto-formatting does not work in Template space so don't set global_df end for _, pattern in ipairs (df_template_patterns) do -- loop through the patterns looking for {{Use dmy dates}} or {{Use mdy dates}} or any of their redirects local start, _, match = content:find(pattern); -- match is the three letters indicating desired date format if match then local use_dates_template = content:match ('%b{}', start); -- get the whole template if use_dates_template:match ('| *cs1%-dates *= *[lsy][sy]?') then -- look for |cs1-dates=publication date length access-/archive-date length return match:lower() .. '-' .. use_dates_template:match ('| *cs1%-dates *= *([lsy][sy]?)'); else return match:lower() .. '-all'; -- no |cs1-dates= k/v pair; return value appropriate for use in |df= end end end end local global_df; -- TODO: add this to <global_cs1_config_t>? --[[-----------------< V O L U M E , I S S U E , P A G E S >------------------ These tables hold cite class values (from the template invocation) and identify those templates that support |volume=, |issue=, and |page(s)= parameters. Cite conference and cite map require further qualification which is handled in the main module. ]] local templates_using_volume = {'citation', 'audio-visual', 'book', 'conference', 'encyclopaedia', 'interview', 'journal', 'magazine', 'map', 'news', 'report', 'techreport', 'thesis'} local templates_using_issue = {'citation', 'conference', 'episode', 'interview', 'journal', 'magazine', 'map', 'news', 'podcast'} local templates_not_using_page = {'audio-visual', 'episode', 'mailinglist', 'newsgroup', 'podcast', 'serial', 'sign', 'speech'} --[[ These tables control when it is appropriate for {{citation}} to render |volume= and/or |issue=. The parameter names in the tables constrain {{citation}} so that its renderings match the renderings of the equivalent cs1 templates. For example, {{cite web}} does not support |volume= so the equivalent {{citation |website=...}} must not support |volume=. ]] local citation_no_volume_t = { -- {{citation}} does not render |volume= when these parameters are used 'website', 'mailinglist', 'script-website', } local citation_issue_t = { -- {{citation}} may render |issue= when these parameters are used 'journal', 'magazine', 'newspaper', 'periodical', 'work', 'script-journal', 'script-magazine', 'script-newspaper', 'script-periodical', 'script-work', } --[[ Patterns for finding extra text in |volume=, |issue=, |page=, |pages= ]] local vol_iss_pg_patterns = { good_ppattern = '^P[^%.PpGg]', -- OK to begin with uppercase P: P7 (page 7 of section P), but not p123 (page 123); TODO: this allows 'Pages' which it should not bad_ppatterns = { -- patterns for |page= and |pages= '^[Pp][PpGg]?%.?[ %d]', '^[Pp][Pp]?%.&nbsp;', -- from {{p.}} and {{pp.}} templates '^[Pp]ages?', '^[Pp]gs.?', }, vi_patterns_t = { -- combined to catch volume-like text in |issue= and issue-like text in |volume= '^volumes?', -- volume-like text '^vols?[%.:=]?', '^issues?', --issue-like text '^iss[%.:=]?', '^numbers?', '^nos?%A', -- don't match 'november' or 'nostradamus' '^nr[%.:=]?', '^n[%.:= ]', -- might be a valid issue without separator (space char is sep char here) '^n°', -- 'n' with degree sign (U+00B0) '^№', -- precomposed unicode numero character (U+2116) }, } --[[--------------------------< K E Y W O R D S >------------------------------- These tables hold keywords for those parameters that have defined sets of acceptable keywords. ]] --[[-------------------< K E Y W O R D S T A B L E >-------------------------- this is a list of keywords; each key in the list is associated with a table of synonymous keywords possibly from different languages. for I18N: add local-language keywords to value table; do not change the key. For example, adding the German keyword 'ja': ['affirmative'] = {'yes', 'true', 'y', 'ja'}, Because CS1|2 templates from en.wiki articles are often copied to other local wikis, it is recommended that the English keywords remain in these tables. ]] local keywords = { ['amp'] = {'&', 'amp', 'ampersand'}, -- |name-list-style= ['and'] = {'and', 'serial'}, -- |name-list-style= ['affirmative'] = {'yes', 'true', 'y'}, -- |no-tracking=, |no-pp= -- Used by InternetArchiveBot ['afterword'] = {'afterword'}, -- |contribution= ['bot: unknown'] = {'bot: unknown'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['cs1'] = {'cs1'}, -- |mode= ['cs2'] = {'cs2'}, -- |mode= ['dead'] = {'dead', 'deviated'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['dmy'] = {'dmy'}, -- |df= ['dmy-all'] = {'dmy-all'}, -- |df= ['foreword'] = {'foreword'}, -- |contribution= ['free'] = {'free'}, -- |<id>-access= -- Used by InternetArchiveBot ['harv'] = {'harv'}, -- |ref=; this no longer supported; is_valid_parameter_value() called with <invert> = true ['introduction'] = {'introduction'}, -- |contribution= ['limited'] = {'limited'}, -- |url-access= -- Used by InternetArchiveBot ['live'] = {'live'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['mdy'] = {'mdy'}, -- |df= ['mdy-all'] = {'mdy-all'}, -- |df= ['none'] = {'none'}, -- |postscript=, |ref=, |title=, |type= -- Used by InternetArchiveBot ['off'] = {'off'}, -- |title= (potentially also: |title-link=, |postscript=, |ref=, |type=) ['preface'] = {'preface'}, -- |contribution= ['registration'] = {'registration'}, -- |url-access= -- Used by InternetArchiveBot ['subscription'] = {'subscription'}, -- |url-access= -- Used by InternetArchiveBot ['unfit'] = {'unfit'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['usurped'] = {'usurped'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['vanc'] = {'vanc'}, -- |name-list-style= ['ymd'] = {'ymd'}, -- |df= ['ymd-all'] = {'ymd-all'}, -- |df= -- ['yMd'] = {'yMd'}, -- |df=; not supported at en.wiki -- ['yMd-all'] = {'yMd-all'}, -- |df=; not supported at en.wiki } --[[------------------------< X L A T E _ K E Y W O R D S >--------------------- this function builds a list, keywords_xlate{}, of the keywords found in keywords{} where the values from keywords{} become the keys in keywords_xlate{} and the keys from keywords{} become the values in keywords_xlate{}: ['affirmative'] = {'yes', 'true', 'y'}, -- in keywords{} becomes ['yes'] = 'affirmative', -- in keywords_xlate{} ['true'] = 'affirmative', ['y'] = 'affirmative', the purpose of this function is to act as a translator between a non-English keyword and its English equivalent that may be used in other modules of this suite ]] local function xlate_keywords () local out_table = {}; -- output goes here for k, keywords_t in pairs (keywords) do -- spin through the keywords table for _, keyword in ipairs (keywords_t) do -- for each keyword out_table[keyword] = k; -- create an entry in the output table where keyword is the key end end return out_table; end local keywords_xlate = xlate_keywords (); -- the list of translated keywords --[[----------------< M A K E _ K E Y W O R D S _ L I S T >--------------------- this function assembles, for parameter-value validation, the list of keywords appropriate to that parameter. keywords_lists{}, is a table of tables from keywords{} ]] local function make_keywords_list (keywords_lists) local out_table = {}; -- output goes here for _, keyword_list in ipairs (keywords_lists) do -- spin through keywords_lists{} and get a table of keywords for _, keyword in ipairs (keyword_list) do -- spin through keyword_list{} and add each keyword, ... table.insert (out_table, keyword); -- ... as plain text, to the output list end end return out_table; end --[[----------------< K E Y W O R D S _ L I S T S >----------------------------- this is a list of lists of valid keywords for the various parameters in [key]. Generally the keys in this table are the canonical en.wiki parameter names though some are contrived because of use in multiple differently named parameters: ['yes_true_y'], ['id-access']. The function make_keywords_list() extracts the individual keywords from the appropriate list in keywords{}. The lists in this table are used to validate the keyword assignment for the parameters named in this table's keys. ]] local keywords_lists = { ['yes_true_y'] = make_keywords_list ({keywords.affirmative}), ['contribution'] = make_keywords_list ({keywords.afterword, keywords.foreword, keywords.introduction, keywords.preface}), ['df'] = make_keywords_list ({keywords.dmy, keywords['dmy-all'], keywords.mdy, keywords['mdy-all'], keywords.ymd, keywords['ymd-all']}), -- ['df'] = make_keywords_list ({keywords.dmy, keywords['dmy-all'], keywords.mdy, keywords['mdy-all'], keywords.ymd, keywords['ymd-all'], keywords.yMd, keywords['yMd-all']}), -- not supported at en.wiki ['mode'] = make_keywords_list ({keywords.cs1, keywords.cs2}), ['name-list-style'] = make_keywords_list ({keywords.amp, keywords['and'], keywords.vanc}), ['ref'] = make_keywords_list ({keywords.harv}), -- inverted check; |ref=harv no longer supported ['url-access'] = make_keywords_list ({keywords.subscription, keywords.limited, keywords.registration}), ['url-status'] = make_keywords_list ({keywords.dead, keywords.live, keywords.unfit, keywords.usurped, keywords['bot: unknown']}), ['id-access'] = make_keywords_list ({keywords.free}), } --[[--------------------------< C S 1 _ C O N F I G _ G E T >-------------------------------------------------- fetch and validate values from {{cs1 config}} template to fill <global_cs1_config_t> no error messages; when errors are detected, the parameter value from {{cs1 config}} is blanked. Supports all parameters and aliases associated with the metaparameters: DisplayAuthors, DisplayContributors, DisplayEditors, DisplayInterviewers, DisplayTranslators, NameListStyle, and Mode. The DisplayWhatever metaparameters accept numeric values only (|display-authors=etal and the like is not supported). ]] local global_cs1_config_t = {}; -- TODO: add value returned from get_date_format() to this table? local function get_cs1_config () if not content then -- nil content when we're in template return nil; -- auto-formatting does not work in Template space so don't set global_df end local start = content:find('{{ *[Cc][Ss]1 config *[|}]'); -- <start> is offset into <content> when {{cs1 config}} found; nil else if start then local cs1_config_template = content:match ('%b{}', start); -- get the whole template if not cs1_config_template then return nil; end local params_t = mw.text.split (cs1_config_template:gsub ('^{{%s*', ''):gsub ('%s*}}$', ''), '%s*|%s*'); -- remove '{{' and '}}'; make a sequence of parameter/value pairs (split on the pipe) table.remove (params_t, 1); -- remove the template name because it isn't a parameter/value pair local config_meta_params_t = {'DisplayAuthors', 'DisplayContributors', 'DisplayEditors', 'DisplayInterviewers', 'DisplayTranslators', 'NameListStyle', 'Mode'}; local meta_param_map_t = {}; -- list of accepted parameter names usable in {{cs1 config}} goes here for _, meta_param in ipairs (config_meta_params_t) do -- for i18n using <config_meta_params_t>, map template parameter names to their metaparameter equivalents if 'table' == type (aliases[meta_param]) then -- if <meta_param> is a sequence, for _, param in ipairs (aliases[meta_param]) do -- extract its contents meta_param_map_t[param] = meta_param; -- and add to <meta_param_map_t> end else meta_param_map_t[aliases[meta_param]] = meta_param; -- not a sequence so just add the parameter to <meta_param_map_t> end end local keywords_t = {}; -- map valid keywords to their associate metaparameter; reverse form of <keyword_lists[key] for these metaparameters for _, metaparam_t in ipairs ({{'NameListStyle', 'name-list-style'}, {'Mode', 'mode'}}) do -- only these metaparameter / keywords_lists key pairs for _, keyword in ipairs (keywords_lists[metaparam_t[2]]) do -- spin through the list of keywords keywords_t[keyword] = metaparam_t[1]; -- add [keyword] = metaparameter to the map end end for _, param in ipairs (params_t) do -- spin through the {{cs1 config}} parameters and fill <global_cs1_config_t> local k, v = param:match ('([^=]-)%s*=%s*(.+)'); -- <k> is the parameter name; <v> is parameter's assigned value if k then if k:find ('^display') then -- if <k> is one of the |display-<namelist>= parameters if v:match ('%d+') then -- the assigned value must be digits; doesn't accept 'etal' global_cs1_config_t[meta_param_map_t[k]]=v; -- add the display param and its value to globals table end else if keywords_t[v] == meta_param_map_t[k] then -- keywords_t[v] returns nil or the metaparam name; these must be the same global_cs1_config_t[meta_param_map_t[k]]=v; -- add the parameter and its value to globals table end end end end end end get_cs1_config (); -- fill <global_cs1_config_t> --[[---------------------< S T R I P M A R K E R S >---------------------------- Common pattern definition location for stripmarkers so that we don't have to go hunting for them if (when) MediaWiki changes their form. ]] local stripmarkers = { ['any'] = '\127[^\127]*UNIQ%-%-(%a+)%-[%a%d]+%-QINU[^\127]*\127', -- capture returns name of stripmarker ['math'] = '\127[^\127]*UNIQ%-%-math%-[%a%d]+%-QINU[^\127]*\127' -- math stripmarkers used in coins_cleanup() and coins_replace_math_stripmarker() } --[[------------< I N V I S I B L E _ C H A R A C T E R S >--------------------- This table holds non-printing or invisible characters indexed either by name or by Unicode group. Values are decimal representations of UTF-8 codes. The table is organized as a table of tables because the Lua pairs keyword returns table data in an arbitrary order. Here, we want to process the table from top to bottom because the entries at the top of the table are also found in the ranges specified by the entries at the bottom of the table. Also here is a pattern that recognizes stripmarkers that begin and end with the delete characters. The nowiki stripmarker is not an error but some others are because the parameter values that include them become part of the template's metadata before stripmarker replacement. ]] local invisible_defs = { del = '\127', -- used to distinguish between stripmarker and del char zwj = '\226\128\141', -- used with capture because zwj may be allowed } local invisible_chars = { {'replacement', '\239\191\189'}, -- U+FFFD, EF BF BD {'zero width joiner', '('.. invisible_defs.zwj .. ')'}, -- U+200D, E2 80 8D; capture because zwj may be allowed {'zero width space', '\226\128\139'}, -- U+200B, E2 80 8B {'hair space', '\226\128\138'}, -- U+200A, E2 80 8A {'soft hyphen', '\194\173'}, -- U+00AD, C2 AD {'horizontal tab', '\009'}, -- U+0009 (HT), 09 {'line feed', '\010'}, -- U+000A (LF), 0A {'no-break space', '\194\160'}, -- U+00A0 (NBSP), C2 A0 {'carriage return', '\013'}, -- U+000D (CR), 0D {'stripmarker', stripmarkers.any}, -- stripmarker; may or may not be an error; capture returns the stripmaker type {'delete', '('.. invisible_defs.del .. ')'}, -- U+007F (DEL), 7F; must be done after stripmarker test; capture to distinguish isolated del chars not part of stripmarker {'C0 control', '[\000-\008\011\012\014-\031]'}, -- U+0000–U+001F (NULL–US), 00–1F (except HT, LF, CR (09, 0A, 0D)) {'C1 control', '[\194\128-\194\159]'}, -- U+0080–U+009F (XXX–APC), C2 80 – C2 9F -- {'Specials', '[\239\191\185-\239\191\191]'}, -- U+FFF9-U+FFFF, EF BF B9 – EF BF BF -- {'Private use area', '[\238\128\128-\239\163\191]'}, -- U+E000–U+F8FF, EE 80 80 – EF A3 BF -- {'Supplementary Private Use Area-A', '[\243\176\128\128-\243\191\191\189]'}, -- U+F0000–U+FFFFD, F3 B0 80 80 – F3 BF BF BD -- {'Supplementary Private Use Area-B', '[\244\128\128\128-\244\143\191\189]'}, -- U+100000–U+10FFFD, F4 80 80 80 – F4 8F BF BD } --[[ Indic script makes use of zero width joiner as a character modifier so zwj characters must be left in. This pattern covers all of the unicode characters for these languages: Devanagari 0900–097F – https://unicode.org/charts/PDF/U0900.pdf Devanagari extended A8E0–A8FF – https://unicode.org/charts/PDF/UA8E0.pdf Bengali 0980–09FF – https://unicode.org/charts/PDF/U0980.pdf Gurmukhi 0A00–0A7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0A00.pdf Gujarati 0A80–0AFF – https://unicode.org/charts/PDF/U0A80.pdf Oriya 0B00–0B7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0B00.pdf Tamil 0B80–0BFF – https://unicode.org/charts/PDF/U0B80.pdf Telugu 0C00–0C7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0C00.pdf Kannada 0C80–0CFF – https://unicode.org/charts/PDF/U0C80.pdf Malayalam 0D00–0D7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0D00.pdf plus the not-necessarily Indic scripts for Sinhala and Burmese: Sinhala 0D80-0DFF - https://unicode.org/charts/PDF/U0D80.pdf Myanmar 1000-109F - https://unicode.org/charts/PDF/U1000.pdf Myanmar extended A AA60-AA7F - https://unicode.org/charts/PDF/UAA60.pdf Myanmar extended B A9E0-A9FF - https://unicode.org/charts/PDF/UA9E0.pdf the pattern is used by has_invisible_chars() and coins_cleanup() ]] local indic_script = '[\224\164\128-\224\181\191\224\163\160-\224\183\191\225\128\128-\225\130\159\234\167\160-\234\167\191\234\169\160-\234\169\191]'; -- list of emoji that use a zwj character (U+200D) to combine with another emoji -- from: https://unicode.org/Public/emoji/17.0/emoji-zwj-sequences.txt; version: 17.0; 2025-01-08 -- table created by: [[:en:Module:Make emoji zwj table]] local emoji_t = { -- indexes are decimal forms of the hex values in U+xxxx [8596] = true, -- U+2194 ↔ left right arrow [8597] = true, -- U+2195 ↕ up down arrow [9760] = true, -- U+2620 ☠ skull and crossbones [9792] = true, -- U+2640 ♀ female sign [9794] = true, -- U+2642 ♂ male sign [9877] = true, -- U+2695 ⚕ staff of aesculapius [9878] = true, -- U+2696 ⚖ scales [9895] = true, -- U+26A7 ⚧ male with stroke and male and female sign [9992] = true, -- U+2708 ✈ airplane [10052] = true, -- U+2744 ❄ snowflake [10084] = true, -- U+2764 ❤ heavy black heart [10145] = true, -- U+27A1 ➡ black rightwards arrow [11035] = true, -- U+2B1B ⬛ black large square [127752] = true, -- U+1F308 🌈 rainbow [127787] = true, -- U+1F32B 🌫 fog [127806] = true, -- U+1F33E 🌾 ear of rice [127859] = true, -- U+1F373 🍳 cooking [127868] = true, -- U+1F37C 🍼 baby bottle [127876] = true, -- U+1F384 🎄 christmas tree [127891] = true, -- U+1F393 🎓 graduation cap [127908] = true, -- U+1F3A4 🎤 microphone [127912] = true, -- U+1F3A8 🎨 artist palette [127979] = true, -- U+1F3EB 🏫 school [127981] = true, -- U+1F3ED 🏭 factory [128048] = true, -- U+1F430 🐰 rabbit face [128102] = true, -- U+1F466 👦 boy [128103] = true, -- U+1F467 👧 girl [128104] = true, -- U+1F468 👨 man [128105] = true, -- U+1F469 👩 woman [128139] = true, -- U+1F48B 💋 kiss mark [128165] = true, -- U+1F4A5 💥 collision symbol [128168] = true, -- U+1F4A8 💨 dash symbol [128171] = true, -- U+1F4AB 💫 dizzy symbol [128187] = true, -- U+1F4BB 💻 personal computer [128188] = true, -- U+1F4BC 💼 brief case [128293] = true, -- U+1F525 🔥 fire [128295] = true, -- U+1F527 🔧 wrench [128300] = true, -- U+1F52C 🔬 microscope [128488] = true, -- U+1F5E8 🗨 left speech bubble [128640] = true, -- U+1F680 🚀 rocket [128658] = true, -- U+1F692 🚒 fire engine [129001] = true, -- U+1F7E9 🟩 large green square [129003] = true, -- U+1F7EB 🟫 large brown square [129309] = true, -- U+1F91D 🤝 handshake [129455] = true, -- U+1F9AF 🦯 probing cane [129456] = true, -- U+1F9B0 🦰 emoji component red hair [129457] = true, -- U+1F9B1 🦱 emoji component curly hair [129458] = true, -- U+1F9B2 🦲 emoji component bald [129459] = true, -- U+1F9B3 🦳 emoji component white hair [129466] = true, -- U+1F9BA 🦺 safety vest [129468] = true, -- U+1F9BC 🦼 motorized wheelchair [129469] = true, -- U+1F9BD 🦽 manual wheelchair [129489] = true, -- U+1F9D1 🧑 adult [129490] = true, -- U+1F9D2 🧒 child [129648] = true, -- U+1FA70 🩰 ballet shoes [129657] = true, -- U+1FA79 🩹 adhesive bandage [129775] = true, -- U+1FAEF 🫯 fight cloud [129778] = true, -- U+1FAF2 🫲 leftwards hand } --[[----------------------< L A N G U A G E S U P P O R T >------------------- These tables and constants support various language-specific functionality. ]] --local this_wiki_code = mw.getContentLanguage():getCode(); -- get this wiki's language code local this_wiki_code = lang_obj:getCode(); -- get this wiki's language code if string.match (mw.site.server, 'wikidata') then this_wiki_code = mw.getCurrentFrame():callParserFunction('int', {'lang'}); -- on Wikidata so use interface language setting instead end local mw_languages_by_tag_t = mw.language.fetchLanguageNames (this_wiki_code, 'all'); -- get a table of language tag/name pairs known to Wikimedia; used for interwiki tests local mw_languages_by_name_t = {}; for k, v in pairs (mw_languages_by_tag_t) do -- build a 'reversed' table name/tag language pairs know to MediaWiki; used for |language= v = mw.ustring.lower (v); -- lowercase for tag fetch; get name's proper case from mw_languages_by_tag_t[<tag>] if mw_languages_by_name_t[v] then -- when name already in the table if 2 == #k or 3 == #k then -- if tag does not have subtags mw_languages_by_name_t[v] = k; -- prefer the shortest tag for this name end else -- here when name not in the table mw_languages_by_name_t[v] = k; -- so add name and matching tag end end local inter_wiki_map = {}; -- map of interwiki prefixes that are language-code prefixes for k, v in pairs (mw.site.interwikiMap ('local')) do -- spin through the base interwiki map (limited to local) if mw_languages_by_tag_t[v["prefix"]] then -- if the prefix matches a known language tag inter_wiki_map[v["prefix"]] = true; -- add it to our local map end end --[[--------------------< S C R I P T _ L A N G _ C O D E S >------------------- This table is used to hold ISO 639-1 two-character and ISO 639-3 three-character language codes that apply only to |script-title= and |script-chapter= ]] local script_lang_codes = { 'ab', 'am', 'ar', 'as', 'az', 'be', 'bg', 'bn', 'bo', 'bs', 'ce', 'chr', 'cu', 'dv', 'dz', 'el', 'fa', 'grc', 'gu', 'he', 'hi', 'hy', 'ja', 'ka', 'kaa', 'kk', 'km', 'kn', 'ko', 'ku', 'ky', 'lo', 'mk', 'ml', 'mn', 'mni', 'mr', 'my', 'ne', 'or', 'ota', 'pa', 'ps', 'ru', 'sd', 'si', 'sr', 'syc', 'ta', 'te', 'tg', 'th', 'ti', 'tkr', 'tt', 'ug', 'uk', 'ur', 'uz', 'yi', 'yue', 'zh', 'zgh' }; --[[---------------< L A N G U A G E R E M A P P I N G >---------------------- These tables hold language information that is different (correct) from MediaWiki's definitions For each ['<tag>'] = 'language name' in lang_code_remap{} there must be a matching ['language name'] = {'language name', '<tag>'} in lang_name_remap{} lang_tag_remap{}: key is always lowercase ISO 639-1, -2, -3 language tag or a valid lowercase IETF language tag value is properly spelled and capitalized language name associated with <tag> only one language name per <tag>; key/value pair must have matching entry in lang_name_remap{} lang_name_remap{}: key is always lowercase language name value is a table the holds correctly spelled and capitalized language name [1] and associated tag [2] (tag must match a tag key in lang_tag_remap{}) may have multiple keys referring to a common preferred name and tag; For example: ['kolsch'] and ['kölsch'] both refer to 'Kölsch' and 'ksh' ]] local lang_tag_remap = { -- used for |language= and |script-title= / |script-chapter= ['als'] = 'Tosk Albanian', -- MediaWiki returns Alemannisch ['bh'] = 'Bihari', -- MediaWiki uses 'bh' as a subdomain name for Bhojpuri Wikipedia: bh.wikipedia.org ['bla'] = 'Blackfoot', -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Siksika; use en.wiki preferred name ['bn'] = 'Bengali', -- MediaWiki returns Bangla ['ca-valencia'] = 'Valencian', -- IETF variant of Catalan ['fkv'] = 'Kven', -- MediaWiki returns Kvensk ['gsw'] = 'Swiss German', ['ilo'] = 'Ilocano', -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Iloko; use en.wiki preferred name ['ksh'] = 'Kölsch', -- MediaWiki: Colognian; use IANA/ISO 639 preferred name ['ksh-x-colog'] = 'Colognian', -- override MediaWiki ksh; no IANA/ISO 639 code for Colognian; IETF private code created at Module:Lang/data ['mis-x-ripuar'] = 'Ripuarian', -- override MediaWiki ksh; no IANA/ISO 639 code for Ripuarian; IETF private code created at Module:Lang/data ['nan-tw'] = 'Taiwanese Hokkien', -- make room for MediaWiki/IANA/ISO 639 nan: Min Nan Chinese and support en.wiki preferred name ['sr-ec'] = 'Serbian (Cyrillic script)', -- MediaWiki returns српски (ћирилица) ['sr-el'] = 'Serbian (Latin script)', -- MediaWiki returns srpski (latinica) } local lang_name_remap = { -- used for |language=; names require proper capitalization; tags must be lowercase ['alemannic'] = {'Swiss German', 'gsw'}, -- ISO 639-2, -3 alternate for Swiss German; MediaWiki mediawiki returns Alemannic for gsw; en.wiki preferred name ['alemannisch'] = {'Swiss German', 'gsw'}, -- not an ISO or IANA language name; MediaWiki uses 'als' as a subdomain name for Alemannic Wikipedia: als.wikipedia.org ['bangla'] = {'Bengali', 'bn'}, -- MediaWiki returns Bangla (the endonym) but we want Bengali (the exonym); here we remap ['bengali'] = {'Bengali', 'bn'}, -- MediaWiki doesn't use exonym so here we provide correct language name and 639-1 code ['bhojpuri'] = {'Bhojpuri', 'bho'}, -- MediaWiki uses 'bh' as a subdomain name for Bhojpuri Wikipedia: bh.wikipedia.org ['bihari'] = {'Bihari', 'bh'}, -- MediaWiki replaces 'Bihari' with 'Bhojpuri' so 'Bihari' cannot be found ['blackfoot'] = {'Blackfoot', 'bla'}, -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Siksika; use en.wiki preferred name ['colognian'] = {'Colognian', 'ksh-x-colog'}, -- MediaWiki preferred name for ksh ['ilocano'] = {'Ilocano', 'ilo'}, -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Iloko; use en.wiki preferred name ['kolsch'] = {'Kölsch', 'ksh'}, -- use IANA/ISO 639 preferred name (use non-diacritical o instead of umlaut ö) ['kölsch'] = {'Kölsch', 'ksh'}, -- use IANA/ISO 639 preferred name ['kven'] = {'Kven', 'fkv'}, -- Unicode CLDR have decided not to support English language name for these two... ['kvensk'] = {'Kven', 'fkv'}, -- ...they say to refer to IANA registry for English names ['ripuarian'] = {'Ripuarian', 'mis-x-ripuar'}, -- group of dialects; no code in MediaWiki or in IANA/ISO 639 ['serbian (cyrillic script)'] = {'Serbian (Cyrillic script)', 'sr-cyrl'}, -- special case to get correct tag when |language=sr-ec ['serbian (latin script)'] = {'Serbian (Latin script)', 'sr-latn'}, -- special case to get correct tag when |language=sr-el ['swiss german'] = {'Swiss German', 'gsw'}, ['taiwanese hokkien'] = {'Taiwanese Hokkien', 'nan-tw'}, -- make room for MediaWiki/IANA/ISO 639 nan: Min Nan Chinese ['tosk albanian'] = {'Tosk Albanian', 'als'}, -- MediaWiki replaces 'Tosk Albanian' with 'Alemannisch' so 'Tosk Albanian' cannot be found ['valencian'] = {'Valencian', 'ca-valencia'}, -- variant of Catalan; categorizes as Valencian } --[[---------------< P R O P E R T I E S _ C A T E G O R I E S >---------------- Properties categories. These are used for investigating qualities of citations. ]] local prop_cats = { ['foreign-lang-source'] = 'CS1 $1-language sources ($2)', -- |language= categories; $1 is foreign-language name, $2 is ISO639-1 code ['foreign-lang-source-2'] = 'CS1 foreign language sources (ISO 639-2)|$1', -- |language= category; a cat for ISO639-2 languages; $1 is the ISO 639-2 code used as a sort key ['interproj-linked-name'] = 'CS1 interproject-linked names|$1', -- any author, editor, etc that has an interproject link; $1 is interproject tag used as a sort key ['interwiki-linked-name'] = 'CS1 interwiki-linked names|$1', -- any author, editor, etc that has an interwiki link; $1 is interwiki tag used as a sort key; yeilds to interproject ['local-lang-source'] = 'CS1 $1-language sources ($2)', -- |language= categories; $1 is local-language name, $2 is ISO639-1 code; not emitted when local_lang_cat_enable is false ['location-test'] = 'CS1 location test', ['long-vol'] = 'CS1: long volume value', -- probably temporary cat to identify scope of |volume= values longer than 4 characters ['script'] = 'CS1 uses $1-language script ($2)', -- |script-title=xx: has matching category; $1 is language name, $2 is language tag ['tracked-param'] = 'CS1 tracked parameter: $1', -- $1 is base (enumerators removed) parameter name ['unfit'] = 'CS1: unfit URL', -- |url-status=unfit or |url-status=usurped; used to be a maint cat ['vanc-accept'] = 'CS1:Vancouver names with accept markup', -- for |vauthors=/|veditors= with accept-as-written markup ['year-range-abbreviated'] = 'CS1: abbreviated year range', -- probably temporary cat to identify scope of |date=, |year= values using YYYY–YY form } --[[-------------------< T I T L E _ T Y P E S >-------------------------------- Here we map a template's CitationClass to TitleType (default values for |type= parameter) ]] local title_types = { ['AV-media-notes'] = 'Media notes', ['document'] = 'Document', ['interview'] = 'Interview', ['mailinglist'] = 'Mailing list', ['map'] = 'Map', ['podcast'] = 'Podcast', ['pressrelease'] = 'Press release', ['report'] = 'Report', ['speech'] = 'Speech', ['techreport'] = 'Technical report', ['thesis'] = 'Thesis', } --[[--------------------------< B U I L D _ K N O W N _ F R E E _ D O I _ R E G I S T R A N T S _ T A B L E >-- build a table of doi registrants known to be free-to-read In a doi, the registrant ID is the series of digits between the '10.' and the first '/': in doi 10.1100/sommat, 1100 is the registrant ID see §3.2.2 DOI prefix of the Doi Handbook p. 43 https://www.doi.org/doi-handbook/DOI_Handbook_Final.pdf#page=43 ]] local function build_free_doi_registrants_table() local registrants_t = {}; for _, v in ipairs ({ '1045', '1074', '1096', '1100', '1155', '1186', '1194', '1371', '1613', '1629', '1989', '1999', '2147', '2196', '3285', '3389', '3390', '3906', '3748', '3814', '3847', '3897', '4061', '4089', '4103', '4172', '4175', '4230', '4236', '4239', '4240', '4249', '4251', '4252', '4253', '4254', '4291', '4292', '4329', '4330', '4331', '5086', '5194', '5210', '5306', '5312', '5313', '5314', '5315', '5316', '5317', '5318', '5319', '5320', '5321', '5334', '5402', '5409', '5410', '5411', '5412', '5492', '5493', '5494', '5495', '5496', '5497', '5498', '5499', '5500', '5501', '5527', '5528', '5662', '6064', '6219', '7167', '7217', '7287', '7482', '7490', '7554', '7717', '7759', '7766', '9778', '11131', '11569', '11647', '11648', '12688', '12703', '12715', '12942', '12998', '13105', '14256', '14293', '14303', '15215', '15347', '15412', '15560', '16995', '17645', '18637', '19080', '19173', '20944', '21037', '21105', '21468', '21767', '21425', '22261', '22323', '22459', '24105', '24196', '24966', '26775', '30845', '32545', '35711', '35712', '35713', '35995', '36648', '37126', '37532', '37871', '47128', '47622', '47959', '52437', '52975', '53288', '53347', '54081', '54947', '55667', '55914', '57009', '58647', '59081', }) do registrants_t[v] = true; -- build a k/v table of known free-to-read doi registrants end return registrants_t; end -- known free registrants identifiable by the doi suffix incipit local extended_registrants_t = { -- doi suffix incipits are evaluated as lua patterns ['1002'] = {'aelm', 'leap', 'loe2%.', 'lol2%.'}, -- Advanced Electronic Materials, Learned Publishing, L&O e-Lectures, L&O Letters ['1016'] = {'j%.aace', 'j%.aed', 'j%.aiopen', 'j%.animal', 'j%.apsb', 'j%.addicn', -- AACE Endocrinology and Diabetes, AACE Endocrinology and Diabetes, AI Open, Animal, Acta Pharmaceutica Sinica B, Addiction Neuroscience 'j%.abrep', 'j%.gpb', 'j%.heliyon', 'j%.nlp', 'j%.patter', 'j%.proche', -- Addictive Behaviors Reports, Genomics, Proteomics & Bioinformatics after 2015, Heliyon, Natural Language Processing, Patterns, Procedia Chemistry 'j%.vgie', 'S1672-0229'}, -- VideoGIE, Genomics, Proteomics & Bioinformatics before 2015 ['1017'] = {'apj%.', 'nlp', 'mdh', 'S15574660'}, -- Natural Language Processing Journal, Medical History, Asia Pacific Journal ['1046'] = {'j%.1365-8711', 'j%.1365-246x'}, -- MNRAS, GJI ['1021'] = {'acscentsci', 'acsomega'}, -- ACS Central Science, ACS Omega ['1093'] = {'mnras', 'mnrasl', 'gji', 'pnasnexus', 'rasti'}, -- MNRAS, MNRAS Letters, GJI, PNAS Nexus, RASTI ['1098'] = {'rsbm', 'rsob', 'rsos'}, -- Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society, Open Biology, Royal Society Open Science ['1099'] = {'acmi', 'mic', '00221287', 'mgen'}, -- Access Microbiology, Microbiology, Journal of General Microbiology, Microbial Genomics ['1107'] = {'S20569890', 'S20522525', 'S16005775', 'S24143146'}, -- Acta Crystallographica E, IUCrJ, Journal of Synchrotron Radiation, IUCrData ['1109'] = {'oa', 'oj'}, -- IEEE Open Access..., IEEE Open Journal... ['1111'] = {'aogs', 'j%.1365-2966', 'j%.1745-3933', 'j%.1365-246X'}, -- Acta Obstetricia et Gynecologica Scandinavica, MNRAS, MNRAS Letters, GJI ['1128'] = {'asmcr', 'jmbe', 'mbio', 'mra', 'spectrum', 'msphere', 'msystems'}, --ASM Case Reports, Journal of Microbiology & Biology Education, mBio, Microbiology Resource Announcements, Microbiology Spectrum, mSphere, mSystems ['1136'] = {'bmjopen'}, -- BMJ Open ['1140'] = {'epjc'}, -- European Physical Journal C ['1192'] = {'bjo'}, -- BJPsych Open ['1210'] = {'jendso','jcemcr'}, -- Journal of the Endocrine Society, JCEM Case Reports ['1215'] = {'21573689', '21573698'}, -- L&O Fluids ['1590'] = {'0102-3306'}, -- Acta Botanica Brasilica ['4171'] = {'dm','mag'}, -- Documenta Mathematica, EMS Magazine ['4319'] = {'lo%.', 'lol%.', 'lom%.'}, -- L&O, L&O e-Lectures, L&O Methods ['5852'] = {'ejt'}, -- European Journal of Taxonomy ['7155'] = {'jgaa'}, -- Journal of Graph Algorithms and Applications ['11158'] = {'saasp'}, -- Systematic and Applied Acarology Special Publications ['11646'] = {'megataxa', 'mesozoic'}, -- Megataxa, Mesozoic ['14231'] = {'ag'}, -- Algebraic Geometry ['15446'] = {'abc'}, -- Acta Biológica Colombiana ['17239'] = {'jowr'}, -- Journal of Writing Research ['22073'] = {'pja'}, -- Persian Journal of Acarology ['24310'] = {'abm'}, -- Acta Botanica Malacitana ['24425'] = {'agp'}, -- Acta Geologica Polonica ['35249'] = {'rche'}, -- Revista Chilena de Entomología ['37520'] = {'fi'}, -- Fossil Imprint ['53562'] = {'ajcb'} -- Asian Journal of Conservation Biology } --[[===================<< E R R O R M E S S A G I N G >>====================== ]] --[[----------< E R R O R M E S S A G E S U P P L E M E N T S >------------- I18N for those messages that are supplemented with additional specific text that describes the reason for the error TODO: merge this with special_case_translations{}? ]] local err_msg_supl = { ['char'] = 'invalid character', -- |isbn=, |sbn= ['check'] = 'checksum', -- |isbn=, |sbn= empty_str = '(empty string)', -- empty unknown parameter check when cite has |= ['flag'] = 'flag', -- |archive-url= ['form'] = 'invalid form', -- |isbn=, |sbn= ['group'] = 'invalid group id', -- |isbn= ['initials'] = 'initials', -- Vancouver ['invalid language code'] = 'invalid language code', -- |script-<param>= ['journal'] = 'journal', -- |bibcode= ['length'] = 'length', -- |isbn=, |bibcode=, |sbn= ['liveweb'] = 'liveweb', -- |archive-url= ['missing comma'] = 'missing comma', -- Vancouver ['missing prefix'] = 'missing prefix', -- |script-<param>= ['missing title part'] = 'missing title part', -- |script-<param>= ['name'] = 'name', -- Vancouver ['non-Latin char'] = 'non-Latin character', -- Vancouver ['path'] = 'path', -- |archive-url= ['prefix'] = 'invalid prefix', -- |isbn= ['punctuation'] = 'punctuation', -- Vancouver ['save'] = 'save command', -- |archive-url= ['suffix'] = 'suffix', -- Vancouver ['timestamp'] = 'timestamp', -- |archive-url= ['unknown language code'] = 'unknown language code', -- |script-<param>= ['value'] = 'value', -- |bibcode= ['year'] = 'year', -- |bibcode= } --[[--------------< E R R O R _ C O N D I T I O N S >--------------------------- Error condition table. This table has two sections: errors at the top, maintenance at the bottom. Maint 'messaging' does not have a 'message' (message=nil) The following contains a list of IDs for various error conditions defined in the code. For each ID, we specify a text message to display, an error category to include, and whether the error message should be wrapped as a hidden comment. Anchor changes require identical changes to matching anchor in Help:CS1 errors TODO: rename error_conditions{} to something more generic; create separate error and maint tables inside that? ]] local error_conditions = { err_accessdate_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;access-date=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;url=</code>', anchor = 'accessdate_missing_url', category = 'CS1 errors: access-date without URL', hidden = false }, err_apostrophe_markup = { message = 'Italic or bold markup not allowed in: <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'apostrophe_markup', category = 'CS1 errors: markup', hidden = false }, err_archive_date_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-date=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code>', anchor = 'archive_date_missing_url', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_archive_date_url_ts_mismatch = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-date=</code> / <code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> timestamp mismatch; $1 suggested', anchor = 'archive_date_url_ts_mismatch', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_archive_missing_date = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;archive-date=</code>', anchor = 'archive_missing_date', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_archive_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;url=</code>', anchor = 'archive_missing_url', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_archive_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> is malformed: $1', -- $1 is error message detail anchor = 'archive_url', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_arxiv_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;arxiv=</code> required', anchor = 'arxiv_missing', category = 'CS1 errors: arXiv', -- same as bad arxiv hidden = false }, err_asintld_missing_asin = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;asin=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'asintld_missing_asin', category = 'CS1 errors: ASIN TLD', hidden = false }, err_bad_arxiv = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;arxiv=</code> value', anchor = 'bad_arxiv', category = 'CS1 errors: arXiv', hidden = false }, err_bad_asin = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;asin=</code> value', anchor = 'bad_asin', category ='CS1 errors: ASIN', hidden = false }, err_bad_asin_tld = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;asin-tld=</code> value', anchor = 'bad_asin_tld', category ='CS1 errors: ASIN TLD', hidden = false }, err_bad_bibcode = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;bibcode=</code> $1', -- $1 is error message detail anchor = 'bad_bibcode', category = 'CS1 errors: bibcode', hidden = false }, err_bad_biorxiv = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;biorxiv=</code> value', anchor = 'bad_biorxiv', category = 'CS1 errors: bioRxiv', hidden = false }, err_bad_citeseerx = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;citeseerx=</code> value', anchor = 'bad_citeseerx', category = 'CS1 errors: citeseerx', hidden = false }, err_bad_date = { message = 'Check date values in: $1', -- $1 is a parameter name list anchor = 'bad_date', category = 'CS1 errors: dates', hidden = false }, err_bad_doi = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;doi=</code> value', anchor = 'bad_doi', category = 'CS1 errors: DOI', hidden = false }, err_bad_hdl = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;hdl=</code> value', anchor = 'bad_hdl', category = 'CS1 errors: HDL', hidden = false }, err_bad_isbn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;isbn=</code> value: $1', -- $1 is error message detail anchor = 'bad_isbn', category = 'CS1 errors: ISBN', hidden = false }, err_bad_ismn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;ismn=</code> value', anchor = 'bad_ismn', category = 'CS1 errors: ISMN', hidden = false }, err_bad_issn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;$1issn=</code> value', -- $1 is 'e' or '' for eissn or issn anchor = 'bad_issn', category = 'CS1 errors: ISSN', hidden = false }, err_bad_jfm = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;jfm=</code> value', anchor = 'bad_jfm', category = 'CS1 errors: JFM', hidden = false }, err_bad_jstor = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;jstor=</code> value', anchor = 'bad_jstor', category = 'CS1 errors: JSTOR', hidden = false }, err_bad_lccn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;lccn=</code> value', anchor = 'bad_lccn', category = 'CS1 errors: LCCN', hidden = false }, err_bad_medrxiv = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;medrxiv=</code> value', anchor = 'bad_medrxiv', category = 'CS1 errors: medRxiv', hidden = false }, err_bad_mr = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;mr=</code> value', anchor = 'bad_mr', category = 'CS1 errors: MR', hidden = false }, err_bad_oclc = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;oclc=</code> value', anchor = 'bad_oclc', category = 'CS1 errors: OCLC', hidden = false }, err_bad_ol = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;ol=</code> value', anchor = 'bad_ol', category = 'CS1 errors: OL', hidden = false }, err_bad_osti = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;osti=</code> value', anchor = 'bad_osti', category = 'CS1 errors: OSTI', hidden = false }, err_bad_paramlink = { -- for |title-link=, |author/editor/translator-link=, |series-link=, |episode-link= message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> value', -- $1 is parameter name anchor = 'bad_paramlink', category = 'CS1 errors: parameter link', hidden = false }, err_bad_pmc = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;pmc=</code> value', anchor = 'bad_pmc', category = 'CS1 errors: PMC', hidden = false }, err_bad_pmid = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;pmid=</code> value', anchor = 'bad_pmid', category = 'CS1 errors: PMID', hidden = false }, err_bad_rfc = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;rfc=</code> value', anchor = 'bad_rfc', category = 'CS1 errors: RFC', hidden = false }, err_bad_s2cid = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;s2cid=</code> value', anchor = 'bad_s2cid', category = 'CS1 errors: S2CID', hidden = false }, err_bad_sbn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;sbn=</code> value: $1', -- $1 is error message detail anchor = 'bad_sbn', category = 'CS1 errors: SBN', hidden = false }, err_bad_ssrn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;ssrn=</code> value', anchor = 'bad_ssrn', category = 'CS1 errors: SSRN', hidden = false }, err_bad_url = { message = 'Check $1 value', -- $1 is parameter name anchor = 'bad_url', category = 'CS1 errors: URL', hidden = false }, err_bad_usenet_id = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;message-id=</code> value', anchor = 'bad_message_id', category = 'CS1 errors: message-id', hidden = false }, err_bad_zbl = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;zbl=</code> value', anchor = 'bad_zbl', category = 'CS1 errors: Zbl', hidden = false }, err_bare_url_missing_title = { message = '$1 missing title', -- $1 is parameter name anchor = 'bare_url_missing_title', category = 'CS1 errors: bare URL', hidden = false }, err_biorxiv_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;biorxiv=</code> required', anchor = 'biorxiv_missing', category = 'CS1 errors: bioRxiv', -- same as bad bioRxiv hidden = false }, err_chapter_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ignored', -- $1 is parameter name anchor = 'chapter_ignored', category = 'CS1 errors: chapter ignored', hidden = false }, err_citation_missing_title = { message = 'Missing or empty <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'citation_missing_title', category = 'CS1 errors: missing title', hidden = false }, err_citeseerx_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;citeseerx=</code> required', anchor = 'citeseerx_missing', category = 'CS1 errors: citeseerx', -- same as bad citeseerx hidden = false }, err_cite_web_url = { -- this error applies to cite web and to cite podcast message = 'Missing or empty <code class="cs1-code">&#124;url=</code>', anchor = 'cite_web_url', category = 'CS1 errors: requires URL', hidden = false }, err_class_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;class=</code> ignored', anchor = 'class_ignored', category = 'CS1 errors: class', hidden = false }, err_contributor_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;contributor=</code> ignored', anchor = 'contributor_ignored', category = 'CS1 errors: contributor', hidden = false }, err_contributor_missing_required_param = { message = '<code class="cs1-code">&#124;contributor=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'contributor_missing_required_param', category = 'CS1 errors: contributor', hidden = false }, err_deprecated_params = { message = 'Cite uses deprecated parameter <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'deprecated_params', category = 'CS1 errors: deprecated parameters', hidden = false }, err_disp_name = { message = 'Invalid <code class="cs1-code">&#124;$1=$2</code>', -- $1 is parameter name; $2 is the assigned value anchor = 'disp_name', category = 'CS1 errors: display-names', hidden = false, }, err_doibroken_missing_doi = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;doi=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'doibroken_missing_doi', category = 'CS1 errors: DOI', hidden = false }, err_embargo_missing_pmc = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;pmc=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'embargo_missing_pmc', category = 'CS1 errors: PMC embargo', hidden = false }, err_empty_citation = { message = 'Empty citation', anchor = 'empty_citation', category = 'CS1 errors: empty citation', hidden = false }, err_etal = { message = 'Explicit use of et al. in: <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'explicit_et_al', category = 'CS1 errors: explicit use of et al.', hidden = false }, err_extra_text_edition = { message = '<code class="cs1-code">&#124;edition=</code> has extra text', anchor = 'extra_text_edition', category = 'CS1 errors: extra text: edition', hidden = false, }, err_extra_text_issue = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has extra text', -- $1 is parameter name anchor = 'extra_text_issue', category = 'CS1 errors: extra text: issue', hidden = false, }, err_extra_text_pages = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has extra text', -- $1 is parameter name anchor = 'extra_text_pages', category = 'CS1 errors: extra text: pages', hidden = false, }, err_extra_text_volume = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has extra text', -- $1 is parameter name anchor = 'extra_text_volume', category = 'CS1 errors: extra text: volume', hidden = false, }, err_first_missing_last = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> missing <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is first alias, $2 is matching last alias anchor = 'first_missing_last', category = 'CS1 errors: missing name', -- author, contributor, editor, interviewer, translator hidden = false }, err_format_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is format parameter $2 is url parameter anchor = 'format_missing_url', category = 'CS1 errors: format without URL', hidden = false }, err_generic_name = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has generic name', -- $1 is parameter name anchor = 'generic_name', category = 'CS1 errors: generic name', hidden = false, }, err_generic_title = { message = 'Cite uses generic title', anchor = 'generic_title', category = 'CS1 errors: generic title', hidden = false, }, err_invalid_isbn_date = { message = 'ISBN / Date incompatibility', anchor = 'invalid_isbn_date', category = 'CS1 errors: ISBN date', hidden = true }, err_invalid_param_val = { message = 'Invalid <code class="cs1-code">&#124;$1=$2</code>', -- $1 is parameter name $2 is parameter value anchor = 'invalid_param_val', category = 'CS1 errors: invalid parameter value', hidden = false }, err_invisible_char = { message = '$1 in $2 at position $3', -- $1 is invisible char $2 is parameter name $3 is position number anchor = 'invisible_char', category = 'CS1 errors: invisible characters', hidden = false }, err_medrxiv_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;medrxiv=</code> required', anchor = 'medrxiv_missing', category = 'CS1 errors: medRxiv', -- same as bad medRxiv hidden = false }, err_missing_name = { message = 'Missing <code class="cs1-code">&#124;$1$2=</code>', -- $1 is modified NameList; $2 is enumerator anchor = 'missing_name', category = 'CS1 errors: missing name', -- author, contributor, editor, interviewer, translator hidden = false }, err_missing_periodical = { message = 'Cite $1 requires <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is cs1 template name; $2 is canonical periodical parameter name for cite $1 anchor = 'missing_periodical', category = 'CS1 errors: missing periodical', hidden = false }, err_missing_pipe = { message = 'Missing pipe in: <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'missing_pipe', category = 'CS1 errors: missing pipe', hidden = false }, err_missing_publisher = { message = 'Cite $1 requires <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is cs1 template name; $2 is canonical publisher parameter name for cite $1 anchor = 'missing_publisher', category = 'CS1 errors: missing publisher', hidden = false }, err_numeric_names = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has numeric name', -- $1 is parameter name', anchor = 'numeric_names', category = 'CS1 errors: numeric name', hidden = false, }, err_param_access_requires_param = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1-access=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'param_access_requires_param', category = 'CS1 errors: param-access', hidden = false }, err_param_has_ext_link = { message = 'External link in <code class="cs1-code">$1</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'param_has_ext_link', category = 'CS1 errors: external links', hidden = false }, err_param_has_twl_url = { message = 'Wikipedia Library link in <code class="cs1-code">$1</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'param_has_twl_url', category = 'CS1 errors: URL', hidden = false }, err_parameter_ignored = { message = 'Unknown parameter <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ignored', -- $1 is parameter name anchor = 'parameter_ignored', category = 'CS1 errors: unsupported parameter', hidden = false }, err_parameter_ignored_suggest = { message = 'Unknown parameter <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ignored (<code class="cs1-code">&#124;$2=</code> suggested)', -- $1 is unknown parameter $2 is suggested parameter name anchor = 'parameter_ignored_suggest', category = 'CS1 errors: unsupported parameter', hidden = false }, err_periodical_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ignored', -- $1 is parameter name anchor = 'periodical_ignored', category = 'CS1 errors: periodical ignored', hidden = false }, err_redundant_parameters = { message = 'More than one of $1 specified', -- $1 is error message detail anchor = 'redundant_parameters', category = 'CS1 errors: redundant parameter', hidden = false }, err_script_parameter = { message = 'Invalid <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>: $2', -- $1 is parameter name $2 is script language code or error detail anchor = 'script_parameter', category = 'CS1 errors: script parameters', hidden = false }, err_ssrn_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;ssrn=</code> required', anchor = 'ssrn_missing', category = 'CS1 errors: SSRN', hidden = false }, err_text_ignored = { message = 'Text "$1" ignored', -- $1 is ignored text anchor = 'text_ignored', category = 'CS1 errors: unrecognized parameter', hidden = false }, err_trans_missing_title = { message = '<code class="cs1-code">&#124;trans-$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> or <code class="cs1-code">&#124;script-$1=</code>', -- $1 is base parameter name anchor = 'trans_missing_title', category = 'CS1 errors: translated title', hidden = false }, err_param_unknown_empty = { message = 'Cite has empty unknown parameter$1: $2', -- $1 is 's' or empty space; $2 is emty unknown param list anchor = 'param_unknown_empty', category = 'CS1 errors: empty unknown parameters', hidden = false }, err_vancouver = { message = 'Vancouver style error: $1 in name $2', -- $1 is error detail, $2 is the nth name anchor = 'vancouver', category = 'CS1 errors: Vancouver style', hidden = false }, err_wikilink_in_url = { message = 'URL–wikilink conflict', -- uses ndash anchor = 'wikilink_in_url', category = 'CS1 errors: URL–wikilink conflict', -- uses ndash hidden = false }, --[[--------------------------< M A I N T >------------------------------------- maint messages do not have a message (message = nil); otherwise the structure is the same as error messages ]] maint_archive_origin = { message = nil, anchor = 'archive_origin', category = 'CS1 maint: archive origin', hidden = true, }, maint_archived_copy = { message = nil, anchor = 'archived_copy', category = 'CS1 maint: archived copy as title', hidden = true, }, maint_bibcode = { message = nil, anchor = 'bibcode', category = 'CS1 maint: bibcode', hidden = true, }, maint_location_no_publisher = { -- cite book, conference, encyclopedia; citation as book cite or encyclopedia cite message = nil, anchor = 'location_no_publisher', category = 'CS1 maint: location missing publisher', hidden = true, }, maint_bot_unknown = { message = nil, anchor = 'bot:_unknown', category = 'CS1 maint: bot: original URL status unknown', hidden = true, }, maint_date_auto_xlated = { -- date auto-translation not supported by en.wiki message = nil, anchor = 'date_auto_xlated', category = 'CS1 maint: date auto-translated', hidden = true, }, maint_date_format = { message = nil, anchor = 'date_format', category = 'CS1 maint: date format', hidden = true, }, maint_date_year = { message = nil, anchor = 'date_year', category = 'CS1 maint: date and year', hidden = true, }, maint_deprecated_archive = { message = nil, anchor = 'deprecated_archive', category = 'CS1 maint: deprecated archival service', hidden = true, }, maint_doi_ignore = { message = nil, anchor = 'doi_ignore', category = 'CS1 maint: ignored DOI errors', hidden = true, }, maint_doi_inactive = { message = nil, anchor = 'doi_inactive', category = 'CS1 maint: DOI inactive', hidden = true, }, maint_doi_inactive_dated = { message = nil, anchor = 'doi_inactive_dated', category = 'CS1 maint: DOI inactive as of $2$3$1', -- $1 is year, $2 is month-name or empty string, $3 is space or empty string hidden = true, }, maint_doi_unflagged_free = { message = nil, anchor = 'doi_unflagged_free', category = 'CS1 maint: unflagged free DOI', hidden = true, }, maint_extra_punct = { message = nil, anchor = 'extra_punct', category = 'CS1 maint: extra punctuation', hidden = true, }, maint_id_limit_load_fail = { -- applies to all cs1|2 templates on a page; message = nil, -- maint message (category link) never emitted anchor = 'id_limit_load_fail', category = 'CS1 maint: ID limit load fail', hidden = true, }, maint_isbn_ignore = { message = nil, anchor = 'ignore_isbn_err', category = 'CS1 maint: ignored ISBN errors', hidden = true, }, maint_issn_ignore = { message = nil, anchor = 'ignore_issn', category = 'CS1 maint: ignored ISSN errors', hidden = true, }, maint_jfm_format = { message = nil, anchor = 'jfm_format', category = 'CS1 maint: JFM format', hidden = true, }, maint_location = { message = nil, anchor = 'location', category = 'CS1 maint: location', hidden = true, }, maint_missing_class = { message = nil, anchor = 'missing_class', category = 'CS1 maint: missing class', hidden = true, }, maint_mr_format = { message = nil, anchor = 'mr_format', category = 'CS1 maint: MR format', hidden = true, }, maint_mult_names = { message = nil, anchor = 'mult_names', category = 'CS1 maint: multiple names: $1', -- $1 is '<name>s list'; gets value from special_case_translation table hidden = true, }, maint_numeric_names = { message = nil, anchor = 'numeric_names', category = 'CS1 maint: numeric names: $1', -- $1 is '<name>s list'; gets value from special_case_translation table hidden = true, }, maint_others = { message = nil, anchor = 'others', category = 'CS1 maint: others', hidden = true, }, maint_others_avm = { message = nil, anchor = 'others_avm', category = 'CS1 maint: others in cite AV media (notes)', hidden = true, }, maint_overridden_setting = { message = nil, anchor = 'overridden', category = 'CS1 maint: overridden setting', hidden = true, }, maint_page_art_num = { message = nil, anchor = 'page_art_num', category = 'CS1 maint: article number as page number', hidden = true, }, maint_pmc_embargo = { message = nil, anchor = 'embargo', category = 'CS1 maint: PMC embargo expired', hidden = true, }, maint_pmc_format = { message = nil, anchor = 'pmc_format', category = 'CS1 maint: PMC format', hidden = true, }, maint_postscript = { message = nil, anchor = 'postscript', category = 'CS1 maint: postscript', hidden = true, }, maint_publisher_location = { message = nil, anchor = 'publisher_location', category = 'CS1 maint: publisher location', hidden = true, }, maint_ref_duplicates_default = { message = nil, anchor = 'ref_default', category = 'CS1 maint: ref duplicates default', hidden = true, }, maint_shortened_archive_url = { message = nil, anchor = 'shortened_archive_url', category = 'CS1 maint: shortened archive url', hidden = true, }, maint_unknown_lang = { message = nil, anchor = 'unknown_lang', category = 'CS1 maint: unrecognized language', hidden = true, }, maint_untitled = { message = nil, anchor = 'untitled', category = 'CS1 maint: untitled periodical', hidden = true, }, maint_url_status = { message = nil, anchor = 'url_status', category = 'CS1 maint: url-status', hidden = true, }, maint_work_isbn = { message = nil, anchor = 'work_isbn', category = 'CS1 maint: work parameter with ISBN', hidden = true, }, maint_year= { message = nil, anchor = 'year', category = 'CS1 maint: year', hidden = true, }, maint_zbl = { message = nil, anchor = 'zbl', category = 'CS1 maint: Zbl', hidden = true, }, } --[[--------------------------< I D _ L I M I T S _ D A T A _ T >---------------------------------------------- fetch id limits for certain identifiers from c:Data:CS1/Identifier limits.tab. This source is a json tabular data file maintained at wikipedia commons. Convert the json format to a table of k/v pairs. The values from <id_limits_data_t> are used to set handle.id_limit. From 2025-02-21, MediaWiki is broken. Use this link to edit the tablular data file: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Data:CS1/Identifier_limits.tab&action=edit See Phab:T389105 ]] local id_limits_data_t = {}; local use_commons_data = true; -- set to false if your wiki does not have access to mediawiki commons; then, if false == use_commons_data then -- update this table from https://commons.wikimedia.org/wiki/Data:CS1/Identifier_limits.tab; last update: 2025-02-21 id_limits_data_t = {['OCLC'] = 10450000000, ['OSTI'] = 23010000, ['PMC'] = 11900000, ['PMID'] = 40400000, ['RFC'] = 9300, ['SSRN'] = 5200000, ['S2CID'] = 276000000}; -- this table must be maintained locally else -- here for wikis that do have access to mediawiki commons local load_fail_limit = 99999999999; -- very high number to avoid error messages on load failure id_limits_data_t = {['OCLC'] = load_fail_limit, ['OSTI'] = load_fail_limit, ['PMC'] = load_fail_limit, ['PMID'] = load_fail_limit, ['RFC'] = load_fail_limit, ['SSRN'] = load_fail_limit, ['S2CID'] = load_fail_limit}; local id_limits_data_load_fail = false; -- flag; assume that we will be successful when loading json id limit tabular data if mw.ext.data == nil then id_limits_data_load_fail = true; -- safeguard against Lua errors if mw.ext.data is not available for some reason else local tab_data_t = mw.ext.data.get ('CS1/Identifier limits.tab'); -- attempt to load the tabular data from commons into <tab_data_t> if false == tab_data_t then -- undocumented 'feature': mw.ext.data.get() sometimes returns false id_limits_data_load_fail = true; -- set the flag so that Module:Citation/CS1 can create an unannotated maint category else for _, limit_t in ipairs (tab_data_t.data) do -- overwrite default <load_fail_limit> values from the data table in the tabular data id_limits_data_t[limit_t[1]] = limit_t[2]; -- <limit[1]> is identifier; <limit[2]> is upper limit for that identifier end end end end --[[--------------------------< I D _ H A N D L E R S >-------------------------------------------------------- The following contains a list of values for various defined identifiers. For each identifier we specify a variety of information necessary to properly render the identifier in the citation. parameters: a list of parameter aliases for this identifier; first in the list is the canonical form link: Wikipedia article name redirect: a local redirect to a local Wikipedia article name; at en.wiki, 'ISBN (identifier)' is a redirect to 'International Standard Book Number' q: Wikidata q number for the identifier label: the label preceding the identifier; label is linked to a Wikipedia article (in this order): redirect from id_handlers['<id>'].redirect when use_identifier_redirects is true Wikidata-supplied article name for the local wiki from id_handlers['<id>'].q local article name from id_handlers['<id>'].link prefix: the first part of a URL that will be concatenated with a second part which usually contains the identifier suffix: optional third part to be added after the identifier encode: true if URI should be percent-encoded; otherwise false COinS: identifier link or keyword for use in COinS: for identifiers registered at info-uri.info use: info:.... where '...' is the appropriate identifier label for identifiers that have COinS keywords, use the keyword: rft.isbn, rft.issn, rft.eissn for |asin= and |ol=, which require assembly, use the keyword: url for others make a URL using the value in prefix/suffix and #label, use the keyword: pre (not checked; any text other than 'info', 'rft', or 'url' works here) set to nil to leave the identifier out of the COinS separator: character or text between label and the identifier in the rendered citation id_limit: for those identifiers with established limits, this property holds the upper limit access: use this parameter to set the access level for all instances of this identifier. the value must be a valid access level for an identifier (see ['id-access'] in this file). custom_access: to enable custom access level for an identifier, set this parameter to the parameter that should control it (normally 'id-access') ]] local id_handlers = { ['ARXIV'] = { parameters = {'arxiv', 'eprint'}, link = 'arXiv', redirect = 'arXiv (identifier)', q = 'Q118398', label = 'arXiv', prefix = 'https://arxiv.org/abs/', encode = false, COinS = 'info:arxiv', separator = ':', access = 'free', -- free to read }, ['ASIN'] = { parameters = { 'asin', 'ASIN' }, link = 'Amazon Standard Identification Number', redirect = 'ASIN (identifier)', q = 'Q1753278', label = 'ASIN', prefix = 'https://www.amazon.', COinS = 'url', separator = '&nbsp;', encode = false; }, ['BIBCODE'] = { parameters = {'bibcode'}, link = 'Bibcode', redirect = 'Bibcode (identifier)', q = 'Q25754', label = 'Bibcode', prefix = 'https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/', encode = false, COinS = 'info:bibcode', separator = ':', custom_access = 'bibcode-access', }, ['BIORXIV'] = { parameters = {'biorxiv'}, link = 'bioRxiv', redirect = 'bioRxiv (identifier)', q = 'Q19835482', label = 'bioRxiv', prefix = 'https://doi.org/', COinS = 'pre', -- use prefix value access = 'free', -- free to read encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['CITESEERX'] = { parameters = {'citeseerx'}, link = 'CiteSeerX', redirect = 'CiteSeerX (identifier)', q = 'Q2715061', label = 'CiteSeerX', prefix = 'https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=', COinS = 'pre', -- use prefix value access = 'free', -- free to read encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['DOI'] = { -- Used by InternetArchiveBot parameters = { 'doi', 'DOI'}, link = 'Digital object identifier', redirect = 'doi (identifier)', q = 'Q25670', label = 'doi', prefix = 'https://doi.org/', COinS = 'info:doi', separator = ':', encode = true, custom_access = 'doi-access', }, ['EISSN'] = { parameters = {'eissn', 'EISSN'}, link = 'International Standard Serial Number#Electronic ISSN', redirect = 'eISSN (identifier)', q = 'Q46339674', label = 'eISSN', prefix = 'https://search.worldcat.org/issn/', COinS = 'rft.eissn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['HDL'] = { parameters = { 'hdl', 'HDL' }, link = 'Handle System', redirect = 'hdl (identifier)', q = 'Q3126718', label = 'hdl', prefix = 'https://hdl.handle.net/', COinS = 'info:hdl', separator = ':', encode = true, custom_access = 'hdl-access', }, ['ISBN'] = { -- Used by InternetArchiveBot parameters = {'isbn', 'ISBN'}, link = 'International Standard Book Number', redirect = 'ISBN (identifier)', q = 'Q33057', label = 'ISBN', prefix = 'Special:BookSources/', COinS = 'rft.isbn', separator = '&nbsp;', }, ['ISMN'] = { parameters = {'ismn', 'ISMN'}, link = 'International Standard Music Number', redirect = 'ISMN (identifier)', q = 'Q1666938', label = 'ISMN', prefix = '', -- not currently used; COinS = nil, -- nil because we can't use pre or rft or info: separator = '&nbsp;', }, ['ISSN'] = { parameters = {'issn', 'ISSN'}, link = 'International Standard Serial Number', redirect = 'ISSN (identifier)', q = 'Q131276', label = 'ISSN', prefix = 'https://search.worldcat.org/issn/', COinS = 'rft.issn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['JFM'] = { parameters = {'jfm', 'JFM'}, link = 'Jahrbuch über die Fortschritte der Mathematik', redirect = 'JFM (identifier)', q = '', label = 'JFM', prefix = 'https://zbmath.org/?format=complete&q=an:', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['JSTOR'] = { parameters = {'jstor', 'JSTOR'}, link = 'JSTOR', redirect = 'JSTOR (identifier)', q = 'Q1420342', label = 'JSTOR', prefix = 'https://www.jstor.org/stable/', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = false, separator = '&nbsp;', custom_access = 'jstor-access', }, ['LCCN'] = { parameters = {'lccn', 'LCCN'}, link = 'Library of Congress Control Number', redirect = 'LCCN (identifier)', q = 'Q620946', label = 'LCCN', prefix = 'https://lccn.loc.gov/', COinS = 'info:lccn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['MEDRXIV'] = { parameters = {'medrxiv'}, link = 'medRxiv', redirect = 'medRxiv (identifier)', q = 'Q58465838', label = 'medRxiv', prefix = 'https://www.medrxiv.org/content/', COinS = 'pre', -- use prefix value access = 'free', -- free to read encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['MR'] = { parameters = {'mr', 'MR'}, link = 'Mathematical Reviews', redirect = 'MR (identifier)', q = 'Q211172', label = 'MR', prefix = 'https://mathscinet.ams.org/mathscinet-getitem?mr=', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['OCLC'] = { parameters = {'oclc', 'OCLC'}, link = 'OCLC', redirect = 'OCLC (identifier)', q = 'Q190593', label = 'OCLC', prefix = 'https://search.worldcat.org/oclc/', COinS = 'info:oclcnum', encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.OCLC or 0, }, ['OL'] = { parameters = { 'ol', 'OL' }, link = 'Open Library', redirect = 'OL (identifier)', q = 'Q1201876', label = 'OL', prefix = 'https://openlibrary.org/', COinS = 'url', separator = '&nbsp;', encode = true, custom_access = 'ol-access', }, ['OSTI'] = { parameters = {'osti', 'OSTI'}, link = 'Office of Scientific and Technical Information', redirect = 'OSTI (identifier)', q = 'Q2015776', label = 'OSTI', prefix = 'https://www.osti.gov/biblio/', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.OSTI or 0, custom_access = 'osti-access', }, ['PMC'] = { parameters = {'pmc', 'PMC'}, link = 'PubMed Central', redirect = 'PMC (identifier)', q = 'Q229883', label = 'PMC', prefix = 'https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC', suffix = '', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.PMC or 0, access = 'free', -- free to read }, ['PMID'] = { parameters = {'pmid', 'PMID'}, link = 'PubMed Identifier', redirect = 'PMID (identifier)', q = 'Q2082879', label = 'PMID', prefix = 'https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/', COinS = 'info:pmid', encode = false, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.PMID or 0, }, ['RFC'] = { parameters = {'rfc', 'RFC'}, link = 'Request for Comments', redirect = 'RFC (identifier)', q = 'Q212971', label = 'RFC', prefix = 'https://tools.ietf.org/html/rfc', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = false, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.RFC or 0, access = 'free', -- free to read }, ['SBN'] = { parameters = {'sbn', 'SBN'}, link = 'Standard Book Number', -- redirect to International_Standard_Book_Number#History redirect = 'SBN (identifier)', label = 'SBN', prefix = 'Special:BookSources/0-', -- prefix has leading zero necessary to make 9-digit sbn a 10-digit isbn COinS = nil, -- nil because we can't use pre or rft or info: separator = '&nbsp;', }, ['SSRN'] = { parameters = {'ssrn', 'SSRN'}, link = 'Social Science Research Network', redirect = 'SSRN (identifier)', q = 'Q7550801', label = 'SSRN', prefix = 'https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.SSRN or 0, custom_access = 'ssrn-access', }, ['S2CID'] = { parameters = {'s2cid', 'S2CID'}, link = 'Semantic Scholar', redirect = 'S2CID (identifier)', q = 'Q22908627', label = 'S2CID', prefix = 'https://api.semanticscholar.org/CorpusID:', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = false, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.S2CID or 0, custom_access = 's2cid-access', }, ['USENETID'] = { parameters = {'message-id'}, link = 'Usenet', redirect = 'Usenet (identifier)', q = 'Q193162', label = 'Usenet:', prefix = 'news:', encode = false, COinS = 'pre', -- use prefix value separator = '&nbsp;', }, ['ZBL'] = { parameters = {'zbl', 'ZBL' }, link = 'Zentralblatt MATH', redirect = 'Zbl (identifier)', q = 'Q190269', label = 'Zbl', prefix = 'https://zbmath.org/?format=complete&q=an:', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', }, } --[[--------------------------< E X P O R T S >--------------------------------- ]] return { use_identifier_redirects = use_identifier_redirects, -- booleans defined in the settings at the top of this module local_lang_cat_enable = local_lang_cat_enable, date_name_auto_xlate_enable = date_name_auto_xlate_enable, date_digit_auto_xlate_enable = date_digit_auto_xlate_enable, enable_sort_keys = enable_sort_keys, suppress_archive_today_urls = suppress_archive_today_urls, -- tables and variables created when this module is loaded dependencies_t = dependencies_t, -- used to suppress parameters dependent on url-holding parameters holding archive.today urls enum_needs_xlation = '1' ~= date_names.xlate_digits['1'], -- to avoid unnecessary enumerator translation global_df = get_date_format (), -- this line can be replaced with "global_df = 'dmy-all'," to have all dates auto translated to dmy format. global_cs1_config_t = global_cs1_config_t, -- global settings from {{cs1 config}} id_limits_data_load_fail = id_limits_data_load_fail, -- true when commons tabular identifier-limit data fails to load known_free_doi_registrants_t = build_free_doi_registrants_table(), punct_skip = build_skip_table (punct_skip, punct_meta_params), url_skip = build_skip_table (url_skip, url_meta_params), archive_today_tlds_t = {['today'] = true, ['ph'] = true, ['is'] = true, ['md'] = true, ['li'] = true, ['fo'] = true, ['vn'] = true}; -- used by is_archive_today_url() name_space_sort_keys = name_space_sort_keys, aliases = aliases, special_case_translation = special_case_translation, date_names = date_names, err_msg_supl = err_msg_supl, error_conditions = error_conditions, editor_markup_patterns = editor_markup_patterns, et_al_patterns = et_al_patterns, extended_registrants_t = extended_registrants_t, id_handlers = id_handlers, keywords_lists = keywords_lists, keywords_xlate = keywords_xlate, stripmarkers = stripmarkers, invisible_chars = invisible_chars, invisible_defs = invisible_defs, indic_script = indic_script, emoji_t = emoji_t, maint_cats = maint_cats, messages = messages, presentation = presentation, prop_cats = prop_cats, script_lang_codes = script_lang_codes, lang_tag_remap = lang_tag_remap, lang_name_remap = lang_name_remap, this_wiki_code = this_wiki_code, title_types = title_types, uncategorized_namespaces = uncategorized_namespaces_t, uncategorized_subpages = uncategorized_subpages, templates_using_volume = templates_using_volume, templates_using_issue = templates_using_issue, templates_not_using_page = templates_not_using_page, vol_iss_pg_patterns = vol_iss_pg_patterns, single_letter_2nd_lvl_domains_t = single_letter_2nd_lvl_domains_t, url_access_map_t = url_access_map_t, inter_wiki_map = inter_wiki_map, mw_languages_by_tag_t = mw_languages_by_tag_t, mw_languages_by_name_t = mw_languages_by_name_t, citation_class_map_t = citation_class_map_t, citation_issue_t = citation_issue_t, citation_no_volume_t = citation_no_volume_t, } pcqusc6ms89keiunr48p4ya7hb1eke1 376330 376329 2026-05-07T22:23:53Z Intisar Ali 8681 376330 Scribunto text/plain local lang_obj = mw.language.getContentLanguage(); -- make a language object for the local language; used here for languages and dates --[[--------------------------< S E T T I N G S >-------------------------------------------------------------- boolean settings used to control various things. these setting located here to make them easy to find ]] -- these settings local to this module only local local_digits_from_mediawiki = false; -- for i18n; when true, module fills date_names['local_digits'] from MediaWiki; manual fill required else; always false at en.wiki local local_date_names_from_mediawiki = false; -- for i18n; when true, module fills date_names['local']['long'] and date_names['local']['short'] from MediaWiki; -- manual translation required else; ; always false at en.wiki -- these settings exported to other modules local use_identifier_redirects = true; -- when true use redirect name for identifier label links; always true at en.wiki local local_lang_cat_enable = false; -- when true categorizes pages where |language=<local wiki's language>; always false at en.wiki local date_name_auto_xlate_enable = false; -- when true translates English month-names to the local-wiki's language month names; always false at en.wiki local date_digit_auto_xlate_enable = false; -- when true translates Western date digit to the local-wiki's language digits (date_names['local_digits']); always false at en.wiki local enable_sort_keys = true; -- when true module adds namespace sort keys to error and maintenance category links local suppress_archive_today_urls = true; -- when true module suppresses all parameters with an archive.today url and any deprendent parameters --[[--------------------------< U N C A T E G O R I Z E D _ N A M E S P A C E S >------------------------------ List of namespaces identifiers for namespaces that will not be included in citation error categories. Same as setting notracking = true by default. For wikis that have a current version of Module:cs1 documentation support, this #invoke will return an unordered list of namespace names and their associated identifiers: {{#invoke:cs1 documentation support|uncategorized_namespace_lister|all=<anything>}} ]] local uncategorized_namespaces_t = {[2]=true}; -- init with user namespace id for k, _ in pairs (mw.site.talkNamespaces) do -- add all talk namespace ids uncategorized_namespaces_t[k] = true; end local uncategorized_subpages = {'/[Ss]andbox', '/[Tt]estcases', '/[^/]*[Ll]og', '/[Aa]rchive'}; -- list of Lua patterns found in page names of pages we should not categorize --[[ at en.wiki Greek characters are used as sort keys for certain items in a category so that those items are placed at the end of a category page. See Wikipedia:Categorization#Sort_keys. That works well for en.wiki because English is written using the Latn script. This may not work well for other languages. At en.wiki it is desireable to place content from certain namespaces at the end of a category listing so the module adds sort keys to error and maintenance category links when rendering a cs1|2 template on a page in that namespace. i18n: if this does not work well for your language, set <enable_sort_keys> to false. ]] local name_space_sort_keys = { -- sort keys to be used with these namespaces: [4] = 'ω', -- wikipedia; omega [10] = 'τ', -- template; tau [118] = 'Δ', -- draft; delta ['other'] = 'ο', -- all other non-talk namespaces except main (article); omicron } --[[--------------------------< M E S S A G E S >-------------------------------------------------------------- Translation table The following contains fixed text that may be output as part of a citation. This is separated from the main body to aid in future translations of this module. ]] local messages = { ['agency'] = '$1 $2', -- $1 is sepc, $2 is agency ['archived-dead'] = '$1 مان $2 تي محفوظ ڪيل', ['archived-live'] = '$1 مان اصل نسخي کان $2 تي محفوظ ڪيل', ['archived-unfit'] = 'اصل نسخي مان $1 تي محفوظ ڪيل', ['archived'] = 'محفوظ ڪيل', ['by'] = 'پاران', -- contributions to authored works: introduction, foreword, afterword ['cartography'] = '$1 پاران نقشا سازي', ['editor'] = 'مرتب', ['editors'] = 'مرتب', ['edition'] = '($1&nbsp;ڇاپو)', ['episode'] = 'قسط $1', ['et al'] = '۽&nbsp;ٻيا', ['in'] = '۾', -- edited works ['inactive'] = ' (غير فعال $1)', -- $1 is date which the doi was found to be broken in ['inset'] = '$1 اندروني نقشو', ['interview'] = '$1 پاران انٽرويو', invisible_1 = '$1 $2', -- $1 stripmarker name; $2 is text from <invisible_chars[1]> invisible_2 = '$1 اکر', -- $1 character name from <invisible_chars[1]> ['mismatch'] = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> / <code class="cs1-code">&#124;$2=</code> ۾ عدم مطابقت', -- $1 is year param name; $2 is date param name ['newsgroup'] = '[[Usenet newsgroup|نيوز گروپ]]:&nbsp;$1', ['notitle'] = 'عنوان ڪونھي', -- for |title=(()) and (in the future) |title=none ['original'] = 'اصل نسخو', ['origdate'] = ' [$1]', ['published'] = ' ($1 تي شايع ٿيل)', ['retrieved'] = '$1 تي حاصل ڪيل', ['season'] = 'سيزن $1', ['section'] = '§&nbsp;$1', ['sections'] = '§§&nbsp;$1', ['series'] = '$1 $2', -- $1 is sepc, $2 is series ['seriesnum'] = 'سيريز $1', ['translated'] = '$1 پاران ترجمو ڪيل', ['type'] = ' ($1)', -- for titletype wikidata = 'وڪي ڊيٽا', -- these used for interwikilinked author/editor/... names wikipedia = 'وڪيپيڊيا', wikisource = 'وڪي سورس', ['written'] = '$1 تي لکيل', ['vol'] = '$1 جلد&nbsp;$2', -- $1 is sepc; bold journal style volume is in presentation{} ['vol-no'] = '$1 جلد&nbsp;$2، شمارو&nbsp;$3', -- sepc, volume, issue ['issue'] = '$1 شمارو&nbsp;$2', -- $1 is sepc ['art'] = '$1 مضمون&nbsp;$2', -- $1 is sepc; for {{cite conference}} only ['vol-art'] = '$1 جلد&nbsp;$2، مضمون&nbsp;$3', -- sepc, volume, article-number; for {{cite conference}} only ['j-vol'] = '$1 $2', -- sepc, volume; bold journal volume is in presentation{} ['j-issue'] = ' ($1)', ['j-article-num'] = ' $1', -- TODO: any punctuation here? static text? ['nopp'] = '$1 $2'; -- page(s) without prefix; $1 is sepc ['p-prefix'] = "$1 ص.&nbsp;$2", -- $1 is sepc ['pp-prefix'] = "$1 ص.&nbsp;$2", -- $1 is sepc ['j-page(s)'] = ': $1', -- same for page and pages ['sheet'] = '$1 شيٽ&nbsp;$2', -- $1 is sepc ['sheets'] = '$1 شيٽون&nbsp;$2', -- $1 is sepc ['j-sheet'] = ': شيٽ&nbsp;$1', ['j-sheets'] = ': شيٽون&nbsp;$1', ['language'] = '($1 ۾)', ['via'] = " &ndash; $1 وسيلي", ['event'] = 'واقعو ھن وقت ٿئي ٿو', ['minutes'] = ' $1 منٽن تي', -- $1 is the number of minutes -- Determines the location of the help page ['help page link'] = 'مدد:CS1 غلطيون', ['help page label'] = 'مدد', -- categories ['cat wikilink'] = '[[Category:$1]]', -- $1 is the category name ['cat wikilink sk'] = '[[Category:$1|$2]]', -- $1 is the category name; $2 is namespace sort key [':cat wikilink'] = '[[:Category:$1|ڳنڍڻو]]', -- category name as maintenance message wikilink; $1 is the category name -- Internal errors (should only occur if configuration is bad) ['undefined_error'] = 'اڻڄاتل غلطي واري حالت سان سڏ ڪيو ويو', ['unknown_ID_key'] = 'اڻ سڃاتل ID چاٻي: ', -- an ID key in id_handlers not found in ~/Identifiers func_map{} ['unknown_ID_access'] = 'اڻ سڃاتل ID رسائي لفظ: ', -- an ID access keyword in id_handlers not found in keywords_lists['id-access']{} ['unknown_argument_map'] = 'ھن متغير لاءِ آرگيومينٽ ميپ مقرر ٿيل ڪونھي', ['bare_url_no_origin'] = 'Bare URL مليو پر origin indicator nil يا خالي آھي', ['warning_msg_e'] = '<span style="color:#d33"><code style="color: inherit; background: inherit; border: none; padding: inherit;">&#123;{$1}}</code>: ھن [[#$2|حوالي]] ۾ غلطيون آھن</span>؛ پيغام لڪايل ٿي سگھن ٿا ([[مدد:CS1 غلطيون#Controlling_error_message_display|مدد]]).'; -- $1 is template link; $2 is anchor ID ['warning_msg_m'] = '<span style="color:#085"><code style="color: inherit; background: inherit; border: none; padding: inherit;">&#123;{$1}}</code>: ھن [[#$2|حوالي]] ۾ سار سنڀال جا پيغام آھن</span>؛ پيغام لڪايل ٿي سگھن ٿا ([[مدد:CS1 غلطيون#Controlling_error_message_display|مدد]]).'; -- $1 is template link; $2 is anchor ID } --[[--------------------------< C I T A T I O N _ C L A S S _ M A P >------------------------------------------ this table maps the value assigned to |CitationClass= in the cs1|2 templates to the canonical template name when the value assigned to |CitationClass= is different from the canonical template name. |CitationClass= values are used as class attributes in the <cite> tag that encloses the citation so these names may not contain spaces while the canonical template name may. These names are used in warning_msg_e and warning_msg_m to create links to the template's documentation when an article is displayed in preview mode. ]] local citation_class_map_t = { -- TODO: in Module:Cite/config write a function to use this table arxiv = 'cite arXiv', -- as the source for known_templates_t and citation_classes_t ['audio-visual'] = 'cite AV media', ['AV-media-notes'] = 'cite AV media notes', biorxiv = 'cite bioRxiv', book = 'cite book', citation = 'citation', citeseerx = 'cite CiteSeerX', conference = 'cite conference', document = 'cite document', encyclopaedia = 'cite encyclopedia', episode = 'cite episode', interview = 'cite interview', journal = 'cite journal', magazine = 'cite magazine', mailinglist = 'cite mailing list', map = 'cite map', medrxiv = 'cite medRxiv', news = 'cite news', newsgroup = 'cite newsgroup', podcast = 'cite podcast', pressrelease = 'cite press release', report = 'cite report', serial = 'cite serial', sign = 'cite sign', speech = 'cite speech', ssrn = 'cite SSRN', techreport = 'cite tech report', thesis = 'cite thesis', web = 'cite web', } --[=[-------------------------< E T _ A L _ P A T T E R N S >-------------------------------------------------- This table provides Lua patterns for the phrase "et al" and variants in name text (author, editor, etc.). The main module uses these to identify and emit the 'etal' message. ]=] local et_al_patterns = { "[;,]? *[\"']*%f[%a][Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll][%.;,\"']*$", -- variations on the 'et al' theme "[;,]? *[\"']*%f[%a][Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll][Ii][AaIi][Ee]?[%.;,\"']*$", -- variations on the 'et alia', 'et alii' and 'et aliae' themes (false positive 'et aliie' unlikely to match) "[;,]? *%f[%a]۽ ٻيا", -- Sindhi alternative to et al. "%[%[ *[Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll]%.? *%]%]", -- a wikilinked form "%(%( *[Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll]%.? *%)%)", -- a double-bracketed form (to counter partial removal of ((...)) syntax) "[%(%[] *[Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll]%.? *[%)%]]", -- a bracketed form } --[[--------------------------< P R E S E N T A T I O N >------------------------ Fixed presentation markup. Originally part of citation_config.messages it has been moved into its own, more semantically correct place. ]] local presentation = { -- .citation-comment class is specified at Help:CS1_errors#Controlling_error_message_display ['hidden-error'] = '<span class="cs1-hidden-error citation-comment">$1</span>', ['visible-error'] = '<span class="cs1-visible-error citation-comment">$1</span>', ['hidden-maint'] = '<span class="cs1-maint citation-comment">$1</span>', ['accessdate'] = '<span class="reference-accessdate">$1$2</span>', -- to allow editors to hide accessdate using personal CSS ['bdi'] = '<bdi$1>$2</bdi>', -- bidirectional isolation used with |script-title= and the like ['cite'] = '<cite class="$1">$2</cite>'; -- for use when citation does not have a namelist and |ref= not set so no id="..." attribute ['cite-id'] = '<cite id="$1" class="$2">$3</cite>'; -- for use when when |ref= is set or when citation has a namelist ['format'] = ' <span class="cs1-format">($1)</span>', -- for |format=, |chapter-format=, etc. ['interwiki'] = ' <span class="cs1-format">[in $1]</span>', -- for interwiki-language-linked author, editor, etc ['interproj'] = ' <span class="cs1-format">[at $1]</span>', -- for interwiki-project-linked author, editor, etc (:d: and :s: supported; :w: ignored) -- various access levels, for |access=, |doi-access=, |arxiv=, ... -- narrow no-break space &#8239; may work better than nowrap CSS. Or not? Browser support? ['ext-link-access-signal'] = '<span class="$1" title="$2">$3</span>', -- external link with appropriate lock icon ['free'] = {class='id-lock-free', title='Freely accessible'}, -- classes defined in Module:Citation/CS1/styles.css ['registration'] = {class='id-lock-registration', title='Free registration required'}, ['limited'] = {class='id-lock-limited', title='Free access subject to limited trial, subscription normally required'}, ['subscription'] = {class='id-lock-subscription', title='Paid subscription required'}, ['interwiki-icon'] = '<span class="$1" title="$2">$3</span>', ['class-wikisource'] = 'cs1-ws-icon', ['italic-title'] = "''$1''", ['kern-left'] = '<span class="cs1-kern-left"></span>$1', -- spacing to use when title contains leading single or double quote mark ['kern-right'] = '$1<span class="cs1-kern-right"></span>', -- spacing to use when title contains trailing single or double quote mark ['nowrap1'] = '<span class="nowrap">$1</span>', -- for nowrapping an item: <span ...>yyyy-mm-dd</span> ['nowrap2'] = '<span class="nowrap">$1</span> $2', -- for nowrapping portions of an item: <span ...>dd mmmm</span> yyyy (note white space) ['ocins'] = '<span title="$1" class="Z3988"></span>', ['parameter'] = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', ['ps_cs1'] = '.'; -- CS1 style postscript (terminal) character ['ps_cs2'] = ''; -- CS2 style postscript (terminal) character (empty string) ['quoted-text'] = '<q>$1</q>', -- for wrapping |quote= content ['quoted-title'] = '"$1"', ['sep_cs1'] = '.', -- CS1 element separator ['sep_cs2'] = ',', -- CS2 separator ['sep_nl'] = ';', -- CS1|2 style name-list separator between names is a semicolon ['sep_nl_and'] = ' and ', -- used as last nl sep when |name-list-style=and and list has 2 items ['sep_nl_end'] = '; and ', -- used as last nl sep when |name-list-style=and and list has 3+ names ['sep_name'] = ', ', -- CS1|2 style last/first separator is <comma><space> ['sep_nl_vanc'] = ',', -- Vancouver style name-list separator between authors is a comma ['sep_name_vanc'] = ' ', -- Vancouver style last/first separator is a space ['sep_list'] = ', ', -- used for |language= when list has 3+ items except for last sep which uses sep_list_end ['sep_list_pair'] = ' and ', -- used for |language= when list has 2 items ['sep_list_end'] = ', and ', -- used as last list sep for |language= when list has 3+ items ['trans-italic-title'] = "&#91;''$1''&#93;", ['trans-quoted-title'] = "&#91;$1&#93;", -- for |trans-title= and |trans-quote= ['vol-bold'] = '$1 <b>$2</b>', -- sepc, volume; for bold journal cites; for other cites ['vol'] in messages{} } --[[--------------------------< A L I A S E S >--------------------------------- Aliases table for commonly passed parameters. Parameter names on the right side in the assignments in this table must have been defined in the Whitelist before they will be recognized as valid parameter names ]] local aliases = { ['AccessDate'] = {'access-date', 'accessdate'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Agency'] = 'agency', ['ArchiveDate'] = {'archive-date', 'archivedate'}, -- Used by InternetArchiveBot ['ArchiveFormat'] = 'archive-format', ['ArchiveURL'] = {'archive-url', 'archiveurl'}, -- Used by InternetArchiveBot ['ArticleNumber'] = 'article-number', ['ASINTLD'] = 'asin-tld', ['At'] = 'at', -- Used by InternetArchiveBot ['Authors'] = {'people', 'credits'}, ['BookTitle'] = {'book-title', 'booktitle'}, ['Cartography'] = 'cartography', ['Chapter'] = {'chapter', 'contribution', 'entry', 'article', 'section'}, ['ChapterFormat'] = {'chapter-format', 'contribution-format', 'entry-format', 'article-format', 'section-format'}; ['ChapterURL'] = {'chapter-url', 'contribution-url', 'entry-url', 'article-url', 'section-url'}, -- Used by InternetArchiveBot ['ChapterUrlAccess'] = {'chapter-url-access', 'contribution-url-access', 'entry-url-access', 'article-url-access', 'section-url-access'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Class'] = 'class', -- cite arxiv and arxiv identifier ['Collaboration'] = 'collaboration', ['Conference'] = {'conference', 'event'}, ['ConferenceFormat'] = 'conference-format', ['ConferenceURL'] = 'conference-url', -- Used by InternetArchiveBot ['Date'] = {'date', 'air-date', 'airdate'}, -- air-date and airdate for cite episode and cite serial only ['Degree'] = 'degree', ['DF'] = 'df', ['DisplayAuthors'] = {'display-authors', 'display-subjects'}, ['DisplayContributors'] = 'display-contributors', ['DisplayEditors'] = 'display-editors', ['DisplayInterviewers'] = 'display-interviewers', ['DisplayTranslators'] = 'display-translators', ['Docket'] = 'docket', ['DoiBroken'] = 'doi-broken-date', ['Edition'] = 'edition', ['Embargo'] = 'pmc-embargo-date', ['Encyclopedia'] = {'encyclopedia', 'encyclopaedia', 'dictionary'}, -- cite encyclopedia only ['Episode'] = 'episode', -- cite serial only TODO: make available to cite episode? ['Format'] = 'format', ['ID'] = {'id', 'ID'}, ['Inset'] = 'inset', ['Issue'] = {'issue', 'number'}, ['Language'] = {'language', 'lang'}, ['MailingList'] = {'mailing-list', 'mailinglist'}, -- cite mailing list only ['Map'] = 'map', -- cite map only ['MapFormat'] = 'map-format', -- cite map only ['MapURL'] = {'map-url', 'mapurl'}, -- cite map only -- Used by InternetArchiveBot ['MapUrlAccess'] = 'map-url-access', -- cite map only -- Used by InternetArchiveBot ['Minutes'] = 'minutes', ['Mode'] = 'mode', ['NameListStyle'] = 'name-list-style', ['Network'] = 'network', ['Newsgroup'] = 'newsgroup', -- cite newsgroup only ['NoPP'] = {'no-pp', 'nopp'}, ['NoTracking'] = {'no-tracking', 'template-doc-demo'}, ['Number'] = 'number', -- this case only for cite techreport ['OrigDate'] = {'orig-date', 'orig-year', 'origyear'}, ['Others'] = 'others', ['Page'] = {'page', 'p'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Pages'] = {'pages', 'pp'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Periodical'] = {'journal', 'magazine', 'newspaper', 'periodical', 'website', 'work'}, ['Place'] = {'place', 'location'}, ['PostScript'] = 'postscript', ['PublicationDate'] = {'publication-date', 'publicationdate'}, ['PublicationPlace'] = {'publication-place', 'publicationplace'}, ['PublisherName'] = {'publisher', 'institution'}, ['Quote'] = {'quote', 'quotation'}, ['QuotePage'] = 'quote-page', ['QuotePages'] = 'quote-pages', ['Ref'] = 'ref', ['Scale'] = 'scale', ['ScriptChapter'] = {'script-chapter', 'script-contribution', 'script-entry', 'script-article', 'script-section'}, ['ScriptEncyclopedia'] = {'script-encyclopedia', 'script-encyclopaedia'}, -- cite encyclopedia only ['ScriptMap'] = 'script-map', ['ScriptPeriodical'] = {'script-journal', 'script-magazine', 'script-newspaper', 'script-periodical', 'script-website', 'script-work'}, ['ScriptQuote'] = 'script-quote', ['ScriptTitle'] = 'script-title', -- Used by InternetArchiveBot ['Season'] = 'season', ['Sections'] = 'sections', -- cite map only ['Series'] = {'series', 'version'}, ['SeriesLink'] = {'series-link', 'serieslink'}, ['SeriesNumber'] = {'series-number', 'series-no'}, ['Sheet'] = 'sheet', -- cite map only ['Sheets'] = 'sheets', -- cite map only ['Station'] = 'station', ['Time'] = 'time', ['TimeCaption'] = 'time-caption', ['Title'] = 'title', -- Used by InternetArchiveBot ['TitleLink'] = {'title-link', 'episode-link', 'episodelink'}, -- Used by InternetArchiveBot ['TitleNote'] = {'title-note', 'department'}, ['TitleType'] = {'type', 'medium'}, ['TransChapter'] = {'trans-article', 'trans-chapter', 'trans-contribution', 'trans-entry', 'trans-section'}, ['Transcript'] = 'transcript', ['TranscriptFormat'] = 'transcript-format', ['TranscriptURL'] = 'transcript-url', -- Used by InternetArchiveBot ['TransEncyclopedia'] = {'trans-encyclopedia', 'trans-encyclopaedia'}, -- cite encyclopedia only ['TransMap'] = 'trans-map', -- cite map only ['TransPeriodical'] = {'trans-journal', 'trans-magazine', 'trans-newspaper', 'trans-periodical', 'trans-website', 'trans-work'}, ['TransQuote'] = 'trans-quote', ['TransTitle'] = 'trans-title', -- Used by InternetArchiveBot ['URL'] = {'url', 'URL'}, -- Used by InternetArchiveBot ['UrlAccess'] = 'url-access', -- Used by InternetArchiveBot ['UrlStatus'] = 'url-status', -- Used by InternetArchiveBot ['Vauthors'] = 'vauthors', ['Veditors'] = 'veditors', ['Via'] = 'via', ['Volume'] = 'volume', ['Year'] = 'year', ['AuthorList-First'] = {"first#", "author-first#", "author#-first", "author-given#", "author#-given", "subject-first#", "subject#-first", "subject-given#", "subject#-given", "given#"}, ['AuthorList-Last'] = {"last#", "author-last#", "author#-last", "author-surname#", "author#-surname", "subject-last#", "subject#-last", "subject-surname#", "subject#-surname", "author#", 'host#', "subject#", "surname#"}, ['AuthorList-Link'] = {"author-link#", "author#-link", "subject-link#", "subject#-link", "authorlink#", "author#link"}, ['AuthorList-Mask'] = {"author-mask#", "author#-mask", "subject-mask#", "subject#-mask"}, ['ContributorList-First'] = {'contributor-first#', 'contributor#-first', 'contributor-given#', 'contributor#-given'}, ['ContributorList-Last'] = {'contributor-last#', 'contributor#-last', 'contributor-surname#', 'contributor#-surname', 'contributor#'}, ['ContributorList-Link'] = {'contributor-link#', 'contributor#-link'}, ['ContributorList-Mask'] = {'contributor-mask#', 'contributor#-mask'}, ['EditorList-First'] = {"editor-first#", "editor#-first", "editor-given#", "editor#-given"}, ['EditorList-Last'] = {"editor-last#", "editor#-last", "editor-surname#", "editor#-surname", "editor#"}, ['EditorList-Link'] = {"editor-link#", "editor#-link"}, ['EditorList-Mask'] = {"editor-mask#", "editor#-mask"}, ['InterviewerList-First'] = {'interviewer-first#', 'interviewer#-first', 'interviewer-given#', 'interviewer#-given'}, ['InterviewerList-Last'] = {'interviewer-last#', 'interviewer#-last', 'interviewer-surname#', 'interviewer#-surname', 'interviewer#'}, ['InterviewerList-Link'] = {'interviewer-link#', 'interviewer#-link'}, ['InterviewerList-Mask'] = {'interviewer-mask#', 'interviewer#-mask'}, ['TranslatorList-First'] = {'translator-first#', 'translator#-first', 'translator-given#', 'translator#-given'}, ['TranslatorList-Last'] = {'translator-last#', 'translator#-last', 'translator-surname#', 'translator#-surname', 'translator#'}, ['TranslatorList-Link'] = {'translator-link#', 'translator#-link'}, ['TranslatorList-Mask'] = {'translator-mask#', 'translator#-mask'}, } --[[--------------------------< D E P E N D E N C I E S _ T >-------------------------------------------------- a table of url-holding parameters upon which other parameters are dependent. this table is used by has_archive_today_url() to suppress parameters that are dependant upon a url-holding parameter that has as a value an archive.today (or alternate tld) url. archive.today is deprecated at en.wiki; see Wikipedia:Requests_for_comment/Archive.is_RFC_5 ]] local url_dependency_map_t = { -- table of url-holding parameters and the meta-parameters that are dependent on them ['url'] = {'AccessDate', 'ArchiveURL', 'Format', 'UrlAccess'}, ['archive-url'] = {'ArchiveDate', 'ArchiveFormat', 'UrlStatus'}, ['archiveurl'] = {'ArchiveDate', 'ArchiveFormat', 'UrlStatus'}, ['article-url'] = {'ChapterFormat', 'ChapterUrlAccess'}, ['chapter-url'] = {'ChapterFormat', 'ChapterUrlAccess'}, ['conference-url'] = {'ConferenceFormat'}, ['contribution-url'] = {'ChapterFormat', 'ChapterUrlAccess'}, ['entry-url'] = {'ChapterFormat', 'ChapterUrlAccess'}, ['map-url'] = {'MapFormat', 'MapUrlAccess'}, ['section-url'] = {'ChapterFormat', 'ChapterUrlAccess'}, ['transcript-url'] = {'TranscriptFormat'}, }; local dependencies_t = {}; -- the table of url-holding parameters and their dependent parameters for url_param, meta_parameters_t in pairs (url_dependency_map_t) do -- sequence of meta-parameters (indexes) into <aliases> table local dependant_params_t = {}; -- collection of parameters that are dependent on this <url_param> for _, meta_parameter in ipairs (meta_parameters_t) do -- for each <aliases> meta-parameter (index) if 'string' == type (aliases[meta_parameter]) then -- for single parameter names (no aliases), <aliases[meta_parameter]> will be a string table.insert (dependant_params_t, aliases[meta_parameter]); -- add to this <url_param>'s dependency sequence else for _, alias in ipairs (aliases[meta_parameter]) do -- for each alias in aliases[meta_parameter] (aliases['AccessDate'] for example) table.insert (dependant_params_t, alias); -- add to this <url_param>'s dependency sequence end end end dependencies_t[url_param] = dependant_params_t; -- add the <url_param> and its dependent parameters end --[[--------------------------< P U N C T _ S K I P >--------------------------- builds a table of parameter names that the extraneous terminal punctuation check should not check. ]] local punct_meta_params = { -- table of aliases[] keys (meta parameters); each key has a table of parameter names for a value 'BookTitle', 'Chapter', 'ScriptChapter', 'ScriptTitle', 'Title', 'TransChapter', 'Transcript', 'TransMap', 'TransTitle', -- title-holding parameters 'AuthorList-Mask', 'ContributorList-Mask', 'EditorList-Mask', 'InterviewerList-Mask', 'TranslatorList-Mask', -- name-list mask may have name separators 'PostScript', 'Quote', 'ScriptQuote', 'TransQuote', 'Ref', -- miscellaneous 'ArchiveURL', 'ChapterURL', 'ConferenceURL', 'MapURL', 'TranscriptURL', 'URL', -- URL-holding parameters } local url_meta_params = { -- table of aliases[] keys (meta parameters); each key has a table of parameter names for a value 'ArchiveURL', 'ChapterURL', 'ConferenceURL', 'ID', 'MapURL', 'TranscriptURL', 'URL', -- parameters allowed to hold urls 'Page', 'Pages', 'At', 'QuotePage', 'QuotePages', -- insource locators allowed to hold urls } local function build_skip_table (skip_t, meta_params) for _, meta_param in ipairs (meta_params) do -- for each meta parameter key local params = aliases[meta_param]; -- get the parameter or the table of parameters associated with the meta parameter name if 'string' == type (params) then skip_t[params] = 1; -- just a single parameter else for _, param in ipairs (params) do -- get the parameter name skip_t[param] = 1; -- add the parameter name to the skip table local count; param, count = param:gsub ('#', ''); -- remove enumerator marker from enumerated parameters if 0 ~= count then -- if removed skip_t[param] = 1; -- add param name without enumerator marker end end end end return skip_t; end local punct_skip = {}; local url_skip = {}; --[[--------------------------< U R L _ A C C E S S _ M A P >-------------------------------------------------- this table used by the wikipedia library url test, has_twl_url(), which automatically sets a url-access parameter to 'subscription' when it discovers a wikipedia library url in any of the url-holding paramters used as keys in this table. translators: if your wiki uses parameter names for these url-holding parameters and their matching -access parameters, add your wiki's parameters to this list. Leave the English parameters in place. TODO: is there a better way to do this? ]] local url_access_map_t = { ['chapter-url'] = 'chapter-url-access', ['contribution-url'] = 'contribution-url-access', ['entry-url'] = 'entry-url-access', ['article-url'] = 'article-url-access', ['section-url'] = 'section-url-access', ['map-url'] = 'map-url-access', ['mapurl'] = 'map-url-access', ['url'] = 'url-access', ['URL'] = 'url-access' } --[[--------------------------< S I N G L E - L E T T E R S E C O N D - L E V E L D O M A I N S >---------- this is a list of tlds that are known to have single-letter second-level domain names. This list does not include ccTLDs which are accepted in is_domain_name(). ]] local single_letter_2nd_lvl_domains_t = {'cash', 'company', 'foundation', 'media', 'org', 'today'}; --[[-----------< S P E C I A L C A S E T R A N S L A T I O N S >------------ This table is primarily here to support internationalization. Translations in this table are used, for example, when an error message, category name, etc., is extracted from the English alias key. There may be other cases where this translation table may be useful. ]] local is_Latn = 'A-Za-z\195\128-\195\150\195\152-\195\182\195\184-\198\191\199\132-\201\143\225\184\128-\225\187\191'; local special_case_translation = { author = 'author', editor = 'editor', name_list_params = '$1-name-list parameters', -- $1 is 'author' or 'editor'; used with err_redundant_parameters ['AuthorList'] = 'authors list', -- used to assemble maintenance category names ['ContributorList'] = 'contributors list', -- translation of these names plus translation of the base maintenance category names in maint_cats{} table below ['EditorList'] = 'editors list', -- must match the names of the actual categories ['InterviewerList'] = 'interviewers list', -- this group or translations used by name_has_ed_markup() and name_has_mult_names() ['TranslatorList'] = 'translators list', -- Lua patterns to match pseudo-titles used by InternetArchiveBot and others as placeholder for unknown |title= value ['archived_copy'] = { -- used with CS1 maint: Archive[d] copy as title ['en'] = '^archived?%s+copy$', -- for English; translators: keep this because templates imported from en.wiki ['local'] = nil, -- translators: replace ['local'] = nil with lowercase translation only when bots or tools create generic titles in your language }, -- Lua patterns to match generic titles; usually created by bots or reference filling tools -- translators: replace ['local'] = nil with lowercase translation only when bots or tools create generic titles in your language -- generic titles and patterns in this table should be lowercase only -- leave ['local'] nil except when there is a matching generic title in your language -- boolean 'true' for plain-text searches; 'false' for pattern searches ['generic_titles'] = { ['accept'] = { }, ['reject'] = { {['en'] = {'^wayback%s+machine$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'are you a robot', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'hugedomains', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[%(%[{<]?no +title[>}%]%)]?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'page not found', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'subscribe to read', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[%(%[{<]?unknown[>}%]%)]?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'website is for sale', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^404', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'error[ %-]404', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'internet archive wayback machine', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'log into facebook', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'login • instagram', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'redirecting...', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'usurped title', true}, ['local'] = nil}, -- added by a GreenC bot {['en'] = {'wayback machine', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'webcite query result', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'wikiwix\'s cache', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'bot verification', true}, ['local'] = nil}, } }, -- boolean 'true' for plain-text searches, search string must be lowercase only -- boolean 'false' for pattern searches -- leave ['local'] nil except when there is a matching generic name in your language ['generic_names'] = { ['accept'] = { {['en'] = {'%[%[[^|]*%(author%) *|[^%]]*%]%]', false}, ['local'] = nil}, }, ['reject'] = { {['en'] = {'about us', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Aa]dvisor%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'allmusic', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Aa]uthor%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Bb]ureau$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'business', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'cnn', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'collaborator', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Cc]ompany$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'contributor', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'contact us', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'correspondent', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Dd]esk$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'directory', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%(%[][%(%[]%s*eds?%.?%s*[%)%]]?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'[,%.%s]%f[e]eds?%.?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^eds?[%.,;]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[%(%[]%s*[Ee][Dd][Ss]?%.?%s*[%)%]]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Ee]dited%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Ee]ditors?%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Ee]mail%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'facebook', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'google', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Gg]roup$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'home page', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Ii]nc%.?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'instagram', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'interviewer', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Ll]imited$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'linkedIn', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Nn]ews$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'[Nn]ews[ %-]?[Rr]oom', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'pinterest', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'policy', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'privacy', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'reuters', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'translator', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'tumblr', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'twitter', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'site name', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'statement', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'submitted', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'super.?user', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f['..is_Latn..'][Uu]ser%f[^'..is_Latn..']', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'updated', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'verfasser', true}, ['local'] = nil}, } } } --[[--------------------------< D A T E _ N A M E S >---------------------------------------------------------- This table of tables lists local language date names and fallback English date names. The code in Date_validation will look first in the local table for valid date names. If date names are not found in the local table, the code will look in the English table. Because citations can be copied to the local wiki from en.wiki, the English is required when the date-name translation function date_name_xlate() is used. In these tables, season numbering is defined by Extended Date/Time Format (EDTF) Specification (https://www.loc.gov/standards/datetime/) which became part of ISO 8601 in 2019. See '§Sub-year groupings'. The standard defines various divisions using numbers 21-41. CS1|2 only supports generic seasons. EDTF does support the distinction between north and south hemisphere seasons but CS1|2 has no way to make that distinction. 33-36 = Quarter 1, Quarter 2, Quarter 3, Quarter 4 (3 months each) The standard does not address 'named' dates so, for the purposes of CS1|2, Easter and Christmas are defined here as 98 and 99, which should be out of the ISO 8601 (EDTF) range of uses for a while. local_date_names_from_mediawiki is a boolean. When set to: true – module will fetch local month names from MediaWiki for both date_names['local']['long'] and date_names['local']['short']; this will unconditionally overwrite manual translations false – module will *not* fetch local month names from MediaWiki Caveat lector: There is no guarantee that MediaWiki will provide short month names. At your wiki you can test the results of the MediaWiki fetch in the debug console with this command (the result is alpha sorted): =mw.dumpObject (p.date_names['local']) While the module can fetch month names from MediaWiki, it cannot fetch the quarter, season, and named date names from MediaWiki. Those must be translated manually. ]] local local_date_names_from_mediawiki = true; -- when false, manual translation required for date_names['local']['long'] and date_names['local']['short']; overwrites manual translations -- when true, module fetches long and short month names from MediaWiki local date_names = { ['en'] = { -- English ['long'] = {['January'] = 1, ['February'] = 2, ['March'] = 3, ['April'] = 4, ['May'] = 5, ['June'] = 6, ['July'] = 7, ['August'] = 8, ['September'] = 9, ['October'] = 10, ['November'] = 11, ['December'] = 12}, ['short'] = {['Jan'] = 1, ['Feb'] = 2, ['Mar'] = 3, ['Apr'] = 4, ['May'] = 5, ['Jun'] = 6, ['Jul'] = 7, ['Aug'] = 8, ['Sep'] = 9, ['Oct'] = 10, ['Nov'] = 11, ['Dec'] = 12}, ['quarter'] = {['First Quarter'] = 33, ['Second Quarter'] = 34, ['Third Quarter'] = 35, ['Fourth Quarter'] = 36}, ['season'] = {['Winter'] = 24, ['Spring'] = 21, ['Summer'] = 22, ['Fall'] = 23, ['Autumn'] = 23}, ['named'] = {['Easter'] = 98, ['Christmas'] = 99}, }, -- when local_date_names_from_mediawiki = false ['local'] = { -- replace these English date names with the local language equivalents ['long'] = {['January'] = 1, ['February'] = 2, ['March'] = 3, ['April'] = 4, ['May'] = 5, ['June'] = 6, ['July'] = 7, ['August'] = 8, ['September'] = 9, ['October'] = 10, ['November'] = 11, ['December'] = 12}, ['short'] = {['Jan'] = 1, ['Feb'] = 2, ['Mar'] = 3, ['Apr'] = 4, ['May'] = 5, ['Jun'] = 6, ['Jul'] = 7, ['Aug'] = 8, ['Sep'] = 9, ['Oct'] = 10, ['Nov'] = 11, ['Dec'] = 12}, ['quarter'] = {['First Quarter'] = 33, ['Second Quarter'] = 34, ['Third Quarter'] = 35, ['Fourth Quarter'] = 36}, ['season'] = {['Winter'] = 24, ['Spring'] = 21, ['Summer'] = 22, ['Fall'] = 23, ['Autumn'] = 23}, ['named'] = {['Easter'] = 98, ['Christmas'] = 99}, }, ['inv_local_long'] = {}, -- used in date reformatting & translation; copy of date_names['local'].long where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_short'] = {}, -- used in date reformatting & translation; copy of date_names['local'].short where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_quarter'] = {}, -- used in date translation; copy of date_names['local'].quarter where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_season'] = {}, -- used in date translation; copy of date_names['local'].season where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_named'] = {}, -- used in date translation; copy of date_names['local'].named where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['local_digits'] = {['0'] = '0', ['1'] = '1', ['2'] = '2', ['3'] = '3', ['4'] = '4', ['5'] = '5', ['6'] = '6', ['7'] = '7', ['8'] = '8', ['9'] = '9'}, -- used to convert local language digits to Western 0-9 ['xlate_digits'] = {}, } if local_date_names_from_mediawiki then -- if fetching local month names from MediaWiki is enabled local long_t = {}; local short_t = {}; for i=1, 12 do -- loop 12x and local name = lang_obj:formatDate('F', '2022-' .. i .. '-1'); -- get long month name for each i long_t[name] = i; -- save it name = lang_obj:formatDate('M', '2022-' .. i .. '-1'); -- get short month name for each i short_t[name] = i; -- save it end date_names['local']['long'] = long_t; -- write the long table – overwrites manual translation date_names['local']['short'] = short_t; -- write the short table – overwrites manual translation end -- create inverted date-name tables for reformatting and/or translation for _, invert_t in pairs {{'long', 'inv_local_long'}, {'short', 'inv_local_short'}, {'quarter', 'inv_local_quarter'}, {'season', 'inv_local_season'}, {'named', 'inv_local_named'}} do for name, i in pairs (date_names['local'][invert_t[1]]) do -- this table is ['name'] = i date_names[invert_t[2]][i] = name; -- invert to get [i] = 'name' for conversions from ymd end end if local_digits_from_mediawiki then -- if fetching local digits from MediaWiki is enabled local digits_t = {}; for i=0, 9 do -- loop 10x and digits_t [lang_obj:formatNum (i)] = tostring (i); -- format the loop indexer as local lang table index and assign loop indexer (a string) as the value end date_names['local_digits'] = digits_t; end for ld, ed in pairs (date_names.local_digits) do -- make a digit translation table for simple date translation from en to local language using local_digits table date_names.xlate_digits [ed] = ld; -- en digit becomes index with local digit as the value end local df_template_patterns = { -- table of redirects to {{Use dmy dates}} and {{Use mdy dates}} '{{ *[Uu]se +(dmy) +dates *[|}]', -- 1159k -- sorted by approximate transclusion count '{{ *[Uu]se +(mdy) +dates *[|}]', -- 212k '{{ *[Uu]se +(MDY) +dates *[|}]', -- 788 '{{ *[Uu]se +(DMY) +dates *[|}]', -- 343 '{{ *([Mm]dy) *[|}]', -- 176 '{{ *[Uu]se *(dmy) *[|}]', -- 156 + 18 '{{ *[Uu]se *(mdy) *[|}]', -- 149 + 11 '{{ *([Dd]my) *[|}]', -- 56 '{{ *[Uu]se +(MDY) *[|}]', -- 5 '{{ *([Dd]MY) *[|}]', -- 3 '{{ *[Uu]se(mdy)dates *[|}]', -- 1 '{{ *[Uu]se +(DMY) *[|}]', -- 0 '{{ *([Mm]DY) *[|}]', -- 0 } local title_object = mw.title.getCurrentTitle(); local content; -- done this way so that unused templates appear in unused-template-reports; self-transcluded makes them look like they are used if 10 ~= title_object.namespace then -- all namespaces except Template content = title_object:getContent() or ''; -- get the content of the article or ''; new pages edited w/ve do not have 'content' until saved; ve does not preview; phab:T221625 end local function get_date_format () if not content then -- nil content when we're in template return nil; -- auto-formatting does not work in Template space so don't set global_df end for _, pattern in ipairs (df_template_patterns) do -- loop through the patterns looking for {{Use dmy dates}} or {{Use mdy dates}} or any of their redirects local start, _, match = content:find(pattern); -- match is the three letters indicating desired date format if match then local use_dates_template = content:match ('%b{}', start); -- get the whole template if use_dates_template:match ('| *cs1%-dates *= *[lsy][sy]?') then -- look for |cs1-dates=publication date length access-/archive-date length return match:lower() .. '-' .. use_dates_template:match ('| *cs1%-dates *= *([lsy][sy]?)'); else return match:lower() .. '-all'; -- no |cs1-dates= k/v pair; return value appropriate for use in |df= end end end end local global_df; -- TODO: add this to <global_cs1_config_t>? --[[-----------------< V O L U M E , I S S U E , P A G E S >------------------ These tables hold cite class values (from the template invocation) and identify those templates that support |volume=, |issue=, and |page(s)= parameters. Cite conference and cite map require further qualification which is handled in the main module. ]] local templates_using_volume = {'citation', 'audio-visual', 'book', 'conference', 'encyclopaedia', 'interview', 'journal', 'magazine', 'map', 'news', 'report', 'techreport', 'thesis'} local templates_using_issue = {'citation', 'conference', 'episode', 'interview', 'journal', 'magazine', 'map', 'news', 'podcast'} local templates_not_using_page = {'audio-visual', 'episode', 'mailinglist', 'newsgroup', 'podcast', 'serial', 'sign', 'speech'} --[[ These tables control when it is appropriate for {{citation}} to render |volume= and/or |issue=. The parameter names in the tables constrain {{citation}} so that its renderings match the renderings of the equivalent cs1 templates. For example, {{cite web}} does not support |volume= so the equivalent {{citation |website=...}} must not support |volume=. ]] local citation_no_volume_t = { -- {{citation}} does not render |volume= when these parameters are used 'website', 'mailinglist', 'script-website', } local citation_issue_t = { -- {{citation}} may render |issue= when these parameters are used 'journal', 'magazine', 'newspaper', 'periodical', 'work', 'script-journal', 'script-magazine', 'script-newspaper', 'script-periodical', 'script-work', } --[[ Patterns for finding extra text in |volume=, |issue=, |page=, |pages= ]] local vol_iss_pg_patterns = { good_ppattern = '^P[^%.PpGg]', -- OK to begin with uppercase P: P7 (page 7 of section P), but not p123 (page 123); TODO: this allows 'Pages' which it should not bad_ppatterns = { -- patterns for |page= and |pages= '^[Pp][PpGg]?%.?[ %d]', '^[Pp][Pp]?%.&nbsp;', -- from {{p.}} and {{pp.}} templates '^[Pp]ages?', '^[Pp]gs.?', }, vi_patterns_t = { -- combined to catch volume-like text in |issue= and issue-like text in |volume= '^volumes?', -- volume-like text '^vols?[%.:=]?', '^issues?', --issue-like text '^iss[%.:=]?', '^numbers?', '^nos?%A', -- don't match 'november' or 'nostradamus' '^nr[%.:=]?', '^n[%.:= ]', -- might be a valid issue without separator (space char is sep char here) '^n°', -- 'n' with degree sign (U+00B0) '^№', -- precomposed unicode numero character (U+2116) }, } --[[--------------------------< K E Y W O R D S >------------------------------- These tables hold keywords for those parameters that have defined sets of acceptable keywords. ]] --[[-------------------< K E Y W O R D S T A B L E >-------------------------- this is a list of keywords; each key in the list is associated with a table of synonymous keywords possibly from different languages. for I18N: add local-language keywords to value table; do not change the key. For example, adding the German keyword 'ja': ['affirmative'] = {'yes', 'true', 'y', 'ja'}, Because CS1|2 templates from en.wiki articles are often copied to other local wikis, it is recommended that the English keywords remain in these tables. ]] local keywords = { ['amp'] = {'&', 'amp', 'ampersand'}, -- |name-list-style= ['and'] = {'and', 'serial'}, -- |name-list-style= ['affirmative'] = {'yes', 'true', 'y'}, -- |no-tracking=, |no-pp= -- Used by InternetArchiveBot ['afterword'] = {'afterword'}, -- |contribution= ['bot: unknown'] = {'bot: unknown'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['cs1'] = {'cs1'}, -- |mode= ['cs2'] = {'cs2'}, -- |mode= ['dead'] = {'dead', 'deviated'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['dmy'] = {'dmy'}, -- |df= ['dmy-all'] = {'dmy-all'}, -- |df= ['foreword'] = {'foreword'}, -- |contribution= ['free'] = {'free'}, -- |<id>-access= -- Used by InternetArchiveBot ['harv'] = {'harv'}, -- |ref=; this no longer supported; is_valid_parameter_value() called with <invert> = true ['introduction'] = {'introduction'}, -- |contribution= ['limited'] = {'limited'}, -- |url-access= -- Used by InternetArchiveBot ['live'] = {'live'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['mdy'] = {'mdy'}, -- |df= ['mdy-all'] = {'mdy-all'}, -- |df= ['none'] = {'none'}, -- |postscript=, |ref=, |title=, |type= -- Used by InternetArchiveBot ['off'] = {'off'}, -- |title= (potentially also: |title-link=, |postscript=, |ref=, |type=) ['preface'] = {'preface'}, -- |contribution= ['registration'] = {'registration'}, -- |url-access= -- Used by InternetArchiveBot ['subscription'] = {'subscription'}, -- |url-access= -- Used by InternetArchiveBot ['unfit'] = {'unfit'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['usurped'] = {'usurped'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['vanc'] = {'vanc'}, -- |name-list-style= ['ymd'] = {'ymd'}, -- |df= ['ymd-all'] = {'ymd-all'}, -- |df= -- ['yMd'] = {'yMd'}, -- |df=; not supported at en.wiki -- ['yMd-all'] = {'yMd-all'}, -- |df=; not supported at en.wiki } --[[------------------------< X L A T E _ K E Y W O R D S >--------------------- this function builds a list, keywords_xlate{}, of the keywords found in keywords{} where the values from keywords{} become the keys in keywords_xlate{} and the keys from keywords{} become the values in keywords_xlate{}: ['affirmative'] = {'yes', 'true', 'y'}, -- in keywords{} becomes ['yes'] = 'affirmative', -- in keywords_xlate{} ['true'] = 'affirmative', ['y'] = 'affirmative', the purpose of this function is to act as a translator between a non-English keyword and its English equivalent that may be used in other modules of this suite ]] local function xlate_keywords () local out_table = {}; -- output goes here for k, keywords_t in pairs (keywords) do -- spin through the keywords table for _, keyword in ipairs (keywords_t) do -- for each keyword out_table[keyword] = k; -- create an entry in the output table where keyword is the key end end return out_table; end local keywords_xlate = xlate_keywords (); -- the list of translated keywords --[[----------------< M A K E _ K E Y W O R D S _ L I S T >--------------------- this function assembles, for parameter-value validation, the list of keywords appropriate to that parameter. keywords_lists{}, is a table of tables from keywords{} ]] local function make_keywords_list (keywords_lists) local out_table = {}; -- output goes here for _, keyword_list in ipairs (keywords_lists) do -- spin through keywords_lists{} and get a table of keywords for _, keyword in ipairs (keyword_list) do -- spin through keyword_list{} and add each keyword, ... table.insert (out_table, keyword); -- ... as plain text, to the output list end end return out_table; end --[[----------------< K E Y W O R D S _ L I S T S >----------------------------- this is a list of lists of valid keywords for the various parameters in [key]. Generally the keys in this table are the canonical en.wiki parameter names though some are contrived because of use in multiple differently named parameters: ['yes_true_y'], ['id-access']. The function make_keywords_list() extracts the individual keywords from the appropriate list in keywords{}. The lists in this table are used to validate the keyword assignment for the parameters named in this table's keys. ]] local keywords_lists = { ['yes_true_y'] = make_keywords_list ({keywords.affirmative}), ['contribution'] = make_keywords_list ({keywords.afterword, keywords.foreword, keywords.introduction, keywords.preface}), ['df'] = make_keywords_list ({keywords.dmy, keywords['dmy-all'], keywords.mdy, keywords['mdy-all'], keywords.ymd, keywords['ymd-all']}), -- ['df'] = make_keywords_list ({keywords.dmy, keywords['dmy-all'], keywords.mdy, keywords['mdy-all'], keywords.ymd, keywords['ymd-all'], keywords.yMd, keywords['yMd-all']}), -- not supported at en.wiki ['mode'] = make_keywords_list ({keywords.cs1, keywords.cs2}), ['name-list-style'] = make_keywords_list ({keywords.amp, keywords['and'], keywords.vanc}), ['ref'] = make_keywords_list ({keywords.harv}), -- inverted check; |ref=harv no longer supported ['url-access'] = make_keywords_list ({keywords.subscription, keywords.limited, keywords.registration}), ['url-status'] = make_keywords_list ({keywords.dead, keywords.live, keywords.unfit, keywords.usurped, keywords['bot: unknown']}), ['id-access'] = make_keywords_list ({keywords.free}), } --[[--------------------------< C S 1 _ C O N F I G _ G E T >-------------------------------------------------- fetch and validate values from {{cs1 config}} template to fill <global_cs1_config_t> no error messages; when errors are detected, the parameter value from {{cs1 config}} is blanked. Supports all parameters and aliases associated with the metaparameters: DisplayAuthors, DisplayContributors, DisplayEditors, DisplayInterviewers, DisplayTranslators, NameListStyle, and Mode. The DisplayWhatever metaparameters accept numeric values only (|display-authors=etal and the like is not supported). ]] local global_cs1_config_t = {}; -- TODO: add value returned from get_date_format() to this table? local function get_cs1_config () if not content then -- nil content when we're in template return nil; -- auto-formatting does not work in Template space so don't set global_df end local start = content:find('{{ *[Cc][Ss]1 config *[|}]'); -- <start> is offset into <content> when {{cs1 config}} found; nil else if start then local cs1_config_template = content:match ('%b{}', start); -- get the whole template if not cs1_config_template then return nil; end local params_t = mw.text.split (cs1_config_template:gsub ('^{{%s*', ''):gsub ('%s*}}$', ''), '%s*|%s*'); -- remove '{{' and '}}'; make a sequence of parameter/value pairs (split on the pipe) table.remove (params_t, 1); -- remove the template name because it isn't a parameter/value pair local config_meta_params_t = {'DisplayAuthors', 'DisplayContributors', 'DisplayEditors', 'DisplayInterviewers', 'DisplayTranslators', 'NameListStyle', 'Mode'}; local meta_param_map_t = {}; -- list of accepted parameter names usable in {{cs1 config}} goes here for _, meta_param in ipairs (config_meta_params_t) do -- for i18n using <config_meta_params_t>, map template parameter names to their metaparameter equivalents if 'table' == type (aliases[meta_param]) then -- if <meta_param> is a sequence, for _, param in ipairs (aliases[meta_param]) do -- extract its contents meta_param_map_t[param] = meta_param; -- and add to <meta_param_map_t> end else meta_param_map_t[aliases[meta_param]] = meta_param; -- not a sequence so just add the parameter to <meta_param_map_t> end end local keywords_t = {}; -- map valid keywords to their associate metaparameter; reverse form of <keyword_lists[key] for these metaparameters for _, metaparam_t in ipairs ({{'NameListStyle', 'name-list-style'}, {'Mode', 'mode'}}) do -- only these metaparameter / keywords_lists key pairs for _, keyword in ipairs (keywords_lists[metaparam_t[2]]) do -- spin through the list of keywords keywords_t[keyword] = metaparam_t[1]; -- add [keyword] = metaparameter to the map end end for _, param in ipairs (params_t) do -- spin through the {{cs1 config}} parameters and fill <global_cs1_config_t> local k, v = param:match ('([^=]-)%s*=%s*(.+)'); -- <k> is the parameter name; <v> is parameter's assigned value if k then if k:find ('^display') then -- if <k> is one of the |display-<namelist>= parameters if v:match ('%d+') then -- the assigned value must be digits; doesn't accept 'etal' global_cs1_config_t[meta_param_map_t[k]]=v; -- add the display param and its value to globals table end else if keywords_t[v] == meta_param_map_t[k] then -- keywords_t[v] returns nil or the metaparam name; these must be the same global_cs1_config_t[meta_param_map_t[k]]=v; -- add the parameter and its value to globals table end end end end end end get_cs1_config (); -- fill <global_cs1_config_t> --[[---------------------< S T R I P M A R K E R S >---------------------------- Common pattern definition location for stripmarkers so that we don't have to go hunting for them if (when) MediaWiki changes their form. ]] local stripmarkers = { ['any'] = '\127[^\127]*UNIQ%-%-(%a+)%-[%a%d]+%-QINU[^\127]*\127', -- capture returns name of stripmarker ['math'] = '\127[^\127]*UNIQ%-%-math%-[%a%d]+%-QINU[^\127]*\127' -- math stripmarkers used in coins_cleanup() and coins_replace_math_stripmarker() } --[[------------< I N V I S I B L E _ C H A R A C T E R S >--------------------- This table holds non-printing or invisible characters indexed either by name or by Unicode group. Values are decimal representations of UTF-8 codes. The table is organized as a table of tables because the Lua pairs keyword returns table data in an arbitrary order. Here, we want to process the table from top to bottom because the entries at the top of the table are also found in the ranges specified by the entries at the bottom of the table. Also here is a pattern that recognizes stripmarkers that begin and end with the delete characters. The nowiki stripmarker is not an error but some others are because the parameter values that include them become part of the template's metadata before stripmarker replacement. ]] local invisible_defs = { del = '\127', -- used to distinguish between stripmarker and del char zwj = '\226\128\141', -- used with capture because zwj may be allowed } local invisible_chars = { {'replacement', '\239\191\189'}, -- U+FFFD, EF BF BD {'zero width joiner', '('.. invisible_defs.zwj .. ')'}, -- U+200D, E2 80 8D; capture because zwj may be allowed {'zero width space', '\226\128\139'}, -- U+200B, E2 80 8B {'hair space', '\226\128\138'}, -- U+200A, E2 80 8A {'soft hyphen', '\194\173'}, -- U+00AD, C2 AD {'horizontal tab', '\009'}, -- U+0009 (HT), 09 {'line feed', '\010'}, -- U+000A (LF), 0A {'no-break space', '\194\160'}, -- U+00A0 (NBSP), C2 A0 {'carriage return', '\013'}, -- U+000D (CR), 0D {'stripmarker', stripmarkers.any}, -- stripmarker; may or may not be an error; capture returns the stripmaker type {'delete', '('.. invisible_defs.del .. ')'}, -- U+007F (DEL), 7F; must be done after stripmarker test; capture to distinguish isolated del chars not part of stripmarker {'C0 control', '[\000-\008\011\012\014-\031]'}, -- U+0000–U+001F (NULL–US), 00–1F (except HT, LF, CR (09, 0A, 0D)) {'C1 control', '[\194\128-\194\159]'}, -- U+0080–U+009F (XXX–APC), C2 80 – C2 9F -- {'Specials', '[\239\191\185-\239\191\191]'}, -- U+FFF9-U+FFFF, EF BF B9 – EF BF BF -- {'Private use area', '[\238\128\128-\239\163\191]'}, -- U+E000–U+F8FF, EE 80 80 – EF A3 BF -- {'Supplementary Private Use Area-A', '[\243\176\128\128-\243\191\191\189]'}, -- U+F0000–U+FFFFD, F3 B0 80 80 – F3 BF BF BD -- {'Supplementary Private Use Area-B', '[\244\128\128\128-\244\143\191\189]'}, -- U+100000–U+10FFFD, F4 80 80 80 – F4 8F BF BD } --[[ Indic script makes use of zero width joiner as a character modifier so zwj characters must be left in. This pattern covers all of the unicode characters for these languages: Devanagari 0900–097F – https://unicode.org/charts/PDF/U0900.pdf Devanagari extended A8E0–A8FF – https://unicode.org/charts/PDF/UA8E0.pdf Bengali 0980–09FF – https://unicode.org/charts/PDF/U0980.pdf Gurmukhi 0A00–0A7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0A00.pdf Gujarati 0A80–0AFF – https://unicode.org/charts/PDF/U0A80.pdf Oriya 0B00–0B7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0B00.pdf Tamil 0B80–0BFF – https://unicode.org/charts/PDF/U0B80.pdf Telugu 0C00–0C7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0C00.pdf Kannada 0C80–0CFF – https://unicode.org/charts/PDF/U0C80.pdf Malayalam 0D00–0D7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0D00.pdf plus the not-necessarily Indic scripts for Sinhala and Burmese: Sinhala 0D80-0DFF - https://unicode.org/charts/PDF/U0D80.pdf Myanmar 1000-109F - https://unicode.org/charts/PDF/U1000.pdf Myanmar extended A AA60-AA7F - https://unicode.org/charts/PDF/UAA60.pdf Myanmar extended B A9E0-A9FF - https://unicode.org/charts/PDF/UA9E0.pdf the pattern is used by has_invisible_chars() and coins_cleanup() ]] local indic_script = '[\224\164\128-\224\181\191\224\163\160-\224\183\191\225\128\128-\225\130\159\234\167\160-\234\167\191\234\169\160-\234\169\191]'; -- list of emoji that use a zwj character (U+200D) to combine with another emoji -- from: https://unicode.org/Public/emoji/17.0/emoji-zwj-sequences.txt; version: 17.0; 2025-01-08 -- table created by: [[:en:Module:Make emoji zwj table]] local emoji_t = { -- indexes are decimal forms of the hex values in U+xxxx [8596] = true, -- U+2194 ↔ left right arrow [8597] = true, -- U+2195 ↕ up down arrow [9760] = true, -- U+2620 ☠ skull and crossbones [9792] = true, -- U+2640 ♀ female sign [9794] = true, -- U+2642 ♂ male sign [9877] = true, -- U+2695 ⚕ staff of aesculapius [9878] = true, -- U+2696 ⚖ scales [9895] = true, -- U+26A7 ⚧ male with stroke and male and female sign [9992] = true, -- U+2708 ✈ airplane [10052] = true, -- U+2744 ❄ snowflake [10084] = true, -- U+2764 ❤ heavy black heart [10145] = true, -- U+27A1 ➡ black rightwards arrow [11035] = true, -- U+2B1B ⬛ black large square [127752] = true, -- U+1F308 🌈 rainbow [127787] = true, -- U+1F32B 🌫 fog [127806] = true, -- U+1F33E 🌾 ear of rice [127859] = true, -- U+1F373 🍳 cooking [127868] = true, -- U+1F37C 🍼 baby bottle [127876] = true, -- U+1F384 🎄 christmas tree [127891] = true, -- U+1F393 🎓 graduation cap [127908] = true, -- U+1F3A4 🎤 microphone [127912] = true, -- U+1F3A8 🎨 artist palette [127979] = true, -- U+1F3EB 🏫 school [127981] = true, -- U+1F3ED 🏭 factory [128048] = true, -- U+1F430 🐰 rabbit face [128102] = true, -- U+1F466 👦 boy [128103] = true, -- U+1F467 👧 girl [128104] = true, -- U+1F468 👨 man [128105] = true, -- U+1F469 👩 woman [128139] = true, -- U+1F48B 💋 kiss mark [128165] = true, -- U+1F4A5 💥 collision symbol [128168] = true, -- U+1F4A8 💨 dash symbol [128171] = true, -- U+1F4AB 💫 dizzy symbol [128187] = true, -- U+1F4BB 💻 personal computer [128188] = true, -- U+1F4BC 💼 brief case [128293] = true, -- U+1F525 🔥 fire [128295] = true, -- U+1F527 🔧 wrench [128300] = true, -- U+1F52C 🔬 microscope [128488] = true, -- U+1F5E8 🗨 left speech bubble [128640] = true, -- U+1F680 🚀 rocket [128658] = true, -- U+1F692 🚒 fire engine [129001] = true, -- U+1F7E9 🟩 large green square [129003] = true, -- U+1F7EB 🟫 large brown square [129309] = true, -- U+1F91D 🤝 handshake [129455] = true, -- U+1F9AF 🦯 probing cane [129456] = true, -- U+1F9B0 🦰 emoji component red hair [129457] = true, -- U+1F9B1 🦱 emoji component curly hair [129458] = true, -- U+1F9B2 🦲 emoji component bald [129459] = true, -- U+1F9B3 🦳 emoji component white hair [129466] = true, -- U+1F9BA 🦺 safety vest [129468] = true, -- U+1F9BC 🦼 motorized wheelchair [129469] = true, -- U+1F9BD 🦽 manual wheelchair [129489] = true, -- U+1F9D1 🧑 adult [129490] = true, -- U+1F9D2 🧒 child [129648] = true, -- U+1FA70 🩰 ballet shoes [129657] = true, -- U+1FA79 🩹 adhesive bandage [129775] = true, -- U+1FAEF 🫯 fight cloud [129778] = true, -- U+1FAF2 🫲 leftwards hand } --[[----------------------< L A N G U A G E S U P P O R T >------------------- These tables and constants support various language-specific functionality. ]] --local this_wiki_code = mw.getContentLanguage():getCode(); -- get this wiki's language code local this_wiki_code = lang_obj:getCode(); -- get this wiki's language code if string.match (mw.site.server, 'wikidata') then this_wiki_code = mw.getCurrentFrame():callParserFunction('int', {'lang'}); -- on Wikidata so use interface language setting instead end local mw_languages_by_tag_t = mw.language.fetchLanguageNames (this_wiki_code, 'all'); -- get a table of language tag/name pairs known to Wikimedia; used for interwiki tests local mw_languages_by_name_t = {}; for k, v in pairs (mw_languages_by_tag_t) do -- build a 'reversed' table name/tag language pairs know to MediaWiki; used for |language= v = mw.ustring.lower (v); -- lowercase for tag fetch; get name's proper case from mw_languages_by_tag_t[<tag>] if mw_languages_by_name_t[v] then -- when name already in the table if 2 == #k or 3 == #k then -- if tag does not have subtags mw_languages_by_name_t[v] = k; -- prefer the shortest tag for this name end else -- here when name not in the table mw_languages_by_name_t[v] = k; -- so add name and matching tag end end local inter_wiki_map = {}; -- map of interwiki prefixes that are language-code prefixes for k, v in pairs (mw.site.interwikiMap ('local')) do -- spin through the base interwiki map (limited to local) if mw_languages_by_tag_t[v["prefix"]] then -- if the prefix matches a known language tag inter_wiki_map[v["prefix"]] = true; -- add it to our local map end end --[[--------------------< S C R I P T _ L A N G _ C O D E S >------------------- This table is used to hold ISO 639-1 two-character and ISO 639-3 three-character language codes that apply only to |script-title= and |script-chapter= ]] local script_lang_codes = { 'ab', 'am', 'ar', 'as', 'az', 'be', 'bg', 'bn', 'bo', 'bs', 'ce', 'chr', 'cu', 'dv', 'dz', 'el', 'fa', 'grc', 'gu', 'he', 'hi', 'hy', 'ja', 'ka', 'kaa', 'kk', 'km', 'kn', 'ko', 'ku', 'ky', 'lo', 'mk', 'ml', 'mn', 'mni', 'mr', 'my', 'ne', 'or', 'ota', 'pa', 'ps', 'ru', 'sd', 'si', 'sr', 'syc', 'ta', 'te', 'tg', 'th', 'ti', 'tkr', 'tt', 'ug', 'uk', 'ur', 'uz', 'yi', 'yue', 'zh', 'zgh' }; --[[---------------< L A N G U A G E R E M A P P I N G >---------------------- These tables hold language information that is different (correct) from MediaWiki's definitions For each ['<tag>'] = 'language name' in lang_code_remap{} there must be a matching ['language name'] = {'language name', '<tag>'} in lang_name_remap{} lang_tag_remap{}: key is always lowercase ISO 639-1, -2, -3 language tag or a valid lowercase IETF language tag value is properly spelled and capitalized language name associated with <tag> only one language name per <tag>; key/value pair must have matching entry in lang_name_remap{} lang_name_remap{}: key is always lowercase language name value is a table the holds correctly spelled and capitalized language name [1] and associated tag [2] (tag must match a tag key in lang_tag_remap{}) may have multiple keys referring to a common preferred name and tag; For example: ['kolsch'] and ['kölsch'] both refer to 'Kölsch' and 'ksh' ]] local lang_tag_remap = { -- used for |language= and |script-title= / |script-chapter= ['als'] = 'Tosk Albanian', -- MediaWiki returns Alemannisch ['bh'] = 'Bihari', -- MediaWiki uses 'bh' as a subdomain name for Bhojpuri Wikipedia: bh.wikipedia.org ['bla'] = 'Blackfoot', -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Siksika; use en.wiki preferred name ['bn'] = 'Bengali', -- MediaWiki returns Bangla ['ca-valencia'] = 'Valencian', -- IETF variant of Catalan ['fkv'] = 'Kven', -- MediaWiki returns Kvensk ['gsw'] = 'Swiss German', ['ilo'] = 'Ilocano', -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Iloko; use en.wiki preferred name ['ksh'] = 'Kölsch', -- MediaWiki: Colognian; use IANA/ISO 639 preferred name ['ksh-x-colog'] = 'Colognian', -- override MediaWiki ksh; no IANA/ISO 639 code for Colognian; IETF private code created at Module:Lang/data ['mis-x-ripuar'] = 'Ripuarian', -- override MediaWiki ksh; no IANA/ISO 639 code for Ripuarian; IETF private code created at Module:Lang/data ['nan-tw'] = 'Taiwanese Hokkien', -- make room for MediaWiki/IANA/ISO 639 nan: Min Nan Chinese and support en.wiki preferred name ['sr-ec'] = 'Serbian (Cyrillic script)', -- MediaWiki returns српски (ћирилица) ['sr-el'] = 'Serbian (Latin script)', -- MediaWiki returns srpski (latinica) } local lang_name_remap = { -- used for |language=; names require proper capitalization; tags must be lowercase ['alemannic'] = {'Swiss German', 'gsw'}, -- ISO 639-2, -3 alternate for Swiss German; MediaWiki mediawiki returns Alemannic for gsw; en.wiki preferred name ['alemannisch'] = {'Swiss German', 'gsw'}, -- not an ISO or IANA language name; MediaWiki uses 'als' as a subdomain name for Alemannic Wikipedia: als.wikipedia.org ['bangla'] = {'Bengali', 'bn'}, -- MediaWiki returns Bangla (the endonym) but we want Bengali (the exonym); here we remap ['bengali'] = {'Bengali', 'bn'}, -- MediaWiki doesn't use exonym so here we provide correct language name and 639-1 code ['bhojpuri'] = {'Bhojpuri', 'bho'}, -- MediaWiki uses 'bh' as a subdomain name for Bhojpuri Wikipedia: bh.wikipedia.org ['bihari'] = {'Bihari', 'bh'}, -- MediaWiki replaces 'Bihari' with 'Bhojpuri' so 'Bihari' cannot be found ['blackfoot'] = {'Blackfoot', 'bla'}, -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Siksika; use en.wiki preferred name ['colognian'] = {'Colognian', 'ksh-x-colog'}, -- MediaWiki preferred name for ksh ['ilocano'] = {'Ilocano', 'ilo'}, -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Iloko; use en.wiki preferred name ['kolsch'] = {'Kölsch', 'ksh'}, -- use IANA/ISO 639 preferred name (use non-diacritical o instead of umlaut ö) ['kölsch'] = {'Kölsch', 'ksh'}, -- use IANA/ISO 639 preferred name ['kven'] = {'Kven', 'fkv'}, -- Unicode CLDR have decided not to support English language name for these two... ['kvensk'] = {'Kven', 'fkv'}, -- ...they say to refer to IANA registry for English names ['ripuarian'] = {'Ripuarian', 'mis-x-ripuar'}, -- group of dialects; no code in MediaWiki or in IANA/ISO 639 ['serbian (cyrillic script)'] = {'Serbian (Cyrillic script)', 'sr-cyrl'}, -- special case to get correct tag when |language=sr-ec ['serbian (latin script)'] = {'Serbian (Latin script)', 'sr-latn'}, -- special case to get correct tag when |language=sr-el ['swiss german'] = {'Swiss German', 'gsw'}, ['taiwanese hokkien'] = {'Taiwanese Hokkien', 'nan-tw'}, -- make room for MediaWiki/IANA/ISO 639 nan: Min Nan Chinese ['tosk albanian'] = {'Tosk Albanian', 'als'}, -- MediaWiki replaces 'Tosk Albanian' with 'Alemannisch' so 'Tosk Albanian' cannot be found ['valencian'] = {'Valencian', 'ca-valencia'}, -- variant of Catalan; categorizes as Valencian } --[[---------------< P R O P E R T I E S _ C A T E G O R I E S >---------------- Properties categories. These are used for investigating qualities of citations. ]] local prop_cats = { ['foreign-lang-source'] = 'CS1 $1-language sources ($2)', -- |language= categories; $1 is foreign-language name, $2 is ISO639-1 code ['foreign-lang-source-2'] = 'CS1 foreign language sources (ISO 639-2)|$1', -- |language= category; a cat for ISO639-2 languages; $1 is the ISO 639-2 code used as a sort key ['interproj-linked-name'] = 'CS1 interproject-linked names|$1', -- any author, editor, etc that has an interproject link; $1 is interproject tag used as a sort key ['interwiki-linked-name'] = 'CS1 interwiki-linked names|$1', -- any author, editor, etc that has an interwiki link; $1 is interwiki tag used as a sort key; yeilds to interproject ['local-lang-source'] = 'CS1 $1-language sources ($2)', -- |language= categories; $1 is local-language name, $2 is ISO639-1 code; not emitted when local_lang_cat_enable is false ['location-test'] = 'CS1 location test', ['long-vol'] = 'CS1: long volume value', -- probably temporary cat to identify scope of |volume= values longer than 4 characters ['script'] = 'CS1 uses $1-language script ($2)', -- |script-title=xx: has matching category; $1 is language name, $2 is language tag ['tracked-param'] = 'CS1 tracked parameter: $1', -- $1 is base (enumerators removed) parameter name ['unfit'] = 'CS1: unfit URL', -- |url-status=unfit or |url-status=usurped; used to be a maint cat ['vanc-accept'] = 'CS1:Vancouver names with accept markup', -- for |vauthors=/|veditors= with accept-as-written markup ['year-range-abbreviated'] = 'CS1: abbreviated year range', -- probably temporary cat to identify scope of |date=, |year= values using YYYY–YY form } --[[-------------------< T I T L E _ T Y P E S >-------------------------------- Here we map a template's CitationClass to TitleType (default values for |type= parameter) ]] local title_types = { ['AV-media-notes'] = 'Media notes', ['document'] = 'Document', ['interview'] = 'Interview', ['mailinglist'] = 'Mailing list', ['map'] = 'Map', ['podcast'] = 'Podcast', ['pressrelease'] = 'Press release', ['report'] = 'Report', ['speech'] = 'Speech', ['techreport'] = 'Technical report', ['thesis'] = 'Thesis', } --[[--------------------------< B U I L D _ K N O W N _ F R E E _ D O I _ R E G I S T R A N T S _ T A B L E >-- build a table of doi registrants known to be free-to-read In a doi, the registrant ID is the series of digits between the '10.' and the first '/': in doi 10.1100/sommat, 1100 is the registrant ID see §3.2.2 DOI prefix of the Doi Handbook p. 43 https://www.doi.org/doi-handbook/DOI_Handbook_Final.pdf#page=43 ]] local function build_free_doi_registrants_table() local registrants_t = {}; for _, v in ipairs ({ '1045', '1074', '1096', '1100', '1155', '1186', '1194', '1371', '1613', '1629', '1989', '1999', '2147', '2196', '3285', '3389', '3390', '3906', '3748', '3814', '3847', '3897', '4061', '4089', '4103', '4172', '4175', '4230', '4236', '4239', '4240', '4249', '4251', '4252', '4253', '4254', '4291', '4292', '4329', '4330', '4331', '5086', '5194', '5210', '5306', '5312', '5313', '5314', '5315', '5316', '5317', '5318', '5319', '5320', '5321', '5334', '5402', '5409', '5410', '5411', '5412', '5492', '5493', '5494', '5495', '5496', '5497', '5498', '5499', '5500', '5501', '5527', '5528', '5662', '6064', '6219', '7167', '7217', '7287', '7482', '7490', '7554', '7717', '7759', '7766', '9778', '11131', '11569', '11647', '11648', '12688', '12703', '12715', '12942', '12998', '13105', '14256', '14293', '14303', '15215', '15347', '15412', '15560', '16995', '17645', '18637', '19080', '19173', '20944', '21037', '21105', '21468', '21767', '21425', '22261', '22323', '22459', '24105', '24196', '24966', '26775', '30845', '32545', '35711', '35712', '35713', '35995', '36648', '37126', '37532', '37871', '47128', '47622', '47959', '52437', '52975', '53288', '53347', '54081', '54947', '55667', '55914', '57009', '58647', '59081', }) do registrants_t[v] = true; -- build a k/v table of known free-to-read doi registrants end return registrants_t; end -- known free registrants identifiable by the doi suffix incipit local extended_registrants_t = { -- doi suffix incipits are evaluated as lua patterns ['1002'] = {'aelm', 'leap', 'loe2%.', 'lol2%.'}, -- Advanced Electronic Materials, Learned Publishing, L&O e-Lectures, L&O Letters ['1016'] = {'j%.aace', 'j%.aed', 'j%.aiopen', 'j%.animal', 'j%.apsb', 'j%.addicn', -- AACE Endocrinology and Diabetes, AACE Endocrinology and Diabetes, AI Open, Animal, Acta Pharmaceutica Sinica B, Addiction Neuroscience 'j%.abrep', 'j%.gpb', 'j%.heliyon', 'j%.nlp', 'j%.patter', 'j%.proche', -- Addictive Behaviors Reports, Genomics, Proteomics & Bioinformatics after 2015, Heliyon, Natural Language Processing, Patterns, Procedia Chemistry 'j%.vgie', 'S1672-0229'}, -- VideoGIE, Genomics, Proteomics & Bioinformatics before 2015 ['1017'] = {'apj%.', 'nlp', 'mdh', 'S15574660'}, -- Natural Language Processing Journal, Medical History, Asia Pacific Journal ['1046'] = {'j%.1365-8711', 'j%.1365-246x'}, -- MNRAS, GJI ['1021'] = {'acscentsci', 'acsomega'}, -- ACS Central Science, ACS Omega ['1093'] = {'mnras', 'mnrasl', 'gji', 'pnasnexus', 'rasti'}, -- MNRAS, MNRAS Letters, GJI, PNAS Nexus, RASTI ['1098'] = {'rsbm', 'rsob', 'rsos'}, -- Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society, Open Biology, Royal Society Open Science ['1099'] = {'acmi', 'mic', '00221287', 'mgen'}, -- Access Microbiology, Microbiology, Journal of General Microbiology, Microbial Genomics ['1107'] = {'S20569890', 'S20522525', 'S16005775', 'S24143146'}, -- Acta Crystallographica E, IUCrJ, Journal of Synchrotron Radiation, IUCrData ['1109'] = {'oa', 'oj'}, -- IEEE Open Access..., IEEE Open Journal... ['1111'] = {'aogs', 'j%.1365-2966', 'j%.1745-3933', 'j%.1365-246X'}, -- Acta Obstetricia et Gynecologica Scandinavica, MNRAS, MNRAS Letters, GJI ['1128'] = {'asmcr', 'jmbe', 'mbio', 'mra', 'spectrum', 'msphere', 'msystems'}, --ASM Case Reports, Journal of Microbiology & Biology Education, mBio, Microbiology Resource Announcements, Microbiology Spectrum, mSphere, mSystems ['1136'] = {'bmjopen'}, -- BMJ Open ['1140'] = {'epjc'}, -- European Physical Journal C ['1192'] = {'bjo'}, -- BJPsych Open ['1210'] = {'jendso','jcemcr'}, -- Journal of the Endocrine Society, JCEM Case Reports ['1215'] = {'21573689', '21573698'}, -- L&O Fluids ['1590'] = {'0102-3306'}, -- Acta Botanica Brasilica ['4171'] = {'dm','mag'}, -- Documenta Mathematica, EMS Magazine ['4319'] = {'lo%.', 'lol%.', 'lom%.'}, -- L&O, L&O e-Lectures, L&O Methods ['5852'] = {'ejt'}, -- European Journal of Taxonomy ['7155'] = {'jgaa'}, -- Journal of Graph Algorithms and Applications ['11158'] = {'saasp'}, -- Systematic and Applied Acarology Special Publications ['11646'] = {'megataxa', 'mesozoic'}, -- Megataxa, Mesozoic ['14231'] = {'ag'}, -- Algebraic Geometry ['15446'] = {'abc'}, -- Acta Biológica Colombiana ['17239'] = {'jowr'}, -- Journal of Writing Research ['22073'] = {'pja'}, -- Persian Journal of Acarology ['24310'] = {'abm'}, -- Acta Botanica Malacitana ['24425'] = {'agp'}, -- Acta Geologica Polonica ['35249'] = {'rche'}, -- Revista Chilena de Entomología ['37520'] = {'fi'}, -- Fossil Imprint ['53562'] = {'ajcb'} -- Asian Journal of Conservation Biology } --[[===================<< E R R O R M E S S A G I N G >>====================== ]] --[[----------< E R R O R M E S S A G E S U P P L E M E N T S >------------- I18N for those messages that are supplemented with additional specific text that describes the reason for the error TODO: merge this with special_case_translations{}? ]] local err_msg_supl = { ['char'] = 'invalid character', -- |isbn=, |sbn= ['check'] = 'checksum', -- |isbn=, |sbn= empty_str = '(empty string)', -- empty unknown parameter check when cite has |= ['flag'] = 'flag', -- |archive-url= ['form'] = 'invalid form', -- |isbn=, |sbn= ['group'] = 'invalid group id', -- |isbn= ['initials'] = 'initials', -- Vancouver ['invalid language code'] = 'invalid language code', -- |script-<param>= ['journal'] = 'journal', -- |bibcode= ['length'] = 'length', -- |isbn=, |bibcode=, |sbn= ['liveweb'] = 'liveweb', -- |archive-url= ['missing comma'] = 'missing comma', -- Vancouver ['missing prefix'] = 'missing prefix', -- |script-<param>= ['missing title part'] = 'missing title part', -- |script-<param>= ['name'] = 'name', -- Vancouver ['non-Latin char'] = 'non-Latin character', -- Vancouver ['path'] = 'path', -- |archive-url= ['prefix'] = 'invalid prefix', -- |isbn= ['punctuation'] = 'punctuation', -- Vancouver ['save'] = 'save command', -- |archive-url= ['suffix'] = 'suffix', -- Vancouver ['timestamp'] = 'timestamp', -- |archive-url= ['unknown language code'] = 'unknown language code', -- |script-<param>= ['value'] = 'value', -- |bibcode= ['year'] = 'year', -- |bibcode= } --[[--------------< E R R O R _ C O N D I T I O N S >--------------------------- Error condition table. This table has two sections: errors at the top, maintenance at the bottom. Maint 'messaging' does not have a 'message' (message=nil) The following contains a list of IDs for various error conditions defined in the code. For each ID, we specify a text message to display, an error category to include, and whether the error message should be wrapped as a hidden comment. Anchor changes require identical changes to matching anchor in Help:CS1 errors TODO: rename error_conditions{} to something more generic; create separate error and maint tables inside that? ]] local error_conditions = { err_accessdate_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;access-date=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;url=</code>', anchor = 'accessdate_missing_url', category = 'CS1 errors: access-date without URL', hidden = false }, err_apostrophe_markup = { message = 'Italic or bold markup not allowed in: <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'apostrophe_markup', category = 'CS1 errors: markup', hidden = false }, err_archive_date_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-date=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code>', anchor = 'archive_date_missing_url', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_archive_date_url_ts_mismatch = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-date=</code> / <code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> timestamp mismatch; $1 suggested', anchor = 'archive_date_url_ts_mismatch', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_archive_missing_date = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;archive-date=</code>', anchor = 'archive_missing_date', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_archive_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;url=</code>', anchor = 'archive_missing_url', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_archive_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> is malformed: $1', -- $1 is error message detail anchor = 'archive_url', category = 'CS1 errors: archive-url', hidden = false }, err_arxiv_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;arxiv=</code> required', anchor = 'arxiv_missing', category = 'CS1 errors: arXiv', -- same as bad arxiv hidden = false }, err_asintld_missing_asin = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;asin=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'asintld_missing_asin', category = 'CS1 errors: ASIN TLD', hidden = false }, err_bad_arxiv = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;arxiv=</code> value', anchor = 'bad_arxiv', category = 'CS1 errors: arXiv', hidden = false }, err_bad_asin = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;asin=</code> value', anchor = 'bad_asin', category ='CS1 errors: ASIN', hidden = false }, err_bad_asin_tld = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;asin-tld=</code> value', anchor = 'bad_asin_tld', category ='CS1 errors: ASIN TLD', hidden = false }, err_bad_bibcode = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;bibcode=</code> $1', -- $1 is error message detail anchor = 'bad_bibcode', category = 'CS1 errors: bibcode', hidden = false }, err_bad_biorxiv = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;biorxiv=</code> value', anchor = 'bad_biorxiv', category = 'CS1 errors: bioRxiv', hidden = false }, err_bad_citeseerx = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;citeseerx=</code> value', anchor = 'bad_citeseerx', category = 'CS1 errors: citeseerx', hidden = false }, err_bad_date = { message = 'Check date values in: $1', -- $1 is a parameter name list anchor = 'bad_date', category = 'CS1 errors: dates', hidden = false }, err_bad_doi = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;doi=</code> value', anchor = 'bad_doi', category = 'CS1 errors: DOI', hidden = false }, err_bad_hdl = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;hdl=</code> value', anchor = 'bad_hdl', category = 'CS1 errors: HDL', hidden = false }, err_bad_isbn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;isbn=</code> value: $1', -- $1 is error message detail anchor = 'bad_isbn', category = 'CS1 errors: ISBN', hidden = false }, err_bad_ismn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;ismn=</code> value', anchor = 'bad_ismn', category = 'CS1 errors: ISMN', hidden = false }, err_bad_issn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;$1issn=</code> value', -- $1 is 'e' or '' for eissn or issn anchor = 'bad_issn', category = 'CS1 errors: ISSN', hidden = false }, err_bad_jfm = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;jfm=</code> value', anchor = 'bad_jfm', category = 'CS1 errors: JFM', hidden = false }, err_bad_jstor = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;jstor=</code> value', anchor = 'bad_jstor', category = 'CS1 errors: JSTOR', hidden = false }, err_bad_lccn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;lccn=</code> value', anchor = 'bad_lccn', category = 'CS1 errors: LCCN', hidden = false }, err_bad_medrxiv = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;medrxiv=</code> value', anchor = 'bad_medrxiv', category = 'CS1 errors: medRxiv', hidden = false }, err_bad_mr = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;mr=</code> value', anchor = 'bad_mr', category = 'CS1 errors: MR', hidden = false }, err_bad_oclc = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;oclc=</code> value', anchor = 'bad_oclc', category = 'CS1 errors: OCLC', hidden = false }, err_bad_ol = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;ol=</code> value', anchor = 'bad_ol', category = 'CS1 errors: OL', hidden = false }, err_bad_osti = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;osti=</code> value', anchor = 'bad_osti', category = 'CS1 errors: OSTI', hidden = false }, err_bad_paramlink = { -- for |title-link=, |author/editor/translator-link=, |series-link=, |episode-link= message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> value', -- $1 is parameter name anchor = 'bad_paramlink', category = 'CS1 errors: parameter link', hidden = false }, err_bad_pmc = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;pmc=</code> value', anchor = 'bad_pmc', category = 'CS1 errors: PMC', hidden = false }, err_bad_pmid = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;pmid=</code> value', anchor = 'bad_pmid', category = 'CS1 errors: PMID', hidden = false }, err_bad_rfc = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;rfc=</code> value', anchor = 'bad_rfc', category = 'CS1 errors: RFC', hidden = false }, err_bad_s2cid = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;s2cid=</code> value', anchor = 'bad_s2cid', category = 'CS1 errors: S2CID', hidden = false }, err_bad_sbn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;sbn=</code> value: $1', -- $1 is error message detail anchor = 'bad_sbn', category = 'CS1 errors: SBN', hidden = false }, err_bad_ssrn = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;ssrn=</code> value', anchor = 'bad_ssrn', category = 'CS1 errors: SSRN', hidden = false }, err_bad_url = { message = 'Check $1 value', -- $1 is parameter name anchor = 'bad_url', category = 'CS1 errors: URL', hidden = false }, err_bad_usenet_id = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;message-id=</code> value', anchor = 'bad_message_id', category = 'CS1 errors: message-id', hidden = false }, err_bad_zbl = { message = 'Check <code class="cs1-code">&#124;zbl=</code> value', anchor = 'bad_zbl', category = 'CS1 errors: Zbl', hidden = false }, err_bare_url_missing_title = { message = '$1 missing title', -- $1 is parameter name anchor = 'bare_url_missing_title', category = 'CS1 errors: bare URL', hidden = false }, err_biorxiv_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;biorxiv=</code> required', anchor = 'biorxiv_missing', category = 'CS1 errors: bioRxiv', -- same as bad bioRxiv hidden = false }, err_chapter_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ignored', -- $1 is parameter name anchor = 'chapter_ignored', category = 'CS1 errors: chapter ignored', hidden = false }, err_citation_missing_title = { message = 'Missing or empty <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'citation_missing_title', category = 'CS1 errors: missing title', hidden = false }, err_citeseerx_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;citeseerx=</code> required', anchor = 'citeseerx_missing', category = 'CS1 errors: citeseerx', -- same as bad citeseerx hidden = false }, err_cite_web_url = { -- this error applies to cite web and to cite podcast message = 'Missing or empty <code class="cs1-code">&#124;url=</code>', anchor = 'cite_web_url', category = 'CS1 errors: requires URL', hidden = false }, err_class_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;class=</code> ignored', anchor = 'class_ignored', category = 'CS1 errors: class', hidden = false }, err_contributor_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;contributor=</code> ignored', anchor = 'contributor_ignored', category = 'CS1 errors: contributor', hidden = false }, err_contributor_missing_required_param = { message = '<code class="cs1-code">&#124;contributor=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'contributor_missing_required_param', category = 'CS1 errors: contributor', hidden = false }, err_deprecated_params = { message = 'Cite uses deprecated parameter <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'deprecated_params', category = 'CS1 errors: deprecated parameters', hidden = false }, err_disp_name = { message = 'Invalid <code class="cs1-code">&#124;$1=$2</code>', -- $1 is parameter name; $2 is the assigned value anchor = 'disp_name', category = 'CS1 errors: display-names', hidden = false, }, err_doibroken_missing_doi = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;doi=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'doibroken_missing_doi', category = 'CS1 errors: DOI', hidden = false }, err_embargo_missing_pmc = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;pmc=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'embargo_missing_pmc', category = 'CS1 errors: PMC embargo', hidden = false }, err_empty_citation = { message = 'Empty citation', anchor = 'empty_citation', category = 'CS1 errors: empty citation', hidden = false }, err_etal = { message = 'Explicit use of et al. in: <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'explicit_et_al', category = 'CS1 errors: explicit use of et al.', hidden = false }, err_extra_text_edition = { message = '<code class="cs1-code">&#124;edition=</code> has extra text', anchor = 'extra_text_edition', category = 'CS1 errors: extra text: edition', hidden = false, }, err_extra_text_issue = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has extra text', -- $1 is parameter name anchor = 'extra_text_issue', category = 'CS1 errors: extra text: issue', hidden = false, }, err_extra_text_pages = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has extra text', -- $1 is parameter name anchor = 'extra_text_pages', category = 'CS1 errors: extra text: pages', hidden = false, }, err_extra_text_volume = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has extra text', -- $1 is parameter name anchor = 'extra_text_volume', category = 'CS1 errors: extra text: volume', hidden = false, }, err_first_missing_last = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> missing <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is first alias, $2 is matching last alias anchor = 'first_missing_last', category = 'CS1 errors: missing name', -- author, contributor, editor, interviewer, translator hidden = false }, err_format_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is format parameter $2 is url parameter anchor = 'format_missing_url', category = 'CS1 errors: format without URL', hidden = false }, err_generic_name = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has generic name', -- $1 is parameter name anchor = 'generic_name', category = 'CS1 errors: generic name', hidden = false, }, err_generic_title = { message = 'Cite uses generic title', anchor = 'generic_title', category = 'CS1 errors: generic title', hidden = false, }, err_invalid_isbn_date = { message = 'ISBN / Date incompatibility', anchor = 'invalid_isbn_date', category = 'CS1 errors: ISBN date', hidden = true }, err_invalid_param_val = { message = 'Invalid <code class="cs1-code">&#124;$1=$2</code>', -- $1 is parameter name $2 is parameter value anchor = 'invalid_param_val', category = 'CS1 errors: invalid parameter value', hidden = false }, err_invisible_char = { message = '$1 in $2 at position $3', -- $1 is invisible char $2 is parameter name $3 is position number anchor = 'invisible_char', category = 'CS1 errors: invisible characters', hidden = false }, err_medrxiv_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;medrxiv=</code> required', anchor = 'medrxiv_missing', category = 'CS1 errors: medRxiv', -- same as bad medRxiv hidden = false }, err_missing_name = { message = 'Missing <code class="cs1-code">&#124;$1$2=</code>', -- $1 is modified NameList; $2 is enumerator anchor = 'missing_name', category = 'CS1 errors: missing name', -- author, contributor, editor, interviewer, translator hidden = false }, err_missing_periodical = { message = 'Cite $1 requires <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is cs1 template name; $2 is canonical periodical parameter name for cite $1 anchor = 'missing_periodical', category = 'CS1 errors: missing periodical', hidden = false }, err_missing_pipe = { message = 'Missing pipe in: <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'missing_pipe', category = 'CS1 errors: missing pipe', hidden = false }, err_missing_publisher = { message = 'Cite $1 requires <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is cs1 template name; $2 is canonical publisher parameter name for cite $1 anchor = 'missing_publisher', category = 'CS1 errors: missing publisher', hidden = false }, err_numeric_names = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> has numeric name', -- $1 is parameter name', anchor = 'numeric_names', category = 'CS1 errors: numeric name', hidden = false, }, err_param_access_requires_param = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1-access=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'param_access_requires_param', category = 'CS1 errors: param-access', hidden = false }, err_param_has_ext_link = { message = 'External link in <code class="cs1-code">$1</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'param_has_ext_link', category = 'CS1 errors: external links', hidden = false }, err_param_has_twl_url = { message = 'Wikipedia Library link in <code class="cs1-code">$1</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'param_has_twl_url', category = 'CS1 errors: URL', hidden = false }, err_parameter_ignored = { message = 'Unknown parameter <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ignored', -- $1 is parameter name anchor = 'parameter_ignored', category = 'CS1 errors: unsupported parameter', hidden = false }, err_parameter_ignored_suggest = { message = 'Unknown parameter <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ignored (<code class="cs1-code">&#124;$2=</code> suggested)', -- $1 is unknown parameter $2 is suggested parameter name anchor = 'parameter_ignored_suggest', category = 'CS1 errors: unsupported parameter', hidden = false }, err_periodical_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ignored', -- $1 is parameter name anchor = 'periodical_ignored', category = 'CS1 errors: periodical ignored', hidden = false }, err_redundant_parameters = { message = 'More than one of $1 specified', -- $1 is error message detail anchor = 'redundant_parameters', category = 'CS1 errors: redundant parameter', hidden = false }, err_script_parameter = { message = 'Invalid <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>: $2', -- $1 is parameter name $2 is script language code or error detail anchor = 'script_parameter', category = 'CS1 errors: script parameters', hidden = false }, err_ssrn_missing = { message = '<code class="cs1-code">&#124;ssrn=</code> required', anchor = 'ssrn_missing', category = 'CS1 errors: SSRN', hidden = false }, err_text_ignored = { message = 'Text "$1" ignored', -- $1 is ignored text anchor = 'text_ignored', category = 'CS1 errors: unrecognized parameter', hidden = false }, err_trans_missing_title = { message = '<code class="cs1-code">&#124;trans-$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> or <code class="cs1-code">&#124;script-$1=</code>', -- $1 is base parameter name anchor = 'trans_missing_title', category = 'CS1 errors: translated title', hidden = false }, err_param_unknown_empty = { message = 'Cite has empty unknown parameter$1: $2', -- $1 is 's' or empty space; $2 is emty unknown param list anchor = 'param_unknown_empty', category = 'CS1 errors: empty unknown parameters', hidden = false }, err_vancouver = { message = 'Vancouver style error: $1 in name $2', -- $1 is error detail, $2 is the nth name anchor = 'vancouver', category = 'CS1 errors: Vancouver style', hidden = false }, err_wikilink_in_url = { message = 'URL–wikilink conflict', -- uses ndash anchor = 'wikilink_in_url', category = 'CS1 errors: URL–wikilink conflict', -- uses ndash hidden = false }, --[[--------------------------< M A I N T >------------------------------------- maint messages do not have a message (message = nil); otherwise the structure is the same as error messages ]] maint_archive_origin = { message = nil, anchor = 'archive_origin', category = 'CS1 maint: archive origin', hidden = true, }, maint_archived_copy = { message = nil, anchor = 'archived_copy', category = 'CS1 maint: archived copy as title', hidden = true, }, maint_bibcode = { message = nil, anchor = 'bibcode', category = 'CS1 maint: bibcode', hidden = true, }, maint_location_no_publisher = { -- cite book, conference, encyclopedia; citation as book cite or encyclopedia cite message = nil, anchor = 'location_no_publisher', category = 'CS1 maint: location missing publisher', hidden = true, }, maint_bot_unknown = { message = nil, anchor = 'bot:_unknown', category = 'CS1 maint: bot: original URL status unknown', hidden = true, }, maint_date_auto_xlated = { -- date auto-translation not supported by en.wiki message = nil, anchor = 'date_auto_xlated', category = 'CS1 maint: date auto-translated', hidden = true, }, maint_date_format = { message = nil, anchor = 'date_format', category = 'CS1 maint: date format', hidden = true, }, maint_date_year = { message = nil, anchor = 'date_year', category = 'CS1 maint: date and year', hidden = true, }, maint_deprecated_archive = { message = nil, anchor = 'deprecated_archive', category = 'CS1 maint: deprecated archival service', hidden = true, }, maint_doi_ignore = { message = nil, anchor = 'doi_ignore', category = 'CS1 maint: ignored DOI errors', hidden = true, }, maint_doi_inactive = { message = nil, anchor = 'doi_inactive', category = 'CS1 maint: DOI inactive', hidden = true, }, maint_doi_inactive_dated = { message = nil, anchor = 'doi_inactive_dated', category = 'CS1 maint: DOI inactive as of $2$3$1', -- $1 is year, $2 is month-name or empty string, $3 is space or empty string hidden = true, }, maint_doi_unflagged_free = { message = nil, anchor = 'doi_unflagged_free', category = 'CS1 maint: unflagged free DOI', hidden = true, }, maint_extra_punct = { message = nil, anchor = 'extra_punct', category = 'CS1 maint: extra punctuation', hidden = true, }, maint_id_limit_load_fail = { -- applies to all cs1|2 templates on a page; message = nil, -- maint message (category link) never emitted anchor = 'id_limit_load_fail', category = 'CS1 maint: ID limit load fail', hidden = true, }, maint_isbn_ignore = { message = nil, anchor = 'ignore_isbn_err', category = 'CS1 maint: ignored ISBN errors', hidden = true, }, maint_issn_ignore = { message = nil, anchor = 'ignore_issn', category = 'CS1 maint: ignored ISSN errors', hidden = true, }, maint_jfm_format = { message = nil, anchor = 'jfm_format', category = 'CS1 maint: JFM format', hidden = true, }, maint_location = { message = nil, anchor = 'location', category = 'CS1 maint: location', hidden = true, }, maint_missing_class = { message = nil, anchor = 'missing_class', category = 'CS1 maint: missing class', hidden = true, }, maint_mr_format = { message = nil, anchor = 'mr_format', category = 'CS1 maint: MR format', hidden = true, }, maint_mult_names = { message = nil, anchor = 'mult_names', category = 'CS1 maint: multiple names: $1', -- $1 is '<name>s list'; gets value from special_case_translation table hidden = true, }, maint_numeric_names = { message = nil, anchor = 'numeric_names', category = 'CS1 maint: numeric names: $1', -- $1 is '<name>s list'; gets value from special_case_translation table hidden = true, }, maint_others = { message = nil, anchor = 'others', category = 'CS1 maint: others', hidden = true, }, maint_others_avm = { message = nil, anchor = 'others_avm', category = 'CS1 maint: others in cite AV media (notes)', hidden = true, }, maint_overridden_setting = { message = nil, anchor = 'overridden', category = 'CS1 maint: overridden setting', hidden = true, }, maint_page_art_num = { message = nil, anchor = 'page_art_num', category = 'CS1 maint: article number as page number', hidden = true, }, maint_pmc_embargo = { message = nil, anchor = 'embargo', category = 'CS1 maint: PMC embargo expired', hidden = true, }, maint_pmc_format = { message = nil, anchor = 'pmc_format', category = 'CS1 maint: PMC format', hidden = true, }, maint_postscript = { message = nil, anchor = 'postscript', category = 'CS1 maint: postscript', hidden = true, }, maint_publisher_location = { message = nil, anchor = 'publisher_location', category = 'CS1 maint: publisher location', hidden = true, }, maint_ref_duplicates_default = { message = nil, anchor = 'ref_default', category = 'CS1 maint: ref duplicates default', hidden = true, }, maint_shortened_archive_url = { message = nil, anchor = 'shortened_archive_url', category = 'CS1 maint: shortened archive url', hidden = true, }, maint_unknown_lang = { message = nil, anchor = 'unknown_lang', category = 'CS1 maint: unrecognized language', hidden = true, }, maint_untitled = { message = nil, anchor = 'untitled', category = 'CS1 maint: untitled periodical', hidden = true, }, maint_url_status = { message = nil, anchor = 'url_status', category = 'CS1 maint: url-status', hidden = true, }, maint_work_isbn = { message = nil, anchor = 'work_isbn', category = 'CS1 maint: work parameter with ISBN', hidden = true, }, maint_year= { message = nil, anchor = 'year', category = 'CS1 maint: year', hidden = true, }, maint_zbl = { message = nil, anchor = 'zbl', category = 'CS1 maint: Zbl', hidden = true, }, } --[[--------------------------< I D _ L I M I T S _ D A T A _ T >---------------------------------------------- fetch id limits for certain identifiers from c:Data:CS1/Identifier limits.tab. This source is a json tabular data file maintained at wikipedia commons. Convert the json format to a table of k/v pairs. The values from <id_limits_data_t> are used to set handle.id_limit. From 2025-02-21, MediaWiki is broken. Use this link to edit the tablular data file: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Data:CS1/Identifier_limits.tab&action=edit See Phab:T389105 ]] local id_limits_data_t = {}; local use_commons_data = true; -- set to false if your wiki does not have access to mediawiki commons; then, if false == use_commons_data then -- update this table from https://commons.wikimedia.org/wiki/Data:CS1/Identifier_limits.tab; last update: 2025-02-21 id_limits_data_t = {['OCLC'] = 10450000000, ['OSTI'] = 23010000, ['PMC'] = 11900000, ['PMID'] = 40400000, ['RFC'] = 9300, ['SSRN'] = 5200000, ['S2CID'] = 276000000}; -- this table must be maintained locally else -- here for wikis that do have access to mediawiki commons local load_fail_limit = 99999999999; -- very high number to avoid error messages on load failure id_limits_data_t = {['OCLC'] = load_fail_limit, ['OSTI'] = load_fail_limit, ['PMC'] = load_fail_limit, ['PMID'] = load_fail_limit, ['RFC'] = load_fail_limit, ['SSRN'] = load_fail_limit, ['S2CID'] = load_fail_limit}; local id_limits_data_load_fail = false; -- flag; assume that we will be successful when loading json id limit tabular data if mw.ext.data == nil then id_limits_data_load_fail = true; -- safeguard against Lua errors if mw.ext.data is not available for some reason else local tab_data_t = mw.ext.data.get ('CS1/Identifier limits.tab'); -- attempt to load the tabular data from commons into <tab_data_t> if false == tab_data_t then -- undocumented 'feature': mw.ext.data.get() sometimes returns false id_limits_data_load_fail = true; -- set the flag so that Module:Citation/CS1 can create an unannotated maint category else for _, limit_t in ipairs (tab_data_t.data) do -- overwrite default <load_fail_limit> values from the data table in the tabular data id_limits_data_t[limit_t[1]] = limit_t[2]; -- <limit[1]> is identifier; <limit[2]> is upper limit for that identifier end end end end --[[--------------------------< I D _ H A N D L E R S >-------------------------------------------------------- The following contains a list of values for various defined identifiers. For each identifier we specify a variety of information necessary to properly render the identifier in the citation. parameters: a list of parameter aliases for this identifier; first in the list is the canonical form link: Wikipedia article name redirect: a local redirect to a local Wikipedia article name; at en.wiki, 'ISBN (identifier)' is a redirect to 'International Standard Book Number' q: Wikidata q number for the identifier label: the label preceding the identifier; label is linked to a Wikipedia article (in this order): redirect from id_handlers['<id>'].redirect when use_identifier_redirects is true Wikidata-supplied article name for the local wiki from id_handlers['<id>'].q local article name from id_handlers['<id>'].link prefix: the first part of a URL that will be concatenated with a second part which usually contains the identifier suffix: optional third part to be added after the identifier encode: true if URI should be percent-encoded; otherwise false COinS: identifier link or keyword for use in COinS: for identifiers registered at info-uri.info use: info:.... where '...' is the appropriate identifier label for identifiers that have COinS keywords, use the keyword: rft.isbn, rft.issn, rft.eissn for |asin= and |ol=, which require assembly, use the keyword: url for others make a URL using the value in prefix/suffix and #label, use the keyword: pre (not checked; any text other than 'info', 'rft', or 'url' works here) set to nil to leave the identifier out of the COinS separator: character or text between label and the identifier in the rendered citation id_limit: for those identifiers with established limits, this property holds the upper limit access: use this parameter to set the access level for all instances of this identifier. the value must be a valid access level for an identifier (see ['id-access'] in this file). custom_access: to enable custom access level for an identifier, set this parameter to the parameter that should control it (normally 'id-access') ]] local id_handlers = { ['ARXIV'] = { parameters = {'arxiv', 'eprint'}, link = 'arXiv', redirect = 'arXiv (identifier)', q = 'Q118398', label = 'arXiv', prefix = 'https://arxiv.org/abs/', encode = false, COinS = 'info:arxiv', separator = ':', access = 'free', -- free to read }, ['ASIN'] = { parameters = { 'asin', 'ASIN' }, link = 'Amazon Standard Identification Number', redirect = 'ASIN (identifier)', q = 'Q1753278', label = 'ASIN', prefix = 'https://www.amazon.', COinS = 'url', separator = '&nbsp;', encode = false; }, ['BIBCODE'] = { parameters = {'bibcode'}, link = 'Bibcode', redirect = 'Bibcode (identifier)', q = 'Q25754', label = 'Bibcode', prefix = 'https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/', encode = false, COinS = 'info:bibcode', separator = ':', custom_access = 'bibcode-access', }, ['BIORXIV'] = { parameters = {'biorxiv'}, link = 'bioRxiv', redirect = 'bioRxiv (identifier)', q = 'Q19835482', label = 'bioRxiv', prefix = 'https://doi.org/', COinS = 'pre', -- use prefix value access = 'free', -- free to read encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['CITESEERX'] = { parameters = {'citeseerx'}, link = 'CiteSeerX', redirect = 'CiteSeerX (identifier)', q = 'Q2715061', label = 'CiteSeerX', prefix = 'https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=', COinS = 'pre', -- use prefix value access = 'free', -- free to read encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['DOI'] = { -- Used by InternetArchiveBot parameters = { 'doi', 'DOI'}, link = 'Digital object identifier', redirect = 'doi (identifier)', q = 'Q25670', label = 'doi', prefix = 'https://doi.org/', COinS = 'info:doi', separator = ':', encode = true, custom_access = 'doi-access', }, ['EISSN'] = { parameters = {'eissn', 'EISSN'}, link = 'International Standard Serial Number#Electronic ISSN', redirect = 'eISSN (identifier)', q = 'Q46339674', label = 'eISSN', prefix = 'https://search.worldcat.org/issn/', COinS = 'rft.eissn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['HDL'] = { parameters = { 'hdl', 'HDL' }, link = 'Handle System', redirect = 'hdl (identifier)', q = 'Q3126718', label = 'hdl', prefix = 'https://hdl.handle.net/', COinS = 'info:hdl', separator = ':', encode = true, custom_access = 'hdl-access', }, ['ISBN'] = { -- Used by InternetArchiveBot parameters = {'isbn', 'ISBN'}, link = 'International Standard Book Number', redirect = 'ISBN (identifier)', q = 'Q33057', label = 'ISBN', prefix = 'Special:BookSources/', COinS = 'rft.isbn', separator = '&nbsp;', }, ['ISMN'] = { parameters = {'ismn', 'ISMN'}, link = 'International Standard Music Number', redirect = 'ISMN (identifier)', q = 'Q1666938', label = 'ISMN', prefix = '', -- not currently used; COinS = nil, -- nil because we can't use pre or rft or info: separator = '&nbsp;', }, ['ISSN'] = { parameters = {'issn', 'ISSN'}, link = 'International Standard Serial Number', redirect = 'ISSN (identifier)', q = 'Q131276', label = 'ISSN', prefix = 'https://search.worldcat.org/issn/', COinS = 'rft.issn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['JFM'] = { parameters = {'jfm', 'JFM'}, link = 'Jahrbuch über die Fortschritte der Mathematik', redirect = 'JFM (identifier)', q = '', label = 'JFM', prefix = 'https://zbmath.org/?format=complete&q=an:', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['JSTOR'] = { parameters = {'jstor', 'JSTOR'}, link = 'JSTOR', redirect = 'JSTOR (identifier)', q = 'Q1420342', label = 'JSTOR', prefix = 'https://www.jstor.org/stable/', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = false, separator = '&nbsp;', custom_access = 'jstor-access', }, ['LCCN'] = { parameters = {'lccn', 'LCCN'}, link = 'Library of Congress Control Number', redirect = 'LCCN (identifier)', q = 'Q620946', label = 'LCCN', prefix = 'https://lccn.loc.gov/', COinS = 'info:lccn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['MEDRXIV'] = { parameters = {'medrxiv'}, link = 'medRxiv', redirect = 'medRxiv (identifier)', q = 'Q58465838', label = 'medRxiv', prefix = 'https://www.medrxiv.org/content/', COinS = 'pre', -- use prefix value access = 'free', -- free to read encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['MR'] = { parameters = {'mr', 'MR'}, link = 'Mathematical Reviews', redirect = 'MR (identifier)', q = 'Q211172', label = 'MR', prefix = 'https://mathscinet.ams.org/mathscinet-getitem?mr=', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['OCLC'] = { parameters = {'oclc', 'OCLC'}, link = 'OCLC', redirect = 'OCLC (identifier)', q = 'Q190593', label = 'OCLC', prefix = 'https://search.worldcat.org/oclc/', COinS = 'info:oclcnum', encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.OCLC or 0, }, ['OL'] = { parameters = { 'ol', 'OL' }, link = 'Open Library', redirect = 'OL (identifier)', q = 'Q1201876', label = 'OL', prefix = 'https://openlibrary.org/', COinS = 'url', separator = '&nbsp;', encode = true, custom_access = 'ol-access', }, ['OSTI'] = { parameters = {'osti', 'OSTI'}, link = 'Office of Scientific and Technical Information', redirect = 'OSTI (identifier)', q = 'Q2015776', label = 'OSTI', prefix = 'https://www.osti.gov/biblio/', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.OSTI or 0, custom_access = 'osti-access', }, ['PMC'] = { parameters = {'pmc', 'PMC'}, link = 'PubMed Central', redirect = 'PMC (identifier)', q = 'Q229883', label = 'PMC', prefix = 'https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC', suffix = '', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.PMC or 0, access = 'free', -- free to read }, ['PMID'] = { parameters = {'pmid', 'PMID'}, link = 'PubMed Identifier', redirect = 'PMID (identifier)', q = 'Q2082879', label = 'PMID', prefix = 'https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/', COinS = 'info:pmid', encode = false, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.PMID or 0, }, ['RFC'] = { parameters = {'rfc', 'RFC'}, link = 'Request for Comments', redirect = 'RFC (identifier)', q = 'Q212971', label = 'RFC', prefix = 'https://tools.ietf.org/html/rfc', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = false, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.RFC or 0, access = 'free', -- free to read }, ['SBN'] = { parameters = {'sbn', 'SBN'}, link = 'Standard Book Number', -- redirect to International_Standard_Book_Number#History redirect = 'SBN (identifier)', label = 'SBN', prefix = 'Special:BookSources/0-', -- prefix has leading zero necessary to make 9-digit sbn a 10-digit isbn COinS = nil, -- nil because we can't use pre or rft or info: separator = '&nbsp;', }, ['SSRN'] = { parameters = {'ssrn', 'SSRN'}, link = 'Social Science Research Network', redirect = 'SSRN (identifier)', q = 'Q7550801', label = 'SSRN', prefix = 'https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.SSRN or 0, custom_access = 'ssrn-access', }, ['S2CID'] = { parameters = {'s2cid', 'S2CID'}, link = 'Semantic Scholar', redirect = 'S2CID (identifier)', q = 'Q22908627', label = 'S2CID', prefix = 'https://api.semanticscholar.org/CorpusID:', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = false, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.S2CID or 0, custom_access = 's2cid-access', }, ['USENETID'] = { parameters = {'message-id'}, link = 'Usenet', redirect = 'Usenet (identifier)', q = 'Q193162', label = 'Usenet:', prefix = 'news:', encode = false, COinS = 'pre', -- use prefix value separator = '&nbsp;', }, ['ZBL'] = { parameters = {'zbl', 'ZBL' }, link = 'Zentralblatt MATH', redirect = 'Zbl (identifier)', q = 'Q190269', label = 'Zbl', prefix = 'https://zbmath.org/?format=complete&q=an:', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', }, } --[[--------------------------< E X P O R T S >--------------------------------- ]] return { use_identifier_redirects = use_identifier_redirects, -- booleans defined in the settings at the top of this module local_lang_cat_enable = local_lang_cat_enable, date_name_auto_xlate_enable = date_name_auto_xlate_enable, date_digit_auto_xlate_enable = date_digit_auto_xlate_enable, enable_sort_keys = enable_sort_keys, suppress_archive_today_urls = suppress_archive_today_urls, -- tables and variables created when this module is loaded dependencies_t = dependencies_t, -- used to suppress parameters dependent on url-holding parameters holding archive.today urls enum_needs_xlation = '1' ~= date_names.xlate_digits['1'], -- to avoid unnecessary enumerator translation global_df = get_date_format (), -- this line can be replaced with "global_df = 'dmy-all'," to have all dates auto translated to dmy format. global_cs1_config_t = global_cs1_config_t, -- global settings from {{cs1 config}} id_limits_data_load_fail = id_limits_data_load_fail, -- true when commons tabular identifier-limit data fails to load known_free_doi_registrants_t = build_free_doi_registrants_table(), punct_skip = build_skip_table (punct_skip, punct_meta_params), url_skip = build_skip_table (url_skip, url_meta_params), archive_today_tlds_t = {['today'] = true, ['ph'] = true, ['is'] = true, ['md'] = true, ['li'] = true, ['fo'] = true, ['vn'] = true}; -- used by is_archive_today_url() name_space_sort_keys = name_space_sort_keys, aliases = aliases, special_case_translation = special_case_translation, date_names = date_names, err_msg_supl = err_msg_supl, error_conditions = error_conditions, editor_markup_patterns = editor_markup_patterns, et_al_patterns = et_al_patterns, extended_registrants_t = extended_registrants_t, id_handlers = id_handlers, keywords_lists = keywords_lists, keywords_xlate = keywords_xlate, stripmarkers = stripmarkers, invisible_chars = invisible_chars, invisible_defs = invisible_defs, indic_script = indic_script, emoji_t = emoji_t, maint_cats = maint_cats, messages = messages, presentation = presentation, prop_cats = prop_cats, script_lang_codes = script_lang_codes, lang_tag_remap = lang_tag_remap, lang_name_remap = lang_name_remap, this_wiki_code = this_wiki_code, title_types = title_types, uncategorized_namespaces = uncategorized_namespaces_t, uncategorized_subpages = uncategorized_subpages, templates_using_volume = templates_using_volume, templates_using_issue = templates_using_issue, templates_not_using_page = templates_not_using_page, vol_iss_pg_patterns = vol_iss_pg_patterns, single_letter_2nd_lvl_domains_t = single_letter_2nd_lvl_domains_t, url_access_map_t = url_access_map_t, inter_wiki_map = inter_wiki_map, mw_languages_by_tag_t = mw_languages_by_tag_t, mw_languages_by_name_t = mw_languages_by_name_t, citation_class_map_t = citation_class_map_t, citation_issue_t = citation_issue_t, citation_no_volume_t = citation_no_volume_t, } brceh0fw8hkleyrp3ctv8v35j3wigpc 828 28469 376342 332101 2026-05-07T23:53:07Z Intisar Ali 8681 376342 Scribunto text/plain --[[--------------------------< F O R W A R D D E C L A R A T I O N S >-------------------------------------- ]] local has_accept_as_written, is_set, in_array, remove_wiki_link, strip_apostrophe_markup; -- functions in Module:Citation/CS1/Utilities local cfg; -- table of configuration tables that are defined in Module:Citation/CS1/Configuration --[[--------------------------< M A K E _ C O I N S _ T I T L E >---------------------------------------------- Makes a title for COinS from Title and / or ScriptTitle (or any other name-script pairs) Apostrophe markup (bold, italics) is stripped from each value so that the COinS metadata isn't corrupted with strings of %27%27... ]] local function make_coins_title (title, script) title = has_accept_as_written (title); if is_set (title) then title = strip_apostrophe_markup (title); -- strip any apostrophe markup else title = ''; -- if not set, make sure title is an empty string end if is_set (script) then script = script:gsub ('^%l%l%s*:%s*', ''); -- remove language prefix if present (script value may now be empty string) script = strip_apostrophe_markup (script); -- strip any apostrophe markup else script = ''; -- if not set, make sure script is an empty string end if is_set (title) and is_set (script) then script = ' ' .. script; -- add a space before we concatenate end return title .. script; -- return the concatenation end --[[--------------------------< E S C A P E _ L U A _ M A G I C _ C H A R S >---------------------------------- Returns a string where all of Lua's magic characters have been escaped. This is important because functions like string.gsub() treat their pattern and replace strings as patterns, not literal strings. ]] local function escape_lua_magic_chars (argument) argument = argument:gsub("%%", "%%%%"); -- replace % with %% argument = argument:gsub("([%^%$%(%)%.%[%]%*%+%-%?])", "%%%1"); -- replace all other Lua magic pattern characters return argument; end --[[--------------------------< G E T _ C O I N S _ P A G E S >------------------------------------------------ Extract page numbers from external wikilinks in any of the |page=, |pages=, or |at= parameters for use in COinS. ]] local function get_coins_pages (pages) local pattern; if not is_set (pages) then return pages; end -- if no page numbers then we're done while true do pattern = pages:match("%[(%w*:?//[^ ]+%s+)[%w%d].*%]"); -- pattern is the opening bracket, the URL and following space(s): "[url " if nil == pattern then break; end -- no more URLs pattern = escape_lua_magic_chars (pattern); -- pattern is not a literal string; escape Lua's magic pattern characters pages = pages:gsub(pattern, ""); -- remove as many instances of pattern as possible end pages = pages:gsub("[%[%]]", ""); -- remove the brackets pages = pages:gsub("–", "-" ); -- replace endashes with hyphens pages = pages:gsub("&%w+;", "-" ); -- and replace HTML entities (&ndash; etc.) with hyphens; do we need to replace numerical entities like &#32; and the like? pages = pages:gsub ('%b<>', ''); -- remove html-like tags; spans are added to <Pages> by utilities.hyphen_to_dash() which should not appear in COinS metadata return pages; end --[=[-------------------------< C O I N S _ R E P L A C E _ M A T H _ S T R I P M A R K E R >------------------ There are three options for math markup rendering that depend on the editor's math preference settings. These settings are at [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering]] and are PNG images TeX source MathML with SVG or PNG fallback All three are heavy with HTML and CSS which doesn't belong in the metadata. Without this function, the metadata saved in the raw wikitext contained the rendering determined by the settings of the last editor to save the page. This function gets the rendered form of an equation according to the editor's preference before the page is saved. It then searches the rendering for the text equivalent of the rendered equation and replaces the rendering with that so that the page is saved without extraneous HTML/CSS markup and with a reasonably readable text form of the equation. When a replacement is made, this function returns true and the value with replacement; otherwise false and the initial value. To replace multipe equations it is necessary to call this function from within a loop. ]=] local function coins_replace_math_stripmarker (value) local stripmarker = cfg.stripmarkers['math']; local rendering = value:match (stripmarker); -- is there a math stripmarker if not rendering then -- when value doesn't have a math stripmarker, abandon this test return false, value; end rendering = mw.text.unstripNoWiki (rendering); -- convert stripmarker into rendered value (or nil? ''? when math render error) if rendering:match ('alt="[^"]+"') then -- if PNG math option rendering = rendering:match ('alt="([^"]+)"'); -- extract just the math text elseif rendering:match ('$%s+.+%s+%$') then -- if TeX math option; $ is legit character that is escapes as \$ rendering = rendering:match ('$%s+(.+)%s+%$') -- extract just the math text elseif rendering:match ('<annotation[^>]+>.+</annotation>') then -- if MathML math option rendering = rendering:match ('<annotation[^>]+>(.+)</annotation>') -- extract just the math text else return false, value; -- had math stripmarker but not one of the three defined forms end return true, value:gsub (stripmarker, rendering, 1); end --[[--------------------------< C O I N S _ C L E A N U P >---------------------------------------------------- Cleanup parameter values for the metadata by removing or replacing invisible characters and certain HTML entities. 2015-12-10: there is a bug in mw.text.unstripNoWiki (). It replaces math stripmarkers with the appropriate content when it shouldn't. See https://phabricator.wikimedia.org/T121085 and Wikipedia_talk:Lua#stripmarkers_and_mw.text.unstripNoWiki.28.29 TODO: move the replacement patterns and replacement values into a table in /Configuration similar to the invisible characters table? ]] local function coins_cleanup (value) local replaced = true; -- default state to get the do loop running while replaced do -- loop until all math stripmarkers replaced replaced, value = coins_replace_math_stripmarker (value); -- replace math stripmarker with text representation of the equation end value = value:gsub (cfg.stripmarkers['math'], "MATH RENDER ERROR"); -- one or more couldn't be replaced; insert vague error message value = mw.text.unstripNoWiki (value); -- replace nowiki stripmarkers with their content value = value:gsub ('<span class="nowrap" style="padding%-left:0%.1em;">&#39;(s?)</span>', "'%1"); -- replace {{'}} or {{'s}} with simple apostrophe or apostrophe-s value = value:gsub ('&nbsp;', ' '); -- replace &nbsp; entity with plain space value = value:gsub ('\226\128\138', ' '); -- replace hair space with plain space if not mw.ustring.find (value, cfg.indic_script) then -- don't remove zero-width joiner characters from indic script value = value:gsub ('&zwj;', ''); -- remove &zwj; entities value = mw.ustring.gsub (value, '[\226\128\141\226\128\139\194\173]', ''); -- remove zero-width joiner, zero-width space, soft hyphen end value = value:gsub ('[\009\010\013 ]+', ' '); -- replace horizontal tab, line feed, carriage return with plain space return value; end --[[--------------------------< C O I N S >-------------------------------------------------------------------- COinS metadata (see <http://ocoins.info/>) allows automated tools to parse the citation information. ]] local function COinS(data, class) if 'table' ~= type(data) or nil == next(data) then return ''; end for k, v in pairs (data) do -- spin through all of the metadata parameter values if 'ID_list' ~= k and 'Authors' ~= k then -- except the ID_list and Author tables (author nowiki stripmarker done when Author table processed) data[k] = coins_cleanup (v); end end local ctx_ver = "Z39.88-2004"; -- treat table strictly as an array with only set values. local OCinSoutput = setmetatable( {}, { __newindex = function(self, key, value) if is_set(value) then rawset( self, #self+1, table.concat{ key, '=', mw.uri.encode( remove_wiki_link( value ) ) } ); end end }); if in_array (class, {'arxiv', 'biorxiv', 'citeseerx', 'medrxiv', 'ssrn', 'journal', 'news', 'magazine'}) or (in_array (class, {'conference', 'interview', 'map', 'press release', 'web'}) and is_set(data.Periodical)) or ('citation' == class and is_set(data.Periodical) and not is_set (data.Encyclopedia)) then OCinSoutput.rft_val_fmt = "info:ofi/fmt:kev:mtx:journal"; -- journal metadata identifier if in_array (class, {'arxiv', 'biorxiv', 'citeseerx', 'medrxiv', 'ssrn'}) then -- set genre according to the type of citation template we are rendering OCinSoutput["rft.genre"] = "preprint"; -- cite arxiv, cite biorxiv, cite citeseerx, cite medrxiv, cite ssrn elseif 'conference' == class then OCinSoutput["rft.genre"] = "conference"; -- cite conference (when Periodical set) elseif 'web' == class then OCinSoutput["rft.genre"] = "unknown"; -- cite web (when Periodical set) else OCinSoutput["rft.genre"] = "article"; -- journal and other 'periodical' articles end OCinSoutput["rft.jtitle"] = data.Periodical; -- journal only OCinSoutput["rft.atitle"] = data.Title; -- 'periodical' article titles -- these used only for periodicals OCinSoutput["rft.ssn"] = data.Season; -- keywords: winter, spring, summer, fall OCinSoutput["rft.quarter"] = data.Quarter; -- single digits 1->first quarter, etc. OCinSoutput["rft.chron"] = data.Chron; -- free-form date components OCinSoutput["rft.volume"] = data.Volume; -- does not apply to books OCinSoutput["rft.issue"] = data.Issue; OCinSoutput['rft.artnum'] = data.ArticleNumber; -- {{cite journal}} only OCinSoutput["rft.pages"] = data.Pages; -- also used in book metadata elseif 'thesis' ~= class then -- all others except cite thesis are treated as 'book' metadata; genre distinguishes OCinSoutput.rft_val_fmt = "info:ofi/fmt:kev:mtx:book"; -- book metadata identifier if 'report' == class or 'techreport' == class then -- cite report and cite techreport OCinSoutput["rft.genre"] = "report"; elseif 'conference' == class then -- cite conference when Periodical not set OCinSoutput["rft.genre"] = "conference"; OCinSoutput["rft.atitle"] = data.Chapter; -- conference paper as chapter in proceedings (book) elseif in_array (class, {'book', 'citation', 'encyclopaedia', 'interview', 'map'}) then if is_set (data.Chapter) then OCinSoutput["rft.genre"] = "bookitem"; OCinSoutput["rft.atitle"] = data.Chapter; -- book chapter, encyclopedia article, interview in a book, or map title else if 'map' == class or 'interview' == class then OCinSoutput["rft.genre"] = 'unknown'; -- standalone map or interview else OCinSoutput["rft.genre"] = 'book'; -- book and encyclopedia end end else -- {'audio-visual', 'AV-media-notes', 'DVD-notes', 'episode', 'interview', 'mailinglist', 'map', 'newsgroup', 'podcast', 'press release', 'serial', 'sign', 'speech', 'web'} OCinSoutput["rft.genre"] = "unknown"; end OCinSoutput["rft.btitle"] = data.Title; -- book only OCinSoutput["rft.place"] = data.PublicationPlace; -- book only OCinSoutput["rft.series"] = data.Series; -- book only OCinSoutput["rft.pages"] = data.Pages; -- book, journal OCinSoutput["rft.edition"] = data.Edition; -- book only OCinSoutput["rft.pub"] = data.PublisherName; -- book and dissertation else -- cite thesis OCinSoutput.rft_val_fmt = "info:ofi/fmt:kev:mtx:dissertation"; -- dissertation metadata identifier OCinSoutput["rft.title"] = data.Title; -- dissertation (also patent but that is not yet supported) OCinSoutput["rft.degree"] = data.Degree; -- dissertation only OCinSoutput['rft.inst'] = data.PublisherName; -- book and dissertation end -- NB. Not currently supported are "info:ofi/fmt:kev:mtx:patent", "info:ofi/fmt:kev:mtx:dc", "info:ofi/fmt:kev:mtx:sch_svc", "info:ofi/fmt:kev:mtx:ctx" -- and now common parameters (as much as possible) OCinSoutput["rft.date"] = data.Date; -- book, journal, dissertation for k, v in pairs( data.ID_list ) do -- what to do about these? For now assume that they are common to all? if k == 'ISBN' then v = v:gsub( "[^-0-9X]", "" ); end local id = cfg.id_handlers[k].COinS; if string.sub( id or "", 1, 4 ) == 'info' then -- for ids that are in the info:registry OCinSoutput["rft_id"] = table.concat{ id, "/", v }; elseif string.sub (id or "", 1, 3 ) == 'rft' then -- for isbn, issn, eissn, etc. that have defined COinS keywords OCinSoutput[ id ] = v; elseif 'url' == id then -- for urls that are assembled in ~/Identifiers; |asin= and |ol= OCinSoutput["rft_id"] = table.concat ({data.ID_list[k], "#id-name=", cfg.id_handlers[k].label}); elseif id then -- when cfg.id_handlers[k].COinS is not nil so urls created here OCinSoutput["rft_id"] = table.concat{ cfg.id_handlers[k].prefix, v, cfg.id_handlers[k].suffix or '', "#id-name=", cfg.id_handlers[k].label }; -- others; provide a URL and indicate identifier name as #fragment (human-readable, but transparent to browsers) end end local last, first; for k, v in ipairs( data.Authors ) do last, first = coins_cleanup (v.last), coins_cleanup (v.first or ''); -- replace any nowiki stripmarkers, non-printing or invisible characters if k == 1 then -- for the first author name only if is_set(last) and is_set(first) then -- set these COinS values if |first= and |last= specify the first author name OCinSoutput["rft.aulast"] = last; -- book, journal, dissertation OCinSoutput["rft.aufirst"] = first; -- book, journal, dissertation elseif is_set(last) then OCinSoutput["rft.au"] = last; -- book, journal, dissertation -- otherwise use this form for the first name end else -- for all other authors if is_set(last) and is_set(first) then OCinSoutput["rft.au"] = table.concat{ last, ", ", first }; -- book, journal, dissertation elseif is_set(last) then OCinSoutput["rft.au"] = last; -- book, journal, dissertation end -- TODO: At present we do not report "et al.". Add anything special if this condition applies? end end OCinSoutput.rft_id = data.URL; OCinSoutput.rfr_id = table.concat{ "info:sid/", mw.site.server:match( "[^/]*$" ), ":", data.RawPage }; -- TODO: Add optional extra info: -- rfr_dat=#REVISION<version> (referrer private data) -- ctx_id=<data.RawPage>#<ref> (identifier for the context object) -- ctx_tim=<ts> (timestamp in format yyyy-mm-ddThh:mm:ssTZD or yyyy-mm-dd) -- ctx_enc=info:ofi/enc:UTF-8 (character encoding) OCinSoutput = setmetatable( OCinSoutput, nil ); -- sort with version string always first, and combine. -- table.sort( OCinSoutput ); table.insert( OCinSoutput, 1, "ctx_ver=" .. ctx_ver ); -- such as "Z39.88-2004" return table.concat(OCinSoutput, "&"); end --[[--------------------------< S E T _ S E L E C T E D _ M O D U L E S >-------------------------------------- Sets local cfg table and imported functions table to same (live or sandbox) as that used by the other modules. ]] local function set_selected_modules (cfg_table_ptr, utilities_page_ptr) cfg = cfg_table_ptr; has_accept_as_written = utilities_page_ptr.has_accept_as_written; -- import functions from selected Module:Citation/CS1/Utilities module is_set = utilities_page_ptr.is_set; in_array = utilities_page_ptr.in_array; remove_wiki_link = utilities_page_ptr.remove_wiki_link; strip_apostrophe_markup = utilities_page_ptr.strip_apostrophe_markup; end --[[--------------------------< E X P O R T E D F U N C T I O N S >------------------------------------------ ]] return { make_coins_title = make_coins_title, get_coins_pages = get_coins_pages, COinS = COinS, set_selected_modules = set_selected_modules, } 2eba9cn0u4yseyeujt1vmrglxrgcllo 0 29274 376317 101255 2026-05-07T19:37:11Z Intisar Ali 8681 /* */ 376317 wikitext text/x-wiki [[File:Grave of Mai Bakhtawar.jpg|thumb|سنڌ ھاري تحريڪ جي پھرين شھيد عورت مائي بختاور لاشاري جي قبر]] سنڌ جي پهرين شهيد هارياڻي ’بختاور‘، ذات جي لاشاري هئي ۽ [[عمرڪوٽ تعلقو|تعلقي عمرڪوٽ]] جي هڪ ننڍڙي شهر ”ٽالهيءَ“ جي ڀر ۾ ’هئدي لاشاريءَ‘ جي ڳوٺ ۾ جنم ورتو هئائين. اهو ڳوٺ قاديانين جي اسٽيٽ جو حصو هو، جن کي اڳوڻي ٿرپارڪر ضلعي ۾ چاليهه هزار ايڪڙن تي مشتمل جاگير هئي، جيڪا ’احمدي اسٽيٽ‘ جي نالي سان سڏي ويندي آهي. هنن کي اها جاگير، انگريز سرڪار، 1914ع ۾ ڪعبي تي گوليون هلائيندڙ ۽ انگريزي فوج ۾ ڀرتي ٿيل پنجابي فوجين جي اُتي مارجي وڃڻ تي انعام طور عطا ڪئي هئي. مائي بختاور جي شهادت جو پسمنظر هن ريت آهي ته 1930ع ۾ سائين جي. ايم. سيد، ڄيٺمل پرسرام، جمشيد نسروانجي، پروفيسر گوڪلي، ڪامريڊ عبدالقادر ۽ ٻين ميرپورخاص ۾ سنڌ هاري ڪاميٽيءَ جو بنياد وڌو هو. ان جي ڪم کان متاثر ٿي، ڪامريڊ حيدربخش جتوئي، جڏهن ڊپٽي ڪليڪٽريءَ جي ملازمت ڇڏي، سنڌ جي هارين لاءِ جدوجهد شروع ڪئي ته اُن هاري تحريڪ جو هڪ اهم مطالبو اهو هو ته هارين کي بٽئيءَ جو اڌ حصو ڏنو وڃي. اڌو اڌ بٽئيءَ جي مطالبي کي مڃرائڻ لاءِ سڀ کان پهريائين نوابشاهه ۾ تحريڪ هلي، جنهن ۾ ڊاڪٽر هاسارام، قاضي فيض محمد، ڪامريڊ محمد لاکي (سڪرنڊ واري)، بالاچ خان بروهيءَ، مولوي محمد معاذ ۽ ٻين ڀرپور حصو ورتو ۽ هنن تحريڪ کي زور وٺايو، هارين زميندارن کان اڌ بٽئيءَ جو حق گهريو ۽ نه ڏيڻ جي صورت ۾ پنهنجي سگهه ۽ ٻل تي وٺڻ جي ڪوشش ڪئي. هيءَ تحريڪ پوريءَ سنڌ ۾ پکڙجي وئي. ٻين ضلعن وانگر هن تحريڪ جو ٿرپارڪر ضلعي تي به اثر پيو. ٿرپارڪر ۾ هن تحريڪ ۾ جان محمد پلي، ڪامريڊ غلام محمد لغاري، پير عبدالغفور جان سرهندي، محمد ابراهيم مومن ڪُنريءَ واري، ڪامريڊ امولک اوڏ ۽ ٻين ڪيترن هاري ورڪرن حصو ورتو. هن تحريڪ کي زور وٺائڻ لاءِ ڪامريڊ حيدربخش جتوئيءَ 20 جون 1949ع تي جُهڏي (موجوده ضلعي ميرپورخاص) ۾ هاري ڪانفرنس گهرائي، جنهن ۾ اٽڪل ڏهه هزار هارين ۽ ورڪرن حصو ورتو. سنڌ جي سورهيه مائي بختاور جي ڳوٺ جا سمورا مرد به هن ڪانفرنس ۾ شريڪ ٿيڻ ويا. پويان اَنَ جي راهه تي هڪڙي پوڙهي شخص پنيي لاشاريءَ ۽ مائي بختاور کي سنڀال لاءِ ڇڏي ويا. ڪانفرنس جي آخري ڏينهن، 22 جون 1949ع تي خبر آئي ته ٽالهي شهر لڳ، هئدي لاشاريءَ جي ڳوٺ ۾ پنجابي زميندارن هڪ عورت کي بندوقن جا فائر ڪري شهيد ڪري ڇڏيو. ڪامريڊ حيدربخش جتوئي ساٿين سان گڏ، 23 جون تي صبح جو سوير لاشارين جي ڳوٺ پهچي ويو. ساڻس ٻين کان سواءِ ڪامريڊ غلام محمد لغاري ۽ ڪامريڊ ميرمحمد ٽالپر به گڏ هئا. هنن اَن جي کري تي شهيد بختاور لاشاريءَ جو لاش وڃي ڏٺو. اتي کين خبر پئي ته کري تي اٽڪل ٽي هزار مڻ ڪڻڪ هئي. ڳوٺ جا سمورا مرد ڪانفرنس ۾ شرڪت لاءِ ويل هئا ۽ پنجابي زميندارن موقعي جو فائدو وٺي ڪڻڪ کڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مائي بختاور ۽ هڪ پيرسن پنيي فقير ۽ ٻين عورتن هنن کي ائين ڪرڻ کان روڪيو. مائي بختاور لوهي ٽيانگ کڻي کين للڪار ڪئي ته ”هٽي پري ٿيو، اَنَ جو ڪڻو به کڻڻ نه ڏينديس“. مائي بختاور جو مزاحمتي انداز ڏسي زميندارن کي ڪاوڙ لڳي ۽ هڪ ظالم چوڌري سعدالله ۽ سندس مئنيجر چوڌري خالد، مائي بختاور تي بندوق جا سڌا فائر ڪيا ۽ نتيجي طور مائي بختاور اَن جي ديرن جو بچاءُ ڪندي شهيد ٿي وئي ۽ پير مرد پنيو فقير زخمي ٿي پيو، جنهن جي ڄمار سٺ ورهين کان مٿي هئي. ڪُنري ٿاڻي جو صوبيدار عنايت علي خان ابڙو ۽ ڊي ايس پي ديوان تلجارام پهچي چڪا هئا، هنن ڪامريڊ حيدربخش جتوئيءَ جي موجودگيءَ ۾ ڪيس لکيو. ڪجهه ورڪر ڪامريڊ حيدربخش جتوئيءَ جي حڪم تي لاش کي پوسٽ مارٽم لاءِ ساماري کڻائي ويا، جتي گهڻي وقت گذري وڃڻ ڪري مائي بختاور کي آخر دفن ڪيو ويو. سندس تربت ساماري جي هڪ مقام ۾ واقع آهي. ڪيس ٿرپارڪر سيشن ڪورٽ ميرپورخاص ۾ هليو. ڪيس جي پيروي سنڌ هاري ڪاميٽيءَ جي طرفان وڪيل ديوان انبارام ڪئي. سرڪاري وڪيل خان بهادر مرزا سڪندر بيگ هو، جنهن کي ان وقت جي سنڌ جي وزير داخلا، قاضي فضل الله خاص حيدرآباد کان اُماڻيو هو، اُن پڻ فريادي ڌُر (مائي بختاور واري ڌر) جي مدد ڪئي، جڏهن ته جوابدارن جي پيروي ديوان ڏيئل مل ۽ لاهور مان گهرايل هڪ بئريسٽر ڪئي. ان وقت سيشن جج شنڪر سنگهه آڏواڻي هو. هن صاحب حق جو فيصلو ڏنو ۽ چوڌري سعدالله (جيڪو اُن وقت جي پاڪستان جي وزير خارجه سر ظفرالله خان جو ڀاڻيجو هو) کي 25 ۽ چوڌري خالد کي 20 سال ٽيپ ڏني، جڏهن ته ٻين مجرمن کي پنجن کان ڏهن ورهين تائين سزائون ڏنائين. ٻيا ته اپيلن مان آزاد ٿي ويا، ليڪن چوڌري سعدالله 25 سال ٽيپ برابر ڪاٽي. اهڙيءَ طرح سنڌ جي هاري جدوجهد ۽ شهيد بختاور سنڌ جي غريب عوام کي سبق ڏنو ته پنهنجي حق لاءِ جان ڏئي سگهجي ٿي، پر پنهنجو حق نه ٿو ڇڏي سگهجي. مائي بختاور شهيد جي ريٽي رت جي قرباني سنڌ جي تاريخ ۾ صدين تائين لازوال رهندي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%20%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF</ref> == حوالا == {{حوالا}} jvlmui10zce5q00c81yd0fxc1fdhb36 0 31830 376306 354652 2026-05-07T14:44:49Z Ibne maryam 17680 376306 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage --> <!-- Basic info ---->| name = ڍاڪا | official_name = [[گريٽر ڍاڪا جو علائقو]] | native_name = {{lang|bn|ঢাকা}} | other_name = ڊاڪا | settlement_type = گاديءَ جو هنڌ ۽ ميگا سٽي | image_skyline = Dhaka Bd.jpg | imagesize = 280px | image_caption = مٿيان کان، کاٻي کا ساڄي: قومي پارليامينٽ، موتي جھيل ڪمرشيل ايريا، روز گارڊن پئليس، خان محمد مرزا مسجد، رمنا، بنگلاديش جي سپريم ڪورٽ، رڪشا ڀيڙ وقت، ڍاڪا صدر گھاٽ | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | nickname = ''Rickshaw Capital of the World''<br/>''اوڀر جو وينس''<br/>''مسجدن جو شھر'' | motto = | image_map = Dhaka locator map.svg | mapsize = | map_caption = Dhaka in Bangladesh | pushpin_map = Asia | pushpin_label_position = centre | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location ---->| pushpin_map_caption = Location of Dhaka in Asia | pushpin_relief = | latd = | latm = | latNS = | longd = | longm = | longEW = | coordinates_region = | coordinates_display = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|بنگلاديش}} | subdivision_type1 = ڊويزن | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name1 = ڍاڪا ڊويزن| | established_title = قيام | established_date = 1608ع | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | government_footnotes = | government_type = سٽي ڊسٽرڪٽ | governing_body = {{nowrap|[[Dhaka North City Corporation|DNCC]] & [[Dhaka South City Corporation|DSCC]]}} | unit_pref = Metric <!-- Enter: Metric, if Metric (imperial) is desired --> | area_footnotes = &nbsp;(2011)<ref name="District Statistics 2011, Dhaka">{{cite web|url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Dhaka.pdf|title=District Statistics 2011, Dhaka |publisher=Bangladesh Bureau of Statistics|date=December 2013|accessdate=14 May 2015}}</ref> | area_magnitude = | area_total_km2 = 302.92 | area_land_km2 = 279.43 | area_water_km2 = <!-- Population ----> | elevation_footnotes = <ref name="Elevation of Dhaka">{{cite web|url=http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html|title=Dhaka, Bangladesh Map|work=National Geographic|accessdate=6 September 2009}}</ref> | elevation_m = 4 | elevation_ft = 13.12 <!-- Area/postal codes & others ---->| population_total = {{Increase}}6,970,105 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name="dhakapop1">{{cite web|url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf|title=Population & Housing Census-2011|publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]]|page=41|accessdate=15 December 2015}}</ref> | population_density_km2 = 23,234 | population_density_sq_mi = 60,175 | population_metro = {{nts|8906000}} | population_metro_footnotes = <ref name="District Statistics 2011, Dhaka"/> | population_blank2_title = | population_blank2 = 74.6% | population_demonym = Dhakaiya;<br/>Dhakaite | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 1000, 1100, 12xx | area_code = | website = | footnotes = | leader_title1 = ڍاڪا نارٿ سٽي ڪارپوريشن ميئر | leader_name1 = انيس الحق | leader_title2 = ڍاڪا سائوٿ سٽي ڪارپوريشن ميئر | leader_name2 = سعيد کوڪون | leader_title3 = ڍاڪا ميٽروپوليٽن پوليس ڪمشنر | leader_name3 = اسد زمان ميان | population_blank1_footnotes = <ref>[http://www.newgeography.com/content/003004-evolving-urban-form-dhaka].</ref> | population_blank2_footnotes = <ref name="District Statistics 2011, Dhaka"/> <!-- General information ---->| timezone = | utc_offset = | blank_name = نيشنل ڪالنگ ڪوڊ | blank_info = +880 | blank1_name = [[ڪالنگ ڪوڊ]] | blank1_info = 02 [For Dhaka city only] | blank2_name = [[Gross domestic product|GDP PPP]] (2015) | blank2_info = | blank3_name = [[ISO 3166-2:BD|ISO 3166-2]] | blank3_info = BD-13 | subdivision_name2 = ڍاڪا ضلعو | subdivision_name3 = {{Increase}}$280&nbsp;billion<ref name="PricewaterhouseCoopers">http://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562 </ref> | subdivision_name4 = 74.6% | subdivision_name5 = 6+ [[Bangladesh Standard Time|BST]] | subdivision_name6 = [http://www.dncc.gov.bd/ Dhaka North City Corporation] <br/> [http://dhakasouthcity.gov.bd/ Dhaka South City Corporation] | subdivision_type3 = جي ڊي پي | subdivision_type4 = خواندگي جي شرح | subdivision_type5 = ٽائيم زون | subdivision_type6 = ويب سائيٽ | established_title1 = شھر جو درجو مليس | established_date1 = 1947ع | leader_title = ميئر | leader_name = A | total_type = شهر }} [[فائل:Shahid Sriti Stombho (Proposed).jpg|thumb|300px|کاٻو]] '''ڍاڪا''' [[بنگلاديش]] ملڪ جي گاديءَ جو ھنڌ آھي۔ [[برھم پتر درياھ]] ۾ ڪرندڙ درياھ [[پوڙھي گنگا]] جي ڪناري تي واقع ھن شھر جي آبادي 90 لک کان وڌيڪ آھي جنھن ڪري ھي بنگللاديش جو سڀ کان وڏو ۽ دنيا جي ڳتيل ترين شھرن مان ھڪ آھي۔ ھي شھر [[پٽ سن]] جي تمام وڏي منڊي ۽ صنعت ۽ واپار جو مرڪز آھي۔ ھتان جي ململ سڄي دنيا ۾ مشھور ھئي پر برطانوي راڄ جي حڪومت ۾ ھن عظيم شھر جي صنعت کي برباد ڪيو ويو۔ ڍاڪا پنھنجي خوبصورت مسجدن جي ڪري بہ شھرت رکي ٿو۔ [[مغل]] جي حڪومت جي دور ۾ ھي شھر جھانگير نگر جي نالي سان سڃاتو ويندو ھو۔ برطانوي راڄ ۾ ھي [[ڪلڪتو|ڪلڪتي]] کان بعد رياست [[بنگال]] جو ٻيون وڏو شھر بڻجي ويو۔ 1921ع ۾ ھتي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] قائم ٿي۔ ھندستان جي ورھاڱي کان بعد ھي [[اوڀر پاڪستان]] جو انتظامي گاديءَ جو ھنڌ قرار ڏنو ويو 1971ع ۾ پاڪستان جي ٽٽڻ کان بعد 1972ع ۾ ان کي نئين ٺھيل مملڪت بنگلاديش جي گاديءَ جو ھنڌ قرار ڏنو ويو۔ شھر وچ بنگلاديش ۾ درياھ پوڙھي گنگا جي اوڀارين ڪنارن تي واقع آھي۔ شھر جي ڪل ايراضي 815.85 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ ھي ست اهم ٿاڻن ڌان منڊي، ڪوٽ والي، موتي جھيل، رمنا، محمد پور، سترا پور، تيج ڳوٺ ۽ 14 ثانوي ٿاڻن گلشن، لال باغ، مير پور، پلابي، سبوج باغ، ڍاڪا ڪنٽونمنٽ، ڊمرا، ھزاري باغ، شيام پور، بڊا، ڪفرل، ڪامرانگير چار، کل ڳوٺ ۽ اتارا تي مشتمل آھي۔ شھر ۾ ڪل 130 وارڊ ۽ 725 پاڙا آھن۔ ڍاڪا ضلعي جي ڪل ايراضي 1463.60 چورس ڪلوميٽر آھي جنھن جي چوڌاري غازي پور، تن گيل، منشي گنج، راجبري، نارائڻ گنج ۽ مانڪ گنج جا ضلعا واقع آھن۔ {{-}} == پڻ ڏسو == * [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڍاڪا]] [[زمرو:بنگلاديش]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:بنگله ديش ۾ شهر]] 0xlneemg5tsbdo2k2tyjcfzcyh71d5j 376308 376306 2026-05-07T14:49:30Z Ibne maryam 17680 376308 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage --> <!-- Basic info ---->| name = ڍاڪا | official_name = [[گريٽر ڍاڪا جو علائقو]] | native_name = {{lang|bn|ঢাকা}} | other_name = ڊاڪا | settlement_type = گاديءَ جو هنڌ ۽ ميگا سٽي | image_skyline = Dhaka Bd.jpg | imagesize = 280px | image_caption = مٿيان کان، کاٻي کا ساڄي: قومي پارليامينٽ، موتي جھيل ڪمرشيل ايريا، روز گارڊن پئليس، خان محمد مرزا مسجد، رمنا، بنگلاديش جي سپريم ڪورٽ، رڪشا ڀيڙ وقت، ڍاڪا صدر گھاٽ | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | nickname = ''Rickshaw Capital of the World''<br/>''اوڀر جو وينس''<br/>''مسجدن جو شھر'' | motto = | image_map = Dhaka locator map.svg | mapsize = | map_caption = Dhaka in Bangladesh | pushpin_map = Asia | pushpin_label_position = centre | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location ---->| pushpin_map_caption = Location of Dhaka in Asia | pushpin_relief = | latd = | latm = | latNS = | longd = | longm = | longEW = | coordinates_region = | coordinates_display = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|بنگلاديش}} | subdivision_type1 = ڊويزن | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name1 = ڍاڪا ڊويزن| | established_title = قيام | established_date = 1608ع | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | government_footnotes = | government_type = سٽي ڊسٽرڪٽ | governing_body = {{nowrap|[[Dhaka North City Corporation|DNCC]] & [[Dhaka South City Corporation|DSCC]]}} | unit_pref = Metric <!-- Enter: Metric, if Metric (imperial) is desired --> | area_footnotes = &nbsp;(2011)<ref name="District Statistics 2011, Dhaka">{{cite web|url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Dhaka.pdf|title=District Statistics 2011, Dhaka |publisher=Bangladesh Bureau of Statistics|date=December 2013|accessdate=14 May 2015}}</ref> | area_magnitude = | area_total_km2 = 302.92 | area_land_km2 = 279.43 | area_water_km2 = <!-- Population ----> | elevation_footnotes = <ref name="Elevation of Dhaka">{{cite web|url=http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html|title=Dhaka, Bangladesh Map|work=National Geographic|accessdate=6 September 2009}}</ref> | elevation_m = 4 | elevation_ft = 13.12 <!-- Area/postal codes & others ---->| population_total = {{Increase}}6,970,105 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name="dhakapop1">{{cite web|url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf|title=Population & Housing Census-2011|publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]]|page=41|accessdate=15 December 2015}}</ref> | population_density_km2 = 23,234 | population_density_sq_mi = 60,175 | population_metro = {{nts|8906000}} | population_metro_footnotes = <ref name="District Statistics 2011, Dhaka"/> | population_blank2_title = | population_blank2 = 74.6% | population_demonym = Dhakaiya;<br/>Dhakaite | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 1000, 1100, 12xx | area_code = | website = | footnotes = | leader_title1 = ڍاڪا نارٿ سٽي ڪارپوريشن ميئر | leader_name1 = انيس الحق | leader_title2 = ڍاڪا سائوٿ سٽي ڪارپوريشن ميئر | leader_name2 = سعيد کوڪون | leader_title3 = ڍاڪا ميٽروپوليٽن پوليس ڪمشنر | leader_name3 = اسد زمان ميان | population_blank1_footnotes = <ref>[http://www.newgeography.com/content/003004-evolving-urban-form-dhaka].</ref> | population_blank2_footnotes = <ref name="District Statistics 2011, Dhaka"/> <!-- General information ---->| timezone = | utc_offset = | blank_name = نيشنل ڪالنگ ڪوڊ | blank_info = +880 | blank1_name = [[ڪالنگ ڪوڊ]] | blank1_info = 02 [For Dhaka city only] | blank2_name = [[Gross domestic product|GDP PPP]] (2015) | blank2_info = | blank3_name = [[ISO 3166-2:BD|ISO 3166-2]] | blank3_info = BD-13 | subdivision_name2 = ڍاڪا ضلعو | subdivision_name3 = {{Increase}}$280&nbsp;billion<ref name="PricewaterhouseCoopers">http://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562 </ref> | subdivision_name4 = 74.6% | subdivision_name5 = 6+ [[Bangladesh Standard Time|BST]] | subdivision_name6 = [http://www.dncc.gov.bd/ Dhaka North City Corporation] <br/> [http://dhakasouthcity.gov.bd/ Dhaka South City Corporation] | subdivision_type3 = جي ڊي پي | subdivision_type4 = خواندگي جي شرح | subdivision_type5 = ٽائيم زون | subdivision_type6 = ويب سائيٽ | established_title1 = شھر جو درجو مليس | established_date1 = 1947ع | leader_title = ميئر | leader_name = A | total_type = شهر }} [[فائل:Shahid Sriti Stombho (Proposed).jpg|thumb|300px|کاٻو]] '''ڍاڪا''' [[بنگلاديش]] ملڪ جي گاديءَ جو ھنڌ آھي۔ [[برھم پتر درياھ]] ۾ ڪرندڙ درياھ [[پوڙھي گنگا]] جي ڪناري تي واقع ھن شھر جي آبادي 90 لک کان وڌيڪ آھي جنھن ڪري ھي بنگللاديش جو سڀ کان وڏو ۽ دنيا جي ڳتيل ترين شھرن مان ھڪ آھي۔ ھي شھر [[پٽ سن]] جي تمام وڏي منڊي ۽ صنعت ۽ واپار جو مرڪز آھي۔ ھتان جي ململ سڄي دنيا ۾ مشھور ھئي پر برطانوي راڄ جي حڪومت ۾ ھن عظيم شھر جي صنعت کي برباد ڪيو ويو۔ ڍاڪا پنھنجي خوبصورت مسجدن جي ڪري بہ شھرت رکي ٿو۔ [[مغل]] جي حڪومت جي دور ۾ ھي شھر جھانگير نگر جي نالي سان سڃاتو ويندو ھو۔ برطانوي راڄ ۾ ھي [[ڪلڪتو|ڪلڪتي]] کان بعد رياست [[بنگال]] جو ٻيون وڏو شھر بڻجي ويو۔ 1921ع ۾ ھتي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] قائم ٿي۔ ھندستان جي ورھاڱي کان بعد ھي [[اوڀر پاڪستان]] جو انتظامي گاديءَ جو ھنڌ قرار ڏنو ويو 1971ع ۾ پاڪستان جي ٽٽڻ کان بعد 1972ع ۾ ان کي نئين ٺھيل مملڪت بنگلاديش جي گاديءَ جو ھنڌ قرار ڏنو ويو۔ شھر وچ بنگلاديش ۾ درياھ پوڙھي گنگا جي اوڀارين ڪنارن تي واقع آھي۔ شھر جي ڪل ايراضي 815.85 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ ھي ست اهم ٿاڻن ڌان منڊي، ڪوٽ والي، موتي جھيل، رمنا، محمد پور، سترا پور، تيج ڳوٺ ۽ 14 ثانوي ٿاڻن گلشن، لال باغ، مير پور، پلابي، سبوج باغ، ڍاڪا ڪنٽونمنٽ، ڊمرا، ھزاري باغ، شيام پور، بڊا، ڪفرل، ڪامرانگير چار، کل ڳوٺ ۽ اتارا تي مشتمل آھي۔ شھر ۾ ڪل 130 وارڊ ۽ 725 پاڙا آھن۔ ڍاڪا ضلعي جي ڪل ايراضي 1463.60 چورس ڪلوميٽر آھي جنھن جي چوڌاري غازي پور، تن گيل، منشي گنج، راجبري، نارائڻ گنج ۽ مانڪ گنج جا ضلعا واقع آھن۔ {{-}} ==تفصيل== {{Short description|Capital and largest city of Bangladesh}} {{About|the capital city|the division|Dhaka Division|the district|Dhaka District|other uses|Dhaka (disambiguation)}} {{Distinguish|text=Senegal's capital city [[Dakar]]}} {{protection padlock|small=yes}} {{Use dmy dates|date=November 2022}} {{Infobox settlement | name = Dhaka | settlement_type = [[Megacity]] | official_name = | native_name = ঢাকা | native_name_lang = bn | other_name = Dacca | nicknames = <ref>{{Cite news |last=Imam |first=Shah Husain |date=20 July 2018 |title=Dhaka: Where will it go from here? |url=https://www.thedailystar.net/opinion/pleasure-all-mine/dhaka-where-will-it-go-here-1607983 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230302210152/https://www.thedailystar.net/opinion/pleasure-all-mine/dhaka-where-will-it-go-here-1607983 |archive-date=2 March 2023 |access-date=2 March 2022 |work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]] |type=Opinion |quote=Dhaka, once the Venice of the East by virtue of being surrounded by four ebullient rivers, is now an urban behemoth.}}</ref><ref>{{Cite news |date=10 December 2019 |title=The tales of urban street children:Is there anything we could do? |url=https://www.dhakatribune.com/climate-change/2019/12/10/the-tales-of-urban-street-children-is-there-anything-we-could-do |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801075352/https://www.dhakatribune.com/climate-change/2019/12/10/the-tales-of-urban-street-children-is-there-anything-we-could-do |archive-date=1 August 2021 |access-date=2 April 2021 |work=Dhaka Tribune}}</ref><ref>{{Cite news |date=4 May 2018 |title=Are we willing to know more of Dhaka? |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/my-dhaka/are-we-willing-know-more-dhaka-1570981 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803010913/https://www.thedailystar.net/star-weekend/my-dhaka/are-we-willing-know-more-dhaka-1570981 |archive-date=3 August 2021 |access-date=2 April 2021 |work=The Daily Star}}</ref><br /> [[City of Mosques]]<ref>The city of mosques <cite>The city of mosques</cite> (https://www.dhakatribune.com/opinion/heritage/5361/the-city-of-mosques</ref><br />[[The City That Never Sleeps (nickname)|City That Never Sleeps]]<ref>{{Cite web |date=2020-06-16 |title=Dhaka: The city that (still) never sleeps |url=https://dhakatribune.com/story/2198647/Dhaka-city-is-still-not-sleeping |website=Dhaka Tribune |language=en |access-date=5 July 2024 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329002727/https://www.dhakatribune.com/story/2198647/Dhaka-city-is-still-not-sleeping |url-status=dead}}</ref><br />[[City of Rickshaws]]<ref>{{Cite news |last=Chowdhury |first=Sanjana |date=27 November 2021 |title=রিকশা বৃত্তান্ত: কবে, কোথা থেকে, কে প্রথম এই বাহনটি বাংলাদেশে আনেন |url=https://www.bbc.com/bengali/news-59214407 |access-date=28 March 2024 |work=[[BBC]] |language=bn |archive-date=27 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240327224451/https://www.bbc.com/bengali/news-59214407 |url-status=live}}</ref><br />[[Venice of the East]]<ref>{{Cite magazine |magazine=Depart |issue=10 |url=http://www.departmag.com/archive/10th_issue/proforma3.html |title=Unfinished paradise in an unscheduled Venice: functionality and aesthetics in the expansion of Mughal Dhaka |author=Seema Nusrat Amin |access-date=2013-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140402184239/http://www.departmag.com/archive/10th_issue/proforma3.html |archive-date=2014-04-02 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book |title=A Connectivity Index Development for Khal in Dhaka City: Venice of the East: Amazon.co.uk: Jannatul Mauya: 9783659187278: Books |id={{ASIN|3659187275 |country=uk}}}}</ref> | image_flag = <!--Flag of Dhaka.svg--> | flag_size = 150px | image_caption = | image_skyline = {{Multiple image |border = infobox |total_width = 300 |image_style = |caption_align = center |perrow = 1/2/2/1 |image1 =<!-- Do not change the image without discussion. It's not required to have a specific area of the city in the top image. Qualitative and updated image is required. --> Drone view from Kamal Atatürk Avenue.jpg |caption1 = [[Kamal Ataturk Avenue]] |image2 = Parliament of Bangladesh (5238133496).jpg |caption2 = [[Jatiya Sangsad Bhaban|National Parliament House]] |image3 = Ahsan Manzil (31391134405).jpg |caption3 = [[Ahsan Manzil]] in [[Old Dhaka]] |image4 = লাল কেল্লার মায়া.jpg |caption4 = [[Lalbagh Fort]] |image5 = Curjon Hall.jpg |caption5 = [[Curzon Hall]] of the [[University of Dhaka]] |image6 = 1. স্বাধীনতা স্তম্ভ.jpg |caption6 = [[Swadhinata Stambha|Independence Monument]] in [[Suhrawardy Udyan]] }} | shield_size = | motto = | image_seal = | image_map = Dhaka City Map.svg | pushpin_mapsize = 300 | mapsize = 250px | map_caption = | pushpin_map = Bangladesh#South Asia#Asia#Earth | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = Location in Bangladesh##Location in South Asia##Location in Asia##Location on Earth | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|23|45|52|N|90|23|20|E|region:BD-13|display=it}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Country|Bangladesh}} | subdivision_type1 = [[Divisions of Bangladesh|Division]] | subdivision_name1 = [[Dhaka Division]] | subdivision_type2 = [[Districts of Bangladesh|District]] | subdivision_name2 = [[Dhaka District]] | established_title = Establishment | established_date = {{Start date and age|df=y|1608|p=y}} | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = | government_type = [[Mayor–council government|Mayor–council]] | governing_body = {{nowrap|[[Dhaka North City Corporation|DNCC]] and [[Dhaka South City Corporation|DSCC]]}} | government_footnotes = | leader_title = [[City Administrator|North Administrator]] | leader_name = Md Shafiqul Islam Khan | leader_title1 = [[City Administrator|South Administrator]] | leader_name1 = Md Abdus Salam | leader_title2 = [[List of city corporations in Bangladesh#City Council|City Council]] | leader_name2 = [[Dhaka City Corporation#Ward and councillor list|129 constituencies]] | leader_title3 = [[Parliament of Bangladesh|Parliament]] | leader_name3 = [[List of constituencies of the Jatiya Sangsad#Dhaka Division|15 constituencies]] | area_total_km2 = 306<!-- The Daily Star wrote it would be 127.63 + 178.75 = 306.38 *if approved* by NICAR, bdnews24.com wrote 2 days later that what NICAR approved was 270 sq km --> | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = 2569.55<ref name="wikimapia.org">{{Cite web |title=Dhaka Metropolitan City Area |url=http://wikimapia.org/26768999/Dhaka-Metropolitan-City-Area |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929093019/http://wikimapia.org/26768999/Dhaka-Metropolitan-City-Area |archive-date=29 September 2017 |access-date=29 September 2017}}</ref> | area_metro_sq_mi = 992.11<ref name="wikimapia.org" /> | area_footnotes = <ref>{{Cite news |last1=Partha Pratim Bhattacharjee |last2=Mahbubur Rahman Khan |date=7 May 2016 |title=Govt to double size of Dhaka city area |url=http://www.thedailystar.net/frontpage/govt-double-size-dhaka-city-area-1219972 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302025916/http://www.thedailystar.net/frontpage/govt-double-size-dhaka-city-area-1219972 |archive-date=2 March 2017 |access-date=1 March 2017 |work=The Daily Star}}</ref><ref>{{Cite news |date=9 May 2016 |title=Dhaka City expands by more than double after inclusion of 16 union councils |url=http://bdnews24.com/bangladesh/2016/05/09/dhaka-city-expands-by-more-than-double-after-inclusion-of-16-union-councils |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302025316/http://bdnews24.com/bangladesh/2016/05/09/dhaka-city-expands-by-more-than-double-after-inclusion-of-16-union-councils |archive-date=2 March 2017 |access-date=1 March 2017 |work=bdnews24.com}}</ref> | elevation_m = 32 | elevation_ft = 104.96 | elevation_footnotes = <ref name="Elevation of Dhaka">{{Cite web |title=Dhaka, Bangladesh Map |url=http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100107084813/http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html |archive-date=7 January 2010 |access-date=6 September 2009 |website=National Geographic}}</ref> | population_total = 10,278,882 | population_rank = [[List of cities and towns in Bangladesh|1st]] in Bangladesh | population_as_of = [[2022 Bangladeshi census|2022]] | population_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Dhaka (Bangladesh): City Districts and Subdistricts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/bangladesh/dhaka/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203120015/http://www.citypopulation.de/php/bangladesh-dhaka.php |archive-date=3 February 2019 |access-date=19 January 2022 |website=City Population}}</ref><ref name="dhakapop1">{{Cite web |title=Population & Housing Census-2011 |url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208044832/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf |archive-date=8 December 2015 |access-date=15 December 2015 |publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]] |page=41}}</ref> | population_blank1_title = City rank | population_blank1 = [[List of cities and towns in Bangladesh|1st in Bangladesh]] | population_blank2_title = Metro rank | population_blank2 = [[List of city corporations in Bangladesh|1st in Bangladesh]];<br />[[Bengal#Urban Areas|1st in Bengal Region]]; <br />[[South Asia|1st in South Asia]]; <br />[[List of metropolitan areas in Asia|2nd in Asia]]; <br />[[List of largest cities|2nd in the world]] | population_metro = 36,585,479<ref name=UNpopulation /> | population_density_km2 = auto | population_density_metro_km2 = auto | population_metro_footnotes = | population_demonym = [[Dhakaiyas|Dhakaiya]], Dhakaites | population_blank1_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Evolving Urban Form: Dhaka |url=http://www.newgeography.com/content/003004-evolving-urban-form-dhaka |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130611103831/http://www.newgeography.com/content/003004-evolving-urban-form-dhaka |archive-date=11 June 2013 |access-date=19 January 2022 |website=Newgeography.com}}</ref> | population_blank2_footnotes = <ref name="District Statistics 2011, Dhaka">{{Cite web |date=December 2013 |title=District Statistics 2011, Dhaka |url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Dhaka.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150424233706/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Dhaka.pdf |archive-date=24 April 2015 |access-date=14 May 2015 |publisher=Bangladesh Bureau of Statistics}}</ref> | unit_pref = Metric | demographics_type1 = [[Languages of Bangladesh|Languages]] | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Bengali language|Bengali]] • English | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(Nominal, 2024)}} | demographics1_footnotes = <ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.github.io/docs/fact-sheets/tellubase-factsheet-bgd.pdf|publisher=Tellusant|title=TELLUBASE—BANGLADESH FACT SHEET 2024 data|website=tellusant.github.io}}</ref> | demographics2_title1 = Metro | demographics2_info1 = [[US$]]91.2 billion | demographics2_title2 = Per capita | demographics2_info2 = US$3,800 | utc_offset = +06:00 | timezone = [[Bangladesh Standard Time|BST]] | postal_code_type = [[Postal codes in Bangladesh|Postal code]] | postal_code = 1000, 1100, 12xx, 13xx | registration_plate = DHAKA-D-11-9999""111 | area_code_type = [[Telephone numbering plan|National calling code]] | area_code = [[List of country calling codes|+880]] | blank_info = | blank1_name = [[Telephone numbering plan|Calling code]] | blank1_info = [[Telephone numbers in Bangladesh|+880-2]] (for Dhaka City only) | blank2_name = [[Police]] | blank2_info = [[Dhaka Metropolitan Police]] | blank3_name = [[International Airport]] | blank3_info = [[Hazrat Shahjalal International Airport]] | blank4_name = [[ISO 3166-2:BD|ISO 3166-2]] | blank4_info = BD-13 | blank1_name_sec1 = [[Human Development Index|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.741<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/BGD/?levels=1+4&years=2023&interpolation=0&extrapolation=0|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208072227/https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/BGD/?levels=1+4&years=2021&interpolation=0&extrapolation=0 |archive-date=8 February 2023 |access-date=2023-02-08 |website=hdi.globaldatalab.org |language=en}}</ref><br />{{color|#093|high}} · [[List of regions of Bangladesh by Human Development Index|1st of 22]] | blank4_name_sec1 = [[Rapid Transit]] | blank4_info_sec1 = [[Dhaka Metro Rail]]<br />[[Dhaka BRT]] | blank5_name_sec1 = Metropolitan Planning Authority | blank5_info_sec1 = [[Rajdhani Unnayan Kartripakkha]] | blank4_name_sec2 = [[UN/LOCODE]] | blank4_info_sec2 = BD DAC | blank6_name_sec1 = Water Supply and Sewerage Authority | blank6_info_sec1 = [[Dhaka WASA]] | blank7_name_sec1 = | blank7_info_sec1 = | website = [https://www.dncc.gov.bd North Dhaka]<br />[https://dscc.gov.bd South Dhaka] }} '''Dhaka''' ({{IPAc-en|ˈ|d|ɑː|k|ə}} {{respell|DAH|kə}} or {{IPAc-en|ˈ|d|æ|k|ə}} {{respell|DAK|ə}}; {{langx|bn|ঢাকা|Ḍhākā}}, {{IPA|bn|ˈɖʱaka|pron|LL-Q9610 (ben)-Yahya-ঢাকা.wav}}), formerly known as '''Dacca''',<ref name="Choguill2012">{{Cite book |last=Choguill |first=C.L. |url=https://books.google.com/books?id=slvlBwAAQBAJ&pg=PR8 |title=New Communities for Urban Squatters: Lessons from the Plan That Failed in Dhaka, Bangladesh |publisher=Springer Science & Business Media |year=2012 |isbn=978-1-4613-1863-7 |page=viii |access-date=10 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605175215/https://books.google.com/books?id=slvlBwAAQBAJ&pg=PR8 |archive-date=5 June 2020 |url-status=live}}</ref> is the [[capital city|capital]] and [[list of cities and towns in Bangladesh|largest city]] of [[Bangladesh]]. With an estimated population of 36.6 million, Dhaka is the [[List of largest cities|second largest city by population]] in the world,<ref name=UNpopulation>{{Cite web |url=https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/undesa_pd_2025_wup2025_summary_of_results.pdf |year=2025 |work=United Nations |location=New York |title=World Urbanization Prospects 2025 |access-date=20 November 2025 }}</ref><ref>{{cite web|title=Dhaka world's 2nd largest city with 36.6 million: UN|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/dhaka-worlds-2nd-largest-city-366m-people-un-report-4043976|website=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=26 November 2025}}</ref> and is widely considered to be the most densely populated built-up [[urban area]] in the world.<ref>{{Cite conference |title=Demographia World Urban Areas 17th Annual Edition: 202106 |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |conference=Demographia |publisher=Demographia |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |archive-date=3 May 2018 |access-date=2 February 2022 |url-status=live}}</ref><ref name="Ferreira 2021">{{Cite web |last=Ferreira |first=Luana |date=3 September 2021 |title=Here's How Many People Live In The Most Densely Populated City On Earth |url=https://www.grunge.com/594981/heres-how-many-people-live-in-the-most-densely-populated-city-on-earth/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202202931/https://www.grunge.com/594981/heres-how-many-people-live-in-the-most-densely-populated-city-on-earth/ |archive-date=2 February 2022 |access-date=2 February 2022 |website=Grunge.com}}</ref> Dhaka is an important cultural, economic, and scientific hub of [[Eastern South Asia]] with its most affluent neighborhood [[Gulshan Thana|Gulshan]] being among the most posh neighborhoods in [[South Asia]].<ref>{{Cite web|url=https://www.sinardaily.my/article/728620/culture/travel-amp-food/bangladesh-may-not-have-a-mega-monument-but-what-it-has-is-captivating|title=Bangladesh may not have a mega monument but what it has is captivating|first=S. D.|last=Reporter|date=12 July 2025|website=Sinar Daily}}</ref> Dhaka ranks [[list of cities by GDP|fourth in South Asia and 55th in the world]] in terms of [[Gross domestic product|GDP]]. Lying on the [[Ganges Delta]], it is bounded by the [[Buriganga River|Buriganga]], [[Turag River|Turag]], [[Dhaleshwari River|Dhaleshwari]] and [[Shitalakshya River|Shitalakshya]] rivers. It is also the largest [[Bengali language|Bengali-speaking]] city in the world. The area of Dhaka has been inhabited since the first millennium. An [[early modern period|early modern]] city developed from the 17th century as a provincial capital and commercial centre of the [[Mughal Empire]]. Dhaka was the capital of a [[proto-industrialization|proto-industrialized]] [[Mughal Bengal]] for 75 years (1608–39 and 1660–1704). It was the hub of the [[muslin trade in Bengal]] and one of the most prosperous cities in the world. The Mughal city was named Jahangirnagar (''The City of Jahangir'') in honour of the erstwhile ruling emperor [[Jahangir]].<ref>{{Cite magazine |title=From Jahangirnagar to Dhaka |url=https://archive.thedailystar.net/forum/2008/august/jahangirnagar.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408174313/https://archive.thedailystar.net/forum/2008/august/jahangirnagar.htm |archive-date=8 April 2022 |access-date=4 March 2022 |magazine=Forum |publisher=The Daily Star}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 June 2021 |title=Islam Khan Chisti |url=https://en.banglapedia.org/index.php/Islam_Khan_Chisti |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304054550/https://en.banglapedia.org/index.php/Islam_Khan_Chisti |archive-date=4 March 2022 |access-date=4 March 2022 |website=Banglapedia}}</ref><ref>{{Cite thesis |last=Khondker |first=Kamrun Nessa |title=Mughal River Forts in Bangladesh (1575-1688): An Archaeological Appraisal |date=December 2012 |access-date=4 March 2022 |degree=PhD |publisher=School of History, Archaeology and Religion, Cardiff University |url=https://orca.cardiff.ac.uk/46748/1/2013khondkerknmphil.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304054600/https://orca.cardiff.ac.uk/46748/1/2013khondkerknmphil.pdf |archive-date=4 March 2022 |url-status=live}}</ref> The city's wealthy Mughal elite included princes and the sons of Mughal emperors. The pre-colonial city's glory peaked in the 17th and 18th centuries, when it was home to merchants from across [[Eurasia]]. The [[Port of Dhaka]] was a major trading hub for both riverine and maritime commerce. The Mughals decorated the city with well-laid gardens, tombs, mosques, palaces, and forts. The city was once called the ''[[Venice of the East]]''.<ref>{{Cite book |last=Hough |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=pj8cderhbr8C&pg=PA57 |title=Cities and Natural Process: A Basis for Sustainability |publisher=Psychology Press |year=2004 |isbn=978-0-415-29854-4 |edition=2nd |page=57 |access-date=26 August 2017 |orig-year=First published 1995}}</ref> Under [[British Raj|British rule]], the city saw the introduction of [[electricity]], [[railway]]s, [[Movie theater|cinema]]s, Western-style universities and colleges, and a modern [[water supply]]. It became an important administrative and educational centre in the British Raj, as the capital of [[Eastern Bengal and Assam]] province after 1905.<ref name="dani">{{Cite book |last=Dani |first=Ahmad Hasan |author-link=Ahmad Hasan Dani |title=Dacca: A record of its changing fortunes |publisher=Mrs. Safiya S. Dani |year=1962 |edition=2nd |pages=98, 118–119, 126 |oclc=987755973 |orig-year=First published 1956}}</ref> In 1947, after the end of British rule, the city became the administrative capital of [[East Pakistan]]. It was declared the legislative capital of Pakistan in 1962. In 1971, following the [[Bangladesh Liberation War|Liberation War]], it became the capital of an independent Bangladesh. In 2008, Dhaka celebrated 400 years as a municipal city.<ref name="ReferenceB">{{Cite news |date=1 December 2008 |title=400 years of Dhaka |url=https://www.thedailystar.net/news-detail-65599 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218092154/https://www.thedailystar.net/news-detail-65599 |archive-date=18 December 2022 |access-date=18 December 2022 |work=The Daily Star |type=Editorial}}</ref><ref name="voabangla.com">{{Cite news |date=28 November 2008 |title=Bangladesh CA Inaugurates Three-year Gala Celebrations of 400 Anniversary of Dhaka |url=https://www.voabangla.com/a/a-16-2008-11-28-voa6-94432729/1396287.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218090654/https://www.voabangla.com/a/a-16-2008-11-28-voa6-94432729/1396287.html |archive-date=18 December 2022 |access-date=18 December 2022 |work=VOA Bangla}}</ref><ref name="ReferenceC">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=dYchNAEACAAJ |title=400 Years of Capital Dhaka and Beyond: Economy and culture |publisher=Asiatic Society of Bangladesh |year=2011 |isbn=9789845120128 |volume=2 |access-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230211094349/https://books.google.com/books?id=dYchNAEACAAJ |archive-date=11 February 2023 |url-status=live}}</ref> A [[Global city|gamma+ global city]],<ref name=":8">{{Cite web |title=World Cities 2024 |url=https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/ |access-date=2024-11-08 |website=GaWC |language=en-US |archive-date=7 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241107082119/https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/ |url-status=live}}</ref> Dhaka is the centre of political, economic and cultural life in Bangladesh. It is the seat of the [[Government of Bangladesh]], many [[List of companies of Bangladesh|Bangladeshi companies]], and leading Bangladeshi educational, scientific, research, and cultural organizations. Since its establishment as a modern capital city, the population, area, and social and economic diversity of Dhaka have grown tremendously. The city is now one of the most densely industrialized regions in the country. The city accounts for 35% of [[Economy of Bangladesh|Bangladesh's economy]].<ref name="Rezaul Karim" /> The [[Dhaka Stock Exchange]] has over 750 listed companies. Dhaka hosts over 50 [[List of diplomatic missions in Bangladesh|diplomatic missions]], as well as the headquarters of [[BIMSTEC]], [[CIRDAP]], and the [[International Jute Study Group]]. Dhaka has a renowned culinary heritage. The city's culture is known for its [[rickshaw]]s, Kacchi Biryani, art festivals, street food, and religious diversity. While it has a heritage of 2000 buildings from the Mughal and British periods, Dhaka's most prominent architectural landmark is the modernist [[Jatiya Sangsad Bhaban]].<ref>{{Cite web |date=17 June 2019 |title=Living like there is no past |url=https://www.thedailystar.net/in-focus/news/living-there-no-past-1758094 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821221037/https://www.thedailystar.net/in-focus/news/living-there-no-past-1758094 |archive-date=21 August 2023 |access-date=1 September 2023 |website=The Daily Star}}</ref> The city is associated with two Nobel laureates. Dhaka's annual [[Mangal Shobhajatra|Bengali New Year parade]], its [[Jamdani]] sari, and its [[Rickshaw painting of Bangladesh|rickshaw art]] have been recognized by [[UNESCO]] as the intangible cultural heritage of humanity.<ref>{{Cite web |title=Mangal Shobhajatra on Pahela Baishakh |url=https://ich.unesco.org/en/RL/mangal-shobhajatra-on-pahela-baishakh-01091 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170508054516/http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/mangal-shobhajatra-on-pahela-baishakh-01091 |archive-date=8 May 2017 |access-date=1 September 2023 |website=UNESCO Intangible Cultural Heritage}}</ref><ref name="unesco_00879">{{Cite web |title=UNESCO - Traditional art of Jamdani weaving |url=https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-art-of-jamdani-weaving-00879 |access-date=20 March 2024 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121184034/https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-art-of-jamdani-weaving-00879 |url-status=live}}</ref><ref name="unesco_01589">{{Cite web |title=UNESCO - Rickshaws and rickshaw painting in Dhaka |url=https://ich.unesco.org/en/RL/rickshaws-and-rickshaw-painting-in-dhaka-01589 |access-date=23 March 2024 |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208020946/https://ich.unesco.org/en/RL/rickshaws-and-rickshaw-painting-in-dhaka-01589 |url-status=live}}</ref> The city has produced many writers and poets in several languages, especially in Bengali and English. ==پڻ ڏسو== * [[چٽاگانگ]] * بيت المڪرم مسجد * [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] * [[بنگلاديش جي شهرن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڍاڪا]] [[زمرو:بنگلاديش]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:بنگله ديش ۾ شهر]] ql93ztwf082zh914zxl89drj1v1xdl9 376309 376308 2026-05-07T14:52:15Z Ibne maryam 17680 376309 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage --> <!-- Basic info ---->| name = ڍاڪا | official_name = [[گريٽر ڍاڪا جو علائقو]] | native_name = {{lang|bn|ঢাকা}} | other_name = ڊاڪا | settlement_type = گاديءَ جو هنڌ ۽ ميگا سٽي | image_skyline = Dhaka Bd.jpg | imagesize = 280px | image_caption = مٿيان کان، کاٻي کا ساڄي: قومي پارليامينٽ، موتي جھيل ڪمرشيل ايريا، روز گارڊن پئليس، خان محمد مرزا مسجد، رمنا، بنگلاديش جي سپريم ڪورٽ، رڪشا ڀيڙ وقت، ڍاڪا صدر گھاٽ | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | nickname = ''Rickshaw Capital of the World''<br/>''اوڀر جو وينس''<br/>''مسجدن جو شھر'' | motto = | image_map = Dhaka locator map.svg | mapsize = | map_caption = Dhaka in Bangladesh | pushpin_map = Asia | pushpin_label_position = centre | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location ---->| pushpin_map_caption = Location of Dhaka in Asia | pushpin_relief = | latd = | latm = | latNS = | longd = | longm = | longEW = | coordinates_region = | coordinates_display = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|بنگلاديش}} | subdivision_type1 = ڊويزن | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name1 = ڍاڪا ڊويزن| | established_title = قيام | established_date = 1608ع | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | government_footnotes = | government_type = سٽي ڊسٽرڪٽ | governing_body = {{nowrap|[[Dhaka North City Corporation|DNCC]] & [[Dhaka South City Corporation|DSCC]]}} | unit_pref = Metric <!-- Enter: Metric, if Metric (imperial) is desired --> | area_footnotes = &nbsp;(2011)<ref name="District Statistics 2011, Dhaka">{{cite web|url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Dhaka.pdf|title=District Statistics 2011, Dhaka |publisher=Bangladesh Bureau of Statistics|date=December 2013|accessdate=14 May 2015}}</ref> | area_magnitude = | area_total_km2 = 302.92 | area_land_km2 = 279.43 | area_water_km2 = <!-- Population ----> | elevation_footnotes = <ref name="Elevation of Dhaka">{{cite web|url=http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html|title=Dhaka, Bangladesh Map|work=National Geographic|accessdate=6 September 2009}}</ref> | elevation_m = 4 | elevation_ft = 13.12 <!-- Area/postal codes & others ---->| population_total = {{Increase}}6,970,105 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name="dhakapop1">{{cite web|url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf|title=Population & Housing Census-2011|publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]]|page=41|accessdate=15 December 2015}}</ref> | population_density_km2 = 23,234 | population_density_sq_mi = 60,175 | population_metro = {{nts|8906000}} | population_metro_footnotes = <ref name="District Statistics 2011, Dhaka"/> | population_blank2_title = | population_blank2 = 74.6% | population_demonym = Dhakaiya;<br/>Dhakaite | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 1000, 1100, 12xx | area_code = | website = | footnotes = | leader_title1 = ڍاڪا نارٿ سٽي ڪارپوريشن ميئر | leader_name1 = انيس الحق | leader_title2 = ڍاڪا سائوٿ سٽي ڪارپوريشن ميئر | leader_name2 = سعيد کوڪون | leader_title3 = ڍاڪا ميٽروپوليٽن پوليس ڪمشنر | leader_name3 = اسد زمان ميان | population_blank1_footnotes = <ref>[http://www.newgeography.com/content/003004-evolving-urban-form-dhaka].</ref> | population_blank2_footnotes = <ref name="District Statistics 2011, Dhaka"/> <!-- General information ---->| timezone = | utc_offset = | blank_name = نيشنل ڪالنگ ڪوڊ | blank_info = +880 | blank1_name = [[ڪالنگ ڪوڊ]] | blank1_info = 02 [For Dhaka city only] | blank2_name = [[Gross domestic product|GDP PPP]] (2015) | blank2_info = | blank3_name = [[ISO 3166-2:BD|ISO 3166-2]] | blank3_info = BD-13 | subdivision_name2 = ڍاڪا ضلعو | subdivision_name3 = {{Increase}}$280&nbsp;billion<ref name="PricewaterhouseCoopers">http://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562 </ref> | subdivision_name4 = 74.6% | subdivision_name5 = 6+ [[Bangladesh Standard Time|BST]] | subdivision_name6 = [http://www.dncc.gov.bd/ Dhaka North City Corporation] <br/> [http://dhakasouthcity.gov.bd/ Dhaka South City Corporation] | subdivision_type3 = جي ڊي پي | subdivision_type4 = خواندگي جي شرح | subdivision_type5 = ٽائيم زون | subdivision_type6 = ويب سائيٽ | established_title1 = شھر جو درجو مليس | established_date1 = 1947ع | leader_title = ميئر | leader_name = A | total_type = شهر }} [[فائل:Shahid Sriti Stombho (Proposed).jpg|thumb|300px|کاٻو]] '''ڍاڪا''' [[بنگلاديش]] ملڪ جي گاديءَ جو ھنڌ آھي۔ [[برھم پتر درياھ]] ۾ ڪرندڙ درياھ [[پوڙھي گنگا]] جي ڪناري تي واقع ھن شھر جي آبادي 90 لک کان وڌيڪ آھي جنھن ڪري ھي بنگللاديش جو سڀ کان وڏو ۽ دنيا جي ڳتيل ترين شھرن مان ھڪ آھي۔ ھي شھر [[پٽ سن]] جي تمام وڏي منڊي ۽ صنعت ۽ واپار جو مرڪز آھي۔ ھتان جي ململ سڄي دنيا ۾ مشھور ھئي پر برطانوي راڄ جي حڪومت ۾ ھن عظيم شھر جي صنعت کي برباد ڪيو ويو۔ ڍاڪا پنھنجي خوبصورت مسجدن جي ڪري بہ شھرت رکي ٿو۔ [[مغل]] جي حڪومت جي دور ۾ ھي شھر جھانگير نگر جي نالي سان سڃاتو ويندو ھو۔ برطانوي راڄ ۾ ھي [[ڪلڪتو|ڪلڪتي]] کان بعد رياست [[بنگال]] جو ٻيون وڏو شھر بڻجي ويو۔ 1921ع ۾ ھتي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] قائم ٿي۔ ھندستان جي ورھاڱي کان بعد ھي [[اوڀر پاڪستان]] جو انتظامي گاديءَ جو ھنڌ قرار ڏنو ويو 1971ع ۾ پاڪستان جي ٽٽڻ کان بعد 1972ع ۾ ان کي نئين ٺھيل مملڪت بنگلاديش جي گاديءَ جو ھنڌ قرار ڏنو ويو۔ شھر وچ بنگلاديش ۾ درياھ پوڙھي گنگا جي اوڀارين ڪنارن تي واقع آھي۔ شھر جي ڪل ايراضي 815.85 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ ھي ست اهم ٿاڻن ڌان منڊي، ڪوٽ والي، موتي جھيل، رمنا، محمد پور، سترا پور، تيج ڳوٺ ۽ 14 ثانوي ٿاڻن گلشن، لال باغ، مير پور، پلابي، سبوج باغ، ڍاڪا ڪنٽونمنٽ، ڊمرا، ھزاري باغ، شيام پور، بڊا، ڪفرل، ڪامرانگير چار، کل ڳوٺ ۽ اتارا تي مشتمل آھي۔ شھر ۾ ڪل 130 وارڊ ۽ 725 پاڙا آھن۔ ڍاڪا ضلعي جي ڪل ايراضي 1463.60 چورس ڪلوميٽر آھي جنھن جي چوڌاري غازي پور، تن گيل، منشي گنج، راجبري، نارائڻ گنج ۽ مانڪ گنج جا ضلعا واقع آھن۔ {{-}} ==تفصيل== {{Short description|Capital and largest city of Bangladesh}} {{About|the capital city|the division|Dhaka Division|the district|Dhaka District|other uses|Dhaka (disambiguation)}} {{Distinguish|text=Senegal's capital city [[Dakar]]}} {{protection padlock|small=yes}} {{Use dmy dates|date=November 2022}} {{Infobox settlement | name = Dhaka | settlement_type = [[Megacity]] | official_name = | native_name = ঢাকা | native_name_lang = bn | other_name = Dacca | nicknames = <ref>{{Cite news |last=Imam |first=Shah Husain |date=20 July 2018 |title=Dhaka: Where will it go from here? |url=https://www.thedailystar.net/opinion/pleasure-all-mine/dhaka-where-will-it-go-here-1607983 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230302210152/https://www.thedailystar.net/opinion/pleasure-all-mine/dhaka-where-will-it-go-here-1607983 |archive-date=2 March 2023 |access-date=2 March 2022 |work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]] |type=Opinion |quote=Dhaka, once the Venice of the East by virtue of being surrounded by four ebullient rivers, is now an urban behemoth.}}</ref><ref>{{Cite news |date=10 December 2019 |title=The tales of urban street children:Is there anything we could do? |url=https://www.dhakatribune.com/climate-change/2019/12/10/the-tales-of-urban-street-children-is-there-anything-we-could-do |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801075352/https://www.dhakatribune.com/climate-change/2019/12/10/the-tales-of-urban-street-children-is-there-anything-we-could-do |archive-date=1 August 2021 |access-date=2 April 2021 |work=Dhaka Tribune}}</ref><ref>{{Cite news |date=4 May 2018 |title=Are we willing to know more of Dhaka? |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/my-dhaka/are-we-willing-know-more-dhaka-1570981 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803010913/https://www.thedailystar.net/star-weekend/my-dhaka/are-we-willing-know-more-dhaka-1570981 |archive-date=3 August 2021 |access-date=2 April 2021 |work=The Daily Star}}</ref><br /> [[City of Mosques]]<ref>The city of mosques <cite>The city of mosques</cite> (https://www.dhakatribune.com/opinion/heritage/5361/the-city-of-mosques</ref><br />[[The City That Never Sleeps (nickname)|City That Never Sleeps]]<ref>{{Cite web |date=2020-06-16 |title=Dhaka: The city that (still) never sleeps |url=https://dhakatribune.com/story/2198647/Dhaka-city-is-still-not-sleeping |website=Dhaka Tribune |language=en |access-date=5 July 2024 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329002727/https://www.dhakatribune.com/story/2198647/Dhaka-city-is-still-not-sleeping |url-status=dead}}</ref><br />[[City of Rickshaws]]<ref>{{Cite news |last=Chowdhury |first=Sanjana |date=27 November 2021 |title=রিকশা বৃত্তান্ত: কবে, কোথা থেকে, কে প্রথম এই বাহনটি বাংলাদেশে আনেন |url=https://www.bbc.com/bengali/news-59214407 |access-date=28 March 2024 |work=[[BBC]] |language=bn |archive-date=27 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240327224451/https://www.bbc.com/bengali/news-59214407 |url-status=live}}</ref><br />[[Venice of the East]]<ref>{{Cite magazine |magazine=Depart |issue=10 |url=http://www.departmag.com/archive/10th_issue/proforma3.html |title=Unfinished paradise in an unscheduled Venice: functionality and aesthetics in the expansion of Mughal Dhaka |author=Seema Nusrat Amin |access-date=2013-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140402184239/http://www.departmag.com/archive/10th_issue/proforma3.html |archive-date=2014-04-02 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book |title=A Connectivity Index Development for Khal in Dhaka City: Venice of the East: Amazon.co.uk: Jannatul Mauya: 9783659187278: Books |id={{ASIN|3659187275 |country=uk}}}}</ref> | image_flag = <!--Flag of Dhaka.svg--> | flag_size = 150px | image_caption = | image_skyline = {{Multiple image |border = infobox |total_width = 300 |image_style = |caption_align = center |perrow = 1/2/2/1 |image1 =<!-- Do not change the image without discussion. It's not required to have a specific area of the city in the top image. Qualitative and updated image is required. --> Drone view from Kamal Atatürk Avenue.jpg |caption1 = [[Kamal Ataturk Avenue]] |image2 = Parliament of Bangladesh (5238133496).jpg |caption2 = [[Jatiya Sangsad Bhaban|National Parliament House]] |image3 = Ahsan Manzil (31391134405).jpg |caption3 = [[Ahsan Manzil]] in [[Old Dhaka]] |image4 = লাল কেল্লার মায়া.jpg |caption4 = [[Lalbagh Fort]] |image5 = Curjon Hall.jpg |caption5 = [[Curzon Hall]] of the [[University of Dhaka]] |image6 = 1. স্বাধীনতা স্তম্ভ.jpg |caption6 = [[Swadhinata Stambha|Independence Monument]] in [[Suhrawardy Udyan]] }} | shield_size = | motto = | image_seal = | image_map = Dhaka City Map.svg | pushpin_mapsize = 300 | mapsize = 250px | map_caption = | pushpin_map = Bangladesh#South Asia#Asia#Earth | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = Location in Bangladesh##Location in South Asia##Location in Asia##Location on Earth | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|23|45|52|N|90|23|20|E|region:BD-13|display=it}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Country|Bangladesh}} | subdivision_type1 = [[Divisions of Bangladesh|Division]] | subdivision_name1 = [[Dhaka Division]] | subdivision_type2 = [[Districts of Bangladesh|District]] | subdivision_name2 = [[Dhaka District]] | established_title = Establishment | established_date = {{Start date and age|df=y|1608|p=y}} | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = | government_type = [[Mayor–council government|Mayor–council]] | governing_body = {{nowrap|[[Dhaka North City Corporation|DNCC]] and [[Dhaka South City Corporation|DSCC]]}} | government_footnotes = | leader_title = [[City Administrator|North Administrator]] | leader_name = Md Shafiqul Islam Khan | leader_title1 = [[City Administrator|South Administrator]] | leader_name1 = Md Abdus Salam | leader_title2 = [[List of city corporations in Bangladesh#City Council|City Council]] | leader_name2 = [[Dhaka City Corporation#Ward and councillor list|129 constituencies]] | leader_title3 = [[Parliament of Bangladesh|Parliament]] | leader_name3 = [[List of constituencies of the Jatiya Sangsad#Dhaka Division|15 constituencies]] | area_total_km2 = 306<!-- The Daily Star wrote it would be 127.63 + 178.75 = 306.38 *if approved* by NICAR, bdnews24.com wrote 2 days later that what NICAR approved was 270 sq km --> | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = 2569.55<ref name="wikimapia.org">{{Cite web |title=Dhaka Metropolitan City Area |url=http://wikimapia.org/26768999/Dhaka-Metropolitan-City-Area |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929093019/http://wikimapia.org/26768999/Dhaka-Metropolitan-City-Area |archive-date=29 September 2017 |access-date=29 September 2017}}</ref> | area_metro_sq_mi = 992.11<ref name="wikimapia.org" /> | area_footnotes = <ref>{{Cite news |last1=Partha Pratim Bhattacharjee |last2=Mahbubur Rahman Khan |date=7 May 2016 |title=Govt to double size of Dhaka city area |url=http://www.thedailystar.net/frontpage/govt-double-size-dhaka-city-area-1219972 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302025916/http://www.thedailystar.net/frontpage/govt-double-size-dhaka-city-area-1219972 |archive-date=2 March 2017 |access-date=1 March 2017 |work=The Daily Star}}</ref><ref>{{Cite news |date=9 May 2016 |title=Dhaka City expands by more than double after inclusion of 16 union councils |url=http://bdnews24.com/bangladesh/2016/05/09/dhaka-city-expands-by-more-than-double-after-inclusion-of-16-union-councils |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302025316/http://bdnews24.com/bangladesh/2016/05/09/dhaka-city-expands-by-more-than-double-after-inclusion-of-16-union-councils |archive-date=2 March 2017 |access-date=1 March 2017 |work=bdnews24.com}}</ref> | elevation_m = 32 | elevation_ft = 104.96 | elevation_footnotes = <ref name="Elevation of Dhaka">{{Cite web |title=Dhaka, Bangladesh Map |url=http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100107084813/http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html |archive-date=7 January 2010 |access-date=6 September 2009 |website=National Geographic}}</ref> | population_total = 10,278,882 | population_rank = [[List of cities and towns in Bangladesh|1st]] in Bangladesh | population_as_of = [[2022 Bangladeshi census|2022]] | population_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Dhaka (Bangladesh): City Districts and Subdistricts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/bangladesh/dhaka/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203120015/http://www.citypopulation.de/php/bangladesh-dhaka.php |archive-date=3 February 2019 |access-date=19 January 2022 |website=City Population}}</ref><ref name="dhakapop1">{{Cite web |title=Population & Housing Census-2011 |url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208044832/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf |archive-date=8 December 2015 |access-date=15 December 2015 |publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]] |page=41}}</ref> | population_blank1_title = City rank | population_blank1 = [[List of cities and towns in Bangladesh|1st in Bangladesh]] | population_blank2_title = Metro rank | population_blank2 = [[List of city corporations in Bangladesh|1st in Bangladesh]];<br />[[Bengal#Urban Areas|1st in Bengal Region]]; <br />[[South Asia|1st in South Asia]]; <br />[[List of metropolitan areas in Asia|2nd in Asia]]; <br />[[List of largest cities|2nd in the world]] | population_metro = 36,585,479<ref name=UNpopulation /> | population_density_km2 = auto | population_density_metro_km2 = auto | population_metro_footnotes = | population_demonym = [[Dhakaiyas|Dhakaiya]], Dhakaites | population_blank1_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Evolving Urban Form: Dhaka |url=http://www.newgeography.com/content/003004-evolving-urban-form-dhaka |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130611103831/http://www.newgeography.com/content/003004-evolving-urban-form-dhaka |archive-date=11 June 2013 |access-date=19 January 2022 |website=Newgeography.com}}</ref> | population_blank2_footnotes = <ref name="District Statistics 2011, Dhaka">{{Cite web |date=December 2013 |title=District Statistics 2011, Dhaka |url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Dhaka.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150424233706/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Dhaka.pdf |archive-date=24 April 2015 |access-date=14 May 2015 |publisher=Bangladesh Bureau of Statistics}}</ref> | unit_pref = Metric | demographics_type1 = [[Languages of Bangladesh|Languages]] | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Bengali language|Bengali]] • English | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(Nominal, 2024)}} | demographics1_footnotes = <ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.github.io/docs/fact-sheets/tellubase-factsheet-bgd.pdf|publisher=Tellusant|title=TELLUBASE—BANGLADESH FACT SHEET 2024 data|website=tellusant.github.io}}</ref> | demographics2_title1 = Metro | demographics2_info1 = [[US$]]91.2 billion | demographics2_title2 = Per capita | demographics2_info2 = US$3,800 | utc_offset = +06:00 | timezone = [[Bangladesh Standard Time|BST]] | postal_code_type = [[Postal codes in Bangladesh|Postal code]] | postal_code = 1000, 1100, 12xx, 13xx | registration_plate = DHAKA-D-11-9999""111 | area_code_type = [[Telephone numbering plan|National calling code]] | area_code = [[List of country calling codes|+880]] | blank_info = | blank1_name = [[Telephone numbering plan|Calling code]] | blank1_info = [[Telephone numbers in Bangladesh|+880-2]] (for Dhaka City only) | blank2_name = [[Police]] | blank2_info = [[Dhaka Metropolitan Police]] | blank3_name = [[International Airport]] | blank3_info = [[Hazrat Shahjalal International Airport]] | blank4_name = [[ISO 3166-2:BD|ISO 3166-2]] | blank4_info = BD-13 | blank1_name_sec1 = [[Human Development Index|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.741<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/BGD/?levels=1+4&years=2023&interpolation=0&extrapolation=0|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208072227/https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/BGD/?levels=1+4&years=2021&interpolation=0&extrapolation=0 |archive-date=8 February 2023 |access-date=2023-02-08 |website=hdi.globaldatalab.org |language=en}}</ref><br />{{color|#093|high}} · [[List of regions of Bangladesh by Human Development Index|1st of 22]] | blank4_name_sec1 = [[Rapid Transit]] | blank4_info_sec1 = [[Dhaka Metro Rail]]<br />[[Dhaka BRT]] | blank5_name_sec1 = Metropolitan Planning Authority | blank5_info_sec1 = [[Rajdhani Unnayan Kartripakkha]] | blank4_name_sec2 = [[UN/LOCODE]] | blank4_info_sec2 = BD DAC | blank6_name_sec1 = Water Supply and Sewerage Authority | blank6_info_sec1 = [[Dhaka WASA]] | blank7_name_sec1 = | blank7_info_sec1 = | website = [https://www.dncc.gov.bd North Dhaka]<br />[https://dscc.gov.bd South Dhaka] }} '''Dhaka''' ({{IPAc-en|ˈ|d|ɑː|k|ə}} {{respell|DAH|kə}} or {{IPAc-en|ˈ|d|æ|k|ə}} {{respell|DAK|ə}}; {{langx|bn|ঢাকা|Ḍhākā}}, {{IPA|bn|ˈɖʱaka|pron|LL-Q9610 (ben)-Yahya-ঢাকা.wav}}), formerly known as '''Dacca''',<ref name="Choguill2012">{{Cite book |last=Choguill |first=C.L. |url=https://books.google.com/books?id=slvlBwAAQBAJ&pg=PR8 |title=New Communities for Urban Squatters: Lessons from the Plan That Failed in Dhaka, Bangladesh |publisher=Springer Science & Business Media |year=2012 |isbn=978-1-4613-1863-7 |page=viii |access-date=10 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605175215/https://books.google.com/books?id=slvlBwAAQBAJ&pg=PR8 |archive-date=5 June 2020 |url-status=live}}</ref> is the [[capital city|capital]] and [[list of cities and towns in Bangladesh|largest city]] of [[Bangladesh]]. With an estimated population of 36.6 million, Dhaka is the [[List of largest cities|second largest city by population]] in the world,<ref name=UNpopulation>{{Cite web |url=https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/undesa_pd_2025_wup2025_summary_of_results.pdf |year=2025 |work=United Nations |location=New York |title=World Urbanization Prospects 2025 |access-date=20 November 2025 }}</ref><ref>{{cite web|title=Dhaka world's 2nd largest city with 36.6 million: UN|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/dhaka-worlds-2nd-largest-city-366m-people-un-report-4043976|website=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=26 November 2025}}</ref> and is widely considered to be the most densely populated built-up [[urban area]] in the world.<ref>{{Cite conference |title=Demographia World Urban Areas 17th Annual Edition: 202106 |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |conference=Demographia |publisher=Demographia |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |archive-date=3 May 2018 |access-date=2 February 2022 |url-status=live}}</ref><ref name="Ferreira 2021">{{Cite web |last=Ferreira |first=Luana |date=3 September 2021 |title=Here's How Many People Live In The Most Densely Populated City On Earth |url=https://www.grunge.com/594981/heres-how-many-people-live-in-the-most-densely-populated-city-on-earth/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202202931/https://www.grunge.com/594981/heres-how-many-people-live-in-the-most-densely-populated-city-on-earth/ |archive-date=2 February 2022 |access-date=2 February 2022 |website=Grunge.com}}</ref> Dhaka is an important cultural, economic, and scientific hub of [[Eastern South Asia]] with its most affluent neighborhood [[Gulshan Thana|Gulshan]] being among the most posh neighborhoods in [[South Asia]].<ref>{{Cite web|url=https://www.sinardaily.my/article/728620/culture/travel-amp-food/bangladesh-may-not-have-a-mega-monument-but-what-it-has-is-captivating|title=Bangladesh may not have a mega monument but what it has is captivating|first=S. D.|last=Reporter|date=12 July 2025|website=Sinar Daily}}</ref> Dhaka ranks [[list of cities by GDP|fourth in South Asia and 55th in the world]] in terms of [[Gross domestic product|GDP]]. Lying on the [[Ganges Delta]], it is bounded by the [[Buriganga River|Buriganga]], [[Turag River|Turag]], [[Dhaleshwari River|Dhaleshwari]] and [[Shitalakshya River|Shitalakshya]] rivers. It is also the largest [[Bengali language|Bengali-speaking]] city in the world. The area of Dhaka has been inhabited since the first millennium. An [[early modern period|early modern]] city developed from the 17th century as a provincial capital and commercial centre of the [[Mughal Empire]]. Dhaka was the capital of a [[proto-industrialization|proto-industrialized]] [[Mughal Bengal]] for 75 years (1608–39 and 1660–1704). It was the hub of the [[muslin trade in Bengal]] and one of the most prosperous cities in the world. The Mughal city was named Jahangirnagar (''The City of Jahangir'') in honour of the erstwhile ruling emperor [[Jahangir]].<ref>{{Cite magazine |title=From Jahangirnagar to Dhaka |url=https://archive.thedailystar.net/forum/2008/august/jahangirnagar.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408174313/https://archive.thedailystar.net/forum/2008/august/jahangirnagar.htm |archive-date=8 April 2022 |access-date=4 March 2022 |magazine=Forum |publisher=The Daily Star}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 June 2021 |title=Islam Khan Chisti |url=https://en.banglapedia.org/index.php/Islam_Khan_Chisti |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304054550/https://en.banglapedia.org/index.php/Islam_Khan_Chisti |archive-date=4 March 2022 |access-date=4 March 2022 |website=Banglapedia}}</ref><ref>{{Cite thesis |last=Khondker |first=Kamrun Nessa |title=Mughal River Forts in Bangladesh (1575-1688): An Archaeological Appraisal |date=December 2012 |access-date=4 March 2022 |degree=PhD |publisher=School of History, Archaeology and Religion, Cardiff University |url=https://orca.cardiff.ac.uk/46748/1/2013khondkerknmphil.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304054600/https://orca.cardiff.ac.uk/46748/1/2013khondkerknmphil.pdf |archive-date=4 March 2022 |url-status=live}}</ref> The city's wealthy Mughal elite included princes and the sons of Mughal emperors. The pre-colonial city's glory peaked in the 17th and 18th centuries, when it was home to merchants from across [[Eurasia]]. The [[Port of Dhaka]] was a major trading hub for both riverine and maritime commerce. The Mughals decorated the city with well-laid gardens, tombs, mosques, palaces, and forts. The city was once called the ''[[Venice of the East]]''.<ref>{{Cite book |last=Hough |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=pj8cderhbr8C&pg=PA57 |title=Cities and Natural Process: A Basis for Sustainability |publisher=Psychology Press |year=2004 |isbn=978-0-415-29854-4 |edition=2nd |page=57 |access-date=26 August 2017 |orig-year=First published 1995}}</ref> Under [[British Raj|British rule]], the city saw the introduction of [[electricity]], [[railway]]s, [[Movie theater|cinema]]s, Western-style universities and colleges, and a modern [[water supply]]. It became an important administrative and educational centre in the British Raj, as the capital of [[Eastern Bengal and Assam]] province after 1905.<ref name="dani">{{Cite book |last=Dani |first=Ahmad Hasan |author-link=Ahmad Hasan Dani |title=Dacca: A record of its changing fortunes |publisher=Mrs. Safiya S. Dani |year=1962 |edition=2nd |pages=98, 118–119, 126 |oclc=987755973 |orig-year=First published 1956}}</ref> In 1947, after the end of British rule, the city became the administrative capital of [[East Pakistan]]. It was declared the legislative capital of Pakistan in 1962. In 1971, following the [[Bangladesh Liberation War|Liberation War]], it became the capital of an independent Bangladesh. In 2008, Dhaka celebrated 400 years as a municipal city.<ref name="ReferenceB">{{Cite news |date=1 December 2008 |title=400 years of Dhaka |url=https://www.thedailystar.net/news-detail-65599 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218092154/https://www.thedailystar.net/news-detail-65599 |archive-date=18 December 2022 |access-date=18 December 2022 |work=The Daily Star |type=Editorial}}</ref><ref name="voabangla.com">{{Cite news |date=28 November 2008 |title=Bangladesh CA Inaugurates Three-year Gala Celebrations of 400 Anniversary of Dhaka |url=https://www.voabangla.com/a/a-16-2008-11-28-voa6-94432729/1396287.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218090654/https://www.voabangla.com/a/a-16-2008-11-28-voa6-94432729/1396287.html |archive-date=18 December 2022 |access-date=18 December 2022 |work=VOA Bangla}}</ref><ref name="ReferenceC">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=dYchNAEACAAJ |title=400 Years of Capital Dhaka and Beyond: Economy and culture |publisher=Asiatic Society of Bangladesh |year=2011 |isbn=9789845120128 |volume=2 |access-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230211094349/https://books.google.com/books?id=dYchNAEACAAJ |archive-date=11 February 2023 |url-status=live}}</ref> A [[Global city|gamma+ global city]],<ref name=":8">{{Cite web |title=World Cities 2024 |url=https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/ |access-date=2024-11-08 |website=GaWC |language=en-US |archive-date=7 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241107082119/https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/ |url-status=live}}</ref> Dhaka is the centre of political, economic and cultural life in Bangladesh. It is the seat of the [[Government of Bangladesh]], many [[List of companies of Bangladesh|Bangladeshi companies]], and leading Bangladeshi educational, scientific, research, and cultural organizations. Since its establishment as a modern capital city, the population, area, and social and economic diversity of Dhaka have grown tremendously. The city is now one of the most densely industrialized regions in the country. The city accounts for 35% of [[Economy of Bangladesh|Bangladesh's economy]].<ref name="Rezaul Karim" /> The [[Dhaka Stock Exchange]] has over 750 listed companies. Dhaka hosts over 50 [[List of diplomatic missions in Bangladesh|diplomatic missions]], as well as the headquarters of [[BIMSTEC]], [[CIRDAP]], and the [[International Jute Study Group]]. Dhaka has a renowned culinary heritage. The city's culture is known for its [[rickshaw]]s, Kacchi Biryani, art festivals, street food, and religious diversity. While it has a heritage of 2000 buildings from the Mughal and British periods, Dhaka's most prominent architectural landmark is the modernist [[Jatiya Sangsad Bhaban]].<ref>{{Cite web |date=17 June 2019 |title=Living like there is no past |url=https://www.thedailystar.net/in-focus/news/living-there-no-past-1758094 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821221037/https://www.thedailystar.net/in-focus/news/living-there-no-past-1758094 |archive-date=21 August 2023 |access-date=1 September 2023 |website=The Daily Star}}</ref> The city is associated with two Nobel laureates. Dhaka's annual [[Mangal Shobhajatra|Bengali New Year parade]], its [[Jamdani]] sari, and its [[Rickshaw painting of Bangladesh|rickshaw art]] have been recognized by [[UNESCO]] as the intangible cultural heritage of humanity.<ref>{{Cite web |title=Mangal Shobhajatra on Pahela Baishakh |url=https://ich.unesco.org/en/RL/mangal-shobhajatra-on-pahela-baishakh-01091 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170508054516/http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/mangal-shobhajatra-on-pahela-baishakh-01091 |archive-date=8 May 2017 |access-date=1 September 2023 |website=UNESCO Intangible Cultural Heritage}}</ref><ref name="unesco_00879">{{Cite web |title=UNESCO - Traditional art of Jamdani weaving |url=https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-art-of-jamdani-weaving-00879 |access-date=20 March 2024 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121184034/https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-art-of-jamdani-weaving-00879 |url-status=live}}</ref><ref name="unesco_01589">{{Cite web |title=UNESCO - Rickshaws and rickshaw painting in Dhaka |url=https://ich.unesco.org/en/RL/rickshaws-and-rickshaw-painting-in-dhaka-01589 |access-date=23 March 2024 |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208020946/https://ich.unesco.org/en/RL/rickshaws-and-rickshaw-painting-in-dhaka-01589 |url-status=live}}</ref> The city has produced many writers and poets in several languages, especially in Bengali and English. ==پڻ ڏسو== * [[چٽاگانگ]] * [[بيت المڪرم مسجد، ڍاڪا]] * [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] * [[بنگلاديش ۾ عجائب گهرن جي فهرست|بنگلاديش جي شهرن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڍاڪا]] [[زمرو:بنگلاديش]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:بنگله ديش ۾ شهر]] tabw403kx2ytr08nfdg0tjl6ouacphz 376310 376309 2026-05-07T15:11:31Z Ibne maryam 17680 376310 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage --> <!-- Basic info ---->| name = ڍاڪا | official_name = [[گريٽر ڍاڪا جو علائقو]] | native_name = {{lang|bn|ঢাকা}} | other_name = ڊاڪا | settlement_type = گاديءَ جو هنڌ ۽ ميگا سٽي | image_skyline = Dhaka Bd.jpg | imagesize = 280px | image_caption = مٿيان کان، کاٻي کا ساڄي: قومي پارليامينٽ، موتي جھيل ڪمرشيل ايريا، روز گارڊن پئليس، خان محمد مرزا مسجد، رمنا، بنگلاديش جي سپريم ڪورٽ، رڪشا ڀيڙ وقت، ڍاڪا صدر گھاٽ | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | nickname = ''Rickshaw Capital of the World''<br/>''اوڀر جو وينس''<br/>''مسجدن جو شھر'' | motto = | image_map = Dhaka locator map.svg | mapsize = | map_caption = Dhaka in Bangladesh | pushpin_map = Asia | pushpin_label_position = centre | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location ---->| pushpin_map_caption = Location of Dhaka in Asia | pushpin_relief = | latd = | latm = | latNS = | longd = | longm = | longEW = | coordinates_region = | coordinates_display = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|بنگلاديش}} | subdivision_type1 = ڊويزن | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name1 = ڍاڪا ڊويزن| | established_title = قيام | established_date = 1608ع | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | government_footnotes = | government_type = سٽي ڊسٽرڪٽ | governing_body = {{nowrap|[[Dhaka North City Corporation|DNCC]] & [[Dhaka South City Corporation|DSCC]]}} | unit_pref = Metric <!-- Enter: Metric, if Metric (imperial) is desired --> | area_footnotes = &nbsp;(2011)<ref name="District Statistics 2011, Dhaka">{{cite web|url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Dhaka.pdf|title=District Statistics 2011, Dhaka |publisher=Bangladesh Bureau of Statistics|date=December 2013|accessdate=14 May 2015}}</ref> | area_magnitude = | area_total_km2 = 302.92 | area_land_km2 = 279.43 | area_water_km2 = <!-- Population ----> | elevation_footnotes = <ref name="Elevation of Dhaka">{{cite web|url=http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html|title=Dhaka, Bangladesh Map|work=National Geographic|accessdate=6 September 2009}}</ref> | elevation_m = 4 | elevation_ft = 13.12 <!-- Area/postal codes & others ---->| population_total = {{Increase}}6,970,105 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name="dhakapop1">{{cite web|url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf|title=Population & Housing Census-2011|publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]]|page=41|accessdate=15 December 2015}}</ref> | population_density_km2 = 23,234 | population_density_sq_mi = 60,175 | population_metro = {{nts|8906000}} | population_metro_footnotes = <ref name="District Statistics 2011, Dhaka"/> | population_blank2_title = | population_blank2 = 74.6% | population_demonym = Dhakaiya;<br/>Dhakaite | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 1000, 1100, 12xx | area_code = | website = | footnotes = | leader_title1 = ڍاڪا نارٿ سٽي ڪارپوريشن ميئر | leader_name1 = انيس الحق | leader_title2 = ڍاڪا سائوٿ سٽي ڪارپوريشن ميئر | leader_name2 = سعيد کوڪون | leader_title3 = ڍاڪا ميٽروپوليٽن پوليس ڪمشنر | leader_name3 = اسد زمان ميان | population_blank1_footnotes = <ref>[http://www.newgeography.com/content/003004-evolving-urban-form-dhaka].</ref> | population_blank2_footnotes = <ref name="District Statistics 2011, Dhaka"/> <!-- General information ---->| timezone = | utc_offset = | blank_name = نيشنل ڪالنگ ڪوڊ | blank_info = +880 | blank1_name = [[ڪالنگ ڪوڊ]] | blank1_info = 02 [For Dhaka city only] | blank2_name = [[Gross domestic product|GDP PPP]] (2015) | blank2_info = | blank3_name = [[ISO 3166-2:BD|ISO 3166-2]] | blank3_info = BD-13 | subdivision_name2 = ڍاڪا ضلعو | subdivision_name3 = {{Increase}}$280&nbsp;billion<ref name="PricewaterhouseCoopers">http://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562 </ref> | subdivision_name4 = 74.6% | subdivision_name5 = 6+ [[Bangladesh Standard Time|BST]] | subdivision_name6 = [http://www.dncc.gov.bd/ Dhaka North City Corporation] <br/> [http://dhakasouthcity.gov.bd/ Dhaka South City Corporation] | subdivision_type3 = جي ڊي پي | subdivision_type4 = خواندگي جي شرح | subdivision_type5 = ٽائيم زون | subdivision_type6 = ويب سائيٽ | established_title1 = شھر جو درجو مليس | established_date1 = 1947ع | leader_title = ميئر | leader_name = A | total_type = شهر }} [[فائل:Shahid Sriti Stombho (Proposed).jpg|thumb|300px|کاٻو]] '''ڍاڪا''' [[بنگلاديش]] ملڪ جي گاديءَ جو ھنڌ آھي۔ [[برھم پتر درياھ]] ۾ ڪرندڙ درياھ [[پوڙھي گنگا]] جي ڪناري تي واقع ھن شھر جي آبادي 90 لک کان وڌيڪ آھي جنھن ڪري ھي بنگللاديش جو سڀ کان وڏو ۽ دنيا جي ڳتيل ترين شھرن مان ھڪ آھي۔ ھي شھر [[پٽ سن]] جي تمام وڏي منڊي ۽ صنعت ۽ واپار جو مرڪز آھي۔ ھتان جي ململ سڄي دنيا ۾ مشھور ھئي پر برطانوي راڄ جي حڪومت ۾ ھن عظيم شھر جي صنعت کي برباد ڪيو ويو۔ ڍاڪا پنھنجي خوبصورت مسجدن جي ڪري بہ شھرت رکي ٿو۔ [[مغل]] جي حڪومت جي دور ۾ ھي شھر جھانگير نگر جي نالي سان سڃاتو ويندو ھو۔ برطانوي راڄ ۾ ھي [[ڪلڪتو|ڪلڪتي]] کان بعد رياست [[بنگال]] جو ٻيون وڏو شھر بڻجي ويو۔ 1921ع ۾ ھتي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] قائم ٿي۔ ھندستان جي ورھاڱي کان بعد ھي [[اوڀر پاڪستان]] جو انتظامي گاديءَ جو ھنڌ قرار ڏنو ويو 1971ع ۾ پاڪستان جي ٽٽڻ کان بعد 1972ع ۾ ان کي نئين ٺھيل مملڪت بنگلاديش جي گاديءَ جو ھنڌ قرار ڏنو ويو۔ شھر وچ بنگلاديش ۾ درياھ پوڙھي گنگا جي اوڀارين ڪنارن تي واقع آھي۔ شھر جي ڪل ايراضي 815.85 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ ھي ست اهم ٿاڻن ڌان منڊي، ڪوٽ والي، موتي جھيل، رمنا، محمد پور، سترا پور، تيج ڳوٺ ۽ 14 ثانوي ٿاڻن گلشن، لال باغ، مير پور، پلابي، سبوج باغ، ڍاڪا ڪنٽونمنٽ، ڊمرا، ھزاري باغ، شيام پور، بڊا، ڪفرل، ڪامرانگير چار، کل ڳوٺ ۽ اتارا تي مشتمل آھي۔ شھر ۾ ڪل 130 وارڊ ۽ 725 پاڙا آھن۔ ڍاڪا ضلعي جي ڪل ايراضي 1463.60 چورس ڪلوميٽر آھي جنھن جي چوڌاري غازي پور، تن گيل، منشي گنج، راجبري، نارائڻ گنج ۽ مانڪ گنج جا ضلعا واقع آھن۔ {{-}} ==تفصيل== {{Short description|Capital and largest city of Bangladesh}} {{About|the capital city|the division|Dhaka Division|the district|Dhaka District|other uses|Dhaka (disambiguation)}} {{Distinguish|text=Senegal's capital city [[Dakar]]}} {{protection padlock|small=yes}} {{Use dmy dates|date=November 2022}} {{Infobox settlement | name = Dhaka | settlement_type = [[Megacity]] | official_name =ڍاڪا. ڏکڻ ايشيا ۾ مقام. * ڍاڪا ڊويزن. ڍاڪا ضلعو. اسٽيبلشمينٽ: * ميئر- ڪائونسل • جسم: DNCC ۽ DSCC • اتر ايڊمنسٽريٽر: محمد شفيق الاسلام خان. • ڏکڻ ايڊمنسٽريٽر: محمد عبدالسلام. • سٽي ڪائونسل: 129 حلقا. • پارليامينٽ: 15 حلقا. * علائقو • ميگا شهر. • ميٽرو. * بلندي: * ڍاڪي ، ڍاڪي. * ٻوليون: • سرڪاري: بنگالي • انگريزي. * بلين آمريڪي ڊالر. * پوليس: ڍاڪا ميٽروپوليٽن پوليس بين الاقوامي هوائي اڏو: حضرت شاهجلال انٽرنيشنل ايئرپورٽ تيز ٽرانزٽ: ڍاڪا ميٽرو ريل ڍاڪا BRT: ميٽروپوليٽن پلاننگ اٿارٽي: راجڌاني Unnayan Kartripakkha. پاڻي جي فراهمي ۽ نيڪال جو اختيار ڍاڪا واسا * | native_name = ঢাকা | native_name_lang = bn | other_name = Dacca | nicknames = <ref>{{Cite news |last=Imam |first=Shah Husain |date=20 July 2018 |title=Dhaka: Where will it go from here? |url=https://www.thedailystar.net/opinion/pleasure-all-mine/dhaka-where-will-it-go-here-1607983 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230302210152/https://www.thedailystar.net/opinion/pleasure-all-mine/dhaka-where-will-it-go-here-1607983 |archive-date=2 March 2023 |access-date=2 March 2022 |work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]] |type=Opinion |quote=Dhaka, once the Venice of the East by virtue of being surrounded by four ebullient rivers, is now an urban behemoth.}}</ref><ref>{{Cite news |date=10 December 2019 |title=The tales of urban street children:Is there anything we could do? |url=https://www.dhakatribune.com/climate-change/2019/12/10/the-tales-of-urban-street-children-is-there-anything-we-could-do |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801075352/https://www.dhakatribune.com/climate-change/2019/12/10/the-tales-of-urban-street-children-is-there-anything-we-could-do |archive-date=1 August 2021 |access-date=2 April 2021 |work=Dhaka Tribune}}</ref><ref>{{Cite news |date=4 May 2018 |title=Are we willing to know more of Dhaka? |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/my-dhaka/are-we-willing-know-more-dhaka-1570981 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803010913/https://www.thedailystar.net/star-weekend/my-dhaka/are-we-willing-know-more-dhaka-1570981 |archive-date=3 August 2021 |access-date=2 April 2021 |work=The Daily Star}}</ref><br /> [[City of Mosques]]<ref>The city of mosques <cite>The city of mosques</cite> (https://www.dhakatribune.com/opinion/heritage/5361/the-city-of-mosques</ref><br />[[The City That Never Sleeps (nickname)|City That Never Sleeps]]<ref>{{Cite web |date=2020-06-16 |title=Dhaka: The city that (still) never sleeps |url=https://dhakatribune.com/story/2198647/Dhaka-city-is-still-not-sleeping |website=Dhaka Tribune |language=en |access-date=5 July 2024 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329002727/https://www.dhakatribune.com/story/2198647/Dhaka-city-is-still-not-sleeping |url-status=dead}}</ref><br />[[City of Rickshaws]]<ref>{{Cite news |last=Chowdhury |first=Sanjana |date=27 November 2021 |title=রিকশা বৃত্তান্ত: কবে, কোথা থেকে, কে প্রথম এই বাহনটি বাংলাদেশে আনেন |url=https://www.bbc.com/bengali/news-59214407 |access-date=28 March 2024 |work=[[BBC]] |language=bn |archive-date=27 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240327224451/https://www.bbc.com/bengali/news-59214407 |url-status=live}}</ref><br />[[Venice of the East]]<ref>{{Cite magazine |magazine=Depart |issue=10 |url=http://www.departmag.com/archive/10th_issue/proforma3.html |title=Unfinished paradise in an unscheduled Venice: functionality and aesthetics in the expansion of Mughal Dhaka |author=Seema Nusrat Amin |access-date=2013-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140402184239/http://www.departmag.com/archive/10th_issue/proforma3.html |archive-date=2014-04-02 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book |title=A Connectivity Index Development for Khal in Dhaka City: Venice of the East: Amazon.co.uk: Jannatul Mauya: 9783659187278: Books |id={{ASIN|3659187275 |country=uk}}}}</ref> | image_flag = <!--Flag of Dhaka.svg--> | flag_size = 150px | image_caption = | image_skyline = {{Multiple image |border = infobox |total_width = 300 |image_style = |caption_align = center |perrow = 1/2/2/1 |image1 =<!-- Do not change the image without discussion. It's not required to have a specific area of the city in the top image. Qualitative and updated image is required. --> Drone view from Kamal Atatürk Avenue.jpg |caption1 = [[Kamal Ataturk Avenue]] |image2 = Parliament of Bangladesh (5238133496).jpg |caption2 = [[Jatiya Sangsad Bhaban|National Parliament House]] |image3 = Ahsan Manzil (31391134405).jpg |caption3 = [[Ahsan Manzil]] in [[Old Dhaka]] |image4 = লাল কেল্লার মায়া.jpg |caption4 = [[Lalbagh Fort]] |image5 = Curjon Hall.jpg |caption5 = [[Curzon Hall]] of the [[University of Dhaka]] |image6 = 1. স্বাধীনতা স্তম্ভ.jpg |caption6 = [[Swadhinata Stambha|Independence Monument]] in [[Suhrawardy Udyan]] }} | shield_size = | motto = | image_seal = | image_map = Dhaka City Map.svg | pushpin_mapsize = 300 | mapsize = 250px | map_caption = | pushpin_map = Bangladesh#South Asia#Asia#Earth | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = Location in Bangladesh##Location in South Asia##Location in Asia##Location on Earth | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|23|45|52|N|90|23|20|E|region:BD-13|display=it}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Country|Bangladesh}} | subdivision_type1 = [[Divisions of Bangladesh|Division]] | subdivision_name1 = [[Dhaka Division]] | subdivision_type2 = [[Districts of Bangladesh|District]] | subdivision_name2 = [[Dhaka District]] | established_title = Establishment | established_date = {{Start date and age|df=y|1608|p=y}} | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = | government_type = [[Mayor–council government|Mayor–council]] | governing_body = {{nowrap|[[Dhaka North City Corporation|DNCC]] and [[Dhaka South City Corporation|DSCC]]}} | government_footnotes = | leader_title = [[City Administrator|North Administrator]] | leader_name = Md Shafiqul Islam Khan | leader_title1 = [[City Administrator|South Administrator]] | leader_name1 = Md Abdus Salam | leader_title2 = [[List of city corporations in Bangladesh#City Council|City Council]] | leader_name2 = [[Dhaka City Corporation#Ward and councillor list|129 constituencies]] | leader_title3 = [[Parliament of Bangladesh|Parliament]] | leader_name3 = [[List of constituencies of the Jatiya Sangsad#Dhaka Division|15 constituencies]] | area_total_km2 = 306<!-- The Daily Star wrote it would be 127.63 + 178.75 = 306.38 *if approved* by NICAR, bdnews24.com wrote 2 days later that what NICAR approved was 270 sq km --> | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = 2569.55<ref name="wikimapia.org">{{Cite web |title=Dhaka Metropolitan City Area |url=http://wikimapia.org/26768999/Dhaka-Metropolitan-City-Area |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929093019/http://wikimapia.org/26768999/Dhaka-Metropolitan-City-Area |archive-date=29 September 2017 |access-date=29 September 2017}}</ref> | area_metro_sq_mi = 992.11<ref name="wikimapia.org" /> | area_footnotes = <ref>{{Cite news |last1=Partha Pratim Bhattacharjee |last2=Mahbubur Rahman Khan |date=7 May 2016 |title=Govt to double size of Dhaka city area |url=http://www.thedailystar.net/frontpage/govt-double-size-dhaka-city-area-1219972 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302025916/http://www.thedailystar.net/frontpage/govt-double-size-dhaka-city-area-1219972 |archive-date=2 March 2017 |access-date=1 March 2017 |work=The Daily Star}}</ref><ref>{{Cite news |date=9 May 2016 |title=Dhaka City expands by more than double after inclusion of 16 union councils |url=http://bdnews24.com/bangladesh/2016/05/09/dhaka-city-expands-by-more-than-double-after-inclusion-of-16-union-councils |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302025316/http://bdnews24.com/bangladesh/2016/05/09/dhaka-city-expands-by-more-than-double-after-inclusion-of-16-union-councils |archive-date=2 March 2017 |access-date=1 March 2017 |work=bdnews24.com}}</ref> | elevation_m = 32 | elevation_ft = 104.96 | elevation_footnotes = <ref name="Elevation of Dhaka">{{Cite web |title=Dhaka, Bangladesh Map |url=http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100107084813/http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html |archive-date=7 January 2010 |access-date=6 September 2009 |website=National Geographic}}</ref> | population_total = 10,278,882 | population_rank = [[List of cities and towns in Bangladesh|1st]] in Bangladesh | population_as_of = [[2022 Bangladeshi census|2022]] | population_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Dhaka (Bangladesh): City Districts and Subdistricts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/bangladesh/dhaka/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203120015/http://www.citypopulation.de/php/bangladesh-dhaka.php |archive-date=3 February 2019 |access-date=19 January 2022 |website=City Population}}</ref><ref name="dhakapop1">{{Cite web |title=Population & Housing Census-2011 |url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208044832/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf |archive-date=8 December 2015 |access-date=15 December 2015 |publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]] |page=41}}</ref> | population_blank1_title = City rank | population_blank1 = [[List of cities and towns in Bangladesh|1st in Bangladesh]] | population_blank2_title = Metro rank | population_blank2 = [[List of city corporations in Bangladesh|1st in Bangladesh]];<br />[[Bengal#Urban Areas|1st in Bengal Region]]; <br />[[South Asia|1st in South Asia]]; <br />[[List of metropolitan areas in Asia|2nd in Asia]]; <br />[[List of largest cities|2nd in the world]] | population_metro = 36,585,479<ref name=UNpopulation /> | population_density_km2 = auto | population_density_metro_km2 = auto | population_metro_footnotes = | population_demonym = [[Dhakaiyas|Dhakaiya]], Dhakaites | population_blank1_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Evolving Urban Form: Dhaka |url=http://www.newgeography.com/content/003004-evolving-urban-form-dhaka |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130611103831/http://www.newgeography.com/content/003004-evolving-urban-form-dhaka |archive-date=11 June 2013 |access-date=19 January 2022 |website=Newgeography.com}}</ref> | population_blank2_footnotes = <ref name="District Statistics 2011, Dhaka">{{Cite web |date=December 2013 |title=District Statistics 2011, Dhaka |url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Dhaka.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150424233706/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Dhaka.pdf |archive-date=24 April 2015 |access-date=14 May 2015 |publisher=Bangladesh Bureau of Statistics}}</ref> | unit_pref = Metric | demographics_type1 = [[Languages of Bangladesh|Languages]] | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Bengali language|Bengali]] • English | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(Nominal, 2024)}} | demographics1_footnotes = <ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.github.io/docs/fact-sheets/tellubase-factsheet-bgd.pdf|publisher=Tellusant|title=TELLUBASE—BANGLADESH FACT SHEET 2024 data|website=tellusant.github.io}}</ref> | demographics2_title1 = Metro | demographics2_info1 = [[US$]]91.2 billion | demographics2_title2 = Per capita | demographics2_info2 = US$3,800 | utc_offset = +06:00 | timezone = [[Bangladesh Standard Time|BST]] | postal_code_type = [[Postal codes in Bangladesh|Postal code]] | postal_code = 1000, 1100, 12xx, 13xx | registration_plate = DHAKA-D-11-9999""111 | area_code_type = [[Telephone numbering plan|National calling code]] | area_code = [[List of country calling codes|+880]] | blank_info = | blank1_name = [[Telephone numbering plan|Calling code]] | blank1_info = [[Telephone numbers in Bangladesh|+880-2]] (for Dhaka City only) | blank2_name = [[Police]] | blank2_info = [[Dhaka Metropolitan Police]] | blank3_name = [[International Airport]] | blank3_info = [[Hazrat Shahjalal International Airport]] | blank4_name = [[ISO 3166-2:BD|ISO 3166-2]] | blank4_info = BD-13 | blank1_name_sec1 = [[Human Development Index|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.741<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/BGD/?levels=1+4&years=2023&interpolation=0&extrapolation=0|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208072227/https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/BGD/?levels=1+4&years=2021&interpolation=0&extrapolation=0 |archive-date=8 February 2023 |access-date=2023-02-08 |website=hdi.globaldatalab.org |language=en}}</ref><br />{{color|#093|high}} · [[List of regions of Bangladesh by Human Development Index|1st of 22]] | blank4_name_sec1 = [[Rapid Transit]] | blank4_info_sec1 = [[Dhaka Metro Rail]]<br />[[Dhaka BRT]] | blank5_name_sec1 = Metropolitan Planning Authority | blank5_info_sec1 = [[Rajdhani Unnayan Kartripakkha]] | blank4_name_sec2 = [[UN/LOCODE]] | blank4_info_sec2 = BD DAC | blank6_name_sec1 = Water Supply and Sewerage Authority | blank6_info_sec1 = [[Dhaka WASA]] | blank7_name_sec1 = | blank7_info_sec1 = | website = [https://www.dncc.gov.bd North Dhaka]<br />[https://dscc.gov.bd South Dhaka] }} '''Dhaka''' ({{IPAc-en|ˈ|d|ɑː|k|ə}} {{respell|DAH|kə}} or {{IPAc-en|ˈ|d|æ|k|ə}} {{respell|DAK|ə}}; {{langx|bn|ঢাকা|Ḍhākā}}, {{IPA|bn|ˈɖʱaka|pron|LL-Q9610 (ben)-Yahya-ঢাকা.wav}}), formerly known as '''Dacca''',<ref name="Choguill2012">{{Cite book |last=Choguill |first=C.L. |url=https://books.google.com/books?id=slvlBwAAQBAJ&pg=PR8 |title=New Communities for Urban Squatters: Lessons from the Plan That Failed in Dhaka, Bangladesh |publisher=Springer Science & Business Media |year=2012 |isbn=978-1-4613-1863-7 |page=viii |access-date=10 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605175215/https://books.google.com/books?id=slvlBwAAQBAJ&pg=PR8 |archive-date=5 June 2020 |url-status=live}}</ref> is the [[capital city|capital]] and [[list of cities and towns in Bangladesh|largest city]] of [[Bangladesh]]. ڍاڪا (بنگالي: ঢাকা، انگريزي: Ḍhākā) بنگلاديش جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. اندازاً 36.6 ملين آبادي سان. ڍاڪا دنيا ۾ آبادي جي لحاظ کان ٻيو نمبر وڏو شهر آهي. ۽ ان کي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد شهري علائقو سمجهيو ويندو آهي. ڍاڪا اوڀر ڏکڻ ايشيا جو هڪ اهم ثقافتي، اقتصادي ۽ سائنسي مرڪز آهي. ان جو سڀ کان وڌيڪ امير پاڙو گلشن ڏکڻ ايشيا ۾ سڀ کان وڌيڪ پوش پاڙن مان هڪ آهي. ڍاڪا ڏکڻ ايشيا ۾ چوٿين نمبر تي ۽ GDP جي لحاظ کان دنيا ۾ 55 هين نمبر تي آهي. گنگا ڊيلٽا تي واقع آهي. اهو برگي گنگا، تورگ، ڍليشوري ۽ شيتلڪشيا دريائن سان گھريل آهي. اهو دنيا جو سڀ کان وڏو بنگالي ڳالهائيندڙ شهر پڻ آهي. * ڍاڪا جو علائقو پهرين هزار سال کان آباد آهي. هڪ ابتدائي جديد شهر 17 صدي کان صوبائي گاديءَ جي طور تي ترقي ڪئي. ۽ مغل سلطنت جو تجارتي مرڪز. ڍاڪا 75 سالن تائين (1608-39 ۽ 1660-1704) هڪ پروٽو-صنعتي مغل بنگال جو گاديءَ جو هنڌ هو. اهو بنگال ۾ ململ (مالمل) واپار جو مرڪز ۽ دنيا جي خوشحال ترين شهرن مان هڪ هو. مغل شهر جو نالو اڳوڻي حڪمران شهنشاهه جهانگير جي اعزاز ۾ جهانگير نگر (جهانگير جو شهر) رکيو ويو. شهر جي امير مغل اشرافيه ۾ شهزادا ۽ مغل شهنشاهه جا پٽ شامل هئا. نوآبادياتي دور کان اڳ واري شهر جي شان 17 هين ۽ 18 هين صدي ۾ عروج تي پهتي. جڏهن اهو يوريشيا جي پار کان واپارين جو گهر هو. ڍاڪا جو بندرگاهه دريائي ۽ سامونڊي واپار ٻنهي لاءِ هڪ وڏو واپاري مرڪز هو. مغلن شهر کي چڱي طرح سان ٺهيل باغن، مقبرن، مسجدن، محلن ۽ قلعن سان سينگاريو. شهر کي ڪڏهن اوڀر جو وينس سڏيو ويندو هو. With an estimated population of 36.6 million, Dhaka is the [[List of largest cities|second largest city by population]] in the world,<ref name="UNpopulation">{{Cite web |url=https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/undesa_pd_2025_wup2025_summary_of_results.pdf |year=2025 |work=United Nations |location=New York |title=World Urbanization Prospects 2025 |access-date=20 November 2025 }}</ref><ref>{{cite web|title=Dhaka world's 2nd largest city with 36.6 million: UN|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/dhaka-worlds-2nd-largest-city-366m-people-un-report-4043976|website=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=26 November 2025}}</ref> and is widely considered to be the most densely populated built-up [[urban area]] in the world.<ref>{{Cite conference |title=Demographia World Urban Areas 17th Annual Edition: 202106 |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |conference=Demographia |publisher=Demographia |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |archive-date=3 May 2018 |access-date=2 February 2022 |url-status=live}}</ref><ref name="Ferreira 2021">{{Cite web |last=Ferreira |first=Luana |date=3 September 2021 |title=Here's How Many People Live In The Most Densely Populated City On Earth |url=https://www.grunge.com/594981/heres-how-many-people-live-in-the-most-densely-populated-city-on-earth/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202202931/https://www.grunge.com/594981/heres-how-many-people-live-in-the-most-densely-populated-city-on-earth/ |archive-date=2 February 2022 |access-date=2 February 2022 |website=Grunge.com}}</ref> Dhaka is an important cultural, economic, and scientific hub of [[Eastern South Asia]] with its most affluent neighborhood [[Gulshan Thana|Gulshan]] being among the most posh neighborhoods in [[South Asia]].<ref>{{Cite web|url=https://www.sinardaily.my/article/728620/culture/travel-amp-food/bangladesh-may-not-have-a-mega-monument-but-what-it-has-is-captivating|title=Bangladesh may not have a mega monument but what it has is captivating|first=S. D.|last=Reporter|date=12 July 2025|website=Sinar Daily}}</ref> Dhaka ranks [[list of cities by GDP|fourth in South Asia and 55th in the world]] in terms of [[Gross domestic product|GDP]]. Lying on the [[Ganges Delta]], it is bounded by the [[Buriganga River|Buriganga]], [[Turag River|Turag]], [[Dhaleshwari River|Dhaleshwari]] and [[Shitalakshya River|Shitalakshya]] rivers. It is also the largest [[Bengali language|Bengali-speaking]] city in the world. The area of Dhaka has been inhabited since the first millennium. An [[early modern period|early modern]] city developed from the 17th century as a provincial capital and commercial centre of the [[Mughal Empire]]. Dhaka was the capital of a [[proto-industrialization|proto-industrialized]] [[Mughal Bengal]] for 75 years (1608–39 and 1660–1704). It was the hub of the [[muslin trade in Bengal]] and one of the most prosperous cities in the world. The Mughal city was named Jahangirnagar (''The City of Jahangir'') in honour of the erstwhile ruling emperor [[Jahangir]].<ref>{{Cite magazine |title=From Jahangirnagar to Dhaka |url=https://archive.thedailystar.net/forum/2008/august/jahangirnagar.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408174313/https://archive.thedailystar.net/forum/2008/august/jahangirnagar.htm |archive-date=8 April 2022 |access-date=4 March 2022 |magazine=Forum |publisher=The Daily Star}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 June 2021 |title=Islam Khan Chisti |url=https://en.banglapedia.org/index.php/Islam_Khan_Chisti |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304054550/https://en.banglapedia.org/index.php/Islam_Khan_Chisti |archive-date=4 March 2022 |access-date=4 March 2022 |website=Banglapedia}}</ref><ref>{{Cite thesis |last=Khondker |first=Kamrun Nessa |title=Mughal River Forts in Bangladesh (1575-1688): An Archaeological Appraisal |date=December 2012 |access-date=4 March 2022 |degree=PhD |publisher=School of History, Archaeology and Religion, Cardiff University |url=https://orca.cardiff.ac.uk/46748/1/2013khondkerknmphil.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304054600/https://orca.cardiff.ac.uk/46748/1/2013khondkerknmphil.pdf |archive-date=4 March 2022 |url-status=live}}</ref> The city's wealthy Mughal elite included princes and the sons of Mughal emperors. The pre-colonial city's glory peaked in the 17th and 18th centuries, when it was home to merchants from across [[Eurasia]]. The [[Port of Dhaka]] was a major trading hub for both riverine and maritime commerce. The Mughals decorated the city with well-laid gardens, tombs, mosques, palaces, and forts. The city was once called the ''[[Venice of the East]]''.<ref>{{Cite book |last=Hough |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=pj8cderhbr8C&pg=PA57 |title=Cities and Natural Process: A Basis for Sustainability |publisher=Psychology Press |year=2004 |isbn=978-0-415-29854-4 |edition=2nd |page=57 |access-date=26 August 2017 |orig-year=First published 1995}}</ref> Under [[British Raj|British rule]], the city saw the introduction of [[electricity]], [[railway]]s, [[Movie theater|cinema]]s, Western-style universities and colleges, and a modern [[water supply]]. It became an important administrative and educational centre in the British Raj, as the capital of [[Eastern Bengal and Assam]] province after 1905.<ref name="dani">{{Cite book |last=Dani |first=Ahmad Hasan |author-link=Ahmad Hasan Dani |title=Dacca: A record of its changing fortunes |publisher=Mrs. Safiya S. Dani |year=1962 |edition=2nd |pages=98, 118–119, 126 |oclc=987755973 |orig-year=First published 1956}}</ref> In 1947, after the end of British rule, the city became the administrative capital of [[East Pakistan]]. It was declared the legislative capital of Pakistan in 1962. In 1971, following the [[Bangladesh Liberation War|Liberation War]], it became the capital of an independent Bangladesh. In 2008, Dhaka celebrated 400 years as a municipal city.<ref name="ReferenceB">{{Cite news |date=1 December 2008 |title=400 years of Dhaka |url=https://www.thedailystar.net/news-detail-65599 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218092154/https://www.thedailystar.net/news-detail-65599 |archive-date=18 December 2022 |access-date=18 December 2022 |work=The Daily Star |type=Editorial}}</ref><ref name="voabangla.com">{{Cite news |date=28 November 2008 |title=Bangladesh CA Inaugurates Three-year Gala Celebrations of 400 Anniversary of Dhaka |url=https://www.voabangla.com/a/a-16-2008-11-28-voa6-94432729/1396287.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218090654/https://www.voabangla.com/a/a-16-2008-11-28-voa6-94432729/1396287.html |archive-date=18 December 2022 |access-date=18 December 2022 |work=VOA Bangla}}</ref><ref name="ReferenceC">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=dYchNAEACAAJ |title=400 Years of Capital Dhaka and Beyond: Economy and culture |publisher=Asiatic Society of Bangladesh |year=2011 |isbn=9789845120128 |volume=2 |access-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230211094349/https://books.google.com/books?id=dYchNAEACAAJ |archive-date=11 February 2023 |url-status=live}}</ref> A [[Global city|gamma+ global city]],<ref name=":8">{{Cite web |title=World Cities 2024 |url=https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/ |access-date=2024-11-08 |website=GaWC |language=en-US |archive-date=7 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241107082119/https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/ |url-status=live}}</ref> Dhaka is the centre of political, economic and cultural life in Bangladesh. It is the seat of the [[Government of Bangladesh]], many [[List of companies of Bangladesh|Bangladeshi companies]], and leading Bangladeshi educational, scientific, research, and cultural organizations. Since its establishment as a modern capital city, the population, area, and social and economic diversity of Dhaka have grown tremendously. The city is now one of the most densely industrialized regions in the country. The city accounts for 35% of [[Economy of Bangladesh|Bangladesh's economy]].<ref name="Rezaul Karim" /> The [[Dhaka Stock Exchange]] has over 750 listed companies. Dhaka hosts over 50 [[List of diplomatic missions in Bangladesh|diplomatic missions]], as well as the headquarters of [[BIMSTEC]], [[CIRDAP]], and the [[International Jute Study Group]]. Dhaka has a renowned culinary heritage. The city's culture is known for its [[rickshaw]]s, Kacchi Biryani, art festivals, street food, and religious diversity. While it has a heritage of 2000 buildings from the Mughal and British periods, Dhaka's most prominent architectural landmark is the modernist [[Jatiya Sangsad Bhaban]].<ref>{{Cite web |date=17 June 2019 |title=Living like there is no past |url=https://www.thedailystar.net/in-focus/news/living-there-no-past-1758094 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821221037/https://www.thedailystar.net/in-focus/news/living-there-no-past-1758094 |archive-date=21 August 2023 |access-date=1 September 2023 |website=The Daily Star}}</ref> The city is associated with two Nobel laureates. Dhaka's annual [[Mangal Shobhajatra|Bengali New Year parade]], its [[Jamdani]] sari, and its [[Rickshaw painting of Bangladesh|rickshaw art]] have been recognized by [[UNESCO]] as the intangible cultural heritage of humanity.<ref>{{Cite web |title=Mangal Shobhajatra on Pahela Baishakh |url=https://ich.unesco.org/en/RL/mangal-shobhajatra-on-pahela-baishakh-01091 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170508054516/http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/mangal-shobhajatra-on-pahela-baishakh-01091 |archive-date=8 May 2017 |access-date=1 September 2023 |website=UNESCO Intangible Cultural Heritage}}</ref><ref name="unesco_00879">{{Cite web |title=UNESCO - Traditional art of Jamdani weaving |url=https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-art-of-jamdani-weaving-00879 |access-date=20 March 2024 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121184034/https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-art-of-jamdani-weaving-00879 |url-status=live}}</ref><ref name="unesco_01589">{{Cite web |title=UNESCO - Rickshaws and rickshaw painting in Dhaka |url=https://ich.unesco.org/en/RL/rickshaws-and-rickshaw-painting-in-dhaka-01589 |access-date=23 March 2024 |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208020946/https://ich.unesco.org/en/RL/rickshaws-and-rickshaw-painting-in-dhaka-01589 |url-status=live}}</ref> The city has produced many writers and poets in several languages, especially in Bengali and English. ==پڻ ڏسو== * [[چٽاگانگ]] * [[بيت المڪرم مسجد، ڍاڪا]] * [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] * [[بنگلاديش ۾ عجائب گهرن جي فهرست|بنگلاديش جي شهرن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڍاڪا]] [[زمرو:بنگلاديش]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:بنگله ديش ۾ شهر]] civaizpeiydrty86gqwb8ic6tt21hpp 376311 376310 2026-05-07T15:13:29Z Ibne maryam 17680 376311 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage --> <!-- Basic info ---->| name = ڍاڪا | official_name = [[گريٽر ڍاڪا جو علائقو]] | native_name = {{lang|bn|ঢাকা}} | other_name = ڊاڪا | settlement_type = گاديءَ جو هنڌ ۽ ميگا سٽي | image_skyline = Dhaka Bd.jpg | imagesize = 280px | image_caption = مٿيان کان، کاٻي کا ساڄي: قومي پارليامينٽ، موتي جھيل ڪمرشيل ايريا، روز گارڊن پئليس، خان محمد مرزا مسجد، رمنا، بنگلاديش جي سپريم ڪورٽ، رڪشا ڀيڙ وقت، ڍاڪا صدر گھاٽ | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | nickname = ''Rickshaw Capital of the World''<br/>''اوڀر جو وينس''<br/>''مسجدن جو شھر'' | motto = | image_map = Dhaka locator map.svg | mapsize = | map_caption = Dhaka in Bangladesh | pushpin_map = Asia | pushpin_label_position = centre | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location ---->| pushpin_map_caption = Location of Dhaka in Asia | pushpin_relief = | latd = | latm = | latNS = | longd = | longm = | longEW = | coordinates_region = | coordinates_display = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|بنگلاديش}} | subdivision_type1 = ڊويزن | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name1 = ڍاڪا ڊويزن| | established_title = قيام | established_date = 1608ع | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | government_footnotes = | government_type = سٽي ڊسٽرڪٽ | governing_body = {{nowrap|[[Dhaka North City Corporation|DNCC]] & [[Dhaka South City Corporation|DSCC]]}} | unit_pref = Metric <!-- Enter: Metric, if Metric (imperial) is desired --> | area_footnotes = &nbsp;(2011)<ref name="District Statistics 2011, Dhaka">{{cite web|url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Dhaka.pdf|title=District Statistics 2011, Dhaka |publisher=Bangladesh Bureau of Statistics|date=December 2013|accessdate=14 May 2015}}</ref> | area_magnitude = | area_total_km2 = 302.92 | area_land_km2 = 279.43 | area_water_km2 = <!-- Population ----> | elevation_footnotes = <ref name="Elevation of Dhaka">{{cite web|url=http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html|title=Dhaka, Bangladesh Map|work=National Geographic|accessdate=6 September 2009}}</ref> | elevation_m = 4 | elevation_ft = 13.12 <!-- Area/postal codes & others ---->| population_total = {{Increase}}6,970,105 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name="dhakapop1">{{cite web|url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf|title=Population & Housing Census-2011|publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]]|page=41|accessdate=15 December 2015}}</ref> | population_density_km2 = 23,234 | population_density_sq_mi = 60,175 | population_metro = {{nts|8906000}} | population_metro_footnotes = <ref name="District Statistics 2011, Dhaka"/> | population_blank2_title = | population_blank2 = 74.6% | population_demonym = Dhakaiya;<br/>Dhakaite | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 1000, 1100, 12xx | area_code = | website = | footnotes = | leader_title1 = ڍاڪا نارٿ سٽي ڪارپوريشن ميئر | leader_name1 = انيس الحق | leader_title2 = ڍاڪا سائوٿ سٽي ڪارپوريشن ميئر | leader_name2 = سعيد کوڪون | leader_title3 = ڍاڪا ميٽروپوليٽن پوليس ڪمشنر | leader_name3 = اسد زمان ميان | population_blank1_footnotes = <ref>[http://www.newgeography.com/content/003004-evolving-urban-form-dhaka].</ref> | population_blank2_footnotes = <ref name="District Statistics 2011, Dhaka"/> <!-- General information ---->| timezone = | utc_offset = | blank_name = نيشنل ڪالنگ ڪوڊ | blank_info = +880 | blank1_name = [[ڪالنگ ڪوڊ]] | blank1_info = 02 [For Dhaka city only] | blank2_name = [[Gross domestic product|GDP PPP]] (2015) | blank2_info = | blank3_name = [[ISO 3166-2:BD|ISO 3166-2]] | blank3_info = BD-13 | subdivision_name2 = ڍاڪا ضلعو | subdivision_name3 = {{Increase}}$280&nbsp;billion<ref name="PricewaterhouseCoopers">http://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562 </ref> | subdivision_name4 = 74.6% | subdivision_name5 = 6+ [[Bangladesh Standard Time|BST]] | subdivision_name6 = [http://www.dncc.gov.bd/ Dhaka North City Corporation] <br/> [http://dhakasouthcity.gov.bd/ Dhaka South City Corporation] | subdivision_type3 = جي ڊي پي | subdivision_type4 = خواندگي جي شرح | subdivision_type5 = ٽائيم زون | subdivision_type6 = ويب سائيٽ | established_title1 = شھر جو درجو مليس | established_date1 = 1947ع | leader_title = ميئر | leader_name = ڍاڪا. ڏکڻ ايشيا ۾ مقام. * ڍاڪا ڊويزن. ڍاڪا ضلعو. اسٽيبلشمينٽ: * ميئر- ڪائونسل • جسم: DNCC ۽ DSCC • اتر ايڊمنسٽريٽر: محمد شفيق الاسلام خان. • ڏکڻ ايڊمنسٽريٽر: محمد عبدالسلام. • سٽي ڪائونسل: 129 حلقا. • پارليامينٽ: 15 حلقا. * علائقو • ميگا شهر. • ميٽرو. * بلندي: * ڍاڪي ، ڍاڪي. * ٻوليون: • سرڪاري: بنگالي • انگريزي. * بلين آمريڪي ڊالر. * پوليس: ڍاڪا ميٽروپوليٽن پوليس بين الاقوامي هوائي اڏو: حضرت شاهجلال انٽرنيشنل ايئرپورٽ تيز ٽرانزٽ: ڍاڪا ميٽرو ريل ڍاڪا BRT: ميٽروپوليٽن پلاننگ اٿارٽي: راجڌاني Unnayan Kartripakkha. پاڻي جي فراهمي ۽ نيڪال جو اختيار ڍاڪا واسا * | total_type = شهر }} [[فائل:Shahid Sriti Stombho (Proposed).jpg|thumb|300px|کاٻو]] '''ڍاڪا''' [[بنگلاديش]] ملڪ جي گاديءَ جو ھنڌ آھي۔ [[برھم پتر درياھ]] ۾ ڪرندڙ درياھ [[پوڙھي گنگا]] جي ڪناري تي واقع ھن شھر جي آبادي 90 لک کان وڌيڪ آھي جنھن ڪري ھي بنگللاديش جو سڀ کان وڏو ۽ دنيا جي ڳتيل ترين شھرن مان ھڪ آھي۔ ھي شھر [[پٽ سن]] جي تمام وڏي منڊي ۽ صنعت ۽ واپار جو مرڪز آھي۔ ھتان جي ململ سڄي دنيا ۾ مشھور ھئي پر برطانوي راڄ جي حڪومت ۾ ھن عظيم شھر جي صنعت کي برباد ڪيو ويو۔ ڍاڪا پنھنجي خوبصورت مسجدن جي ڪري بہ شھرت رکي ٿو۔ [[مغل]] جي حڪومت جي دور ۾ ھي شھر جھانگير نگر جي نالي سان سڃاتو ويندو ھو۔ برطانوي راڄ ۾ ھي [[ڪلڪتو|ڪلڪتي]] کان بعد رياست [[بنگال]] جو ٻيون وڏو شھر بڻجي ويو۔ 1921ع ۾ ھتي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] قائم ٿي۔ ھندستان جي ورھاڱي کان بعد ھي [[اوڀر پاڪستان]] جو انتظامي گاديءَ جو ھنڌ قرار ڏنو ويو 1971ع ۾ پاڪستان جي ٽٽڻ کان بعد 1972ع ۾ ان کي نئين ٺھيل مملڪت بنگلاديش جي گاديءَ جو ھنڌ قرار ڏنو ويو۔ شھر وچ بنگلاديش ۾ درياھ پوڙھي گنگا جي اوڀارين ڪنارن تي واقع آھي۔ شھر جي ڪل ايراضي 815.85 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ ھي ست اهم ٿاڻن ڌان منڊي، ڪوٽ والي، موتي جھيل، رمنا، محمد پور، سترا پور، تيج ڳوٺ ۽ 14 ثانوي ٿاڻن گلشن، لال باغ، مير پور، پلابي، سبوج باغ، ڍاڪا ڪنٽونمنٽ، ڊمرا، ھزاري باغ، شيام پور، بڊا، ڪفرل، ڪامرانگير چار، کل ڳوٺ ۽ اتارا تي مشتمل آھي۔ شھر ۾ ڪل 130 وارڊ ۽ 725 پاڙا آھن۔ ڍاڪا ضلعي جي ڪل ايراضي 1463.60 چورس ڪلوميٽر آھي جنھن جي چوڌاري غازي پور، تن گيل، منشي گنج، راجبري، نارائڻ گنج ۽ مانڪ گنج جا ضلعا واقع آھن۔ {{-}} ==تفصيل== {{Short description|Capital and largest city of Bangladesh}} {{About|the capital city|the division|Dhaka Division|the district|Dhaka District|other uses|Dhaka (disambiguation)}} {{Distinguish|text=Senegal's capital city [[Dakar]]}} {{protection padlock|small=yes}} {{Use dmy dates|date=November 2022}} {{Infobox settlement | name = Dhaka | settlement_type = [[Megacity]] | official_name =ڍاڪا. ڏکڻ ايشيا ۾ مقام. * ڍاڪا ڊويزن. ڍاڪا ضلعو. اسٽيبلشمينٽ: * ميئر- ڪائونسل • جسم: DNCC ۽ DSCC • اتر ايڊمنسٽريٽر: محمد شفيق الاسلام خان. • ڏکڻ ايڊمنسٽريٽر: محمد عبدالسلام. • سٽي ڪائونسل: 129 حلقا. • پارليامينٽ: 15 حلقا. * علائقو • ميگا شهر. • ميٽرو. * بلندي: * ڍاڪي ، ڍاڪي. * ٻوليون: • سرڪاري: بنگالي • انگريزي. * بلين آمريڪي ڊالر. * پوليس: ڍاڪا ميٽروپوليٽن پوليس بين الاقوامي هوائي اڏو: حضرت شاهجلال انٽرنيشنل ايئرپورٽ تيز ٽرانزٽ: ڍاڪا ميٽرو ريل ڍاڪا BRT: ميٽروپوليٽن پلاننگ اٿارٽي: راجڌاني Unnayan Kartripakkha. پاڻي جي فراهمي ۽ نيڪال جو اختيار ڍاڪا واسا * | native_name = ঢাকা | native_name_lang = bn | other_name = Dacca | nicknames = <ref>{{Cite news |last=Imam |first=Shah Husain |date=20 July 2018 |title=Dhaka: Where will it go from here? |url=https://www.thedailystar.net/opinion/pleasure-all-mine/dhaka-where-will-it-go-here-1607983 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230302210152/https://www.thedailystar.net/opinion/pleasure-all-mine/dhaka-where-will-it-go-here-1607983 |archive-date=2 March 2023 |access-date=2 March 2022 |work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]] |type=Opinion |quote=Dhaka, once the Venice of the East by virtue of being surrounded by four ebullient rivers, is now an urban behemoth.}}</ref><ref>{{Cite news |date=10 December 2019 |title=The tales of urban street children:Is there anything we could do? |url=https://www.dhakatribune.com/climate-change/2019/12/10/the-tales-of-urban-street-children-is-there-anything-we-could-do |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801075352/https://www.dhakatribune.com/climate-change/2019/12/10/the-tales-of-urban-street-children-is-there-anything-we-could-do |archive-date=1 August 2021 |access-date=2 April 2021 |work=Dhaka Tribune}}</ref><ref>{{Cite news |date=4 May 2018 |title=Are we willing to know more of Dhaka? |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/my-dhaka/are-we-willing-know-more-dhaka-1570981 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803010913/https://www.thedailystar.net/star-weekend/my-dhaka/are-we-willing-know-more-dhaka-1570981 |archive-date=3 August 2021 |access-date=2 April 2021 |work=The Daily Star}}</ref><br /> [[City of Mosques]]<ref>The city of mosques <cite>The city of mosques</cite> (https://www.dhakatribune.com/opinion/heritage/5361/the-city-of-mosques</ref><br />[[The City That Never Sleeps (nickname)|City That Never Sleeps]]<ref>{{Cite web |date=2020-06-16 |title=Dhaka: The city that (still) never sleeps |url=https://dhakatribune.com/story/2198647/Dhaka-city-is-still-not-sleeping |website=Dhaka Tribune |language=en |access-date=5 July 2024 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329002727/https://www.dhakatribune.com/story/2198647/Dhaka-city-is-still-not-sleeping |url-status=dead}}</ref><br />[[City of Rickshaws]]<ref>{{Cite news |last=Chowdhury |first=Sanjana |date=27 November 2021 |title=রিকশা বৃত্তান্ত: কবে, কোথা থেকে, কে প্রথম এই বাহনটি বাংলাদেশে আনেন |url=https://www.bbc.com/bengali/news-59214407 |access-date=28 March 2024 |work=[[BBC]] |language=bn |archive-date=27 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240327224451/https://www.bbc.com/bengali/news-59214407 |url-status=live}}</ref><br />[[Venice of the East]]<ref>{{Cite magazine |magazine=Depart |issue=10 |url=http://www.departmag.com/archive/10th_issue/proforma3.html |title=Unfinished paradise in an unscheduled Venice: functionality and aesthetics in the expansion of Mughal Dhaka |author=Seema Nusrat Amin |access-date=2013-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140402184239/http://www.departmag.com/archive/10th_issue/proforma3.html |archive-date=2014-04-02 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book |title=A Connectivity Index Development for Khal in Dhaka City: Venice of the East: Amazon.co.uk: Jannatul Mauya: 9783659187278: Books |id={{ASIN|3659187275 |country=uk}}}}</ref> | image_flag = <!--Flag of Dhaka.svg--> | flag_size = 150px | image_caption = | image_skyline = {{Multiple image |border = infobox |total_width = 300 |image_style = |caption_align = center |perrow = 1/2/2/1 |image1 =<!-- Do not change the image without discussion. It's not required to have a specific area of the city in the top image. Qualitative and updated image is required. --> Drone view from Kamal Atatürk Avenue.jpg |caption1 = [[Kamal Ataturk Avenue]] |image2 = Parliament of Bangladesh (5238133496).jpg |caption2 = [[Jatiya Sangsad Bhaban|National Parliament House]] |image3 = Ahsan Manzil (31391134405).jpg |caption3 = [[Ahsan Manzil]] in [[Old Dhaka]] |image4 = লাল কেল্লার মায়া.jpg |caption4 = [[Lalbagh Fort]] |image5 = Curjon Hall.jpg |caption5 = [[Curzon Hall]] of the [[University of Dhaka]] |image6 = 1. স্বাধীনতা স্তম্ভ.jpg |caption6 = [[Swadhinata Stambha|Independence Monument]] in [[Suhrawardy Udyan]] }} | shield_size = | motto = | image_seal = | image_map = Dhaka City Map.svg | pushpin_mapsize = 300 | mapsize = 250px | map_caption = | pushpin_map = Bangladesh#South Asia#Asia#Earth | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = Location in Bangladesh##Location in South Asia##Location in Asia##Location on Earth | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|23|45|52|N|90|23|20|E|region:BD-13|display=it}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Country|Bangladesh}} | subdivision_type1 = [[Divisions of Bangladesh|Division]] | subdivision_name1 = [[Dhaka Division]] | subdivision_type2 = [[Districts of Bangladesh|District]] | subdivision_name2 = [[Dhaka District]] | established_title = Establishment | established_date = {{Start date and age|df=y|1608|p=y}} | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = | government_type = [[Mayor–council government|Mayor–council]] | governing_body = {{nowrap|[[Dhaka North City Corporation|DNCC]] and [[Dhaka South City Corporation|DSCC]]}} | government_footnotes = | leader_title = [[City Administrator|North Administrator]] | leader_name = Md Shafiqul Islam Khan | leader_title1 = [[City Administrator|South Administrator]] | leader_name1 = Md Abdus Salam | leader_title2 = [[List of city corporations in Bangladesh#City Council|City Council]] | leader_name2 = [[Dhaka City Corporation#Ward and councillor list|129 constituencies]] | leader_title3 = [[Parliament of Bangladesh|Parliament]] | leader_name3 = [[List of constituencies of the Jatiya Sangsad#Dhaka Division|15 constituencies]] | area_total_km2 = 306<!-- The Daily Star wrote it would be 127.63 + 178.75 = 306.38 *if approved* by NICAR, bdnews24.com wrote 2 days later that what NICAR approved was 270 sq km --> | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = 2569.55<ref name="wikimapia.org">{{Cite web |title=Dhaka Metropolitan City Area |url=http://wikimapia.org/26768999/Dhaka-Metropolitan-City-Area |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929093019/http://wikimapia.org/26768999/Dhaka-Metropolitan-City-Area |archive-date=29 September 2017 |access-date=29 September 2017}}</ref> | area_metro_sq_mi = 992.11<ref name="wikimapia.org" /> | area_footnotes = <ref>{{Cite news |last1=Partha Pratim Bhattacharjee |last2=Mahbubur Rahman Khan |date=7 May 2016 |title=Govt to double size of Dhaka city area |url=http://www.thedailystar.net/frontpage/govt-double-size-dhaka-city-area-1219972 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302025916/http://www.thedailystar.net/frontpage/govt-double-size-dhaka-city-area-1219972 |archive-date=2 March 2017 |access-date=1 March 2017 |work=The Daily Star}}</ref><ref>{{Cite news |date=9 May 2016 |title=Dhaka City expands by more than double after inclusion of 16 union councils |url=http://bdnews24.com/bangladesh/2016/05/09/dhaka-city-expands-by-more-than-double-after-inclusion-of-16-union-councils |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302025316/http://bdnews24.com/bangladesh/2016/05/09/dhaka-city-expands-by-more-than-double-after-inclusion-of-16-union-councils |archive-date=2 March 2017 |access-date=1 March 2017 |work=bdnews24.com}}</ref> | elevation_m = 32 | elevation_ft = 104.96 | elevation_footnotes = <ref name="Elevation of Dhaka">{{Cite web |title=Dhaka, Bangladesh Map |url=http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100107084813/http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html |archive-date=7 January 2010 |access-date=6 September 2009 |website=National Geographic}}</ref> | population_total = 10,278,882 | population_rank = [[List of cities and towns in Bangladesh|1st]] in Bangladesh | population_as_of = [[2022 Bangladeshi census|2022]] | population_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Dhaka (Bangladesh): City Districts and Subdistricts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/bangladesh/dhaka/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203120015/http://www.citypopulation.de/php/bangladesh-dhaka.php |archive-date=3 February 2019 |access-date=19 January 2022 |website=City Population}}</ref><ref name="dhakapop1">{{Cite web |title=Population & Housing Census-2011 |url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208044832/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf |archive-date=8 December 2015 |access-date=15 December 2015 |publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]] |page=41}}</ref> | population_blank1_title = City rank | population_blank1 = [[List of cities and towns in Bangladesh|1st in Bangladesh]] | population_blank2_title = Metro rank | population_blank2 = [[List of city corporations in Bangladesh|1st in Bangladesh]];<br />[[Bengal#Urban Areas|1st in Bengal Region]]; <br />[[South Asia|1st in South Asia]]; <br />[[List of metropolitan areas in Asia|2nd in Asia]]; <br />[[List of largest cities|2nd in the world]] | population_metro = 36,585,479<ref name=UNpopulation /> | population_density_km2 = auto | population_density_metro_km2 = auto | population_metro_footnotes = | population_demonym = [[Dhakaiyas|Dhakaiya]], Dhakaites | population_blank1_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Evolving Urban Form: Dhaka |url=http://www.newgeography.com/content/003004-evolving-urban-form-dhaka |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130611103831/http://www.newgeography.com/content/003004-evolving-urban-form-dhaka |archive-date=11 June 2013 |access-date=19 January 2022 |website=Newgeography.com}}</ref> | population_blank2_footnotes = <ref name="District Statistics 2011, Dhaka">{{Cite web |date=December 2013 |title=District Statistics 2011, Dhaka |url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Dhaka.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150424233706/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Dhaka.pdf |archive-date=24 April 2015 |access-date=14 May 2015 |publisher=Bangladesh Bureau of Statistics}}</ref> | unit_pref = Metric | demographics_type1 = [[Languages of Bangladesh|Languages]] | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Bengali language|Bengali]] • English | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(Nominal, 2024)}} | demographics1_footnotes = <ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.github.io/docs/fact-sheets/tellubase-factsheet-bgd.pdf|publisher=Tellusant|title=TELLUBASE—BANGLADESH FACT SHEET 2024 data|website=tellusant.github.io}}</ref> | demographics2_title1 = Metro | demographics2_info1 = [[US$]]91.2 billion | demographics2_title2 = Per capita | demographics2_info2 = US$3,800 | utc_offset = +06:00 | timezone = [[Bangladesh Standard Time|BST]] | postal_code_type = [[Postal codes in Bangladesh|Postal code]] | postal_code = 1000, 1100, 12xx, 13xx | registration_plate = DHAKA-D-11-9999""111 | area_code_type = [[Telephone numbering plan|National calling code]] | area_code = [[List of country calling codes|+880]] | blank_info = | blank1_name = [[Telephone numbering plan|Calling code]] | blank1_info = [[Telephone numbers in Bangladesh|+880-2]] (for Dhaka City only) | blank2_name = [[Police]] | blank2_info = [[Dhaka Metropolitan Police]] | blank3_name = [[International Airport]] | blank3_info = [[Hazrat Shahjalal International Airport]] | blank4_name = [[ISO 3166-2:BD|ISO 3166-2]] | blank4_info = BD-13 | blank1_name_sec1 = [[Human Development Index|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.741<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/BGD/?levels=1+4&years=2023&interpolation=0&extrapolation=0|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208072227/https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/BGD/?levels=1+4&years=2021&interpolation=0&extrapolation=0 |archive-date=8 February 2023 |access-date=2023-02-08 |website=hdi.globaldatalab.org |language=en}}</ref><br />{{color|#093|high}} · [[List of regions of Bangladesh by Human Development Index|1st of 22]] | blank4_name_sec1 = [[Rapid Transit]] | blank4_info_sec1 = [[Dhaka Metro Rail]]<br />[[Dhaka BRT]] | blank5_name_sec1 = Metropolitan Planning Authority | blank5_info_sec1 = [[Rajdhani Unnayan Kartripakkha]] | blank4_name_sec2 = [[UN/LOCODE]] | blank4_info_sec2 = BD DAC | blank6_name_sec1 = Water Supply and Sewerage Authority | blank6_info_sec1 = [[Dhaka WASA]] | blank7_name_sec1 = | blank7_info_sec1 = | website = [https://www.dncc.gov.bd North Dhaka]<br />[https://dscc.gov.bd South Dhaka] }} '''Dhaka''' ({{IPAc-en|ˈ|d|ɑː|k|ə}} {{respell|DAH|kə}} or {{IPAc-en|ˈ|d|æ|k|ə}} {{respell|DAK|ə}}; {{langx|bn|ঢাকা|Ḍhākā}}, {{IPA|bn|ˈɖʱaka|pron|LL-Q9610 (ben)-Yahya-ঢাকা.wav}}), formerly known as '''Dacca''',<ref name="Choguill2012">{{Cite book |last=Choguill |first=C.L. |url=https://books.google.com/books?id=slvlBwAAQBAJ&pg=PR8 |title=New Communities for Urban Squatters: Lessons from the Plan That Failed in Dhaka, Bangladesh |publisher=Springer Science & Business Media |year=2012 |isbn=978-1-4613-1863-7 |page=viii |access-date=10 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605175215/https://books.google.com/books?id=slvlBwAAQBAJ&pg=PR8 |archive-date=5 June 2020 |url-status=live}}</ref> is the [[capital city|capital]] and [[list of cities and towns in Bangladesh|largest city]] of [[Bangladesh]]. ڍاڪا (بنگالي: ঢাকা، انگريزي: Ḍhākā) بنگلاديش جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. اندازاً 36.6 ملين آبادي سان. ڍاڪا دنيا ۾ آبادي جي لحاظ کان ٻيو نمبر وڏو شهر آهي. ۽ ان کي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد شهري علائقو سمجهيو ويندو آهي. ڍاڪا اوڀر ڏکڻ ايشيا جو هڪ اهم ثقافتي، اقتصادي ۽ سائنسي مرڪز آهي. ان جو سڀ کان وڌيڪ امير پاڙو گلشن ڏکڻ ايشيا ۾ سڀ کان وڌيڪ پوش پاڙن مان هڪ آهي. ڍاڪا ڏکڻ ايشيا ۾ چوٿين نمبر تي ۽ GDP جي لحاظ کان دنيا ۾ 55 هين نمبر تي آهي. گنگا ڊيلٽا تي واقع آهي. اهو برگي گنگا، تورگ، ڍليشوري ۽ شيتلڪشيا دريائن سان گھريل آهي. اهو دنيا جو سڀ کان وڏو بنگالي ڳالهائيندڙ شهر پڻ آهي. * ڍاڪا جو علائقو پهرين هزار سال کان آباد آهي. هڪ ابتدائي جديد شهر 17 صدي کان صوبائي گاديءَ جي طور تي ترقي ڪئي. ۽ مغل سلطنت جو تجارتي مرڪز. ڍاڪا 75 سالن تائين (1608-39 ۽ 1660-1704) هڪ پروٽو-صنعتي مغل بنگال جو گاديءَ جو هنڌ هو. اهو بنگال ۾ ململ (مالمل) واپار جو مرڪز ۽ دنيا جي خوشحال ترين شهرن مان هڪ هو. مغل شهر جو نالو اڳوڻي حڪمران شهنشاهه جهانگير جي اعزاز ۾ جهانگير نگر (جهانگير جو شهر) رکيو ويو. شهر جي امير مغل اشرافيه ۾ شهزادا ۽ مغل شهنشاهه جا پٽ شامل هئا. نوآبادياتي دور کان اڳ واري شهر جي شان 17 هين ۽ 18 هين صدي ۾ عروج تي پهتي. جڏهن اهو يوريشيا جي پار کان واپارين جو گهر هو. ڍاڪا جو بندرگاهه دريائي ۽ سامونڊي واپار ٻنهي لاءِ هڪ وڏو واپاري مرڪز هو. مغلن شهر کي چڱي طرح سان ٺهيل باغن، مقبرن، مسجدن، محلن ۽ قلعن سان سينگاريو. شهر کي ڪڏهن اوڀر جو وينس سڏيو ويندو هو. With an estimated population of 36.6 million, Dhaka is the [[List of largest cities|second largest city by population]] in the world,<ref name="UNpopulation">{{Cite web |url=https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/undesa_pd_2025_wup2025_summary_of_results.pdf |year=2025 |work=United Nations |location=New York |title=World Urbanization Prospects 2025 |access-date=20 November 2025 }}</ref><ref>{{cite web|title=Dhaka world's 2nd largest city with 36.6 million: UN|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/dhaka-worlds-2nd-largest-city-366m-people-un-report-4043976|website=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=26 November 2025}}</ref> and is widely considered to be the most densely populated built-up [[urban area]] in the world.<ref>{{Cite conference |title=Demographia World Urban Areas 17th Annual Edition: 202106 |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |conference=Demographia |publisher=Demographia |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |archive-date=3 May 2018 |access-date=2 February 2022 |url-status=live}}</ref><ref name="Ferreira 2021">{{Cite web |last=Ferreira |first=Luana |date=3 September 2021 |title=Here's How Many People Live In The Most Densely Populated City On Earth |url=https://www.grunge.com/594981/heres-how-many-people-live-in-the-most-densely-populated-city-on-earth/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202202931/https://www.grunge.com/594981/heres-how-many-people-live-in-the-most-densely-populated-city-on-earth/ |archive-date=2 February 2022 |access-date=2 February 2022 |website=Grunge.com}}</ref> Dhaka is an important cultural, economic, and scientific hub of [[Eastern South Asia]] with its most affluent neighborhood [[Gulshan Thana|Gulshan]] being among the most posh neighborhoods in [[South Asia]].<ref>{{Cite web|url=https://www.sinardaily.my/article/728620/culture/travel-amp-food/bangladesh-may-not-have-a-mega-monument-but-what-it-has-is-captivating|title=Bangladesh may not have a mega monument but what it has is captivating|first=S. D.|last=Reporter|date=12 July 2025|website=Sinar Daily}}</ref> Dhaka ranks [[list of cities by GDP|fourth in South Asia and 55th in the world]] in terms of [[Gross domestic product|GDP]]. Lying on the [[Ganges Delta]], it is bounded by the [[Buriganga River|Buriganga]], [[Turag River|Turag]], [[Dhaleshwari River|Dhaleshwari]] and [[Shitalakshya River|Shitalakshya]] rivers. It is also the largest [[Bengali language|Bengali-speaking]] city in the world. The area of Dhaka has been inhabited since the first millennium. An [[early modern period|early modern]] city developed from the 17th century as a provincial capital and commercial centre of the [[Mughal Empire]]. Dhaka was the capital of a [[proto-industrialization|proto-industrialized]] [[Mughal Bengal]] for 75 years (1608–39 and 1660–1704). It was the hub of the [[muslin trade in Bengal]] and one of the most prosperous cities in the world. The Mughal city was named Jahangirnagar (''The City of Jahangir'') in honour of the erstwhile ruling emperor [[Jahangir]].<ref>{{Cite magazine |title=From Jahangirnagar to Dhaka |url=https://archive.thedailystar.net/forum/2008/august/jahangirnagar.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408174313/https://archive.thedailystar.net/forum/2008/august/jahangirnagar.htm |archive-date=8 April 2022 |access-date=4 March 2022 |magazine=Forum |publisher=The Daily Star}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 June 2021 |title=Islam Khan Chisti |url=https://en.banglapedia.org/index.php/Islam_Khan_Chisti |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304054550/https://en.banglapedia.org/index.php/Islam_Khan_Chisti |archive-date=4 March 2022 |access-date=4 March 2022 |website=Banglapedia}}</ref><ref>{{Cite thesis |last=Khondker |first=Kamrun Nessa |title=Mughal River Forts in Bangladesh (1575-1688): An Archaeological Appraisal |date=December 2012 |access-date=4 March 2022 |degree=PhD |publisher=School of History, Archaeology and Religion, Cardiff University |url=https://orca.cardiff.ac.uk/46748/1/2013khondkerknmphil.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304054600/https://orca.cardiff.ac.uk/46748/1/2013khondkerknmphil.pdf |archive-date=4 March 2022 |url-status=live}}</ref> The city's wealthy Mughal elite included princes and the sons of Mughal emperors. The pre-colonial city's glory peaked in the 17th and 18th centuries, when it was home to merchants from across [[Eurasia]]. The [[Port of Dhaka]] was a major trading hub for both riverine and maritime commerce. The Mughals decorated the city with well-laid gardens, tombs, mosques, palaces, and forts. The city was once called the ''[[Venice of the East]]''.<ref>{{Cite book |last=Hough |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=pj8cderhbr8C&pg=PA57 |title=Cities and Natural Process: A Basis for Sustainability |publisher=Psychology Press |year=2004 |isbn=978-0-415-29854-4 |edition=2nd |page=57 |access-date=26 August 2017 |orig-year=First published 1995}}</ref> Under [[British Raj|British rule]], the city saw the introduction of [[electricity]], [[railway]]s, [[Movie theater|cinema]]s, Western-style universities and colleges, and a modern [[water supply]]. It became an important administrative and educational centre in the British Raj, as the capital of [[Eastern Bengal and Assam]] province after 1905.<ref name="dani">{{Cite book |last=Dani |first=Ahmad Hasan |author-link=Ahmad Hasan Dani |title=Dacca: A record of its changing fortunes |publisher=Mrs. Safiya S. Dani |year=1962 |edition=2nd |pages=98, 118–119, 126 |oclc=987755973 |orig-year=First published 1956}}</ref> In 1947, after the end of British rule, the city became the administrative capital of [[East Pakistan]]. It was declared the legislative capital of Pakistan in 1962. In 1971, following the [[Bangladesh Liberation War|Liberation War]], it became the capital of an independent Bangladesh. In 2008, Dhaka celebrated 400 years as a municipal city.<ref name="ReferenceB">{{Cite news |date=1 December 2008 |title=400 years of Dhaka |url=https://www.thedailystar.net/news-detail-65599 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218092154/https://www.thedailystar.net/news-detail-65599 |archive-date=18 December 2022 |access-date=18 December 2022 |work=The Daily Star |type=Editorial}}</ref><ref name="voabangla.com">{{Cite news |date=28 November 2008 |title=Bangladesh CA Inaugurates Three-year Gala Celebrations of 400 Anniversary of Dhaka |url=https://www.voabangla.com/a/a-16-2008-11-28-voa6-94432729/1396287.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218090654/https://www.voabangla.com/a/a-16-2008-11-28-voa6-94432729/1396287.html |archive-date=18 December 2022 |access-date=18 December 2022 |work=VOA Bangla}}</ref><ref name="ReferenceC">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=dYchNAEACAAJ |title=400 Years of Capital Dhaka and Beyond: Economy and culture |publisher=Asiatic Society of Bangladesh |year=2011 |isbn=9789845120128 |volume=2 |access-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230211094349/https://books.google.com/books?id=dYchNAEACAAJ |archive-date=11 February 2023 |url-status=live}}</ref> A [[Global city|gamma+ global city]],<ref name=":8">{{Cite web |title=World Cities 2024 |url=https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/ |access-date=2024-11-08 |website=GaWC |language=en-US |archive-date=7 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241107082119/https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/ |url-status=live}}</ref> Dhaka is the centre of political, economic and cultural life in Bangladesh. It is the seat of the [[Government of Bangladesh]], many [[List of companies of Bangladesh|Bangladeshi companies]], and leading Bangladeshi educational, scientific, research, and cultural organizations. Since its establishment as a modern capital city, the population, area, and social and economic diversity of Dhaka have grown tremendously. The city is now one of the most densely industrialized regions in the country. The city accounts for 35% of [[Economy of Bangladesh|Bangladesh's economy]].<ref name="Rezaul Karim" /> The [[Dhaka Stock Exchange]] has over 750 listed companies. Dhaka hosts over 50 [[List of diplomatic missions in Bangladesh|diplomatic missions]], as well as the headquarters of [[BIMSTEC]], [[CIRDAP]], and the [[International Jute Study Group]]. Dhaka has a renowned culinary heritage. The city's culture is known for its [[rickshaw]]s, Kacchi Biryani, art festivals, street food, and religious diversity. While it has a heritage of 2000 buildings from the Mughal and British periods, Dhaka's most prominent architectural landmark is the modernist [[Jatiya Sangsad Bhaban]].<ref>{{Cite web |date=17 June 2019 |title=Living like there is no past |url=https://www.thedailystar.net/in-focus/news/living-there-no-past-1758094 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821221037/https://www.thedailystar.net/in-focus/news/living-there-no-past-1758094 |archive-date=21 August 2023 |access-date=1 September 2023 |website=The Daily Star}}</ref> The city is associated with two Nobel laureates. Dhaka's annual [[Mangal Shobhajatra|Bengali New Year parade]], its [[Jamdani]] sari, and its [[Rickshaw painting of Bangladesh|rickshaw art]] have been recognized by [[UNESCO]] as the intangible cultural heritage of humanity.<ref>{{Cite web |title=Mangal Shobhajatra on Pahela Baishakh |url=https://ich.unesco.org/en/RL/mangal-shobhajatra-on-pahela-baishakh-01091 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170508054516/http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/mangal-shobhajatra-on-pahela-baishakh-01091 |archive-date=8 May 2017 |access-date=1 September 2023 |website=UNESCO Intangible Cultural Heritage}}</ref><ref name="unesco_00879">{{Cite web |title=UNESCO - Traditional art of Jamdani weaving |url=https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-art-of-jamdani-weaving-00879 |access-date=20 March 2024 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121184034/https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-art-of-jamdani-weaving-00879 |url-status=live}}</ref><ref name="unesco_01589">{{Cite web |title=UNESCO - Rickshaws and rickshaw painting in Dhaka |url=https://ich.unesco.org/en/RL/rickshaws-and-rickshaw-painting-in-dhaka-01589 |access-date=23 March 2024 |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208020946/https://ich.unesco.org/en/RL/rickshaws-and-rickshaw-painting-in-dhaka-01589 |url-status=live}}</ref> The city has produced many writers and poets in several languages, especially in Bengali and English. ==پڻ ڏسو== * [[چٽاگانگ]] * [[بيت المڪرم مسجد، ڍاڪا]] * [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] * [[بنگلاديش ۾ عجائب گهرن جي فهرست|بنگلاديش جي شهرن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڍاڪا]] [[زمرو:بنگلاديش]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:بنگله ديش ۾ شهر]] mj97r8h4gt8r3ronkia0jt9sxb6hueq 376312 376311 2026-05-07T15:14:28Z Ibne maryam 17680 376312 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage --> <!-- Basic info ---->| name = ڍاڪا | official_name = [[گريٽر ڍاڪا جو علائقو]] | native_name = {{lang|bn|ঢাকা}} | other_name = ڊاڪا | settlement_type = گاديءَ جو هنڌ ۽ ميگا سٽي | image_skyline = Dhaka Bd.jpg | imagesize = 280px | image_caption = مٿيان کان، کاٻي کا ساڄي: قومي پارليامينٽ، موتي جھيل ڪمرشيل ايريا، روز گارڊن پئليس، خان محمد مرزا مسجد، رمنا، بنگلاديش جي سپريم ڪورٽ، رڪشا ڀيڙ وقت، ڍاڪا صدر گھاٽ | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | nickname = ''Rickshaw Capital of the World''<br/>''اوڀر جو وينس''<br/>''مسجدن جو شھر'' | motto = | image_map = Dhaka locator map.svg | mapsize = | map_caption = Dhaka in Bangladesh | pushpin_map = Asia | pushpin_label_position = centre | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location ---->| pushpin_map_caption = Location of Dhaka in Asia | pushpin_relief = | latd = | latm = | latNS = | longd = | longm = | longEW = | coordinates_region = | coordinates_display = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|بنگلاديش}} | subdivision_type1 = ڊويزن | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name1 = ڍاڪا ڊويزن| | established_title = قيام | established_date = 1608ع | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | government_footnotes = | government_type = سٽي ڊسٽرڪٽ | governing_body = {{nowrap|[[Dhaka North City Corporation|DNCC]] & [[Dhaka South City Corporation|DSCC]]}} | unit_pref = Metric <!-- Enter: Metric, if Metric (imperial) is desired --> | area_footnotes = &nbsp;(2011)<ref name="District Statistics 2011, Dhaka">{{cite web|url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Dhaka.pdf|title=District Statistics 2011, Dhaka |publisher=Bangladesh Bureau of Statistics|date=December 2013|accessdate=14 May 2015}}</ref> | area_magnitude = | area_total_km2 = 302.92 | area_land_km2 = 279.43 | area_water_km2 = <!-- Population ----> | elevation_footnotes = <ref name="Elevation of Dhaka">{{cite web|url=http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html|title=Dhaka, Bangladesh Map|work=National Geographic|accessdate=6 September 2009}}</ref> | elevation_m = 4 | elevation_ft = 13.12 <!-- Area/postal codes & others ---->| population_total = {{Increase}}6,970,105 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name="dhakapop1">{{cite web|url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf|title=Population & Housing Census-2011|publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]]|page=41|accessdate=15 December 2015}}</ref> | population_density_km2 = 23,234 | population_density_sq_mi = 60,175 | population_metro = {{nts|8906000}} | population_metro_footnotes = <ref name="District Statistics 2011, Dhaka"/> | population_blank2_title = | population_blank2 = 74.6% | population_demonym = Dhakaiya;<br/>Dhakaite | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 1000, 1100, 12xx | area_code = | website = | footnotes = | leader_title1 = ڍاڪا نارٿ سٽي ڪارپوريشن ميئر | leader_name1 = انيس الحق | leader_title2 = ڍاڪا سائوٿ سٽي ڪارپوريشن ميئر | leader_name2 = سعيد کوڪون | leader_title3 = ڍاڪا ميٽروپوليٽن پوليس ڪمشنر | leader_name3 = اسد زمان ميان | population_blank1_footnotes = <ref>[http://www.newgeography.com/content/003004-evolving-urban-form-dhaka].</ref> | population_blank2_footnotes = <ref name="District Statistics 2011, Dhaka"/> <!-- General information ---->| timezone = | utc_offset = | blank_name = نيشنل ڪالنگ ڪوڊ | blank_info = +880 | blank1_name = [[ڪالنگ ڪوڊ]] | blank1_info = 02 [For Dhaka city only] | blank2_name = [[Gross domestic product|GDP PPP]] (2015) | blank2_info = | blank3_name = [[ISO 3166-2:BD|ISO 3166-2]] | blank3_info = BD-13 | subdivision_name2 = ڍاڪا ضلعو | subdivision_name3 = {{Increase}}$280&nbsp;billion<ref name="PricewaterhouseCoopers">http://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562 </ref> | subdivision_name4 = 74.6% | subdivision_name5 = 6+ [[Bangladesh Standard Time|BST]] | subdivision_name6 = [http://www.dncc.gov.bd/ Dhaka North City Corporation] <br/> [http://dhakasouthcity.gov.bd/ Dhaka South City Corporation] | subdivision_type3 = جي ڊي پي | subdivision_type4 = خواندگي جي شرح | subdivision_type5 = ٽائيم زون | subdivision_type6 = ويب سائيٽ | established_title1 = شھر جو درجو مليس | established_date1 = 1947ع | leader_title = ميئر | leader_name = ڍاڪا. ڏکڻ ايشيا ۾ مقام. * ڍاڪا ڊويزن. ڍاڪا ضلعو. اسٽيبلشمينٽ: * ميئر- ڪائونسل • جسم: DNCC ۽ DSCC • اتر ايڊمنسٽريٽر: محمد شفيق الاسلام خان. • ڏکڻ ايڊمنسٽريٽر: محمد عبدالسلام. • سٽي ڪائونسل: 129 حلقا. • پارليامينٽ: 15 حلقا. * علائقو • ميگا شهر. • ميٽرو. * بلندي: * ڍاڪي ، ڍاڪي. * ٻوليون: • سرڪاري: بنگالي • انگريزي. * بلين آمريڪي ڊالر. * پوليس: ڍاڪا ميٽروپوليٽن پوليس بين الاقوامي هوائي اڏو: حضرت شاهجلال انٽرنيشنل ايئرپورٽ تيز ٽرانزٽ: ڍاڪا ميٽرو ريل ڍاڪا BRT: ميٽروپوليٽن پلاننگ اٿارٽي: راجڌاني Unnayan Kartripakkha. پاڻي جي فراهمي ۽ نيڪال جو اختيار ڍاڪا واسا * | total_type = شهر }} [[فائل:Shahid Sriti Stombho (Proposed).jpg|thumb|300px|کاٻو]] '''ڍاڪا''' [[بنگلاديش]] ملڪ جي گاديءَ جو ھنڌ آھي۔ [[برھم پتر درياھ]] ۾ ڪرندڙ درياھ [[پوڙھي گنگا]] جي ڪناري تي واقع ھن شھر جي آبادي 90 لک کان وڌيڪ آھي جنھن ڪري ھي بنگللاديش جو سڀ کان وڏو ۽ دنيا جي ڳتيل ترين شھرن مان ھڪ آھي۔ ھي شھر [[پٽ سن]] جي تمام وڏي منڊي ۽ صنعت ۽ واپار جو مرڪز آھي۔ ھتان جي ململ سڄي دنيا ۾ مشھور ھئي پر برطانوي راڄ جي حڪومت ۾ ھن عظيم شھر جي صنعت کي برباد ڪيو ويو۔ ڍاڪا پنھنجي خوبصورت مسجدن جي ڪري بہ شھرت رکي ٿو۔ [[مغل]] جي حڪومت جي دور ۾ ھي شھر جھانگير نگر جي نالي سان سڃاتو ويندو ھو۔ برطانوي راڄ ۾ ھي [[ڪلڪتو|ڪلڪتي]] کان بعد رياست [[بنگال]] جو ٻيون وڏو شھر بڻجي ويو۔ 1921ع ۾ ھتي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] قائم ٿي۔ ھندستان جي ورھاڱي کان بعد ھي [[اوڀر پاڪستان]] جو انتظامي گاديءَ جو ھنڌ قرار ڏنو ويو 1971ع ۾ پاڪستان جي ٽٽڻ کان بعد 1972ع ۾ ان کي نئين ٺھيل مملڪت بنگلاديش جي گاديءَ جو ھنڌ قرار ڏنو ويو۔ شھر وچ بنگلاديش ۾ درياھ پوڙھي گنگا جي اوڀارين ڪنارن تي واقع آھي۔ شھر جي ڪل ايراضي 815.85 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ ھي ست اهم ٿاڻن ڌان منڊي، ڪوٽ والي، موتي جھيل، رمنا، محمد پور، سترا پور، تيج ڳوٺ ۽ 14 ثانوي ٿاڻن گلشن، لال باغ، مير پور، پلابي، سبوج باغ، ڍاڪا ڪنٽونمنٽ، ڊمرا، ھزاري باغ، شيام پور، بڊا، ڪفرل، ڪامرانگير چار، کل ڳوٺ ۽ اتارا تي مشتمل آھي۔ شھر ۾ ڪل 130 وارڊ ۽ 725 پاڙا آھن۔ ڍاڪا ضلعي جي ڪل ايراضي 1463.60 چورس ڪلوميٽر آھي جنھن جي چوڌاري غازي پور، تن گيل، منشي گنج، راجبري، نارائڻ گنج ۽ مانڪ گنج جا ضلعا واقع آھن۔ {{-}} ==تفصيل== {{Short description|Capital and largest city of Bangladesh}} {{Infobox settlement | name = Dhaka | settlement_type = [[Megacity]] | official_name =ڍاڪا. ڏکڻ ايشيا ۾ مقام. * ڍاڪا ڊويزن. ڍاڪا ضلعو. اسٽيبلشمينٽ: * ميئر- ڪائونسل • جسم: DNCC ۽ DSCC • اتر ايڊمنسٽريٽر: محمد شفيق الاسلام خان. • ڏکڻ ايڊمنسٽريٽر: محمد عبدالسلام. • سٽي ڪائونسل: 129 حلقا. • پارليامينٽ: 15 حلقا. * علائقو • ميگا شهر. • ميٽرو. * بلندي: * ڍاڪي ، ڍاڪي. * ٻوليون: • سرڪاري: بنگالي • انگريزي. * بلين آمريڪي ڊالر. * پوليس: ڍاڪا ميٽروپوليٽن پوليس بين الاقوامي هوائي اڏو: حضرت شاهجلال انٽرنيشنل ايئرپورٽ تيز ٽرانزٽ: ڍاڪا ميٽرو ريل ڍاڪا BRT: ميٽروپوليٽن پلاننگ اٿارٽي: راجڌاني Unnayan Kartripakkha. پاڻي جي فراهمي ۽ نيڪال جو اختيار ڍاڪا واسا * | native_name = ঢাকা | native_name_lang = bn | other_name = Dacca | nicknames = <ref>{{Cite news |last=Imam |first=Shah Husain |date=20 July 2018 |title=Dhaka: Where will it go from here? |url=https://www.thedailystar.net/opinion/pleasure-all-mine/dhaka-where-will-it-go-here-1607983 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230302210152/https://www.thedailystar.net/opinion/pleasure-all-mine/dhaka-where-will-it-go-here-1607983 |archive-date=2 March 2023 |access-date=2 March 2022 |work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]] |type=Opinion |quote=Dhaka, once the Venice of the East by virtue of being surrounded by four ebullient rivers, is now an urban behemoth.}}</ref><ref>{{Cite news |date=10 December 2019 |title=The tales of urban street children:Is there anything we could do? |url=https://www.dhakatribune.com/climate-change/2019/12/10/the-tales-of-urban-street-children-is-there-anything-we-could-do |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801075352/https://www.dhakatribune.com/climate-change/2019/12/10/the-tales-of-urban-street-children-is-there-anything-we-could-do |archive-date=1 August 2021 |access-date=2 April 2021 |work=Dhaka Tribune}}</ref><ref>{{Cite news |date=4 May 2018 |title=Are we willing to know more of Dhaka? |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/my-dhaka/are-we-willing-know-more-dhaka-1570981 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803010913/https://www.thedailystar.net/star-weekend/my-dhaka/are-we-willing-know-more-dhaka-1570981 |archive-date=3 August 2021 |access-date=2 April 2021 |work=The Daily Star}}</ref><br /> [[City of Mosques]]<ref>The city of mosques <cite>The city of mosques</cite> (https://www.dhakatribune.com/opinion/heritage/5361/the-city-of-mosques</ref><br />[[The City That Never Sleeps (nickname)|City That Never Sleeps]]<ref>{{Cite web |date=2020-06-16 |title=Dhaka: The city that (still) never sleeps |url=https://dhakatribune.com/story/2198647/Dhaka-city-is-still-not-sleeping |website=Dhaka Tribune |language=en |access-date=5 July 2024 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329002727/https://www.dhakatribune.com/story/2198647/Dhaka-city-is-still-not-sleeping |url-status=dead}}</ref><br />[[City of Rickshaws]]<ref>{{Cite news |last=Chowdhury |first=Sanjana |date=27 November 2021 |title=রিকশা বৃত্তান্ত: কবে, কোথা থেকে, কে প্রথম এই বাহনটি বাংলাদেশে আনেন |url=https://www.bbc.com/bengali/news-59214407 |access-date=28 March 2024 |work=[[BBC]] |language=bn |archive-date=27 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240327224451/https://www.bbc.com/bengali/news-59214407 |url-status=live}}</ref><br />[[Venice of the East]]<ref>{{Cite magazine |magazine=Depart |issue=10 |url=http://www.departmag.com/archive/10th_issue/proforma3.html |title=Unfinished paradise in an unscheduled Venice: functionality and aesthetics in the expansion of Mughal Dhaka |author=Seema Nusrat Amin |access-date=2013-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140402184239/http://www.departmag.com/archive/10th_issue/proforma3.html |archive-date=2014-04-02 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book |title=A Connectivity Index Development for Khal in Dhaka City: Venice of the East: Amazon.co.uk: Jannatul Mauya: 9783659187278: Books |id={{ASIN|3659187275 |country=uk}}}}</ref> | image_flag = <!--Flag of Dhaka.svg--> | flag_size = 150px | image_caption = | image_skyline = {{Multiple image |border = infobox |total_width = 300 |image_style = |caption_align = center |perrow = 1/2/2/1 |image1 =<!-- Do not change the image without discussion. It's not required to have a specific area of the city in the top image. Qualitative and updated image is required. --> Drone view from Kamal Atatürk Avenue.jpg |caption1 = [[Kamal Ataturk Avenue]] |image2 = Parliament of Bangladesh (5238133496).jpg |caption2 = [[Jatiya Sangsad Bhaban|National Parliament House]] |image3 = Ahsan Manzil (31391134405).jpg |caption3 = [[Ahsan Manzil]] in [[Old Dhaka]] |image4 = লাল কেল্লার মায়া.jpg |caption4 = [[Lalbagh Fort]] |image5 = Curjon Hall.jpg |caption5 = [[Curzon Hall]] of the [[University of Dhaka]] |image6 = 1. স্বাধীনতা স্তম্ভ.jpg |caption6 = [[Swadhinata Stambha|Independence Monument]] in [[Suhrawardy Udyan]] }} | shield_size = | motto = | image_seal = | image_map = Dhaka City Map.svg | pushpin_mapsize = 300 | mapsize = 250px | map_caption = | pushpin_map = Bangladesh#South Asia#Asia#Earth | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = Location in Bangladesh##Location in South Asia##Location in Asia##Location on Earth | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|23|45|52|N|90|23|20|E|region:BD-13|display=it}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Country|Bangladesh}} | subdivision_type1 = [[Divisions of Bangladesh|Division]] | subdivision_name1 = [[Dhaka Division]] | subdivision_type2 = [[Districts of Bangladesh|District]] | subdivision_name2 = [[Dhaka District]] | established_title = Establishment | established_date = {{Start date and age|df=y|1608|p=y}} | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = | government_type = [[Mayor–council government|Mayor–council]] | governing_body = {{nowrap|[[Dhaka North City Corporation|DNCC]] and [[Dhaka South City Corporation|DSCC]]}} | government_footnotes = | leader_title = [[City Administrator|North Administrator]] | leader_name = Md Shafiqul Islam Khan | leader_title1 = [[City Administrator|South Administrator]] | leader_name1 = Md Abdus Salam | leader_title2 = [[List of city corporations in Bangladesh#City Council|City Council]] | leader_name2 = [[Dhaka City Corporation#Ward and councillor list|129 constituencies]] | leader_title3 = [[Parliament of Bangladesh|Parliament]] | leader_name3 = [[List of constituencies of the Jatiya Sangsad#Dhaka Division|15 constituencies]] | area_total_km2 = 306<!-- The Daily Star wrote it would be 127.63 + 178.75 = 306.38 *if approved* by NICAR, bdnews24.com wrote 2 days later that what NICAR approved was 270 sq km --> | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = 2569.55<ref name="wikimapia.org">{{Cite web |title=Dhaka Metropolitan City Area |url=http://wikimapia.org/26768999/Dhaka-Metropolitan-City-Area |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929093019/http://wikimapia.org/26768999/Dhaka-Metropolitan-City-Area |archive-date=29 September 2017 |access-date=29 September 2017}}</ref> | area_metro_sq_mi = 992.11<ref name="wikimapia.org" /> | area_footnotes = <ref>{{Cite news |last1=Partha Pratim Bhattacharjee |last2=Mahbubur Rahman Khan |date=7 May 2016 |title=Govt to double size of Dhaka city area |url=http://www.thedailystar.net/frontpage/govt-double-size-dhaka-city-area-1219972 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302025916/http://www.thedailystar.net/frontpage/govt-double-size-dhaka-city-area-1219972 |archive-date=2 March 2017 |access-date=1 March 2017 |work=The Daily Star}}</ref><ref>{{Cite news |date=9 May 2016 |title=Dhaka City expands by more than double after inclusion of 16 union councils |url=http://bdnews24.com/bangladesh/2016/05/09/dhaka-city-expands-by-more-than-double-after-inclusion-of-16-union-councils |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302025316/http://bdnews24.com/bangladesh/2016/05/09/dhaka-city-expands-by-more-than-double-after-inclusion-of-16-union-councils |archive-date=2 March 2017 |access-date=1 March 2017 |work=bdnews24.com}}</ref> | elevation_m = 32 | elevation_ft = 104.96 | elevation_footnotes = <ref name="Elevation of Dhaka">{{Cite web |title=Dhaka, Bangladesh Map |url=http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100107084813/http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html |archive-date=7 January 2010 |access-date=6 September 2009 |website=National Geographic}}</ref> | population_total = 10,278,882 | population_rank = [[List of cities and towns in Bangladesh|1st]] in Bangladesh | population_as_of = [[2022 Bangladeshi census|2022]] | population_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Dhaka (Bangladesh): City Districts and Subdistricts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/bangladesh/dhaka/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203120015/http://www.citypopulation.de/php/bangladesh-dhaka.php |archive-date=3 February 2019 |access-date=19 January 2022 |website=City Population}}</ref><ref name="dhakapop1">{{Cite web |title=Population & Housing Census-2011 |url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208044832/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf |archive-date=8 December 2015 |access-date=15 December 2015 |publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]] |page=41}}</ref> | population_blank1_title = City rank | population_blank1 = [[List of cities and towns in Bangladesh|1st in Bangladesh]] | population_blank2_title = Metro rank | population_blank2 = [[List of city corporations in Bangladesh|1st in Bangladesh]];<br />[[Bengal#Urban Areas|1st in Bengal Region]]; <br />[[South Asia|1st in South Asia]]; <br />[[List of metropolitan areas in Asia|2nd in Asia]]; <br />[[List of largest cities|2nd in the world]] | population_metro = 36,585,479<ref name=UNpopulation /> | population_density_km2 = auto | population_density_metro_km2 = auto | population_metro_footnotes = | population_demonym = [[Dhakaiyas|Dhakaiya]], Dhakaites | population_blank1_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Evolving Urban Form: Dhaka |url=http://www.newgeography.com/content/003004-evolving-urban-form-dhaka |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130611103831/http://www.newgeography.com/content/003004-evolving-urban-form-dhaka |archive-date=11 June 2013 |access-date=19 January 2022 |website=Newgeography.com}}</ref> | population_blank2_footnotes = <ref name="District Statistics 2011, Dhaka">{{Cite web |date=December 2013 |title=District Statistics 2011, Dhaka |url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Dhaka.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150424233706/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Dhaka.pdf |archive-date=24 April 2015 |access-date=14 May 2015 |publisher=Bangladesh Bureau of Statistics}}</ref> | unit_pref = Metric | demographics_type1 = [[Languages of Bangladesh|Languages]] | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Bengali language|Bengali]] • English | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(Nominal, 2024)}} | demographics1_footnotes = <ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.github.io/docs/fact-sheets/tellubase-factsheet-bgd.pdf|publisher=Tellusant|title=TELLUBASE—BANGLADESH FACT SHEET 2024 data|website=tellusant.github.io}}</ref> | demographics2_title1 = Metro | demographics2_info1 = [[US$]]91.2 billion | demographics2_title2 = Per capita | demographics2_info2 = US$3,800 | utc_offset = +06:00 | timezone = [[Bangladesh Standard Time|BST]] | postal_code_type = [[Postal codes in Bangladesh|Postal code]] | postal_code = 1000, 1100, 12xx, 13xx | registration_plate = DHAKA-D-11-9999""111 | area_code_type = [[Telephone numbering plan|National calling code]] | area_code = [[List of country calling codes|+880]] | blank_info = | blank1_name = [[Telephone numbering plan|Calling code]] | blank1_info = [[Telephone numbers in Bangladesh|+880-2]] (for Dhaka City only) | blank2_name = [[Police]] | blank2_info = [[Dhaka Metropolitan Police]] | blank3_name = [[International Airport]] | blank3_info = [[Hazrat Shahjalal International Airport]] | blank4_name = [[ISO 3166-2:BD|ISO 3166-2]] | blank4_info = BD-13 | blank1_name_sec1 = [[Human Development Index|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.741<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/BGD/?levels=1+4&years=2023&interpolation=0&extrapolation=0|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208072227/https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/BGD/?levels=1+4&years=2021&interpolation=0&extrapolation=0 |archive-date=8 February 2023 |access-date=2023-02-08 |website=hdi.globaldatalab.org |language=en}}</ref><br />{{color|#093|high}} · [[List of regions of Bangladesh by Human Development Index|1st of 22]] | blank4_name_sec1 = [[Rapid Transit]] | blank4_info_sec1 = [[Dhaka Metro Rail]]<br />[[Dhaka BRT]] | blank5_name_sec1 = Metropolitan Planning Authority | blank5_info_sec1 = [[Rajdhani Unnayan Kartripakkha]] | blank4_name_sec2 = [[UN/LOCODE]] | blank4_info_sec2 = BD DAC | blank6_name_sec1 = Water Supply and Sewerage Authority | blank6_info_sec1 = [[Dhaka WASA]] | blank7_name_sec1 = | blank7_info_sec1 = | website = [https://www.dncc.gov.bd North Dhaka]<br />[https://dscc.gov.bd South Dhaka] }} '''Dhaka''' ({{IPAc-en|ˈ|d|ɑː|k|ə}} {{respell|DAH|kə}} or {{IPAc-en|ˈ|d|æ|k|ə}} {{respell|DAK|ə}}; {{langx|bn|ঢাকা|Ḍhākā}}, {{IPA|bn|ˈɖʱaka|pron|LL-Q9610 (ben)-Yahya-ঢাকা.wav}}), formerly known as '''Dacca''',<ref name="Choguill2012">{{Cite book |last=Choguill |first=C.L. |url=https://books.google.com/books?id=slvlBwAAQBAJ&pg=PR8 |title=New Communities for Urban Squatters: Lessons from the Plan That Failed in Dhaka, Bangladesh |publisher=Springer Science & Business Media |year=2012 |isbn=978-1-4613-1863-7 |page=viii |access-date=10 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605175215/https://books.google.com/books?id=slvlBwAAQBAJ&pg=PR8 |archive-date=5 June 2020 |url-status=live}}</ref> is the [[capital city|capital]] and [[list of cities and towns in Bangladesh|largest city]] of [[Bangladesh]]. ڍاڪا (بنگالي: ঢাকা، انگريزي: Ḍhākā) بنگلاديش جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. اندازاً 36.6 ملين آبادي سان. ڍاڪا دنيا ۾ آبادي جي لحاظ کان ٻيو نمبر وڏو شهر آهي. ۽ ان کي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد شهري علائقو سمجهيو ويندو آهي. ڍاڪا اوڀر ڏکڻ ايشيا جو هڪ اهم ثقافتي، اقتصادي ۽ سائنسي مرڪز آهي. ان جو سڀ کان وڌيڪ امير پاڙو گلشن ڏکڻ ايشيا ۾ سڀ کان وڌيڪ پوش پاڙن مان هڪ آهي. ڍاڪا ڏکڻ ايشيا ۾ چوٿين نمبر تي ۽ GDP جي لحاظ کان دنيا ۾ 55 هين نمبر تي آهي. گنگا ڊيلٽا تي واقع آهي. اهو برگي گنگا، تورگ، ڍليشوري ۽ شيتلڪشيا دريائن سان گھريل آهي. اهو دنيا جو سڀ کان وڏو بنگالي ڳالهائيندڙ شهر پڻ آهي. * ڍاڪا جو علائقو پهرين هزار سال کان آباد آهي. هڪ ابتدائي جديد شهر 17 صدي کان صوبائي گاديءَ جي طور تي ترقي ڪئي. ۽ مغل سلطنت جو تجارتي مرڪز. ڍاڪا 75 سالن تائين (1608-39 ۽ 1660-1704) هڪ پروٽو-صنعتي مغل بنگال جو گاديءَ جو هنڌ هو. اهو بنگال ۾ ململ (مالمل) واپار جو مرڪز ۽ دنيا جي خوشحال ترين شهرن مان هڪ هو. مغل شهر جو نالو اڳوڻي حڪمران شهنشاهه جهانگير جي اعزاز ۾ جهانگير نگر (جهانگير جو شهر) رکيو ويو. شهر جي امير مغل اشرافيه ۾ شهزادا ۽ مغل شهنشاهه جا پٽ شامل هئا. نوآبادياتي دور کان اڳ واري شهر جي شان 17 هين ۽ 18 هين صدي ۾ عروج تي پهتي. جڏهن اهو يوريشيا جي پار کان واپارين جو گهر هو. ڍاڪا جو بندرگاهه دريائي ۽ سامونڊي واپار ٻنهي لاءِ هڪ وڏو واپاري مرڪز هو. مغلن شهر کي چڱي طرح سان ٺهيل باغن، مقبرن، مسجدن، محلن ۽ قلعن سان سينگاريو. شهر کي ڪڏهن اوڀر جو وينس سڏيو ويندو هو. With an estimated population of 36.6 million, Dhaka is the [[List of largest cities|second largest city by population]] in the world,<ref name="UNpopulation">{{Cite web |url=https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/undesa_pd_2025_wup2025_summary_of_results.pdf |year=2025 |work=United Nations |location=New York |title=World Urbanization Prospects 2025 |access-date=20 November 2025 }}</ref><ref>{{cite web|title=Dhaka world's 2nd largest city with 36.6 million: UN|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/dhaka-worlds-2nd-largest-city-366m-people-un-report-4043976|website=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=26 November 2025}}</ref> and is widely considered to be the most densely populated built-up [[urban area]] in the world.<ref>{{Cite conference |title=Demographia World Urban Areas 17th Annual Edition: 202106 |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |conference=Demographia |publisher=Demographia |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |archive-date=3 May 2018 |access-date=2 February 2022 |url-status=live}}</ref><ref name="Ferreira 2021">{{Cite web |last=Ferreira |first=Luana |date=3 September 2021 |title=Here's How Many People Live In The Most Densely Populated City On Earth |url=https://www.grunge.com/594981/heres-how-many-people-live-in-the-most-densely-populated-city-on-earth/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202202931/https://www.grunge.com/594981/heres-how-many-people-live-in-the-most-densely-populated-city-on-earth/ |archive-date=2 February 2022 |access-date=2 February 2022 |website=Grunge.com}}</ref> Dhaka is an important cultural, economic, and scientific hub of [[Eastern South Asia]] with its most affluent neighborhood [[Gulshan Thana|Gulshan]] being among the most posh neighborhoods in [[South Asia]].<ref>{{Cite web|url=https://www.sinardaily.my/article/728620/culture/travel-amp-food/bangladesh-may-not-have-a-mega-monument-but-what-it-has-is-captivating|title=Bangladesh may not have a mega monument but what it has is captivating|first=S. D.|last=Reporter|date=12 July 2025|website=Sinar Daily}}</ref> Dhaka ranks [[list of cities by GDP|fourth in South Asia and 55th in the world]] in terms of [[Gross domestic product|GDP]]. Lying on the [[Ganges Delta]], it is bounded by the [[Buriganga River|Buriganga]], [[Turag River|Turag]], [[Dhaleshwari River|Dhaleshwari]] and [[Shitalakshya River|Shitalakshya]] rivers. It is also the largest [[Bengali language|Bengali-speaking]] city in the world. The area of Dhaka has been inhabited since the first millennium. An [[early modern period|early modern]] city developed from the 17th century as a provincial capital and commercial centre of the [[Mughal Empire]]. Dhaka was the capital of a [[proto-industrialization|proto-industrialized]] [[Mughal Bengal]] for 75 years (1608–39 and 1660–1704). It was the hub of the [[muslin trade in Bengal]] and one of the most prosperous cities in the world. The Mughal city was named Jahangirnagar (''The City of Jahangir'') in honour of the erstwhile ruling emperor [[Jahangir]].<ref>{{Cite magazine |title=From Jahangirnagar to Dhaka |url=https://archive.thedailystar.net/forum/2008/august/jahangirnagar.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408174313/https://archive.thedailystar.net/forum/2008/august/jahangirnagar.htm |archive-date=8 April 2022 |access-date=4 March 2022 |magazine=Forum |publisher=The Daily Star}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 June 2021 |title=Islam Khan Chisti |url=https://en.banglapedia.org/index.php/Islam_Khan_Chisti |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304054550/https://en.banglapedia.org/index.php/Islam_Khan_Chisti |archive-date=4 March 2022 |access-date=4 March 2022 |website=Banglapedia}}</ref><ref>{{Cite thesis |last=Khondker |first=Kamrun Nessa |title=Mughal River Forts in Bangladesh (1575-1688): An Archaeological Appraisal |date=December 2012 |access-date=4 March 2022 |degree=PhD |publisher=School of History, Archaeology and Religion, Cardiff University |url=https://orca.cardiff.ac.uk/46748/1/2013khondkerknmphil.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304054600/https://orca.cardiff.ac.uk/46748/1/2013khondkerknmphil.pdf |archive-date=4 March 2022 |url-status=live}}</ref> The city's wealthy Mughal elite included princes and the sons of Mughal emperors. The pre-colonial city's glory peaked in the 17th and 18th centuries, when it was home to merchants from across [[Eurasia]]. The [[Port of Dhaka]] was a major trading hub for both riverine and maritime commerce. The Mughals decorated the city with well-laid gardens, tombs, mosques, palaces, and forts. The city was once called the ''[[Venice of the East]]''.<ref>{{Cite book |last=Hough |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=pj8cderhbr8C&pg=PA57 |title=Cities and Natural Process: A Basis for Sustainability |publisher=Psychology Press |year=2004 |isbn=978-0-415-29854-4 |edition=2nd |page=57 |access-date=26 August 2017 |orig-year=First published 1995}}</ref> Under [[British Raj|British rule]], the city saw the introduction of [[electricity]], [[railway]]s, [[Movie theater|cinema]]s, Western-style universities and colleges, and a modern [[water supply]]. It became an important administrative and educational centre in the British Raj, as the capital of [[Eastern Bengal and Assam]] province after 1905.<ref name="dani">{{Cite book |last=Dani |first=Ahmad Hasan |author-link=Ahmad Hasan Dani |title=Dacca: A record of its changing fortunes |publisher=Mrs. Safiya S. Dani |year=1962 |edition=2nd |pages=98, 118–119, 126 |oclc=987755973 |orig-year=First published 1956}}</ref> In 1947, after the end of British rule, the city became the administrative capital of [[East Pakistan]]. It was declared the legislative capital of Pakistan in 1962. In 1971, following the [[Bangladesh Liberation War|Liberation War]], it became the capital of an independent Bangladesh. In 2008, Dhaka celebrated 400 years as a municipal city.<ref name="ReferenceB">{{Cite news |date=1 December 2008 |title=400 years of Dhaka |url=https://www.thedailystar.net/news-detail-65599 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218092154/https://www.thedailystar.net/news-detail-65599 |archive-date=18 December 2022 |access-date=18 December 2022 |work=The Daily Star |type=Editorial}}</ref><ref name="voabangla.com">{{Cite news |date=28 November 2008 |title=Bangladesh CA Inaugurates Three-year Gala Celebrations of 400 Anniversary of Dhaka |url=https://www.voabangla.com/a/a-16-2008-11-28-voa6-94432729/1396287.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218090654/https://www.voabangla.com/a/a-16-2008-11-28-voa6-94432729/1396287.html |archive-date=18 December 2022 |access-date=18 December 2022 |work=VOA Bangla}}</ref><ref name="ReferenceC">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=dYchNAEACAAJ |title=400 Years of Capital Dhaka and Beyond: Economy and culture |publisher=Asiatic Society of Bangladesh |year=2011 |isbn=9789845120128 |volume=2 |access-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230211094349/https://books.google.com/books?id=dYchNAEACAAJ |archive-date=11 February 2023 |url-status=live}}</ref> A [[Global city|gamma+ global city]],<ref name=":8">{{Cite web |title=World Cities 2024 |url=https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/ |access-date=2024-11-08 |website=GaWC |language=en-US |archive-date=7 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241107082119/https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/ |url-status=live}}</ref> Dhaka is the centre of political, economic and cultural life in Bangladesh. It is the seat of the [[Government of Bangladesh]], many [[List of companies of Bangladesh|Bangladeshi companies]], and leading Bangladeshi educational, scientific, research, and cultural organizations. Since its establishment as a modern capital city, the population, area, and social and economic diversity of Dhaka have grown tremendously. The city is now one of the most densely industrialized regions in the country. The city accounts for 35% of [[Economy of Bangladesh|Bangladesh's economy]].<ref name="Rezaul Karim" /> The [[Dhaka Stock Exchange]] has over 750 listed companies. Dhaka hosts over 50 [[List of diplomatic missions in Bangladesh|diplomatic missions]], as well as the headquarters of [[BIMSTEC]], [[CIRDAP]], and the [[International Jute Study Group]]. Dhaka has a renowned culinary heritage. The city's culture is known for its [[rickshaw]]s, Kacchi Biryani, art festivals, street food, and religious diversity. While it has a heritage of 2000 buildings from the Mughal and British periods, Dhaka's most prominent architectural landmark is the modernist [[Jatiya Sangsad Bhaban]].<ref>{{Cite web |date=17 June 2019 |title=Living like there is no past |url=https://www.thedailystar.net/in-focus/news/living-there-no-past-1758094 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821221037/https://www.thedailystar.net/in-focus/news/living-there-no-past-1758094 |archive-date=21 August 2023 |access-date=1 September 2023 |website=The Daily Star}}</ref> The city is associated with two Nobel laureates. Dhaka's annual [[Mangal Shobhajatra|Bengali New Year parade]], its [[Jamdani]] sari, and its [[Rickshaw painting of Bangladesh|rickshaw art]] have been recognized by [[UNESCO]] as the intangible cultural heritage of humanity.<ref>{{Cite web |title=Mangal Shobhajatra on Pahela Baishakh |url=https://ich.unesco.org/en/RL/mangal-shobhajatra-on-pahela-baishakh-01091 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170508054516/http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/mangal-shobhajatra-on-pahela-baishakh-01091 |archive-date=8 May 2017 |access-date=1 September 2023 |website=UNESCO Intangible Cultural Heritage}}</ref><ref name="unesco_00879">{{Cite web |title=UNESCO - Traditional art of Jamdani weaving |url=https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-art-of-jamdani-weaving-00879 |access-date=20 March 2024 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121184034/https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-art-of-jamdani-weaving-00879 |url-status=live}}</ref><ref name="unesco_01589">{{Cite web |title=UNESCO - Rickshaws and rickshaw painting in Dhaka |url=https://ich.unesco.org/en/RL/rickshaws-and-rickshaw-painting-in-dhaka-01589 |access-date=23 March 2024 |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208020946/https://ich.unesco.org/en/RL/rickshaws-and-rickshaw-painting-in-dhaka-01589 |url-status=live}}</ref> The city has produced many writers and poets in several languages, especially in Bengali and English. ==پڻ ڏسو== * [[چٽاگانگ]] * [[بيت المڪرم مسجد، ڍاڪا]] * [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] * [[بنگلاديش ۾ عجائب گهرن جي فهرست|بنگلاديش جي شهرن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڍاڪا]] [[زمرو:بنگلاديش]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:بنگله ديش ۾ شهر]] go99gi3w9cnedlvn2bs4ud8ld9hfwxg 376314 376312 2026-05-07T15:36:23Z Ibne maryam 17680 376314 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage --> <!-- Basic info ---->| name = ڍاڪا | official_name = [[گريٽر ڍاڪا جو علائقو]] | native_name = {{lang|bn|ঢাকা}} | other_name = ڊاڪا | settlement_type = گاديءَ جو هنڌ ۽ ميگا سٽي | image_skyline = Dhaka Bd.jpg | imagesize = 280px | image_caption = مٿيان کان، کاٻي کا ساڄي: قومي پارليامينٽ، موتي جھيل ڪمرشيل ايريا، روز گارڊن پئليس، خان محمد مرزا مسجد، رمنا، بنگلاديش جي سپريم ڪورٽ، رڪشا ڀيڙ وقت، ڍاڪا صدر گھاٽ | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | nickname = ''Rickshaw Capital of the World''<br/>''اوڀر جو وينس''<br/>''مسجدن جو شھر'' | motto = | image_map = Dhaka locator map.svg | mapsize = | map_caption = Dhaka in Bangladesh | pushpin_map = Asia | pushpin_label_position = centre | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location ---->| pushpin_map_caption = Location of Dhaka in Asia | pushpin_relief = | latd = | latm = | latNS = | longd = | longm = | longEW = | coordinates_region = | coordinates_display = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|بنگلاديش}} | subdivision_type1 = ڊويزن | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name1 = ڍاڪا ڊويزن| | established_title = قيام | established_date = 1608ع | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | government_footnotes = | government_type = سٽي ڊسٽرڪٽ | governing_body = {{nowrap|[[Dhaka North City Corporation|DNCC]] & [[Dhaka South City Corporation|DSCC]]}} | unit_pref = Metric <!-- Enter: Metric, if Metric (imperial) is desired --> | area_footnotes = &nbsp;(2011)<ref name="District Statistics 2011, Dhaka">{{cite web|url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Dhaka.pdf|title=District Statistics 2011, Dhaka |publisher=Bangladesh Bureau of Statistics|date=December 2013|accessdate=14 May 2015}}</ref> | area_magnitude = | area_total_km2 = 302.92 | area_land_km2 = 279.43 | area_water_km2 = <!-- Population ----> | elevation_footnotes = <ref name="Elevation of Dhaka">{{cite web|url=http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html|title=Dhaka, Bangladesh Map|work=National Geographic|accessdate=6 September 2009}}</ref> | elevation_m = 4 | elevation_ft = 13.12 <!-- Area/postal codes & others ---->| population_total = {{Increase}}6,970,105 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name="dhakapop1">{{cite web|url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf|title=Population & Housing Census-2011|publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]]|page=41|accessdate=15 December 2015}}</ref> | population_density_km2 = 23,234 | population_density_sq_mi = 60,175 | population_metro = {{nts|8906000}} | population_metro_footnotes = <ref name="District Statistics 2011, Dhaka"/> | population_blank2_title = | population_blank2 = 74.6% | population_demonym = Dhakaiya;<br/>Dhakaite | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 1000, 1100, 12xx | area_code = | website = | footnotes = | leader_title1 = ڍاڪا نارٿ سٽي ڪارپوريشن ميئر | leader_name1 = انيس الحق | leader_title2 = ڍاڪا سائوٿ سٽي ڪارپوريشن ميئر | leader_name2 = سعيد کوڪون | leader_title3 = ڍاڪا ميٽروپوليٽن پوليس ڪمشنر | leader_name3 = اسد زمان ميان | population_blank1_footnotes = <ref>[http://www.newgeography.com/content/003004-evolving-urban-form-dhaka].</ref> | population_blank2_footnotes = <ref name="District Statistics 2011, Dhaka"/> <!-- General information ---->| timezone = | utc_offset = | blank_name = نيشنل ڪالنگ ڪوڊ | blank_info = +880 | blank1_name = [[ڪالنگ ڪوڊ]] | blank1_info = 02 [For Dhaka city only] | blank2_name = [[Gross domestic product|GDP PPP]] (2015) | blank2_info = | blank3_name = [[ISO 3166-2:BD|ISO 3166-2]] | blank3_info = BD-13 | subdivision_name2 = ڍاڪا ضلعو | subdivision_name3 = {{Increase}}$280&nbsp;billion<ref name="PricewaterhouseCoopers">http://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562 </ref> | subdivision_name4 = 74.6% | subdivision_name5 = 6+ [[Bangladesh Standard Time|BST]] | subdivision_name6 = [http://www.dncc.gov.bd/ Dhaka North City Corporation] <br/> [http://dhakasouthcity.gov.bd/ Dhaka South City Corporation] | subdivision_type3 = جي ڊي پي | subdivision_type4 = خواندگي جي شرح | subdivision_type5 = ٽائيم زون | subdivision_type6 = ويب سائيٽ | established_title1 = شھر جو درجو مليس | established_date1 = 1947ع | leader_title = ميئر | leader_name = ڍاڪا. ڏکڻ ايشيا ۾ مقام. * ڍاڪا ڊويزن. ڍاڪا ضلعو. اسٽيبلشمينٽ: * ميئر- ڪائونسل • جسم: DNCC ۽ DSCC • اتر ايڊمنسٽريٽر: محمد شفيق الاسلام خان. • ڏکڻ ايڊمنسٽريٽر: محمد عبدالسلام. • سٽي ڪائونسل: 129 حلقا. • پارليامينٽ: 15 حلقا. * علائقو • ميگا شهر. • ميٽرو. * بلندي: * ڍاڪي ، ڍاڪي. * ٻوليون: • سرڪاري: بنگالي • انگريزي. * بلين آمريڪي ڊالر. * پوليس: ڍاڪا ميٽروپوليٽن پوليس بين الاقوامي هوائي اڏو: حضرت شاهجلال انٽرنيشنل ايئرپورٽ تيز ٽرانزٽ: ڍاڪا ميٽرو ريل ڍاڪا BRT: ميٽروپوليٽن پلاننگ اٿارٽي: راجڌاني Unnayan Kartripakkha. پاڻي جي فراهمي ۽ نيڪال جو اختيار ڍاڪا واسا * | total_type = شهر }} [[فائل:Shahid Sriti Stombho (Proposed).jpg|thumb|300px|کاٻو]] '''ڍاڪا''' [[بنگلاديش]] ملڪ جي گاديءَ جو ھنڌ آھي۔ [[برھم پتر درياھ]] ۾ ڪرندڙ درياھ [[پوڙھي گنگا]] جي ڪناري تي واقع ھن شھر جي آبادي 90 لک کان وڌيڪ آھي جنھن ڪري ھي بنگللاديش جو سڀ کان وڏو ۽ دنيا جي ڳتيل ترين شھرن مان ھڪ آھي۔ ھي شھر [[پٽ سن]] جي تمام وڏي منڊي ۽ صنعت ۽ واپار جو مرڪز آھي۔ ھتان جي ململ سڄي دنيا ۾ مشھور ھئي پر برطانوي راڄ جي حڪومت ۾ ھن عظيم شھر جي صنعت کي برباد ڪيو ويو۔ ڍاڪا پنھنجي خوبصورت مسجدن جي ڪري بہ شھرت رکي ٿو۔ [[مغل]] جي حڪومت جي دور ۾ ھي شھر جھانگير نگر جي نالي سان سڃاتو ويندو ھو۔ برطانوي راڄ ۾ ھي [[ڪلڪتو|ڪلڪتي]] کان بعد رياست [[بنگال]] جو ٻيون وڏو شھر بڻجي ويو۔ 1921ع ۾ ھتي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] قائم ٿي۔ ھندستان جي ورھاڱي کان بعد ھي [[اوڀر پاڪستان]] جو انتظامي گاديءَ جو ھنڌ قرار ڏنو ويو 1971ع ۾ پاڪستان جي ٽٽڻ کان بعد 1972ع ۾ ان کي نئين ٺھيل مملڪت بنگلاديش جي گاديءَ جو ھنڌ قرار ڏنو ويو۔ شھر وچ بنگلاديش ۾ درياھ پوڙھي گنگا جي اوڀارين ڪنارن تي واقع آھي۔ شھر جي ڪل ايراضي 815.85 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ ھي ست اهم ٿاڻن ڌان منڊي، ڪوٽ والي، موتي جھيل، رمنا، محمد پور، سترا پور، تيج ڳوٺ ۽ 14 ثانوي ٿاڻن گلشن، لال باغ، مير پور، پلابي، سبوج باغ، ڍاڪا ڪنٽونمنٽ، ڊمرا، ھزاري باغ، شيام پور، بڊا، ڪفرل، ڪامرانگير چار، کل ڳوٺ ۽ اتارا تي مشتمل آھي۔ شھر ۾ ڪل 130 وارڊ ۽ 725 پاڙا آھن۔ ڍاڪا ضلعي جي ڪل ايراضي 1463.60 چورس ڪلوميٽر آھي جنھن جي چوڌاري غازي پور، تن گيل، منشي گنج، راجبري، نارائڻ گنج ۽ مانڪ گنج جا ضلعا واقع آھن۔ {{-}} ==تفصيل== {{Short description|Capital and largest city of Bangladesh}} {{Infobox settlement | name = Dhaka | settlement_type = [[Megacity]] | official_name =ڍاڪا. ڏکڻ ايشيا ۾ مقام. * ڍاڪا ڊويزن. ڍاڪا ضلعو. اسٽيبلشمينٽ: * ميئر- ڪائونسل • جسم: DNCC ۽ DSCC • اتر ايڊمنسٽريٽر: محمد شفيق الاسلام خان. • ڏکڻ ايڊمنسٽريٽر: محمد عبدالسلام. • سٽي ڪائونسل: 129 حلقا. • پارليامينٽ: 15 حلقا. * علائقو • ميگا شهر. • ميٽرو. * بلندي: * ڍاڪي ، ڍاڪي. * ٻوليون: • سرڪاري: بنگالي • انگريزي. * بلين آمريڪي ڊالر. * پوليس: ڍاڪا ميٽروپوليٽن پوليس بين الاقوامي هوائي اڏو: حضرت شاهجلال انٽرنيشنل ايئرپورٽ تيز ٽرانزٽ: ڍاڪا ميٽرو ريل ڍاڪا BRT: ميٽروپوليٽن پلاننگ اٿارٽي: راجڌاني Unnayan Kartripakkha. پاڻي جي فراهمي ۽ نيڪال جو اختيار ڍاڪا واسا * | native_name = ঢাকা | native_name_lang = bn | other_name = Dacca | nicknames = <ref>{{Cite news |last=Imam |first=Shah Husain |date=20 July 2018 |title=Dhaka: Where will it go from here? |url=https://www.thedailystar.net/opinion/pleasure-all-mine/dhaka-where-will-it-go-here-1607983 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230302210152/https://www.thedailystar.net/opinion/pleasure-all-mine/dhaka-where-will-it-go-here-1607983 |archive-date=2 March 2023 |access-date=2 March 2022 |work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]] |type=Opinion |quote=Dhaka, once the Venice of the East by virtue of being surrounded by four ebullient rivers, is now an urban behemoth.}}</ref><ref>{{Cite news |date=10 December 2019 |title=The tales of urban street children:Is there anything we could do? |url=https://www.dhakatribune.com/climate-change/2019/12/10/the-tales-of-urban-street-children-is-there-anything-we-could-do |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801075352/https://www.dhakatribune.com/climate-change/2019/12/10/the-tales-of-urban-street-children-is-there-anything-we-could-do |archive-date=1 August 2021 |access-date=2 April 2021 |work=Dhaka Tribune}}</ref><ref>{{Cite news |date=4 May 2018 |title=Are we willing to know more of Dhaka? |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/my-dhaka/are-we-willing-know-more-dhaka-1570981 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803010913/https://www.thedailystar.net/star-weekend/my-dhaka/are-we-willing-know-more-dhaka-1570981 |archive-date=3 August 2021 |access-date=2 April 2021 |work=The Daily Star}}</ref><br /> [[City of Mosques]]<ref>The city of mosques <cite>The city of mosques</cite> (https://www.dhakatribune.com/opinion/heritage/5361/the-city-of-mosques</ref><br />[[The City That Never Sleeps (nickname)|City That Never Sleeps]]<ref>{{Cite web |date=2020-06-16 |title=Dhaka: The city that (still) never sleeps |url=https://dhakatribune.com/story/2198647/Dhaka-city-is-still-not-sleeping |website=Dhaka Tribune |language=en |access-date=5 July 2024 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329002727/https://www.dhakatribune.com/story/2198647/Dhaka-city-is-still-not-sleeping |url-status=dead}}</ref><br />[[City of Rickshaws]]<ref>{{Cite news |last=Chowdhury |first=Sanjana |date=27 November 2021 |title=রিকশা বৃত্তান্ত: কবে, কোথা থেকে, কে প্রথম এই বাহনটি বাংলাদেশে আনেন |url=https://www.bbc.com/bengali/news-59214407 |access-date=28 March 2024 |work=[[BBC]] |language=bn |archive-date=27 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240327224451/https://www.bbc.com/bengali/news-59214407 |url-status=live}}</ref><br />[[Venice of the East]]<ref>{{Cite magazine |magazine=Depart |issue=10 |url=http://www.departmag.com/archive/10th_issue/proforma3.html |title=Unfinished paradise in an unscheduled Venice: functionality and aesthetics in the expansion of Mughal Dhaka |author=Seema Nusrat Amin |access-date=2013-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140402184239/http://www.departmag.com/archive/10th_issue/proforma3.html |archive-date=2014-04-02 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book |title=A Connectivity Index Development for Khal in Dhaka City: Venice of the East: Amazon.co.uk: Jannatul Mauya: 9783659187278: Books |id={{ASIN|3659187275 |country=uk}}}}</ref> | image_flag = <!--Flag of Dhaka.svg--> | flag_size = 150px | image_caption = | image_skyline = {{Multiple image |border = infobox |total_width = 300 |image_style = |caption_align = center |perrow = 1/2/2/1 |image1 =<!-- Do not change the image without discussion. It's not required to have a specific area of the city in the top image. Qualitative and updated image is required. --> Drone view from Kamal Atatürk Avenue.jpg |caption1 = [[Kamal Ataturk Avenue]] |image2 = Parliament of Bangladesh (5238133496).jpg |caption2 = [[Jatiya Sangsad Bhaban|National Parliament House]] |image3 = Ahsan Manzil (31391134405).jpg |caption3 = [[Ahsan Manzil]] in [[Old Dhaka]] |image4 = লাল কেল্লার মায়া.jpg |caption4 = [[Lalbagh Fort]] |image5 = Curjon Hall.jpg |caption5 = [[Curzon Hall]] of the [[University of Dhaka]] |image6 = 1. স্বাধীনতা স্তম্ভ.jpg |caption6 = [[Swadhinata Stambha|Independence Monument]] in [[Suhrawardy Udyan]] }} | shield_size = | motto = | image_seal = | image_map = Dhaka City Map.svg | pushpin_mapsize = 300 | mapsize = 250px | map_caption = | pushpin_map = Bangladesh#South Asia#Asia#Earth | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = Location in Bangladesh##Location in South Asia##Location in Asia##Location on Earth | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|23|45|52|N|90|23|20|E|region:BD-13|display=it}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Country|Bangladesh}} | subdivision_type1 = [[Divisions of Bangladesh|Division]] | subdivision_name1 = [[Dhaka Division]] | subdivision_type2 = [[Districts of Bangladesh|District]] | subdivision_name2 = [[Dhaka District]] | established_title = Establishment | established_date = {{Start date and age|df=y|1608|p=y}} | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = | government_type = [[Mayor–council government|Mayor–council]] | governing_body = {{nowrap|[[Dhaka North City Corporation|DNCC]] and [[Dhaka South City Corporation|DSCC]]}} | government_footnotes = | leader_title = [[City Administrator|North Administrator]] | leader_name = Md Shafiqul Islam Khan | leader_title1 = [[City Administrator|South Administrator]] | leader_name1 = Md Abdus Salam | leader_title2 = [[List of city corporations in Bangladesh#City Council|City Council]] | leader_name2 = [[Dhaka City Corporation#Ward and councillor list|129 constituencies]] | leader_title3 = [[Parliament of Bangladesh|Parliament]] | leader_name3 = [[List of constituencies of the Jatiya Sangsad#Dhaka Division|15 constituencies]] | area_total_km2 = 306<!-- The Daily Star wrote it would be 127.63 + 178.75 = 306.38 *if approved* by NICAR, bdnews24.com wrote 2 days later that what NICAR approved was 270 sq km --> | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = 2569.55<ref name="wikimapia.org">{{Cite web |title=Dhaka Metropolitan City Area |url=http://wikimapia.org/26768999/Dhaka-Metropolitan-City-Area |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929093019/http://wikimapia.org/26768999/Dhaka-Metropolitan-City-Area |archive-date=29 September 2017 |access-date=29 September 2017}}</ref> | area_metro_sq_mi = 992.11<ref name="wikimapia.org" /> | area_footnotes = <ref>{{Cite news |last1=Partha Pratim Bhattacharjee |last2=Mahbubur Rahman Khan |date=7 May 2016 |title=Govt to double size of Dhaka city area |url=http://www.thedailystar.net/frontpage/govt-double-size-dhaka-city-area-1219972 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302025916/http://www.thedailystar.net/frontpage/govt-double-size-dhaka-city-area-1219972 |archive-date=2 March 2017 |access-date=1 March 2017 |work=The Daily Star}}</ref><ref>{{Cite news |date=9 May 2016 |title=Dhaka City expands by more than double after inclusion of 16 union councils |url=http://bdnews24.com/bangladesh/2016/05/09/dhaka-city-expands-by-more-than-double-after-inclusion-of-16-union-councils |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302025316/http://bdnews24.com/bangladesh/2016/05/09/dhaka-city-expands-by-more-than-double-after-inclusion-of-16-union-councils |archive-date=2 March 2017 |access-date=1 March 2017 |work=bdnews24.com}}</ref> | elevation_m = 32 | elevation_ft = 104.96 | elevation_footnotes = <ref name="Elevation of Dhaka">{{Cite web |title=Dhaka, Bangladesh Map |url=http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100107084813/http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html |archive-date=7 January 2010 |access-date=6 September 2009 |website=National Geographic}}</ref> | population_total = 10,278,882 | population_rank = [[List of cities and towns in Bangladesh|1st]] in Bangladesh | population_as_of = [[2022 Bangladeshi census|2022]] | population_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Dhaka (Bangladesh): City Districts and Subdistricts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/bangladesh/dhaka/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203120015/http://www.citypopulation.de/php/bangladesh-dhaka.php |archive-date=3 February 2019 |access-date=19 January 2022 |website=City Population}}</ref><ref name="dhakapop1">{{Cite web |title=Population & Housing Census-2011 |url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208044832/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf |archive-date=8 December 2015 |access-date=15 December 2015 |publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]] |page=41}}</ref> | population_blank1_title = City rank | population_blank1 = [[List of cities and towns in Bangladesh|1st in Bangladesh]] | population_blank2_title = Metro rank | population_blank2 = [[List of city corporations in Bangladesh|1st in Bangladesh]];<br />[[Bengal#Urban Areas|1st in Bengal Region]]; <br />[[South Asia|1st in South Asia]]; <br />[[List of metropolitan areas in Asia|2nd in Asia]]; <br />[[List of largest cities|2nd in the world]] | population_metro = 36,585,479<ref name=UNpopulation /> | population_density_km2 = auto | population_density_metro_km2 = auto | population_metro_footnotes = | population_demonym = [[Dhakaiyas|Dhakaiya]], Dhakaites | population_blank1_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Evolving Urban Form: Dhaka |url=http://www.newgeography.com/content/003004-evolving-urban-form-dhaka |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130611103831/http://www.newgeography.com/content/003004-evolving-urban-form-dhaka |archive-date=11 June 2013 |access-date=19 January 2022 |website=Newgeography.com}}</ref> | population_blank2_footnotes = <ref name="District Statistics 2011, Dhaka">{{Cite web |date=December 2013 |title=District Statistics 2011, Dhaka |url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Dhaka.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150424233706/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Dhaka.pdf |archive-date=24 April 2015 |access-date=14 May 2015 |publisher=Bangladesh Bureau of Statistics}}</ref> | unit_pref = Metric | demographics_type1 = [[Languages of Bangladesh|Languages]] | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Bengali language|Bengali]] • English | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(Nominal, 2024)}} | demographics1_footnotes = <ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.github.io/docs/fact-sheets/tellubase-factsheet-bgd.pdf|publisher=Tellusant|title=TELLUBASE—BANGLADESH FACT SHEET 2024 data|website=tellusant.github.io}}</ref> | demographics2_title1 = Metro | demographics2_info1 = [[US$]]91.2 billion | demographics2_title2 = Per capita | demographics2_info2 = US$3,800 | utc_offset = +06:00 | timezone = [[Bangladesh Standard Time|BST]] | postal_code_type = [[Postal codes in Bangladesh|Postal code]] | postal_code = 1000, 1100, 12xx, 13xx | registration_plate = DHAKA-D-11-9999""111 | area_code_type = [[Telephone numbering plan|National calling code]] | area_code = [[List of country calling codes|+880]] | blank_info = | blank1_name = [[Telephone numbering plan|Calling code]] | blank1_info = [[Telephone numbers in Bangladesh|+880-2]] (for Dhaka City only) | blank2_name = [[Police]] | blank2_info = [[Dhaka Metropolitan Police]] | blank3_name = [[International Airport]] | blank3_info = [[Hazrat Shahjalal International Airport]] | blank4_name = [[ISO 3166-2:BD|ISO 3166-2]] | blank4_info = BD-13 | blank1_name_sec1 = [[Human Development Index|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.741<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/BGD/?levels=1+4&years=2023&interpolation=0&extrapolation=0|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208072227/https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/BGD/?levels=1+4&years=2021&interpolation=0&extrapolation=0 |archive-date=8 February 2023 |access-date=2023-02-08 |website=hdi.globaldatalab.org |language=en}}</ref><br />{{color|#093|high}} · [[List of regions of Bangladesh by Human Development Index|1st of 22]] | blank4_name_sec1 = [[Rapid Transit]] | blank4_info_sec1 = [[Dhaka Metro Rail]]<br />[[Dhaka BRT]] | blank5_name_sec1 = Metropolitan Planning Authority | blank5_info_sec1 = [[Rajdhani Unnayan Kartripakkha]] | blank4_name_sec2 = [[UN/LOCODE]] | blank4_info_sec2 = BD DAC | blank6_name_sec1 = Water Supply and Sewerage Authority | blank6_info_sec1 = [[Dhaka WASA]] | blank7_name_sec1 = | blank7_info_sec1 = | website = [https://www.dncc.gov.bd North Dhaka]<br />[https://dscc.gov.bd South Dhaka] }} '''ڍاڪا''' ([[بنگالي ٻولي|بنگالي]]: ঢাকা، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: Ḍhākā) [[بنگلاديش]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي.<ref name="Choguill2012">{{Cite book |last=Choguill |first=C.L. |url=https://books.google.com/books?id=slvlBwAAQBAJ&pg=PR8 |title=New Communities for Urban Squatters: Lessons from the Plan That Failed in Dhaka, Bangladesh |publisher=Springer Science & Business Media |year=2012 |isbn=978-1-4613-1863-7 |page=viii |access-date=10 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605175215/https://books.google.com/books?id=slvlBwAAQBAJ&pg=PR8 |archive-date=5 June 2020 |url-status=live}}</ref> لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ 66 لک جي آبادي سان، ڍاڪا دنيا ۾ آبادي جي لحاظ کان ٻيو نمبر وڏو شهر آهي<ref name="UNpopulation">{{Cite web |url=https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/undesa_pd_2025_wup2025_summary_of_results.pdf |year=2025 |work=United Nations |location=New York |title=World Urbanization Prospects 2025 |access-date=20 November 2025 }}</ref><ref>{{cite web|title=Dhaka world's 2nd largest city with 36.6 million: UN|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/dhaka-worlds-2nd-largest-city-366m-people-un-report-4043976|website=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=26 November 2025}}</ref>۽ ان کي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد شهري علائقو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite conference |title=Demographia World Urban Areas 17th Annual Edition: 202106 |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |conference=Demographia |publisher=Demographia |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |archive-date=3 May 2018 |access-date=2 February 2022 |url-status=live}}</ref><ref name="Ferreira 2021">{{Cite web |last=Ferreira |first=Luana |date=3 September 2021 |title=Here's How Many People Live In The Most Densely Populated City On Earth |url=https://www.grunge.com/594981/heres-how-many-people-live-in-the-most-densely-populated-city-on-earth/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202202931/https://www.grunge.com/594981/heres-how-many-people-live-in-the-most-densely-populated-city-on-earth/ |archive-date=2 February 2022 |access-date=2 February 2022 |website=Grunge.com}}</ref> شهر اوڀر ڏکڻ ايشيا جو هڪ اهم ثقافتي، اقتصادي ۽ سائنسي مرڪز آهي. ان جو سڀ کان وڌيڪ امير پاڙو گلشن ڏکڻ ايشيا ۾ سڀ کان وڌيڪ پوش پاڙن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.sinardaily.my/article/728620/culture/travel-amp-food/bangladesh-may-not-have-a-mega-monument-but-what-it-has-is-captivating|title=Bangladesh may not have a mega monument but what it has is captivating|first=S. D.|last=Reporter|date=12 July 2025|website=Sinar Daily}}</ref> ڍاڪا جي ڊي پي جي لحاظ کان ڏکڻ ايشيا ۾ چوٿين نمبر تي ۽ دنيا ۾ 55 هين نمبر تي آهي. گنگا ڊيلٽا تي واقع، شهر برگي گنگا، تورگ، ڍليشوري ۽ شيتلڪشيا دريائن سان گھريل آهي. اهو دنيا جو سڀ کان وڏو [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ڳالهائيندڙ شهر پڻ آهي. ڍاڪا جو علائقو پهرين هزار سال کان آباد آهي. هڪ ابتدائي جديد شهر 17هين صدي کان صوبائي گاديءَ ۽ [[مغل سلطنت]] جي تجارتي مرڪز جي طور تي ترقي ڪيو. ڍاڪا 75 سالن تائين (1608-1639 ۽ 1660-1704) هڪ پروٽو-صنعتي مغل [[بنگال]] جو گاديءَ جو هنڌ هو. اهو بنگال ۾ ململ جي واپار جو مرڪز ۽ دنيا جي خوشحال ترين شهرن مان هڪ هو. مغل شهر جو نالو [[جھانگير جو مقبرو|شهنشاهه جهانگير]] جي اعزاز ۾ جهانگير نگر (جهانگير جو شهر) رکيو ويو.<ref>{{Cite magazine |title=From Jahangirnagar to Dhaka |url=https://archive.thedailystar.net/forum/2008/august/jahangirnagar.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408174313/https://archive.thedailystar.net/forum/2008/august/jahangirnagar.htm |archive-date=8 April 2022 |access-date=4 March 2022 |magazine=Forum |publisher=The Daily Star}}</ref> <ref>{{Cite web |date=18 June 2021 |title=Islam Khan Chisti |url=https://en.banglapedia.org/index.php/Islam_Khan_Chisti |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304054550/https://en.banglapedia.org/index.php/Islam_Khan_Chisti |archive-date=4 March 2022 |access-date=4 March 2022 |website=Banglapedia}}</ref> <ref>{{Cite thesis |last=Khondker |first=Kamrun Nessa |title=Mughal River Forts in Bangladesh (1575-1688): An Archaeological Appraisal |date=December 2012 |access-date=4 March 2022 |degree=PhD |publisher=School of History, Archaeology and Religion, Cardiff University |url=https://orca.cardiff.ac.uk/46748/1/2013khondkerknmphil.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304054600/https://orca.cardiff.ac.uk/46748/1/2013khondkerknmphil.pdf |archive-date=4 March 2022 |url-status=live}}</ref> شهر جي امير مغل اشرافيه ۾ شهزادا ۽ مغل شهنشاهه جا پٽ شامل هئا. نوآبادياتي دور کان اڳ واري شهر جي شان 17 هين ۽ 18 هين صدي ۾ عروج تي پهتي. جڏهن اهو [[يورال جبلن جو سلسلو|يوريشيا]] جي پار کان واپارين جو گهر هو. ڍاڪا جو بندرگاهه دريائي ۽ سامونڊي واپار ٻنهي لاءِ هڪ وڏو واپاري مرڪز هو. مغلن شهر کي چڱي طرح سان ٺهيل باغن، مقبرن، مسجدن، محلن ۽ قلعن سان سينگاريو. شهر کي ڪڏهن "اوڀر جو وينس" سڏيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last=Hough |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=pj8cderhbr8C&pg=PA57 |title=Cities and Natural Process: A Basis for Sustainability |publisher=Psychology Press |year=2004 |isbn=978-0-415-29854-4 |edition=2nd |page=57 |access-date=26 August 2017 |orig-year=First published 1995}}</ref> Under [[British Raj|British rule]], the city saw the introduction of [[electricity]], [[railway]]s, [[Movie theater|cinema]]s, Western-style universities and colleges, and a modern [[water supply]]. It became an important administrative and educational centre in the British Raj, as the capital of [[Eastern Bengal and Assam]] province after 1905.<ref name="dani">{{Cite book |last=Dani |first=Ahmad Hasan |author-link=Ahmad Hasan Dani |title=Dacca: A record of its changing fortunes |publisher=Mrs. Safiya S. Dani |year=1962 |edition=2nd |pages=98, 118–119, 126 |oclc=987755973 |orig-year=First published 1956}}</ref> In 1947, after the end of British rule, the city became the administrative capital of [[East Pakistan]]. It was declared the legislative capital of Pakistan in 1962. In 1971, following the [[Bangladesh Liberation War|Liberation War]], it became the capital of an independent Bangladesh. In 2008, Dhaka celebrated 400 years as a municipal city.<ref name="ReferenceB">{{Cite news |date=1 December 2008 |title=400 years of Dhaka |url=https://www.thedailystar.net/news-detail-65599 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218092154/https://www.thedailystar.net/news-detail-65599 |archive-date=18 December 2022 |access-date=18 December 2022 |work=The Daily Star |type=Editorial}}</ref><ref name="voabangla.com">{{Cite news |date=28 November 2008 |title=Bangladesh CA Inaugurates Three-year Gala Celebrations of 400 Anniversary of Dhaka |url=https://www.voabangla.com/a/a-16-2008-11-28-voa6-94432729/1396287.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218090654/https://www.voabangla.com/a/a-16-2008-11-28-voa6-94432729/1396287.html |archive-date=18 December 2022 |access-date=18 December 2022 |work=VOA Bangla}}</ref><ref name="ReferenceC">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=dYchNAEACAAJ |title=400 Years of Capital Dhaka and Beyond: Economy and culture |publisher=Asiatic Society of Bangladesh |year=2011 |isbn=9789845120128 |volume=2 |access-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230211094349/https://books.google.com/books?id=dYchNAEACAAJ |archive-date=11 February 2023 |url-status=live}}</ref> A [[Global city|gamma+ global city]],<ref name=":8">{{Cite web |title=World Cities 2024 |url=https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/ |access-date=2024-11-08 |website=GaWC |language=en-US |archive-date=7 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241107082119/https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/ |url-status=live}}</ref> Dhaka is the centre of political, economic and cultural life in Bangladesh. It is the seat of the [[Government of Bangladesh]], many [[List of companies of Bangladesh|Bangladeshi companies]], and leading Bangladeshi educational, scientific, research, and cultural organizations. Since its establishment as a modern capital city, the population, area, and social and economic diversity of Dhaka have grown tremendously. The city is now one of the most densely industrialized regions in the country. The city accounts for 35% of [[Economy of Bangladesh|Bangladesh's economy]].<ref name="Rezaul Karim" /> The [[Dhaka Stock Exchange]] has over 750 listed companies. Dhaka hosts over 50 [[List of diplomatic missions in Bangladesh|diplomatic missions]], as well as the headquarters of [[BIMSTEC]], [[CIRDAP]], and the [[International Jute Study Group]]. Dhaka has a renowned culinary heritage. The city's culture is known for its [[rickshaw]]s, Kacchi Biryani, art festivals, street food, and religious diversity. While it has a heritage of 2000 buildings from the Mughal and British periods, Dhaka's most prominent architectural landmark is the modernist [[Jatiya Sangsad Bhaban]].<ref>{{Cite web |date=17 June 2019 |title=Living like there is no past |url=https://www.thedailystar.net/in-focus/news/living-there-no-past-1758094 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821221037/https://www.thedailystar.net/in-focus/news/living-there-no-past-1758094 |archive-date=21 August 2023 |access-date=1 September 2023 |website=The Daily Star}}</ref> The city is associated with two Nobel laureates. Dhaka's annual [[Mangal Shobhajatra|Bengali New Year parade]], its [[Jamdani]] sari, and its [[Rickshaw painting of Bangladesh|rickshaw art]] have been recognized by [[UNESCO]] as the intangible cultural heritage of humanity.<ref>{{Cite web |title=Mangal Shobhajatra on Pahela Baishakh |url=https://ich.unesco.org/en/RL/mangal-shobhajatra-on-pahela-baishakh-01091 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170508054516/http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/mangal-shobhajatra-on-pahela-baishakh-01091 |archive-date=8 May 2017 |access-date=1 September 2023 |website=UNESCO Intangible Cultural Heritage}}</ref><ref name="unesco_00879">{{Cite web |title=UNESCO - Traditional art of Jamdani weaving |url=https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-art-of-jamdani-weaving-00879 |access-date=20 March 2024 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121184034/https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-art-of-jamdani-weaving-00879 |url-status=live}}</ref><ref name="unesco_01589">{{Cite web |title=UNESCO - Rickshaws and rickshaw painting in Dhaka |url=https://ich.unesco.org/en/RL/rickshaws-and-rickshaw-painting-in-dhaka-01589 |access-date=23 March 2024 |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208020946/https://ich.unesco.org/en/RL/rickshaws-and-rickshaw-painting-in-dhaka-01589 |url-status=live}}</ref> The city has produced many writers and poets in several languages, especially in Bengali and English. ==پڻ ڏسو== * [[چٽاگانگ]] * [[بيت المڪرم مسجد، ڍاڪا]] * [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] * [[بنگلاديش ۾ عجائب گهرن جي فهرست|بنگلاديش جي شهرن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڍاڪا]] [[زمرو:بنگلاديش]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:بنگله ديش ۾ شهر]] es75wivs8t2x4we6jt8ctjpdbolhasn 376315 376314 2026-05-07T15:44:48Z Ibne maryam 17680 376315 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage --> <!-- Basic info ---->| name = ڍاڪا | official_name = [[گريٽر ڍاڪا جو علائقو]] | native_name = {{lang|bn|ঢাকা}} | other_name = ڊاڪا | settlement_type = گاديءَ جو هنڌ ۽ ميگا سٽي | image_skyline = Dhaka Bd.jpg | imagesize = 280px | image_caption = مٿيان کان، کاٻي کا ساڄي: قومي پارليامينٽ، موتي جھيل ڪمرشيل ايريا، روز گارڊن پئليس، خان محمد مرزا مسجد، رمنا، بنگلاديش جي سپريم ڪورٽ، رڪشا ڀيڙ وقت، ڍاڪا صدر گھاٽ | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | nickname = ''Rickshaw Capital of the World''<br/>''اوڀر جو وينس''<br/>''مسجدن جو شھر'' | motto = | image_map = Dhaka locator map.svg | mapsize = | map_caption = Dhaka in Bangladesh | pushpin_map = Asia | pushpin_label_position = centre | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location ---->| pushpin_map_caption = Location of Dhaka in Asia | pushpin_relief = | latd = | latm = | latNS = | longd = | longm = | longEW = | coordinates_region = | coordinates_display = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|بنگلاديش}} | subdivision_type1 = ڊويزن | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name1 = ڍاڪا ڊويزن| | established_title = قيام | established_date = 1608ع | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | government_footnotes = | government_type = سٽي ڊسٽرڪٽ | governing_body = {{nowrap|[[Dhaka North City Corporation|DNCC]] & [[Dhaka South City Corporation|DSCC]]}} | unit_pref = Metric <!-- Enter: Metric, if Metric (imperial) is desired --> | area_footnotes = &nbsp;(2011)<ref name="District Statistics 2011, Dhaka">{{cite web|url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Dhaka.pdf|title=District Statistics 2011, Dhaka |publisher=Bangladesh Bureau of Statistics|date=December 2013|accessdate=14 May 2015}}</ref> | area_magnitude = | area_total_km2 = 302.92 | area_land_km2 = 279.43 | area_water_km2 = <!-- Population ----> | elevation_footnotes = <ref name="Elevation of Dhaka">{{cite web|url=http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html|title=Dhaka, Bangladesh Map|work=National Geographic|accessdate=6 September 2009}}</ref> | elevation_m = 4 | elevation_ft = 13.12 <!-- Area/postal codes & others ---->| population_total = {{Increase}}6,970,105 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name="dhakapop1">{{cite web|url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf|title=Population & Housing Census-2011|publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]]|page=41|accessdate=15 December 2015}}</ref> | population_density_km2 = 23,234 | population_density_sq_mi = 60,175 | population_metro = {{nts|8906000}} | population_metro_footnotes = <ref name="District Statistics 2011, Dhaka"/> | population_blank2_title = | population_blank2 = 74.6% | population_demonym = Dhakaiya;<br/>Dhakaite | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 1000, 1100, 12xx | area_code = | website = | footnotes = | leader_title1 = ڍاڪا نارٿ سٽي ڪارپوريشن ميئر | leader_name1 = انيس الحق | leader_title2 = ڍاڪا سائوٿ سٽي ڪارپوريشن ميئر | leader_name2 = سعيد کوڪون | leader_title3 = ڍاڪا ميٽروپوليٽن پوليس ڪمشنر | leader_name3 = اسد زمان ميان | population_blank1_footnotes = <ref>[http://www.newgeography.com/content/003004-evolving-urban-form-dhaka].</ref> | population_blank2_footnotes = <ref name="District Statistics 2011, Dhaka"/> <!-- General information ---->| timezone = | utc_offset = | blank_name = نيشنل ڪالنگ ڪوڊ | blank_info = +880 | blank1_name = [[ڪالنگ ڪوڊ]] | blank1_info = 02 [For Dhaka city only] | blank2_name = [[Gross domestic product|GDP PPP]] (2015) | blank2_info = | blank3_name = [[ISO 3166-2:BD|ISO 3166-2]] | blank3_info = BD-13 | subdivision_name2 = ڍاڪا ضلعو | subdivision_name3 = {{Increase}}$280&nbsp;billion<ref name="PricewaterhouseCoopers">http://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562 </ref> | subdivision_name4 = 74.6% | subdivision_name5 = 6+ [[Bangladesh Standard Time|BST]] | subdivision_name6 = [http://www.dncc.gov.bd/ Dhaka North City Corporation] <br/> [http://dhakasouthcity.gov.bd/ Dhaka South City Corporation] | subdivision_type3 = جي ڊي پي | subdivision_type4 = خواندگي جي شرح | subdivision_type5 = ٽائيم زون | subdivision_type6 = ويب سائيٽ | established_title1 = شھر جو درجو مليس | established_date1 = 1947ع | leader_title = ميئر | leader_name = ڍاڪا. ڏکڻ ايشيا ۾ مقام. * ڍاڪا ڊويزن. ڍاڪا ضلعو. اسٽيبلشمينٽ: * ميئر- ڪائونسل • جسم: DNCC ۽ DSCC • اتر ايڊمنسٽريٽر: محمد شفيق الاسلام خان. • ڏکڻ ايڊمنسٽريٽر: محمد عبدالسلام. • سٽي ڪائونسل: 129 حلقا. • پارليامينٽ: 15 حلقا. * علائقو • ميگا شهر. • ميٽرو. * بلندي: * ڍاڪي ، ڍاڪي. * ٻوليون: • سرڪاري: بنگالي • انگريزي. * بلين آمريڪي ڊالر. * پوليس: ڍاڪا ميٽروپوليٽن پوليس بين الاقوامي هوائي اڏو: حضرت شاهجلال انٽرنيشنل ايئرپورٽ تيز ٽرانزٽ: ڍاڪا ميٽرو ريل ڍاڪا BRT: ميٽروپوليٽن پلاننگ اٿارٽي: راجڌاني Unnayan Kartripakkha. پاڻي جي فراهمي ۽ نيڪال جو اختيار ڍاڪا واسا * | total_type = شهر }} [[فائل:Shahid Sriti Stombho (Proposed).jpg|thumb|300px|کاٻو]] '''ڍاڪا''' [[بنگلاديش]] ملڪ جي گاديءَ جو ھنڌ آھي۔ [[برھم پتر درياھ]] ۾ ڪرندڙ درياھ [[پوڙھي گنگا]] جي ڪناري تي واقع ھن شھر جي آبادي 90 لک کان وڌيڪ آھي جنھن ڪري ھي بنگللاديش جو سڀ کان وڏو ۽ دنيا جي ڳتيل ترين شھرن مان ھڪ آھي۔ ھي شھر [[پٽ سن]] جي تمام وڏي منڊي ۽ صنعت ۽ واپار جو مرڪز آھي۔ ھتان جي ململ سڄي دنيا ۾ مشھور ھئي پر برطانوي راڄ جي حڪومت ۾ ھن عظيم شھر جي صنعت کي برباد ڪيو ويو۔ ڍاڪا پنھنجي خوبصورت مسجدن جي ڪري بہ شھرت رکي ٿو۔ [[مغل]] جي حڪومت جي دور ۾ ھي شھر جھانگير نگر جي نالي سان سڃاتو ويندو ھو۔ برطانوي راڄ ۾ ھي [[ڪلڪتو|ڪلڪتي]] کان بعد رياست [[بنگال]] جو ٻيون وڏو شھر بڻجي ويو۔ 1921ع ۾ ھتي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] قائم ٿي۔ ھندستان جي ورھاڱي کان بعد ھي [[اوڀر پاڪستان]] جو انتظامي گاديءَ جو ھنڌ قرار ڏنو ويو 1971ع ۾ پاڪستان جي ٽٽڻ کان بعد 1972ع ۾ ان کي نئين ٺھيل مملڪت بنگلاديش جي گاديءَ جو ھنڌ قرار ڏنو ويو۔ شھر وچ بنگلاديش ۾ درياھ پوڙھي گنگا جي اوڀارين ڪنارن تي واقع آھي۔ شھر جي ڪل ايراضي 815.85 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ ھي ست اهم ٿاڻن ڌان منڊي، ڪوٽ والي، موتي جھيل، رمنا، محمد پور، سترا پور، تيج ڳوٺ ۽ 14 ثانوي ٿاڻن گلشن، لال باغ، مير پور، پلابي، سبوج باغ، ڍاڪا ڪنٽونمنٽ، ڊمرا، ھزاري باغ، شيام پور، بڊا، ڪفرل، ڪامرانگير چار، کل ڳوٺ ۽ اتارا تي مشتمل آھي۔ شھر ۾ ڪل 130 وارڊ ۽ 725 پاڙا آھن۔ ڍاڪا ضلعي جي ڪل ايراضي 1463.60 چورس ڪلوميٽر آھي جنھن جي چوڌاري غازي پور، تن گيل، منشي گنج، راجبري، نارائڻ گنج ۽ مانڪ گنج جا ضلعا واقع آھن۔ {{-}} ==تفصيل== {{Short description|Capital and largest city of Bangladesh}} {{Infobox settlement | name = Dhaka | settlement_type = [[Megacity]] | official_name =ڍاڪا. ڏکڻ ايشيا ۾ مقام. * ڍاڪا ڊويزن. ڍاڪا ضلعو. اسٽيبلشمينٽ: * ميئر- ڪائونسل • جسم: DNCC ۽ DSCC • اتر ايڊمنسٽريٽر: محمد شفيق الاسلام خان. • ڏکڻ ايڊمنسٽريٽر: محمد عبدالسلام. • سٽي ڪائونسل: 129 حلقا. • پارليامينٽ: 15 حلقا. * علائقو • ميگا شهر. • ميٽرو. * بلندي: * ڍاڪي ، ڍاڪي. * ٻوليون: • سرڪاري: بنگالي • انگريزي. * بلين آمريڪي ڊالر. * پوليس: ڍاڪا ميٽروپوليٽن پوليس بين الاقوامي هوائي اڏو: حضرت شاهجلال انٽرنيشنل ايئرپورٽ تيز ٽرانزٽ: ڍاڪا ميٽرو ريل ڍاڪا BRT: ميٽروپوليٽن پلاننگ اٿارٽي: راجڌاني Unnayan Kartripakkha. پاڻي جي فراهمي ۽ نيڪال جو اختيار ڍاڪا واسا * | native_name = ঢাকা | native_name_lang = bn | other_name = Dacca | nicknames = <ref>{{Cite news |last=Imam |first=Shah Husain |date=20 July 2018 |title=Dhaka: Where will it go from here? |url=https://www.thedailystar.net/opinion/pleasure-all-mine/dhaka-where-will-it-go-here-1607983 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230302210152/https://www.thedailystar.net/opinion/pleasure-all-mine/dhaka-where-will-it-go-here-1607983 |archive-date=2 March 2023 |access-date=2 March 2022 |work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]] |type=Opinion |quote=Dhaka, once the Venice of the East by virtue of being surrounded by four ebullient rivers, is now an urban behemoth.}}</ref><ref>{{Cite news |date=10 December 2019 |title=The tales of urban street children:Is there anything we could do? |url=https://www.dhakatribune.com/climate-change/2019/12/10/the-tales-of-urban-street-children-is-there-anything-we-could-do |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801075352/https://www.dhakatribune.com/climate-change/2019/12/10/the-tales-of-urban-street-children-is-there-anything-we-could-do |archive-date=1 August 2021 |access-date=2 April 2021 |work=Dhaka Tribune}}</ref><ref>{{Cite news |date=4 May 2018 |title=Are we willing to know more of Dhaka? |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/my-dhaka/are-we-willing-know-more-dhaka-1570981 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803010913/https://www.thedailystar.net/star-weekend/my-dhaka/are-we-willing-know-more-dhaka-1570981 |archive-date=3 August 2021 |access-date=2 April 2021 |work=The Daily Star}}</ref><br /> [[City of Mosques]]<ref>The city of mosques <cite>The city of mosques</cite> (https://www.dhakatribune.com/opinion/heritage/5361/the-city-of-mosques</ref><br />[[The City That Never Sleeps (nickname)|City That Never Sleeps]]<ref>{{Cite web |date=2020-06-16 |title=Dhaka: The city that (still) never sleeps |url=https://dhakatribune.com/story/2198647/Dhaka-city-is-still-not-sleeping |website=Dhaka Tribune |language=en |access-date=5 July 2024 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329002727/https://www.dhakatribune.com/story/2198647/Dhaka-city-is-still-not-sleeping |url-status=dead}}</ref><br />[[City of Rickshaws]]<ref>{{Cite news |last=Chowdhury |first=Sanjana |date=27 November 2021 |title=রিকশা বৃত্তান্ত: কবে, কোথা থেকে, কে প্রথম এই বাহনটি বাংলাদেশে আনেন |url=https://www.bbc.com/bengali/news-59214407 |access-date=28 March 2024 |work=[[BBC]] |language=bn |archive-date=27 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240327224451/https://www.bbc.com/bengali/news-59214407 |url-status=live}}</ref><br />[[Venice of the East]]<ref>{{Cite magazine |magazine=Depart |issue=10 |url=http://www.departmag.com/archive/10th_issue/proforma3.html |title=Unfinished paradise in an unscheduled Venice: functionality and aesthetics in the expansion of Mughal Dhaka |author=Seema Nusrat Amin |access-date=2013-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140402184239/http://www.departmag.com/archive/10th_issue/proforma3.html |archive-date=2014-04-02 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book |title=A Connectivity Index Development for Khal in Dhaka City: Venice of the East: Amazon.co.uk: Jannatul Mauya: 9783659187278: Books |id={{ASIN|3659187275 |country=uk}}}}</ref> | image_flag = <!--Flag of Dhaka.svg--> | flag_size = 150px | image_caption = | image_skyline = {{Multiple image |border = infobox |total_width = 300 |image_style = |caption_align = center |perrow = 1/2/2/1 |image1 =<!-- Do not change the image without discussion. It's not required to have a specific area of the city in the top image. Qualitative and updated image is required. --> Drone view from Kamal Atatürk Avenue.jpg |caption1 = [[Kamal Ataturk Avenue]] |image2 = Parliament of Bangladesh (5238133496).jpg |caption2 = [[Jatiya Sangsad Bhaban|National Parliament House]] |image3 = Ahsan Manzil (31391134405).jpg |caption3 = [[Ahsan Manzil]] in [[Old Dhaka]] |image4 = লাল কেল্লার মায়া.jpg |caption4 = [[Lalbagh Fort]] |image5 = Curjon Hall.jpg |caption5 = [[Curzon Hall]] of the [[University of Dhaka]] |image6 = 1. স্বাধীনতা স্তম্ভ.jpg |caption6 = [[Swadhinata Stambha|Independence Monument]] in [[Suhrawardy Udyan]] }} | shield_size = | motto = | image_seal = | image_map = Dhaka City Map.svg | pushpin_mapsize = 300 | mapsize = 250px | map_caption = | pushpin_map = Bangladesh#South Asia#Asia#Earth | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = Location in Bangladesh##Location in South Asia##Location in Asia##Location on Earth | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|23|45|52|N|90|23|20|E|region:BD-13|display=it}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Country|Bangladesh}} | subdivision_type1 = [[Divisions of Bangladesh|Division]] | subdivision_name1 = [[Dhaka Division]] | subdivision_type2 = [[Districts of Bangladesh|District]] | subdivision_name2 = [[Dhaka District]] | established_title = Establishment | established_date = {{Start date and age|df=y|1608|p=y}} | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = | government_type = [[Mayor–council government|Mayor–council]] | governing_body = {{nowrap|[[Dhaka North City Corporation|DNCC]] and [[Dhaka South City Corporation|DSCC]]}} | government_footnotes = | leader_title = [[City Administrator|North Administrator]] | leader_name = Md Shafiqul Islam Khan | leader_title1 = [[City Administrator|South Administrator]] | leader_name1 = Md Abdus Salam | leader_title2 = [[List of city corporations in Bangladesh#City Council|City Council]] | leader_name2 = [[Dhaka City Corporation#Ward and councillor list|129 constituencies]] | leader_title3 = [[Parliament of Bangladesh|Parliament]] | leader_name3 = [[List of constituencies of the Jatiya Sangsad#Dhaka Division|15 constituencies]] | area_total_km2 = 306<!-- The Daily Star wrote it would be 127.63 + 178.75 = 306.38 *if approved* by NICAR, bdnews24.com wrote 2 days later that what NICAR approved was 270 sq km --> | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = 2569.55<ref name="wikimapia.org">{{Cite web |title=Dhaka Metropolitan City Area |url=http://wikimapia.org/26768999/Dhaka-Metropolitan-City-Area |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929093019/http://wikimapia.org/26768999/Dhaka-Metropolitan-City-Area |archive-date=29 September 2017 |access-date=29 September 2017}}</ref> | area_metro_sq_mi = 992.11<ref name="wikimapia.org" /> | area_footnotes = <ref>{{Cite news |last1=Partha Pratim Bhattacharjee |last2=Mahbubur Rahman Khan |date=7 May 2016 |title=Govt to double size of Dhaka city area |url=http://www.thedailystar.net/frontpage/govt-double-size-dhaka-city-area-1219972 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302025916/http://www.thedailystar.net/frontpage/govt-double-size-dhaka-city-area-1219972 |archive-date=2 March 2017 |access-date=1 March 2017 |work=The Daily Star}}</ref><ref>{{Cite news |date=9 May 2016 |title=Dhaka City expands by more than double after inclusion of 16 union councils |url=http://bdnews24.com/bangladesh/2016/05/09/dhaka-city-expands-by-more-than-double-after-inclusion-of-16-union-councils |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302025316/http://bdnews24.com/bangladesh/2016/05/09/dhaka-city-expands-by-more-than-double-after-inclusion-of-16-union-councils |archive-date=2 March 2017 |access-date=1 March 2017 |work=bdnews24.com}}</ref> | elevation_m = 32 | elevation_ft = 104.96 | elevation_footnotes = <ref name="Elevation of Dhaka">{{Cite web |title=Dhaka, Bangladesh Map |url=http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100107084813/http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html |archive-date=7 January 2010 |access-date=6 September 2009 |website=National Geographic}}</ref> | population_total = 10,278,882 | population_rank = [[List of cities and towns in Bangladesh|1st]] in Bangladesh | population_as_of = [[2022 Bangladeshi census|2022]] | population_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Dhaka (Bangladesh): City Districts and Subdistricts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/bangladesh/dhaka/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203120015/http://www.citypopulation.de/php/bangladesh-dhaka.php |archive-date=3 February 2019 |access-date=19 January 2022 |website=City Population}}</ref><ref name="dhakapop1">{{Cite web |title=Population & Housing Census-2011 |url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208044832/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf |archive-date=8 December 2015 |access-date=15 December 2015 |publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]] |page=41}}</ref> | population_blank1_title = City rank | population_blank1 = [[List of cities and towns in Bangladesh|1st in Bangladesh]] | population_blank2_title = Metro rank | population_blank2 = [[List of city corporations in Bangladesh|1st in Bangladesh]];<br />[[Bengal#Urban Areas|1st in Bengal Region]]; <br />[[South Asia|1st in South Asia]]; <br />[[List of metropolitan areas in Asia|2nd in Asia]]; <br />[[List of largest cities|2nd in the world]] | population_metro = 36,585,479<ref name=UNpopulation /> | population_density_km2 = auto | population_density_metro_km2 = auto | population_metro_footnotes = | population_demonym = [[Dhakaiyas|Dhakaiya]], Dhakaites | population_blank1_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Evolving Urban Form: Dhaka |url=http://www.newgeography.com/content/003004-evolving-urban-form-dhaka |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130611103831/http://www.newgeography.com/content/003004-evolving-urban-form-dhaka |archive-date=11 June 2013 |access-date=19 January 2022 |website=Newgeography.com}}</ref> | population_blank2_footnotes = <ref name="District Statistics 2011, Dhaka">{{Cite web |date=December 2013 |title=District Statistics 2011, Dhaka |url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Dhaka.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150424233706/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Dhaka.pdf |archive-date=24 April 2015 |access-date=14 May 2015 |publisher=Bangladesh Bureau of Statistics}}</ref> | unit_pref = Metric | demographics_type1 = [[Languages of Bangladesh|Languages]] | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Bengali language|Bengali]] • English | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(Nominal, 2024)}} | demographics1_footnotes = <ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.github.io/docs/fact-sheets/tellubase-factsheet-bgd.pdf|publisher=Tellusant|title=TELLUBASE—BANGLADESH FACT SHEET 2024 data|website=tellusant.github.io}}</ref> | demographics2_title1 = Metro | demographics2_info1 = [[US$]]91.2 billion | demographics2_title2 = Per capita | demographics2_info2 = US$3,800 | utc_offset = +06:00 | timezone = [[Bangladesh Standard Time|BST]] | postal_code_type = [[Postal codes in Bangladesh|Postal code]] | postal_code = 1000, 1100, 12xx, 13xx | registration_plate = DHAKA-D-11-9999""111 | area_code_type = [[Telephone numbering plan|National calling code]] | area_code = [[List of country calling codes|+880]] | blank_info = | blank1_name = [[Telephone numbering plan|Calling code]] | blank1_info = [[Telephone numbers in Bangladesh|+880-2]] (for Dhaka City only) | blank2_name = [[Police]] | blank2_info = [[Dhaka Metropolitan Police]] | blank3_name = [[International Airport]] | blank3_info = [[Hazrat Shahjalal International Airport]] | blank4_name = [[ISO 3166-2:BD|ISO 3166-2]] | blank4_info = BD-13 | blank1_name_sec1 = [[Human Development Index|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.741<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/BGD/?levels=1+4&years=2023&interpolation=0&extrapolation=0|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208072227/https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/BGD/?levels=1+4&years=2021&interpolation=0&extrapolation=0 |archive-date=8 February 2023 |access-date=2023-02-08 |website=hdi.globaldatalab.org |language=en}}</ref><br />{{color|#093|high}} · [[List of regions of Bangladesh by Human Development Index|1st of 22]] | blank4_name_sec1 = [[Rapid Transit]] | blank4_info_sec1 = [[Dhaka Metro Rail]]<br />[[Dhaka BRT]] | blank5_name_sec1 = Metropolitan Planning Authority | blank5_info_sec1 = [[Rajdhani Unnayan Kartripakkha]] | blank4_name_sec2 = [[UN/LOCODE]] | blank4_info_sec2 = BD DAC | blank6_name_sec1 = Water Supply and Sewerage Authority | blank6_info_sec1 = [[Dhaka WASA]] | blank7_name_sec1 = | blank7_info_sec1 = | website = [https://www.dncc.gov.bd North Dhaka]<br />[https://dscc.gov.bd South Dhaka] }} '''ڍاڪا''' ([[بنگالي ٻولي|بنگالي]]: ঢাকা، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: Ḍhākā) [[بنگلاديش]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي.<ref name="Choguill2012">{{Cite book |last=Choguill |first=C.L. |url=https://books.google.com/books?id=slvlBwAAQBAJ&pg=PR8 |title=New Communities for Urban Squatters: Lessons from the Plan That Failed in Dhaka, Bangladesh |publisher=Springer Science & Business Media |year=2012 |isbn=978-1-4613-1863-7 |page=viii |access-date=10 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605175215/https://books.google.com/books?id=slvlBwAAQBAJ&pg=PR8 |archive-date=5 June 2020 |url-status=live}}</ref> لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ 66 لک جي آبادي سان، ڍاڪا دنيا ۾ آبادي جي لحاظ کان ٻيو نمبر وڏو شهر آهي<ref name="UNpopulation">{{Cite web |url=https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/undesa_pd_2025_wup2025_summary_of_results.pdf |year=2025 |work=United Nations |location=New York |title=World Urbanization Prospects 2025 |access-date=20 November 2025 }}</ref><ref>{{cite web|title=Dhaka world's 2nd largest city with 36.6 million: UN|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/dhaka-worlds-2nd-largest-city-366m-people-un-report-4043976|website=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=26 November 2025}}</ref>۽ ان کي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد شهري علائقو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite conference |title=Demographia World Urban Areas 17th Annual Edition: 202106 |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |conference=Demographia |publisher=Demographia |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |archive-date=3 May 2018 |access-date=2 February 2022 |url-status=live}}</ref><ref name="Ferreira 2021">{{Cite web |last=Ferreira |first=Luana |date=3 September 2021 |title=Here's How Many People Live In The Most Densely Populated City On Earth |url=https://www.grunge.com/594981/heres-how-many-people-live-in-the-most-densely-populated-city-on-earth/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202202931/https://www.grunge.com/594981/heres-how-many-people-live-in-the-most-densely-populated-city-on-earth/ |archive-date=2 February 2022 |access-date=2 February 2022 |website=Grunge.com}}</ref> شهر اوڀر ڏکڻ ايشيا جو هڪ اهم ثقافتي، اقتصادي ۽ سائنسي مرڪز آهي. ان جو سڀ کان وڌيڪ امير پاڙو گلشن ڏکڻ ايشيا ۾ سڀ کان وڌيڪ پوش پاڙن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.sinardaily.my/article/728620/culture/travel-amp-food/bangladesh-may-not-have-a-mega-monument-but-what-it-has-is-captivating|title=Bangladesh may not have a mega monument but what it has is captivating|first=S. D.|last=Reporter|date=12 July 2025|website=Sinar Daily}}</ref> ڍاڪا جي ڊي پي جي لحاظ کان ڏکڻ ايشيا ۾ چوٿين نمبر تي ۽ دنيا ۾ 55 هين نمبر تي آهي. گنگا ڊيلٽا تي واقع، شهر برگي گنگا، تورگ، ڍليشوري ۽ شيتلڪشيا دريائن سان گھريل آهي. اهو دنيا جو سڀ کان وڏو [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ڳالهائيندڙ شهر پڻ آهي. ڍاڪا جو علائقو پهرين هزار سال کان آباد آهي. هڪ ابتدائي جديد شهر 17هين صدي کان صوبائي گاديءَ ۽ [[مغل سلطنت]] جي تجارتي مرڪز جي طور تي ترقي ڪيو. ڍاڪا 75 سالن تائين (1608-1639 ۽ 1660-1704) هڪ پروٽو-صنعتي مغل [[بنگال]] جو گاديءَ جو هنڌ هو. اهو بنگال ۾ ململ جي واپار جو مرڪز ۽ دنيا جي خوشحال ترين شهرن مان هڪ هو. مغل شهر جو نالو [[جھانگير جو مقبرو|شهنشاهه جهانگير]] جي اعزاز ۾ جهانگير نگر (جهانگير جو شهر) رکيو ويو.<ref>{{Cite magazine |title=From Jahangirnagar to Dhaka |url=https://archive.thedailystar.net/forum/2008/august/jahangirnagar.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408174313/https://archive.thedailystar.net/forum/2008/august/jahangirnagar.htm |archive-date=8 April 2022 |access-date=4 March 2022 |magazine=Forum |publisher=The Daily Star}}</ref> <ref>{{Cite web |date=18 June 2021 |title=Islam Khan Chisti |url=https://en.banglapedia.org/index.php/Islam_Khan_Chisti |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304054550/https://en.banglapedia.org/index.php/Islam_Khan_Chisti |archive-date=4 March 2022 |access-date=4 March 2022 |website=Banglapedia}}</ref> <ref>{{Cite thesis |last=Khondker |first=Kamrun Nessa |title=Mughal River Forts in Bangladesh (1575-1688): An Archaeological Appraisal |date=December 2012 |access-date=4 March 2022 |degree=PhD |publisher=School of History, Archaeology and Religion, Cardiff University |url=https://orca.cardiff.ac.uk/46748/1/2013khondkerknmphil.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304054600/https://orca.cardiff.ac.uk/46748/1/2013khondkerknmphil.pdf |archive-date=4 March 2022 |url-status=live}}</ref> شهر جي امير مغل اشرافيه ۾ شهزادا ۽ مغل شهنشاهه جا پٽ شامل هئا. نوآبادياتي دور کان اڳ واري شهر جي شان 17 هين ۽ 18 هين صدي ۾ عروج تي پهتي. جڏهن اهو [[يورال جبلن جو سلسلو|يوريشيا]] جي پار کان واپارين جو گهر هو. ڍاڪا جو بندرگاهه دريائي ۽ سامونڊي واپار ٻنهي لاءِ هڪ وڏو واپاري مرڪز هو. مغلن شهر کي چڱي طرح سان ٺهيل باغن، مقبرن، مسجدن، محلن ۽ قلعن سان سينگاريو. شهر کي ڪڏهن "اوڀر جو وينس" سڏيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last=Hough |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=pj8cderhbr8C&pg=PA57 |title=Cities and Natural Process: A Basis for Sustainability |publisher=Psychology Press |year=2004 |isbn=978-0-415-29854-4 |edition=2nd |page=57 |access-date=26 August 2017 |orig-year=First published 1995}}</ref> برطانوي راڄ هيٺ، شهر ۾ بجلي، ريلوي، سينيما، مغربي طرز جون يونيورسٽيون ۽ ڪاليج ۽ جديد پاڻي جي فراهمي جو آغاز ٿيو. سال 1905ع کان پوءِ اوڀر بنگال ۽ آسام صوبي جي گاديءَ جي حيثيت سان، اهو برطانوي راڄ ۾ هڪ اهم انتظامي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو.<ref name="dani">{{Cite book |last=Dani |first=Ahmad Hasan |author-link=Ahmad Hasan Dani |title=Dacca: A record of its changing fortunes |publisher=Mrs. Safiya S. Dani |year=1962 |edition=2nd |pages=98, 118–119, 126 |oclc=987755973 |orig-year=First published 1956}}</ref> سال 1947ع ۾، برطانوي راڄ جي خاتمي کان پوءِ، شهر اوڀر پاڪستان جو انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. ان کي 1962ع ۾ پاڪستان جو قانون ساز گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو. سال 1971ع ۾، آزادي جي جنگ کان پوءِ، اهو هڪ آزاد بنگلاديش جو گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. سال 2008ع ۾، ڍاڪا کي بطور هڪ ميونسپل شهر جي طور تي 400 سال مڪمل ڪرڻ تي سيليبريت ڪيو ويو.<ref name="ReferenceB">{{Cite news |date=1 December 2008 |title=400 years of Dhaka |url=https://www.thedailystar.net/news-detail-65599 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218092154/https://www.thedailystar.net/news-detail-65599 |archive-date=18 December 2022 |access-date=18 December 2022 |work=The Daily Star |type=Editorial}}</ref><ref name="voabangla.com">{{Cite news |date=28 November 2008 |title=Bangladesh CA Inaugurates Three-year Gala Celebrations of 400 Anniversary of Dhaka |url=https://www.voabangla.com/a/a-16-2008-11-28-voa6-94432729/1396287.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218090654/https://www.voabangla.com/a/a-16-2008-11-28-voa6-94432729/1396287.html |archive-date=18 December 2022 |access-date=18 December 2022 |work=VOA Bangla}}</ref><ref name="ReferenceC">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=dYchNAEACAAJ |title=400 Years of Capital Dhaka and Beyond: Economy and culture |publisher=Asiatic Society of Bangladesh |year=2011 |isbn=9789845120128 |volume=2 |access-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230211094349/https://books.google.com/books?id=dYchNAEACAAJ |archive-date=11 February 2023 |url-status=live}}</ref> هڪ گاما+ عالمي شهر، ڍاڪا بنگلاديش ۾ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي زندگي جو مرڪز آهي. اهو بنگلاديش جي حڪومت، ڪيتريون ئي بنگلاديشي ڪمپنيون، ۽ اڳواڻي ڪندڙ بنگلاديشي تعليمي، سائنسي، تحقيقي ۽ ثقافتي تنظيمن جو مرڪز آهي. هڪ جديد گاديءَ واري شهر جي طور تي قائم ٿيڻ کان وٺي، ڍاڪا جي آبادي، علائقو، ۽ سماجي ۽ معاشي تنوع تمام گهڻو وڌيو آهي. شهر هاڻي ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ گنجان صنعتي علائقن مان هڪ آهي. هي شهر بنگلاديش جي معيشت جو 35 سيڪڙو آهي. ڍاڪا اسٽاڪ ايڪسچينج ۾ 750 کان وڌيڪ لسٽ ٿيل ڪمپنيون آهن. ڍاڪا 50 کان وڌيڪ سفارتي مشنن جي ميزباني ڪري ٿو، انهي سان گڏ BIMSTEC، CIRDAP، ۽ انٽرنيشنل جوٽ اسٽڊي گروپ جو هيڊ ڪوارٽر پڻ آهي. ڍاڪا ۾ هڪ مشهور کاڌي پيتي جو ورثو آهي. شهر جي ثقافت ان جي رکشا، ڪچي برياني، آرٽ فيسٽيول، اسٽريٽ فوڊ، ۽ مذهبي تنوع لاءِ مشهور آهي. جڏهن ته ان ۾ مغل ۽ برطانوي دور جون 2000 عمارتون آهن، ڍاڪا جو سڀ کان اهم تعميراتي نشان جديديت پسند جتيا اسيمبلي ڀون آهي. شهر ٻن نوبل انعام يافته ماڻهن سان لاڳاپيل آهي. ڍاڪا جي سالياني بنگالي نئين سال جي پريڊ، ان جي جمداني ساڙي، ۽ ان جي رکشا آرٽ کي يونيسڪو پاران انسانيت جي غير محسوس ثقافتي ورثي طور تسليم ڪيو ويو آهي. شهر ڪيترن ئي ٻولين ۾ ڪيترائي ليکڪ ۽ شاعر پيدا ڪيا آهن، خاص طور تي بنگالي ۽ انگريزي ۾. A [[Global city|gamma+ global city]],<ref name=":8">{{Cite web |title=World Cities 2024 |url=https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/ |access-date=2024-11-08 |website=GaWC |language=en-US |archive-date=7 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241107082119/https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/ |url-status=live}}</ref> Dhaka is the centre of political, economic and cultural life in Bangladesh. It is the seat of the [[Government of Bangladesh]], many [[List of companies of Bangladesh|Bangladeshi companies]], and leading Bangladeshi educational, scientific, research, and cultural organizations. Since its establishment as a modern capital city, the population, area, and social and economic diversity of Dhaka have grown tremendously. The city is now one of the most densely industrialized regions in the country. The city accounts for 35% of [[Economy of Bangladesh|Bangladesh's economy]].<ref name="Rezaul Karim" /> The [[Dhaka Stock Exchange]] has over 750 listed companies. Dhaka hosts over 50 [[List of diplomatic missions in Bangladesh|diplomatic missions]], as well as the headquarters of [[BIMSTEC]], [[CIRDAP]], and the [[International Jute Study Group]]. Dhaka has a renowned culinary heritage. The city's culture is known for its [[rickshaw]]s, Kacchi Biryani, art festivals, street food, and religious diversity. While it has a heritage of 2000 buildings from the Mughal and British periods, Dhaka's most prominent architectural landmark is the modernist [[Jatiya Sangsad Bhaban]].<ref>{{Cite web |date=17 June 2019 |title=Living like there is no past |url=https://www.thedailystar.net/in-focus/news/living-there-no-past-1758094 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821221037/https://www.thedailystar.net/in-focus/news/living-there-no-past-1758094 |archive-date=21 August 2023 |access-date=1 September 2023 |website=The Daily Star}}</ref> The city is associated with two Nobel laureates. Dhaka's annual [[Mangal Shobhajatra|Bengali New Year parade]], its [[Jamdani]] sari, and its [[Rickshaw painting of Bangladesh|rickshaw art]] have been recognized by [[UNESCO]] as the intangible cultural heritage of humanity.<ref>{{Cite web |title=Mangal Shobhajatra on Pahela Baishakh |url=https://ich.unesco.org/en/RL/mangal-shobhajatra-on-pahela-baishakh-01091 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170508054516/http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/mangal-shobhajatra-on-pahela-baishakh-01091 |archive-date=8 May 2017 |access-date=1 September 2023 |website=UNESCO Intangible Cultural Heritage}}</ref><ref name="unesco_00879">{{Cite web |title=UNESCO - Traditional art of Jamdani weaving |url=https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-art-of-jamdani-weaving-00879 |access-date=20 March 2024 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121184034/https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-art-of-jamdani-weaving-00879 |url-status=live}}</ref><ref name="unesco_01589">{{Cite web |title=UNESCO - Rickshaws and rickshaw painting in Dhaka |url=https://ich.unesco.org/en/RL/rickshaws-and-rickshaw-painting-in-dhaka-01589 |access-date=23 March 2024 |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208020946/https://ich.unesco.org/en/RL/rickshaws-and-rickshaw-painting-in-dhaka-01589 |url-status=live}}</ref> The city has produced many writers and poets in several languages, especially in Bengali and English. ==پڻ ڏسو== * [[چٽاگانگ]] * [[بيت المڪرم مسجد، ڍاڪا]] * [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] * [[بنگلاديش ۾ عجائب گهرن جي فهرست|بنگلاديش جي شهرن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڍاڪا]] [[زمرو:بنگلاديش]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:بنگله ديش ۾ شهر]] klcd2sl2y172upi6el440u6fx2987mm 376324 376315 2026-05-07T20:30:18Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 376324 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage --> <!-- Basic info ---->| name = ڍاڪا | official_name = [[گريٽر ڍاڪا جو علائقو]] | native_name = {{lang|bn|ঢাকা}} | other_name = ڊاڪا | settlement_type = گاديءَ جو هنڌ ۽ ميگا سٽي | image_skyline = Dhaka Bd.jpg | imagesize = 280px | image_caption = مٿيان کان، کاٻي کا ساڄي: قومي پارليامينٽ، موتي جھيل ڪمرشيل ايريا، روز گارڊن پئليس، خان محمد مرزا مسجد، رمنا، بنگلاديش جي سپريم ڪورٽ، رڪشا ڀيڙ وقت، ڍاڪا صدر گھاٽ | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | nickname = ''Rickshaw Capital of the World''<br/>''اوڀر جو وينس''<br/>''مسجدن جو شھر'' | motto = | image_map = Dhaka locator map.svg | mapsize = | map_caption = Dhaka in Bangladesh | pushpin_map = Asia | pushpin_label_position = centre | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location ---->| pushpin_map_caption = Location of Dhaka in Asia | pushpin_relief = | latd = | latm = | latNS = | longd = | longm = | longEW = | coordinates_region = | coordinates_display = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|بنگلاديش}} | subdivision_type1 = ڊويزن | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name1 = ڍاڪا ڊويزن| | established_title = قيام | established_date = 1608ع | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | government_footnotes = | government_type = سٽي ڊسٽرڪٽ | governing_body = {{nowrap|[[Dhaka North City Corporation|DNCC]] & [[Dhaka South City Corporation|DSCC]]}} | unit_pref = Metric <!-- Enter: Metric, if Metric (imperial) is desired --> | area_footnotes = &nbsp;(2011)<ref name="District Statistics 2011, Dhaka">{{cite web|url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Dhaka.pdf|title=District Statistics 2011, Dhaka |publisher=Bangladesh Bureau of Statistics|date=December 2013|accessdate=14 May 2015}}</ref> | area_magnitude = | area_total_km2 = 302.92 | area_land_km2 = 279.43 | area_water_km2 = <!-- Population ----> | elevation_footnotes = <ref name="Elevation of Dhaka">{{cite web|url=http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html|title=Dhaka, Bangladesh Map|work=National Geographic|accessdate=6 September 2009}}</ref> | elevation_m = 4 | elevation_ft = 13.12 <!-- Area/postal codes & others ---->| population_total = {{Increase}}6,970,105 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name="dhakapop1">{{cite web|url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf|title=Population & Housing Census-2011|publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]]|page=41|accessdate=15 December 2015}}</ref> | population_density_km2 = 23,234 | population_density_sq_mi = 60,175 | population_metro = {{nts|8906000}} | population_metro_footnotes = <ref name="District Statistics 2011, Dhaka"/> | population_blank2_title = | population_blank2 = 74.6% | population_demonym = Dhakaiya;<br/>Dhakaite | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 1000, 1100, 12xx | area_code = | website = | footnotes = | leader_title1 = ڍاڪا نارٿ سٽي ڪارپوريشن ميئر | leader_name1 = انيس الحق | leader_title2 = ڍاڪا سائوٿ سٽي ڪارپوريشن ميئر | leader_name2 = سعيد کوڪون | leader_title3 = ڍاڪا ميٽروپوليٽن پوليس ڪمشنر | leader_name3 = اسد زمان ميان | population_blank1_footnotes = <ref>[http://www.newgeography.com/content/003004-evolving-urban-form-dhaka].</ref> | population_blank2_footnotes = <ref name="District Statistics 2011, Dhaka"/> <!-- General information ---->| timezone = | utc_offset = | blank_name = نيشنل ڪالنگ ڪوڊ | blank_info = +880 | blank1_name = [[ڪالنگ ڪوڊ]] | blank1_info = 02 [For Dhaka city only] | blank2_name = [[Gross domestic product|GDP PPP]] (2015) | blank2_info = | blank3_name = [[ISO 3166-2:BD|ISO 3166-2]] | blank3_info = BD-13 | subdivision_name2 = ڍاڪا ضلعو | subdivision_name3 = {{Increase}}$280&nbsp;billion<ref name="PricewaterhouseCoopers">http://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562 </ref> | subdivision_name4 = 74.6% | subdivision_name5 = 6+ [[Bangladesh Standard Time|BST]] | subdivision_name6 = [http://www.dncc.gov.bd/ Dhaka North City Corporation] <br/> [http://dhakasouthcity.gov.bd/ Dhaka South City Corporation] | subdivision_type3 = جي ڊي پي | subdivision_type4 = خواندگي جي شرح | subdivision_type5 = ٽائيم زون | subdivision_type6 = ويب سائيٽ | established_title1 = شھر جو درجو مليس | established_date1 = 1947ع | leader_title = ميئر | leader_name = ڍاڪا. ڏکڻ ايشيا ۾ مقام. * ڍاڪا ڊويزن. ڍاڪا ضلعو. اسٽيبلشمينٽ: * ميئر- ڪائونسل • جسم: DNCC ۽ DSCC • اتر ايڊمنسٽريٽر: محمد شفيق الاسلام خان. • ڏکڻ ايڊمنسٽريٽر: محمد عبدالسلام. • سٽي ڪائونسل: 129 حلقا. • پارليامينٽ: 15 حلقا. * علائقو • ميگا شهر. • ميٽرو. * بلندي: * ڍاڪي ، ڍاڪي. * ٻوليون: • سرڪاري: بنگالي • انگريزي. * بلين آمريڪي ڊالر. * پوليس: ڍاڪا ميٽروپوليٽن پوليس بين الاقوامي هوائي اڏو: حضرت شاهجلال انٽرنيشنل ايئرپورٽ تيز ٽرانزٽ: ڍاڪا ميٽرو ريل ڍاڪا BRT: ميٽروپوليٽن پلاننگ اٿارٽي: راجڌاني Unnayan Kartripakkha. پاڻي جي فراهمي ۽ نيڪال جو اختيار ڍاڪا واسا * | total_type = شهر }} [[فائل:Shahid Sriti Stombho (Proposed).jpg|thumb|300px|کاٻو]] '''ڍاڪا''' [[بنگلاديش]] ملڪ جي گاديءَ جو ھنڌ آھي۔ [[برھم پتر درياھ]] ۾ ڪرندڙ درياھ [[پوڙھي گنگا]] جي ڪناري تي واقع ھن شھر جي آبادي 90 لک کان وڌيڪ آھي جنھن ڪري ھي بنگللاديش جو سڀ کان وڏو ۽ دنيا جي ڳتيل ترين شھرن مان ھڪ آھي۔ ھي شھر [[پٽ سن]] جي تمام وڏي منڊي ۽ صنعت ۽ واپار جو مرڪز آھي۔ ھتان جي ململ سڄي دنيا ۾ مشھور ھئي پر برطانوي راڄ جي حڪومت ۾ ھن عظيم شھر جي صنعت کي برباد ڪيو ويو۔ ڍاڪا پنھنجي خوبصورت مسجدن جي ڪري بہ شھرت رکي ٿو۔ [[مغل]] جي حڪومت جي دور ۾ ھي شھر جھانگير نگر جي نالي سان سڃاتو ويندو ھو۔ برطانوي راڄ ۾ ھي [[ڪلڪتو|ڪلڪتي]] کان بعد رياست [[بنگال]] جو ٻيون وڏو شھر بڻجي ويو۔ 1921ع ۾ ھتي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] قائم ٿي۔ ھندستان جي ورھاڱي کان بعد ھي [[اوڀر پاڪستان]] جو انتظامي گاديءَ جو ھنڌ قرار ڏنو ويو 1971ع ۾ پاڪستان جي ٽٽڻ کان بعد 1972ع ۾ ان کي نئين ٺھيل مملڪت بنگلاديش جي گاديءَ جو ھنڌ قرار ڏنو ويو۔ شھر وچ بنگلاديش ۾ درياھ پوڙھي گنگا جي اوڀارين ڪنارن تي واقع آھي۔ شھر جي ڪل ايراضي 815.85 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ ھي ست اهم ٿاڻن ڌان منڊي، ڪوٽ والي، موتي جھيل، رمنا، محمد پور، سترا پور، تيج ڳوٺ ۽ 14 ثانوي ٿاڻن گلشن، لال باغ، مير پور، پلابي، سبوج باغ، ڍاڪا ڪنٽونمنٽ، ڊمرا، ھزاري باغ، شيام پور، بڊا، ڪفرل، ڪامرانگير چار، کل ڳوٺ ۽ اتارا تي مشتمل آھي۔ شھر ۾ ڪل 130 وارڊ ۽ 725 پاڙا آھن۔ ڍاڪا ضلعي جي ڪل ايراضي 1463.60 چورس ڪلوميٽر آھي جنھن جي چوڌاري غازي پور، تن گيل، منشي گنج، راجبري، نارائڻ گنج ۽ مانڪ گنج جا ضلعا واقع آھن۔ {{-}} ==تفصيل== {{Short description|Capital and largest city of Bangladesh}} {{Infobox settlement | name = Dhaka | settlement_type = [[Megacity]] | official_name =ڍاڪا. ڏکڻ ايشيا ۾ مقام. * ڍاڪا ڊويزن. ڍاڪا ضلعو. اسٽيبلشمينٽ: * ميئر- ڪائونسل • جسم: DNCC ۽ DSCC • اتر ايڊمنسٽريٽر: محمد شفيق الاسلام خان. • ڏکڻ ايڊمنسٽريٽر: محمد عبدالسلام. • سٽي ڪائونسل: 129 حلقا. • پارليامينٽ: 15 حلقا. * علائقو • ميگا شهر. • ميٽرو. * بلندي: * ڍاڪي ، ڍاڪي. * ٻوليون: • سرڪاري: بنگالي • انگريزي. * بلين آمريڪي ڊالر. * پوليس: ڍاڪا ميٽروپوليٽن پوليس بين الاقوامي هوائي اڏو: حضرت شاهجلال انٽرنيشنل ايئرپورٽ تيز ٽرانزٽ: ڍاڪا ميٽرو ريل ڍاڪا BRT: ميٽروپوليٽن پلاننگ اٿارٽي: راجڌاني Unnayan Kartripakkha. پاڻي جي فراهمي ۽ نيڪال جو اختيار ڍاڪا واسا * | native_name = ঢাকা | native_name_lang = bn | other_name = Dacca | nicknames = <ref>{{Cite news |last=Imam |first=Shah Husain |date=20 July 2018 |title=Dhaka: Where will it go from here? |url=https://www.thedailystar.net/opinion/pleasure-all-mine/dhaka-where-will-it-go-here-1607983 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230302210152/https://www.thedailystar.net/opinion/pleasure-all-mine/dhaka-where-will-it-go-here-1607983 |archive-date=2 March 2023 |access-date=2 March 2022 |work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]] |type=Opinion |quote=Dhaka, once the Venice of the East by virtue of being surrounded by four ebullient rivers, is now an urban behemoth.}}</ref><ref>{{Cite news |date=10 December 2019 |title=The tales of urban street children:Is there anything we could do? |url=https://www.dhakatribune.com/climate-change/2019/12/10/the-tales-of-urban-street-children-is-there-anything-we-could-do |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801075352/https://www.dhakatribune.com/climate-change/2019/12/10/the-tales-of-urban-street-children-is-there-anything-we-could-do |archive-date=1 August 2021 |access-date=2 April 2021 |work=Dhaka Tribune}}</ref><ref>{{Cite news |date=4 May 2018 |title=Are we willing to know more of Dhaka? |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/my-dhaka/are-we-willing-know-more-dhaka-1570981 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803010913/https://www.thedailystar.net/star-weekend/my-dhaka/are-we-willing-know-more-dhaka-1570981 |archive-date=3 August 2021 |access-date=2 April 2021 |work=The Daily Star}}</ref><br /> [[City of Mosques]]<ref>The city of mosques <cite>The city of mosques</cite> (https://www.dhakatribune.com/opinion/heritage/5361/the-city-of-mosques</ref><br />[[The City That Never Sleeps (nickname)|City That Never Sleeps]]<ref>{{Cite web |date=2020-06-16 |title=Dhaka: The city that (still) never sleeps |url=https://dhakatribune.com/story/2198647/Dhaka-city-is-still-not-sleeping |website=Dhaka Tribune |language=en |access-date=5 July 2024 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329002727/https://www.dhakatribune.com/story/2198647/Dhaka-city-is-still-not-sleeping |url-status=dead}}</ref><br />[[City of Rickshaws]]<ref>{{Cite news |last=Chowdhury |first=Sanjana |date=27 November 2021 |title=রিকশা বৃত্তান্ত: কবে, কোথা থেকে, কে প্রথম এই বাহনটি বাংলাদেশে আনেন |url=https://www.bbc.com/bengali/news-59214407 |access-date=28 March 2024 |work=[[BBC]] |language=bn |archive-date=27 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240327224451/https://www.bbc.com/bengali/news-59214407 |url-status=live}}</ref><br />[[Venice of the East]]<ref>{{Cite magazine |magazine=Depart |issue=10 |url=http://www.departmag.com/archive/10th_issue/proforma3.html |title=Unfinished paradise in an unscheduled Venice: functionality and aesthetics in the expansion of Mughal Dhaka |author=Seema Nusrat Amin |access-date=2013-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140402184239/http://www.departmag.com/archive/10th_issue/proforma3.html |archive-date=2014-04-02 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book |title=A Connectivity Index Development for Khal in Dhaka City: Venice of the East: Amazon.co.uk: Jannatul Mauya: 9783659187278: Books |id={{ASIN|3659187275 |country=uk}}}}</ref> | image_flag = <!--Flag of Dhaka.svg--> | flag_size = 150px | image_caption = | image_skyline = {{Multiple image |border = infobox |total_width = 300 |image_style = |caption_align = center |perrow = 1/2/2/1 |image1 =<!-- Do not change the image without discussion. It's not required to have a specific area of the city in the top image. Qualitative and updated image is required. --> Drone view from Kamal Atatürk Avenue.jpg |caption1 = [[Kamal Ataturk Avenue]] |image2 = Parliament of Bangladesh (5238133496).jpg |caption2 = [[Jatiya Sangsad Bhaban|National Parliament House]] |image3 = Ahsan Manzil (31391134405).jpg |caption3 = [[Ahsan Manzil]] in [[Old Dhaka]] |image4 = লাল কেল্লার মায়া.jpg |caption4 = [[Lalbagh Fort]] |image5 = Curjon Hall.jpg |caption5 = [[Curzon Hall]] of the [[University of Dhaka]] |image6 = 1. স্বাধীনতা স্তম্ভ.jpg |caption6 = [[Swadhinata Stambha|Independence Monument]] in [[Suhrawardy Udyan]] }} | shield_size = | motto = | image_seal = | image_map = Dhaka City Map.svg | pushpin_mapsize = 300 | mapsize = 250px | map_caption = | pushpin_map = Bangladesh#South Asia#Asia#Earth | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = Location in Bangladesh##Location in South Asia##Location in Asia##Location on Earth | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|23|45|52|N|90|23|20|E|region:BD-13|display=it}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Country|Bangladesh}} | subdivision_type1 = [[Divisions of Bangladesh|Division]] | subdivision_name1 = [[Dhaka Division]] | subdivision_type2 = [[Districts of Bangladesh|District]] | subdivision_name2 = [[Dhaka District]] | established_title = Establishment | established_date = {{Start date and age|df=y|1608|p=y}} | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = | government_type = [[Mayor–council government|Mayor–council]] | governing_body = {{nowrap|[[Dhaka North City Corporation|DNCC]] and [[Dhaka South City Corporation|DSCC]]}} | government_footnotes = | leader_title = [[City Administrator|North Administrator]] | leader_name = Md Shafiqul Islam Khan | leader_title1 = [[City Administrator|South Administrator]] | leader_name1 = Md Abdus Salam | leader_title2 = [[List of city corporations in Bangladesh#City Council|City Council]] | leader_name2 = [[Dhaka City Corporation#Ward and councillor list|129 constituencies]] | leader_title3 = [[Parliament of Bangladesh|Parliament]] | leader_name3 = [[List of constituencies of the Jatiya Sangsad#Dhaka Division|15 constituencies]] | area_total_km2 = 306<!-- The Daily Star wrote it would be 127.63 + 178.75 = 306.38 *if approved* by NICAR, bdnews24.com wrote 2 days later that what NICAR approved was 270 sq km --> | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = 2569.55<ref name="wikimapia.org">{{Cite web |title=Dhaka Metropolitan City Area |url=http://wikimapia.org/26768999/Dhaka-Metropolitan-City-Area |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929093019/http://wikimapia.org/26768999/Dhaka-Metropolitan-City-Area |archive-date=29 September 2017 |access-date=29 September 2017}}</ref> | area_metro_sq_mi = 992.11<ref name="wikimapia.org" /> | area_footnotes = <ref>{{Cite news |last1=Partha Pratim Bhattacharjee |last2=Mahbubur Rahman Khan |date=7 May 2016 |title=Govt to double size of Dhaka city area |url=http://www.thedailystar.net/frontpage/govt-double-size-dhaka-city-area-1219972 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302025916/http://www.thedailystar.net/frontpage/govt-double-size-dhaka-city-area-1219972 |archive-date=2 March 2017 |access-date=1 March 2017 |work=The Daily Star}}</ref><ref>{{Cite news |date=9 May 2016 |title=Dhaka City expands by more than double after inclusion of 16 union councils |url=http://bdnews24.com/bangladesh/2016/05/09/dhaka-city-expands-by-more-than-double-after-inclusion-of-16-union-councils |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302025316/http://bdnews24.com/bangladesh/2016/05/09/dhaka-city-expands-by-more-than-double-after-inclusion-of-16-union-councils |archive-date=2 March 2017 |access-date=1 March 2017 |work=bdnews24.com}}</ref> | elevation_m = 32 | elevation_ft = 104.96 | elevation_footnotes = <ref name="Elevation of Dhaka">{{Cite web |title=Dhaka, Bangladesh Map |url=http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100107084813/http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html |archive-date=7 January 2010 |access-date=6 September 2009 |website=National Geographic}}</ref> | population_total = 10,278,882 | population_rank = [[List of cities and towns in Bangladesh|1st]] in Bangladesh | population_as_of = [[2022 Bangladeshi census|2022]] | population_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Dhaka (Bangladesh): City Districts and Subdistricts - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/bangladesh/dhaka/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203120015/http://www.citypopulation.de/php/bangladesh-dhaka.php |archive-date=3 February 2019 |access-date=19 January 2022 |website=City Population}}</ref><ref name="dhakapop1">{{Cite web |title=Population & Housing Census-2011 |url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208044832/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf |archive-date=8 December 2015 |access-date=15 December 2015 |publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]] |page=41}}</ref> | population_blank1_title = City rank | population_blank1 = [[List of cities and towns in Bangladesh|1st in Bangladesh]] | population_blank2_title = Metro rank | population_blank2 = [[List of city corporations in Bangladesh|1st in Bangladesh]];<br />[[Bengal#Urban Areas|1st in Bengal Region]]; <br />[[South Asia|1st in South Asia]]; <br />[[List of metropolitan areas in Asia|2nd in Asia]]; <br />[[List of largest cities|2nd in the world]] | population_metro = 36,585,479<ref name=UNpopulation /> | population_density_km2 = auto | population_density_metro_km2 = auto | population_metro_footnotes = | population_demonym = [[Dhakaiyas|Dhakaiya]], Dhakaites | population_blank1_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Evolving Urban Form: Dhaka |url=http://www.newgeography.com/content/003004-evolving-urban-form-dhaka |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130611103831/http://www.newgeography.com/content/003004-evolving-urban-form-dhaka |archive-date=11 June 2013 |access-date=19 January 2022 |website=Newgeography.com}}</ref> | population_blank2_footnotes = <ref name="District Statistics 2011, Dhaka">{{Cite web |date=December 2013 |title=District Statistics 2011, Dhaka |url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Dhaka.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150424233706/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Dhaka.pdf |archive-date=24 April 2015 |access-date=14 May 2015 |publisher=Bangladesh Bureau of Statistics}}</ref> | unit_pref = Metric | demographics_type1 = [[Languages of Bangladesh|Languages]] | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Bengali language|Bengali]] • English | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(Nominal, 2024)}} | demographics1_footnotes = <ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.github.io/docs/fact-sheets/tellubase-factsheet-bgd.pdf|publisher=Tellusant|title=TELLUBASE—BANGLADESH FACT SHEET 2024 data|website=tellusant.github.io}}</ref> | demographics2_title1 = Metro | demographics2_info1 = [[US$]]91.2 billion | demographics2_title2 = Per capita | demographics2_info2 = US$3,800 | utc_offset = +06:00 | timezone = [[Bangladesh Standard Time|BST]] | postal_code_type = [[Postal codes in Bangladesh|Postal code]] | postal_code = 1000, 1100, 12xx, 13xx | registration_plate = DHAKA-D-11-9999""111 | area_code_type = [[Telephone numbering plan|National calling code]] | area_code = [[List of country calling codes|+880]] | blank_info = | blank1_name = [[Telephone numbering plan|Calling code]] | blank1_info = [[Telephone numbers in Bangladesh|+880-2]] (for Dhaka City only) | blank2_name = [[Police]] | blank2_info = [[Dhaka Metropolitan Police]] | blank3_name = [[International Airport]] | blank3_info = [[Hazrat Shahjalal International Airport]] | blank4_name = [[ISO 3166-2:BD|ISO 3166-2]] | blank4_info = BD-13 | blank1_name_sec1 = [[Human Development Index|HDI]] (2023) | blank1_info_sec1 = 0.741<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/BGD/?levels=1+4&years=2023&interpolation=0&extrapolation=0|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208072227/https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/BGD/?levels=1+4&years=2021&interpolation=0&extrapolation=0 |archive-date=8 February 2023 |access-date=2023-02-08 |website=hdi.globaldatalab.org |language=en}}</ref><br />{{color|#093|high}} · [[List of regions of Bangladesh by Human Development Index|1st of 22]] | blank4_name_sec1 = [[Rapid Transit]] | blank4_info_sec1 = [[Dhaka Metro Rail]]<br />[[Dhaka BRT]] | blank5_name_sec1 = Metropolitan Planning Authority | blank5_info_sec1 = [[Rajdhani Unnayan Kartripakkha]] | blank4_name_sec2 = [[UN/LOCODE]] | blank4_info_sec2 = BD DAC | blank6_name_sec1 = Water Supply and Sewerage Authority | blank6_info_sec1 = [[Dhaka WASA]] | blank7_name_sec1 = | blank7_info_sec1 = | website = [https://www.dncc.gov.bd North Dhaka]<br />[https://dscc.gov.bd South Dhaka] }} '''ڍاڪا''' ([[بنگالي ٻولي|بنگالي]]: ঢাকা، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: Ḍhākā) [[بنگلاديش]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي.<ref name="Choguill2012">{{Cite book |last=Choguill |first=C.L. |url=https://books.google.com/books?id=slvlBwAAQBAJ&pg=PR8 |title=New Communities for Urban Squatters: Lessons from the Plan That Failed in Dhaka, Bangladesh |publisher=Springer Science & Business Media |year=2012 |isbn=978-1-4613-1863-7 |page=viii |access-date=10 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605175215/https://books.google.com/books?id=slvlBwAAQBAJ&pg=PR8 |archive-date=5 June 2020 |url-status=live}}</ref> لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ 66 لک جي آبادي سان، ڍاڪا دنيا ۾ آبادي جي لحاظ کان ٻيو نمبر وڏو شهر آهي<ref name="UNpopulation">{{Cite web |url=https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/undesa_pd_2025_wup2025_summary_of_results.pdf |year=2025 |work=United Nations |location=New York |title=World Urbanization Prospects 2025 |access-date=20 November 2025 }}</ref><ref>{{cite web|title=Dhaka world's 2nd largest city with 36.6 million: UN|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/dhaka-worlds-2nd-largest-city-366m-people-un-report-4043976|website=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=26 November 2025}}</ref>۽ ان کي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد شهري علائقو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite conference |title=Demographia World Urban Areas 17th Annual Edition: 202106 |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |conference=Demographia |publisher=Demographia |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |archive-date=3 May 2018 |access-date=2 February 2022 |url-status=live}}</ref><ref name="Ferreira 2021">{{Cite web |last=Ferreira |first=Luana |date=3 September 2021 |title=Here's How Many People Live In The Most Densely Populated City On Earth |url=https://www.grunge.com/594981/heres-how-many-people-live-in-the-most-densely-populated-city-on-earth/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202202931/https://www.grunge.com/594981/heres-how-many-people-live-in-the-most-densely-populated-city-on-earth/ |archive-date=2 February 2022 |access-date=2 February 2022 |website=Grunge.com}}</ref> شهر اوڀر ڏکڻ ايشيا جو هڪ اهم ثقافتي، اقتصادي ۽ سائنسي مرڪز آهي. ان جو سڀ کان وڌيڪ امير پاڙو گلشن ڏکڻ ايشيا ۾ سڀ کان وڌيڪ پوش پاڙن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.sinardaily.my/article/728620/culture/travel-amp-food/bangladesh-may-not-have-a-mega-monument-but-what-it-has-is-captivating|title=Bangladesh may not have a mega monument but what it has is captivating|first=S. D.|last=Reporter|date=12 July 2025|website=Sinar Daily}}</ref> ڍاڪا جي ڊي پي جي لحاظ کان ڏکڻ ايشيا ۾ چوٿين نمبر تي ۽ دنيا ۾ 55 هين نمبر تي آهي. گنگا ڊيلٽا تي واقع، شهر برگي گنگا، تورگ، ڍليشوري ۽ شيتلڪشيا دريائن سان گھريل آهي. اهو دنيا جو سڀ کان وڏو [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ڳالهائيندڙ شهر پڻ آهي. ڍاڪا جو علائقو پهرين هزار سال کان آباد آهي. هڪ ابتدائي جديد شهر 17هين صدي کان صوبائي گاديءَ ۽ [[مغل سلطنت]] جي تجارتي مرڪز جي طور تي ترقي ڪيو. ڍاڪا 75 سالن تائين (1608-1639 ۽ 1660-1704) هڪ پروٽو-صنعتي مغل [[بنگال]] جو گاديءَ جو هنڌ هو. اهو بنگال ۾ ململ جي واپار جو مرڪز ۽ دنيا جي خوشحال ترين شهرن مان هڪ هو. مغل شهر جو نالو [[جھانگير جو مقبرو|شهنشاهه جهانگير]] جي اعزاز ۾ جهانگير نگر (جهانگير جو شهر) رکيو ويو.<ref>{{Cite magazine |title=From Jahangirnagar to Dhaka |url=https://archive.thedailystar.net/forum/2008/august/jahangirnagar.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408174313/https://archive.thedailystar.net/forum/2008/august/jahangirnagar.htm |archive-date=8 April 2022 |access-date=4 March 2022 |magazine=Forum |publisher=The Daily Star}}</ref> <ref>{{Cite web |date=18 June 2021 |title=Islam Khan Chisti |url=https://en.banglapedia.org/index.php/Islam_Khan_Chisti |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304054550/https://en.banglapedia.org/index.php/Islam_Khan_Chisti |archive-date=4 March 2022 |access-date=4 March 2022 |website=Banglapedia}}</ref> <ref>{{Cite thesis |last=Khondker |first=Kamrun Nessa |title=Mughal River Forts in Bangladesh (1575-1688): An Archaeological Appraisal |date=December 2012 |access-date=4 March 2022 |degree=PhD |publisher=School of History, Archaeology and Religion, Cardiff University |url=https://orca.cardiff.ac.uk/46748/1/2013khondkerknmphil.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304054600/https://orca.cardiff.ac.uk/46748/1/2013khondkerknmphil.pdf |archive-date=4 March 2022 |url-status=live}}</ref> شهر جي امير مغل اشرافيه ۾ شهزادا ۽ مغل شهنشاهه جا پٽ شامل هئا. نوآبادياتي دور کان اڳ واري شهر جي شان 17 هين ۽ 18 هين صدي ۾ عروج تي پهتي. جڏهن اهو [[يورال جبلن جو سلسلو|يوريشيا]] جي پار کان واپارين جو گهر هو. ڍاڪا جو بندرگاهه دريائي ۽ سامونڊي واپار ٻنهي لاءِ هڪ وڏو واپاري مرڪز هو. مغلن شهر کي چڱي طرح سان ٺهيل باغن، مقبرن، مسجدن، محلن ۽ قلعن سان سينگاريو. شهر کي ڪڏهن "اوڀر جو وينس" سڏيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last=Hough |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=pj8cderhbr8C&pg=PA57 |title=Cities and Natural Process: A Basis for Sustainability |publisher=Psychology Press |year=2004 |isbn=978-0-415-29854-4 |edition=2nd |page=57 |access-date=26 August 2017 |orig-year=First published 1995}}</ref> برطانوي راڄ هيٺ، شهر ۾ بجلي، ريلوي، سينيما، مغربي طرز جون يونيورسٽيون ۽ ڪاليج ۽ جديد پاڻي جي فراهمي جو آغاز ٿيو. سال 1905ع کان پوءِ اوڀر بنگال ۽ آسام صوبي جي گاديءَ جي حيثيت سان، اهو برطانوي راڄ ۾ هڪ اهم انتظامي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو.<ref name="dani">{{Cite book |last=Dani |first=Ahmad Hasan |author-link=Ahmad Hasan Dani |title=Dacca: A record of its changing fortunes |publisher=Mrs. Safiya S. Dani |year=1962 |edition=2nd |pages=98, 118–119, 126 |oclc=987755973 |orig-year=First published 1956}}</ref> سال 1947ع ۾، برطانوي راڄ جي خاتمي کان پوءِ، شهر اوڀر پاڪستان جو انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. ان کي 1962ع ۾ پاڪستان جو قانون ساز گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو. سال 1971ع ۾، آزادي جي جنگ کان پوءِ، اهو هڪ آزاد بنگلاديش جو گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. سال 2008ع ۾، ڍاڪا کي بطور هڪ ميونسپل شهر جي طور تي 400 سال مڪمل ڪرڻ تي سيليبريت ڪيو ويو.<ref name="ReferenceB">{{Cite news |date=1 December 2008 |title=400 years of Dhaka |url=https://www.thedailystar.net/news-detail-65599 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218092154/https://www.thedailystar.net/news-detail-65599 |archive-date=18 December 2022 |access-date=18 December 2022 |work=The Daily Star |type=Editorial}}</ref><ref name="voabangla.com">{{Cite news |date=28 November 2008 |title=Bangladesh CA Inaugurates Three-year Gala Celebrations of 400 Anniversary of Dhaka |url=https://www.voabangla.com/a/a-16-2008-11-28-voa6-94432729/1396287.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218090654/https://www.voabangla.com/a/a-16-2008-11-28-voa6-94432729/1396287.html |archive-date=18 December 2022 |access-date=18 December 2022 |work=VOA Bangla}}</ref><ref name="ReferenceC">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=dYchNAEACAAJ |title=400 Years of Capital Dhaka and Beyond: Economy and culture |publisher=Asiatic Society of Bangladesh |year=2011 |isbn=9789845120128 |volume=2 |access-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230211094349/https://books.google.com/books?id=dYchNAEACAAJ |archive-date=11 February 2023 |url-status=live}}</ref> هڪ گاما+ عالمي شهر، ڍاڪا بنگلاديش ۾ سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي زندگي جو مرڪز آهي. اهو بنگلاديش جي حڪومت، ڪيتريون ئي بنگلاديشي ڪمپنيون، ۽ اڳواڻي ڪندڙ بنگلاديشي تعليمي، سائنسي، تحقيقي ۽ ثقافتي تنظيمن جو مرڪز آهي. هڪ جديد گاديءَ واري شهر جي طور تي قائم ٿيڻ کان وٺي، ڍاڪا جي آبادي، علائقو، ۽ سماجي ۽ معاشي تنوع تمام گهڻو وڌيو آهي. شهر هاڻي ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ گنجان صنعتي علائقن مان هڪ آهي. هي شهر بنگلاديش جي معيشت جو 35 سيڪڙو آهي. ڍاڪا اسٽاڪ ايڪسچينج ۾ 750 کان وڌيڪ لسٽ ٿيل ڪمپنيون آهن. ڍاڪا 50 کان وڌيڪ سفارتي مشنن جي ميزباني ڪري ٿو، انهي سان گڏ BIMSTEC، CIRDAP، ۽ انٽرنيشنل جوٽ اسٽڊي گروپ جو هيڊ ڪوارٽر پڻ آهي. ڍاڪا ۾ هڪ مشهور کاڌي پيتي جو ورثو آهي. شهر جي ثقافت ان جي رکشا، ڪچي برياني، آرٽ فيسٽيول، اسٽريٽ فوڊ، ۽ مذهبي تنوع لاءِ مشهور آهي. جڏهن ته ان ۾ مغل ۽ برطانوي دور جون 2000 عمارتون آهن، ڍاڪا جو سڀ کان اهم تعميراتي نشان جديديت پسند جتيا اسيمبلي ڀون آهي. شهر ٻن نوبل انعام يافته ماڻهن سان لاڳاپيل آهي. ڍاڪا جي سالياني بنگالي نئين سال جي پريڊ، ان جي جمداني ساڙي، ۽ ان جي رکشا آرٽ کي يونيسڪو پاران انسانيت جي غير محسوس ثقافتي ورثي طور تسليم ڪيو ويو آهي. شهر ڪيترن ئي ٻولين ۾ ڪيترائي ليکڪ ۽ شاعر پيدا ڪيا آهن، خاص طور تي بنگالي ۽ انگريزي ۾. A [[Global city|gamma+ global city]],<ref name=":8">{{Cite web |title=World Cities 2024 |url=https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/ |access-date=2024-11-08 |website=GaWC |language=en-US |archive-date=7 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241107082119/https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/ |url-status=live}}</ref> Dhaka is the centre of political, economic and cultural life in Bangladesh. It is the seat of the [[Government of Bangladesh]], many [[List of companies of Bangladesh|Bangladeshi companies]], and leading Bangladeshi educational, scientific, research, and cultural organizations. Since its establishment as a modern capital city, the population, area, and social and economic diversity of Dhaka have grown tremendously. The city is now one of the most densely industrialized regions in the country. The city accounts for 35% of [[Economy of Bangladesh|Bangladesh's economy]].<ref name="Rezaul Karim" /> The [[Dhaka Stock Exchange]] has over 750 listed companies. Dhaka hosts over 50 [[List of diplomatic missions in Bangladesh|diplomatic missions]], as well as the headquarters of [[BIMSTEC]], [[CIRDAP]], and the [[International Jute Study Group]]. Dhaka has a renowned culinary heritage. The city's culture is known for its [[rickshaw]]s, Kacchi Biryani, art festivals, street food, and religious diversity. While it has a heritage of 2000 buildings from the Mughal and British periods, Dhaka's most prominent architectural landmark is the modernist [[Jatiya Sangsad Bhaban]].<ref>{{Cite web |date=17 June 2019 |title=Living like there is no past |url=https://www.thedailystar.net/in-focus/news/living-there-no-past-1758094 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821221037/https://www.thedailystar.net/in-focus/news/living-there-no-past-1758094 |archive-date=21 August 2023 |access-date=1 September 2023 |website=The Daily Star}}</ref> The city is associated with two Nobel laureates. Dhaka's annual [[Mangal Shobhajatra|Bengali New Year parade]], its [[Jamdani]] sari, and its [[Rickshaw painting of Bangladesh|rickshaw art]] have been recognized by [[UNESCO]] as the intangible cultural heritage of humanity.<ref>{{Cite web |title=Mangal Shobhajatra on Pahela Baishakh |url=https://ich.unesco.org/en/RL/mangal-shobhajatra-on-pahela-baishakh-01091 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170508054516/http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/mangal-shobhajatra-on-pahela-baishakh-01091 |archive-date=8 May 2017 |access-date=1 September 2023 |website=UNESCO Intangible Cultural Heritage}}</ref><ref name="unesco_00879">{{Cite web |title=UNESCO - Traditional art of Jamdani weaving |url=https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-art-of-jamdani-weaving-00879 |access-date=20 March 2024 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121184034/https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-art-of-jamdani-weaving-00879 |url-status=live}}</ref><ref name="unesco_01589">{{Cite web |title=UNESCO - Rickshaws and rickshaw painting in Dhaka |url=https://ich.unesco.org/en/RL/rickshaws-and-rickshaw-painting-in-dhaka-01589 |access-date=23 March 2024 |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208020946/https://ich.unesco.org/en/RL/rickshaws-and-rickshaw-painting-in-dhaka-01589 |url-status=live}}</ref> The city has produced many writers and poets in several languages, especially in Bengali and English. ==پڻ ڏسو== * [[چٽاگانگ]] * [[بيت المڪرم مسجد، ڍاڪا]] * [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] * [[بنگلاديش ۾ عجائب گهرن جي فهرست|بنگلاديش جي شهرن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ڍاڪا]] [[زمرو:بنگلاديش]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:بنگله ديش ۾ شهر]] [[زمرو:بنگله ديش ۾ شهر]] [[زمرو:بنگلاديش جا بندرگاهه وارا شهر]] 2n9czozm2pmt21w0dh9edphnh6m9eq8 0 35572 376365 334948 2026-05-08T01:19:01Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 376365 wikitext text/x-wiki سنڌي ٻولي فن، ساهتيا ۽ سڀيتا جو هڪ ڊگهو ايتهاس آهي. پهرين سنڌي اخبار ’[[سنڌ سڌار]]‘ هئي، جيڪا 1884ع ۾ ٺهي.<ref>{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1365055|title=The struggle of Sindhi newspapers|last=Aziz|first=Shaikh|date=20 October 2017|publisher=}}</ref> 1947 ۾ [[سنڌي ٻولي]] جي اخبارن گڏيل [[ھندستان جو ورھاڱو|هندستان جي ورهاڱي]] لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيو، 1920 ۾، "ال-وحيد" اخبار حاجي عبدالله هارون پاران ڪراڇي منجهان ڇاپي وئي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/news/1365055|title=The struggle of Sindhi newspapers|last=Aziz|first=Shaikh|date=2017-10-20|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-11-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1365055|title=The struggle of Sindhi newspapers|last=Aziz|first=Shaikh|date=2017-10-20|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-11-06}}</ref> ===سنڌي ٻوليءَ جون اخبارون ۽ رسالا=== [[سنڌي ٻولي]]ءَ ۾ به ڪافي اخبارون نڪتيون. ماضيءَ ۾ ’الوحيد‘ اخبار ورهاڱي کان اڳ آزاديءَ جي هلچل ۾ [[سنڌ]] جي جدوجهد جي نمائندگي ڪئي. ان کان سواءِ سکر، شڪارپور ۽ [[حيدرآباد]] مان ٻيون به اخبارون ۽ رسالا جاري ٿيندا رهيا. هن وقت به ڪيتريون ئي اخبارون [[سنڌي]]ءَ ۾ نڪرن پيون، جيئن: عبرت، ڪاوش، ڪوشش، شام، سنڌو، سنڌ، مهراڻ، خبرون، خلق، سچ، سنڌ بُليٽن، تعمير سنڌ، هلچل، سوڀ، فيصلو، سُڪار ۽ احساس وغيره آهن، جڏهن ته آفتاب، سنڌ نيوز، خادم وطن ۽ سرواڻ وغيره، اهي اخبارون به حيدرآباد مان شايع ٿينديون آهن. هلال پاڪستان، عوامي آواز، سنڌ سجاڳ، برسات ۽ پاڪ اخبارون، ڪراچيءَ مان شايع ٿينديون آهن. پاڪ سنڌ سکر مان ۽ مقدمو لاڙڪاڻي مان نڪرن ٿيون. گهڻو ڪري سڀ اخبارون ڪمپيوٽر تي ڪمپوز ٿين ٿيون. انهن کان سواءِ هفتيوار، پندرهن وار، ماهوار ۽ ٽماهي ادبي رسالا پڻ باقاعدگيءَ سان شايع ٿيندا رهندا آهن. جن ۾ سنڌو، عبرت مئگزين، ماهوار نئين زندگي، ماهوار سرتيون، ٽماهي مهراڻ، ماهوار سوجهرو، ماهوار امرتا، ٽماهي سارنگا، همرچو، پرک، پرهه، جاکوڙ، ٽماهي سنڌي ٻولي، ٽماهي ڪلاچي، ڇماهي ادب، ڪينجهر، افيئر نيوز مئگزين وغيره. الوحيد ۽ قرباني سنڌ جون اهي تاريخي اخبارون هيون، جن پاڪستان جي قيام کان اڳ نه فقط پاڪستان جي تحريڪ ۾ حصو ورتو، پر مسلمانن جي سجاڳيءَ لاءِ پڻ تبليغ جو ڪارنامو انجام ڏنو. هفتيوار ۽ ٽه روزه اخبارن ۽ رسالن جو وڏو تعداد سنڌيءَ ۾ نڪرندڙ آهي. * [[الوحيد اخبار|الوحيد]] * [[روزاني سنڌي سکر]] * [[روزاني سنڌ سجاڳ]] * [[روزانہ سنڌي]] * [[روزانه ڪاوش|روزاني ڪاوش]] * [[روزانه عبرت|روزاني عبرت]] * [[روزاني سوڀ]] * روزاني پنهنجي اخبار * روزاني جيجل * [[روزاني عوامي آواز]] * [[روزانه مهراڻ|روزاني مهراڻ]] * == پاڪستان ۾ سنڌي اخبارون == پاڪستان ۾ سنڌ مان نڪرندڙ سنڌي اخبارن جي فهرست ھيٺ ڏجي ٿي.<ref>{{cite web|title=List of All Daily Newspapers of Sindhi Language|url=http://sindhimedia.com/newspapers/|website=Sindhi Media.com|accessdate=21 May 2016}}</ref><ref>{{Cite web|title=All Pakistan Newspapers Society {{!}} Home|url=https://www.apns.com.pk/member_publication/language_wise.php?language=sindhi|access-date=2021-11-15|website=www.apns.com.pk}}</ref><ref>{{Cite web|title=All Pakistani Urdu Newspapers - Online Pakistan Newspapers list {{!}} Pk Govt.approved Online Newspapers {{!}} تمام اردو اخبارات، پاکستانی اخبارات کے ساتھ ساتھ|url=https://pakistaninewspaperlist.com/page.php?p=Sindh%20Karachi%20Newspaper|access-date=2021-11-15|website=pakistaninewspaperlist.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/business/stn/en/31/730|access-date=2021-11-15|website=www.pas.gov.pk}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=https://indusnews.net/sindhi-newspapers/,%20https://indusnews.net/sindhi-newspapers/|title=سنڌي اخبارون {{!}} Indus News|date=2013-10-04|language=ur|access-date=2021-11-16}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- | {| class="wikitable sortable" !نمونو رازاني !ٻولي سنڌي !هنڌ !ويب سائيٽ !بنياد پيو !سال !نوٽس |- |عوامي آواز ([[سنڌي ٻولي|سنڌي]] عوامی آواز) |روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |https://[https://www.awamiawaz.pk/ www.awamiawaz.pk]/ |ڪراچي |1989 |روزانو پهريون ڪمپيوٽرائزڊ |- |پنهنجي اخبار ([[سنڌي ٻولي|سنڌي]] پيهنجي اخبار) |روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |https://[https://www.pahenjiakhbar.com/ www.pahenjiakhbar.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224051342/https://pahenjiakhbar.com/ |date=2021-02-24 }}/ |ڪراچي |2018 |پهريون مڪمل ڊجيٽل سنڌي اخبار، خبرن جي نئين دور جي شروعات! سائبر دنيا ۾ سنڌي صحافت جو هڪ نرالي وِک! |- |''روزاني سوڀ'' ({{lang-sd|روزاني سوڀ}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |https://dailysobh.com/ | | 2006 | |- |''[[سنڌ سڌار]]'' ({{lang-sd|سنڌ سڌار}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | | | 1884 | |- |''الک'' ({{lang-sd|اَلَکُ}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1997 | ڪراچي، حيدرآباد ۽ سکر مان ڇچجندڙ پهريون سنڌي اخبار (چيف ايڊيٽر: ظهور انصاري، ايڊيٽر ڪراچي: تاج مري، حيدرآباد: منصور سولنگي، سکر: محمد خان سولنگي. |- |''[[روزاني هلال پاڪستان|هِلالِ پاڪستان]]'' ({{lang-sd|هلال پاڪستان}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |http://www.epaper.dailyhilal.com.pk/{{مئل ڳنڍڻو|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |[[ڪراچي]] | 1946 | |- |''عبرت'' ({{lang-sd| عبرت}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |http://www.dailyibrat.com/beta/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200131184823/http://www.dailyibrat.com/beta/ |date=2020-01-31 }} |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1958 | |- |''ڪاوش'' ({{lang-sd| ڪاوش}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |http://www.thekawish.com/beta/index.php |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1990 | |- |''ڪوشش'' ({{lang-sd|ڪوشش}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1998 | |- |''[[روزاني مهراڻ|مهراڻ]]'' ({{lang-sd|مهراڻ}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1957 | |- |''[[روزاني سچ|سچ]]'' ({{lang-sd|سچ}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[ڪراچي]] | | |- |''سفير'' ({{lang-sd|سفیر}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | | |- |''شام'' ({{lang-sd|شام}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1999 | |- |''سنڌ'' ({{lang-sd|سنڌ}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1995 | |- |''سنڌو'' ({{lang-sd|سنڌو}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1989 | |- |''[[روزاني عوامي آواز|عوامي آواز]]'' ({{lang-sd|روزاني عوامي آواز}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[ڪراچي]] | | |- |''ميرواهه ٽائمز'' |هفتيوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[ٺري ميرواهه]] | 2015 | جوگي پرويز مهدي (ايڊووڪيٽ) |- |''روزاني آئينو '' | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[ڪراچي]] | 2014 | |- |''[[روزاني سنڌ ايڪسپريس]] '' | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 2012 |[[ليڪسن گروپ|دي ايڪسپريس گروپ]] |- |''روزاني قيادت '' | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[ڪراچي]] | | |- |''انڊس نيوز'' | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |https://indusnews.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211115100712/https://indusnews.net/ |date=2021-11-15 }} |[[اسلام آباد]] |2010 |انڊس نيوز ڊاٽ نيٽ 4 ڊسمبر 2010 تي دڪسنگورلڊ ڊاٽ انفو جي نالي سان شروع ڪئي وئي، بعد ۾ جولاءِ 2011 ۾ نالو مَٽايو ويو ۽ ساڳئي سال انڊس نيوز ريجنل نيوز بلاگز ۾ ريجنل نيوز ايوارڊ ماڻيو. چيف ايڊيٽر: ظهور سولنگي |- |''روزاني برکا'' | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[ڪراچي]] | 2006 | |- |''روزاني امڪان'' | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[ڪراچي]] | 2008 | |- |''دادو ٽائمز'' |هفتيوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[ڪراچي]] | | |- |''ساوا نيوز'' |هفتيوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[لاڙڪاڻو]] | | |- |'' حالات گهوٽڪي '' |هفتيوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | |[[گهوٽڪي]] | | |- |عوامي پرچار ڪراچي |روزاني |سنڌي |www.awamiparchar.com |ڪراچي |2009 |باني ۽ چيف ايڊيٽر ڊاڪٽر. ممتاز علي ڦلپوٽو پاڪستان جو هڪ وڏي سنڌي علائقائي اخبار آهي جيڪا سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۽ پاڪستان جي بين الاقوامي شهرن ۾ ورهائي ويندي آهي. اي پي اين ايس ۽ سي پي اين اي جا جا ڀاتي |- |سنڌ نيوز اپڊيٽس |هفتيوار |سنڌ |https://sindhnewsupdates.wixsite.com/epaper |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] |2019 |سنڌ نيوز اپڊيٽس هفتيوار هڪ سنڌي اليڪٽرانڪ اخبار (اي پيپر) آهي جيڪو توهان کي سنڌ، پاڪستان جون تازيون خبرون ۽ خاص خبرون پوري پاڪستان ۽ سڄي دنيا ۾ پيش ڪرڻ لاءِ پرعزم آهي. باني ۽ ايڊيٽر سمير ساگر قريشي |- |روزاني آس ([[سنڌي ٻولي|سنڌي]] روزانی آس) |روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |https://[https://dailyaas.com.pk// www.dailyaas.com.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211115085154/https://dailyaas.com.pk// |date=2021-11-15 }}/ |حيدرآباد |2020 |مڪمل سنڌي اخبار، ڊجيٽل گيٽ وي آف سنڌ ! سائبر دنيا ۾ سنڌي صحافت جو هڪ نرالي وِک! |- |دي ٽائمز آف سنڌ ([[سنڌي ٻولي|سنڌي]] دي ٽائيمز آف سنده) |روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |https://[https://sindhi.thetimesofsindh.com.pk// https://sindhi.thetimesofsindh.com.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211006190531/https://sindhi.thetimesofsindh.com.pk// |date=2021-10-06 }}/ |حيدرآباد |2020 |سائبر دنيا ۾ سنڌي صحافت جو هڪ نرالي وِک! |} == هندستان ۾ سنڌي اخبارون == هندستان ۾ سنڌي اخبارن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي.<ref>{{cite web|title=Sindhi News Papers|url=http://www.sindhigulab.com/pages/sindhi_newspapers.htm|website=Sindhi Gulab|accessdate=26 August 2015}}</ref><ref>{{Cite web|title=Sindhi News Papers {{!}} Sindhi News Paper List {{!}} Sindhi News|url=https://www.mediabuzz.org/newspapers/sindhi/|access-date=2021-11-15|website=MediaBuzz.org|language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" !اخبار !ٽائپ !ٻولي !هنڌ !ايڊيٽر (چيف) !شريڪ-ايڊيٽر: !نوٽس |- |''هندو'' ({{lang-sd|<big>هِنڌوُ</big>}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[احمد آباد (انڊيا)|احمدآباد]], [[اجمير]], [[جئپور]], [[ممبئي]] | | |<ref>{{cite web |title=Rate Card - Hindu |url=http://www.indianadsonline.com/files/file/HINDU%20SINDHI%20-%202014.pdf |date=1 January 2014 |website=www.indianadsonline.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905201340/http://www.indianadsonline.com/files/file/HINDU%20SINDHI%20-%202014.pdf |archive-date=5 سيپٽمبر 2015 |url-status=live |access-date=5 سيپٽمبر 2015 }}</ref> |- |''Zindagi Samachar'' ({{lang-sd|زندگي سماچار}}) | روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[احمد آباد (انڊيا)|احمدآباد]] | | | |- |''Sindhi Ahiwal'' ({{lang-sd|سنڌي احوال}}) | هفتيوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[احمد آباد (انڊيا)|احمدآباد]] | | | |- |''Rashtriya Prem'' ({{lang-sd|رشتريا پريم}}) | هفتيوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[احمد آباد (انڊيا)|احمدآباد]] | | | |- |''Chingoon'' ({{lang-sd|چِڻنگون}}) | هفتيوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[احمد آباد (انڊيا)|احمدآباد]] | | | |- |''Sindhi Times'' ({{lang-sd|سنڌِي ٽائِيمز}}) | هفتيوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[الھاس نگر|الھاسنگر]] | | | |- |''Sindhu Gaurav'' ({{lang-sd|سنڌيو گورو}}) | پندرھن روزه اخبار يا رسالو |[[سنڌي ٻولي|سنڌي ديوناگري]] |[[جئپور]], [[راجستان]] | دليپ پارواڻي | | |- |- |''Mahraan'' ({{lang-sd|مهراڻ}}) | هفتيوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[الھاس نگر|سنڌو نگر]] | | | |- |''Akhand Sindhu Sansar'' ({{lang-sd|اکنڊسنڌُو سنسار}}) | ماهوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[ڀوپال]] | | | |- |''The Hindvasi'' ({{lang-sd|هِندواسِي}}) | هفتيوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[ممبئي]] |شوڀا لالچنداڻي | |Website: [http://epaper.hindvasi.com epaper.hindvasi.com] |- |''Dainik Farz'' ({{lang-sd|دينڪ فرض}}) | سنڌي - [[ھندي]] روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[ڀوپال]] | | | |- |''Zindagi'' ({{lang-sd|زِندگِي}}) | هفتيوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[احمد آباد (انڊيا)|احمدآباد]] | شري شِيام رامرکياڻي | | |- |''Sachai'' ({{lang-sd|سچائِيِ}}) | هفتيوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[احمد آباد (انڊيا)|احمدآباد]] | مُرلي ڪي. گوپلاڻي | | |- |''Sindhi Bandhu'' ({{lang-sd|سنڌِي ٻنڌ}}) | پندرهن روزه |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[احمد آباد (انڊيا)|احمدآباد]] | هريش ڀڳواڻي | نِرمل ڀڳواڻي |Website : [http://Www.sindhibandhu.com www.sindhibandhu.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190226080038/http://www.sindhibandhu.com/ |date=2019-02-26 }} |- |''Sindhu Halchal'' ({{lang-sd|سِنڌُو هلِچلِ}}) | روزاني/هفتيوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[داموه]] ([[مڌيا پرديش|ايم پي]]) | سجي روهڙا | | |- |''Sanwad Sindhi'' ({{lang-sd|سنودِ سنڌِي}}) | روزاني/هفتيوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[نئين دهلي]] | شريڪانت ڀاٽيا ([[ڀاٽيا]]) | | |- |''Sindhi Gulistan'' ({{lang-sd|سنڌِي گُلِستان}}) | روزاني/هفتيوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[نئين دهلي]] | انجلي تلسياڻي | | |- |''Sindhu Parag'' ({{lang-sd|سنڌِوُ پرآڳ}}) | ماهوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[ريوا، مڌيا پرديش|ريوا]] ([[مڌيا پرديش|ايم پي]]) | شري وجي ٿاواڻي | | |- |''Sindhudee'' ({{lang-sd|سنڌِوُدي}}) | ماهوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[ناگپور]] | شري تلسي سيٽيا | شري ڪشوِر لالواڻي | |- |''Sindhi Sadabahar'' ({{lang-sd|سِنڌِي سدابهار}}) | ماهوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[راجڪوٽ]] | شري جيانت ڌنراجاڻي | شري ڌيرواڻي اوميش | |- |''Dile Sindh'' ({{lang-sd|دِلِ سِنڌ}}) | پندرھن روزه |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[دهلي]] |شري مهيش ڇاٻڙيا | | |- |''Aman-e-Hind'' ({{lang-sd|امنِ هندِ}}) | ماهوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[ڀوپال]] ([[مڌيا پرديش|ايم پي]]) | شري ديو جھوراڻي | | |- |''Sindh Panchayat Samachar'' ({{lang-sd|سِنڌِي پنچائيِت سماچار}}) | پندرھن روزه (اخبار ھندي - ڀاشا سنڌي) |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[نيموچ|نيمچ]] ([[مڌيا پرديش|ايم پي]]) | شري ڪمال ورڌاڻي | | Padho ain Padhayo - Sindhyat Ji Jyot Jagayo پڙهو ۽ پڙهائِيو،سِنڌُ جيِ جِيُوتِ جلائِيو |- |''Sabh Jo Bhalo'' ({{lang-sd|سڀ جو ڀلو}}) | ماهوار |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[ڪٽني]] ([[مڌيا پرديش|ايم پي]]) | شري گھنشيام بيلاڻي | | |- |''Sindhu Awaj'' ({{lang-sd|سِنڌُو اَوجَ}}) | ٽه ماهي |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[فيض آباد]] ([[اتر پرديش|يو پي]]) | مسٽر اوم پرڪاش اومي | ''سنڌي ٽوڊي" (2014)'' هفتيوار سنڌي ديوناگري دهلي ڪمل ڪشور کتري | |- |Town Darshan ({{lang-sd| ٽائون درشن}}) |روزاني |[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |[[الھاس نگر|الھاسنگر]] ([[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]]) |اشوڪ ڪمل پنجاڻي | | |} == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان ۾ اخبارن جي فهرست]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:پاڪستان ۾ ماس ميڊيا فهرستون]] [[زمرو:سنڌي ميڊيا]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جي ماس ميڊيا]] bp4c91l3072ai53ml8rxswzowv1525m 0 38271 376394 314311 2026-05-08T07:00:35Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1306159046|Latin]]" مان ڀاڱي "Example text" جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 376394 wikitext text/x-wiki {{Infobox Language | name = لاطيني - Latin | nativename = {{lang|la|Lingua Latina}} | pronunciation = /laˈti:na/ | states = [[رومي سلطنت]]، [[وچون دور|قرون وسطي]] <small>( [[عام بول چال]] جی طور)</small>, [[وٽيڪن سٽي]] | speakers = وٽيڪن سٽي، [[ٻين ٻولي]] | familycolor = ھندو۔یوروپین | fam2 = [[اطالوی بولی]] | fam3 = [[لاطینیو۔فالسکن بولیون]] | agency = اوپس فنداتم لاطینیتاس <ref> Opus Fundatum Latinitas is an organ of the [[رومن ڪيٿولڪ]], and regulates Latin only with respect to its official status in the Vatican City and for use by Catholic clergy</ref> | iso1 = la | iso2 = lat | iso3 = lat }} '''لاطيني''' (Lingua Latina) يا لاطينم هڪ ڪلاسيڪل ٻولي آهي جيڪا انڊو-يورپي ٻولين جي اطالوي شاخ سان تعلق رکي ٿي. ڪلاسيڪل لاطيني کي مئل ٻولي سمجهيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته اهو هاڻي وڏيون لکڻيون پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال نه ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته وولگر لاطيني ترقي ڪري رومانوي ٻولين ۾ تبديل ٿي وئي آهي. لاطيني اصل ۾ لاطيئم (هاڻي لازيو جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو)، روم، اٽلي جي ڀرسان هيٺيون ٽائبر جو علائقو، ۾ ڳالهائي ويندي هئي. رومن ريپبلڪ جي توسيع جي ذريعي اها اطالوي اپٻيٽ ۾ ۽ بعد ۾ سڄي رومن سلطنت ۾ غالب ٻولي بڻجي وئي. جيتوڻيڪ مغربي روم جي زوال کان پوء، لاطيني 19هين صدي جي شروعات تائين يورپ ۾ بين الاقوامي رابطي، سائنس، اسڪالرشپ ۽ اڪيڊمي جي عام ٻولي رهي، جڏهن علائقائي زبانون، ان جي پنهنجي اولاد سميت، رومانوي ٻوليون، ان کي عام علمي ۽ سياسي استعمال ۾ شامل ڪيو. [[فائل:Duenos_inscription.jpg|کاٻو|thumb| The Duenos inscription, from the 6th century BC, is the earliest known Old Latin text.]] [[فائل:Linguistic Landscape of Central Italy.png|thumb|کاٻو|upright=1.5|The linguistic landscape of Central Italy at the beginning of Roman expansion]]''' لاطيني''' ٻولي اصل ۾ انڊو يورپي ٻولين جي شاخ اٽالڪ سان تعلق رکي ٿي ۽ جيڪا يورپ جي ڪلاسيڪل ٻولي آھي. ان جي الفابيٽ يا الف بي اٽرسڪنس ۽ يوناني ٻولين جي الفابيٽ يا الف بي مان نڪتل آهي.انھن ٻنهي ٻولين جي وري فونيشي الفابيٽ يا الف بي مان نڪتل آهي. لاطيني، ڪيس، نمبر، شخص، جنس، زمان، موڊ، آواز، ۽ پاسو لاء انفرافيوزن جي طبقن سان انتهائي فيوزنل آهي. رومن ريپبلڪ جي آخر تائين، پراڻي لاطيني معياري ڪلاسيڪل لاطيني ۾ ترقي ڪئي هئي. وولگر لاطيني زبان جو رجسٽر هو، جنهن ۾ گهٽ معزز متغيرن جي تصديق ٿيل لکتن ۽ ڪجهه ادبي ڪمن جهڙوڪ مزاحيه ڊراما نگارن پلاٽس ۽ ٽرينس ۽ ليکڪ پيٽرونيئس جا هئا. مرحوم لاطيني ٽين صدي عيسويءَ کان ادبي ٻولي هئي ۽ ولگر لاطيني جون مختلف علائقائي لهجا ڇٽين کان نائين صدي تائين جديد رومانوي ٻولين جي ابن ڏاڏن ۾ ترقي ڪري چڪيون هيون. لاطيني جي استعمال ۾ ابتدائي قرون وسطي واري دور کان ٻاهر، ان ۾ مقامي ڳالهائيندڙن جي کوٽ هئي. قرون وسطيٰ لاطيني وچين دور (Medieval Era) ۾ مغربي ۽ ڪيٿولڪ يورپ ۾ 9 صدي عيسويءَ کان ريناسنس تائين ڪم ڪندڙ ۽ ادبي ٻولي طور استعمال ٿيندي هئي، جنهن پوءِ هڪ ڪلاسيڪي شڪل ٺاهي، جنهن کي ريناسنس لاطيني سڏيو ويندو هو. اهو نئين لاطيني جو بنياد هو جيڪو جديد دور جي شروعاتي دور ۾ ترقي ڪئي. انهن دورن ۾ لاطيني کي پيداواري طور تي استعمال ڪيو ويو ۽ عام طور تي لکڻ ۽ ڳالهائڻ سيکاريو ويو، گهٽ ۾ گهٽ سترهين صديءَ جي آخر تائين، جڏهن ڳالهائڻ جون صلاحيتون ختم ٿيڻ لڳيون. ان کان پوءِ وڌ ۾ وڌ صرف پڙهڻ لاءِ سيکاريو ويو. لاطيني ويٽيڪن سٽي ۾ ڪيٿولڪ چرچ ۽ مقدس رومن رسم جي سرڪاري ٻولي رهي ٿي. چرچ لاطيني ٻولي جي Ecclesiastical لاطيني ۾ جديد ٻولين کان تصورن کي اپنائڻ جاري رکيو. همعصر لاطيني ٻولي ڳالهائڻ يا فعال طور تي استعمال ڪرڻ بجاءِ اڪثر پڙهڻ لاءِ پڙهجي ٿي. لاطيني ٻئين ٻولين تي تمام گهڻو اثر ڪيو آهي ۽ خاص طور تي اينگلو-سيڪسن جي عيسائي ٿيڻ ۽ نارمن فتح کان پوءِ، تاريخي طور تي ڪيترن ئي لفظن کي انگريزي لغت ۾ شامل ڪيو. لاطيني ۽ قديم يوناني جڙون وڏي پيماني تي انگريزي لغتن ۾ نظريي، سائنس، طب ۽ قانون ۾ استعمال ٿينديو آهن. ==تاريخ== ==ميراث== لاطيني يا ليٽن ٻولي اصل ۾ اٽلي جي اپٻيٽ جي وچ اولھ واري علائقي ليٽيم ۾ ڳالھائي ويندي هئي جتي بعد ۾ روم شھر ٺھيو.<ref>Sandys, John Edwin (1910). A companion to Latin studies. Chicago: University of Chicago Press. pp. 811–812.</ref> رومن ريپبلڪ جي طاقت جي ڪري ھن ٻوليء جو غلبو وڌي ويو. ==صوتياتي آرٿوگرافي== ==گرامر== ==لغت== ==انگ== ==مثالون== ==متن== == لاطيني ٻوليون == [[فائل:Hocgracili.jpg|کاٻو|thumb|250x250px|A replica of the Old Roman Cursive inspired by the Vindolanda tablets]] [[فائل:Calligraphy.malmesbury.bible.arp.jpg|کاٻو|thumb|250x250px|The language of Rome has had a profound impact on later cultures, as demonstrated by this Latin Bible from 1407]] * اطالوي ٻولي * هسپانوي ٻولي * پرتگالي ٻولي * [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ٻولي * رومن يا لاطيني ٻولي === تهذيب === * [[قديم روم]] == خارجي ڳنڍڻا == * [http://www.orbilat.com/Languages/Latin/Latin.html Latin Language], general overview * [http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/latol-0-X.html Latin Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150429221355/http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/latol-0-X.html |date=2015-04-29 }} from the University of Texas at Austin * [http://latin-language.co.uk/ Latin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218194712/http://latin-language.co.uk/ |date=2014-12-18 }} language history and Classical Latin texts translated into English. ==ھی پڻ ڏسو== {{باب|قدیم روم|بولی|کیتھولک مذھب}} == متن جو مثال == ساڳئي متن کي سڀني ڊگهن سُرن لاءِ نشان لڳائي سگهجي ٿو (لفظ جي حد تي ڪنهن به ممڪن خارج ٿيڻ کان اڳ) سُرن جي اکرن تي مٿي چڙهڻ سان، جنهن ۾ عام طور تي ''nf'' ۽ ''ns'' کان اڳ شامل آهن جتي هڪ ڊگهو سُر خودڪار طريقي سان پيدا ٿئي ٿو:{{Blockquote|{{langr|la|Gallia est omnis dívísa in partés trés, quárum únam incolunt Belgae, aliam Aquítání, tertiam quí ipsórum linguá Celtae, nostrá Gallí appellantur. Hí omnés linguá, ínstitútís, légibus inter sé differunt. Gallós ab Aquítánís Garumna flúmen, á Belgís Mátrona et Séquana dívidit. Hórum omnium fortissimí sunt Belgae, proptereá quod á cultú atque húmánitáte próvinciae longissimé absunt, miniméque ad eós mercátórés saepe commeant atque ea quae ad efféminandós animós pertinent important, proximíque sunt Germánís, quí tráns Rhénum incolunt, quibuscum continenter bellum gerunt. Quá dé causá Helvétií quoque reliquós Gallós virtúte praecédunt, quod feré cotídiánís proeliís cum Germánís contendunt, cum aut suís fínibus eós prohibent aut ipsí in eórum fínibus bellum gerunt. Eórum úna pars, quam Gallós obtinére dictum est, initium capit á flúmine Rhodanó, continétur Garumná flúmine, Óceanó, fínibus Belgárum; attingit etiam ab Séquanís et Helvétiís flúmen Rhénum; vergit ad septentriónés. Belgae ab extrémís Galliae fínibus oriuntur; pertinent ad ínferiórem partem flúminis Rhéní; spectant in septentriónem et orientem sólem. Aquítánia á Garumná flúmine ad Pýrénaeós montés et eam partem Óceaní quae est ad Hispániam pertinet; spectat inter occásum sólis et septentriónés.}}}}پوء جي لاطيني لکت جو هڪ مثال سينٽ جيروم جو لکيل لاطيني ولگيٽ آهي. هيٺ ۾ "ڪليمينتائن ولگيت" (Clementine Vulgate) کان "زبور پهرين" (Psalmum Unum) کان ڪجهه لائينون آهن.{{Blockquote|{{langr|la| 1 Beatus vir qui non abiit in consilio impiorum, et in via peccatorum non stetit, et in cathedra pestilentiae non sedit; 2 sed in lege Domini voluntas ejus, et in lege ejus meditabitur die ac nocte. 3 Et erit tamquam lignum quod plantatum est secus decursus aquarum, quod fructum suum dabit in tempore suo : et folium ejus non defluet; et omnia quaecumque faciet prosperabuntur. 4 Non sic impii, non sic; sed tamquam pulvis quem projicit ventus a facie terrae. 5 Ideo non resurgent impii in judicio, neque peccatores in concilio justorum,}}}} ==حوالا== {{حوالا}} <div class="references-small"> * Bennett, Charles E., ''Latin Grammar'' (Allyn and Bacon, Chicago, 1908) * N. Vincent: "Latin", in ''The Romance Languages'', M. Harris and N. Vincent, eds., ([[اوڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] 1990), ISBN 0-19-520829-3 * Waquet, Françoise, ''Latin, or the Empire of a Sign: From the Sixteenth to the Twentieth Centuries'' (Verso, 2003) ISBN 1-85984-402-2; translated from the French by John Howe. * Wheelock, Frederic, ''Latin: An Introduction'' (Collins, 6th ed., 2005) ISBN 0-06-078423-7 * Frank Palmer ''Grammar'' </div> [[زمرو:اٽلي جون ٻوليون]] [[زمرو:اندورا جون ٻوليون]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:پرتگال جون ٻوليون]] [[زمرو:رومانيا جون ٻوليون]] [[زمرو:فرانس جون ٻوليون]] [[زمرو:ويٽيڪن سٽي جون ٻوليون]] [[زمرو:يورپي ٻوليون]] 5dtzjxjk0ss9f4e4j4t36jdi3xhxgz5 0 45819 376385 341699 2026-05-08T02:50:35Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 376385 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ٽونگا جي بادشاھت | common_name = ٽونگا | native_name = {{small|''Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga'' (ٽونگن ٻولي)}} | image_flag = Flag of Tonga.svg | image_coat = Coat of arms of Tonga.svg | national_motto = "Ko e ʻOtua mo Tonga ko hoku tofiʻa"<br/>{{small|"خدا ۽ ٽونگا منهنجي وراثت اهن"}} | national_anthem = ''[[Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga]]''<br/>{{small|''ٽونگا جي ٻيٽن جي بادشاهه جو گيت''}}<br/><center>[[فائل:Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga.ogg]]</center> | image_map = Tonga on the globe (Polynesia centered).svg | image_map2 = Tonga - Location Map (2013) - TON - UNOCHA.svg | capital = [[نوڪوآلوفا]] | coordinates = {{Coord|21|08|S|175|12|W|type:city}} | largest_city = [[نوڪوآلوفا]] | official_languages = {{Hlist | [[انگريزي]]|ٽونگن ٻولي}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | 96.6% ٽونگن ماڻهو | 1.7% يورپي | 1.0% يورپي نسلي گروھه | 1.0% اوڀر ايشيائي }} | ethnic_groups_year = 2016<ref name=CIA>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/tn.html|title=The World Factbook: Tonga: Geography|accessdate=9 March 2016}}</ref> | demonym = ٽونگن | government_type = <span style="white-space: nowrap"> [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني]] <br/> [[آئيني بادشاهت]] </span> | leader_title1 = بادشاهه | leader_name1 = ٽوپؤ VI | leader_title2 = [[وزيراعظم]] | leader_name2 = آڪيليسي پاھوا | leader_title3 = اسپيڪر | leader_name3 = لارڊ ٽوئواڪانو | legislature = ليجسليٽو اسيمبلي | sovereignty_type = آزادي | established_event1 = {{nowrap|برطانيا کان حاصل ڪيائين}} | established_date1 = 4 جون، 1970ع | area_km2 = 748 | area_rank = 175th <!-- Should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 289 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 4.0 | population_census = 100,651<ref>[http://tonga.prism.spc.int/PublicDocuments/Census%20of%20Population%20and%20Housing_/04_2016/01_2016_Census_Preliminary_Count_Results.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180227034312/http://tonga.prism.spc.int/PublicDocuments/Census%20of%20Population%20and%20Housing_/04_2016/01_2016_Census_Preliminary_Count_Results.pdf |date=2018-02-27 }}. Tonga 2016 Census Results (11 November 2016).</ref> | population_estimate_rank = 189th | population_census_year = 2016 | population_density_km2 = 139 | population_density_sq_mi = 360 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 76th^a | GDP_PPP = $763 ملين ڊالر <ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=0&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=866&s=NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC,LP&grp=0&a= |title=Tonga |publisher=International Monetary Fund |accessdate=22 April 2012}}</ref> | GDP_PPP_year = 2011 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $7,344<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $439 ملين ڊالر <ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = 2011 | GDP_nominal_per_capita = $4,220<ref name=imf2/> | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.717 <!--number only--> | HDI_year = 2014<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf|title=Human Development Report 2015 |year=2015 |publisher=United Nations |accessdate=15 December 2015}}</ref> | HDI_rank = 100th | currency = [[ٽونگن پائنگا|پائنگا]] | currency_code = TOP | utc_offset = [[UTC+13:00|+13]] | drives_on = کاٻو پاسو | calling_code = [[+676]] | cctld = [[.to]] | footnote_a = Based on 2005 figures. | religion = [[فري ويسلين چرچ آف ٽونگا]] <!--This is the state church. In this template, in religion we put a state church, so don't remove. ATTENTION: Free Wesleyan Church of Tonga indicates Christianity ALONE, SO THERE IS NO NEED TO SPECIFY BY ADDING TO IT [[Christianity]]--><ref>Free Wesleyan Church of Tonga is the [[state religion|officially established church]]. See ''Religion'' section in this article for more details.</ref> }} '''ٽونگا''' ([[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: Tonga؛ {{IPA-to|ˈtoŋa}}،<ref> Churchward, C.M. (1985) ''Tongan grammar'', Oxford University Press, {{ISBN|0-908717-05-9}} </ref> سرڪاري نالو <small>'''ٽونگا جي بادشاھت'''</small> <small>(Puleʻanga Fakatuʻi ʻo</small> <small>Tonga</small>) ھڪ پولينيشيائي ملڪ يا [[پيسفڪ سمنڊ|پئسيفڪ سمنڊ]] جي اندر واقع [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جي ميڙ]] وارو ملڪ آهي، جن ۾ <small>'''169'''</small> ننڍا ۽ وڏا ٻيٽ آھن، جيڪا ڏکڻ پيسفڪ وڏي سمنڊ جي 7 لک چورس ڪلوميٽر جي محور ۾ ڦھليل آھن ۽ جنهن جي زميني پکيڙ <small>'''750'''</small> <small>'''چورس ڪلوميٽر'''</small> آهي. جن مان 36 ٻيٽن تي انسان آباد آهن. ان جي آبادي ھڪ لک کان ٿورڙو مٿي آھي جن مان %70 ماڻهو مکيہ وڏي ٻيٽ ٽانگاٽاپو ۾ رھندا آھن. ٽونگا جي چوڌاري ملڪن ۾ اتر اولھه ۾ [[فجي]] ۽ فرانس جو [[واليس ۽ فيوٽونا]]، اتر اوڀر ۾ [[ساموآ]]، اوڀر ۾ [[نيوئي]] (Niue)، ڏکڻ اولھه ۾ [[نيوزيلينڊ]] جو ٻيٽ [[ڪيرميڊڪ]] ۽ اولھه پاسي تمام دور فرانس جو [[نيو ڪيليڊونيا]] ۽ [[وانوآتو]] واقع آھن. راڄڌاني جو نالو [[نوڪوآلوفا]] آهي. ==تاريخ== [[فائل:Kingtupou.jpg|thumb|[[ٽوپؤ VI]] جي 4 جولاءِ 2015 تي ٿيل تاجپوشي]] ٽونگا کي مغربي ماڻھو دوستاڻا ٻيٽ چوندا ھئا ڇوتہ جڏهن [[ڪيپٽن جيمز ڪڪ]] 1773 ۾ پھريون دفعو ھتي آيو ھو تہ ھتي [[اناسي]] {{ٻيا نالا|انگريزي=inasi}}وارو جشن ٿي رھيو ھو جنھن ۾ کيس شرڪت جي دعوت ڏني وئي ۽ سندس استقبال پڻ ڪيو ويو. ليکڪ وليم ميرينر مطابق ڪيپٽن ڪڪ کي سردار قتل ڪرڻ چاھيو پئي پر منصوبي تي عمل نہ ڪيائين<ref>[[William Mariner (writer)|Mariner, William]] and [[John Martin (meteorologist)|Martin]], John (1817). ''An account of the natives of the Tonga islands in the south Pacific Ocean: With an original grammar and vocabulary of their language. Compiled and arranged from the extensive communications of Mr. William Mariner, several years' resident in those islands'', Volume 2, [https://books.google.com/books?id=AD9CAAAAIAAJ&pg=PA64 pp. 64–65]. Retrieved 3 November 2010.</ref> 19000 کان 1970 تائين ٽونگا برطانيا جي [[پروٽيڪٽوريٽ]] رھيو جنھن جا خارجي معاملا برطانيا دوستاڻي معاھدي تحت سنڀاليندو رهيو تنھن ھوندي بہ ھن ملڪ پنھنجي سالميت ڪڏهن بہ ترڪ نہ ڪئي.<ref>[http://thecommonwealth.org/our-member-countries/tonga/history Tonga: History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223114144/http://thecommonwealth.org/our-member-countries/tonga/history |date=2014-02-23 }}. The Commonwealth.</ref>2010 ۾ ٽونگا مطلق بادشاھت جي ڀيٽ ۾ آئيني بادشاهت ڏي قدم وڌايو. == نالو == ڪيترين ئي [[پولينيشيا|پولينيشيائي]] ٻولين ۾ جن۾۾ ٽونگا ٻولي بہ شامل آھي ، '''ٽونگا''' لفظ '''فاڪاٽونگا''' مان نڪتل سمجھيو وڃي ٿو جنهن جي معني آهي: '''دور ڏکڻ جي پاسي''' . اھو نالو پئجي جو سبب انھن ٻيٽن جو وچ پولينيشيا جي پري ڏکڻ پاسي ھجڻ آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.tongantranslator.com/search.aspx|title=Search {{!}} English - Tongan Translator|website=www.tongantranslator.com|access-date=2018-04-29}} </ref><ref>{{cite book | title=Coffee Culture, Destinations and Tourism | editor=Jolliffe, Lee | year=2010 | publisher=Channel View Publications | url=https://books.google.com/books?id=LnpwfgQvAMsC | page=112| isbn=9781845411923}} </ref> == جاگرافي == [[فائل:Tonga sm04.gif|thumb|ٽونگا جو نقشو]] ٽونگا جي جاگرافيائي بيهڪ 20 00 S, 175 00 W [[اوشيانا]] کنڊ ۾ آهي. ملڪ جي پکيڙ 747 چورس ڪلوميٽر آهي جنھن مان 717 چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 30 چورس ڪلوميٽر پاڻي اٿس. پکيڙ ۾ دنيا ۾ 190 نمبر تي آهي. خشڪي واري سرحد ڪانہ اٿس. بحري سرحد ڪل 419 ڪلوميٽر اٿس. بحري علائقي ۾ سندس دعویٰ سرحد کان 12 ناٽيڪل ميل تائين اٿس ۽ مخصوص معاشي زون 200 ناٽيڪل ميل اٿس. ھن ملڪ جا تقريبن سڀ ٻيٽ سنوان ۽ لائيم اسٽون واري مٿاڇري سان آھن. ملڪ جو سڀ کان بلند مقام ڪائو ٻيٽ تي ڪائو ٻرندڙ جبل آھي جنھن جي اوچائي 1046 ميٽر آھي. ھتان جي قدرتي وسيلن ۾ مڇي ۽ پوکي واري زمين آھي<ref name = "سي آء اي "/>. [[فائل:Nuku Island Vava'u.jpg|thumb|واوائو ڊويژن جو نوڪو ٻيٽ]] == آبھوا == ھتان جي آبهوا [[ٽراپيڪل]] آھي جيڪا ڊسمبر کان مئي تائين گرم ھوندي آھي ۽ جون کان نومبر تائين ٿڌي ھوندي آھي<ref name = "سي آء اي "/>. == زرعي زمين == ھتان جي زرعي زمين 43.1 سيڪڙو آھي جنھن مان پوکي واري زمين 22.2 سيڪڙو جنھن مان 15.3 سيڪڙو تي مستقل پوک ٿيندي آهي. زرعي زمين جو 5.6 سيڪڙو مستقل چراگاھون۽ 12.5 سيڪڙو ٻيلا آھن. ملڪ ۾ 2018 تائين آبپاشي واري زمين ڪانہ ھئي<ref name = "سي آء اي "/>. == ٽونگا جا ماڻهو == [[فائل:Faikava.jpg|thumb|ٽونگا جا ماڻهو]] 2017 ۾ ٽونگا جي آبادي 106,479 ھئي ۽ دنيا ۾ آبادي ۾ ھن ملڪ جو نمبر 193 ھيو. ملڪ جي آبادي جو 97 سيڪڙو ماڻهو ٽونگن نسل جا آھن. 76.8 سيڪڙو ماڻهو ٽونگن ۽ انگريزي ٻوليون ڳالھائيندڙ آھن جيڪي آتان جون سرڪاري ٻوليون پڻ آھن. ملڪ جي 64.1 سيڪڙو ماڻهن جو مذھب پروٽيسٽنٽ آھي 14.2 سيڪڙو رومن ڪيٿولڪ، 18.6 سيڪڙو مورمون مذھب سان تعلق رکندڙ آھن<ref name = "سي آء اي "/>. == سياسي نظام == [[فائل:Tonga gov.jpg|thumb|right|ٽونگا جو شاھي محل]] ملڪ م سياسي نظام آئيني بادشاهت وارو آھي. ملڪ ٻيٽن جي پنج ڊويزن ۾ تقسيم ٿيل آهي جن جا نالا آهن:ايوا، ھا ئپائي، اونگو نيئوا، ٽونگا ٽاپو ۽ واوائو. ملڪ جي پارليامينٽ ھڪ ايواني آھي جنھن جو نالو [[فيل اليئا]] جنھن جون 30 تائين سيٽون آھن جن مان 18 ميمبر سڌي چونڊ ذريعي ايندا آهن. 9 جي چونڊ وراثت وارا سردار ڪندا آهن ۽ 2 بغير چونڊ جي ميمبر ٿيندا آهن. ھن وقت ميمبر 28 آھن<ref name="سي آء اي">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tn.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131007170240/https://www.cia.gov/library//publications/the-world-factbook/geos/tn.html|date=2013-10-07}} سي آء اي فيڪٽس بڪ</ref>. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٽونگا]] [[زمرو:اوشينيا جا ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] 0tyiyvbbjelzbu1ebmyalhrggj0bhl5 0 59574 376374 286658 2026-05-08T02:07:39Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 376374 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ماجورو | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Republic of the Marshall Islands Capitol Building.gif |photo2a=Majuro main road.jpg |photo2b=US Navy 090914-N-9689V-001 tudents at the Majuro Cooperative School raise the Republic of Marshall Islands flag at a flag raising ceremony during a Pacific Partnership 2009 community service project.jpg |photo2c=Sunset - Majuro.jpg |photo3a=A_fisherman_on_Majuro,_Marshall_Islands,_February_2012._Photo-_Erin_Magee_-_DFAT_(12426170833).jpg |photo3b=Alphabet_marshallais.jpg |photo3c=The_Marshall_Islands_-_Majuro_-_Burial_grounds.jpg |photo4a=Majuro_banner.jpg |photo5a=Majuro_(40325973).jpg |photo5b=Eneko_Islet_05.JPG |photo5c=Landscape,_Majuro,_Marshall_Islands,_February_2012._Photo-_Erin_Magee_-_DFAT_(12426188673).jpg |photo6a=Majuro_in_the_marshall_islands_(40325365).jpg |photo6b=Majuro_Satellite.PNG |photo7a=Eneko_Islet_01.jpg | size = 270 | position = center | spacing = 1 | color = transparent | border = 0 | foot_montage = }} | image_caption = مارشل آئلينڊز جي پارليامينٽ، ماجورو جي وڏي شاھراھ، ماجورو جو سرڪاري اسڪول ۾ جھنڊي چاڙھڻ جي تقريب، ماجورو جي شام ۽ ٻيا شھر جا منظر | image_seal = | seal_size = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Marshall Islands #World | pushpin_map_caption = ماجورو جو ملڪ اندر مقام | coordinates = {{coord|7|05|N|171|23|E|display=title}} | settlement_type = قصبو ء گاديء جو ھنڌ | subdivision_type = [[دنيا جا خودمختيار ملڪ|ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Marshall Islands}} | subdivision_type1 = ٻيٽن جا زنجير | subdivision_name1 = [[راٽيڪ وارو زنجير]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | official_name = Majuro | native_name = | other_name = | nickname = | motto = | anthem = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = قيام | established_date = 1884ع | established_title1 = | established_date1 = | parts_type = | parts_style = | p1 = | leader_title = ميئر | leader_name = ليڊي جيڪ | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | government_type = | government_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | area_footnotes = | area_total_km2 = 9.7 | population_footnotes = | population_total = 27,797<ref name="Census">{{cite book |url=http://prism.spc.int/images/census_reports/Marshall_Islands_Census_2011-Full.pdf |title=Republic of the Marshall Islands 2011 Census Report |publisher=Secretariat of the Pacific Community |location=Noumea |year=2012 |isbn=978-982-00-0564-8 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160920054452/http://prism.spc.int/images/census_reports/Marshall_Islands_Census_2011-Full.pdf |date=2016-09-20 }}</ref> | population_as_of = 2011ع | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_rank = | population_note = | timezone = MHT | utc_offset = +12 | postal_code_type = | postal_code = | postal2_code_type = | postal2_code = | area_code_type = | area_code = | website = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | blank2_name_sec1 = | blank2_info_sec1 = | blank3_name_sec1 = | blank3_info_sec1 = | blank4_name_sec1 = | blank4_info_sec1 = | blank5_name_sec1 = | blank5_info_sec1 = | blank6_name_sec1 = | blank6_info_sec1 = | blank7_name_sec1 = | blank7_info_sec1 = | blank_name_sec2 = ٻولي | blank_info_sec2 = [[مارشليزي ٻولي|مارشليزي]] | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | blank2_name_sec2 = | blank2_info_sec2 = | blank3_name_sec2 = | blank3_info_sec2 = | blank4_name_sec2 = | blank4_info_sec2 = | blank5_name_sec2 = | blank5_info_sec2 = | blank6_name_sec2 = | blank6_info_sec2 = | blank7_name_sec2 = | blank7_info_sec2 = | footnotes = }} '''ماجورو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Majuro '''}} [[مارشل آئلينڊز]] ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏي ۾ وڏو شھر آھي.<ref>{{cite web|url=http://www.trussel2.com/MOD/LocM.htm#M%C4%81jro|title=M|work=trussel2.com|accessdate=29 May 2015}}</ref> اھو ملڪ جي راٽيڪ واري زنجير جي ٻيٽن ۾ واقع ھڪ [[ڇليدار ٻيٽ]] ۾ واقع آهي جنھن ٻيٽ جي پکيڙ 9.7 ھم چورس ڪلوميٽر آهي ۽ ان ٻيٽ جي ڇلي جي اندر واري سامونڊي ڍنڍ جي پکيڙ 295 چورس ڪلوميٽر آهي. ھن شھر جو سراسري گرمي پد °27 سینتی گرید آھي. سال 1885ع ۾ ھن شھر وارو ڇليدار ٻيٽ جرمن ايمپائر جي قبضي هيٺ آیو جتي ماجورو ان ايمپائر جو ان علائقي م پھريون واپاري مرڪز ٿيو. <ref>{{cite web |title=Protectorates and Twists: Law, History and the Annexation of German New Guinea |url=http://www.austlii.edu.au/au/journals/AUYrBkIntLaw/1983/1.pdf}}</ref> ھي شھر پوء جاپاني ۽ آمريڪي انتظام ھيٺ رھيو. سال 1978ع ۾ جڏھن مارشل آئلينڊز فيڊريٽيڊ اسٽيٽس آف مائیڪرونيشيا مان ڌار ٿيو تہ ھن شھر کي ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ملڪ جي پارليامينٽ "نٽيجيلا" پڻ اتي ٺاھي وئي. [[File:Majuro_Atoll-USA-P-Gilberts-15.jpg|thumb|ماجورو جو اسڪيم وارو نقشو ]] شھر ڇليدار ٻيٽ جي اولهندي پڇڙي ۾ ساحلي ڪناري تي واقع آهي. <ref>{{Cite book|title=Capital cities around the world : an encyclopedia of geography, history, and culture|last=A.|first=Cybriwsky, Roman|isbn=9781610692489|location=Santa Barbara, California|oclc=862077105|date = 2013-05-23}}</ref> ان جي مشھور آبادي لائرا آھي جيڪا سطح سمنڊ کان 3 ميٽر بلندي تي آھي جيڪا ملڪ جي سڀ کان اوچائيءَ واري بلندي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencebase.gov/catalog/item/59557881e4b04e08be532c9a|title=One Meter Topobathymetric Digital Elevation Model for Majuro Atoll, Republic of the Marshall Islands, 1944 to 2016 - ScienceBase-Catalog|website=www.sciencebase.gov|language=en-US|access-date=2019-01-15}}</ref>ڊجارٽ شھر جو رھائشي علائقو آهي.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://dxnews.com/v73xp-majuro/|title=V73XP - Majuro Atoll - Marshall Islands - News|website=dxnews.com|language=en|access-date=2019-01-15}}</ref> ماجورو گهٽ ۾ گهٽ 2,000 سالن کان انسانن طرفان آباد آهي ۽ پهريون ڀيرو جديد ڏينهن جي مارشليس جي آسٽرونيشيائي ابن ڏاڏن طرفان آباد ڪيو ويو. ماجورو هڪ پروٽيسٽنٽ مشن جو ماڳ هو ۽ سال 1870ع جي ڏهاڪي ۾ ڪيتريون کوپري (Coconut) جي واپاري اسٽيشنون هيون، ان کان اڳ جو جرمن سلطنت سال 1885ع ۾ ائٽل (Atoll) کي جرمن پروٽيڪٽوريٽ آف مارشل آئلينڊز جي حصي طور ملائي ڇڏيو هو. شهر بعد ۾ جاپاني ۽ آمريڪي انتظاميا هيٺ هو. مارشل آئلينڊز سال 1978ع ۾ مائیڪرونيشيا جي وفاقي رياستن کان ڌار ٿيڻ کان پوءِ ريپبلڪ آف مارشل آئلينڊز ٺاهڻ لاءِ، ماجورو، اڳوڻي گاديءَ جو هنڌ جیلوت جي جاءِ تي نئين ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ ۽ پارليامينٽ "نٽيجيلا" جي ملڻ جي جاءِ بڻجي ويو. مکيه آبادي جو مرڪز، ڊيلاپ۔اليگا۔ڊيجاريت (DUD) Delap-Uliga-Djarrit، ٽن متضاد موٽس تي مشتمل آهي ۽ سال2021ع جي مردم شماري تي ان جي آبادي 23,156 هئي. ماجورو ۾ هڪ بندرگاهه، شاپنگ ڊسٽرڪٽ ۽ مختلف هوٽلون آهن. ماجورو وٽ هڪ بين الاقوامي هوائي اڏو آهي جنهن ۾ هوائي ( آمريڪا)، فيڊريٽيڊ اسٽيٽس آف مائیڪرونيشيا، ڪیريباتي، گوام، ناراو ۽ ملڪ جي ڀرپاسي گهريلو منزلن لاءِ اڏامون طئي ٿيل بين الاقوامي پروازون آهن. ان جي معيشت بنيادي طور تي خدمت جي شعبي تي ٻڌل آهي. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:مارشل آئلينڊز]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:اوشينيا ۾ راڄڌانيون]] 8mu0gkg00pymwmw7u79thtfchkxm2qq 0 72452 376386 242505 2026-05-08T03:06:35Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 376386 wikitext text/x-wiki ڀوراگاون آسام جي هندستاني رياست ۾ هڪ شهر جو نالو آهي. ڀوراگاون موريگاون ضلعي جي ڀوراگاون تهسل ۾ واقع آهي. ڀوراگاون برهمپوترا جي ڏکڻ ڪناري تي واقع آهي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://morigaon.gov.in/portlets/district-at-a-glance |access-date=2023-03-16 |archive-date=2023-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327101233/https://morigaon.gov.in/portlets/district-at-a-glance |url-status=dead }}</ref> ==معنيٰ== نالو ، ڀوراگاون آسامي لفظ ڀور (ভূর) مان نڪتل آهي ، جنهن جو مطلب آهي ڪاٺ ، بانس جي وڻ ، بانس يا رڻ وانگر وهندڙ مواد مان ٺهيل هڪ فليٽ سچل جوڙجڪ. ۽ گيون لفظ جو مطلب آهي ڳوٺ. ماضيءَ جي زماني ۾، مقامي ماڻهو هن بر کي ٽرانسپورٽ جو ذريعو بڻائيندا هئا. بعد ۾ ان جاءِ کي ڀوراگاون سڏيو ويو. هن شهر جو نالو شايد برهمپوترا درياءَ جي ويجهو زرخيز زمين تي واقع آهي، جيڪو صدين کان ڀوراگاون جي ماڻهن لاءِ معيشت جو هڪ اهم ذريعو رهيو آهي.<ref>http://www.xobdo.org/dic/ভূৰ</ref> ==حوالو== r3bmb66cjcdp1y49cp5wkowk1j78oo0 0 76645 376289 359985 2026-05-07T13:13:56Z Ibne maryam 17680 376289 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون}} {{Infobox | name = اگرتلا سازش ڪيس | child = {{{child|}}} | subbox = {{{subbox|}}} | italic title = {{{italic title|no}}} | above = اگرتلا سازش ڪيس | subheader = Agartala Conspiracy Case | image = [[File:State emblem of Pakistan.svg|200px|alt=حڪومت پاڪستان]] | datastyle = | header1 = | label1 = ڪورٽ | data1 = ڍاڪا ڪنٽونمنٽ جي خصوصي ٽربيونل | header2 = | label2 = ڪيس جوپورو نالو | data2 = رياست بمقابلہ شيخ مجيب الرحمان ۽ ٻيا | header3 = | label3 = فيصلو | data3 = 22 فيبروري 1969ع تي ڪيس واپس وٺي سمورا جوابدار آزاد ڪيا ويا | header4 = | label4 = جج | data4 = جسٽس ايس اي رحمان، جسٽس ايم آر رحمان، جسٽس مڪسم الحاڪم | header5 = | label5 = لاڳو ثيل قانون | data5 = [[پاڪستان پينل ڪوڊ]] جي سيڪشن 121 A ۽ 131، پاڪستان خلاف جن ڪرڻ جي ڪوشش<ref>{{cite web |url=https://www.pakistani.org/pakistan/legislation/1860/actXLVof1860.html |title=Pakistan Penal Code (Act XLV of 1860) |author=<!-- Not stated --> |date= |website=Pakistani.org |publisher=Pakistani.org |access-date=26 May 2024 |quote=}}</ref> }} '''اگرتلا سازش ڪيس''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Agartala Conspiracy Case}} پاڪستان ۾ ھڪ [[بغاوت]] جي ڪيس جو نالو آھي، جيڪو [[محمد ايوب خان|ايوب خان]] جي دور ۾ [[پاڪستان حڪومت|حڪومتِ پاڪستان]] [[عوامي ليگ]]، ان جي سربراهہ [[شيخ مجيب الرحمٰن]] ۽ ٻين 34 ماڻھن مٿان داخل ڪيو ويو ھو. <ref name="bdn23Feb201" /> 1968ع جي شروعات ۾ ڪيس داخل ڪيو ويو، جنھن ۾ [[شيخ مجيب الرحمٰن]] ۽ ٻين کي [[ھندستان|ھندوستان]] سان ملي پاڪستان جي سالميت خلاف سازش ڪرڻ جو الزام لڳايو ويو. سرڪاري طور ھن ڪيس کي رياست بمقابله شيخ مجيب الرحمان ۽ ٻيا جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو پر عام طور تي ھي ڪيس اگرتلا شوروجنترو ماملا ''(يا اگرتلا سازش ڪيس)'' جي نالي سان مشھور ٿيو، ڇو تہ ھن ڪيس ۾ الزام لڳايو ويو تہ شيخ مجيب ۽ ھندوستان جي فوجين [[تريپرا]] رياست جي شھر [[اگرتلا]] ۾ گڏجاڻي ڪري پاڪستان خلاف سازش رٿي ھئي. 22 فيبروري 2011ع تي [[بنگلاديش جي پارليامينٽ|بنگلاديشي پارليامينٽ]] جي ميمبر ۽ اگرتلا سازش ڪيس ۾ نامزد ڪيل شوڪت علي پارليامينٽ ۾ خطاب ڪندي چيو تہ اگرتلا سازش ڪيس ڪوڙو نہ ھو، ۽ ان وقت جيڪي الزام لڳايا ويا اھي درست ھئا. ھن خطاب ۾ اھو بہ چيو تہ نيوي ۾ شامل مجيب الرحمان، ۽ تعليمدان محمد علي رضا بنگلاديش جي آزاديءَ لاءِ اگرتلا ھندوستان ويا ھئا. <ref name="bdn23Feb201" /><ref name="ds12Jun2010" /> == جوابدر == حڪومتِ پاڪستان سازش ڪيس ۾ 35 ڄڻن کي نامزد ڪيو، جن ۾ ٽي مشھور سول سرونٽس بہ شامل ھئا. ھيٺ ڏنل نالا سازش ۾ ملوث قرار ڏنا ويا ھئا. {| class="wikitable" |+ اگرتلا سازش ڪيس ۾ نامزد ڪيل جوابدار |- | [[شيخ مجيب الرحمٰن]] || احمد فضل الرحمن (سي ايس پي) |- | نيوي اسٽيوارڊ مجيب الرحمان || ڪمانڊر معظم حسين |- | اڳوڻو ايل ايس سلطان الدين احمد || ايل ايس سي ڊي آئي نور محمد |- | فلائيٽ سارجنٽ محافظ اللہ || نائڪ عبدس صمند |- | اڳوڻو حولدار دليل الدين || رحل القدس سي ايس پي |- | فلائيٽ سارجنٽ محمد فضل الحق || بيڀتي ڀوشن چوڌري ماڻڪ چوڌري |- | بيڌن&nbsp; ڪرشنا&nbsp; سين || صوبيدار عبدالرزاق |- | اڳوڻو ڪلارڪ مجيب الرحمان || اڳوڻو فلائيٽ سارجنٽ محمد. عبدالرزاق |- | سارجنٽ ظفر الحق || اي. بي. خورشيد |- | خان محمد شمس الرحمان (سي ايس پي) || اي ڪي ايم شمس الحق |- | حولدار عزيز الحق || محافظ باري |- | سارجنٽ شمس الحق || ڪيپٽن محمد عبدالمطلب |- | ڪيپٽن شوڪت علي || ڪيپٽن خوندڪار ناظم الھدا |- | ڪيپٽن اي. اين. ايم نور الزمان || سارجنٽ عبدالجليل |- | محبوب الدين چوڌري || ليفٽينٽ ايم. رحمان |- | اڳوڻو صوبيدار تاج السلام || علي رضا |- | ڪيپٽن خورشيد الدين احمد || ليفٽينٽ عبدالرزاق<ref name=banglapedia /> |} == سازش ۽ سازش جي خبر پوڻ == ھي سازش [[اولھہ پاڪستان]] خلاف شيخ مجيب الرحمان رٿي ھئي، جيئن ھڪ ھٿياربند بغاوت جي نتيجي ۾ [[اوڀر پاڪستان]] کي آزاد ڪري سگهجي. الزام ھيٺ آيل ٻہ ڄڻا نيوي اسٽيوارڊ مجيب الرحمان ۽ تعليمدان محمد علي رضا ان سلسلي ۾ [[ھندستان|ھندوستان]] جي شھر ت [[تريپرا]] جي شھر ا[[گرتلا]] ويا جيئن [[بنگلاديش]] جي آزاديءَ لاءِ ھندوستنا کان مدد وٺي سگهجي.<ref name="ds12Jun2010">{{cite news |date=12 June 2010 |title=Textbook 'incorrectly' describes Agartala Case: Shawkat |url=https://www.thedailystar.net/news-detail-142345 |newspaper=The Daily Star |agency=BSS |access-date=2 September 2011}}</ref> سازش جي خبر پھرين لفٽيننٽ ڪرنل شمس ال عالم خبر پئي، جيڪو ان وقت اولھ پاڪستان ۾ [[انٽر سروسز انٽيليجنس]] (آئي ايس آئي) کي ڪمانڊ ڪري رھيو ھو. اولھ بنگال ريجمنٽ جي ھڪ آفيسر روُف الرحمان، جيڪو سازش ڪندڙ جو ساٿي ھو، ان شمس ال عالم کي قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر عالم محفوط رھيو ۽ سندس بھاري لاءِ [[ستاره بسالت]] سان نوازيو ويو. 1967ع تي سازش ۾ ملوث ھجن جي الزام ۾ لڳ ڀڳ 1500 بنگالين کي گرفتار ڪيو ويو.<ref name=banglapedia>{{cite book |last=Begum |first=Shahida |year=2012 |chapter=Agartala Conspiracy Case |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Agartala_Conspiracy_Case |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]}}</ref> جنوري 1968ع ۾ پاڪستان جي گهرو وزارت دعوا ڪئي تہ ھنن پاڪستان کي غيرمستحڪم ڪرڻ جي ھڪ سازش کي پڪڙي ورتو آھي، جنھن تحت ھٿياربند بغاوت ذريعي اولھہ پاڪستان کي اوڀر کان جدا ڪيو ويندو. انھي سلسلي ۾ پھرين 8 ماڻھن کي گرفتار ڪيو ويو، ا18 جنوري تي شيخ مجيب کي پڻ گرفتار ڪيو ويو ۽ 9 مئي 1968 تي کيس ٻيھر گرفتاري جي شرط تي آزاد ڪيو ويو.<ref name=banglapedia /> ڪيس جي ٻڌڻي دوران شيخ مجيب ۽ ھندوستان ۾ سازش کي حڪومت پاڪستان ڪڏھن بہ ثابت نہ ڪري سگهي.<ref>{{harvnb|Talbot|1998|p=190}} "The Agartala contacts however did not provide solid evidence of a Mujib-India secessionist conspiracy in East Pakistan, and in its absence, the accusations were to prove extremely counterproductive given the prevailing political atmosphere. "</ref> == مقدمو == ڪيترائي جوابدار فوجي ھجڻ ڪري، [[پاڪستان حڪومت|حڪومت پاڪستان]] فيصلو ڪيو تہ مقدمو [[فوجي عدالت|فوجي عدالتن]] ۾ ھلائي [[ڪورٽ مارشل]] ڪيو وڃي، پر سياستدانن کي 1970ع جي چونڊن ۾ حصو وٺڻ کان روڪڻ ۽ مقدمي جي شفافيت کي مدنظر رکندي اھو فيصلو واپس ورتو ويو، تنھن کان پوءِ صرف 35 ڄڻن کي سازش ۾ ملوث ھجڻ لاءِ نامزد ڪيو ويو ۽ گرفتار ڪيلن کي ڍاڪا سينٽرل جيل مان ڍاڪا ڪنٽونمنٽ منتقل ڪيو ويو.<ref name=banglapedia /> [[پاڪستان پينل ڪوڊ|پاڪستان جي تعزيري ضابطن]] ۾ ترميم ڪئي وئي جيئن فريادي کي فائدو پهچي سگهي. ھن ڪيس جو مقدمو 19 جون 1968ع تي هڪ خاص ٽربيونل ۾ شروع ٿيو. ٻڌڻي ڍاڪا ۾ هڪ محفوظ چيمبر ۾ ٿي. اها ٻڌڻي مجيب لاءِ عوامي ليگ جي مطالبن کي عام ڪرڻ جو موقعو بڻجي وئي. ٽربيونل آڏو 100 حصن تي ٻڌل الزمن جي شيٽ پيش ڪئي وئي، جنهن ۾ 227 شاهد ۽ 7 منظور ڪندڙ هئا. ٽربيونل 3 ججن تي مشتمل ھئي، جنهن جو چيئرمين جسٽس ايس اي رحمان هڪ غير بنگالي هو. ٻيا ميمبر ايم آر خان ۽ مڪسم الحڪيم بنگالي هئا. پاڪستاني حڪومت جي نمائندگي [[اٽارني جنرل]] ٽي ايڇ قيو. خان ۽ اڳوڻي پرڏيهي وزير منظور قادر ڪئي. هڪ برطانوي وڪيل ٿامس وليمز، مقامي وڪيلن سان گڏ، شيخ مجيب جي حق ۾ درخواست داخل ڪري ٽربيونل جي قيام کي چيلينج ڪيو. مقدمي کي منظور ڪندڙن گواھي دوران چيو تہ هنن رياست جي جبر هيٺ ڪوڙا ثبوت فراهم ڪيا. <ref name=banglapedia /> عوام جا نمائندا ھن مقدمي کي [[اوڀر پاڪستان]] جي سياسي خودمختاري جي تحريڪ خلاف پاڪستاني حڪومت جي سازش طور ڏسي رهيا هئا، خاص طور تي جڏهن حڪومت اهو ثابت ڪرڻ جي خواهشمند هئي تہ [[شيخ مجيب الرحمٰن|شيخ مجيب]] هندستاني ايجنٽ ۽ [[پاڪستان جون علحيدگي پسند تحريڪون|علحدگي پسند]] هو. نتيجي ۾ ھڪ عوامي تحريڪ منظم ٿي ۽ مطالبو ڪيو ويو تہ مقدمو فوري طور تي واپس ورتو وڃي ۽ سمورن قيدين کي آزاد ڪيو وڃي. حڪومتي فيصلي موجب ڪيس جي آخري تاريخ 6 فيبروري 1969ع هئي، پر عوامي بغاوت سبب حڪومت کي اها تاريخ ملتوي ڪرڻي پئي.<ref name=banglapedia /> 15 فيبروري 1969ع جي صبح جو، هڪ پاڪستاني حوالدار، سارجنٽ ظهور الحق کي سندس جيل جي دروازي سامھون گوليون هڻي قتل ڪري ڇڏيو. واقعي جي ردعمل ۾ زبردست هجوم اسٽيٽ گيسٽ هائوس ۽ ٻين سرڪاري عمارتن کي باهہ ڏئي ساڙي ڇڏيو، جتي حڪومت جو چيف وڪيل ۽ ٽربيونل جو چيئرمين رهندو هو، انھن ٻنھي کي خفيا رستن ذريعي ٻاھر ڪڍيو ويو. باهہ لڳڻ جي نتيجي ۾ ڪيس جون ڪجهہ فائلون ۽ ثبوت سڙي رک ٿي ويا.<ref name=banglapedia /> حڪومت 22 فيبروري 1969ع تي اگرتلا سازش ڪيس واپس ورتو ۽ ٻئي ڏينهن تي سمورن جوابدارن کي آزاد ڪيو ويو. آزادي بعد ريس ڪورس ميدان ۾ جوابدارن جو شاندار استقبال ڪيو ويو، ۽ اتي شيخ مجيب کي بنگبندو جو مشهور لقب ڏنو ويو.<ref name=banglapedia /> == نتيجو == احتجاج ڪندڙن ھڪ ايڪشن ڪميٽي جوڙي ورتي، ۽ ھنگامن [[محمد ايوب خان|ايوب خان]] کي مجبور ڪيو تہ هو مقدمو واپس وٺي، ان کان پوءِ ايوب ھڪ گول ميز ڪانفرنس سڏائي، جنهن ۾ شيخ مجيب شرڪت ڪئي پر جڏهن سندس ڇهن نقاطي مطالبن کي نظرانداز ڪيو ويو تہ ھي اتان احتجاجن هليو ويو. ھن مقدمي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ بغاوت ايوب خان جي حڪومت جي خاتمي جو هڪ اهم ڪارڻ بڻي. ھن مقدمي کي [[بنگلاديش جي آزادي جي جنگ|بنگلاديش جي آزاديءَ]] جي جنگ جي اهم واقعن ۾ بہ ڳڻيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |last=Ahsan |first=Syed Badrul |author-link=Syed Badrul Ahsan |date=February 2007 |title=February 1969: Revisiting the Agartala Conspiracy Case |work=Forum |publisher=The Daily Star |url=http://archive.thedailystar.net/forum/2007/february/feb69.htm |access-date=2 September 2011 |archive-date=26 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170126215612/http://archive.thedailystar.net/forum/2007/february/feb69.htm |dead-url=yes |accessdate=29 June 2024 |archivedate=26 January 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170126215612/http://archive.thedailystar.net/forum/2007/february/feb69.htm }}</ref> قتل ڪيل سارجنٽ ظهور الحق جي ياد ۾ [[ڍاڪا يونيورسٽي]] اندر شاگردن جي رهائشي هال جو نالو سندس نالي پٺيان رکيو ويو.<ref name=duhall>{{cite news |date=16 February 2011 |title=35 'accused' honoured |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=174435 |newspaper=The Daily Star |access-date=2 September 2011 |archive-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140829005031/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=174435 |dead-url=yes |accessdate=29 June 2024 |archivedate=29 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140829005031/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=174435 }}</ref> == اعتراف == 2010ع ۾،ھڪ بچيل سازشي ۽ پارليامينٽ جي ڊپٽي اسپيڪر شوڪت علي پارليامينٽ ۾ هڪ پوائنٽ آف آرڊر تي اعتراف ڪيو ته انهن تي جيڪي الزام لڳايا ويا، اهي صحيح هئا. ھن ٻڌايو تہ هنن پاڪستان کان بنگلاديش جي آزادي لاءِ شيخ مجيب الرحمان جي سربراھي “ هڪ ايڪشن ڪاميٽي پڻ ٺاھي ھئي.<ref name="bdn23Feb201">{{cite news |date=23 February 2011 |title='Agartala conspiracy case was not false' |url=https://bdnews24.com/bangladesh/2011/02/23/agartala-conspiracy-case-was-not-false |newspaper=bdnews24.com |access-date=2 September 2011}}</ref><ref name="ds12Jun2010" /> پارليامينٽ جي ميمبر توفيل احمد چيو تہ جيڪڏهن ڪيس داخل نه ٿئي ها ته اهو سازش خونريزي کانسواءِ اوڀر پاڪستان جي علحدگيءَ تي پهچي ها، ۽ قوم جي آزاديءَ جي رٿابندي جو داد ڊپٽي اسپيڪر کي ڏنو وڃي ها.<ref name="bdn23Feb201" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اگرتله سازش ڪيس]] [[زمرو:سازش]] [[زمرو:اگرتله]] [[زمرو:مقدما]] [[زمرو:قانون]] [[زمرو:سياست]] [[زمرو:بنگلاديش]] [[زمرو:بنگلاديش جي تاريخ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جديد تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي سياسي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي سياست]] [[زمرو:بنگلاديش جي آزادي]] [[زمرو:پاڪستان جي جديد تاريخ]] 8gr6b9j0x84rs5044vpty5pz8i5xm1i 376290 376289 2026-05-07T13:14:58Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 376290 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون}} {{Infobox | name = اگرتلا سازش ڪيس | child = {{{child|}}} | subbox = {{{subbox|}}} | italic title = {{{italic title|no}}} | above = اگرتلا سازش ڪيس | subheader = Agartala Conspiracy Case | image = [[File:State emblem of Pakistan.svg|200px|alt=حڪومت پاڪستان]] | datastyle = | header1 = | label1 = ڪورٽ | data1 = ڍاڪا ڪنٽونمنٽ جي خصوصي ٽربيونل | header2 = | label2 = ڪيس جوپورو نالو | data2 = رياست بمقابلہ شيخ مجيب الرحمان ۽ ٻيا | header3 = | label3 = فيصلو | data3 = 22 فيبروري 1969ع تي ڪيس واپس وٺي سمورا جوابدار آزاد ڪيا ويا | header4 = | label4 = جج | data4 = جسٽس ايس اي رحمان، جسٽس ايم آر رحمان، جسٽس مڪسم الحاڪم | header5 = | label5 = لاڳو ثيل قانون | data5 = [[پاڪستان پينل ڪوڊ]] جي سيڪشن 121 A ۽ 131، پاڪستان خلاف جن ڪرڻ جي ڪوشش<ref>{{cite web |url=https://www.pakistani.org/pakistan/legislation/1860/actXLVof1860.html |title=Pakistan Penal Code (Act XLV of 1860) |author=<!-- Not stated --> |date= |website=Pakistani.org |publisher=Pakistani.org |access-date=26 May 2024 |quote=}}</ref> }} '''اگرتلا سازش ڪيس''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Agartala Conspiracy Case}} پاڪستان ۾ ھڪ [[بغاوت]] جي ڪيس جو نالو آھي، جيڪو [[محمد ايوب خان|ايوب خان]] جي دور ۾ [[پاڪستان حڪومت|حڪومتِ پاڪستان]] [[عوامي ليگ]]، ان جي سربراهہ [[شيخ مجيب الرحمٰن]] ۽ ٻين 34 ماڻھن مٿان داخل ڪيو ويو ھو. <ref name="bdn23Feb201" /> 1968ع جي شروعات ۾ ڪيس داخل ڪيو ويو، جنھن ۾ [[شيخ مجيب الرحمٰن]] ۽ ٻين کي [[ھندستان|ھندوستان]] سان ملي پاڪستان جي سالميت خلاف سازش ڪرڻ جو الزام لڳايو ويو. سرڪاري طور ھن ڪيس کي رياست بمقابله شيخ مجيب الرحمان ۽ ٻيا جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو پر عام طور تي ھي ڪيس اگرتلا شوروجنترو ماملا ''(يا اگرتلا سازش ڪيس)'' جي نالي سان مشھور ٿيو، ڇو تہ ھن ڪيس ۾ الزام لڳايو ويو تہ شيخ مجيب ۽ ھندوستان جي فوجين [[تريپرا]] رياست جي شھر [[اگرتلا]] ۾ گڏجاڻي ڪري پاڪستان خلاف سازش رٿي ھئي. 22 فيبروري 2011ع تي [[بنگلاديش جي پارليامينٽ|بنگلاديشي پارليامينٽ]] جي ميمبر ۽ اگرتلا سازش ڪيس ۾ نامزد ڪيل شوڪت علي پارليامينٽ ۾ خطاب ڪندي چيو تہ اگرتلا سازش ڪيس ڪوڙو نہ ھو، ۽ ان وقت جيڪي الزام لڳايا ويا اھي درست ھئا. ھن خطاب ۾ اھو بہ چيو تہ نيوي ۾ شامل مجيب الرحمان، ۽ تعليمدان محمد علي رضا بنگلاديش جي آزاديءَ لاءِ اگرتلا ھندوستان ويا ھئا. <ref name="bdn23Feb201" /><ref name="ds12Jun2010" /> == جوابدر == حڪومتِ پاڪستان سازش ڪيس ۾ 35 ڄڻن کي نامزد ڪيو، جن ۾ ٽي مشھور سول سرونٽس بہ شامل ھئا. ھيٺ ڏنل نالا سازش ۾ ملوث قرار ڏنا ويا ھئا. {| class="wikitable" |+ اگرتلا سازش ڪيس ۾ نامزد ڪيل جوابدار |- | [[شيخ مجيب الرحمٰن]] || احمد فضل الرحمن (سي ايس پي) |- | نيوي اسٽيوارڊ مجيب الرحمان || ڪمانڊر معظم حسين |- | اڳوڻو ايل ايس سلطان الدين احمد || ايل ايس سي ڊي آئي نور محمد |- | فلائيٽ سارجنٽ محافظ اللہ || نائڪ عبدس صمند |- | اڳوڻو حولدار دليل الدين || رحل القدس سي ايس پي |- | فلائيٽ سارجنٽ محمد فضل الحق || بيڀتي ڀوشن چوڌري ماڻڪ چوڌري |- | بيڌن&nbsp; ڪرشنا&nbsp; سين || صوبيدار عبدالرزاق |- | اڳوڻو ڪلارڪ مجيب الرحمان || اڳوڻو فلائيٽ سارجنٽ محمد. عبدالرزاق |- | سارجنٽ ظفر الحق || اي. بي. خورشيد |- | خان محمد شمس الرحمان (سي ايس پي) || اي ڪي ايم شمس الحق |- | حولدار عزيز الحق || محافظ باري |- | سارجنٽ شمس الحق || ڪيپٽن محمد عبدالمطلب |- | ڪيپٽن شوڪت علي || ڪيپٽن خوندڪار ناظم الھدا |- | ڪيپٽن اي. اين. ايم نور الزمان || سارجنٽ عبدالجليل |- | محبوب الدين چوڌري || ليفٽينٽ ايم. رحمان |- | اڳوڻو صوبيدار تاج السلام || علي رضا |- | ڪيپٽن خورشيد الدين احمد || ليفٽينٽ عبدالرزاق<ref name=banglapedia /> |} == سازش ۽ سازش جي خبر پوڻ == ھي سازش [[اولھہ پاڪستان]] خلاف شيخ مجيب الرحمان رٿي ھئي، جيئن ھڪ ھٿياربند بغاوت جي نتيجي ۾ [[اوڀر پاڪستان]] کي آزاد ڪري سگهجي. الزام ھيٺ آيل ٻہ ڄڻا نيوي اسٽيوارڊ مجيب الرحمان ۽ تعليمدان محمد علي رضا ان سلسلي ۾ [[ھندستان|ھندوستان]] جي شھر ت [[تريپرا]] جي شھر ا[[گرتلا]] ويا جيئن [[بنگلاديش]] جي آزاديءَ لاءِ ھندوستنا کان مدد وٺي سگهجي.<ref name="ds12Jun2010">{{cite news |date=12 June 2010 |title=Textbook 'incorrectly' describes Agartala Case: Shawkat |url=https://www.thedailystar.net/news-detail-142345 |newspaper=The Daily Star |agency=BSS |access-date=2 September 2011}}</ref> سازش جي خبر پھرين لفٽيننٽ ڪرنل شمس ال عالم خبر پئي، جيڪو ان وقت اولھ پاڪستان ۾ [[انٽر سروسز انٽيليجنس]] (آئي ايس آئي) کي ڪمانڊ ڪري رھيو ھو. اولھ بنگال ريجمنٽ جي ھڪ آفيسر روُف الرحمان، جيڪو سازش ڪندڙ جو ساٿي ھو، ان شمس ال عالم کي قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر عالم محفوط رھيو ۽ سندس بھاري لاءِ [[ستاره بسالت]] سان نوازيو ويو. 1967ع تي سازش ۾ ملوث ھجن جي الزام ۾ لڳ ڀڳ 1500 بنگالين کي گرفتار ڪيو ويو.<ref name=banglapedia>{{cite book |last=Begum |first=Shahida |year=2012 |chapter=Agartala Conspiracy Case |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Agartala_Conspiracy_Case |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]}}</ref> جنوري 1968ع ۾ پاڪستان جي گهرو وزارت دعوا ڪئي تہ ھنن پاڪستان کي غيرمستحڪم ڪرڻ جي ھڪ سازش کي پڪڙي ورتو آھي، جنھن تحت ھٿياربند بغاوت ذريعي اولھہ پاڪستان کي اوڀر کان جدا ڪيو ويندو. انھي سلسلي ۾ پھرين 8 ماڻھن کي گرفتار ڪيو ويو، ا18 جنوري تي شيخ مجيب کي پڻ گرفتار ڪيو ويو ۽ 9 مئي 1968 تي کيس ٻيھر گرفتاري جي شرط تي آزاد ڪيو ويو.<ref name=banglapedia /> ڪيس جي ٻڌڻي دوران شيخ مجيب ۽ ھندوستان ۾ سازش کي حڪومت پاڪستان ڪڏھن بہ ثابت نہ ڪري سگهي.<ref>{{harvnb|Talbot|1998|p=190}} "The Agartala contacts however did not provide solid evidence of a Mujib-India secessionist conspiracy in East Pakistan, and in its absence, the accusations were to prove extremely counterproductive given the prevailing political atmosphere. "</ref> == مقدمو == ڪيترائي جوابدار فوجي ھجڻ ڪري، [[پاڪستان حڪومت|حڪومت پاڪستان]] فيصلو ڪيو تہ مقدمو [[فوجي عدالت|فوجي عدالتن]] ۾ ھلائي [[ڪورٽ مارشل]] ڪيو وڃي، پر سياستدانن کي 1970ع جي چونڊن ۾ حصو وٺڻ کان روڪڻ ۽ مقدمي جي شفافيت کي مدنظر رکندي اھو فيصلو واپس ورتو ويو، تنھن کان پوءِ صرف 35 ڄڻن کي سازش ۾ ملوث ھجڻ لاءِ نامزد ڪيو ويو ۽ گرفتار ڪيلن کي ڍاڪا سينٽرل جيل مان ڍاڪا ڪنٽونمنٽ منتقل ڪيو ويو.<ref name=banglapedia /> [[پاڪستان پينل ڪوڊ|پاڪستان جي تعزيري ضابطن]] ۾ ترميم ڪئي وئي جيئن فريادي کي فائدو پهچي سگهي. ھن ڪيس جو مقدمو 19 جون 1968ع تي هڪ خاص ٽربيونل ۾ شروع ٿيو. ٻڌڻي ڍاڪا ۾ هڪ محفوظ چيمبر ۾ ٿي. اها ٻڌڻي مجيب لاءِ عوامي ليگ جي مطالبن کي عام ڪرڻ جو موقعو بڻجي وئي. ٽربيونل آڏو 100 حصن تي ٻڌل الزمن جي شيٽ پيش ڪئي وئي، جنهن ۾ 227 شاهد ۽ 7 منظور ڪندڙ هئا. ٽربيونل 3 ججن تي مشتمل ھئي، جنهن جو چيئرمين جسٽس ايس اي رحمان هڪ غير بنگالي هو. ٻيا ميمبر ايم آر خان ۽ مڪسم الحڪيم بنگالي هئا. پاڪستاني حڪومت جي نمائندگي [[اٽارني جنرل]] ٽي ايڇ قيو. خان ۽ اڳوڻي پرڏيهي وزير منظور قادر ڪئي. هڪ برطانوي وڪيل ٿامس وليمز، مقامي وڪيلن سان گڏ، شيخ مجيب جي حق ۾ درخواست داخل ڪري ٽربيونل جي قيام کي چيلينج ڪيو. مقدمي کي منظور ڪندڙن گواھي دوران چيو تہ هنن رياست جي جبر هيٺ ڪوڙا ثبوت فراهم ڪيا. <ref name=banglapedia /> عوام جا نمائندا ھن مقدمي کي [[اوڀر پاڪستان]] جي سياسي خودمختاري جي تحريڪ خلاف پاڪستاني حڪومت جي سازش طور ڏسي رهيا هئا، خاص طور تي جڏهن حڪومت اهو ثابت ڪرڻ جي خواهشمند هئي تہ [[شيخ مجيب الرحمٰن|شيخ مجيب]] هندستاني ايجنٽ ۽ [[پاڪستان جون علحيدگي پسند تحريڪون|علحدگي پسند]] هو. نتيجي ۾ ھڪ عوامي تحريڪ منظم ٿي ۽ مطالبو ڪيو ويو تہ مقدمو فوري طور تي واپس ورتو وڃي ۽ سمورن قيدين کي آزاد ڪيو وڃي. حڪومتي فيصلي موجب ڪيس جي آخري تاريخ 6 فيبروري 1969ع هئي، پر عوامي بغاوت سبب حڪومت کي اها تاريخ ملتوي ڪرڻي پئي.<ref name=banglapedia /> 15 فيبروري 1969ع جي صبح جو، هڪ پاڪستاني حوالدار، سارجنٽ ظهور الحق کي سندس جيل جي دروازي سامھون گوليون هڻي قتل ڪري ڇڏيو. واقعي جي ردعمل ۾ زبردست هجوم اسٽيٽ گيسٽ هائوس ۽ ٻين سرڪاري عمارتن کي باهہ ڏئي ساڙي ڇڏيو، جتي حڪومت جو چيف وڪيل ۽ ٽربيونل جو چيئرمين رهندو هو، انھن ٻنھي کي خفيا رستن ذريعي ٻاھر ڪڍيو ويو. باهہ لڳڻ جي نتيجي ۾ ڪيس جون ڪجهہ فائلون ۽ ثبوت سڙي رک ٿي ويا.<ref name=banglapedia /> حڪومت 22 فيبروري 1969ع تي اگرتلا سازش ڪيس واپس ورتو ۽ ٻئي ڏينهن تي سمورن جوابدارن کي آزاد ڪيو ويو. آزادي بعد ريس ڪورس ميدان ۾ جوابدارن جو شاندار استقبال ڪيو ويو، ۽ اتي شيخ مجيب کي بنگبندو جو مشهور لقب ڏنو ويو.<ref name=banglapedia /> == نتيجو == احتجاج ڪندڙن ھڪ ايڪشن ڪميٽي جوڙي ورتي، ۽ ھنگامن [[محمد ايوب خان|ايوب خان]] کي مجبور ڪيو تہ هو مقدمو واپس وٺي، ان کان پوءِ ايوب ھڪ گول ميز ڪانفرنس سڏائي، جنهن ۾ شيخ مجيب شرڪت ڪئي پر جڏهن سندس ڇهن نقاطي مطالبن کي نظرانداز ڪيو ويو تہ ھي اتان احتجاجن هليو ويو. ھن مقدمي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ بغاوت ايوب خان جي حڪومت جي خاتمي جو هڪ اهم ڪارڻ بڻي. ھن مقدمي کي [[بنگلاديش جي آزادي جي جنگ|بنگلاديش جي آزاديءَ]] جي جنگ جي اهم واقعن ۾ بہ ڳڻيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |last=Ahsan |first=Syed Badrul |author-link=Syed Badrul Ahsan |date=February 2007 |title=February 1969: Revisiting the Agartala Conspiracy Case |work=Forum |publisher=The Daily Star |url=http://archive.thedailystar.net/forum/2007/february/feb69.htm |access-date=2 September 2011 |archive-date=26 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170126215612/http://archive.thedailystar.net/forum/2007/february/feb69.htm |dead-url=yes |accessdate=29 June 2024 |archivedate=26 January 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170126215612/http://archive.thedailystar.net/forum/2007/february/feb69.htm }}</ref> قتل ڪيل سارجنٽ ظهور الحق جي ياد ۾ [[ڍاڪا يونيورسٽي]] اندر شاگردن جي رهائشي هال جو نالو سندس نالي پٺيان رکيو ويو.<ref name=duhall>{{cite news |date=16 February 2011 |title=35 'accused' honoured |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=174435 |newspaper=The Daily Star |access-date=2 September 2011 |archive-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140829005031/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=174435 |dead-url=yes |accessdate=29 June 2024 |archivedate=29 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140829005031/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=174435 }}</ref> == اعتراف == 2010ع ۾،ھڪ بچيل سازشي ۽ پارليامينٽ جي ڊپٽي اسپيڪر شوڪت علي پارليامينٽ ۾ هڪ پوائنٽ آف آرڊر تي اعتراف ڪيو ته انهن تي جيڪي الزام لڳايا ويا، اهي صحيح هئا. ھن ٻڌايو تہ هنن پاڪستان کان بنگلاديش جي آزادي لاءِ شيخ مجيب الرحمان جي سربراھي “ هڪ ايڪشن ڪاميٽي پڻ ٺاھي ھئي.<ref name="bdn23Feb201">{{cite news |date=23 February 2011 |title='Agartala conspiracy case was not false' |url=https://bdnews24.com/bangladesh/2011/02/23/agartala-conspiracy-case-was-not-false |newspaper=bdnews24.com |access-date=2 September 2011}}</ref><ref name="ds12Jun2010" /> پارليامينٽ جي ميمبر توفيل احمد چيو تہ جيڪڏهن ڪيس داخل نه ٿئي ها ته اهو سازش خونريزي کانسواءِ اوڀر پاڪستان جي علحدگيءَ تي پهچي ها، ۽ قوم جي آزاديءَ جي رٿابندي جو داد ڊپٽي اسپيڪر کي ڏنو وڃي ها.<ref name="bdn23Feb201" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اگرتله سازش ڪيس]] [[زمرو:اگرتله سازش]] [[زمرو:سازش]] [[زمرو:اگرتله]] [[زمرو:مقدما]] [[زمرو:قانون]] [[زمرو:سياست]] [[زمرو:بنگلاديش]] [[زمرو:بنگلاديش جي تاريخ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جديد تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي سياسي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي سياست]] [[زمرو:بنگلاديش جي آزادي]] [[زمرو:پاڪستان جي جديد تاريخ]] 2ye1ns2tgdxm8mdgq2c7xlj9y2gu1my 376297 376290 2026-05-07T13:35:39Z Ibne maryam 17680 376297 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون}} {{Infobox | name = اگرتلا سازش ڪيس | child = {{{child|}}} | subbox = {{{subbox|}}} | italic title = {{{italic title|no}}} | above = اگرتلا سازش ڪيس | subheader = Agartala Conspiracy Case | image = [[File:State emblem of Pakistan.svg|200px|alt=حڪومت پاڪستان]] | datastyle = | header1 = | label1 = ڪورٽ | data1 = ڍاڪا ڪنٽونمنٽ جي خصوصي ٽربيونل | header2 = | label2 = ڪيس جوپورو نالو | data2 = رياست بمقابلہ شيخ مجيب الرحمان ۽ ٻيا | header3 = | label3 = فيصلو | data3 = 22 فيبروري 1969ع تي ڪيس واپس وٺي سمورا جوابدار آزاد ڪيا ويا | header4 = | label4 = جج | data4 = جسٽس ايس اي رحمان، جسٽس ايم آر رحمان، جسٽس مڪسم الحاڪم | header5 = | label5 = لاڳو ثيل قانون | data5 = [[پاڪستان پينل ڪوڊ]] جي سيڪشن 121 A ۽ 131، پاڪستان خلاف جن ڪرڻ جي ڪوشش<ref>{{cite web |url=https://www.pakistani.org/pakistan/legislation/1860/actXLVof1860.html |title=Pakistan Penal Code (Act XLV of 1860) |author=<!-- Not stated --> |date= |website=Pakistani.org |publisher=Pakistani.org |access-date=26 May 2024 |quote=}}</ref> }} '''اگرتلا سازش ڪيس''' <small>{{ٻيا نالا|انگريزي=Agartala Conspiracy Case}}</small> [[پاڪستان]] ۾ ھڪ [[بغاوت]] جي ڪيس جو نالو آھي، جيڪو [[محمد ايوب خان|ايوب خان]] جي دور ۾ [[پاڪستان حڪومت|حڪومتِ پاڪستان]] بنگالي قومپرست سياسي پارٽي، [[عوامي ليگ]]، ان جي سربراهه [[شيخ مجيب الرحمٰن]] ۽ ٻين 34 ماڻھن مٿان داخل ڪيو ويو ھو. <ref name="bdn23Feb201" /> سال 1968ع جي شروعات ۾ ڪيس داخل ڪيو ويو، جنھن ۾ [[شيخ مجيب الرحمٰن]] ۽ ٻين کي [[ھندستان|ھندوستان]] سان ملي پاڪستان جي سالميت خلاف سازش ڪرڻ جو الزام لڳايو ويو. سرڪاري طور ھن ڪيس کي رياست بمقابله شيخ مجيب الرحمان ۽ ٻيا جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو پر عام طور تي ھي ڪيس اگرتلا شورو جنترو ماملا ''(اگرتلا سازش ڪيس)'' جي نالي سان مشھور ٿيو، ڇو تہ ھن ڪيس ۾ الزام لڳايو ويو تہ شيخ مجيب ۽ [[ڀارت]] جي فوجون [[تريپوره|تري پوره رياست]] جي شھر [[اگرتلا]] ۾ گڏجاڻي ڪري پاڪستان خلاف سازش رٿي ھئي. 22 فيبروري 2011ع تي [[بنگلاديش جي پارليامينٽ|بنگلاديشي پارليامينٽ]] جي ميمبر ۽ اگرتلا سازش ڪيس ۾ نامزد ڪيل شوڪت علي پارليامينٽ ۾ خطاب ڪندي چيو تہ اگرتلا سازش ڪيس ڪوڙو نہ ھو ۽ ان وقت جيڪي الزام لڳايا ويا اھي درست ھئا. ھن خطاب ۾ اھو بہ چيو تہ نيوي ۾ شامل مجيب الرحمان ۽ تعليمدان محمد علي رضا بنگلاديش جي آزاديءَ لاءِ اگرتلا ھندوستان ويا ھئا. <ref name="bdn23Feb201" /><ref name="ds12Jun2010" /> == جوابدر == حڪومتِ پاڪستان سازش ڪيس ۾ 35 ڄڻن کي نامزد ڪيو، جن ۾ ٽي مشھور سول سرونٽس بہ شامل ھئا. ھيٺ ڏنل نالا سازش ۾ ملوث قرار ڏنا ويا ھئا. {| class="wikitable" |+ اگرتلا سازش ڪيس ۾ نامزد ڪيل جوابدار |- | [[شيخ مجيب الرحمٰن]] || احمد فضل الرحمن (سي ايس پي) |- | نيوي اسٽيوارڊ مجيب الرحمان || ڪمانڊر معظم حسين |- | اڳوڻو ايل ايس سلطان الدين احمد || ايل ايس سي ڊي آئي نور محمد |- | فلائيٽ سارجنٽ محافظ اللہ || نائڪ عبدس صمند |- | اڳوڻو حولدار دليل الدين || رحل القدس سي ايس پي |- | فلائيٽ سارجنٽ محمد فضل الحق || بيڀتي ڀوشن چوڌري ماڻڪ چوڌري |- | بيڌن&nbsp; ڪرشنا&nbsp; سين || صوبيدار عبدالرزاق |- | اڳوڻو ڪلارڪ مجيب الرحمان || اڳوڻو فلائيٽ سارجنٽ محمد. عبدالرزاق |- | سارجنٽ ظفر الحق || اي. بي. خورشيد |- | خان محمد شمس الرحمان (سي ايس پي) || اي ڪي ايم شمس الحق |- | حولدار عزيز الحق || محافظ باري |- | سارجنٽ شمس الحق || ڪيپٽن محمد عبدالمطلب |- | ڪيپٽن شوڪت علي || ڪيپٽن خوندڪار ناظم الھدا |- | ڪيپٽن اي. اين. ايم نور الزمان || سارجنٽ عبدالجليل |- | محبوب الدين چوڌري || ليفٽينٽ ايم. رحمان |- | اڳوڻو صوبيدار تاج السلام || علي رضا |- | ڪيپٽن خورشيد الدين احمد || ليفٽينٽ عبدالرزاق<ref name=banglapedia /> |} == سازش ۽ سازش جي خبر پوڻ == ھي سازش [[اولھہ پاڪستان]] خلاف شيخ مجيب الرحمان رٿي ھئي، جيئن ھڪ ھٿياربند بغاوت جي نتيجي ۾ [[اوڀر پاڪستان]] کي آزاد ڪري سگهجي. الزام ھيٺ آيل ٻہ ڄڻا نيوي اسٽيوارڊ مجيب الرحمان ۽ تعليمدان محمد علي رضا ان سلسلي ۾ [[ھندستان|ھندوستان]] جي شھر ت [[تريپرا]] جي شھر ا[[گرتلا]] ويا جيئن [[بنگلاديش]] جي آزاديءَ لاءِ ھندوستنا کان مدد وٺي سگهجي.<ref name="ds12Jun2010">{{cite news |date=12 June 2010 |title=Textbook 'incorrectly' describes Agartala Case: Shawkat |url=https://www.thedailystar.net/news-detail-142345 |newspaper=The Daily Star |agency=BSS |access-date=2 September 2011}}</ref> سازش جي خبر پھرين لفٽيننٽ ڪرنل شمس ال عالم خبر پئي، جيڪو ان وقت اولھ پاڪستان ۾ [[انٽر سروسز انٽيليجنس]] (آئي ايس آئي) کي ڪمانڊ ڪري رھيو ھو. اولھ بنگال ريجمنٽ جي ھڪ آفيسر روُف الرحمان، جيڪو سازش ڪندڙ جو ساٿي ھو، ان شمس ال عالم کي قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر عالم محفوط رھيو ۽ سندس بھاري لاءِ [[ستاره بسالت]] سان نوازيو ويو. 1967ع تي سازش ۾ ملوث ھجن جي الزام ۾ لڳ ڀڳ 1500 بنگالين کي گرفتار ڪيو ويو.<ref name=banglapedia>{{cite book |last=Begum |first=Shahida |year=2012 |chapter=Agartala Conspiracy Case |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Agartala_Conspiracy_Case |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]}}</ref> جنوري 1968ع ۾ پاڪستان جي گهرو وزارت دعوا ڪئي تہ ھنن پاڪستان کي غيرمستحڪم ڪرڻ جي ھڪ سازش کي پڪڙي ورتو آھي، جنھن تحت ھٿياربند بغاوت ذريعي اولھہ پاڪستان کي اوڀر کان جدا ڪيو ويندو. انھي سلسلي ۾ پھرين 8 ماڻھن کي گرفتار ڪيو ويو، ا18 جنوري تي شيخ مجيب کي پڻ گرفتار ڪيو ويو ۽ 9 مئي 1968 تي کيس ٻيھر گرفتاري جي شرط تي آزاد ڪيو ويو.<ref name=banglapedia /> ڪيس جي ٻڌڻي دوران شيخ مجيب ۽ ھندوستان ۾ سازش کي حڪومت پاڪستان ڪڏھن بہ ثابت نہ ڪري سگهي.<ref>{{harvnb|Talbot|1998|p=190}} "The Agartala contacts however did not provide solid evidence of a Mujib-India secessionist conspiracy in East Pakistan, and in its absence, the accusations were to prove extremely counterproductive given the prevailing political atmosphere. "</ref> == مقدمو == ڪيترائي جوابدار فوجي ھجڻ ڪري، [[پاڪستان حڪومت|حڪومت پاڪستان]] فيصلو ڪيو تہ مقدمو [[فوجي عدالت|فوجي عدالتن]] ۾ ھلائي [[ڪورٽ مارشل]] ڪيو وڃي، پر سياستدانن کي 1970ع جي چونڊن ۾ حصو وٺڻ کان روڪڻ ۽ مقدمي جي شفافيت کي مدنظر رکندي اھو فيصلو واپس ورتو ويو، تنھن کان پوءِ صرف 35 ڄڻن کي سازش ۾ ملوث ھجڻ لاءِ نامزد ڪيو ويو ۽ گرفتار ڪيلن کي ڍاڪا سينٽرل جيل مان ڍاڪا ڪنٽونمنٽ منتقل ڪيو ويو.<ref name=banglapedia /> [[پاڪستان پينل ڪوڊ|پاڪستان جي تعزيري ضابطن]] ۾ ترميم ڪئي وئي جيئن فريادي کي فائدو پهچي سگهي. ھن ڪيس جو مقدمو 19 جون 1968ع تي هڪ خاص ٽربيونل ۾ شروع ٿيو. ٻڌڻي ڍاڪا ۾ هڪ محفوظ چيمبر ۾ ٿي. اها ٻڌڻي مجيب لاءِ عوامي ليگ جي مطالبن کي عام ڪرڻ جو موقعو بڻجي وئي. ٽربيونل آڏو 100 حصن تي ٻڌل الزمن جي شيٽ پيش ڪئي وئي، جنهن ۾ 227 شاهد ۽ 7 منظور ڪندڙ هئا. ٽربيونل 3 ججن تي مشتمل ھئي، جنهن جو چيئرمين جسٽس ايس اي رحمان هڪ غير بنگالي هو. ٻيا ميمبر ايم آر خان ۽ مڪسم الحڪيم بنگالي هئا. پاڪستاني حڪومت جي نمائندگي [[اٽارني جنرل]] ٽي ايڇ قيو. خان ۽ اڳوڻي پرڏيهي وزير منظور قادر ڪئي. هڪ برطانوي وڪيل ٿامس وليمز، مقامي وڪيلن سان گڏ، شيخ مجيب جي حق ۾ درخواست داخل ڪري ٽربيونل جي قيام کي چيلينج ڪيو. مقدمي کي منظور ڪندڙن گواھي دوران چيو تہ هنن رياست جي جبر هيٺ ڪوڙا ثبوت فراهم ڪيا. <ref name=banglapedia /> عوام جا نمائندا ھن مقدمي کي [[اوڀر پاڪستان]] جي سياسي خودمختاري جي تحريڪ خلاف پاڪستاني حڪومت جي سازش طور ڏسي رهيا هئا، خاص طور تي جڏهن حڪومت اهو ثابت ڪرڻ جي خواهشمند هئي تہ [[شيخ مجيب الرحمٰن|شيخ مجيب]] هندستاني ايجنٽ ۽ [[پاڪستان جون علحيدگي پسند تحريڪون|علحدگي پسند]] هو. نتيجي ۾ ھڪ عوامي تحريڪ منظم ٿي ۽ مطالبو ڪيو ويو تہ مقدمو فوري طور تي واپس ورتو وڃي ۽ سمورن قيدين کي آزاد ڪيو وڃي. حڪومتي فيصلي موجب ڪيس جي آخري تاريخ 6 فيبروري 1969ع هئي، پر عوامي بغاوت سبب حڪومت کي اها تاريخ ملتوي ڪرڻي پئي.<ref name=banglapedia /> 15 فيبروري 1969ع جي صبح جو، هڪ پاڪستاني حوالدار، سارجنٽ ظهور الحق کي سندس جيل جي دروازي سامھون گوليون هڻي قتل ڪري ڇڏيو. واقعي جي ردعمل ۾ زبردست هجوم اسٽيٽ گيسٽ هائوس ۽ ٻين سرڪاري عمارتن کي باهہ ڏئي ساڙي ڇڏيو، جتي حڪومت جو چيف وڪيل ۽ ٽربيونل جو چيئرمين رهندو هو، انھن ٻنھي کي خفيا رستن ذريعي ٻاھر ڪڍيو ويو. باهہ لڳڻ جي نتيجي ۾ ڪيس جون ڪجهہ فائلون ۽ ثبوت سڙي رک ٿي ويا.<ref name=banglapedia /> حڪومت 22 فيبروري 1969ع تي اگرتلا سازش ڪيس واپس ورتو ۽ ٻئي ڏينهن تي سمورن جوابدارن کي آزاد ڪيو ويو. آزادي بعد ريس ڪورس ميدان ۾ جوابدارن جو شاندار استقبال ڪيو ويو، ۽ اتي شيخ مجيب کي بنگبندو جو مشهور لقب ڏنو ويو.<ref name=banglapedia /> == نتيجو == احتجاج ڪندڙن ھڪ ايڪشن ڪميٽي جوڙي ورتي، ۽ ھنگامن [[محمد ايوب خان|ايوب خان]] کي مجبور ڪيو تہ هو مقدمو واپس وٺي، ان کان پوءِ ايوب ھڪ گول ميز ڪانفرنس سڏائي، جنهن ۾ شيخ مجيب شرڪت ڪئي پر جڏهن سندس ڇهن نقاطي مطالبن کي نظرانداز ڪيو ويو تہ ھي اتان احتجاجن هليو ويو. ھن مقدمي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ بغاوت ايوب خان جي حڪومت جي خاتمي جو هڪ اهم ڪارڻ بڻي. ھن مقدمي کي [[بنگلاديش جي آزادي جي جنگ|بنگلاديش جي آزاديءَ]] جي جنگ جي اهم واقعن ۾ بہ ڳڻيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |last=Ahsan |first=Syed Badrul |author-link=Syed Badrul Ahsan |date=February 2007 |title=February 1969: Revisiting the Agartala Conspiracy Case |work=Forum |publisher=The Daily Star |url=http://archive.thedailystar.net/forum/2007/february/feb69.htm |access-date=2 September 2011 |archive-date=26 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170126215612/http://archive.thedailystar.net/forum/2007/february/feb69.htm |dead-url=yes |accessdate=29 June 2024 |archivedate=26 January 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170126215612/http://archive.thedailystar.net/forum/2007/february/feb69.htm }}</ref> قتل ڪيل سارجنٽ ظهور الحق جي ياد ۾ [[ڍاڪا يونيورسٽي]] اندر شاگردن جي رهائشي هال جو نالو سندس نالي پٺيان رکيو ويو.<ref name=duhall>{{cite news |date=16 February 2011 |title=35 'accused' honoured |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=174435 |newspaper=The Daily Star |access-date=2 September 2011 |archive-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140829005031/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=174435 |dead-url=yes |accessdate=29 June 2024 |archivedate=29 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140829005031/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=174435 }}</ref> == اعتراف == 2010ع ۾،ھڪ بچيل سازشي ۽ پارليامينٽ جي ڊپٽي اسپيڪر شوڪت علي پارليامينٽ ۾ هڪ پوائنٽ آف آرڊر تي اعتراف ڪيو ته انهن تي جيڪي الزام لڳايا ويا، اهي صحيح هئا. ھن ٻڌايو تہ هنن پاڪستان کان بنگلاديش جي آزادي لاءِ شيخ مجيب الرحمان جي سربراھي “ هڪ ايڪشن ڪاميٽي پڻ ٺاھي ھئي.<ref name="bdn23Feb201">{{cite news |date=23 February 2011 |title='Agartala conspiracy case was not false' |url=https://bdnews24.com/bangladesh/2011/02/23/agartala-conspiracy-case-was-not-false |newspaper=bdnews24.com |access-date=2 September 2011}}</ref><ref name="ds12Jun2010" /> پارليامينٽ جي ميمبر توفيل احمد چيو تہ جيڪڏهن ڪيس داخل نه ٿئي ها ته اهو سازش خونريزي کانسواءِ اوڀر پاڪستان جي علحدگيءَ تي پهچي ها، ۽ قوم جي آزاديءَ جي رٿابندي جو داد ڊپٽي اسپيڪر کي ڏنو وڃي ها.<ref name="bdn23Feb201" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اگرتله سازش ڪيس]] [[زمرو:اگرتله سازش]] [[زمرو:سازش]] [[زمرو:اگرتله]] [[زمرو:مقدما]] [[زمرو:قانون]] [[زمرو:سياست]] [[زمرو:بنگلاديش]] [[زمرو:بنگلاديش جي تاريخ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جديد تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي سياسي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي سياست]] [[زمرو:بنگلاديش جي آزادي]] [[زمرو:پاڪستان جي جديد تاريخ]] nxrtrlwtaxlupmhpayhpnpfhs958dpd 376298 376297 2026-05-07T13:45:08Z Ibne maryam 17680 376298 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون}} {{Infobox | name = اگرتلا سازش ڪيس | child = {{{child|}}} | subbox = {{{subbox|}}} | italic title = {{{italic title|no}}} | above = اگرتلا سازش ڪيس | subheader = Agartala Conspiracy Case | image = [[File:State emblem of Pakistan.svg|200px|alt=حڪومت پاڪستان]] | datastyle = | header1 = | label1 = ڪورٽ | data1 = ڍاڪا ڪنٽونمنٽ جي خصوصي ٽربيونل | header2 = | label2 = ڪيس جوپورو نالو | data2 = رياست بمقابلہ شيخ مجيب الرحمان ۽ ٻيا | header3 = | label3 = فيصلو | data3 = 22 فيبروري 1969ع تي ڪيس واپس وٺي سمورا جوابدار آزاد ڪيا ويا | header4 = | label4 = جج | data4 = جسٽس ايس اي رحمان، جسٽس ايم آر رحمان، جسٽس مڪسم الحاڪم | header5 = | label5 = لاڳو ثيل قانون | data5 = [[پاڪستان پينل ڪوڊ]] جي سيڪشن 121 A ۽ 131، پاڪستان خلاف جن ڪرڻ جي ڪوشش<ref>{{cite web |url=https://www.pakistani.org/pakistan/legislation/1860/actXLVof1860.html |title=Pakistan Penal Code (Act XLV of 1860) |author=<!-- Not stated --> |date= |website=Pakistani.org |publisher=Pakistani.org |access-date=26 May 2024 |quote=}}</ref> }} '''اگرتلا سازش ڪيس''' <small>{{ٻيا نالا|انگريزي=Agartala Conspiracy Case}}</small> [[پاڪستان]] ۾ ھڪ [[بغاوت]] جي ڪيس جو نالو آھي، جيڪو [[محمد ايوب خان|ايوب خان]] جي دور ۾ [[پاڪستان حڪومت|حڪومتِ پاڪستان]] بنگالي قومپرست سياسي پارٽي، [[عوامي ليگ]]، ان جي سربراهه [[شيخ مجيب الرحمٰن]] ۽ ٻين 34 ماڻھن مٿان داخل ڪيو ويو ھو. <ref name="bdn23Feb201" /> سال 1968ع جي شروعات ۾ ڪيس داخل ڪيو ويو، جنھن ۾ [[شيخ مجيب الرحمٰن]] ۽ ٻين کي [[ھندستان|ھندوستان]] سان ملي پاڪستان جي سالميت خلاف سازش ڪرڻ جو الزام لڳايو ويو. سرڪاري طور ھن ڪيس کي رياست بمقابله شيخ مجيب الرحمان ۽ ٻيا جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو پر عام طور تي ھي ڪيس اگرتلا شورو جنترو ماملا ''(اگرتلا سازش ڪيس)'' جي نالي سان مشھور ٿيو، ڇو تہ ھن ڪيس ۾ الزام لڳايو ويو تہ شيخ مجيب ۽ [[ڀارت]] جي فوجون [[تريپوره|تري پوره رياست]] جي شھر [[اگرتلا]] ۾ گڏجاڻي ڪري پاڪستان خلاف سازش رٿي ھئي. 22 فيبروري 2011ع تي [[بنگلاديش جي پارليامينٽ|بنگلاديشي پارليامينٽ]] جي ميمبر ۽ اگرتلا سازش ڪيس ۾ نامزد ڪيل شوڪت علي پارليامينٽ ۾ خطاب ڪندي چيو تہ اگرتلا سازش ڪيس ڪوڙو نہ ھو ۽ ان وقت جيڪي الزام لڳايا ويا اھي درست ھئا. ھن خطاب ۾ اھو بہ چيو تہ نيوي ۾ شامل مجيب الرحمان ۽ تعليمدان محمد علي رضا بنگلاديش جي آزاديءَ لاءِ اگرتلا ھندوستان ويا ھئا. <ref name="bdn23Feb201" /><ref name="ds12Jun2010" /> == جوابدر == حڪومتِ پاڪستان سازش ڪيس ۾ 35 ڄڻن کي نامزد ڪيو، جن ۾ ٽي مشھور سول سرونٽس بہ شامل ھئا. ھيٺ ڏنل نالا سازش ۾ ملوث قرار ڏنا ويا ھئا. {| class="wikitable" |+ اگرتلا سازش ڪيس ۾ نامزد ڪيل جوابدار |- | [[شيخ مجيب الرحمٰن]] || احمد فضل الرحمن <small>سي ايس پي</small> |- | <small>نيوي اسٽيوارڊ</small> مجيب الرحمان || ڪمانڊر معظم حسين |- | <small>ايل ايس</small> سلطان الدين احمد || <small>ايل ايس سي ڊي</small> آئي نور محمد |- | فلائيٽ سارجنٽ محافظ اللہ || نائيڪ عبد الصمد |- | اڳوڻو حوالدار دليل الدين || رحل القدس سي ايس پي |- | <small>فلائٽ سارجنٽ</small> <small>'''محمد فضل الحق'''</small>|| <small>بيڀتي ڀوشن '''ماڻڪ چوڌري'''</small> |- | بيڌن ڪرشنا سين || صوبيدار عبدالرزاق |- | <small>اڳوڻو ڪلرڪ</small> مجيب الرحمان || <small>فلائٽ سارجنٽ</small> <small>'''ايم عبدالرزاق'''</small> |- | سارجنٽ ظفر الحق || اي. بي. خورشيد |- | <small>خان محمد شمس الرحمان CSP</small>|| اي ڪي ايم شمس الحق |- | حوالدار عزيز الحق || محافظ باري |- | سارجنٽ شمس الحق || ڪيپٽن محمد عبدالمطلب |- | ڪيپٽن شوڪت علي || ڪيپٽن خوندڪر نجم الھدي |- | <small>'''ڪيپٽن اي. اين. ايم نور الزمان'''</small>|| سارجنٽ عبدالجليل |- | محبوب الدين چوڌري || ليفٽينٽ ايم. رحمان |- | اڳوڻو صوبيدار تاج السلام || علي رضا |- | ڪيپٽن خورشيد الدين احمد || ليفٽينٽ عبدالرزاق<ref name=banglapedia /> |} == سازش ۽ سازش جي خبر پوڻ == ھي سازش [[اولھہ پاڪستان]] خلاف شيخ مجيب الرحمان رٿي ھئي، جيئن ھڪ ھٿياربند بغاوت جي نتيجي ۾ [[اوڀر پاڪستان]] کي آزاد ڪري سگهجي. الزام ھيٺ آيل ٻہ ڄڻا نيوي اسٽيوارڊ مجيب الرحمان ۽ تعليمدان محمد علي رضا ان سلسلي ۾ [[ھندستان|ھندوستان]] جي شھر ت [[تريپرا]] جي شھر ا[[گرتلا]] ويا جيئن [[بنگلاديش]] جي آزاديءَ لاءِ ھندوستنا کان مدد وٺي سگهجي.<ref name="ds12Jun2010">{{cite news |date=12 June 2010 |title=Textbook 'incorrectly' describes Agartala Case: Shawkat |url=https://www.thedailystar.net/news-detail-142345 |newspaper=The Daily Star |agency=BSS |access-date=2 September 2011}}</ref> سازش جي خبر پھرين لفٽيننٽ ڪرنل شمس ال عالم خبر پئي، جيڪو ان وقت اولھ پاڪستان ۾ [[انٽر سروسز انٽيليجنس]] (آئي ايس آئي) کي ڪمانڊ ڪري رھيو ھو. اولھ بنگال ريجمنٽ جي ھڪ آفيسر روُف الرحمان، جيڪو سازش ڪندڙ جو ساٿي ھو، ان شمس ال عالم کي قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر عالم محفوط رھيو ۽ سندس بھاري لاءِ [[ستاره بسالت]] سان نوازيو ويو. 1967ع تي سازش ۾ ملوث ھجن جي الزام ۾ لڳ ڀڳ 1500 بنگالين کي گرفتار ڪيو ويو.<ref name=banglapedia>{{cite book |last=Begum |first=Shahida |year=2012 |chapter=Agartala Conspiracy Case |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Agartala_Conspiracy_Case |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]}}</ref> جنوري 1968ع ۾ پاڪستان جي گهرو وزارت دعوا ڪئي تہ ھنن پاڪستان کي غيرمستحڪم ڪرڻ جي ھڪ سازش کي پڪڙي ورتو آھي، جنھن تحت ھٿياربند بغاوت ذريعي اولھہ پاڪستان کي اوڀر کان جدا ڪيو ويندو. انھي سلسلي ۾ پھرين 8 ماڻھن کي گرفتار ڪيو ويو، ا18 جنوري تي شيخ مجيب کي پڻ گرفتار ڪيو ويو ۽ 9 مئي 1968 تي کيس ٻيھر گرفتاري جي شرط تي آزاد ڪيو ويو.<ref name=banglapedia /> ڪيس جي ٻڌڻي دوران شيخ مجيب ۽ ھندوستان ۾ سازش کي حڪومت پاڪستان ڪڏھن بہ ثابت نہ ڪري سگهي.<ref>{{harvnb|Talbot|1998|p=190}} "The Agartala contacts however did not provide solid evidence of a Mujib-India secessionist conspiracy in East Pakistan, and in its absence, the accusations were to prove extremely counterproductive given the prevailing political atmosphere. "</ref> == مقدمو == ڪيترائي جوابدار فوجي ھجڻ ڪري، [[پاڪستان حڪومت|حڪومت پاڪستان]] فيصلو ڪيو تہ مقدمو [[فوجي عدالت|فوجي عدالتن]] ۾ ھلائي [[ڪورٽ مارشل]] ڪيو وڃي، پر سياستدانن کي 1970ع جي چونڊن ۾ حصو وٺڻ کان روڪڻ ۽ مقدمي جي شفافيت کي مدنظر رکندي اھو فيصلو واپس ورتو ويو، تنھن کان پوءِ صرف 35 ڄڻن کي سازش ۾ ملوث ھجڻ لاءِ نامزد ڪيو ويو ۽ گرفتار ڪيلن کي ڍاڪا سينٽرل جيل مان ڍاڪا ڪنٽونمنٽ منتقل ڪيو ويو.<ref name=banglapedia /> [[پاڪستان پينل ڪوڊ|پاڪستان جي تعزيري ضابطن]] ۾ ترميم ڪئي وئي جيئن فريادي کي فائدو پهچي سگهي. ھن ڪيس جو مقدمو 19 جون 1968ع تي هڪ خاص ٽربيونل ۾ شروع ٿيو. ٻڌڻي ڍاڪا ۾ هڪ محفوظ چيمبر ۾ ٿي. اها ٻڌڻي مجيب لاءِ عوامي ليگ جي مطالبن کي عام ڪرڻ جو موقعو بڻجي وئي. ٽربيونل آڏو 100 حصن تي ٻڌل الزمن جي شيٽ پيش ڪئي وئي، جنهن ۾ 227 شاهد ۽ 7 منظور ڪندڙ هئا. ٽربيونل 3 ججن تي مشتمل ھئي، جنهن جو چيئرمين جسٽس ايس اي رحمان هڪ غير بنگالي هو. ٻيا ميمبر ايم آر خان ۽ مڪسم الحڪيم بنگالي هئا. پاڪستاني حڪومت جي نمائندگي [[اٽارني جنرل]] ٽي ايڇ قيو. خان ۽ اڳوڻي پرڏيهي وزير منظور قادر ڪئي. هڪ برطانوي وڪيل ٿامس وليمز، مقامي وڪيلن سان گڏ، شيخ مجيب جي حق ۾ درخواست داخل ڪري ٽربيونل جي قيام کي چيلينج ڪيو. مقدمي کي منظور ڪندڙن گواھي دوران چيو تہ هنن رياست جي جبر هيٺ ڪوڙا ثبوت فراهم ڪيا. <ref name=banglapedia /> عوام جا نمائندا ھن مقدمي کي [[اوڀر پاڪستان]] جي سياسي خودمختاري جي تحريڪ خلاف پاڪستاني حڪومت جي سازش طور ڏسي رهيا هئا، خاص طور تي جڏهن حڪومت اهو ثابت ڪرڻ جي خواهشمند هئي تہ [[شيخ مجيب الرحمٰن|شيخ مجيب]] هندستاني ايجنٽ ۽ [[پاڪستان جون علحيدگي پسند تحريڪون|علحدگي پسند]] هو. نتيجي ۾ ھڪ عوامي تحريڪ منظم ٿي ۽ مطالبو ڪيو ويو تہ مقدمو فوري طور تي واپس ورتو وڃي ۽ سمورن قيدين کي آزاد ڪيو وڃي. حڪومتي فيصلي موجب ڪيس جي آخري تاريخ 6 فيبروري 1969ع هئي، پر عوامي بغاوت سبب حڪومت کي اها تاريخ ملتوي ڪرڻي پئي.<ref name=banglapedia /> 15 فيبروري 1969ع جي صبح جو، هڪ پاڪستاني حوالدار، سارجنٽ ظهور الحق کي سندس جيل جي دروازي سامھون گوليون هڻي قتل ڪري ڇڏيو. واقعي جي ردعمل ۾ زبردست هجوم اسٽيٽ گيسٽ هائوس ۽ ٻين سرڪاري عمارتن کي باهہ ڏئي ساڙي ڇڏيو، جتي حڪومت جو چيف وڪيل ۽ ٽربيونل جو چيئرمين رهندو هو، انھن ٻنھي کي خفيا رستن ذريعي ٻاھر ڪڍيو ويو. باهہ لڳڻ جي نتيجي ۾ ڪيس جون ڪجهہ فائلون ۽ ثبوت سڙي رک ٿي ويا.<ref name=banglapedia /> حڪومت 22 فيبروري 1969ع تي اگرتلا سازش ڪيس واپس ورتو ۽ ٻئي ڏينهن تي سمورن جوابدارن کي آزاد ڪيو ويو. آزادي بعد ريس ڪورس ميدان ۾ جوابدارن جو شاندار استقبال ڪيو ويو، ۽ اتي شيخ مجيب کي بنگبندو جو مشهور لقب ڏنو ويو.<ref name=banglapedia /> == نتيجو == احتجاج ڪندڙن ھڪ ايڪشن ڪميٽي جوڙي ورتي، ۽ ھنگامن [[محمد ايوب خان|ايوب خان]] کي مجبور ڪيو تہ هو مقدمو واپس وٺي، ان کان پوءِ ايوب ھڪ گول ميز ڪانفرنس سڏائي، جنهن ۾ شيخ مجيب شرڪت ڪئي پر جڏهن سندس ڇهن نقاطي مطالبن کي نظرانداز ڪيو ويو تہ ھي اتان احتجاجن هليو ويو. ھن مقدمي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ بغاوت ايوب خان جي حڪومت جي خاتمي جو هڪ اهم ڪارڻ بڻي. ھن مقدمي کي [[بنگلاديش جي آزادي جي جنگ|بنگلاديش جي آزاديءَ]] جي جنگ جي اهم واقعن ۾ بہ ڳڻيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |last=Ahsan |first=Syed Badrul |author-link=Syed Badrul Ahsan |date=February 2007 |title=February 1969: Revisiting the Agartala Conspiracy Case |work=Forum |publisher=The Daily Star |url=http://archive.thedailystar.net/forum/2007/february/feb69.htm |access-date=2 September 2011 |archive-date=26 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170126215612/http://archive.thedailystar.net/forum/2007/february/feb69.htm |dead-url=yes |accessdate=29 June 2024 |archivedate=26 January 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170126215612/http://archive.thedailystar.net/forum/2007/february/feb69.htm }}</ref> قتل ڪيل سارجنٽ ظهور الحق جي ياد ۾ [[ڍاڪا يونيورسٽي]] اندر شاگردن جي رهائشي هال جو نالو سندس نالي پٺيان رکيو ويو.<ref name=duhall>{{cite news |date=16 February 2011 |title=35 'accused' honoured |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=174435 |newspaper=The Daily Star |access-date=2 September 2011 |archive-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140829005031/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=174435 |dead-url=yes |accessdate=29 June 2024 |archivedate=29 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140829005031/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=174435 }}</ref> == اعتراف == 2010ع ۾،ھڪ بچيل سازشي ۽ پارليامينٽ جي ڊپٽي اسپيڪر شوڪت علي پارليامينٽ ۾ هڪ پوائنٽ آف آرڊر تي اعتراف ڪيو ته انهن تي جيڪي الزام لڳايا ويا، اهي صحيح هئا. ھن ٻڌايو تہ هنن پاڪستان کان بنگلاديش جي آزادي لاءِ شيخ مجيب الرحمان جي سربراھي “ هڪ ايڪشن ڪاميٽي پڻ ٺاھي ھئي.<ref name="bdn23Feb201">{{cite news |date=23 February 2011 |title='Agartala conspiracy case was not false' |url=https://bdnews24.com/bangladesh/2011/02/23/agartala-conspiracy-case-was-not-false |newspaper=bdnews24.com |access-date=2 September 2011}}</ref><ref name="ds12Jun2010" /> پارليامينٽ جي ميمبر توفيل احمد چيو تہ جيڪڏهن ڪيس داخل نه ٿئي ها ته اهو سازش خونريزي کانسواءِ اوڀر پاڪستان جي علحدگيءَ تي پهچي ها، ۽ قوم جي آزاديءَ جي رٿابندي جو داد ڊپٽي اسپيڪر کي ڏنو وڃي ها.<ref name="bdn23Feb201" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اگرتله سازش ڪيس]] [[زمرو:اگرتله سازش]] [[زمرو:سازش]] [[زمرو:اگرتله]] [[زمرو:مقدما]] [[زمرو:قانون]] [[زمرو:سياست]] [[زمرو:بنگلاديش]] [[زمرو:بنگلاديش جي تاريخ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جديد تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي سياسي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي سياست]] [[زمرو:بنگلاديش جي آزادي]] [[زمرو:پاڪستان جي جديد تاريخ]] 4j0rm6pneqac1d0snxzqgvtibijvm1m 376299 376298 2026-05-07T13:49:20Z Ibne maryam 17680 376299 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون}} {{Infobox | name = اگرتلا سازش ڪيس | child = {{{child|}}} | subbox = {{{subbox|}}} | italic title = {{{italic title|no}}} | above = اگرتلا سازش ڪيس | subheader = Agartala Conspiracy Case | image = [[File:State emblem of Pakistan.svg|200px|alt=حڪومت پاڪستان]] | datastyle = | header1 = | label1 = ڪورٽ | data1 = ڍاڪا ڪنٽونمنٽ جي خصوصي ٽربيونل | header2 = | label2 = ڪيس جوپورو نالو | data2 = رياست بمقابلہ شيخ مجيب الرحمان ۽ ٻيا | header3 = | label3 = فيصلو | data3 = 22 فيبروري 1969ع تي ڪيس واپس وٺي سمورا جوابدار آزاد ڪيا ويا | header4 = | label4 = جج | data4 = جسٽس ايس اي رحمان، جسٽس ايم آر رحمان، جسٽس مڪسم الحاڪم | header5 = | label5 = لاڳو ثيل قانون | data5 = [[پاڪستان پينل ڪوڊ]] جي سيڪشن 121 A ۽ 131، پاڪستان خلاف جن ڪرڻ جي ڪوشش<ref>{{cite web |url=https://www.pakistani.org/pakistan/legislation/1860/actXLVof1860.html |title=Pakistan Penal Code (Act XLV of 1860) |author=<!-- Not stated --> |date= |website=Pakistani.org |publisher=Pakistani.org |access-date=26 May 2024 |quote=}}</ref> }} '''اگرتلا سازش ڪيس''' <small>{{ٻيا نالا|انگريزي=Agartala Conspiracy Case}}</small> [[پاڪستان]] ۾ ھڪ [[بغاوت]] جي ڪيس جو نالو آھي، جيڪو [[محمد ايوب خان|ايوب خان]] جي دور ۾ [[پاڪستان حڪومت|حڪومتِ پاڪستان]] بنگالي قومپرست سياسي پارٽي، [[عوامي ليگ]]، ان جي سربراهه [[شيخ مجيب الرحمٰن]] ۽ ٻين 34 ماڻھن مٿان داخل ڪيو ويو ھو. <ref name="bdn23Feb201" /> سال 1968ع جي شروعات ۾ ڪيس داخل ڪيو ويو، جنھن ۾ [[شيخ مجيب الرحمٰن]] ۽ ٻين کي [[ھندستان|ھندوستان]] سان ملي پاڪستان جي سالميت خلاف سازش ڪرڻ جو الزام لڳايو ويو. سرڪاري طور ھن ڪيس کي رياست بمقابله شيخ مجيب الرحمان ۽ ٻيا جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو پر عام طور تي ھي ڪيس اگرتلا شورو جنترو ماملا ''(اگرتلا سازش ڪيس)'' جي نالي سان مشھور ٿيو، ڇو تہ ھن ڪيس ۾ الزام لڳايو ويو تہ شيخ مجيب ۽ [[ڀارت]] جي فوجون [[تريپوره|تري پوره رياست]] جي شھر [[اگرتلا]] ۾ گڏجاڻي ڪري پاڪستان خلاف سازش رٿي ھئي. 22 فيبروري 2011ع تي [[بنگلاديش جي پارليامينٽ|بنگلاديشي پارليامينٽ]] جي ميمبر ۽ اگرتلا سازش ڪيس ۾ نامزد ڪيل شوڪت علي پارليامينٽ ۾ خطاب ڪندي چيو تہ اگرتلا سازش ڪيس ڪوڙو نہ ھو ۽ ان وقت جيڪي الزام لڳايا ويا اھي درست ھئا. ھن خطاب ۾ اھو بہ چيو تہ نيوي ۾ شامل مجيب الرحمان ۽ تعليمدان محمد علي رضا بنگلاديش جي آزاديءَ لاءِ اگرتلا ھندوستان ويا ھئا. <ref name="bdn23Feb201" /><ref name="ds12Jun2010" /> == جوابدر == حڪومتِ پاڪستان سازش ڪيس ۾ 35 ڄڻن کي نامزد ڪيو، جن ۾ ٽي مشھور سول سرونٽس بہ شامل ھئا. ھيٺ ڏنل نالا سازش ۾ ملوث قرار ڏنا ويا ھئا. {| class="wikitable" |+ اگرتلا سازش ڪيس ۾ نامزد ڪيل جوابدار |- | [[شيخ مجيب الرحمٰن]] || احمد فضل الرحمن <small>سي ايس پي</small> |- | <small>نيوي اسٽيوارڊ</small> مجيب الرحمان || ڪمانڊر معظم حسين |- | <small>ايل ايس</small> سلطان الدين احمد || <small>ايل ايس سي ڊي</small> آئي نور محمد |- | فلائيٽ سارجنٽ محافظ اللہ || نائيڪ عبد الصمد |- | اڳوڻو حوالدار دليل الدين || رحل القدس سي ايس پي |- | <small>فلائٽ سارجنٽ</small> <small>'''محمد فضل الحق'''</small>|| <small>بيڀتي ڀوشن '''ماڻڪ چوڌري'''</small> |- | بيڌن ڪرشنا سين || صوبيدار عبدالرزاق |- | <small>اڳوڻو ڪلرڪ</small> مجيب الرحمان || <small>فلائٽ سارجنٽ</small> <small>'''ايم عبدالرزاق'''</small> |- | سارجنٽ ظفر الحق || اي. بي. خورشيد |- | <small>خان محمد شمس الرحمان CSP</small>|| اي ڪي ايم شمس الحق |- | حوالدار عزيز الحق || محافظ باري |- | سارجنٽ شمس الحق || ڪيپٽن محمد عبدالمطلب |- | ڪيپٽن شوڪت علي || ڪيپٽن خوندڪر نجم الھدي |- | <small>'''ڪيپٽن اي. اين. ايم نور الزمان'''</small>|| سارجنٽ عبدالجليل |- | محبوب الدين چوڌري || ليفٽينٽ ايم. رحمان |- | اڳوڻو صوبيدار تاج السلام || علي رضا |- | ڪيپٽن خورشيد الدين احمد || ليفٽينٽ عبدالرزاق<ref name=banglapedia /> |} == سازش ۽ سازش جي خبر پوڻ == ھي سازش [[اولھہ پاڪستان]] خلاف شيخ مجيب الرحمان رٿي ھئي، جيئن ھڪ ھٿياربند بغاوت جي نتيجي ۾ [[اوڀر پاڪستان]] کي آزاد ڪري سگهجي. الزام ھيٺ آيل ٻہ ڄڻا نيوي اسٽيوارڊ مجيب الرحمان ۽ تعليمدان محمد علي رضا ان سلسلي ۾ [[ھندستان|ھندوستان]] جي شھر ت [[تريپرا]] جي شھر ا[[گرتلا]] ويا جيئن [[بنگلاديش]] جي آزاديءَ لاءِ ھندوستنا کان مدد وٺي سگهجي.<ref name="ds12Jun2010">{{cite news |date=12 June 2010 |title=Textbook 'incorrectly' describes Agartala Case: Shawkat |url=https://www.thedailystar.net/news-detail-142345 |newspaper=The Daily Star |agency=BSS |access-date=2 September 2011}}</ref> سازش جي خبر پھرين لفٽيننٽ ڪرنل شمس ال عالم خبر پئي، جيڪو ان وقت اولھ پاڪستان ۾ [[انٽر سروسز انٽيليجنس]] (آئي ايس آئي) کي ڪمانڊ ڪري رھيو ھو. اولھ بنگال ريجمنٽ جي ھڪ آفيسر روُف الرحمان، جيڪو سازش ڪندڙ جو ساٿي ھو، ان شمس ال عالم کي قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر عالم محفوط رھيو ۽ سندس بھاري لاءِ [[ستاره بسالت]] سان نوازيو ويو. 1967ع تي سازش ۾ ملوث ھجن جي الزام ۾ لڳ ڀڳ 1500 بنگالين کي گرفتار ڪيو ويو.<ref name=banglapedia>{{cite book |last=Begum |first=Shahida |year=2012 |chapter=Agartala Conspiracy Case |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Agartala_Conspiracy_Case |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]}}</ref> جنوري 1968ع ۾ پاڪستان جي گهرو وزارت دعوا ڪئي تہ ھنن پاڪستان کي غيرمستحڪم ڪرڻ جي ھڪ سازش کي پڪڙي ورتو آھي، جنھن تحت ھٿياربند بغاوت ذريعي اولھہ پاڪستان کي اوڀر کان جدا ڪيو ويندو. انھي سلسلي ۾ پھرين 8 ماڻھن کي گرفتار ڪيو ويو، ا18 جنوري تي شيخ مجيب کي پڻ گرفتار ڪيو ويو ۽ 9 مئي 1968 تي کيس ٻيھر گرفتاري جي شرط تي آزاد ڪيو ويو.<ref name=banglapedia /> ڪيس جي ٻڌڻي دوران شيخ مجيب ۽ ھندوستان ۾ سازش کي حڪومت پاڪستان ڪڏھن بہ ثابت نہ ڪري سگهي.<ref>{{harvnb|Talbot|1998|p=190}} "The Agartala contacts however did not provide solid evidence of a Mujib-India secessionist conspiracy in East Pakistan, and in its absence, the accusations were to prove extremely counterproductive given the prevailing political atmosphere. "</ref> == مقدمو == ڪيترائي جوابدار فوجي ھجڻ ڪري، [[پاڪستان حڪومت|حڪومت پاڪستان]] فيصلو ڪيو تہ مقدمو [[فوجي عدالت|فوجي عدالتن]] ۾ ھلائي [[ڪورٽ مارشل]] ڪيو وڃي، پر سياستدانن کي 1970ع جي چونڊن ۾ حصو وٺڻ کان روڪڻ ۽ مقدمي جي شفافيت کي مدنظر رکندي اھو فيصلو واپس ورتو ويو، تنھن کانپوءِ صرف 35 ڄڻن کي سازش ۾ ملوث ھجڻ لاءِ نامزد ڪيو ويو ۽ گرفتار ڪيلن کي ڍاڪا سينٽرل جيل مان ڍاڪا ڪنٽونمنٽ منتقل ڪيو ويو.<ref name=banglapedia /> [[پاڪستان پينل ڪوڊ|پاڪستان جي تعزيري ضابطن]] ۾ ترميم ڪئي وئي جيئن فريادي کي فائدو پهچي سگهي. ھن ڪيس جو مقدمو <small>19</small> جون <small>1968</small>ع تي هڪ خاص ٽربيونل ۾ شروع ٿيو. ٻڌڻي [[ڍاڪا|ڍاڪا شهر]] ۾ هڪ محفوظ چيمبر ۾ ٿي. اها ٻڌڻي مجيب لاءِ عوامي ليگ جي مطالبن کي عام ڪرڻ جو موقعو بڻجي وئي. ٽربيونل آڏو 100 حصن تي ٻڌل الزامن جي شيٽ پيش ڪئي وئي، جنهن ۾ 227 شاهد ۽ 7 منظور ڪندڙ هئا. ٽربيونل 3 ججن تي مشتمل ھئي، جنهن جو چيئرمين جسٽس ايس اي رحمان هڪ غير بنگالي هو. ٻيا ميمبر ايم آر خان ۽ مقسم الحڪيم بنگالي هئا. پاڪستاني حڪومت جي نمائندگي [[اٽارني جنرل]] ٽي ايڇ ڪيو. خان ۽ اڳوڻي پرڏيهي وزير منظور قادر ڪئي. هڪ برطانوي وڪيل ٿامس وليمز، مقامي وڪيلن سان گڏ، شيخ مجيب الرحمان جي حق ۾ درخواست داخل ڪري ٽربيونل جي قيام کي چيلينج ڪيو. مقدمي کي منظور ڪندڙن گواھي دوران چيو تہ هنن رياست جي جبر هيٺ ڪوڙا ثبوت فراهم ڪيا. <ref name=banglapedia /> عوام جا نمائندا ھن مقدمي کي [[اوڀر پاڪستان]] جي سياسي خودمختاري جي تحريڪ خلاف پاڪستاني حڪومت جي سازش طور ڏسي رهيا هئا، خاص طور تي جڏهن حڪومت اهو ثابت ڪرڻ جي خواهشمند هئي تہ [[شيخ مجيب الرحمٰن|شيخ مجيب]] هندستاني ايجنٽ ۽ [[پاڪستان جون علحيدگي پسند تحريڪون|علحدگي پسند]] هو. نتيجي ۾ ھڪ عوامي تحريڪ منظم ٿي ۽ مطالبو ڪيو ويو تہ مقدمو فوري طور تي واپس ورتو وڃي ۽ سمورن قيدين کي آزاد ڪيو وڃي. حڪومتي فيصلي موجب ڪيس جي آخري تاريخ 6 فيبروري 1969ع هئي، پر عوامي بغاوت سبب حڪومت کي اها تاريخ ملتوي ڪرڻي پئي.<ref name=banglapedia /> 15 فيبروري 1969ع جي صبح جو، هڪ پاڪستاني حوالدار، سارجنٽ ظهور الحق کي سندس جيل جي دروازي سامھون گوليون هڻي قتل ڪري ڇڏيو. واقعي جي ردعمل ۾ زبردست هجوم اسٽيٽ گيسٽ هائوس ۽ ٻين سرڪاري عمارتن کي باهہ ڏئي ساڙي ڇڏيو، جتي حڪومت جو چيف وڪيل ۽ ٽربيونل جو چيئرمين رهندو هو، انھن ٻنھي کي خفيا رستن ذريعي ٻاھر ڪڍيو ويو. باهہ لڳڻ جي نتيجي ۾ ڪيس جون ڪجهہ فائلون ۽ ثبوت سڙي رک ٿي ويا.<ref name=banglapedia /> حڪومت 22 فيبروري 1969ع تي اگرتلا سازش ڪيس واپس ورتو ۽ ٻئي ڏينهن تي سمورن جوابدارن کي آزاد ڪيو ويو. آزادي بعد ريس ڪورس ميدان ۾ جوابدارن جو شاندار استقبال ڪيو ويو، ۽ اتي شيخ مجيب کي "بنگبندو" جو مشهور لقب ڏنو ويو.<ref name=banglapedia /> == نتيجو == احتجاج ڪندڙن ھڪ ايڪشن ڪميٽي جوڙي ورتي، ۽ ھنگامن [[محمد ايوب خان|ايوب خان]] کي مجبور ڪيو تہ هو مقدمو واپس وٺي، ان کان پوءِ ايوب ھڪ گول ميز ڪانفرنس سڏائي، جنهن ۾ شيخ مجيب شرڪت ڪئي پر جڏهن سندس ڇهن نقاطي مطالبن کي نظرانداز ڪيو ويو تہ ھي اتان احتجاجن هليو ويو. ھن مقدمي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ بغاوت ايوب خان جي حڪومت جي خاتمي جو هڪ اهم ڪارڻ بڻي. ھن مقدمي کي [[بنگلاديش جي آزادي جي جنگ|بنگلاديش جي آزاديءَ]] جي جنگ جي اهم واقعن ۾ بہ ڳڻيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |last=Ahsan |first=Syed Badrul |author-link=Syed Badrul Ahsan |date=February 2007 |title=February 1969: Revisiting the Agartala Conspiracy Case |work=Forum |publisher=The Daily Star |url=http://archive.thedailystar.net/forum/2007/february/feb69.htm |access-date=2 September 2011 |archive-date=26 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170126215612/http://archive.thedailystar.net/forum/2007/february/feb69.htm |dead-url=yes |accessdate=29 June 2024 |archivedate=26 January 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170126215612/http://archive.thedailystar.net/forum/2007/february/feb69.htm }}</ref> قتل ڪيل سارجنٽ ظهور الحق جي ياد ۾ [[ڍاڪا يونيورسٽي]] اندر شاگردن جي رهائشي هال جو نالو سندس نالي پٺيان رکيو ويو.<ref name=duhall>{{cite news |date=16 February 2011 |title=35 'accused' honoured |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=174435 |newspaper=The Daily Star |access-date=2 September 2011 |archive-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140829005031/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=174435 |dead-url=yes |accessdate=29 June 2024 |archivedate=29 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140829005031/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=174435 }}</ref> == اعتراف == 2010ع ۾،ھڪ بچيل سازشي ۽ پارليامينٽ جي ڊپٽي اسپيڪر شوڪت علي پارليامينٽ ۾ هڪ پوائنٽ آف آرڊر تي اعتراف ڪيو ته انهن تي جيڪي الزام لڳايا ويا، اهي صحيح هئا. ھن ٻڌايو تہ هنن پاڪستان کان بنگلاديش جي آزادي لاءِ شيخ مجيب الرحمان جي سربراھي “ هڪ ايڪشن ڪاميٽي پڻ ٺاھي ھئي.<ref name="bdn23Feb201">{{cite news |date=23 February 2011 |title='Agartala conspiracy case was not false' |url=https://bdnews24.com/bangladesh/2011/02/23/agartala-conspiracy-case-was-not-false |newspaper=bdnews24.com |access-date=2 September 2011}}</ref><ref name="ds12Jun2010" /> پارليامينٽ جي ميمبر توفيل احمد چيو تہ جيڪڏهن ڪيس داخل نه ٿئي ها ته اهو سازش خونريزي کانسواءِ اوڀر پاڪستان جي علحدگيءَ تي پهچي ها، ۽ قوم جي آزاديءَ جي رٿابندي جو داد ڊپٽي اسپيڪر کي ڏنو وڃي ها.<ref name="bdn23Feb201" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اگرتله سازش ڪيس]] [[زمرو:اگرتله سازش]] [[زمرو:سازش]] [[زمرو:اگرتله]] [[زمرو:مقدما]] [[زمرو:قانون]] [[زمرو:سياست]] [[زمرو:بنگلاديش]] [[زمرو:بنگلاديش جي تاريخ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جديد تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي سياسي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي سياست]] [[زمرو:بنگلاديش جي آزادي]] [[زمرو:پاڪستان جي جديد تاريخ]] gy014npbm3r7f7kluajwcks8ik56cpj 376301 376299 2026-05-07T14:37:09Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 376301 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون}} {{Infobox | name = اگرتلا سازش ڪيس | child = {{{child|}}} | subbox = {{{subbox|}}} | italic title = {{{italic title|no}}} | above = اگرتلا سازش ڪيس | subheader = Agartala Conspiracy Case | image = [[File:State emblem of Pakistan.svg|200px|alt=حڪومت پاڪستان]] | datastyle = | header1 = | label1 = ڪورٽ | data1 = ڍاڪا ڪنٽونمنٽ جي خصوصي ٽربيونل | header2 = | label2 = ڪيس جوپورو نالو | data2 = رياست بمقابلہ شيخ مجيب الرحمان ۽ ٻيا | header3 = | label3 = فيصلو | data3 = 22 فيبروري 1969ع تي ڪيس واپس وٺي سمورا جوابدار آزاد ڪيا ويا | header4 = | label4 = جج | data4 = جسٽس ايس اي رحمان، جسٽس ايم آر رحمان، جسٽس مڪسم الحاڪم | header5 = | label5 = لاڳو ثيل قانون | data5 = [[پاڪستان پينل ڪوڊ]] جي سيڪشن 121 A ۽ 131، پاڪستان خلاف جن ڪرڻ جي ڪوشش<ref>{{cite web |url=https://www.pakistani.org/pakistan/legislation/1860/actXLVof1860.html |title=Pakistan Penal Code (Act XLV of 1860) |author=<!-- Not stated --> |date= |website=Pakistani.org |publisher=Pakistani.org |access-date=26 May 2024 |quote=}}</ref> }} '''اگرتلا سازش ڪيس''' <small>{{ٻيا نالا|انگريزي=Agartala Conspiracy Case}}</small> [[پاڪستان]] ۾ ھڪ [[بغاوت]] جي ڪيس جو نالو آھي، جيڪو [[محمد ايوب خان|ايوب خان]] جي دور ۾ [[پاڪستان حڪومت|حڪومتِ پاڪستان]] بنگالي قومپرست سياسي پارٽي، [[عوامي ليگ]]، ان جي سربراهه [[شيخ مجيب الرحمٰن]] ۽ ٻين 34 ماڻھن مٿان داخل ڪيو ويو ھو. <ref name="bdn23Feb201" /> سال 1968ع جي شروعات ۾ ڪيس داخل ڪيو ويو، جنھن ۾ [[شيخ مجيب الرحمٰن]] ۽ ٻين کي [[ھندستان|ھندوستان]] سان ملي پاڪستان جي سالميت خلاف سازش ڪرڻ جو الزام لڳايو ويو. سرڪاري طور ھن ڪيس کي رياست بمقابله شيخ مجيب الرحمان ۽ ٻيا جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو پر عام طور تي ھي ڪيس اگرتلا شورو جنترو ماملا ''(اگرتلا سازش ڪيس)'' جي نالي سان مشھور ٿيو، ڇو تہ ھن ڪيس ۾ الزام لڳايو ويو تہ شيخ مجيب ۽ [[ڀارت]] جي فوجون [[تريپوره|تري پوره رياست]] جي شھر [[اگرتلا]] ۾ گڏجاڻي ڪري پاڪستان خلاف سازش رٿي ھئي. 22 فيبروري 2011ع تي [[بنگلاديش جي پارليامينٽ|بنگلاديشي پارليامينٽ]] جي ميمبر ۽ اگرتلا سازش ڪيس ۾ نامزد ڪيل شوڪت علي پارليامينٽ ۾ خطاب ڪندي چيو تہ اگرتلا سازش ڪيس ڪوڙو نہ ھو ۽ ان وقت جيڪي الزام لڳايا ويا اھي درست ھئا. ھن خطاب ۾ اھو بہ چيو تہ نيوي ۾ شامل مجيب الرحمان ۽ تعليمدان محمد علي رضا بنگلاديش جي آزاديءَ لاءِ اگرتلا ھندوستان ويا ھئا. <ref name="bdn23Feb201" /><ref name="ds12Jun2010" /> == جوابدر == حڪومتِ پاڪستان سازش ڪيس ۾ 35 ڄڻن کي نامزد ڪيو، جن ۾ ٽي مشھور سول سرونٽس بہ شامل ھئا. ھيٺ ڏنل نالا سازش ۾ ملوث قرار ڏنا ويا ھئا. {| class="wikitable" |+ اگرتلا سازش ڪيس ۾ نامزد ڪيل جوابدار |- | [[شيخ مجيب الرحمٰن]] || احمد فضل الرحمن <small>سي ايس پي</small> |- | <small>نيوي اسٽيوارڊ</small> مجيب الرحمان || ڪمانڊر معظم حسين |- | <small>ايل ايس</small> سلطان الدين احمد || <small>ايل ايس سي ڊي</small> آئي نور محمد |- | فلائيٽ سارجنٽ محافظ اللہ || نائيڪ عبد الصمد |- | اڳوڻو حوالدار دليل الدين || رحل القدس سي ايس پي |- | <small>فلائٽ سارجنٽ</small> <small>'''محمد فضل الحق'''</small>|| <small>بيڀتي ڀوشن '''ماڻڪ چوڌري'''</small> |- | بيڌن ڪرشنا سين || صوبيدار عبدالرزاق |- | <small>اڳوڻو ڪلرڪ</small> مجيب الرحمان || <small>فلائٽ سارجنٽ</small> <small>'''ايم عبدالرزاق'''</small> |- | سارجنٽ ظفر الحق || اي. بي. خورشيد |- | <small>خان محمد شمس الرحمان CSP</small>|| اي ڪي ايم شمس الحق |- | حوالدار عزيز الحق || محافظ باري |- | سارجنٽ شمس الحق || ڪيپٽن محمد عبدالمطلب |- | ڪيپٽن شوڪت علي || ڪيپٽن خوندڪر نجم الھدي |- | <small>'''ڪيپٽن اي. اين. ايم نور الزمان'''</small>|| سارجنٽ عبدالجليل |- | محبوب الدين چوڌري || ليفٽينٽ ايم. رحمان |- | اڳوڻو صوبيدار تاج السلام || علي رضا |- | ڪيپٽن خورشيد الدين احمد || ليفٽينٽ عبدالرزاق<ref name=banglapedia /> |} == سازش ۽ سازش جي خبر پوڻ == ھي سازش [[اولھہ پاڪستان]] خلاف شيخ مجيب الرحمان رٿي ھئي، جيئن ھڪ ھٿياربند بغاوت جي نتيجي ۾ [[اوڀر پاڪستان]] کي آزاد ڪري سگهجي. الزام ھيٺ آيل ٻہ ڄڻا نيوي اسٽيوارڊ مجيب الرحمان ۽ تعليمدان محمد علي رضا ان سلسلي ۾ [[ھندستان|ھندوستان]] جي شھر ت [[تريپرا]] جي شھر ا[[گرتلا]] ويا جيئن [[بنگلاديش]] جي آزاديءَ لاءِ ھندوستنا کان مدد وٺي سگهجي.<ref name="ds12Jun2010">{{cite news |date=12 June 2010 |title=Textbook 'incorrectly' describes Agartala Case: Shawkat |url=https://www.thedailystar.net/news-detail-142345 |newspaper=The Daily Star |agency=BSS |access-date=2 September 2011}}</ref> سازش جي خبر پھرين لفٽيننٽ ڪرنل شمس ال عالم خبر پئي، جيڪو ان وقت اولھ پاڪستان ۾ [[انٽر سروسز انٽيليجنس]] (آئي ايس آئي) کي ڪمانڊ ڪري رھيو ھو. اولھ بنگال ريجمنٽ جي ھڪ آفيسر روُف الرحمان، جيڪو سازش ڪندڙ جو ساٿي ھو، ان شمس ال عالم کي قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر عالم محفوط رھيو ۽ سندس بھاري لاءِ [[ستاره بسالت]] سان نوازيو ويو. 1967ع تي سازش ۾ ملوث ھجن جي الزام ۾ لڳ ڀڳ 1500 بنگالين کي گرفتار ڪيو ويو.<ref name=banglapedia>{{cite book |last=Begum |first=Shahida |year=2012 |chapter=Agartala Conspiracy Case |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Agartala_Conspiracy_Case |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]}}</ref> جنوري 1968ع ۾ پاڪستان جي گهرو وزارت دعوا ڪئي تہ ھنن پاڪستان کي غيرمستحڪم ڪرڻ جي ھڪ سازش کي پڪڙي ورتو آھي، جنھن تحت ھٿياربند بغاوت ذريعي اولھہ پاڪستان کي اوڀر کان جدا ڪيو ويندو. انھي سلسلي ۾ پھرين 8 ماڻھن کي گرفتار ڪيو ويو، ا18 جنوري تي شيخ مجيب کي پڻ گرفتار ڪيو ويو ۽ 9 مئي 1968 تي کيس ٻيھر گرفتاري جي شرط تي آزاد ڪيو ويو.<ref name=banglapedia /> ڪيس جي ٻڌڻي دوران شيخ مجيب ۽ ھندوستان ۾ سازش کي حڪومت پاڪستان ڪڏھن بہ ثابت نہ ڪري سگهي.<ref>{{harvnb|Talbot|1998|p=190}} "The Agartala contacts however did not provide solid evidence of a Mujib-India secessionist conspiracy in East Pakistan, and in its absence, the accusations were to prove extremely counterproductive given the prevailing political atmosphere. "</ref> == مقدمو == ڪيترائي جوابدار فوجي ھجڻ ڪري، [[پاڪستان حڪومت|حڪومت پاڪستان]] فيصلو ڪيو تہ مقدمو [[فوجي عدالت|فوجي عدالتن]] ۾ ھلائي [[ڪورٽ مارشل]] ڪيو وڃي، پر سياستدانن کي 1970ع جي چونڊن ۾ حصو وٺڻ کان روڪڻ ۽ مقدمي جي شفافيت کي مدنظر رکندي اھو فيصلو واپس ورتو ويو، تنھن کانپوءِ صرف 35 ڄڻن کي سازش ۾ ملوث ھجڻ لاءِ نامزد ڪيو ويو ۽ گرفتار ڪيلن کي ڍاڪا سينٽرل جيل مان ڍاڪا ڪنٽونمنٽ منتقل ڪيو ويو.<ref name=banglapedia /> [[پاڪستان پينل ڪوڊ|پاڪستان جي تعزيري ضابطن]] ۾ ترميم ڪئي وئي جيئن فريادي کي فائدو پهچي سگهي. ھن ڪيس جو مقدمو <small>19</small> جون <small>1968</small>ع تي هڪ خاص ٽربيونل ۾ شروع ٿيو. ٻڌڻي [[ڍاڪا|ڍاڪا شهر]] ۾ هڪ محفوظ چيمبر ۾ ٿي. اها ٻڌڻي مجيب لاءِ عوامي ليگ جي مطالبن کي عام ڪرڻ جو موقعو بڻجي وئي. ٽربيونل آڏو 100 حصن تي ٻڌل الزامن جي شيٽ پيش ڪئي وئي، جنهن ۾ 227 شاهد ۽ 7 منظور ڪندڙ هئا. ٽربيونل 3 ججن تي مشتمل ھئي، جنهن جو چيئرمين جسٽس ايس اي رحمان هڪ غير بنگالي هو. ٻيا ميمبر ايم آر خان ۽ مقسم الحڪيم بنگالي هئا. پاڪستاني حڪومت جي نمائندگي [[اٽارني جنرل]] ٽي ايڇ ڪيو. خان ۽ اڳوڻي پرڏيهي وزير منظور قادر ڪئي. هڪ برطانوي وڪيل ٿامس وليمز، مقامي وڪيلن سان گڏ، شيخ مجيب الرحمان جي حق ۾ درخواست داخل ڪري ٽربيونل جي قيام کي چيلينج ڪيو. مقدمي کي منظور ڪندڙن گواھي دوران چيو تہ هنن رياست جي جبر هيٺ ڪوڙا ثبوت فراهم ڪيا. <ref name=banglapedia /> عوام جا نمائندا ھن مقدمي کي [[اوڀر پاڪستان]] جي سياسي خودمختاري جي تحريڪ خلاف پاڪستاني حڪومت جي سازش طور ڏسي رهيا هئا، خاص طور تي جڏهن حڪومت اهو ثابت ڪرڻ جي خواهشمند هئي تہ [[شيخ مجيب الرحمٰن|شيخ مجيب]] هندستاني ايجنٽ ۽ [[پاڪستان جون علحيدگي پسند تحريڪون|علحدگي پسند]] هو. نتيجي ۾ ھڪ عوامي تحريڪ منظم ٿي ۽ مطالبو ڪيو ويو تہ مقدمو فوري طور تي واپس ورتو وڃي ۽ سمورن قيدين کي آزاد ڪيو وڃي. حڪومتي فيصلي موجب ڪيس جي آخري تاريخ 6 فيبروري 1969ع هئي، پر عوامي بغاوت سبب حڪومت کي اها تاريخ ملتوي ڪرڻي پئي.<ref name=banglapedia /> 15 فيبروري 1969ع جي صبح جو، هڪ پاڪستاني حوالدار، سارجنٽ ظهور الحق کي سندس جيل جي دروازي سامھون گوليون هڻي قتل ڪري ڇڏيو. واقعي جي ردعمل ۾ زبردست هجوم اسٽيٽ گيسٽ هائوس ۽ ٻين سرڪاري عمارتن کي باهہ ڏئي ساڙي ڇڏيو، جتي حڪومت جو چيف وڪيل ۽ ٽربيونل جو چيئرمين رهندو هو، انھن ٻنھي کي خفيا رستن ذريعي ٻاھر ڪڍيو ويو. باهہ لڳڻ جي نتيجي ۾ ڪيس جون ڪجهہ فائلون ۽ ثبوت سڙي رک ٿي ويا.<ref name=banglapedia /> حڪومت 22 فيبروري 1969ع تي اگرتلا سازش ڪيس واپس ورتو ۽ ٻئي ڏينهن تي سمورن جوابدارن کي آزاد ڪيو ويو. آزادي بعد ريس ڪورس ميدان ۾ جوابدارن جو شاندار استقبال ڪيو ويو، ۽ اتي شيخ مجيب کي "بنگبندو" جو مشهور لقب ڏنو ويو.<ref name=banglapedia /> == نتيجو == احتجاج ڪندڙن ھڪ ايڪشن ڪميٽي جوڙي ورتي، ۽ ھنگامن [[محمد ايوب خان|ايوب خان]] کي مجبور ڪيو تہ هو مقدمو واپس وٺي، ان کان پوءِ ايوب ھڪ گول ميز ڪانفرنس سڏائي، جنهن ۾ شيخ مجيب شرڪت ڪئي پر جڏهن سندس ڇهن نقاطي مطالبن کي نظرانداز ڪيو ويو تہ ھي اتان احتجاجن هليو ويو. ھن مقدمي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ بغاوت ايوب خان جي حڪومت جي خاتمي جو هڪ اهم ڪارڻ بڻي. ھن مقدمي کي [[بنگلاديش جي آزادي جي جنگ|بنگلاديش جي آزاديءَ]] جي جنگ جي اهم واقعن ۾ بہ ڳڻيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |last=Ahsan |first=Syed Badrul |author-link=Syed Badrul Ahsan |date=February 2007 |title=February 1969: Revisiting the Agartala Conspiracy Case |work=Forum |publisher=The Daily Star |url=http://archive.thedailystar.net/forum/2007/february/feb69.htm |access-date=2 September 2011 |archive-date=26 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170126215612/http://archive.thedailystar.net/forum/2007/february/feb69.htm |dead-url=yes |accessdate=29 June 2024 |archivedate=26 January 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170126215612/http://archive.thedailystar.net/forum/2007/february/feb69.htm }}</ref> قتل ڪيل سارجنٽ ظهور الحق جي ياد ۾ [[ڍاڪا يونيورسٽي]] اندر شاگردن جي رهائشي هال جو نالو سندس نالي پٺيان رکيو ويو.<ref name=duhall>{{cite news |date=16 February 2011 |title=35 'accused' honoured |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=174435 |newspaper=The Daily Star |access-date=2 September 2011 |archive-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140829005031/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=174435 |dead-url=yes |accessdate=29 June 2024 |archivedate=29 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140829005031/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=174435 }}</ref> == اعتراف == 2010ع ۾،ھڪ بچيل سازشي ۽ پارليامينٽ جي ڊپٽي اسپيڪر شوڪت علي پارليامينٽ ۾ هڪ پوائنٽ آف آرڊر تي اعتراف ڪيو ته انهن تي جيڪي الزام لڳايا ويا، اهي صحيح هئا. ھن ٻڌايو تہ هنن پاڪستان کان بنگلاديش جي آزادي لاءِ شيخ مجيب الرحمان جي سربراھي “ هڪ ايڪشن ڪاميٽي پڻ ٺاھي ھئي.<ref name="bdn23Feb201">{{cite news |date=23 February 2011 |title='Agartala conspiracy case was not false' |url=https://bdnews24.com/bangladesh/2011/02/23/agartala-conspiracy-case-was-not-false |newspaper=bdnews24.com |access-date=2 September 2011}}</ref><ref name="ds12Jun2010" /> پارليامينٽ جي ميمبر توفيل احمد چيو تہ جيڪڏهن ڪيس داخل نه ٿئي ها ته اهو سازش خونريزي کانسواءِ اوڀر پاڪستان جي علحدگيءَ تي پهچي ها، ۽ قوم جي آزاديءَ جي رٿابندي جو داد ڊپٽي اسپيڪر کي ڏنو وڃي ها.<ref name="bdn23Feb201" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اگرتله سازش ڪيس]] [[زمرو:اگرتله سازش]] [[زمرو:سازش]] [[زمرو:اگرتلا]] [[زمرو:مقدما]] [[زمرو:قانون]] [[زمرو:سياست]] [[زمرو:بنگلاديش]] [[زمرو:بنگلاديش جي تاريخ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جديد تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي سياسي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي سياست]] [[زمرو:بنگلاديش جي آزادي]] [[زمرو:پاڪستان جي جديد تاريخ]] emosorp8hnw8ynwnn24ft01h5swt4yp 376302 376301 2026-05-07T14:38:02Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 376302 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون}} {{Infobox | name = اگرتلا سازش ڪيس | child = {{{child|}}} | subbox = {{{subbox|}}} | italic title = {{{italic title|no}}} | above = اگرتلا سازش ڪيس | subheader = Agartala Conspiracy Case | image = [[File:State emblem of Pakistan.svg|200px|alt=حڪومت پاڪستان]] | datastyle = | header1 = | label1 = ڪورٽ | data1 = ڍاڪا ڪنٽونمنٽ جي خصوصي ٽربيونل | header2 = | label2 = ڪيس جوپورو نالو | data2 = رياست بمقابلہ شيخ مجيب الرحمان ۽ ٻيا | header3 = | label3 = فيصلو | data3 = 22 فيبروري 1969ع تي ڪيس واپس وٺي سمورا جوابدار آزاد ڪيا ويا | header4 = | label4 = جج | data4 = جسٽس ايس اي رحمان، جسٽس ايم آر رحمان، جسٽس مڪسم الحاڪم | header5 = | label5 = لاڳو ثيل قانون | data5 = [[پاڪستان پينل ڪوڊ]] جي سيڪشن 121 A ۽ 131، پاڪستان خلاف جن ڪرڻ جي ڪوشش<ref>{{cite web |url=https://www.pakistani.org/pakistan/legislation/1860/actXLVof1860.html |title=Pakistan Penal Code (Act XLV of 1860) |author=<!-- Not stated --> |date= |website=Pakistani.org |publisher=Pakistani.org |access-date=26 May 2024 |quote=}}</ref> }} '''اگرتلا سازش ڪيس''' <small>{{ٻيا نالا|انگريزي=Agartala Conspiracy Case}}</small> [[پاڪستان]] ۾ ھڪ [[بغاوت]] جي ڪيس جو نالو آھي، جيڪو [[محمد ايوب خان|ايوب خان]] جي دور ۾ [[پاڪستان حڪومت|حڪومتِ پاڪستان]] بنگالي قومپرست سياسي پارٽي، [[عوامي ليگ]]، ان جي سربراهه [[شيخ مجيب الرحمٰن]] ۽ ٻين 34 ماڻھن مٿان داخل ڪيو ويو ھو. <ref name="bdn23Feb201" /> سال 1968ع جي شروعات ۾ ڪيس داخل ڪيو ويو، جنھن ۾ [[شيخ مجيب الرحمٰن]] ۽ ٻين کي [[ھندستان|ھندوستان]] سان ملي پاڪستان جي سالميت خلاف سازش ڪرڻ جو الزام لڳايو ويو. سرڪاري طور ھن ڪيس کي رياست بمقابله شيخ مجيب الرحمان ۽ ٻيا جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو پر عام طور تي ھي ڪيس اگرتلا شورو جنترو ماملا ''(اگرتلا سازش ڪيس)'' جي نالي سان مشھور ٿيو، ڇو تہ ھن ڪيس ۾ الزام لڳايو ويو تہ شيخ مجيب ۽ [[ڀارت]] جي فوجون [[تريپوره|تري پوره رياست]] جي شھر [[اگرتلا]] ۾ گڏجاڻي ڪري پاڪستان خلاف سازش رٿي ھئي. 22 فيبروري 2011ع تي [[بنگلاديش جي پارليامينٽ|بنگلاديشي پارليامينٽ]] جي ميمبر ۽ اگرتلا سازش ڪيس ۾ نامزد ڪيل شوڪت علي پارليامينٽ ۾ خطاب ڪندي چيو تہ اگرتلا سازش ڪيس ڪوڙو نہ ھو ۽ ان وقت جيڪي الزام لڳايا ويا اھي درست ھئا. ھن خطاب ۾ اھو بہ چيو تہ نيوي ۾ شامل مجيب الرحمان ۽ تعليمدان محمد علي رضا بنگلاديش جي آزاديءَ لاءِ اگرتلا ھندوستان ويا ھئا. <ref name="bdn23Feb201" /><ref name="ds12Jun2010" /> == جوابدر == حڪومتِ پاڪستان سازش ڪيس ۾ 35 ڄڻن کي نامزد ڪيو، جن ۾ ٽي مشھور سول سرونٽس بہ شامل ھئا. ھيٺ ڏنل نالا سازش ۾ ملوث قرار ڏنا ويا ھئا. {| class="wikitable" |+ اگرتلا سازش ڪيس ۾ نامزد ڪيل جوابدار |- | [[شيخ مجيب الرحمٰن]] || احمد فضل الرحمن <small>سي ايس پي</small> |- | <small>نيوي اسٽيوارڊ</small> مجيب الرحمان || ڪمانڊر معظم حسين |- | <small>ايل ايس</small> سلطان الدين احمد || <small>ايل ايس سي ڊي</small> آئي نور محمد |- | فلائيٽ سارجنٽ محافظ اللہ || نائيڪ عبد الصمد |- | اڳوڻو حوالدار دليل الدين || رحل القدس سي ايس پي |- | <small>فلائٽ سارجنٽ</small> <small>'''محمد فضل الحق'''</small>|| <small>بيڀتي ڀوشن '''ماڻڪ چوڌري'''</small> |- | بيڌن ڪرشنا سين || صوبيدار عبدالرزاق |- | <small>اڳوڻو ڪلرڪ</small> مجيب الرحمان || <small>فلائٽ سارجنٽ</small> <small>'''ايم عبدالرزاق'''</small> |- | سارجنٽ ظفر الحق || اي. بي. خورشيد |- | <small>خان محمد شمس الرحمان CSP</small>|| اي ڪي ايم شمس الحق |- | حوالدار عزيز الحق || محافظ باري |- | سارجنٽ شمس الحق || ڪيپٽن محمد عبدالمطلب |- | ڪيپٽن شوڪت علي || ڪيپٽن خوندڪر نجم الھدي |- | <small>'''ڪيپٽن اي. اين. ايم نور الزمان'''</small>|| سارجنٽ عبدالجليل |- | محبوب الدين چوڌري || ليفٽينٽ ايم. رحمان |- | اڳوڻو صوبيدار تاج السلام || علي رضا |- | ڪيپٽن خورشيد الدين احمد || ليفٽينٽ عبدالرزاق<ref name=banglapedia /> |} == سازش ۽ سازش جي خبر پوڻ == ھي سازش [[اولھہ پاڪستان]] خلاف شيخ مجيب الرحمان رٿي ھئي، جيئن ھڪ ھٿياربند بغاوت جي نتيجي ۾ [[اوڀر پاڪستان]] کي آزاد ڪري سگهجي. الزام ھيٺ آيل ٻہ ڄڻا نيوي اسٽيوارڊ مجيب الرحمان ۽ تعليمدان محمد علي رضا ان سلسلي ۾ [[ھندستان|ھندوستان]] جي شھر ت [[تريپرا]] جي شھر ا[[گرتلا]] ويا جيئن [[بنگلاديش]] جي آزاديءَ لاءِ ھندوستنا کان مدد وٺي سگهجي.<ref name="ds12Jun2010">{{cite news |date=12 June 2010 |title=Textbook 'incorrectly' describes Agartala Case: Shawkat |url=https://www.thedailystar.net/news-detail-142345 |newspaper=The Daily Star |agency=BSS |access-date=2 September 2011}}</ref> سازش جي خبر پھرين لفٽيننٽ ڪرنل شمس ال عالم خبر پئي، جيڪو ان وقت اولھ پاڪستان ۾ [[انٽر سروسز انٽيليجنس]] (آئي ايس آئي) کي ڪمانڊ ڪري رھيو ھو. اولھ بنگال ريجمنٽ جي ھڪ آفيسر روُف الرحمان، جيڪو سازش ڪندڙ جو ساٿي ھو، ان شمس ال عالم کي قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر عالم محفوط رھيو ۽ سندس بھاري لاءِ [[ستاره بسالت]] سان نوازيو ويو. 1967ع تي سازش ۾ ملوث ھجن جي الزام ۾ لڳ ڀڳ 1500 بنگالين کي گرفتار ڪيو ويو.<ref name=banglapedia>{{cite book |last=Begum |first=Shahida |year=2012 |chapter=Agartala Conspiracy Case |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Agartala_Conspiracy_Case |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]}}</ref> جنوري 1968ع ۾ پاڪستان جي گهرو وزارت دعوا ڪئي تہ ھنن پاڪستان کي غيرمستحڪم ڪرڻ جي ھڪ سازش کي پڪڙي ورتو آھي، جنھن تحت ھٿياربند بغاوت ذريعي اولھہ پاڪستان کي اوڀر کان جدا ڪيو ويندو. انھي سلسلي ۾ پھرين 8 ماڻھن کي گرفتار ڪيو ويو، ا18 جنوري تي شيخ مجيب کي پڻ گرفتار ڪيو ويو ۽ 9 مئي 1968 تي کيس ٻيھر گرفتاري جي شرط تي آزاد ڪيو ويو.<ref name=banglapedia /> ڪيس جي ٻڌڻي دوران شيخ مجيب ۽ ھندوستان ۾ سازش کي حڪومت پاڪستان ڪڏھن بہ ثابت نہ ڪري سگهي.<ref>{{harvnb|Talbot|1998|p=190}} "The Agartala contacts however did not provide solid evidence of a Mujib-India secessionist conspiracy in East Pakistan, and in its absence, the accusations were to prove extremely counterproductive given the prevailing political atmosphere. "</ref> == مقدمو == ڪيترائي جوابدار فوجي ھجڻ ڪري، [[پاڪستان حڪومت|حڪومت پاڪستان]] فيصلو ڪيو تہ مقدمو [[فوجي عدالت|فوجي عدالتن]] ۾ ھلائي [[ڪورٽ مارشل]] ڪيو وڃي، پر سياستدانن کي 1970ع جي چونڊن ۾ حصو وٺڻ کان روڪڻ ۽ مقدمي جي شفافيت کي مدنظر رکندي اھو فيصلو واپس ورتو ويو، تنھن کانپوءِ صرف 35 ڄڻن کي سازش ۾ ملوث ھجڻ لاءِ نامزد ڪيو ويو ۽ گرفتار ڪيلن کي ڍاڪا سينٽرل جيل مان ڍاڪا ڪنٽونمنٽ منتقل ڪيو ويو.<ref name=banglapedia /> [[پاڪستان پينل ڪوڊ|پاڪستان جي تعزيري ضابطن]] ۾ ترميم ڪئي وئي جيئن فريادي کي فائدو پهچي سگهي. ھن ڪيس جو مقدمو <small>19</small> جون <small>1968</small>ع تي هڪ خاص ٽربيونل ۾ شروع ٿيو. ٻڌڻي [[ڍاڪا|ڍاڪا شهر]] ۾ هڪ محفوظ چيمبر ۾ ٿي. اها ٻڌڻي مجيب لاءِ عوامي ليگ جي مطالبن کي عام ڪرڻ جو موقعو بڻجي وئي. ٽربيونل آڏو 100 حصن تي ٻڌل الزامن جي شيٽ پيش ڪئي وئي، جنهن ۾ 227 شاهد ۽ 7 منظور ڪندڙ هئا. ٽربيونل 3 ججن تي مشتمل ھئي، جنهن جو چيئرمين جسٽس ايس اي رحمان هڪ غير بنگالي هو. ٻيا ميمبر ايم آر خان ۽ مقسم الحڪيم بنگالي هئا. پاڪستاني حڪومت جي نمائندگي [[اٽارني جنرل]] ٽي ايڇ ڪيو. خان ۽ اڳوڻي پرڏيهي وزير منظور قادر ڪئي. هڪ برطانوي وڪيل ٿامس وليمز، مقامي وڪيلن سان گڏ، شيخ مجيب الرحمان جي حق ۾ درخواست داخل ڪري ٽربيونل جي قيام کي چيلينج ڪيو. مقدمي کي منظور ڪندڙن گواھي دوران چيو تہ هنن رياست جي جبر هيٺ ڪوڙا ثبوت فراهم ڪيا. <ref name=banglapedia /> عوام جا نمائندا ھن مقدمي کي [[اوڀر پاڪستان]] جي سياسي خودمختاري جي تحريڪ خلاف پاڪستاني حڪومت جي سازش طور ڏسي رهيا هئا، خاص طور تي جڏهن حڪومت اهو ثابت ڪرڻ جي خواهشمند هئي تہ [[شيخ مجيب الرحمٰن|شيخ مجيب]] هندستاني ايجنٽ ۽ [[پاڪستان جون علحيدگي پسند تحريڪون|علحدگي پسند]] هو. نتيجي ۾ ھڪ عوامي تحريڪ منظم ٿي ۽ مطالبو ڪيو ويو تہ مقدمو فوري طور تي واپس ورتو وڃي ۽ سمورن قيدين کي آزاد ڪيو وڃي. حڪومتي فيصلي موجب ڪيس جي آخري تاريخ 6 فيبروري 1969ع هئي، پر عوامي بغاوت سبب حڪومت کي اها تاريخ ملتوي ڪرڻي پئي.<ref name=banglapedia /> 15 فيبروري 1969ع جي صبح جو، هڪ پاڪستاني حوالدار، سارجنٽ ظهور الحق کي سندس جيل جي دروازي سامھون گوليون هڻي قتل ڪري ڇڏيو. واقعي جي ردعمل ۾ زبردست هجوم اسٽيٽ گيسٽ هائوس ۽ ٻين سرڪاري عمارتن کي باهہ ڏئي ساڙي ڇڏيو، جتي حڪومت جو چيف وڪيل ۽ ٽربيونل جو چيئرمين رهندو هو، انھن ٻنھي کي خفيا رستن ذريعي ٻاھر ڪڍيو ويو. باهہ لڳڻ جي نتيجي ۾ ڪيس جون ڪجهہ فائلون ۽ ثبوت سڙي رک ٿي ويا.<ref name=banglapedia /> حڪومت 22 فيبروري 1969ع تي اگرتلا سازش ڪيس واپس ورتو ۽ ٻئي ڏينهن تي سمورن جوابدارن کي آزاد ڪيو ويو. آزادي بعد ريس ڪورس ميدان ۾ جوابدارن جو شاندار استقبال ڪيو ويو، ۽ اتي شيخ مجيب کي "بنگبندو" جو مشهور لقب ڏنو ويو.<ref name=banglapedia /> == نتيجو == احتجاج ڪندڙن ھڪ ايڪشن ڪميٽي جوڙي ورتي، ۽ ھنگامن [[محمد ايوب خان|ايوب خان]] کي مجبور ڪيو تہ هو مقدمو واپس وٺي، ان کان پوءِ ايوب ھڪ گول ميز ڪانفرنس سڏائي، جنهن ۾ شيخ مجيب شرڪت ڪئي پر جڏهن سندس ڇهن نقاطي مطالبن کي نظرانداز ڪيو ويو تہ ھي اتان احتجاجن هليو ويو. ھن مقدمي ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ بغاوت ايوب خان جي حڪومت جي خاتمي جو هڪ اهم ڪارڻ بڻي. ھن مقدمي کي [[بنگلاديش جي آزادي جي جنگ|بنگلاديش جي آزاديءَ]] جي جنگ جي اهم واقعن ۾ بہ ڳڻيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |last=Ahsan |first=Syed Badrul |author-link=Syed Badrul Ahsan |date=February 2007 |title=February 1969: Revisiting the Agartala Conspiracy Case |work=Forum |publisher=The Daily Star |url=http://archive.thedailystar.net/forum/2007/february/feb69.htm |access-date=2 September 2011 |archive-date=26 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170126215612/http://archive.thedailystar.net/forum/2007/february/feb69.htm |dead-url=yes |accessdate=29 June 2024 |archivedate=26 January 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170126215612/http://archive.thedailystar.net/forum/2007/february/feb69.htm }}</ref> قتل ڪيل سارجنٽ ظهور الحق جي ياد ۾ [[ڍاڪا يونيورسٽي]] اندر شاگردن جي رهائشي هال جو نالو سندس نالي پٺيان رکيو ويو.<ref name=duhall>{{cite news |date=16 February 2011 |title=35 'accused' honoured |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=174435 |newspaper=The Daily Star |access-date=2 September 2011 |archive-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140829005031/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=174435 |dead-url=yes |accessdate=29 June 2024 |archivedate=29 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140829005031/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=174435 }}</ref> == اعتراف == 2010ع ۾،ھڪ بچيل سازشي ۽ پارليامينٽ جي ڊپٽي اسپيڪر شوڪت علي پارليامينٽ ۾ هڪ پوائنٽ آف آرڊر تي اعتراف ڪيو ته انهن تي جيڪي الزام لڳايا ويا، اهي صحيح هئا. ھن ٻڌايو تہ هنن پاڪستان کان بنگلاديش جي آزادي لاءِ شيخ مجيب الرحمان جي سربراھي “ هڪ ايڪشن ڪاميٽي پڻ ٺاھي ھئي.<ref name="bdn23Feb201">{{cite news |date=23 February 2011 |title='Agartala conspiracy case was not false' |url=https://bdnews24.com/bangladesh/2011/02/23/agartala-conspiracy-case-was-not-false |newspaper=bdnews24.com |access-date=2 September 2011}}</ref><ref name="ds12Jun2010" /> پارليامينٽ جي ميمبر توفيل احمد چيو تہ جيڪڏهن ڪيس داخل نه ٿئي ها ته اهو سازش خونريزي کانسواءِ اوڀر پاڪستان جي علحدگيءَ تي پهچي ها، ۽ قوم جي آزاديءَ جي رٿابندي جو داد ڊپٽي اسپيڪر کي ڏنو وڃي ها.<ref name="bdn23Feb201" /> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اگرتله سازش ڪيس]] [[زمرو:اگرتله سازش]] [[زمرو:سازش]] [[زمرو:اگرتلا]] [[زمرو:مقدما]] [[زمرو:قانون]] [[زمرو:سياست]] [[زمرو:بنگلاديش]] [[زمرو:بنگلاديش جي تاريخ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جديد تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي سياسي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي سياست]] [[زمرو:بنگلاديش جي آزادي]] [[زمرو:پاڪستان جي جديد تاريخ]] 4nhwpxtvh80g3fazvibdn75t353nhpk 0 79545 376372 344494 2026-05-08T01:59:08Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 376372 wikitext text/x-wiki {{Short description|Most populous city in Nigeria and Africa}} {{About|شهر، سرڪاري طور تي لاگوس ميٽروپوليٽن ايريا|سلجھائپ |لاگوس رياست }} {{Infobox settlement | name = لاگوس<br>Lagos | native_name = Èkó (يوروبا) | settlement_type = ميٽروپولس | image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/2/2/2 | border = infobox | total_width = 290 | caption_align = center | image1 = 2014 Victoria Island Lagos Nigeria 15006436297.jpg | caption1 = وڪٽوريا ٻيٽ کان لاگوس ٻيٽ جي اسڪائي لائن | image2 =Civic_Towers,_Victoria_Island._Lagos.jpg | caption2 = سوڪ ٽاور | image3 = 2014 Tinubu Square Lagos Nigeria 14640600637.jpg | caption3 = ٽينوبو اسڪوائر | image4 = Lekki-Epe Expressway Sandfill Bustop.jpg | caption4 = ليڪي-ايپي ايڪسپريس وي | image5 = National Theater in Lagos State-Nigeria.jpg | caption5 = نيشنل آرٽس ٿيٽر | image6 = Lekki Link bridge-9374.jpg | caption6 = ليڪي-اڪوئي لنڪ پل | image7 = The_Cathedral_Church_of_Christ_Marina..jpg | caption7 = ڪرسٽ جو ڪيٿيڊرل چرچ | image8 = LAGOS CENTRAL MOSQUE.jpg | caption8 = لاگوس مرڪزي مسجد | color = white }} | image_flag = <!--flag of Lagos.svg--> | image_seal = | nickname = ''Eko akete'', ''Lasgidi''<ref>{{cite news |url=http://premiumtimesng.com/sports/5817-18th-national-sports-festival-lagos-unveils-logo-mascot-and-website.html |title=18th National Sports Festival: Lagos unveils Logo, mascot and website |date=18 June 2012 |work=[[Premium Times]] |access-date=2 October 2012 |location=Abuja, Nigeria |archive-date=27 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121027230021/http://premiumtimesng.com/sports/5817-18th-national-sports-festival-lagos-unveils-logo-mascot-and-website.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.thisdaylive.com/articles/eko-2012-building-branding-through-sports/122890/ |title=Eko 2012: Building Branding through Sports, Articles |date=22 August 2012 |work=[[ThisDay]] |access-date=2 October 2012 |location=Lagos, Nigeria |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224112111/http://www.thisdaylive.com/articles/eko-2012-building-branding-through-sports/122890/ |archive-date=24 December 2013 |accessdate=6 September 2024 |archivedate=24 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131224112111/http://www.thisdaylive.com/articles/eko-2012-building-branding-through-sports/122890/ }}</ref> | motto = ''Èkó ò ní bàjẹ́!'' (يوروبا)<br>"لاگوس ختم نه ٿيندو"<br>"لاگوس غالب ٿيندو!" | image_map = Location of Lagos.png | map_caption = لاگوس رياست جي اندر لاگوس شهر ڏيکاريل | pushpin_map = | pushpin_relief = 1 | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = نائيجيريا ۾ لاگوس جي لوڪيشن | coordinates = {{coord|6.455027|3.384082|region:NG-LA_type:city(8,100,000)|display=it}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Nigeria}} | subdivision_type1 = رياست | subdivision_type2 = لوڪل گورنمينٽ ايريا{{Refn|name=LGA|group=note|Metropolitan Lagos consists of 16 of Lagos State's 20 LGAs, which excludes [[Badagry]], [[Epe, Lagos State|Epe]], [[Ibeju-Lekki]] and [[Ikorodu]].<ref name="metrolagospop">{{cite web |url=http://www.citypopulation.de/php/nigeria-metrolagos.php |title=Metro Lagos (Nigeria): Local Government Areas |publisher=City Population |date=21 March 2015 |access-date=26 October 2015 |archive-date=7 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160507193524/http://www.citypopulation.de/php/nigeria-metrolagos.php |url-status=live }}</ref><ref name="metropolitan Lagos">{{cite web |url=https://ng.boell.org/2015/07/02/lagos-and-its-potentials-economic-growth |title=Lagos and Its Potentials for Economic Growth |date=2 July 2015 |access-date=26 October 2015 |archive-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151009143404/http://ng.boell.org/2015/07/02/lagos-and-its-potentials-economic-growth |url-status=live }}</ref>}} | subdivision_name1 = [[لاگوس رياست|لاگوس]] | subdivision_name2 = {{collapsible list |title=لوڪل گورنمينٽ ايريا جي فهرست}} '''ٻيٽ''' * اپا * ايٽي-اوسا * لاگوس ٻيٽ '''مکيه زمين''' * اجرومي-افيلوڊن * لاگوس مين لينڊ * سريلري '''مضافات''' * ايجج * عليموشو * اِفاڪو-اجائي * ايڪجا * ڪوسوف * ماشن * اوجو * اوشودي-اسلو * شمولو * امو-اوڊوفن | established_title = آباد ٿيل | established_date = 15هين صدي عيسويء | founder = يوروبا جو آووري ذيلي گروپ<ref name=urban>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wKc5DQAAQBAJ&pg=PA427 |page=427 |title=Encyclopedia of Urban Studies |first=Ray |last=Hutchison |publisher=SAGE |year=2009 |isbn=978-1-412-9143-21}}</ref> | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_title1 = لاگوس جو گورنر | leader_name1 = باباجيڊي سانوو-اولو | leader_title2 = ڊپٽي گورنر | leader_name2 = فيمي حمزات | leader_title3 = سپريم جج | leader_name3 = ڪاظم الوگبا | area_footnotes = <ref name="metrolagospop"/> | area_total_km2 = 1171.28 | area_land_km2 = 999.6 | area_water_km2 = 171.68 | area_urban_km2 = 907 | area_metro_km2 = 2706.7 | elevation_m = | elevation_ft = 135 | population_total = 8,048,430 | population_as_of = 2006 census | population_footnotes = {{Refn|name=LGA|group=note}} | population_density_km2 = 6,871 | population_est = 16,437,435 | pop_est_as_of = 2018 by [[Lagos State Government|LASG]]<ref name="Lagos State Government">{{Cite web |url=http://mepb.lagosstate.gov.ng/storage/sites/29/2020/08/Abstract-of-Local-Government-Statistics-Y2019.pdf |title=2019 Abstract of Local Government Statistics |author=Lagos Bureau of Statistics |access-date=1 January 2021 |archive-date=16 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816041718/http://mepb.lagosstate.gov.ng/storage/sites/29/2020/08/Abstract-of-Local-Government-Statistics-Y2019.pdf |url-status=live }}</ref> | population_urban = 16,637,000<ref name=Demographia>{{cite book |author1=Demographia |title=Demographia World Urban Areas |date=January 2015 |edition=11th |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |access-date=2 March 2015 |archive-date=5 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805030244/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |url-status=live }}</ref> | population_density_urban_km2 = 14,469 | population_metro = 21,000,000 (estimated)<ref name="Lagos State Government"/> | population_density_metro_km2 = 7,759 | population_rank = [[List of Nigerian cities by population|1st]] | population_demonym = Lagosian | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = <ref name="C-GIDD GDP">{{cite web |date=13 October 2022 |editor-last=Okeowo |editor-first=Gabriel |editor2-last=Fatoba |editor2-first=Iyanuoluwa |title=State of States 2022 Edition |url=https://yourbudgit.com/wp-content/uploads/2022/10/2022-State-of-states_Official.pdf |access-date=7 March 2023 |website=Budgit.org |publisher=BudgIT |publication-date=13 October 2022}}</ref> | demographics1_title2 = [[Metropolis]] | demographics1_info2 = [[Nigerian naira|₦]] 41.2 trillion<br>[[US$]] 102 billion (2021) | demographics1_title3 = Per capita | demographics1_info3 = US$ 6,600 (2021) | area_code = [[Telephone numbers in Nigeria|010]]<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=fwuQ71ZbaOcC&pg=PA87 |title=Bradt Travel Guides |edition=3rd |publisher=Paperback |isbn=978-1-8416-2397-9 |first=Lizzie |last=Williams |year=2008 |page=87 |access-date=26 July 2014}}</ref> | website = | footnotes = {{Reflist|group=lower-alpha}} | demographics1_info1 = | gini_year = | timezone = [[West Africa Time|WAT]] (UTC+1) | utc_offset = +1 | blank_name = [[Köppen climate classification|Climate]] | blank_info = [[Tropical savanna climate|Aw]] | leader_party = | leader_title = | timezone1 = | pushpin_image = }} '''لاگوس''' (Lagos؛ يوروبا: Èkó) يا لاگوس شهر، ڏکڻ اولهه [[نائيجيريا]] ۾ هڪ وڏو ميٽرو پوليٽن شهر آهي. ٻه ڪروڙ ۽ ڏهه لک (21 ملين) جي مٿين آبادي اندازي سان، اهو نائيجيريا جو سڀ کان وڏو شهر ۽ آفريقي کنڊ تي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري علائقو آهي.<ref>{{Cite web |date=18 April 2007 |title=Objections Surface Over Nigerian Census Results |url=https://www.prb.org/resources/objections-surface-over-nigerian-census-results/ |access-date=2024-01-01 |publisher=[[Population Reference Bureau]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=30 March 2016 |title=Lagos now wears a new look |url=https://www.un.org/africarenewal/magazine/april-2016/lagos-now-wears-new-look |access-date=19 April 2023 |website=Renewal |language=en |archive-date=19 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221219011121/https://www.un.org/africarenewal/magazine/april-2016/lagos-now-wears-new-look |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=As world population tops 8 billion, Africa's most populated city keeps growing |url=https://www.nbcnews.com/video/lagos-nigeria-keeps-growing-as-world-population-passes-8-billion-153665093874 |access-date=21 January 2024 |publisher=NBC News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ogunbiyi |first=Tayo |date=5 January 2023 |title=Lagos and the 2023 Census |url=https://www.vanguardngr.com/2023/01/lagos-and-the-2023-census/amp/ |access-date=22 January 2024 |website=Vanguard}}</ref> <ref>{{Cite news |last1=Bearak |first1=Max |last2=Moriarty |first2=Dylan |last3=Ledur |first3=Júlia |title=Africa's rising cities |url=https://www.washingtonpost.com/world/interactive/2021/africa-cities/ |access-date=19 April 2023 |newspaper=The Washington Post |language=en |archive-date=16 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416001604/https://www.washingtonpost.com/world/interactive/2021/africa-cities/ |url-status=live }}</ref> لاگوس نائيجيريا جي قومي راڄڌاني هئي، جيستائين حڪومت ڊسمبر 1991ع ۾ ملڪ جو مرڪز [[ابوجا]] ڏانهن منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Abuja at 46: The Dreams, Strides, Challenges |url=https://www.premiumtimesng.com/features-and-interviews/509441-abuja-at-46-the-dreams-strides-challenges.html?tztc=1 |access-date=21 January 2024 |website=premiumtimesng.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Nigeria |first=Guardian |date=12 December 2021 |title=ABUJA: Capital relocation from Lagos 30 years ago |url=https://editor.guardian.ng/opinion/abuja-capital-relocation-from-lagos-30-years-ago/ |access-date=21 January 2024 |website=The Guardian Nigeria News – Nigeria and World News |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mohamed |first=Hamza |title=Nigeria: Clearing the locals to make Abuja the capital |url=https://www.aljazeera.com/features/2018/4/11/nigeria-clearing-the-locals-to-make-abuja-the-capital |access-date=21 January 2024 |publisher=Al Jazeera |language=en}}</ref> لاگوس هڪ وڏو آفريقي مالي مرڪز آهي ۽ وڏي ۾ وڏي رياست، لاگوس ۽ نائيجيريا جو اقتصادي مرڪز آهي. شهر آفريڪا ۾ واپار، تفريح، ٽيڪنالاجي، تعليم، سياست، سياحت، فن ۽ فيشن تي هڪ اهم اثر رکي ٿو. لاگوس دنيا جي تيز ترين وڌندڙ شهرن ۽ شهري علائقن جي مٿين ڏهن مان پڻ آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.nationsonline.org/oneworld/bigcities.htm|title=The Most Populated Cities of the World. World Megacities - Nations Online Project|website=nationsonline.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005155316/https://www.nationsonline.org/oneworld/bigcities.htm|archive-date=5 October 2021|access-date=23 September 2021|url-status=live}}</ref> ميگا شهر، [[آفريڪا]] ۾ چوٿين نمبر تي جي ڊي پي آهي<ref>{{Cite web|url=https://bigthink.com/strange-maps/richest-cities-in-africa|title=These cities are the hubs of Africa's economic boom|date=4 October 2018|website=Big Think|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423194527/https://bigthink.com/strange-maps/richest-cities-in-africa|archive-date=23 April 2019|access-date=23 April 2019|url-status=live}}</ref> ۽ کنڊ تي سڀ کان وڏي ۽ مصروف ترين بندرگاهن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url= http://businesstech.co.za/news/general/81995/africas-biggest-shipping-ports/ |title= Africa's biggest shipping ports |publisher= Businesstech |date= 8 March 2015 |access-date= 26 October 2015 |archive-date= 5 November 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20151105121001/http://businesstech.co.za/news/general/81995/africas-biggest-shipping-ports/ |url-status= live }}</ref><ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=E-VwMKQlGjIC |title=Africa, Volume 1 of Cities of the World: a compilation of current information on cultural, geographical, and political conditions in the countries and cities of six continents, based on the Department of State's "post reports" |first1=Brian |last1=Rajewski |publisher=Gale Research International, Limited |year=1998 |isbn= 978-0-810-3769-22}}</ref><ref name="global">{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=Lzt7BgAAQBAJ&pg=PA315 |page=315 |title= Global Gentrifications: Uneven Development and Displacement |first1=Loretta |last1=Lees |author2= Hyun Bang Shin |author3= Ernesto López Morales |publisher=Policy Press |year=2015 |isbn=978-1-447-3134-89}}</ref> وڏي شهري آبادي ۽ بندرگاه جي ٽرئفڪ جي مقدار جي ڪري، لاگوس کي ميڊيم-پورٽ ميگاسٽي طور درجه بندي ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal|last1=Roberts|first1=Toby|last2=Williams|first2=Ian|last3=Preston|first3=John|date=10 August 2020|title=The Southampton system: a new universal standard approach for port-city classification|journal=Maritime Policy & Management|location=London|publisher=Taylor & Francis Group|volume=48|issue=4|pages=530–542|doi=10.1080/03088839.2020.1802785|doi-access=free|s2cid=225502755}}</ref> لاگوس 15هين صدي عيسويءَ ۾ اولهه آفريڪا جي ٻيٽن جي يوروبا جي آوري ذيلي گروپ جي گھر جي طور تي اڀريو، جيڪي اڄوڪي لوڪل گورنمينٽ ايرياز (LGAs) ۾ لاگوس ٻيٽ، ايٽي-اوسا، امووو-اوڊوفن ۽ اپاپا شامل آھن. 15 صدي عيسويءَ ۾، آوري جي آباديءَ کي بينن سلطنت فتح ڪيو ۽ ٻيٽ بينن جو جنگي ڪيمپ بڻجي ويو، جنهن کي ”ايڪو“ سڏيو ويو، جيڪو ان وقت بنين جي اوبا اوبا اورهوگبا جي ماتحت هو. يوروبا اڃا تائين، لاگوس ڏانهن اشارو ڪرڻ لاء، ايڪو نالو استعمال ڪندا آهن.<ref name="About2">{{cite web|url=https://landsbureau.lagosstate.gov.ng/about-lagos/|title=About Lagos|author=Lagos Government|date=Jan 1, 2019|work=Lands Bureau}}</ref> ٻيٽن کي ڪريڪ کان ڌار ڪيو ويو آهي، لاگوس لاگون (Lagoon) جي ڏکڻ-اولهه وات کي ڇڪيندي، بيريئر ٻيٽن ۽ ڊگها سٽي اسپيٽس جهڙوڪ بار بيچ، جيڪي 100 ڪلوميٽر (62 ميل) اوڀر ۽ اولهه طرف پکڙيل آهن، ته بحر اوقيانوس کان بچاءُ ڪيو پيو وڃي. تيزيءَ سان شهري ٿيڻ جي ڪري، شهر لاگون جي اولهه ڏانهن، جيئن اڄوڪي لاگوس مين لينڊ، اجيرومي-آفيلوڊون ۽ سورولير جا علائقا شامل ٿين، وڌايو ويو. اهو لاگوس جي ٻن مکيه علائقن: ٻيٽ، جيڪو لاگوس جو اصل شهر هو ۽ مکيه لينڊ، جنهن ۾ ان کي وڌايو ويو آهي، ۾ درجه بندي ڪرڻ جو سبب بڻيو. <ref name="Lagos Case Study2">{{cite web|url=http://water.tkk.fi/wr/tutkimus/glob/publications/Haapala/pdf-files/CASE%20STUDY%20OF%20LAGOS.pdf|title=CASE STUDY OF LAGOS|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195932/http://water.tkk.fi/wr/tutkimus/glob/publications/Haapala/pdf-files/CASE%20STUDY%20OF%20LAGOS.pdf|archive-date=4 March 2016|access-date=27 November 2015}}</ref>سال 1967ع ۾ لاگوس رياست جي ٺهڻ تائين، هن شهر جو علائقو سڌو وفاقي حڪومت طرفان لاگوس سٽي ڪائونسل ذريعي سنڀاليو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ لاگوس شهر کي اڄوڪي ستن لوڪل گورنمينٽ ايرياز (LGAs) ۾ ورهايو ويو ۽ ان ۾ هڪ اضافو ٻيا شهر (جيڪي هاڻي 13 LGAs ٺاهين ٿا) ان وقت جي مغربي علائقي مان رياست ٺاهڻ لاءِ ڪيو ويو.<ref name="Lagos State Information2">{{cite web|url=http://www.nigerianstat.gov.ng/information/details/Lagos|title=Lagos State Information|publisher=National Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20151109140122/http://nigerianstat.gov.ng/information/details/Lagos|archive-date=9 November 2015|access-date=25 October 2015}}</ref> جڏهن ته، رياست جي گاديءَ جو هنڌ 1976ع ۾ اڪيجا (Ikeja)<ref>{{Cite web|url=https://onelagosfiesta.ng/history-of-lagos/|title=History Of Lagos|date=10 July 2016|website=One Lagos Fiesta|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407112914/https://onelagosfiesta.ng/history-of-lagos/|archive-date=7 April 2022|access-date=12 March 2022|url-status=live}}</ref> ۽ بعد ۾ وفاقي گاديءَ جو هنڌ 1991ع ۾ ابوجا منتقل ڪيو ويو، لاگوس اڃا تائين وڏي پيماني تي هڪ شهر طور حوالو ڏنو ويو آهي، اڄوڪي لاگوس، جنهن کي "ميٽرو پوليٽن لاگوس" به چيو ويندو آهي،<ref>{{cite web |url=https://ng.boell.org/2014/07/29/flood-free-lagos-regional-imperative |title=A Flood-Free Lagos: The Regional Imperative |access-date=27 November 2015 |archive-date=24 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220424012242/https://ng.boell.org/2014/07/29/flood-free-lagos-regional-imperative |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |url=http://online.liverpooluniversitypress.co.uk/doi/abs/10.3828/lhr.61.1.49 |title=The Travails of Migrant and Wage Labour in the Lagos Metropolitan Area in the Inter-War Years |publisher=Liverpool University Press |access-date=27 November 2015 |author=Olukoju, Ayodeji |journal=Labour History Review |year=1996 |volume=61 |pages=49–70 |doi=10.3828/lhr.61.1.49}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nzdl.org/gsdlmod?e=d-00000-00---off-0hdl--00-0----0-10-0---0---0direct-10---4-------0-1l--11-en-50---20-about---00-0-1-00-0--4----0-0-11-10-0utfZz-8-00&a=d&cl=CL1.12&d=HASH2fc4be0b5391fe0cf5027a.5.fc |title=Lagos Metropolitan Area: Scope and scale of the shelter problem |access-date=27 November 2015 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208051506/http://www.nzdl.org/gsdlmod?e=d-00000-00---off-0hdl--00-0----0-10-0---0---0direct-10---4-------0-1l--11-en-50---20-about---00-0-1-00-0--4----0-0-11-10-0utfZz-8-00&a=d&cl=CL1.12&d=HASH2fc4be0b5391fe0cf5027a.5.fc |url-status=live }}</ref> ۽ سرڪاري طور تي "لاگوس ميٽروپوليٽن ايريا" هڪ شهري مجموعو آهي، <ref>{{cite web|url=http://goarticles.com/article/Lagos-is-wonderful-and-charming-conurbation-of-Nigeria-to-visit/6185807/|title=Lagos is wonderful and charming conurbation of Nigeria to visit|author=Caprio, Charles|date=6 March 2012|publisher=Go Articles|archive-url=https://web.archive.org/web/20140224195724/http://goarticles.com/article/Lagos-is-wonderful-and-charming-conurbation-of-Nigeria-to-visit/6185807/|archive-date=24 February 2014|access-date=27 November 2015|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ 16 لوڪل گورنمينٽ ايريا شامل آهن، جڏهن تي اڪيجا رياست لاگوس جو گاديءَ جو هنڌ آھي.<ref name="metropolitan Lagos" /><ref>{{cite web | url=http://www.nigeriacongress.org/FGN/administrative/statedetails.asp?state=lagos | title=Administrative Levels – Lagos State | publisher=Nigeria Congress | access-date=27 November 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20051225234623/http://www.nigeriacongress.org/fgn/administrative/statedetails.asp?state=Lagos | archive-date=25 December 2005}}</ref> هي گڏيل علائقو لاگوس رياست جي ڪل زميني ايراضيءَ جو 37 سيڪڙو آهي، پر رياست جي ڪل آبادي جو 85 سيڪڙو آهي.<ref name="metropolitan Lagos" /><ref name="Lagos State Information">{{cite web | url=http://www.nigerianstat.gov.ng/information/details/Lagos | title=Lagos State Information | publisher=National Bureau of Statistics | access-date=25 October 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151109140122/http://nigerianstat.gov.ng/information/details/Lagos | archive-date=9 November 2015 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lagosstate.gov.ng/pagelinks.php?p=6 |title=Population – Lagos State |publisher=[[Lagos State Government]] |access-date=27 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018094514/http://www.lagosstate.gov.ng/pagelinks.php?p=6 |archive-date=18 October 2015 }}</ref> ميٽروپوليٽن لاگوس جي آبادي تڪراري آهي.<ref>{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/|title=2022 World Population by Country|website=worldpopulationreview.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921032124/https://worldpopulationreview.com/|archive-date=21 September 2021|access-date=12 March 2022|url-status=live}}</ref> سال 2006ع جي وفاقي مردم شماري جي انگن اکرن ۾، گڏجاڻي جي آبادي اٽڪل نوي لک ماڻهن جي هئي. بهرحال، انگ اکر لاگوس اسٽيٽ گورنمينٽ پاران تڪرار ڪيو ويو، جنهن بعد ۾ پنهنجي آبادي جي ڊيٽا جاري ڪئي، لاگوس ميٽروپوليٽن ايريا جي آبادي کي لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ۽ سٺ لک (16 ملين) تي رکي. روزاني، لاگوس جو علائقي ۾ 3,000 ماڻهو يا 11 لک جي لڳ ڀڳ هر سال وسي رهيا آهن، تنهن ڪري 2022ع ۾ وڏي لاگوس علائقي جي حقيقي آبادي جو انگ لڳ ڀڳ ٻه ڪروڙ اسي لک آهي (2018ع ۾ ڪجهه ٻه ڪروڙ ۽ 35 لک کان مٿي). لاگوس شايد ڪنشاسا کي آفريڪا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري شهر جي طور تي ختم ڪري ڇڏيو آهي. 2015ع تائين، غير سرڪاري انگن اکرن موجب ”گريٽر ميٽروپوليٽن لاگوس“ جي آبادي، جنهن ۾ لاگوس ۽ ان جي ڀرپاسي وارو ميٽرو علائقو شامل آهي، اوگن رياست تائين پکڙيل آهي، تقريبن ٻه ڪروڙ ۽ ڏهه لک آهي.<ref name="metrolagospop" /><ref name="Lagos State Information" /><ref>{{cite web |url=http://www.lagosstate.gov.ng/pagelinks.php?p=6 |publisher=Lagos State Government |title=Population |year=2011 |access-date=3 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018094514/http://www.lagosstate.gov.ng/pagelinks.php?p=6 |archive-date=18 October 2015 }}</ref><ref name="The sustainable city">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=wmk3mCrMDTQC&q=153%2C540+hectares&pg=PA160 |title=The Sustainable City VII: Urban Regeneration and Sustainability |year=2012 |isbn=978-1-84564-578-6 |last1=Pacetti |first1=M. |last2=Passerini |first2=G. |last3=Brebbia |first3=C.A. |last4=Latini |first4=G.|publisher=WIT Press }}</ref> لاگوس ڪنوربيشن اولهه آفريڪا جي ساحل تي هڪ اڀرندڙ بين الاقوامي ميگالوپولس عابدجان-لاگوس ڪوريڊور جو حصو آهي جنهن ۾ پنج خودمختار رياستن جا علائقا شامل آهن.<ref>{{Cite news |last=French |first=Howard W. |date=27 October 2022 |title=Megalopolis: how coastal west Africa will shape the coming century |url=https://www.theguardian.com/world/2022/oct/27/megalopolis-how-coastal-west-africa-will-shape-the-coming-century |access-date=6 March 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Citation |last1=Choplin |first1=Armelle |title=The West African corridor from Abidjan to Lagos: a megacity-region under construction |date=4 September 2020 |work=Handbook of Megacities and Megacity-Regions |pages=206–222 |url=https://www.elgaronline.com/edcollchap/edcoll/9781788972697/9781788972697.00021.xml |access-date=6 March 2024 |publisher=Edward Elgar Publishing |language=en-US |isbn=978-1-78897-270-3 |last2=Hertzog |first2=Alice}}</ref> لاگوس يونيورسٽي نائيجيريا جي پهرين نسل جي يونيورسٽين مان هڪ آهي. لاگوس جو ڪاروباري ضلعو ٽينوبو اسڪوائر جو گھر آهي، جنهن جو نالو اشرافيه غلامن جي واپاري، افيونروئي ٽينوبو جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي. لاگوس جو مرتلا محمد انٽرنيشنل ايئرپورٽ، جيڪو اڳوڻي نائجيريا جي صدرن مان هڪ مرتلا محمد جي نالي تي رکيو ويو آهي؛ آفريڪا جي مصروف ترين ايئرپورٽن مان هڪ آهي. لاگوس نيشنل اسٽيڊيم مختلف بين الاقوامي راندين جي واقعن جي ميزباني ڪئي آهي جهڙوڪ سال1980ع جو آفريڪن ڪپ آف نيشنز. ==نالو== ==تاريخ== ==جاگرافي== ==موسم== ==انتظاميه== ==ڊيموگرافي== ==معيشت== ==ٽرانسپورٽ== ==تعليم== ==صحت جي سار سنڀار== ==ثقافت== ==سياحت== ==پڻ ڏسو== ==خارجي لنڪس== {{Sister project links | commons=Lagos, Nigeria | voy=Lagos}} * {{Official website}} * [http://www.lagosjudiciary.gov.ng/ State Judiciary of Lagos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050124234551/http://www.lagosjudiciary.gov.ng/ |date=2005-01-24 }} {{Navboxes | title = Articles Related to Lagos | list = {{Yoruba topics}} {{Lagos}} {{Lagos State}} {{World's most populated urban areas}} {{All-Africa Games Host Cities}} {{Cities in Nigeria}} {{Megacities}} }} {{Authority control}} [[Category:Lagos| ]]<!-- Please leave the empty space as per [[WP:EPONYMOUS]]. --> [[Category:15th-century establishments in Africa]] [[Category:Cities in Nigeria]] [[Category:Cities in Yorubaland]] [[Category:Former British colonies and protectorates in Africa]] [[Category:Former national capitals]] [[Category:Populated coastal places in Lagos State]] [[Category:Populated places established in the 15th century]] [[Category:Port cities and towns in Nigeria]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نائيجيريا]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:نائجيريا ۾ شهر]] [[زمرو:آفريڪا جا شهر]] [[زمرو:نائجيريا جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر]] <references group="note" /> 92tmviqdevxdqk3hykd5h6yahrhbdjh 0 79785 376326 350125 2026-05-07T21:27:35Z Leyo 16829 ([[c:GR|GR]]) [[File:Sucrose-inkscape.svg]] → [[File:Saccharose2.svg]] incorrect/inconsistent structural formula 376326 wikitext text/x-wiki '''حياتياتي ڪيميا''' (Biochemistry) جاندارن جي اندر لاڳاپيل ڪيميائي عملن جو مطالعو آهي. [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]] ۽ [[حياتيات]] ٻنهي جو هڪ ذيلي نظم، بائيو ڪيمسٽري کي ٽن شعبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # ساختي حياتيات # اينزائمولوجي ۽ # ميٽابولزم 20هين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾، حياتياتي ڪيميا انهن ٽن مضمونن جي ذريعي زندگين جي عملن جي وضاحت ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي چڪي آهي. حياتياتي سائنس جي تقريبن سڀني شعبن کي بايو ڪيميڪل طريقي ۽ تحقيق ذريعي دريافت ڪيو ويو آهي ۽ ترقي ڪئي وئي آهي. بايو ڪيمسٽري ان ڪيميائي بنيادن کي سمجهڻ تي ڌيان ڏئي ٿي جيڪا حياتياتي سالمن (molecules) کي انهن عملن کي جنم ڏيڻ جي اجازت ڏئين ٿا جيڪي جاندار جيو گھرڙن (cells) جي وچ ۾ ٿين ٿا، ان جي نتيجي ۾ ٽشوز ۽ عضون جي سمجھڻ سان گڏوگڏ عضوي جي جوڙجڪ ۽ ڪم سان لاڳاپيل آهي. بايو ڪيمسٽري جو تعلق ماليڪيولر بايولوجي سان آهي، جيڪو حياتياتي رجحان جي ماليڪيولر ميکانيزم جو مطالعو آهي. بائيو ڪيمسٽري جو گهڻو حصو حياتياتي وڏي سالمن جي جوڙجڪ، افعال ۽ رابطي سان تعلق رکي ٿو جهڙوڪ ڪاربوهائيڊريٽ، نيوڪليڪ ايسڊ، لپيد (Lipids) ۽ پروٽين. اهي سيلز جي جوڙجڪ مهيا ڪن ٿا ۽ زندگيء سان لاڳاپيل ڪيترن ئي ڪمن کي انجام ڏين ٿا. جيو گھرڙن جي ڪيمسٽري به ننڍڙن ماليڪيولن ۽ آئنز جي رد عمل تي دارومدار رکي ٿي. اهي غير نامياتي ٿي سگهن ٿا (مثال طور، پاڻي ۽ ڌاتو جا آئن) يا نامياتي (مثال طور، امائينو تيزاب، جيڪي پروٽين کي گڏ ڪرڻ لاء استعمال ڪيا ويندا آهن). ڪيميائي رد عمل ذريعي پنهنجي ماحول مان توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ جيو گھرڙن پاران استعمال ٿيندڙ ميکانيزم کي "ميٽابولزم" چئبو آهي. بايو ڪيمسٽري جا نتيجا بنيادي طور تي دوا، غذائيت ۽ زراعت ۾ لاڳو ڪيا ويا آهن. [[طب]] ۾ حياتياتي ماهرن بيمارين جي سببن ۽ علاج جي تحقيق ڪن ٿا. غذائيت جو مطالعو، صحت ۽ تندرستي کي ڪيئن برقرار رکڻ ۽ غذائيت جي گھٽتائي جا اثر ڇا آهن، جي متعلق آھي. زراعت ۾، بائيو ڪيمسٽ مٽي ۽ ڀاڻ جي تحقيق فصلن جي پوک کي بهتر ڪرڻ، فصل جي اسٽوريج ۽ آفتن جي ڪنٽرول جي مقصد سان ڪن ٿا. تازن ڏهاڪن ۾، بايوڪيميڪل اصولن ۽ طريقن کي بايوٽيڪنالاجي جي نظم، مسئلا حل ڪرڻ واري طريقن سان انجنيئرنگ کان وٺي زندگين جي نظام کي هٿي وٺرائڻ لاءِ تحقيق، صنعتي عملن ۽ مرض جي تشخيص ۽ ڪنٽرول لاءِ مفيد اوزار پيدا ڪرڻ لاءِ، گڏ ڪيو ويو آهي. ==اصطلاح== اصطلاح "بائيو ڪيمسٽري" پهريون ڀيرو ونزينز ڪليتزنسڪي <small>(Vinzenz Kletzinsky) (1826-1882)</small> استعمال ڪيو، جڏهن سال 1858ع ۾ هن جو "Compendium der Biochemie" ويانا ۾ ڇپيو؛ اهو حياتيات ۽ ڪيمسٽري جي ميلاپ مان نڪتل آهي. سال 1877ع ۾، فيلڪس هوپ-سيلر اصطلاح (جرمن ۾ بايو ڪيمي) "Zeitschrift für Physiologische Chemie" (جرنل آف فزيولوجيڪل ڪيمسٽري) جي پهرين شماري ۾، فزيولوجيڪل ڪيمسٽري جي مترادف طور استعمال ڪيو، جتي هن مطالعي جي هن ميدان لاء وقف ڪيل ادارن جي قيام لاءِ دليل ڏنو.<ref>[[حياتياتي ڪيميا#Ziesak|Ziesak]] (1999), p. 169.</ref><ref>[[حياتياتي ڪيميا#Kleinkauf|Kleinkauf]] (1988), p. 116.</ref> جيتوڻيڪ اڪثر حوالو ڏنو ويو آهي ته اهو لفظ جرمن ڪيمسٽ، ڪارل نيوبرگ سال 1903ع ۾ ٺهرايو هو،<ref name="Ben-Menahem 2009">[[#Ben|Ben-Menahem]] (2009), p. 2982.</ref><ref>[[#Amsler|Amsler]] (1986), p. 55.</ref><ref>[[#Horton|Horton]] (2013), p. 36.</ref> جڏهن ته ڪجهه ان کي فرانز هوفميسٽر ڏانهن ڪريڊٽ ڏنو آهي.<ref>[[#Kleinkauf|Kleinkauf]] (1988), p. 43.</ref> ==تاريخ== {{Main|حياتياتي ڪيميا جي تاريخ}} [[File:Gerty Theresa Radnitz Cori (1896-1957) and Carl Ferdinand Cori - restoration1.jpg|thumb|upright|گرٽي ڪوري ۽ ڪارل ڪوري گڏيل طور تي سال 1947ع ۾ RPMI ۾ ڪوري سائيڪل جي دريافت لاءِ نوبل انعام ماڻيو.]] ان جي سڀ کان وڌيڪ جامع وصف تي، حياتياتي ڪيمسٽري کي جاندار شين جي اجزاء ۽ ساخت جي مطالعي جي طور تي ڏسي سگهجي ٿو ۽ ڪيئن اهي گڏ ٿين ٿا زندگي بڻجي. انهيءَ لحاظ کان، حياتياتي ڪيميا جي تاريخ انهيءَ ڪري تائين ٿي سگهي ٿي، جيترو قديم يوناني.<ref name="history of science2">[[حياتياتي ڪيميا#Helvoort|Helvoort]] (2000), p. 81.</ref> بهرحال، بائيو ڪيمسٽري هڪ مخصوص سائنسي نظم جي طور تي 19 صدي عيسويء ۾، يا ٿورو اڳ شروع ٿي، ان تي منحصر آهي ته بايو ڪيمسٽري جي ڪهڙي پهلو تي ڌيان ڏنو پيو وڃي. ڪن جو چوڻ هو ته بائيو ڪيمسٽري جي شروعات، سال 1833ع ۾ انسيلمي پين <small>(Anselme Payen)</small> طرفان پهرين اينزائم، ڊائسٽيس (هاڻي امائليس سڏيو وڃي ٿو) جي دريافت ٿي سگهي ٿي، <ref>[[حياتياتي ڪيميا#Hunter|Hunter]] (2000), p. 75.</ref> جڏهن ته ٻين سال 1897ع ۾ بايو ڪيمسٽري جو جنم ڪن ٿا، جڏهن ايڊورڊ بچنر (Eduard Buchner) هڪ پيچيده بايو ڪيميائي عمل، الڪوحل جي سيل کان آزاد نڪتل خمير کي، حياتياتي ڪيميا جو پهريون جنم سمجهيو. <ref>[[حياتياتي ڪيميا#Hamblin|Hamblin]] (2005), p. 26.</ref> <ref>[[حياتياتي ڪيميا#Hunter|Hunter]] (2000), pp. 96–98.</ref> ڪجھ شايد ان جي شروعات جي طور تي 1842ع جي اثر واري ڪم ڏانھن اشارو ڪري سگھن ٿا، جڏهن جسٽس وون ليبيگ جيڪو ميٽابولزم جو ڪيميائي نظريو پيش ڪيو،<ref name="history of science3">[[حياتياتي ڪيميا#Helvoort|Helvoort]] (2000), p. 81.</ref> جي نامياتي ڪيميا جي فزيالوجي ۽ پيٽولوجي ۾ ايپليڪيشنن ۾، يا ان کان به اڳ 18 صدي عيسويء جي خمير ۽ تنفس تي انٿوني ليوائيزر پاران اڀياس کي حياتياتي ڪيميا جي شروعات سمجھڻ ٿا. <ref>[[حياتياتي ڪيميا#Berg|Berg]] (1980), pp. 1–2.</ref> <ref>[[حياتياتي ڪيميا#Holmes|Holmes]] (1987), p. xv.</ref> فيلڊ ۾ ٻيا به ڪيترائي علمبردار جن بائيو ڪيمسٽري جي پيچيدگين جي پرتن کي پڌرو ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، جنهن کي جديد بايو ڪيمسٽري جا باني قرار ڏنو ويو آهي. ايمل فشر، جنهن پروٽين جي ڪيميا جو اڀياس ڪيو<ref>[[حياتياتي ڪيميا#Feldman|Feldman]] (2001), p. 206.</ref> ۽ ايف. گولينڊ هاپڪنز، جن اينزائمز ۽ بايو ڪيمسٽري جي متحرڪ نوعيت جو اڀياس ڪيو، شروعاتي بايو ڪيميا دانن جا ٻه مثال پيش ڪن ٿا.<ref>[[حياتياتي ڪيميا#Rayner|Rayner-Canham]] (2005), p. 136.</ref> [[File:DNA orbit animated.gif|thumb|left|upright|ڊي اين اي (DNA) جي ساخت ]] اهو هڪ ڀيرو عام طور تي مڃيو ويندو هو ته زندگي ۽ ان جي مواد ۾ ڪجهه ضروري خصوصيت يا مادو آهي (اڪثر ڪري "اهم اصول" جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي) جيڪا ڪنهن به غير جاندار مادي کان مختلف آهي ۽ اهو سوچيو ويندو هو ته صرف جاندار زندگي جي شيون پيدا ڪري سگھن ٿا.<ref>[[حياتياتي ڪيميا#Fiske|Fiske]] (1890), pp. 419–20.</ref> سال 1828ع ۾ فريڊرڪ ووهلر پوٽاشيم سائانيٽ ۽ امونيم سلفيٽ مان پنهنجي سرنديپائيٽس يوريا جي ٺهڻ تي هڪ مقالو شايع ڪيو. ڪن ان کي وائيٽلزم جي سڌي تباهي ۽ نامياتي ڪيميا جي قيام جي طور تي سمجهيو ويو. <ref>{{Cite journal|last=Wöhler|first=F.|date=1828|title=Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs|url=http://dx.doi.org/10.1002/andp.18280880206|journal=Annalen der Physik und Chemie|volume=88|issue=2|pages=253–256|bibcode=1828AnP....88..253W|doi=10.1002/andp.18280880206|issn=0003-3804|archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023623/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.18280880206|archive-date=2023-10-28|access-date=2021-05-04|url-status=live}}</ref> <ref name="Kauffman 200122">[[حياتياتي ڪيميا#Kauffman|Kauffman]] (2001), pp. 121–133.</ref> بهرحال، ووهلر سنٿيسز (Wöhler synthesis) تڪرار کي جنم ڏنو، جيئن ڪجهه هن جي هٿن ۾ وائيٽلزم (حياتي نظريو) جي موت کي رد ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite journal|last=Lipman|first=Timothy O.|date=August 1964|title=Wohler's preparation of urea and the fate of vitalism|url=http://dx.doi.org/10.1021/ed041p452|journal=Journal of Chemical Education|volume=41|issue=8|pages=452|bibcode=1964JChEd..41..452L|doi=10.1021/ed041p452|issn=0021-9584|archive-url=https://web.archive.org/web/20231028023621/https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ed041p452|archive-date=2023-10-28|access-date=2021-05-04|url-status=live}}</ref> ان وقت کان وٺي، بائيو ڪيمسٽري، خاص طور تي 20هين صدي جي وچ کان وٺي، نئين ٽيڪنالاجي، جهڙوڪ ڪروميٽوگرافي، ايڪس-ري تفاوت، ٻٽي پولرائزيشن انٽرفيرو ميٽري، اين ايم آر اسپيڪٽروڪوپي، ريڊيو آئسوٽوپڪ ليبلنگ، اليڪٽران مائڪرواسڪوپي ۽ ماليڪيولر ڊائنامڪس سائموليشن جي ترقي سان ترقي ڪئي آهي. انهن ٽيڪنالاجي ڪيترن ئي ماليڪيولن ۽ جيو گھرڙن جي ميٽابولڪ رستن جي دريافت ۽ تفصيلي تجزيي جي اجازت ڏني، جهڙوڪ گلائڪوليسز ۽ ڪربس چڪر (سيٽرڪ ايسڊ چڪر) ۽ هڪ ماليڪيولر سطح تي بائيو ڪيمسٽري جي سمجھڻ جو سبب بڻيا. بايو ڪيمسٽري ۾ هڪ ٻيو اهم تاريخي واقعو جين (Gene) جي دريافت ۽ جيو گھرڙن ۾ معلومات جي منتقلي ۾ ان جو ڪردار آهي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ جيمس ڊي واٽسسن، فرانسس ڪريڪ، روزلنڊ فرينڪلن ۽ موريس ولڪنز ڊي اين اي جي جوڙجڪ کي حل ڪرڻ ۽ معلومات جي جينياتي منتقلي سان ان جو تعلق تجويز ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. <ref>[[حياتياتي ڪيميا#Tropp|Tropp]] (2012), pp. 19–20.</ref> سال 1958ع ۾ جارج بيڊل ۽ ايڊورڊ ٽاٽم کي نوبل انعام مليو ته فنگس ۾ ڪم ڪري ڏيکاريو ويو ته هڪ جين هڪ اينزائم پيدا ڪري ٿو. <ref name="Krebs 20122">[[حياتياتي ڪيميا#Krebs|Krebs]] (2012), p. 32.</ref> سال 1988ع ۾، ڪولن پچفورڪ پهريون شخص هو جنهن کي ڊي اين اي ثبوت سان قتل جي سزا ڏني وئي، جيڪا فارنسڪ سائنس جي ترقي جي ڪري ٿيو.<ref name="Butler 20092">[[حياتياتي ڪيميا#Butler|Butler]] (2009), p. 5.</ref> تازو، اينڊريو زيڊ فائر ۽ ڪريگ سي ميلو کي جين ۾ آر اين اي مداخلت (RNAi) جي ڪردار کي دريافت ڪرڻ تي سال 2006ع جو نوبل انعام مليو.<ref name="Sen 20072">[[حياتياتي ڪيميا#Chandan|Chandan]] (2007), pp. 193–194.</ref> ==شروعاتي مواد: زندگي جا ڪيميائي عنصر== [[Image:201 Elements of the Human Body.02.svg|thumb|upright|بنيادي ڪيميائي عنصر جيڪا انساني جسم کي ترتيب ڏين ٿا تمام گھڻا (ڪميت جي لحاظ کان) کان وٺي گھٽ ۾ گھٽ گھڻا تائين.]] {{main|انساني جسم جي جوڙجڪ|غذائي معدنيات}} اٽڪل ٻه درجن ڪيميائي عنصر مختلف قسم جي حياتياتي زندگيءَ لاءِ ضروري آهن. ڌرتيءَ تي اڪثر ناياب عنصرن جي زندگيءَ جي ضرورت نه هوندي آهي (استثناءَ سيلينيم ۽ آئوڊين جا آهن)<ref>{{cite book|title=Lehninger Principles of Biochemistry|last1=Cox, Nelson, Lehninger|date=2008|publisher=Macmillan}}</ref> جڏهن ته ڪجھ عام (ايلومينيم ۽ ٽائيٽينيم) استعمال نه ٿيندا آهن. اڪثر جاندار عناصر جي ضرورتن کي حصيداري ڪندا آهن، پر ٻوٽن ۽ جانورن جي وچ ۾ ڪجھ فرق آهن. مثال طور، سامونڊي الجي برومين استعمال ڪندا آهن، پر زميني ٻوٽن ۽ جانورن کي ڪا ضرورت محسوس نه ٿيندي آهي. سڀني جانورن کي سوڊيم جي ضرورت آهي، پر ٻوٽن لاءِ ضروري عنصر نه آهي. ٻوٽن کي بورون ۽ سلڪون جي ضرورت هوندي آهي، پر جانور شايد نه هجن (يا شايد ضرورت هجي ته ننڍي مقدار ۾). صرف ڇهه عنصر؛ [[ڪاربان|ڪاربن]]، [[ھائڊروجن|هائيڊروجن]]، [[نائٽروجن]]، [[آڪسيجن]]، [[ڪيلشم|ڪيلشيم]] ۽ [[فاسفورس]]، جاندار جيو گھرڙن جي مجموعي جو لڳ ڀڳ 99 سيڪڙو حصو ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني جسم ۾ موجود جزا شامل آهن (مڪمل فهرست لاءِ انساني جسم جي جوڙجڪ ڏسو). ڇهن وڏن عناصرن کان علاوه جيڪي انساني جسم جو اڪثر حصو ٺاهيندا آهن، انسان کي ننڍي مقدار ۾ ممڪن طور تي 18 وڌيڪ عناصر جي ضرورت هوندي آهي.<ref>[[حياتياتي ڪيميا#Nielsen|Nielsen]] (1999), pp. 283–303.</ref> ==حياتياتي ماليڪيول== {{main|حياتياتي موليڪيول}} حياتياتي ڪيميا ۾ ماليڪيولن جا 4 مکيه طبقا (جنهن کي اڪثر ڪري حياتياتي ماليڪيول سڏجن ٿا) ڪاربوهائيڊريٽ، ليپڊ (Lipids)، پروٽين ۽ نيوڪليڪ ايسڊ آهن.<ref name="slabaugh2">[[حياتياتي ڪيميا#Slabaugh|Slabaugh]] (2007), pp. 3–6.</ref> ڪيترائي حياتياتي ماليڪيول پوليمر آهن: هن اصطلاح ۾، مونومرز <small>(monomers)</small> نسبتا ننڍا ميڪروموليڪيول <small>(macromolecules)</small> آهن جيڪي پوليمر جي نالي سان سڃاتل، وڏي ميڪرو ماليڪيول ٺاهڻ لاءِ پاڻ ۾ ڳنڍيل هوندا آهن. جڏهن مونومر هڪ حياتياتي پوليمر کي گڏ ڪرڻ لاء هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن، اهي هڪ عمل مان گذريندا آهن جنهن کي ڊي هائيڊريشن سنٿيسس سڏيو ويندو آهي. مختلف ميڪرو ماليڪيول، اڪثر ڪري حياتياتي سرگرمي لاء گهربل وڏن ڪمپليڪس ۾ گڏ ٿي سگھن ٿا. === ڪاربوهائيڊريٽ === {{Main|ڪاربوهائيڊريٽ|مونوسيڪارائڊ|ڊاء سيڪارائڊ|پولي سيڪارائڊ}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | header = [[ڪاربوهائيڊريٽ]] | image1 = Beta-D-Glucose.svg | width1 = 220 | caption1 = Glucose, a [[monosaccharide]] | image2 = Saccharose2.svg | width2 = 220 | caption2 = A molecule of [[sucrose]] ([[glucose]] + [[fructose]]), a [[disaccharide]] | image3 = Amylose 3Dprojection.svg | width3 = 220 | caption3 =[[Amylose]], a [[polysaccharide]] made up of several thousand [[glucose]] units }} Two ڪاربوهائيڊريٽ توانائي جو ذريعو آهي: ڪاربوهائيڊريٽ ميٽابولزم ۽ ڪاربن چڪر. گلوڪوز اڪثر زندگي جي شڪلن ۾ هڪ توانائي جو ذريعو آهي. مثال طور، پوليسڪچرائڊز انزائمز ذريعي انهن جي مونومر ۾ ورهايل آهن (گلائڪوجن فاسفوريليز گلوڪوجن مان گلوڪوز جي باقيات کي هٽائي ٿو، هڪ پوليسڪچرائڊ). Disaccharides جهڙوڪ lactose يا sucrose انهن جي ٻن جزو monosaccharides ۾ ورهايل آهن. گلائڪولوسس (anaerobic): Glycolysis خلاصو. گلوڪوز بنيادي طور تي هڪ انتهائي اهم ڏهن قدمن واري رستي ذريعي ميٽابولائز ڪيو ويندو آهي جنهن کي گلائڪوليسس سڏيو ويندو آهي، جنهن جو خالص نتيجو اهو آهي ته گلوڪوز جي هڪ انو کي ٽوڙڻ لاء پيروويٽ جي ٻن ماليڪيولن ۾. اهو پڻ ATP جا خالص ٻه ماليڪيول پيدا ڪري ٿو، سيلز جي توانائي جي ڪرنسي، ان سان گڏ NAD+ (nicotinamide adenine dinucleotide: oxidized form) کي NADH (nicotinamide adenine dinucleotide: reduced form) ۾ تبديل ڪرڻ جا ٻه گھٽائيندڙ برابر. هن آڪسيجن جي ضرورت نه رکندو آھي; جيڪڏهن آڪسيجن موجود ناهي (يا سيل آڪسيجن استعمال نٿو ڪري سگهي)، NAD کي بحال ڪيو وڃي ٿو پائروويٽ کي ليڪٽيٽ (ليڪٽڪ ايسڊ) ۾ تبديل ڪري (مثال طور انسانن ۾) يا ايٿانول پلس ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ (مثال طور خمير ۾). ٻيون monosaccharides جهڙوڪ galactose ۽ fructose کي گلائڪولائيٽڪ رستي جي وچ ۾ تبديل ڪري سگھجي ٿو.[40] ايروبڪ سنواريو ڪافي آڪسيجن سان ايروبڪ سيلز ۾، جيئن اڪثر انساني خاني ۾، پيروويٽ وڌيڪ ميٽابولائز ڪيو ويندو آهي. اهو ناقابل واپسي طور تي acetyl-CoA ۾ تبديل ڪيو ويو آهي، هڪ ڪاربن ايٽم کي فضول پيداوار ڪاربن ڊاء آڪسائيڊ جي طور تي ڏئي ٿو، هڪ ٻيو گهٽجڻ جي برابر NADH پيدا ڪري ٿو. ٻه ماليڪيول Acetyl-CoA (گلوڪوز جي هڪ ماليڪيول مان) پوءِ سائٽرڪ ايسڊ چڪر ۾ داخل ٿين ٿا، ATP جا ٻه ماليڪيول، ڇهه وڌيڪ NADH ماليڪيولز ۽ ٻه گھٽيل (ubi) quinones (FADH2 ذريعي اينزيم پابند ڪوفيڪٽر جي ذريعي) پيدا ڪن ٿا. باقي ڪاربان جوهر ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ طور. پيدا ٿيل NADH ۽ quinol ماليڪيول وري تنفس جي زنجير جي اينزائم ڪمپليڪس ۾ کارائيندا آهن. of the main functions of carbohydrates are energy storage and providing structure. One of the common [[sugar]]s known as [[glucose]] is a carbohydrate, but not all carbohydrates are sugars. There are more carbohydrates on Earth than any other known type of biomolecule; they are used to store energy and [[Deoxyribose|genetic information]], as well as play important roles in cell to [[Cell–cell interaction|cell interactions]] and [[Cell signaling|communications]].{{cn|date=April 2023}} The simplest type of carbohydrate is a [[monosaccharide]], which among other properties contains [[carbon]], [[hydrogen]], and [[oxygen]], mostly in a ratio of 1:2:1 (generalized formula C_''n''H_2''n''O_''n'', where ''n'' is at least 3). [[Glucose]] (C₆H₁₂O₆) is one of the most important carbohydrates; others include [[fructose]] (C₆H₁₂O₆), the sugar commonly associated with the [[sweet taste]] of [[fruit]]s,<ref name="Whiting1970">[[#Whiting|Whiting]] (1970), pp. 1–31.</ref>{{Efn|Fructose is not the only sugar found in fruits. Glucose and sucrose are also found in varying quantities in various fruits, and sometimes exceed the fructose present. For example, 32% of the edible portion of a [[date (fruit)|date]] is glucose, compared with 24% fructose and 8% sucrose. However, [[peach]]es contain more sucrose (6.66%) than they do fructose (0.93%) or glucose (1.47%).<ref name=Whiting1970p5>[[#Whiting|Whiting]], G.C. (1970), p. 5.</ref>}} and [[deoxyribose]] (C₅H₁₀O₄), a component of [[DNA]]. A monosaccharide can switch between [[Open-chain compound|acyclic (open-chain) form]] and a [[cyclic compound|cyclic]] form. The open-chain form can be turned into a ring of carbon atoms bridged by an [[oxygen]] atom created from the [[carbonyl group]] of one end and the [[hydroxyl]] group of another. The cyclic molecule has a [[hemiacetal]] or [[hemiketal]] group, depending on whether the linear form was an [[aldose]] or a [[ketose]].<ref>[[#Voet|Voet]] (2005), pp. 358–359.</ref> In these cyclic forms, the ring usually has '''5''' or '''6''' atoms. These forms are called [[furanose]]s and [[pyranose]]s, respectively—by analogy with [[furan]] and [[pyran]], the simplest compounds with the same carbon-oxygen ring (although they lack the carbon-carbon [[double bond]]s of these two molecules). For example, the aldohexose [[glucose]] may form a hemiacetal linkage between the hydroxyl on carbon 1 and the oxygen on carbon 4, yielding a molecule with a 5-membered ring, called [[glucofuranose]]. The same reaction can take place between carbons 1 and 5 to form a molecule with a 6-membered ring, called [[glucopyranose]]. Cyclic forms with a 7-atom ring called [[heptoses]] are rare.{{cn|date=April 2023}} Two monosaccharides can be joined by a [[Glycosidic bond|glycosidic]] or [[ester bond]] into a ''[[disaccharide]]'' through a [[dehydration reaction]] during which a molecule of water is released. The reverse reaction in which the glycosidic bond of a disaccharide is broken into two monosaccharides is termed ''[[hydrolysis]]''. The best-known disaccharide is [[sucrose]] or ordinary [[sugar]], which consists of a [[glucose]] molecule and a [[fructose]] molecule joined. Another important disaccharide is [[lactose]] found in milk, consisting of a glucose molecule and a [[galactose]] molecule. Lactose may be hydrolysed by [[lactase]], and deficiency in this enzyme results in [[lactose intolerance]]. When a few (around three to six) monosaccharides are joined, it is called an ''[[oligosaccharide]]'' (''oligo-'' meaning "few"). These molecules tend to be used as markers and [[Cell signaling|signals]], as well as having some other uses.<ref name="Varki_1999">[[#Varki|Varki]] (1999), p. 17.</ref> Many monosaccharides joined form a [[polysaccharide]]. They can be joined in one long linear chain, or they may be [[Branching (polymer chemistry)|branched]]. Two of the most common polysaccharides are [[cellulose]] and [[glycogen]], both consisting of repeating glucose [[monomer]]s. ''Cellulose'' is an important structural component of plant's [[cell wall]]s and ''[[glycogen]]'' is used as a form of energy storage in animals. [[Sugar]] can be characterized by having [[Reducing sugar|reducing]] or non-reducing ends. A [[reducing end]] of a carbohydrate is a carbon atom that can be in equilibrium with the open-chain [[aldehyde]] ([[aldose]]) or keto form ([[ketose]]). If the joining of monomers takes place at such a carbon atom, the free [[hydroxy group]] of the [[pyranose]] or [[furanose]] form is exchanged with an OH-side-chain of another sugar, yielding a full [[acetal]]. This prevents opening of the chain to the aldehyde or keto form and renders the modified residue non-reducing. Lactose contains a reducing end at its glucose moiety, whereas the galactose moiety forms a full acetal with the C4-OH group of glucose. [[Saccharose]] does not have a reducing end because of full acetal formation between the aldehyde carbon of glucose (C1) and the keto carbon of fructose (C2). ===Lipids=== {{Main|Lipid|Glycerol|Fatty acid}} [[File:Common lipid types.svg|thumb|Structures of some common lipids. At the top are [[cholesterol]] and [[oleic acid]].<ref>[[#Stryer|Stryer]] (2007), p. 328.</ref> The middle structure is a [[triglyceride]] composed of [[oleate|oleoyl]], [[stearic acid|stearoyl]], and [[palmitate|palmitoyl]] chains attached to a [[glycerol]] backbone. At the bottom is the common [[phospholipid]], [[phosphatidylcholine]].<ref>[[#Voet|Voet]] (2005), Ch. 12 Lipids and Membranes.</ref>]] [[Lipid|'''Lipids''']] comprise a diverse range of [[molecules]] and to some extent is a catchall for relatively water-insoluble or [[nonpolar]] compounds of biological origin, including [[wax]]es, [[fatty acid]]s, fatty-acid derived [[phospholipid]]s, [[sphingolipid]]s, [[glycolipid]]s, and [[terpenoid]]s (e.g., [[retinoid]]s and [[steroid]]s). Some lipids are linear, open-chain [[aliphatic]] molecules, while others have ring structures. Some are [[aromatic]] (with a cyclic [ring] and planar [flat] structure) while others are not. Some are flexible, while others are rigid.<ref>{{Citation |last1=Ahmed |first1=Saba |title=Biochemistry, Lipids |date=2023 |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK525952/ |work=StatPearls |access-date=2023-11-30 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=30247827 |last2=Shah |first2=Parini |last3=Ahmed |first3=Owais}}</ref> Lipids are usually made from one molecule of [[glycerol]] combined with other molecules. In [[triglyceride]]s, the main group of bulk lipids, there is one molecule of glycerol and three [[fatty acid]]s. Fatty acids are considered the monomer in that case, and maybe [[Saturated and unsaturated compounds|saturated]] (no [[double bond]]s in the carbon chain) or unsaturated (one or more double bonds in the carbon chain).{{cn|date=April 2023}} Most lipids have some [[Polar molecule|polar]] character and are largely nonpolar. In general, the bulk of their structure is nonpolar or [[hydrophobic]] ("water-fearing"), meaning that it does not interact well with polar solvents like [[water]]. Another part of their structure is polar or [[hydrophilic]] ("water-loving") and will tend to associate with polar solvents like water. This makes them [[amphiphilic]] molecules (having both hydrophobic and hydrophilic portions). In the case of [[cholesterol]], the polar group is a mere –OH (hydroxyl or alcohol). {{cn|date=March 2024}} In the case of phospholipids, the polar groups are considerably larger and more polar, as described below. Lipids are an integral part of our daily diet. Most [[oil]]s and [[milk product]]s that we use for cooking and eating like [[butter]], [[cheese]], [[ghee]] etc. are composed of [[fat]]s. [[Vegetable oil]]s are rich in various [[polyunsaturated fatty acid]]s (PUFA). Lipid-containing foods undergo digestion within the body and are broken into fatty acids and glycerol, the final degradation products of fats and lipids. Lipids, especially [[phospholipid]]s, are also used in various [[pharmaceutical product]]s, either as co-solubilizers (e.g. in parenteral infusions) or else as [[drug carrier]] components (e.g. in a [[liposome]] or [[transfersome]]). ===Proteins=== {{Main|Protein|Amino acid}} [[File:AminoAcidball.svg|thumbnail|The general structure of an α-amino acid, with the [[amine|amino]] group on the left and the [[carboxyl]] group on the right]] [[Protein]]s are very large molecules—macro-biopolymers—made from monomers called [[amino acid]]s. An amino acid consists of an alpha carbon atom attached to an [[amino]] group, –NH₂, a [[carboxylic acid]] group, –COOH (although these exist as –NH₃⁺ and –COO⁻ under physiologic conditions), a simple [[hydrogen atom]], and a side chain commonly denoted as "–R". The side chain "R" is different for each amino acid of which there are 20 [[proteinogenic amino acid|standard ones]]. It is this "R" group that makes each amino acid different, and the properties of the side chains greatly influence the overall [[Protein tertiary structure|three-dimensional conformation]] of a protein. Some amino acids have functions by themselves or in a modified form; for instance, [[glutamate]] functions as an important [[neurotransmitter]]. Amino acids can be joined via a [[peptide bond]]. In this [[Dehydration reaction|dehydration]] synthesis, a [[water molecule]] is removed and the peptide bond connects the [[nitrogen]] of one amino acid's amino group to the carbon of the other's carboxylic acid group. The resulting molecule is called a ''[[dipeptide]]'', and short stretches of amino acids (usually, fewer than thirty) are called ''[[peptides]]'' or [[polypeptides]]. Longer stretches merit the title ''proteins''. As an example, the important blood [[blood plasma|serum]] protein [[human serum albumin|albumin]] contains 585 [[Protein structure|amino acid residues]].<ref name="Metzler 2001">[[#Metzler|Metzler]] (2001), p. 58.</ref> [[File:Amino acids 1.png|thumb|left|Generic amino acids (1) in neutral form, (2) as they exist physiologically, and (3) joined as a dipeptide]] [[File:1GZX Haemoglobin.png|thumb|A schematic of [[hemoglobin]]. The red and blue ribbons represent the protein [[globin]]; the green structures are the [[heme]] groups.]] Proteins can have structural and/or functional roles. For instance, movements of the proteins [[actin]] and [[myosin]] ultimately are responsible for the contraction of skeletal muscle. One property many proteins have is that they specifically bind to a certain molecule or class of molecules—they may be ''extremely'' selective in what they bind. [[Antibody|Antibodies]] are an example of proteins that attach to one specific type of molecule. Antibodies are composed of heavy and light chains. Two heavy chains would be linked to two light chains through [[disulfide linkage]]s between their amino acids. Antibodies are specific through variation based on differences in the N-terminal domain.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.tibs.2009.11.005 |pmid=20022755 |pmc=4716677 |title=How antibodies fold |journal=Trends in Biochemical Sciences |volume=35 |issue=4 |pages=189–198 |year=2010 |last1=Feige |first1=Matthias J. |last2=Hendershot |first2=Linda M. |last3=Buchner |first3=Johannes }}</ref> The [[enzyme-linked immunosorbent assay]] (ELISA), which uses antibodies, is one of the most sensitive tests modern medicine uses to detect various biomolecules. Probably the most important proteins, however, are the [[enzyme]]s. Virtually every reaction in a living cell requires an enzyme to lower the [[activation energy]] of the reaction. These molecules recognize specific reactant molecules called ''[[substrate (biochemistry)|substrates]]''; they then [[Catalysis|catalyze]] the reaction between them. By lowering the [[activation energy]], the enzyme speeds up that reaction by a rate of 10¹¹ or more; a reaction that would normally take over 3,000 years to complete spontaneously might take less than a second with an enzyme. The enzyme itself is not used up in the process and is free to catalyze the same reaction with a new set of substrates. Using various modifiers, the activity of the enzyme can be regulated, enabling control of the biochemistry of the cell as a whole. The structure of proteins is traditionally described in a hierarchy of four levels. The [[primary structure]] of a protein consists of its linear sequence of amino acids; for instance, "alanine-glycine-tryptophan-serine-glutamate-asparagine-glycine-lysine-...". [[Secondary structure]] is concerned with local morphology (morphology being the study of structure). Some combinations of amino acids will tend to curl up in a coil called an [[alpha helix|α-helix]] or into a sheet called a [[Beta sheet|β-sheet]]; some α-helixes can be seen in the hemoglobin schematic above. [[Tertiary structure]] is the entire three-dimensional shape of the protein. This shape is determined by the sequence of amino acids. In fact, a single change can change the entire structure. The alpha chain of hemoglobin contains 146 amino acid residues; substitution of the [[glutamate]] residue at position 6 with a [[valine]] residue changes the behavior of hemoglobin so much that it results in [[sickle-cell disease]]. Finally, [[quaternary structure]] is concerned with the structure of a protein with multiple peptide subunits, like hemoglobin with its four subunits. Not all proteins have more than one subunit.<ref>[[#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 35–51.</ref> [[File:Protein structure examples.png|thumb|Examples of protein structures from the [[Protein Data Bank]]]] [[File:Structural coverage of the human cyclophilin family.png|thumb|Members of a protein family, as represented by the structures of the [[isomerase]] [[protein domain|domains]]]] Ingested proteins are usually broken up into single amino acids or dipeptides in the [[small intestine]] and then absorbed. They can then be joined to form new proteins. Intermediate products of glycolysis, the citric acid cycle, and the [[pentose phosphate pathway]] can be used to form all twenty amino acids, and most bacteria and plants possess all the necessary enzymes to synthesize them. Humans and other mammals, however, can synthesize only half of them. They cannot synthesize [[isoleucine]], [[leucine]], [[lysine]], [[methionine]], [[phenylalanine]], [[threonine]], [[tryptophan]], and [[valine]]. Because they must be ingested, these are the [[essential amino acid]]s. Mammals do possess the enzymes to synthesize [[alanine]], [[asparagine]], [[aspartate]], [[cysteine]], [[glutamate]], [[glutamine]], [[glycine]], [[proline]], [[serine]], and [[tyrosine]], the nonessential amino acids. While they can synthesize [[arginine]] and [[histidine]], they cannot produce it in sufficient amounts for young, growing animals, and so these are often considered essential amino acids. If the amino group is removed from an amino acid, it leaves behind a carbon skeleton called an α-[[keto acid]]. Enzymes called [[transaminase]]s can easily transfer the amino group from one amino acid (making it an α-keto acid) to another α-keto acid (making it an amino acid). This is important in the biosynthesis of amino acids, as for many of the pathways, intermediates from other biochemical pathways are converted to the α-keto acid skeleton, and then an amino group is added, often via [[transamination]]. The amino acids may then be linked together to form a protein. A similar process is used to break down proteins. It is first hydrolyzed into its component amino acids. Free [[ammonia]] (NH3), existing as the [[ammonium]] ion (NH4+) in blood, is toxic to life forms. A suitable method for excreting it must therefore exist. Different tactics have evolved in different animals, depending on the animals' needs. [[Unicellular]] organisms release the ammonia into the environment. Likewise, [[Osteichthyes|bony fish]] can release ammonia into the water where it is quickly diluted. In general, mammals convert ammonia into urea, via the [[urea cycle]]. In order to determine whether two proteins are related, or in other words to decide whether they are homologous or not, scientists use sequence-comparison methods. Methods like [[sequence alignment]]s and [[structural alignment]]s are powerful tools that help scientists identify [[Sequence homology|homologies]] between related molecules. The relevance of finding homologies among proteins goes beyond forming an evolutionary pattern of [[Protein family|protein families]]. By finding how similar two protein sequences are, we acquire knowledge about their structure and therefore their function. ===Nucleic acids=== {{Main|Nucleic acid|DNA|RNA|Nucleotide}} [[File:0322 DNA Nucleotides.jpg|thumbnail|The structure of [[deoxyribonucleic acid]] (DNA); the picture shows the monomers being put together.]] [[Nucleic acids]], so-called because of their prevalence in cellular [[cell nucleus|nuclei]], is the generic name of the family of [[biopolymer]]s. They are complex, high-molecular-weight biochemical macromolecules that can convey [[genetic information]] in all living cells and viruses.<ref name="Voet_2005"/> The monomers are called [[nucleotide]]s, and each consists of three components: a nitrogenous heterocyclic [[base (chemistry)|base]] (either a [[purine]] or a [[pyrimidine]]), a pentose sugar, and a [[phosphate]] group.<ref>[[#Saenger|Saenger]] (1984), p. 84.</ref> [[File:Nucleotides 1.svg|thumb|Structural elements of common nucleic acid constituents. Because they contain at least one phosphate group, the compounds marked ''nucleoside monophosphate'', ''nucleoside diphosphate'' and ''nucleoside triphosphate'' are all nucleotides (not phosphate-lacking [[nucleoside]]s).]] The most common nucleic acids are [[deoxyribonucleic acid]] (DNA) and [[ribonucleic acid]] (RNA). The [[phosphate group]] and the sugar of each nucleotide bond with each other to form the backbone of the nucleic acid, while the sequence of nitrogenous bases stores the information. The most common nitrogenous bases are [[adenine]], [[cytosine]], [[guanine]], [[thymine]], and [[uracil]]. The [[nitrogenous base]]s of each strand of a nucleic acid will form [[hydrogen bonds]] with certain other nitrogenous bases in a complementary strand of nucleic acid. Adenine binds with thymine and uracil, thymine binds only with adenine, and cytosine and guanine can bind only with one another. Adenine, thymine, and uracil contain two hydrogen bonds, while hydrogen bonds formed between cytosine and guanine are three. Aside from the genetic material of the cell, nucleic acids often play a role as [[second messenger]]s, as well as forming the base molecule for [[adenosine triphosphate]] (ATP), the primary energy-carrier molecule found in all living organisms. Also, the nitrogenous bases possible in the two nucleic acids are different: adenine, cytosine, and guanine occur in both RNA and DNA, while thymine occurs only in DNA and uracil occurs in RNA. ==ميٽابولزم== === ڪاربوهائيڊريٽ بطور توانائي جو ذريعو === {{Main|ڪاربوهائيڊريٽ ميٽابولزم|ڪاربن چڪر}} گلوڪوز اڪثر زندگي جي شڪلن ۾ هڪ توانائي جو ذريعو آهي. مثال طور، پولي سيڪارائڊ خامرن (Enzymes) جي ذريعي انهن جي مونومر (گلائڪوجن فاسفوريليز گلوڪوجن مان گلوڪوز جي باقيات کي هٽائي ٿو، هڪ پولي سيڪارائڊ) ۾ ورهايل آهن. ڊاء سيڪارائڊ جهڙوڪ ليڪتوس (Lactose) يا سڪروز (Sucrose) انهن جي ٻن جزو مونوسيڪارائڊ ۾ ورهايل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/science/disaccharide|title=Disaccharide|website=Encyclopedia Britannica|archive-url=https://web.archive.org/web/20231019212527/https://www.britannica.com/science/disaccharide|archive-date=19 October 2023|access-date=14 October 2023|url-status=live}}</ref> === گلائڪوليسس (anaerobic) === گلوڪوز بنيادي طور تي هڪ انتهائي اهم ڏهن قدمن واري رستي ذريعي ميٽابولائز ڪيو ويندو آهي جنهن کي گلائڪو ليسس سڏيو ويندو آهي، جنهن جو خالص نتيجو، گلوڪوز جي هڪ ماليڪيول کي ٽوڙڻ لاء پيروويٽ جي ٻن ماليڪيولن ۾ تبديل ڪرڻ آھي. اهو پڻ ATP جا خالص ٻه ماليڪيول، جيو گھرڙن جي توانائي جي ڪرنسي، ان سان گڏ، ٻه گھٽائيندڙ برابر، جيڪا NAD+ (نڪوٽينامائڊ اڊينائن ڊاء نيوڪليوٽائيڊ: آڪسيڊائزڊ شڪل) کي NADH (نڪوٽينامائڊ اڊينائن ڊاء نيوڪليوٽائيڊ: ريڊيوسڊ شڪل) ۾ تبديل ڪرڻ ٿا، پيدا ڪري ٿو. هن کي آڪسيجن جي ضرورت نه آھي؛ جيڪڏهن آڪسيجن موجود ناهي (يا جيو گھرڙو آڪسيجن استعمال نٿو ڪري سگهي)، NAD کي، پائروويٽ جي ليڪٽيٽ (ليڪٽڪ ايسڊ) ۾ تبديل ڪري، بحال ڪيو وڃي ٿو (مثال طور انسانن ۾) يا ايٿانول پلس ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ (مثال طور خمير ۾). ٻيون مونوسيڪارائڊ جهڙوڪ گيليڪتوس (galactose) ۽ فرڪتوس کي گلائڪولائيٽڪ رستي جي وچ ۾ تبديل ڪري سگھجي ٿو.<ref>[[حياتياتي ڪيميا#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 163–180.</ref> === ايروبڪ گلائڪوليسس === ايروبڪ گلائڪوليسس ۾ جيو گھرڙا ڪافي آڪسيجن سان، جيئن اڪثر انساني جيو گھرڙن ۾، پيروويٽ وڌيڪ ميٽابولائز ڪيو ويندو آهي. اهو ناقابل واپسي طور تي acetyl-CoA ۾ تبديل ڪيو ويو آهي، هڪ ڪاربن ايٽم کي فاضل پيداوار ڪاربن ڊاء آڪسائيڊ جي طور تي ڏئي ٿو، هڪ ٻيو گهٽجڻ جي برابر <small>NADH</small> پيدا ڪري ٿو. ٻه ماليڪيول <small>'''ايسيتائل-CoA ('''گلوڪوز جي هڪ ماليڪيول مان</small>) پوءِ سائٽرڪ ايسڊ چڪر ۾ داخل ٿين ٿا، <small>ATP</small> جا ٻه ماليڪيول، ڇهه وڌيڪ <small>NADH</small> ماليڪيولز ۽ ٻه گھٽيل (ubi) ڪوينون (quinones) ([[FADH2|FADH₂]] ذريعي اينزيم پابند ڪوفيڪٽر جي ذريعي) پيدا ڪن ٿا. باقي ڪاربن ايٽم ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ طور خارج ٿي ويندا آهن. پيدا ٿيل <small>NADH</small> ۽ ڪوينول (quinol) ماليڪيول وري تنفس جي زنجير جي اينزائم ڪمپليڪس ۾ کارائيندا آهن، هڪ اليڪٽران ٽرانسپورٽ سسٽم اليڪٽرانن کي آخرڪار آڪسيجن ڏانهن منتقل ڪري ٿو ۽ جاري ڪيل توانائي کي پروٽون گرڊيئينٽ جي صورت ۾ هڪ جھلي مٿان (اندروني مائيٽوڪونڊريل جھلي [[يوڪيريئوٽا|يوڪريوٽن]] ۾) محفوظ ڪري ٿو. اهڙيءَ طرح، آڪسيجن پاڻيءَ ۾ گھٽجي ويندي آهي ۽ اصل اليڪٽران قبول ڪندڙ NAD+ ۽ ڪوئنون ٻيهر ٺاهيا ويندا آهن. اهو ئي سبب آهي جو انسان ساهه ۾ آڪسيجن اندر کڻندو آهي ۽ ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ ٻاهر ڪڍي ٿو. اين ائ ڊي ايخ NADH ۽ ڪوينول ۾ اعلي توانائي واري حالتن مان اليڪٽرانن کي منتقل ڪرڻ کان جاري ڪيل توانائي پهريون ڀيرو پروٽون گريڊئنيٽ طور محفوظ ڪئي وڃي ٿي ۽ اي ٽي پي سنٿيسس ذريعي اي ٽي پي ۾ تبديل ٿئي ٿي. هي اي ٽي پي جا اضافي 28 ماليڪيول ٺاهي ٿو (24 8 NADH کان ۽ 4 2 ڪوينول کان)، مجموعي طور تي، في گريڊئنيٽ گلوڪوز (ٻه گلائڪوليسس کان + ٻه سائٽريٽ چڪر مان) کان، اي ٽي پي جا 32 ماليڪيول محفوظ ڪيا ويا.<ref>[[حياتياتي ڪيميا#Voet|Voet]] (2005), Ch. 17 Glycolysis.</ref> واضح رهي ته گلوڪوز کي مڪمل طور تي آڪسيدائيزڊ ڪرڻ لاءِ آڪسيجن جو استعمال، ڪنهن به عضوي کي آڪسيجن کان آزاد ميٽابولڪ خصوصيت کان تمام گهڻي توانائي فراهم ڪري ٿو ۽ اهو ئي سبب سمجهيو وڃي ٿو ته پيچيده زندگي ڌرتيءَ جي فضا ۾ آڪسيجن جي وڏي مقدار جمع ٿيڻ کان پوءِ ئي ظاهر ٿي. ====گلوڪونيوجنيسس==== {{Main|گلوڪونيوجنيسس}} فقاريه جانورن (vertebrates) ۾، سختيءَ سان سڪڙجڻ وارا مسل کي ٺيڪ ڪرڻ (مثال طور وزن کڻڻ يا ڊوڙڻ دوران) توانائي جي گهرج کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪافي آڪسيجن حاصل نه ڪندا آهن ۽ ان ڪري اهي اين ايروبڪ ميٽابولزم ڏانهن ويندا آهن ۽ گلوڪوز کي ليڪٽيٽ ۾ تبديل ڪندا آهن. اها نان ڪاربوهائيڊريٽ، جهڙوڪ چربی ۽ پروٽين مان گلوڪوز جو ميلاپ آهي. اهو صرف تڏهن ٿئي ٿو جڏهن جگر ۾ گلائڪوجن جي فراهمي ختم ٿي ويندي آهي. اهو رستو گلائيڪوليسس جو هڪ اهم ردوبدل آهي پائروويٽ کان گلوڪوز تائين ۽ ڪيترن ئي ذريعن کي استعمال ڪري سگهي ٿو جهڙوڪ امينو ايسڊ، گليسرول ۽ ڪربس سائيڪل. وڏي پيماني تي پروٽين ۽ چربی جي توڙ (catabolism) عام طور تي تڏهي ٿئي ٿي جڏهن ڪنهن بکيو يا ڪجهه اينڊوڪرائن (endocrine) <ref>{{Cite book|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198714378.001.0001/acref-9780198714378|title=A Dictionary of Biology|date=17 September 2015|publisher=Oxford University Press|isbn=9780198714378|access-date=29 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200710005409/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198714378.001.0001/acref-9780198714378|archive-date=10 July 2020|url-status=live}}</ref> مشڪلاتن جو شڪار ٿئي ٿو. جگر گلوڪوز کي، هڪ عمل کي استعمال ڪندي جنهن کي گلوڪونيوجنيسس سڏيو ويندو آهي، ٻيهر پيدا ڪري ٿو. اهو عمل گليڪوليسس جي بلڪل مخالف نه آهي، ۽ اصل ۾ گليڪوليسس جي مقابلي ۾ ٽي ڀيرا توانائي جي مقدار جي ضرورت پوندي آهي (اي ٽي پي جا ڇهه ماليڪيول استعمال ڪيا ويا آهن، گلائيڪوليسس ۾ حاصل ڪيل ٻن جي مقابلي ۾). مٿي ڏنل رد عملن جي برابر، پيدا ٿيل گلوڪوز وري ٽشوز ۾ گلائڪوليزيشن (Glycolysis) مان گذري سگھي ٿي جن کي توانائي جي ضرورت آهي، گلائڪوجن (يا ٻوٽن ۾ نشاستي) جي طور تي ذخيرو ڪيو وڃي ٿو، يا ٻين مونوساڪريڊس ۾ تبديل ڪيو وڃي ٿو يا ڊائي- يا اوليگوساڪرائڊس ۾ شامل ٿي سگھي ٿو. ورزش دوران گلائڪوليسس جا گڏيل رستا، رت جي وهڪري ذريعي جگر تائين ليڪٽيٽ جو گذرڻ ۽ گلوڪونيوجينيسس ۽ گلوڪوز کي رت جي وهڪري ۾ ڇڏڻ کي "ڪوري چڪر" چئبو آهي.<ref>[[حياتياتي ڪيميا#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 183–194.</ref> ==ٻين "موليڪيولر-اسڪيل" جي حياتياتي سائنسن سان تعلق== [[File:Schematic relationship between biochemistry, genetics and molecular biology.svg|thumb|حياتياتي ڪيميا، جينيات ۽ ماليڪيولر حياتيات جي وچ ۾ اسڪيمياتي تعلق]] حياتياتي ڪيميا ۾ محقق، بائيو ڪيمسٽري جي مخصوص ٽيڪنيڪون استعمال ڪن ٿا، پر انهن کي جينيات، ماليڪيولر حياتيات ۽ حياتياتي طبيعيات جي شعبن ۾ ترقي يافته ٽئڪنالاجي ۽ خيالن سان گڏ وڌندا آهن. انهن نظمن جي وچ ۾ ڪو به واضح لڪير نه آهي. بايو ڪيمسٽري ان ڪيمسٽري جو مطالعو ڪري ٿي جيڪا ماليڪيولن جي حياتياتي سرگرمي لاءِ گهربل هجي، ماليڪيولر بائلاجي انهن جي حياتياتي سرگرمي جو مطالعو ڪري ٿي، جينيات انهن جي موروثيت جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪو انهن جي جينوم ذريعي ٿئي ٿو. اھو ھيٺ ڏنل اسڪيمياتي ۾ ڏيکاريو ويو آھي جيڪو ھڪڙي ممڪن نظر شعبن جي وچ ۾ لاڳاپن کي ڏيکاري ٿو. * بايو ڪيمسٽري ڪيميائي مادن ۽ جاندارن ۾ ٿيندڙ اهم عملن جو مطالعو آهي. بايو ڪيمسٽ بائيو ماليڪيولز جي ڪردار، ڪم ۽ ڍانچي تي تمام گهڻو ڌيان ڏيندا آهن. حياتياتي عملن جي پويان ڪيميا جو مطالعو ۽ حياتياتي طور تي فعال ماليڪيولن جي ٺهڻ بائيو ڪيمسٽري جون ايپليڪيشنون آهن. حياتيات جو اڀياس ائٽمي ۽ ماليڪيولر سطح تي زندگيءَ جو اڀياس آهي. * جينيات جاندارن ۾ جينياتي فرق جي اثر جو مطالعو آهي. اهو عام طور تي عام جزو جي غير موجودگيءَ (مثال طور هڪ جين) جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو. "ميوٽنٽ" جو مطالعو، اهي جاندار جيڪي هڪ يا وڌيڪ ڪم ڪندڙ جزن، "جهنگلي قسم" يا عام فينوٽائپ جي حوالي سان، جي کوٽ نه آهن. جينياتي تعاملات (ايپيسٽاسس) اڪثر ڪري اهڙين "ناڪ آئوٽ" مطالعي جي سادي تشريح کي غلط ثابت ڪري سگهي ٿي. * ماليڪيولر حياتيات (Molecular Biology) حياتياتي رجحان جي ماليڪيولر انڊرپننگز جو مطالعو آهي، جيڪو ماليڪيولن جي سنٿيسس، ترميم، ميڪانيزم ۽ تعامل تي ڌيان ڏئي ٿي. ماليڪيولر بائلاجي جو مرڪزي ڪتو، جتي جينياتي مواد کي آر اين اي (RNA) ۾ نقل ڪيو ويندو آهي ۽ پوءِ پروٽين ۾ ترجمو ڪيو ويندو آهي، ان کان وڌيڪ آسان هجڻ جي باوجود، اڃا به فيلڊ کي سمجهڻ لاءِ سٺو شروعاتي نقطو مهيا ڪري ٿو. آر اين اي لاءِ اڀرندڙ نئين ڪردارن جي روشنيءَ ۾ هن تصور تي نظرثاني ڪئي وئي آهي. * ڪيميائي حياتيات ننڍڙن ماليڪيولن جي بنياد تي نوان اوزار تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي جيڪي حياتياتي نظام کي گھٽ ۾ گھٽ خرابي جي اجازت ڏين ٿا جڏهن ته انهن جي ڪم بابت تفصيلي ڄاڻ مهيا ڪري ٿي. وڌيڪ، ڪيميائي حياتيات، غير فطري هائبرڊز ٺاهڻ لاءِ حياتياتي ماليڪيولز ۽ مصنوعي ڊوائيسز جي وچ ۾ (مثال طور خالي ٿيل وائرل ڪيپسڊ جيڪي جين ٿراپي (Gene Therapy) يا دوا جي ماليڪيولن کي پهچائڻ لاء استعمال ٿين ٿا)، لاء حياتياتي نظامن کي استعمال ڪري ٿي. ==پڻ ڏسو== * [[حياتياتي انجنيئرنگ]] * حياتياتي ماليڪيولن جي فهرست * اي سي نمبر * بايو ڪيمسٽري ۽ ماليڪيولر بيالوجي جي بين الاقوامي يونين * ميٽابولزم * TCA چڪر ==ٻاھريان ڳنڍڻا== {{Library resources box}} {{wikibooks}} {{commons category|Biochemistry}} {{WVD}} * {{cite web |url= http://www.biochemistry.org/ |title = Biochemical Society}} * [http://biochemweb.fenteany.com/ The Virtual Library of Biochemistry, Molecular Biology and Cell Biology] * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?call=bv.View..ShowTOC&rid=stryer.TOC&depth=2 Biochemistry, 5th ed.] Full text of Berg, Tymoczko, and Stryer, courtesy of [[National Center for Biotechnology Information|NCBI]]. * [http://www.systemsX.ch/ SystemsX.ch – The Swiss Initiative in Systems Biology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170119082115/http://www.systemsx.ch/ |date=2017-01-19 }} * [http://biochem.science.oregonstate.edu/content/biochemistry-free-and-easy Full text of Biochemistry] by Kevin and Indira, an introductory biochemistry textbook. {{Navboxes|list= {{Biochemistry topics}} {{Branches of biology}} {{Biotechnology}} {{Branches of chemistry}} {{Glossaries of science and engineering}} }} {{Portal bar|Biology|Chemistry |border=no}} {{Authority control}} [[Category:Biochemistry| ]] [[Category:Biotechnology]] [[Category:Molecular biology]] [[Category:Genomics| ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪيميا]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:درسي علم]] [[زمرو:زندگي جي سائنس]] [[زمرو:علم ڪيميا جي شاخون]] 0m0ysujp2esi4mskeuvwywgvvxsth9r 0 80763 376344 297825 2026-05-07T23:58:30Z Intisar Ali 8681 /* آسام جو گورنر */ 376344 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2024}} {{Infobox officeholder|name=جئرامداس دولترام|image=Jairamdas Daulatram 1985 stamp of India.jpg|caption=هندستان جي 1985ع جي مهر تي جئرامداس دولترام|office=[[پارليامينٽ جو ميمبر]]، [[راجيه سبھا]]|constituency=[[راجيه سبھا جي نامزد ميمبرن جي فهرست|نامزد]]|term_start=19 آڪٽوبر 1959ع|term_end=2 اپريل 1976ع|order1=ٽيون|office1=آسام جو گورنر|term_start1=27 مئي 1950ع|term_end1=15 مئي 1956ع|1blankname1=وڏو وزير|1namedata1=[[گوپيناتھ بوردولوئي]]<br>[[بشنورام ميڌي]]|predecessor1=[[سري پرکاس]]|successor1=[[فضل علي]]|office2=ٻيو [[زراعت ۽ هارين جي ڀلائي واري وزارت|زراعت جو وزير]]|primeminister2=[[جواهر لال نهرو]]|term_start2=19 جنوري 1948ع|term_end2=13 مئي 1950ع|predecessor2=[[راجندر پرساد]]|successor2=[[ڪنيا لال ماڻڪلال منشي]]|order3=1st|office3=بهار جو گورنر|term_start3=15 آگسٽ 1947ع|term_end3=11 جنوري 1948ع|1blankname3=27 مئي 1950ع|1namedata3=[[شري ڪرشن سنها]]|predecessor3=سر [[هيو ڊائو]] {{small|( برطانوي حڪمراني تحت گورنر جي حيثيت ۾)}}|successor3=[[ماڌو شريھاري ايني]]|birth_date={{Birth date|1891|7|21|df=y}}|birth_place=[[ڪراچی]]، [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[برطانوي راج|برطانوي هندستان]]|death_date={{Death date and age|1979|3|1|1891|7|21|df=y}}|death_place=[[دهلي]]، [[هندستان]]|party=[[انڊين نيشنل ڪانگريس]]|occupation=سياستدان}} [[فائل:Dr._Rajendra_Prasad_and_Shri_Jairamdas_Daulatram.png|thumb| راجندر پرساد ۽ جيرامداس دولترام]] '''جئرامداس دولترام''' (1891ع- 1979ع) [[سنڌ]] جو هڪ [[هندستاني ماڻهو|هندستاني]] سياسي اڳواڻ هو، جيڪو هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم رهيو ۽ پوءِ هندستان سرڪار ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين. کيس [[بهار جا شهر|بهار]] ۽ پوءِ آسام جي رياستن جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن تبت تي چيني قبضي جي سامهون هندستان جي اتر اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 1951ع ۾ توانگ جي هندستاني انضمام کي منظم ڪيو. == شروعاتي زندگي == جئرامداس دولترام [[سنڌ]] جي شهر [[ڪراچي|ڪراچی]] ۾ هڪ سنڌي هندو گهراڻي ۾ پيدا ٿيو، جيڪو ان وقت 21 جولاءِ 1891ع تي [[برطانوي هندستان]] جي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو. قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوء، هن هڪ قانوني عمل شروع ڪيو، پر جلد ئي ان کي ڇڏي ڏنو ڇاڪاڻ ته اهو اڪثر ڪري هن جي ضمير سان تڪرار جو سبب بڻجي ويو. 1915ع ۾ دولترام مهاتما گانڌيءَ سان رابطي ۾ آيو، جيڪو ان وقت ڏکڻ آفريڪا کان موٽي آيو هو ۽ سندس وفادار پيروڪار بڻجي ويو. 1919ع ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس جي امرتسر جي اجلاس ۾ هن گانڌيءَ جي ٺهراءَ جو اهڙو لفظ ڏنو جو ان سان گانڌي ۽ سندس ٻين ڪانگريس ساٿين جي وچ ۾ ايندڙ تڪرار کان بچي ويو. تڏهن کان وٺي [[گانڌي]] مٿس وڏو ڀروسو رکڻ لاءِ آيو. هن کيس خالص سون سان تشبيه ڏيندي چيو ته آءٌ جيرام داس جو قسم کڻان ٿو. سچا ماڻھو مون کي ملڻ جو شرف حاصل نه ٿيو آھي.' جيرامداس کي مسز سروجني نائيڊو جو ڀروسو ۽ پيار حاصل هو، جنهن سنڌ ۾ سندس خدمتن جي ڪري کيس 'ريگستان ۾ چراغ' قرار ڏنو، جيڪو گهڻو ڪري ريگستان هو. سردار ولڀ ڀائي پٽيل ۽ راجندر پرساد سان به سندس لاڳاپا تمام ويجها هئا. == آزادي جي جدوجهد == دولترام [[ايني بيسنت]] ۽ [[محمد علي جناح]] جي اڳواڻي ۾ [[هوم رول تحريڪ]] ۾ ڪارڪن بڻجي ويو، جيڪو برطانوي سامراج اندر هندستان لاءِ '[[هوم رول]]' يا خود مختياري ۽ ڊومينين جو درجو ڏيڻ جو مطالبو ڪندو هو. هو انڊين نيشنل ڪانگريس ۾ به شامل ٿيو، جيڪا هندستان جي سڀ کان وڏي سياسي تنظيم هئي. دولترام مهاتما گانڌيءَ جي فلسفي کان تمام گهڻو متاثر ٿيو، جيڪو سادي زندگي گذارڻ جي وڪالت ڪندو هو ، ۽ اهنسا (عدم تشدد) ۽ ستياگره ذريعي آزادي لاءِ جدوجهد ڪندو هو. [1] شايد گانڌيءَ جا سڀ کان مٺا لاڳاپا دولترام سان هئا. 1919ع ۾ ڪانگريس جي امرتسر جي اجلاس ۾ هڪ پاسي گانڌيءَ ۽ ٻئي پاسي تلک، سي آر داس ۽ محمد علي جي وچ ۾ سڌارن جي ٺهراءَ تي شديد اختلاف پيدا ٿي چڪا هئا. سالن کان پوءِ گانڌيءَ کي ياد آيو: 'جيرام داس، جيڪو ٿڌو مٿي وارو سنڌي هو، بچاءَ لاءِ آيو. هن مون کي هڪ پرچي پاس ڪئي جنهن ۾ هڪ مشورو هو ۽ هڪ سمجھوتي جي درخواست ڪئي. مون کيس شايد ئي سڃاتو. هن جي اکين ۽ چهري جي ڪا شيءِ مون کي مسحور ڪري ڇڏي. مون مشورو پڙهيو. اهو سٺو هو. مون ان کي ديسبندو کي منتقل ڪيو. 'ها، جيڪڏهن منهنجي پارٽي ان کي قبول ڪندي' هن جو جواب هو. لومانيا چيو، 'مان ان کي ڏسڻ نه ٿو چاهيان. جيڪڏهن داس منظور ڪيو آهي، ته اهو مون لاء ڪافي آهي.' مالويا (جيڪا پريشانيءَ سان صدارت ڪري رهي هئي) ان کي ٻڌي، منهنجي هٿن مان ڪاغذ کسي ورتو ۽ ڳاڙهي خوشين جي وچ ۾ اعلان ڪيو ته معاهدو ٿي چڪو آهي.' جڏهن گانڌي 1930ع ۾ لوڻ مارچ شروع ڪري رهيو هو، تڏهن هن دولترام کي لکيو، جيڪو ان وقت بمبئي قانون ساز ڪائونسل جو ميمبر هو: 'مون پرڏيهي ڪپڙن جي بائيڪاٽ واري ڪميٽي جو چارج ورتو آهي. مون کي هڪ پورو وقت سيڪريٽري هجڻ گهرجي، جيڪڏهن اهو ڪم ڪرڻو آهي. ۽ آءٌ اوھان جھڙو ڪو به ايترو مناسب نه سوچي سگھان ٿو.' دولترام هڪدم پنهنجي سيٽ تان استعيفيٰ ڏئي، نئون چارج کنيو ۽ پرڏيهي ڪپڙن جي بائيڪاٽ جي زبردست ڪاميابي ماڻي. دولترام عدم تعاون جي تحريڪ (1920-1922) ۾ حصو ورتو، غير متشدد سول نافرماني ذريعي برطانوي حڪمراني خلاف تحريڪ ڪئي. دولترام ڪانگريس جي صفن ۾ اڀريو ۽ سنڌ مان ان جو اهم اڳواڻ بڻجي ويو. هو لوڻ مارچ (1930-31) ۽ هندستان ڇڏ تحريڪ (1942-45) ۾ هڪ اهم ڪارڪن هو، جنهن کي برطانوي اختيارين قيد ڪري ڇڏيو هو. دولترام کي 1930ع ۾ مئجسٽريٽ جي ڪورٽ جي ٻاهران احتجاج ڪندڙ رستن تي پوليس جي فائرنگ سبب ران ۾ گوليون هڻي زخمي ڪري ڇڏيو هو. <ref name="Goswami">{{cite book|title=An Unfinished Autobiography|author=Māmaṇi Raẏachama Goswāmī, Praphulla Kaṭakī|publisher=Sterling Publishers|year=2002|isbn=978-81-207-2428-0|pages=4–5}}</ref> == آزاديءَ کان پوءِ ڪيريئر == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي ۾ دولترام جي وطن [[سنڌ]] کي نئين ٺهيل رياست پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جي راڄڌاني [[ڪراچي]] هئي. دولترام هندستان ۾ رهيو ۽ کيس بهار جو پهريون هندستاني گورنر مقرر ڪيو ويو، جنهن عهدي تي هو 1948ع تائين رهيو. ان کان پوءِ کيس خوراڪ جي فراهمي جو مرڪزي وزير مقرر ڪيو ويو. هن هندستان جي آئين ساز اسيمبليءَ ۾ اوڀر پنجاب جي هڪ علائقي جي نمائندگي ڪئي ۽ هندستان جي آئين ٺاهڻ ۾ حصو ورتو. <ref name="Rediff">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> هن صلاحڪار، يونين سبجيڪٽس ۽ صوبائي آئين ڪاميٽين جي ميمبر جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. <ref name="Rediff2">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> === آسام جو گورنر === [[فائل:North-East_Frontier_in_1947_Political_Map_of_India.jpg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| آزاد هندستان جي پهرين سياسي نقشي ۾ اتر-اوڀر سرحد، 1947]] [[فائل:Tawang_in_Arunachal_Pradesh_(India).svg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| توانگ ضلعو جديد نقشي ۾]] 1950ع کان 1956ع تائين دولترام آسام جو گورنر رھيو<ref name="Rediff4">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> ھڪ اهم عرصي ۾ جنھن ۾ تبت تي چيني قبضو ٿيو. اتر-اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس (جنهن کي اتر-اوڀر فرنٽيئر ايجنسي ۽ پوءِ اروناچل پرديش جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) ان دور ۾ گورنر جي سڌي انتظام هيٺ هئا. آڪٽوبر 1950ع ۾ چيني تبت ۾ اڳتي وڌڻ کان پوءِ ان کي ضم ڪرڻ جي ارادي سان، مرڪزي گهرو وزير ولڀ ڀائي پٽيل تبت خلاف پنهنجي سرحدن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ڀارت لاءِ ڪارروائي جو تفصيلي پروگرام پيش ڪيو<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 46–47: "Patel discussed the redisposition of forces, mentioned in his letter to Nehru on November 7, Daulatram was requested to send an adequate number of Assam Rifle platoons to the forward posts; they would be replaced by Tripura Rifles. The situation was considered extremely serious."</ref>. هن پروگرام جو گهڻو حصو دولترام جي ڪنڌ تي پيو ڇاڪاڻ ته سرحدي علائقن ۾ تبت سان ڊگهي اڌ آباد سرحد هئي. ڊسمبر<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 50–51.</ref> 1950ع تائين اهو واضح ٿي چڪو هو ته چيني لشڪر زاول تائين اوڀر تبت تي قبضو ڪري ورتو هو ۽ مشمي قبيلن جي دروازن تي دستک ڏئي رهيا هئا. دولترام آسام رائفلز جي پلٽون کي سياري ۾ سرحد تي انسان ڪرڻ لاء موڪليو.<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، ص. 45.</ref> == سنڌي ادب جو تحفظ == جئرامداس دولترام اکل ڀارت سنڌي ٻولي ساهت سڀا (آل انڊيا سنڌي ٻولي ۽ ادبي ڪانگريس) جي بنيادي ميمبرن مان هڪ هو.<ref name="Sahit Sabha">{{cite web|url=http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|title=Office-Bearers – Akhil Bharat Sindhi Boli Ain Sahit Sabha|publisher=Sindhi Sahit Sabha|archive-url=https://web.archive.org/web/20100513023738/http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|archive-date=13 May 2010|accessdate=10 September 2010|url-status=dead}}</ref> == ميراث == دولترام 1979ع ۾ وفات ڪئي. چيو ويندو هو ته هو اڃا به هڪ غريب ماڻهو هو، پنهنجي گانڌي آدرشن تي قائم هو. اڳوڻي تيراپ فرنٽيئر ڊويزن (هاڻوڪي چانگلانگ ضلعو) جي ڳوٺ جارامپور جو نالو سندس نالي تي رکيو ويو. 1985ع ۾ سندس اعزاز ۾ هڪ ڊاک ٹکٹ جاري ڪئي وئي. <ref name="Sircar">{{Cite web|url=http://www.indiandefencereview.com/spotlights/saving-tawang-how-the-tawang-tract-was-saved-for-india/|title=Saving Tawang: How the Tawang Tract was saved for India|last=said|first=KP Dilip on|date=2021-07-07|website=Indian Defence Review|language=en-US|access-date=2023-05-25}}</ref> == حوالو == {{s-start}} {{s-gov}} {{succession box|before=سائين [[هيو ڊائو]]|title=[[بهار جو گورنر]]|years=15 آگسٽ 1947 - 11 جنوري 1948|after=[[ماڌو شريھاري ايني]]}} {{succession box|before=[[سري پرکاس]]|title=[[آسام جو گورنر]]|years=1950 – 1956|after=[[سيد فضل علي]]}} {{s-end}} [[زمرو:ڪراچي جا سياستدان]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو]] [[زمرو:1979ع جون فوتگيون]] [[زمرو:1891ع جون پيدائشون]] [[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]] evzxwz28x8vwl9jq0q1cse7t8exxktl 0 95245 376286 372984 2026-05-07T13:08:31Z Ibne maryam 17680 376286 wikitext text/x-wiki {{Short description|خفيه اتحاد خطرناڪ مقصدن لاءِ}} {{hatgrp| {{other uses}} {{Distinguish|سازشي نظريو}} }} [[File:The Gunpowder Plot Conspirators, 1605 from NPG.jpg|thumb|230px|right|1605ع ۾ تيار ڪيل خفيه رٿ جو ڏيک، جنهن کي [[گن پائوڊر سازش]] چيو وڃي ٿو، جنهن جو مقصد [[انگلينڊ جي پارليامينٽ]] کي اڏائڻ هو.<ref name="Sharpe 2005">{{cite book |last=Sharpe |first=James A. |author-link=James Sharpe (historian) |year=2005 |chapter=The Evil Empire and The Enemy Within |title=Remember, Remember: A Cultural History of Guy Fawkes Day |location=[[Cambridge, Massachusetts|ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |publisher=[[Harvard University Press|هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |pages=1–37 |isbn=9780674019355}}</ref> اها سازش [[ريجيسائيڊ|بادشاهه جي قتل]] جي ناڪام ڪوشش هئي، جيڪا [[جيمس پھريون (انگلينڊ)|بادشاهه جيمس پهريون]] خلاف ڪجهه [[انگريزي ڪيٿولڪ]] ماڻهن طرفان ڪئي وئي.<ref name="Sharpe 2005"/>]] '''سازش'''، جنهن کي '''پلاٽ'''، '''چال''' يا '''منصوبو''' پڻ چيو وڃي ٿو، ماڻهن (جن کي '''سازشي''' يا '''سازش ڪندڙ''' چيو وڃي ٿو) جي وچ ۾ اهڙو ڳجهو معاهدو هوندو آهي، جنهن جو مقصد ڪو غيرقانوني يا نقصانڪار عمل هجي، جهڙوڪ [[قتل]]، [[غداري]] يا [[ڪرپشن|بدعنواني]]، خاص طور تي سياسي مقصدن سان،<ref>''Collins Dictionary'': [https://www.collinsdictionary.com/pt/dictionary/english/conspiracy conspiracy]</ref> ۽ اهو معاهدو عوام يا متاثر ماڻهن کان لڪايو ويندو آهي۔ سياسي معنيٰ ۾، سازش انهن ماڻهن جي گڏيل ڪوشش آهي جيڪي موجوده [[سياسي طاقت]] جي ڍانچي کي ڪمزور ڪرڻ يا تبديل ڪرڻ چاهين ٿا۔ اهو اقتدار تي قبضو ڪرڻ، ان ۾ تبديلي آڻڻ، يا غيرقانوني فائدو حاصل ڪرڻ جي صورت اختيار ڪري سگهي ٿو۔ حالتن موجب، سازش هڪ [[جرم]] يا [[شھري ڏوھ]] ٿي سگهي ٿي۔<ref>{{Cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/conspiracy |title=Conspiracy |publisher=merriam-webster.com |access-date=December 27, 2017}}</ref> عام طور تي لفظ "سازش" غلط يا غيرقانوني عمل جي نشاندهي ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ عام خيال اهو آهي ته ماڻهو قانوني ۽ اخلاقي عملن لاءِ ڳجها معاهدا نٿا ڪن.<ref>{{cite web | url=https://www.dictionary.com/browse/conspiracy | title=Conspiracy Definition & Meaning }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.law.cornell.edu/wex/conspiracy | title=Conspiracy }}</ref> ڪجهه گڏيل سرگرميون اهڙيون به ٿين ٿيون جيڪي ڳجهيون هونديون آهن، پر انهن کي سازش نٿو سمجهيو وڃي۔ مثال طور، آمريڪا جي [[سي آءِ اي]] ۽ برطانيا جي [[ايم آءِ سڪس]] جهڙيون خفيه ادارا دشمنن تي نظر رکڻ لاءِ ڳجها منصوبا ٺاهيندا آهن، پر اهو انهن جي سرڪاري ذميوارين جو حصو هوندو آهي، تنهنڪري انهن کي سازش نٿو چيو وڃي.<ref name="Knight">Peter Knight, ''Conspiracy Theories in American History: An Encyclopedia'' (2003), p. 15-16.</ref> اهڙي طرح، راندين جي ٽيمون به بند دروازن پٺيان حڪمت عملي ٺاهينديون آهن، پر اهو به سازش ۾ شمار نٿو ٿئي۔ سازش لاءِ اهو ضروري آهي ته ماڻهو ڄاڻي واڻي ان ۾ شامل ٿين۔ جيڪڏهن ڪنهن سماجي روايت مان ڪجهه ماڻهن کي فائدو ۽ ٻين کي نقصان ٿئي، پر ماڻهو شعوري طور اهو مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ گڏ نه ٿيا هجن، ته اها سازش نٿي سڏجي.<ref name="Knight" /> ٻئي پاسي، جيڪڏهن سازش ڪرڻ جو ارادو موجود هجي، ته پوءِ سازش وجود ۾ اچي وڃي ٿي، ڀلي تفصيل واضح طور بيان نه ڪيا ويا هجن.<ref name="Knight" /> مثال طور، [[سي آءِ اي]] جون خفيه ڪارروايون گهڻو ڪري ثابت ڪرڻ مشڪل هونديون آهن، پر تحقيق ۽ اڳوڻن ملازمن جي بيانن مان ڪجهه اهڙا واقعا سامهون آيا آهن جتي هن اداري واقعن تي اثر انداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-36303327 Four more ways the CIA has meddled in Africa]. [[BBC]], 17 May 2016.</ref> [[سرد جنگ]] دوران آمريڪا 66 ڀيرا ٻين ملڪن جي حڪومتن کي ڳجهي طور تبديل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جن مان 26 ۾ ڪامياب ٿيو.<ref>[https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2016/12/23/the-cia-says-russia-hacked-the-u-s-election-here-are-6-things-to-learn-from-cold-war-attempts-to-change-regimes/ The U.S. tried to change other countries' governments 72 times during the Cold War]. By Lindsey A. O'Rourke. ''[[The Washington Post]]'', December 23, 2016</ref> هڪ "[[سازشي نظريو]]" اهو عقيدو آهي ته ڪنهن سياسي واقعي جي پويان ڪو ڳجهو منصوبو ڪم ڪري رهيو آهي، جنهن سان نظريي جا حامي متفق نه هوندا آهن.<ref>Joseph E. Uscinski and Joseph M. Parent, ''American Conspiracy Theories'' (2014)</ref> اهڙا نظريا اڪثر پاڻ ۾ ڳنڍيل هوندا آهن ۽ عام طور تي انهن کي رد ڪرڻ مشڪل هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي هر قسم جي مخالفت کي پنهنجي اندر جذب ڪري وٺندا آهن.<ref>{{cite journal |author1-last=Douglas |author1-first=Karen M. |author2-last=Sutton |author2-first=Robbie M. |date=January 2023 |title=What Are Conspiracy Theories?}}</ref> سياسي ماهر [[مائيڪل بارڪن]] موجب، اهڙا نظريا ٽن اصولن تي ٻڌل هوندا آهن: ڪجھ به اتفاق سان نٿو ٿئي، هر شيءِ جيئن لڳي ٿي تيئن ناهي، ۽ هر شيءِ هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهي۔<ref>{{cite book|last1=Barkun|first1=Michael|title=A Culture of Conspiracy}}</ref> ==اصل لفظ== لفظ ''ڪنسپائرسي'' لاطيني لفظ ''ڪنسپائريٽيو'' مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب "گڏيل معاهدو" يا "اتحاد" به ٿي سگهي ٿو۔ اهو ''ڪنسپائرو'' مان نڪتل آهي، جنهن جو لفظي مطلب آهي "مان ٻين سان گڏ ساهه کڻان ٿو"، يعني گڏيل عمل۔ ==سازشن جا قسم== * [[سازش (ديواني)|شهري سازش]] – ماڻهن جو اهڙو معاهدو جيڪو ٻين کي ڌوڪو ڏيڻ يا ناجائز فائدو حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيو وڃي۔ * [[سازش (فوجداري)|فوجداري سازش]] – ماڻهن جو اهڙو معاهدو جنهن جو مقصد مستقبل ۾ قانون ٽوڙڻ هجي۔ * [[سازش (سياسي)|سياسي سازش]] – سياسي طاقت حاصل ڪرڻ يا سياسي مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ گڏيل منصوبو۔ * [[حب ۽ اسپوڪ سازش]] – اهڙي سازش جنهن ۾ هڪ مرڪزي شخص مختلف ماڻهن سان الڳ الڳ معاهدا ڪري، پر سڀ گڏيل نتيجي لاءِ ڪم ڪن۔ ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|سازشون}} * {{Wikiquote-inline}} {{Plots and conspiracies}} {{Authority control}} [[زمرو:سازش]] [[زمرو:منصوبا]] [[زمرو:انساني رويا]] lho9h10xu2eaizi9r3c90x7roppdaic 0 96183 376335 376285 2026-05-07T23:21:15Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 376335 wikitext text/x-wiki [[File:African_countries_by_HDI_(2020).svg|thumb|260x260 عڪسلون|2020 ۾ [[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|انساني ترقي جي انڊيڪس]] جي لحاظ کان آفريقي ڪائونٽين جو نقشو: {| style="background:transparent;" width="100%" | |- | {{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#003C00|≥ 0.900}} {{legend|#007F00|0.850–0.899}} {{legend|#00C400|0.800–0.849}} {{Col-break}} {{legend|#00F900|0.750–0.799}} {{legend|#D3FF00|0.700–0.749}} {{legend|#FF0|0.650–0.699}} {{legend|#FFD215|0.600–0.649}} {{Col-break}} {{legend|#FFA83C|0.550–0.599}} {{legend|#FF852F|0.500–0.549}} {{legend|#FF5B00|0.450–0.499}} {{legend|#F00|0.400–0.449}} {{legend|#A70000|≤ 0.399}} {{legend|#D9D9D9|Data unavailable}} {{Col-end}} |} ]] گذريل صديءَ دوران '''[[آفريڪا]] جي آبادي''' تيزي سان وڌي آهي ۽ نتيجي طور نوجوانن جي وڏي تعداد ۾ اضافو ٿيو آهي، جن کي ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ <small>'''50'''</small> سالن کان گهٽ عمر جي اميد سان وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو آهي. سال <small>2017</small>ع تائين ڪل آبادي هڪ ارب <small>'''25'''</small> ڪروڙ کان وڌيڪ آهي، جن جي واڌ جي شرح <small>'''2.5'''</small> سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو آفريقي ملڪ [[نائيجيريا]] آهي جن جي آبادي سال <small>2017</small>ع تائين 19 ڪروڙ 10 لک هي ۽ واڌ جي شرح 2.6 سيڪڙو آهي. <ref name="UN2017">{{حوالو ويب|quote=2017-11-29}}</ref> '''آبادي''': هڪ ارب 25 ڪروڙ 60 لک (2017) جو اندازو '''آبادي جي کثافت''': هڪ في چورس ڪلوميٽر '''آبادي ۾ واڌ''': %2.5 في سال == آبادي ۾ واڌ == ==صحت== [[Image:Infantmortalityrate.jpg|thumb|300px|دنيا جو نقشو جيڪو 2006 ۾ هر 1000 پيدائشن ۾ ٻارن جي موت جي شرح کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book|title=The world factbook 2006|date=2006|publisher=Potomac|others=United States Central Intelligence Agency|isbn=1574889974|location=Dulles, Va.|oclc=64964412}}</ref>]]{{Further|آفريڪا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز}} === سب-صحارا آفريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال جي ترقي جي تاريخ === سيپٽمبر 1987 ۾ يونيسيف ۽ ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن (WHO) علائقائي ڪميٽي "بماڪو انيشيئيٽو" جيڪو 1980 جي ڏهاڪي دوران علائقي ۾ ٿيندڙ مالي مسئلن جي جواب ۽ منشيات جي فنڊ کي گردش ڪرڻ ۾ ڪميونٽي جي شموليت ذريعي اهم دوائن تائين رسائي وڌائڻ جي مقصد سان چارٽر ڪيو ويو, جي شروعات جو اعلان ڪيو. 1987 جي بماڪو انيشيئيٽو ڪانفرنس (ڊبليو ايڇ او پاران منظم) [[مالي]] جي گاديءَ واري هنڌ [[بماڪو]] ۾ منعقد ڪئي وئي. ۽ سب سهارا آفريڪا جي صحت جي پاليسي کي نئين شڪل ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. اجلاس ۾ آفريقي صحت جي وزيرن شرڪت ڪئي. جن بنيادي صحت جي سار سنڀال جي بحالي ذريعي صحت جي سار سنڀال جي رسائي کي بهتر بڻائڻ جي وڪالت ڪئي. نئين حڪمت عملي ڪميونٽي تي ٻڌل صحت جي سار سنڀال جي سڌاري ذريعي رسائي ۽ نتيجي ۾ خدمتن جي وڌيڪ موثر ۽ منصفانه فراهمي کي خاص طور تي وڌايو. علائقي اندر عوامي صحت برادري شروعات جي جواب ۾ مسئلا اٿاريا جن ۾: برابري، رسائي، سستي، انضمام جا مسئلا, دوائن، انتظام، انحصار، رسد مسئلا شامل آهن ۽ استحڪام کي نسبتي اهميت ڏني وئي. انهن تنقيدن جي نتيجي ۾ شروعات بعد ۾ صحت جي خدمتن جي رسائي ۾ واڌ کي حل ڪرڻ لاءِ صحت جي خدمتن جي معيار کي وڌائڻ ۽ صحت جي نظام جي انتظام جي مجموعي بهتري تبديل ٿي وئي. صحت جي سار سنڀال جي سڀني شعبن تائين هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو. بعد ۾ صحت جي سار سنڀال جي اشارن ۾ بهتري ۽ صحت جي سار سنڀال جي ڪارڪردگي ۽ قيمت ۾ بهتري سان هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو. September 1987, [[UNICEF]] and the [[World Health Organization]] (WHO) Regional Committee announced the launching of the [[Bamako Initiative]]— chartered in response to financial issues occurring in the region during the 1980s, and with the aim of increasing access to vital medications through community involvement in revolving drug funds.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Hanson |first1=Kara |last2=McPake|first2=Barbara|date=1993|title=The Bamako Initiative: where is it going |url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.878.4969&rep=rep1&type=pdf|journal=Health Policy and Planning|publisher=Oxford University Press|volume=8|issue=3 |pages=267–274|doi=10.1093/heapol/8.3.247-a |citeseerx=10.1.1.878.4969 |via=Google Scholar}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last=Ridde|first=Valéry|date=2011|title=Is the Bamako Initiative Still Relevant for West African Health Systems?|url=http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|journal=International Journal of Health Services|publisher=Baywood Publishing Co.|volume=41|issue=1|pages=175–184|doi=10.2190/HS.41.1.l|pmid=21319728|via=Google Scholar|archive-date=17 April 2018|access-date=16 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf |date=17 April 2018 }}</ref> The 1987 [[Bamako Initiative]] conference, organized by the [[World Health Organization|WHO]] was held in [[Bamako]], the capital of [[Mali]], and helped reshape the health policy of sub-Saharan Africa.<ref>{{Cite web |url= http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm |title= Health Systems Resource Guide: user fees|date=2006-11-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20061128203803/http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm|access-date=2018-05-10|archive-date= 28 November 2006}}</ref> The meeting was attended by African [[Health minister|Ministers of Health]] who advocated for improvement of healthcare access through the revitalization of primary healthcare.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> The new strategy substantially increased accessibility through community-based [[healthcare reform]], resulting in more efficient and equitable provision of services. The public health community within the region raised issues in response to the initiative, of which included: equity, access, affordability, integration issues, relative importance given to medications, management, dependency, logistics, and sustainability.<ref name=":0" /> As a result of these critiques, the Initiative later transformed to address the increase of accessibility of health services, the enhancement of quality of health services, and the overall improvement of health system management.<ref name=":0" /> A comprehensive approach strategy was extended to all areas of health care, with subsequent improvement in the health care indicators and improvement in health care efficiency and cost.<ref>{{Cite journal |last1=Knippenberg |first1=R. |last2=Alihonou |first2=E. |last3=Soucat |first3=A. |last4=Oyegbite |first4=K. |last5=Calivis |first5=M. |last6=Hopwood|first6=I.|last7=Niimi|first7=R.|last8=Diallo|first8=M. P. |last9=Conde|first9=M.|date=June 1997|title=Implementation of the Bamako Initiative: strategies in Benin and Guinea|journal=The International Journal of Health Planning and Management|volume=12 Suppl 1|pages=S29–47 |doi=10.1002/(SICI)1099-1751(199706)12:1+3.0.CO;2-U|doi-broken-date=16 October 2025 |issn=0749-6753|pmid=10173105}}</ref><ref>{{Cite web |url= http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |title=Medicus Mundi Switzerland - Manageable Bamako Initiative schemes|date=2007-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071008211344/http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |access-date=2018-05-10 |archive-date=8 October 2007 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !مدت !زندگي جي توقع سالن ۾ |- |1950–1955 |37.46 |- |1955–1960 |{{increase}} 39.95 |- |1960–1965 |{{increase}} 42.32 |- |1965–1970 |{{increase}} 44.42 |- |1970–1975 |{{increase}} 46.51 |- |1975–1980 |{{increase}} 48.66 |- |1980–1985 |{{increase}} 50.45 |- |1985–1990 |{{increase}} 51.72 |- |1990–1995 |{{decrease}} 51.71 |- |1995–2000 |{{increase}} 52.33 |- |2000–2005 |{{increase}} 53.67 |- |2005–2010 |{{increase}} 56.97 |- |2010–2015 |{{increase}} 60.23 |} Source: ''World Population Prospects''<ref>{{Cite web |url= https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/|title=World Population Prospects - Population Division - United Nations |website=esa.un.org|access-date=2018-08-26}}</ref> === Major health challenges === The sub-Saharan African region experiences disproportionate rates of infectious and chronic diseases in comparison to other global regions.<ref name=":2" /> ==== Diabetes ==== [[Type 2 diabetes]] persists as an epidemic in the region posing a public health and socioeconomic crisis for sub-Saharan Africa. Scarcity of data for pathogenesis and subtypes for diabetes in sub-Saharan African communities has led to gaps in documenting epidemiology for the disease. High rates of undiagnosed diabetes in many countries leaves individuals at a high risk of chronic health complications, thus, posing a high risk of diabetes-related morbidity and mortality in the region.<ref>{{Cite journal|last1=Mbanya|first1=Jean Claude N|last2=Motala|first2=Ayesha A|last3=Sobngwi|first3=Eugene|last4=Assah|first4=Felix K|last5=Enoru|first5=Sostanie T|date=2010-06-26|title=Diabetes in sub-Saharan Africa|url=https://doi.org/10.1016/S0140-6736(10)60550-8|journal=The Lancet|volume=375|issue=9733|pages=2254–2266|doi=10.1016/s0140-6736(10)60550-8|pmid=20609971 |issn=0140-6736|via=}}</ref> ==== HIV/AIDS ==== In 2011, sub-Saharan Africa was home to 69% of all people living with [[HIV/AIDS]] worldwide.<ref>{{Cite web|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/epidemiology/2012/gr2012/20121120_FactSheet_Global_en.pdf|title=Global Fact Sheet: World AIDS Day 2012|website=UNAIDS.org|access-date=2025-10-16}}</ref> In response, a number of initiatives have been launched to educate the public on HIV/AIDS. Among these are combination prevention programmes, considered to be the most effective initiative, the [[abstinence, be faithful, use a condom]] campaign, and the [[Desmond Tutu HIV Foundation]]'s outreach programs.<ref>{{Cite web|url=https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/|title=Desmond Tutu HIV Foundation - Our Work|date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116014630/https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/ |access-date=2018-05-10 |archive-date=16 January 2013 }}</ref> According to a 2013 special report issued by the [[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS]] (UNAIDS), the number of HIV positive people in Africa receiving anti-retroviral treatment in 2012 was over seven times the number receiving treatment in 2005, with an almost 1 million added in the last year alone.<ref>{{Cite web|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/may/20130521prupdateafrica|title=UNAIDS reports more than 7 million people now on HIV treatment across Africa––with nearly 1 million added in the last year—while new HIV infections and deaths from AIDS continue to fall|website=www.unaids.org|language=en|access-date=2018-05-10}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2013/20130521_Update_Africa.pdf|title=UNAIDS Special Report Update: How Africa Turned AIDS Around|last=UN Joint Programme on HIV/AIDS (UNAIDS)|date=May 2013|work=|access-date=}}</ref> The number of AIDS-related deaths in sub-Saharan Africa in 2011 was 33 percent less than the number in 2005.<ref name=":4">{{Cite book|title=Global report: UNAIDS report on the global AIDS epidemic: 2012.|date=2012|publisher=UNAIDS|others=Joint United Nations Programme on HIV/AIDS.|isbn=9789291735921|location=[Geneva]|oclc=823635323}}</ref> The number of new HIV infections in sub-Saharan Africa in 2011 was 25 percent less than the number in 2001.<ref name=":4" /> ==== Malaria ==== [[Malaria]] is an endemic illness in sub-Saharan Africa, where the majority of malaria cases and deaths worldwide occur.<ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/malaria|title=Fact sheet about Malaria|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ==== Maternal and infant mortality ==== Studies show that more than half of the world’s [[maternal death]]s occur in sub-Saharan Africa.<ref>{{Cite journal|last1=Alvarez|first1=Jose Luis|last2=Gil|first2=Ruth|last3=Hernández|first3=Valentín|last4=Gil|first4=Angel|date=2009-12-14|title=Factors associated with maternal mortality in sub-Saharan Africa: an ecological study |journal=BMC Public Health|volume=9|article-number=462|doi=10.1186/1471-2458-9-462 |doi-access=free |pmc=2801510|pmid=20003411}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality|title=Maternal mortality|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> However, progress has been made in this area, as maternal mortality rates have decreased for multiple countries in the region by about half since 1990.<ref name=":3" /> Additionally, the [[African Union]] in July 2003 ratified the [[Maputo Protocol]], which pledges to prohibit [[female genital mutilation]](FGM).<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/09/15/opinion/a-brutal-custom-join-forces-to-banish-the-mutilation-of-women.html|title=A brutal custom : Join forces to banish the mutilation of women|last=Bonino|first=Emma|date=2004-09-15|work=The New York Times|access-date=2018-05-10|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> The sub-Saharan African region alone accounts for about 45% of global [[Infant mortality|infant and child mortalities]]. Studies have shown a relationship between infant survival and the education of mothers, as years of education positively correlate with infant survival rates. Geographic location is also a factor, as child mortality rates are higher in rural areas in comparison to urban regions.<ref>{{Cite book|title=Black lives matter : lifespan perspectives|others=Fairchild, Halford H.|date=2017 |isbn=9789382661405|location=Delhi, India|oclc=984759607}}</ref> ==== Measles ==== Routine immunization has been introduced to countries within sub-Saharan Africa in order to prevent [[measles]] outbreaks within the region.<ref>{{Cite journal |last1=Verguet|first1=Stéphane|last2=Jassat|first2=Waasila|last3=Hedberg|first3=Calle|last4=Tollman|first4=Stephen |last5=Jamison|first5=Dean T.|last6=Hofman|first6=Karen J.|date=2012-02-21|title=Measles control in Sub-Saharan Africa: South Africa as a case study|journal=Vaccine|volume=30|issue=9|pages=1594–1600|doi=10.1016/j.vaccine.2011.12.123|issn=1873-2518|pmid=22230581}}</ref> ==== Neglected tropical diseases ==== [[Neglected tropical diseases]] such as [[hookworm infection]] encompass some of the most common health conditions which affect an estimated 500 million individuals in the sub-Saharan African region.<ref>{{Cite journal|last1=Hotez|first1=Peter J.|last2=Kamath|first2=Aruna|date=2009-08-25|title=Neglected Tropical Diseases in Sub-Saharan Africa: Review of Their Prevalence, Distribution, and Disease Burden |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases|language=en|volume=3|issue=8|pages=e412|doi=10.1371/journal.pntd.0000412 |doi-access=free |pmc=2727001|pmid=19707588}}</ref> ==== Non-communicable diseases ==== Results of [[Global Burden of Disease]] studies reveal that the age-standardized death rates of [[non-communicable disease]]s in at least four sub-Saharan countries including [[South Africa]], [[Democratic Republic of the Congo|Democratic Republic of Congo]], [[Nigeria]], and [[Ethiopia]] supersede that of identified high-income countries.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Dalal |first1=Shona |last2=Beunza |first2=Juan Jose |last3=Volmink |first3=Jimmy |last4=Adebamowo |first4=Clement |last5=Bajunirwe |first5=Francis |last6=Njelekela|first6=Marina|last7=Mozaffarian |first7=Dariush |last8=Fawzi |first8=Wafaie |last9=Willett|first9=Walter|date=2011-08-01|title=Non-communicable diseases in sub-Saharan Africa: what we know now|url=https://academic.oup.com/ije/article/40/4/885/682926|journal=International Journal of Epidemiology|language=en|volume=40|issue=4|pages=885–901|doi=10.1093/ije/dyr050|pmid=21527446 |issn=0300-5771}}</ref> Improvement in statistics systems and increase in epidemiological studies with in-depth analysis of disease risk factors could improve the understanding of [[non-communicable disease]]s (i.e.: [[Diabetes mellitus|diabetes]], [[hypertension]], [[cancer]], [[cardiovascular disease]], [[obesity]], etc.) in sub-Saharan Africa as well as better inform decisions surrounding healthcare policy in the region.<ref name=":2" /> ==== Onchocerciasis ==== [[Onchocerciasis]] ("river blindness"), a common cause of [[blindness]], is also endemic to parts of the region. More than 99% of people affected by the illness worldwide live in 31 countries therein.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/onchocerciasis|title=Onchocerciasis (river blindness) |website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> In response, the African Programme for Onchocerciasis Control (APOC) was launched in 1995 with the aim of controlling the disease.<ref name=":5" /> ==== Tuberculosis ==== [[Tuberculosis]] is a leading cause of morbidity and mortality on a global scale, especially in high HIV-prevalent populations in the sub-Saharan African region, with a high [[case fatality rate]].<ref>{{Cite journal|last1=Mukadi|first1=Ya Diul|last2=Maher|first2=Dermot|last3=Harries|first3=Anthony|date=2001-01-26|title=Tuberculosis case fatality rates in high HIV prevalence populations in sub-Saharan Africa|url=https://journals.lww.com/aidsonline/Fulltext/2001/01260/Tuberculosis_case_fatality_rates_in_high_HIV.2.aspx|journal=AIDS|language=en-US|volume=15|issue=2|pages=143|doi=10.1097/00002030-200101260-00002 |issn=0269-9370}}</ref> === National healthcare systems === National health systems vary between countries. In [[Ghana]], most health care is provided by the government and largely administered by the [[Ministry of Health, Ghana|Ministry of Health]] and [[Ghana Health Services]]. The healthcare system has five levels of providers: health posts which are first level primary care for rural areas, health centers and clinics, district hospitals, regional hospitals and tertiary hospitals. These programs are funded by the government of Ghana, financial credits, Internally Generated Fund, and Donors-pooled Health Fund.<ref>{{Cite web|last1=Canagarajah|first1=Sudharshan|last2=Ye|first2=Xiao|date=2001-04-01|title=Public Health and Education Spending in Ghana in 1992-98: Issues of Equity and Efficiency|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632648|website=ssrn.com|ssrn=632648|language=en}}</ref> A shortage of health professionals compounded by migration of health workers from sub-Saharan Africa to other parts of the world (namely English-speaking nations such as the United States and the United Kingdom) has negatively impacted productivity and efficacy of the region's health systems.<ref>{{Cite journal|last1=Naicker|first1=Saraladevi|last2=Plange-Rhule|first2=Jacob|last3=Tutt|first3=Roger C.|last4=Eastwood|first4=John B.|date=2009|title=Shortage of healthcare workers in developing countries--Africa|journal=Ethnicity & Disease|volume=19|issue=1 Suppl 1|pages=S1–60–4|issn=1049-510X|pmid=19484878}}</ref> More than 85% of individuals in Africa use traditional medicine as an alternative to often expensive allopathic medical health care and costly pharmaceutical products. The Organization of African Unity (OAU) Heads of State and Government declared the 2000s decade as the African Decade on African Traditional Medicine in an effort to promote The WHO African Region’s adopted resolution for institutionalizing traditional medicine in health care systems across the continent.<ref>{{Cite journal|last=Kofi-Tsekpo|first=Mawuli|date=2004|title=Institutionalization of African traditional medicine in health care systems in Africa|journal=African Journal of Health Sciences|volume=11|issue=1–2|pages=i–ii|doi=10.4314/ajhs.v11i1.30772 |issn=1022-9272|pmid=17298111}}</ref> Public policy makers in the region are challenged with consideration of the importance of traditional/indigenous health systems and whether their coexistence with the modern medical and health sub-sector would improve the equitability and accessibility of health care distribution, the health status of populations, and the social-economic development of nations within sub-Saharan Africa.<ref>{{Cite journal|last=Dunlop|first=David W.|date=November 1975|title=Alternatives to "modern" health delivery systems in Africa: Public policy issues of traditional health systems|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0037785675901717|journal=Social Science & Medicine|volume=9|issue=11–12|pages=581–586|doi=10.1016/0037-7856(75)90171-7|pmid=817397 |issn=0037-7856}}</ref> <gallery> File:Africa HIV-AIDS 2002.svg|Map of Africa colored according to the percentage of the adult (ages 15–49) population with HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS|title=Prevalence of HIV, total (% of population ages 15-49) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=2018-05-09}}</ref> File:Life expectancy in select Southern African countries 1960-2012.svg|Life expectancy has fallen drastically in [[Southern Africa]] a result of HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/193181.stm|title=BBC News {{!}} Health {{!}} Life expectancy in Africa plummets due to Aids|website=news.bbc.co.uk|access-date=2018-05-09}}</ref> </gallery> ==نسلي گروهه== {{main|آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست}} {{Further|آفريڪا جون ٻوليون}} <!-- for actual ethnic groups --> [[File:San tribesman.jpg|upright|thumb|[[سان ماڻهو|سان]] ماڻهو [[بوٽسوانا]] مان]] [[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|upright|[[يوروبا]] ڊرم وڄائيندڙ [[ڪوارا رياست]]، [[نائيجيريا]] (2004)]] [[File:Mongo family in Equateur Province.jpg|thumb|[[مونگو ماڻهو|مونگو]] خاندان [[صوبو ايڪويٽر]]، [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف دي ڪانگو]] ۾ ]] [[بانٽو ٻوليون]] جا ڳالهائيندڙ ([[نائيجر-ڪانگو ٻوليون|نائيجر-ڪانگو]] خاندان جو حصو) ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ غالب آهن. اولهه آفريڪا جي اندروني سوانا جا [[بانٽو ماڻهو|بانٽو]] هاري آهستي آهستي آفريڪا جي اڪثر حصي تي وڌيا.<ref>Luc-Normand Tellier (2009). "''[https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Urban world history: an economic and geographical perspective]''". PUQ. p.204. {{ISBN|2-7605-1588-5}}</ref> But there are also several [[Nilotic]] groups in [[South Sudan]] and East Africa, the mixed [[Swahili people]] on the [[Swahili Coast]], and a few remaining [[Indigenous peoples of Africa|indigenous]] Khoisan ([[San people|San]] and [[Khoikhoi]]) and [[Pygmy]] peoples in southern and central Africa, respectively. Bantu-speaking Africans also predominate in Gabon and Equatorial Guinea, and are found in parts of southern Cameroon. In the [[Kalahari Desert]] of [[Southern Africa]], the distinct people known as the "San" have long been present. Together with the [[Khoikhoi]], they form the [[Khoisan]]. The San are the pre-Bantu indigenous people of southern Africa, while Pygmies are the pre-Bantu indigenous African peoples of Central Africa.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece Pygmies struggle to survive in war zone where abuse is routine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525095020/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece |date=25 May 2010 }}. Times Online. 16 December 2004.</ref> The peoples of [[West Africa]] primarily speak [[Niger–Congo languages]] belonging mostly, though not exclusively, to its non-[[Bantu languages|Bantu]] branches, though some [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]] and [[Afroasiatic languages|Afroasiatic]]-speaking groups are also found. The Niger–Congo-speaking [[Yoruba people|Yoruba]], [[Igbo people|Igbo]], [[Fulani people|Fulani]], [[Akan people|Akan]] and [[Wolof people|Wolof]] ethnic groups are the largest and most influential. In the central Sahara, [[Mandinka people|Mandinka]] or [[Mandé peoples|Mande]] groups are most significant. [[Chadic languages|Chadic]]-speaking groups, including the [[Hausa people|Hausa]], are found in the more northerly parts of the region nearest to the Sahara and [[Nilo-Saharan]] communities such as the [[Kanuri people|Kanuri]],<ref name="cia.gov">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081848/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|url-status=dead}}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=24 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424124158/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|url-status=dead}}</ref> [[Zarma people|Zarma]]<ref name="ReferenceA" /> and [[Songhai people|Songhai]]<ref name="ReferenceA" /><ref name="ReferenceB">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=10 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110042640/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|url-status=dead}}</ref> are present in eastern parts of West Africa bordering [[Central Africa]]. The peoples of North Africa comprise three main groups: [[Berbers]] in the northwest, [[Egyptians]] and [[Libyans]] in northeast, and [[Nilo-Saharan]]-speaking peoples in the east. The [[Muslim]] settlers who arrived in the 7th century introduced the [[Arabic]] language and [[Islam]] to the region, initiating a process of linguistic [[Arabization]] of the region's inhabitants. The Semitic [[Phoenicia]]ns (who founded [[Carthage]]) and [[Hyksos]], the Indo-Iranian [[Alans]], the Indo-European [[Ancient Greece|Greeks]], [[Ancient Rome|Romans]] and [[Vandals]] settled in North Africa as well. [[Berber languages|Berber]]-speaking populations still make significant communities within [[Morocco]] and [[Algeria]] and are still also present in smaller numbers in [[Tunisia]] and [[Libya]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm Q&A: The Berbers]. BBC News. 12 March 2004.</ref> The Berber-speaking [[Tuareg people|Tuareg]] and other often-[[nomad]]ic peoples are the principal inhabitants of the Saharan interior of North Africa. In Mauritania, there is a small Berber community and Niger–Congo-speaking peoples in the South, though in both regions Arabic and Arab culture predominates. In Sudan, although Arabic and Arab culture predominates, it is also inhabited by originally Nilo-Saharan-speaking groups such as the [[Nubians]], [[Fur]], [[Masalit people|Masalit]] and [[Zaghawa people|Zaghawa]]<ref name="John A. Shoup 2011 p. 333">John A. Shoup, Ethnic Groups of Africa and the Middle East (2011), p. 333, {{ISBN|159884363X}}: "The Zaghawa is one of the major divisions of the Beri peoples who live in western Sudan and eastern Chad, and their language, also called Zaghawa, belongs to the Saharan branch of the Nilo-Saharan language group."</ref> who over the centuries have variously intermixed with migrants from the Arabian peninsula. Small communities of Afro-Asiatic-speaking [[Beja people|Beja]] nomads can also be found in Egypt and Sudan. [[File:Bedscha.jpg|thumb|200px|[[Beja people|Beja]] nomads from [[Northeast Africa]]]] In the [[Horn of Africa]], [[Afro-Asiatic languages|Afro-Asiatic]]-speaking groups predominate. [[Ethiopia]]n and [[Eritrea]]n groups like the [[Amhara people|Amhara]] and [[Tigray-Tigrinya people|Tigrayans]] (collectively known as [[Habesha people|Habesha]]) speak languages from the [[Semitic languages|Semitic]] branch of Afro-Asiatic language family, while the [[Oromo people|Oromo]] and [[Somali people|Somali]] speak languages from the [[Cushitic]] branch of Afro-Asiatic. In southern Ethiopia and Eritrea, Nilotic peoples related to those in South Sudan are also found, while Bantu and Khoisan ethnic minorities inhabit parts of southern Somalia. [[File:Boerfamily1886.jpg|thumb|right|200px|An [[Afrikaner]] family from [[South Africa]], 1886.]] Prior to the [[decolonization]] movements of the post-[[World War II]] era, [[Ethnic groups of Europe|Europeans]] were represented in every part of Africa.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html "We Want Our Country" (3 of 10)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723000220/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html |date=23 July 2013 }}. Time. 5 November 1965</ref> Decolonisation during the 1960s and 1970s often resulted in the mass emigration of European-descended settlers out of Africa&nbsp;– especially from Algeria and Morocco (1.6 million ''[[Pied-noir|pieds-noirs]]'' in North Africa),<ref>Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). ''"[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Migration and development co-operation.]"''. Council of Europe. p.25. {{ISBN|92-871-2611-9}}</ref> Kenya, Congo,<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html Jungle Shipwreck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722210703/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html |date=22 July 2013 }}. ''Time.'' 25 July 1960</ref> Rhodesia, Mozambique and Angola.<ref>[http://www.economist.com/world/mideast-africa/displayStory.cfm?story_id=12079340 Flight from Angola], ''The Economist '', 16 August 1975</ref> By the end of 1977, more than one million Portuguese were thought to have returned from Africa.<ref>[http://countrystudies.us/portugal/48.htm Portugal - Emigration], Eric Solsten, ed. Portugal: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1993.</ref> Nevertheless, [[White Africans of European ancestry|White Africans]] remain a minority in many African states, particularly [[South Africa]], [[Zimbabwe]], [[Namibia]] and [[Réunion]].<ref>{{Cite book | first = John A. | last = Holm | title = Pidgins and Creoles: References survey | url = https://books.google.com/books?id=PcD7p9y3EIcC&pg=PA394 | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | page = 394 | isbn = 0-521-35940-6}}</ref> The African country with the largest native European African population is [[South Africa]].<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People South Africa: People: Ethnic Groups.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621164208/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People |date=21 June 2020 }} World Factbook of CIA</ref> The [[Afrikaner]]s, the [[British diaspora in Africa|British diaspora]] and the [[Coloured]]s are the largest native European-descended groups in Africa today. Native European colonization also brought sizable groups of [[Asian people|Asians]], particularly people from the [[Indian subcontinent]], to British colonies. Large [[Non-resident Indian and person of Indian origin|Indian communities]] are found in South Africa, and smaller ones are present in Kenya, Tanzania, and some other southern and East African countries. The large [[Indians in Uganda|Indian community in Uganda]] was [[Expulsion of Asians in Uganda in 1972|expelled]] by the dictator [[Idi Amin]] in 1972, though many have since returned. The islands in the Indian Ocean are also populated primarily by people of Asian origin, often mixed with Africans and Europeans. The [[Malagasy people]] of [[Madagascar]] are [[Austronesian people]] and native [[Africa]]n people, but those along the coast are generally mixed with Bantu, Arab, Indian and European origins. Malay and Indian ancestries are also important components in the group of people known in South Africa as [[Cape Coloured]]s (people with origins in two or more races and continents). Beginning with the 21st century many Hispanics, primarily Mexicans, Central Americans, Chileans, Peruvians, and Colombians, have immigrated to Africa. Around 500,000 Hispanics have immigrated to Africa, most of whom live in South Africa, Kenya, Nigeria, Uganda, and Ghana. During the 20th century, small but economically important communities of [[Demographics of Lebanon#The Lebanese Diaspora|Lebanese]] and [[Overseas Chinese|Chinese]]<ref name=Africa>"[http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration]". By Malia Politzer, ''Migration Information Source''. August 2008.</ref> have also developed in the larger coastal cities of [[West Africa|West]] and East Africa, respectively.<ref>"[http://www1.voanews.com/english/news/a-13-2007-07-10-voa46.html Lebanese Immigrants Boost West African Commerce]", By Naomi Schwarz, VOANews.com, 10 July 2007</ref> ==ٻوليون== {{main|Languages of Africa}} {{ethnolinguistic groups in Africa}} There are three major linguistic phyla native to Africa: [[Niger–Congo languages]] (including [[Bantu languages|Bantu]]) in [[West Africa|West]], [[Central Africa|Central]], [[Southeast Africa|Southeast]] and [[Southern Africa]]; [[Nilo-Saharan languages]] (unity debated) spoken from [[Tanzania]] to [[Sudan]] and from [[Chad]] to [[Mali]]; [[Khoisan languages]] (probably no phylogenetic unit, see [[Khoe languages]]), concentrated in the [[Kalahari Desert]] of [[Namibia]] and [[Botswana]]; There are several other small families and [[language isolate]]s, as well as languages that have [[Unclassified language|yet to be classified]]. In addition, the [[Afroasiatic languages]] are spread throughout [[Western Asia]], [[North Africa]], the [[Horn of Africa]] and parts of the [[Sahel]]. The [[Afroasiatic Urheimat|Afroasiatic homeland]] may be either in Western Asia or in Africa. More recently introduced to Africa are [[Austronesian languages]] spoken in [[Madagascar]], as well as [[Indo-European languages]] spoken in [[South Africa]] and [[Namibia]] ([[Afrikaans]], [[English language|English]], [[German language|German]]), which were used as [[lingua francas]] in former [[colonial empire|European colonies]]. The total number of languages natively spoken in Africa is variously estimated (depending on the delineation of [[language]] vs. [[dialect]]) at between 1,250 and 2,100,<ref>{{cite book|title=African Languages: an Introduction|editor-last=Heine|editor-first=Bernd|editor2-last=Heine|editor2-first=Bernd|publisher=Cambridge University Press|year=2000}}</ref> and by some counts at "over 3,000",<ref>{{cite book|title=The Language of African Literature|page=ix|editor-last=Epstein|editor-first=Edmund L.|editor2-last=Kole|editor2-first=Robert|publisher=Africa World Press|year=1998|isbn=0-86543-534-0|quote=Africa is incredibly rich in language&mdash;over 3,000 indigenous languages by some counts, and many creoles, pidgins, and lingua francas.|url=https://books.google.com/books?id=XkkrDH27jmIC&pg=PR9|accessdate=2011-06-23}}</ref> [[Nigeria]] alone has over 500 languages (according to the count of [[SIL Ethnologue]]),<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=nigeria |title=Ethnologue report for Nigeria |work=Ethnologue Languages of the World}}</ref> Around a hundred languages are widely used for inter-ethnic communication. [[Varieties of Arabic|Arabic]], [[Somali language|Somali]], [[Berber languages|Berber]], [[Amharic]], [[Oromo language|Oromo]], [[Igbo language|Igbo]], [[Swahili language|Swahili]], [[Hausa language|Hausa]], [[Manding languages|Manding]], [[Fulani language|Fulani]] and [[Yoruba language|Yoruba]] are spoken by tens of millions of people. Twelve [[dialect cluster]]s (which may group up to a hundred linguistic varieties) are spoken by 75 percent, and fifteen by 85 percent, of Africans as a first or additional language.<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/hdr04_complete.pdf |title=Human Development Report 2004 |year=2004 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> [[Niger–Congo languages|Niger–Congo]] is the largest phylum of African languages, with more than 500 million speakers (2017); it is dominated by the [[Bantu languages|Bantu]] branch, spread throughout sub-Saharan Africa in the [[Bantu expansion]], Bantu speakers accounting for about half of Niger–Congo speakers. [[Arabic]] is the most widely spoken single language in Africa by far, with a population of [[Arab Africa]] of the order of 330 million (2017). Other Afroasiatic languages are spoken by of the order of 100 million speakers in Africa (2017). [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]] are spoken by of the order of 100 million speakers (2017). [[Khoisan]] groups a number of mostly endangered [[click language]]s, the largest being [[Khoekhoe language|Khoekhoe]] with of the order of 300,000 speakers (2016). ==پڻ ڏسو== {{Portal|Africa}} * آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست * [[فولا قبيلو|فولا ماڻهو]] * [[عرب|عرب ماڻهو]] * بانٽو ماڻهو * هائوسا ماڻهو * آفريڪا جي لساني آباديات * آبادي جي لحاظ کان آفريقي ملڪن جي فهرست * دنيا جي آبادي * آفريڪا ۾ مذهب * [[آفريڪا ۾ اسلام]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{Commons category|Demographics of Africa}} {{Portal|Africa}} [[زمرو:آفريڪا]] [[زمرو:آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] 5xx25skrm2q2glolufw21dqkevwt3jb 376387 376335 2026-05-08T04:06:29Z Memon2025 21315 376387 wikitext text/x-wiki [[File:African_countries_by_HDI_(2020).svg|thumb|260x260 عڪسلون|2020 ۾ [[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|انساني ترقي جي انڊيڪس]] جي لحاظ کان آفريقي ڪائونٽين جو نقشو: {| style="background:transparent;" width="100%" | |- | {{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#003C00|≥ 0.900}} {{legend|#007F00|0.850–0.899}} {{legend|#00C400|0.800–0.849}} {{Col-break}} {{legend|#00F900|0.750–0.799}} {{legend|#D3FF00|0.700–0.749}} {{legend|#FF0|0.650–0.699}} {{legend|#FFD215|0.600–0.649}} {{Col-break}} {{legend|#FFA83C|0.550–0.599}} {{legend|#FF852F|0.500–0.549}} {{legend|#FF5B00|0.450–0.499}} {{legend|#F00|0.400–0.449}} {{legend|#A70000|≤ 0.399}} {{legend|#D9D9D9|Data unavailable}} {{Col-end}} |} ]] گذريل صديءَ دوران '''[[آفريڪا]] جي آبادي''' تيزي سان وڌي آهي ۽ نتيجي طور نوجوانن جي وڏي تعداد ۾ اضافو ٿيو آهي، جن کي ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ <small>'''50'''</small> سالن کان گهٽ عمر جي اميد سان وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو آهي. سال <small>2017</small>ع تائين ڪل آبادي هڪ ارب <small>'''25'''</small> ڪروڙ کان وڌيڪ آهي، جن جي واڌ جي شرح <small>'''2.5'''</small> سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو آفريقي ملڪ [[نائيجيريا]] آهي جن جي آبادي سال <small>2017</small>ع تائين 19 ڪروڙ 10 لک هي ۽ واڌ جي شرح 2.6 سيڪڙو آهي. <ref name="UN2017">{{حوالو ويب|quote=2017-11-29}}</ref> '''آبادي''': هڪ ارب 25 ڪروڙ 60 لک (2017) جو اندازو '''آبادي جي کثافت''': هڪ في چورس ڪلوميٽر '''آبادي ۾ واڌ''': %2.5 في سال ==آبادي ۾ واڌ== [[File:Population growth rate world 2013.svg|thumb|300px|Most African countries have annual population growth rates above 2%.]] {{see|Projections of population growth|Human overpopulation}} {{see|List of African countries by population}} {{As of|2016}}, the total population of Africa is estimated at 1.225 billion, representing 17% of the world's population.<ref name=UN2017/> According to UN estimates, the population of Africa may reach 2.5 billion by 2050 (about 26% of the world's total) and nearly 4.5 billion by 2100 (about 40% of the world's total).<ref name=UN2017/> The population of Africa first surpassed one billion in 2009, with a [[doubling time]] of 27 years (growth rate 2.6% p.a.).<ref name="billion">{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8366591.stm |title=Africa population tops a billion |publisher=[[BBC]] |date=18 November 2009}}[https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/2004Highlights_finalrevised.pdf "World Population Prospects: The 2004 Revision"] [[United Nations]] (Department of Economic and Social Affairs, population division)</ref> Population growth has continued at almost the same pace, and total population is expected to surpass 2 billion by 2038 (doubling time 29 years, 2.4% p.a.).<ref name=UN2017>{{Cite web|url=https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/|title=World Population Prospects - Population Division - United Nations|website=esa.un.org|access-date=2017-11-29}}</ref> The reason for the uncontrolled population growth since the mid 20th century is the decrease of [[infant mortality]] and general increase of [[life expectancy]] without a corresponding reduction in [[fertility rate]], due to a very limited use of [[contraceptives]]. Uncontrolled population growth threatens to overwhelm infrastructure development and crippling economic development.<ref>Eliya Zulu, [https://www.newscientist.com/article/dn21745-how-to-defuse-sub-saharan-africas-population-bomb/ "How to defuse sub-Saharan Africa’s population bomb"], ''New Scientist'', 26 April 2012. Jeffrey Gutman and Nirav Patel, [https://www.brookings.edu/blog/africa-in-focus/2018/01/26/foresight-africa-viewpoint-urban-africa-avoiding-the-perfect-storm/ "Urban Africa: Avoiding the perfect storm"], ''Foresight Africa'', 26 January 2018.</ref> [[Kenya]] and [[Zambia]] are pursuing programs to promote [[family planning]] in an attempt to curb growth rates.<ref>Joseph J Bish, [https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2016/jan/11/population-growth-in-africa-grasping-the-scale-of-the-challenge "Population growth in Africa: grasping the scale of the challenge"], ''The Guardian'', 11 January 2016. "African fertility has not fallen as expected. Precipitous declines in fertility in Asia and Latin America, from five children per woman in the 1970s to around 2.5 today, led many to believe Africa would follow a similar course. [...] Unfortunately, since the early 1990s, family planning programmes in Africa have not had the same attention [as in other parts of the world], resulting in slow, sometimes negligible, fertility declines. In a handful of countries, previous declines have stalled altogether and are reversing. [...] A few heroic efforts, such as Family Planning 2020, are attempting to stimulate family planning programmes across the continent, and there are some signs of success. Recent figures from Kenya and Zambia show substantial strengthening of contraceptive use among married women. In Kenya, 58% of married women now use modern contraception, and in Zambia this measure has risen from 33% to 45% in the last three years. In both cases, the catalysts for improvements were government commitment and commensurate budget financing. The virtuous circle may not be completely out of reach, but many more African governments must make haste and make substantial investments in contraceptive information and access for their people."</ref> The extreme population growth in Africa is driven by [[East Africa]], [[Middle Africa]] and [[West Africa]], which regions are projected to more than quintuple their populations over the 21st century. The most extreme of these is Middle Africa, with an estimated population increase by 680%, from less than 100 million in 2000 to more than 750 million in 2100 (more than half of this figure is driven by the [[Democratic Republic of the Congo]], projected to increase from 47 million in 2000 to 379 million in 2100). Projected population growth is less extreme in [[Southern Africa]] and [[North Africa]], which are expected, respectively, to not quite double and triple their populations over the same period.<ref name=UN2017/> [[File:Expectancy of life.svg|thumb|400px| {| width=100% |- | valign=top | {{legend|#0000CD|>80}} {{legend|#4169E1|77.5–80}} {{legend|#00BFFF|75–77.5}} {{legend|#3CB371|72.5–75}} {{legend|#32CD32|70–72.5}} | valign=top | {{legend|#ADFF2F|67.5–70}} {{legend|#FFFF00|65–67.5}} {{legend|#FFD700|60–65}} {{legend|#FF8C00|55–60}} {{legend|#FF4500|50–55}} |} Life expectancy by region in 2015<ref>{{cite web |title=World Health Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |publisher=World Health Organization |url=http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/EN_WHS2016_AnnexB.pdf |date=2016 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2015_Volume-I_Comprehensive-Tables.pdf |title=United Nations World Population Prospects: 2015 revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |date=29 July 2015 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indexmundi.com/falkland_islands_(islas_malvinas)/life_expectancy_at_birth.html |title=Falkland Islands (Islas Malvinas) Life expectancy at birth |work=Index Mundi |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160711222147/http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |archive-date=2016-07-11 |url=http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |title=Greenland Life expectancy at birth |work=Index Mundi |access-date=2018-08-03}}</ref>]] Population estimates by region (in billions): {|class="wikitable" |- | || 2000 || 2050 || 2100 |- | [[Eastern Africa]] || 0.26|| 0.89 <small>(+242%, +2.5% p.a.)</small>|| 1.58 <small>(+507%, +1.8% p.a.)</small> |- | [[Middle Africa]] || 0.096|| 0.38 <small>(+300%, +2.8% p.a.)</small>|| 0.75 <small>(+680%, +2.1% p.a.)</small> |- | [[North Africa]] || 0.17|| 0.36 <small>(+112%, +1.5% p.a.)</small>|| 0.47 <small>(+176%, +1.0% p.a.)</small> |- | [[Southern Africa]] || 0.052 || 0.086 <small>(+65%, +1.0% p.a.)</small>|| 0.092 <small>(+77%, +0.6% p.a.)</small> |- | [[West Africa]] || 0.24 || 0.81 <small>(+238%, +2.5% p.a.)</small>|| 1.58 <small>(+558%, +1.9% p.a.)</small> |- | '''Africa''' || 0.82 || 2.53 <small>(+209%, +2.3% p.a.)</small>|| 4.47 <small>(+454%, +1.7% p.a.)</small> |- | '''[[World population estimates|World]]''' || 6.15 || 9.77 <small>(+60%, +0.9% p.a.)</small>|| 11.18 <small>(+82%, +0.6% p.a.)</small> |} ==صحت== [[Image:Infantmortalityrate.jpg|thumb|300px|دنيا جو نقشو جيڪو 2006 ۾ هر 1000 پيدائشن ۾ ٻارن جي موت جي شرح کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book|title=The world factbook 2006|date=2006|publisher=Potomac|others=United States Central Intelligence Agency|isbn=1574889974|location=Dulles, Va.|oclc=64964412}}</ref>]]{{Further|آفريڪا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز}} === سب-صحارا آفريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال جي ترقي جي تاريخ === سيپٽمبر 1987 ۾ يونيسيف ۽ ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن (WHO) علائقائي ڪميٽي "بماڪو انيشيئيٽو" جيڪو 1980 جي ڏهاڪي دوران علائقي ۾ ٿيندڙ مالي مسئلن جي جواب ۽ منشيات جي فنڊ کي گردش ڪرڻ ۾ ڪميونٽي جي شموليت ذريعي اهم دوائن تائين رسائي وڌائڻ جي مقصد سان چارٽر ڪيو ويو, جي شروعات جو اعلان ڪيو. 1987 جي بماڪو انيشيئيٽو ڪانفرنس (ڊبليو ايڇ او پاران منظم) [[مالي]] جي گاديءَ واري هنڌ [[بماڪو]] ۾ منعقد ڪئي وئي. ۽ سب سهارا آفريڪا جي صحت جي پاليسي کي نئين شڪل ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. اجلاس ۾ آفريقي صحت جي وزيرن شرڪت ڪئي. جن بنيادي صحت جي سار سنڀال جي بحالي ذريعي صحت جي سار سنڀال جي رسائي کي بهتر بڻائڻ جي وڪالت ڪئي. نئين حڪمت عملي ڪميونٽي تي ٻڌل صحت جي سار سنڀال جي سڌاري ذريعي رسائي ۽ نتيجي ۾ خدمتن جي وڌيڪ موثر ۽ منصفانه فراهمي کي خاص طور تي وڌايو. علائقي اندر عوامي صحت برادري شروعات جي جواب ۾ مسئلا اٿاريا جن ۾: برابري، رسائي، سستي، انضمام جا مسئلا, دوائن، انتظام، انحصار، رسد مسئلا شامل آهن ۽ استحڪام کي نسبتي اهميت ڏني وئي. انهن تنقيدن جي نتيجي ۾ شروعات بعد ۾ صحت جي خدمتن جي رسائي ۾ واڌ کي حل ڪرڻ لاءِ صحت جي خدمتن جي معيار کي وڌائڻ ۽ صحت جي نظام جي انتظام جي مجموعي بهتري تبديل ٿي وئي. صحت جي سار سنڀال جي سڀني شعبن تائين هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو. بعد ۾ صحت جي سار سنڀال جي اشارن ۾ بهتري ۽ صحت جي سار سنڀال جي ڪارڪردگي ۽ قيمت ۾ بهتري سان هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو. September 1987, [[UNICEF]] and the [[World Health Organization]] (WHO) Regional Committee announced the launching of the [[Bamako Initiative]]— chartered in response to financial issues occurring in the region during the 1980s, and with the aim of increasing access to vital medications through community involvement in revolving drug funds.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Hanson |first1=Kara |last2=McPake|first2=Barbara|date=1993|title=The Bamako Initiative: where is it going |url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.878.4969&rep=rep1&type=pdf|journal=Health Policy and Planning|publisher=Oxford University Press|volume=8|issue=3 |pages=267–274|doi=10.1093/heapol/8.3.247-a |citeseerx=10.1.1.878.4969 |via=Google Scholar}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last=Ridde|first=Valéry|date=2011|title=Is the Bamako Initiative Still Relevant for West African Health Systems?|url=http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|journal=International Journal of Health Services|publisher=Baywood Publishing Co.|volume=41|issue=1|pages=175–184|doi=10.2190/HS.41.1.l|pmid=21319728|via=Google Scholar|archive-date=17 April 2018|access-date=16 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf |date=17 April 2018 }}</ref> The 1987 [[Bamako Initiative]] conference, organized by the [[World Health Organization|WHO]] was held in [[Bamako]], the capital of [[Mali]], and helped reshape the health policy of sub-Saharan Africa.<ref>{{Cite web |url= http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm |title= Health Systems Resource Guide: user fees|date=2006-11-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20061128203803/http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm|access-date=2018-05-10|archive-date= 28 November 2006}}</ref> The meeting was attended by African [[Health minister|Ministers of Health]] who advocated for improvement of healthcare access through the revitalization of primary healthcare.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> The new strategy substantially increased accessibility through community-based [[healthcare reform]], resulting in more efficient and equitable provision of services. The public health community within the region raised issues in response to the initiative, of which included: equity, access, affordability, integration issues, relative importance given to medications, management, dependency, logistics, and sustainability.<ref name=":0" /> As a result of these critiques, the Initiative later transformed to address the increase of accessibility of health services, the enhancement of quality of health services, and the overall improvement of health system management.<ref name=":0" /> A comprehensive approach strategy was extended to all areas of health care, with subsequent improvement in the health care indicators and improvement in health care efficiency and cost.<ref>{{Cite journal |last1=Knippenberg |first1=R. |last2=Alihonou |first2=E. |last3=Soucat |first3=A. |last4=Oyegbite |first4=K. |last5=Calivis |first5=M. |last6=Hopwood|first6=I.|last7=Niimi|first7=R.|last8=Diallo|first8=M. P. |last9=Conde|first9=M.|date=June 1997|title=Implementation of the Bamako Initiative: strategies in Benin and Guinea|journal=The International Journal of Health Planning and Management|volume=12 Suppl 1|pages=S29–47 |doi=10.1002/(SICI)1099-1751(199706)12:1+3.0.CO;2-U|doi-broken-date=16 October 2025 |issn=0749-6753|pmid=10173105}}</ref><ref>{{Cite web |url= http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |title=Medicus Mundi Switzerland - Manageable Bamako Initiative schemes|date=2007-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071008211344/http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |access-date=2018-05-10 |archive-date=8 October 2007 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !مدت !زندگي جي توقع سالن ۾ |- |1950–1955 |37.46 |- |1955–1960 |{{increase}} 39.95 |- |1960–1965 |{{increase}} 42.32 |- |1965–1970 |{{increase}} 44.42 |- |1970–1975 |{{increase}} 46.51 |- |1975–1980 |{{increase}} 48.66 |- |1980–1985 |{{increase}} 50.45 |- |1985–1990 |{{increase}} 51.72 |- |1990–1995 |{{decrease}} 51.71 |- |1995–2000 |{{increase}} 52.33 |- |2000–2005 |{{increase}} 53.67 |- |2005–2010 |{{increase}} 56.97 |- |2010–2015 |{{increase}} 60.23 |} Source: ''World Population Prospects''<ref>{{Cite web |url= https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/|title=World Population Prospects - Population Division - United Nations |website=esa.un.org|access-date=2018-08-26}}</ref> === Major health challenges === The sub-Saharan African region experiences disproportionate rates of infectious and chronic diseases in comparison to other global regions.<ref name=":2" /> ==== Diabetes ==== [[Type 2 diabetes]] persists as an epidemic in the region posing a public health and socioeconomic crisis for sub-Saharan Africa. Scarcity of data for pathogenesis and subtypes for diabetes in sub-Saharan African communities has led to gaps in documenting epidemiology for the disease. High rates of undiagnosed diabetes in many countries leaves individuals at a high risk of chronic health complications, thus, posing a high risk of diabetes-related morbidity and mortality in the region.<ref>{{Cite journal|last1=Mbanya|first1=Jean Claude N|last2=Motala|first2=Ayesha A|last3=Sobngwi|first3=Eugene|last4=Assah|first4=Felix K|last5=Enoru|first5=Sostanie T|date=2010-06-26|title=Diabetes in sub-Saharan Africa|url=https://doi.org/10.1016/S0140-6736(10)60550-8|journal=The Lancet|volume=375|issue=9733|pages=2254–2266|doi=10.1016/s0140-6736(10)60550-8|pmid=20609971 |issn=0140-6736|via=}}</ref> ==== HIV/AIDS ==== In 2011, sub-Saharan Africa was home to 69% of all people living with [[HIV/AIDS]] worldwide.<ref>{{Cite web|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/epidemiology/2012/gr2012/20121120_FactSheet_Global_en.pdf|title=Global Fact Sheet: World AIDS Day 2012|website=UNAIDS.org|access-date=2025-10-16}}</ref> In response, a number of initiatives have been launched to educate the public on HIV/AIDS. Among these are combination prevention programmes, considered to be the most effective initiative, the [[abstinence, be faithful, use a condom]] campaign, and the [[Desmond Tutu HIV Foundation]]'s outreach programs.<ref>{{Cite web|url=https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/|title=Desmond Tutu HIV Foundation - Our Work|date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116014630/https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/ |access-date=2018-05-10 |archive-date=16 January 2013 }}</ref> According to a 2013 special report issued by the [[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS]] (UNAIDS), the number of HIV positive people in Africa receiving anti-retroviral treatment in 2012 was over seven times the number receiving treatment in 2005, with an almost 1 million added in the last year alone.<ref>{{Cite web|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/may/20130521prupdateafrica|title=UNAIDS reports more than 7 million people now on HIV treatment across Africa––with nearly 1 million added in the last year—while new HIV infections and deaths from AIDS continue to fall|website=www.unaids.org|language=en|access-date=2018-05-10}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2013/20130521_Update_Africa.pdf|title=UNAIDS Special Report Update: How Africa Turned AIDS Around|last=UN Joint Programme on HIV/AIDS (UNAIDS)|date=May 2013|work=|access-date=}}</ref> The number of AIDS-related deaths in sub-Saharan Africa in 2011 was 33 percent less than the number in 2005.<ref name=":4">{{Cite book|title=Global report: UNAIDS report on the global AIDS epidemic: 2012.|date=2012|publisher=UNAIDS|others=Joint United Nations Programme on HIV/AIDS.|isbn=9789291735921|location=[Geneva]|oclc=823635323}}</ref> The number of new HIV infections in sub-Saharan Africa in 2011 was 25 percent less than the number in 2001.<ref name=":4" /> ==== Malaria ==== [[Malaria]] is an endemic illness in sub-Saharan Africa, where the majority of malaria cases and deaths worldwide occur.<ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/malaria|title=Fact sheet about Malaria|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ==== Maternal and infant mortality ==== Studies show that more than half of the world’s [[maternal death]]s occur in sub-Saharan Africa.<ref>{{Cite journal|last1=Alvarez|first1=Jose Luis|last2=Gil|first2=Ruth|last3=Hernández|first3=Valentín|last4=Gil|first4=Angel|date=2009-12-14|title=Factors associated with maternal mortality in sub-Saharan Africa: an ecological study |journal=BMC Public Health|volume=9|article-number=462|doi=10.1186/1471-2458-9-462 |doi-access=free |pmc=2801510|pmid=20003411}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality|title=Maternal mortality|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> However, progress has been made in this area, as maternal mortality rates have decreased for multiple countries in the region by about half since 1990.<ref name=":3" /> Additionally, the [[African Union]] in July 2003 ratified the [[Maputo Protocol]], which pledges to prohibit [[female genital mutilation]](FGM).<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/09/15/opinion/a-brutal-custom-join-forces-to-banish-the-mutilation-of-women.html|title=A brutal custom : Join forces to banish the mutilation of women|last=Bonino|first=Emma|date=2004-09-15|work=The New York Times|access-date=2018-05-10|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> The sub-Saharan African region alone accounts for about 45% of global [[Infant mortality|infant and child mortalities]]. Studies have shown a relationship between infant survival and the education of mothers, as years of education positively correlate with infant survival rates. Geographic location is also a factor, as child mortality rates are higher in rural areas in comparison to urban regions.<ref>{{Cite book|title=Black lives matter : lifespan perspectives|others=Fairchild, Halford H.|date=2017 |isbn=9789382661405|location=Delhi, India|oclc=984759607}}</ref> ==== Measles ==== Routine immunization has been introduced to countries within sub-Saharan Africa in order to prevent [[measles]] outbreaks within the region.<ref>{{Cite journal |last1=Verguet|first1=Stéphane|last2=Jassat|first2=Waasila|last3=Hedberg|first3=Calle|last4=Tollman|first4=Stephen |last5=Jamison|first5=Dean T.|last6=Hofman|first6=Karen J.|date=2012-02-21|title=Measles control in Sub-Saharan Africa: South Africa as a case study|journal=Vaccine|volume=30|issue=9|pages=1594–1600|doi=10.1016/j.vaccine.2011.12.123|issn=1873-2518|pmid=22230581}}</ref> ==== Neglected tropical diseases ==== [[Neglected tropical diseases]] such as [[hookworm infection]] encompass some of the most common health conditions which affect an estimated 500 million individuals in the sub-Saharan African region.<ref>{{Cite journal|last1=Hotez|first1=Peter J.|last2=Kamath|first2=Aruna|date=2009-08-25|title=Neglected Tropical Diseases in Sub-Saharan Africa: Review of Their Prevalence, Distribution, and Disease Burden |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases|language=en|volume=3|issue=8|pages=e412|doi=10.1371/journal.pntd.0000412 |doi-access=free |pmc=2727001|pmid=19707588}}</ref> ==== Non-communicable diseases ==== Results of [[Global Burden of Disease]] studies reveal that the age-standardized death rates of [[non-communicable disease]]s in at least four sub-Saharan countries including [[South Africa]], [[Democratic Republic of the Congo|Democratic Republic of Congo]], [[Nigeria]], and [[Ethiopia]] supersede that of identified high-income countries.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Dalal |first1=Shona |last2=Beunza |first2=Juan Jose |last3=Volmink |first3=Jimmy |last4=Adebamowo |first4=Clement |last5=Bajunirwe |first5=Francis |last6=Njelekela|first6=Marina|last7=Mozaffarian |first7=Dariush |last8=Fawzi |first8=Wafaie |last9=Willett|first9=Walter|date=2011-08-01|title=Non-communicable diseases in sub-Saharan Africa: what we know now|url=https://academic.oup.com/ije/article/40/4/885/682926|journal=International Journal of Epidemiology|language=en|volume=40|issue=4|pages=885–901|doi=10.1093/ije/dyr050|pmid=21527446 |issn=0300-5771}}</ref> Improvement in statistics systems and increase in epidemiological studies with in-depth analysis of disease risk factors could improve the understanding of [[non-communicable disease]]s (i.e.: [[Diabetes mellitus|diabetes]], [[hypertension]], [[cancer]], [[cardiovascular disease]], [[obesity]], etc.) in sub-Saharan Africa as well as better inform decisions surrounding healthcare policy in the region.<ref name=":2" /> ==== Onchocerciasis ==== [[Onchocerciasis]] ("river blindness"), a common cause of [[blindness]], is also endemic to parts of the region. More than 99% of people affected by the illness worldwide live in 31 countries therein.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/onchocerciasis|title=Onchocerciasis (river blindness) |website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> In response, the African Programme for Onchocerciasis Control (APOC) was launched in 1995 with the aim of controlling the disease.<ref name=":5" /> ==== Tuberculosis ==== [[Tuberculosis]] is a leading cause of morbidity and mortality on a global scale, especially in high HIV-prevalent populations in the sub-Saharan African region, with a high [[case fatality rate]].<ref>{{Cite journal|last1=Mukadi|first1=Ya Diul|last2=Maher|first2=Dermot|last3=Harries|first3=Anthony|date=2001-01-26|title=Tuberculosis case fatality rates in high HIV prevalence populations in sub-Saharan Africa|url=https://journals.lww.com/aidsonline/Fulltext/2001/01260/Tuberculosis_case_fatality_rates_in_high_HIV.2.aspx|journal=AIDS|language=en-US|volume=15|issue=2|pages=143|doi=10.1097/00002030-200101260-00002 |issn=0269-9370}}</ref> === National healthcare systems === National health systems vary between countries. In [[Ghana]], most health care is provided by the government and largely administered by the [[Ministry of Health, Ghana|Ministry of Health]] and [[Ghana Health Services]]. The healthcare system has five levels of providers: health posts which are first level primary care for rural areas, health centers and clinics, district hospitals, regional hospitals and tertiary hospitals. These programs are funded by the government of Ghana, financial credits, Internally Generated Fund, and Donors-pooled Health Fund.<ref>{{Cite web|last1=Canagarajah|first1=Sudharshan|last2=Ye|first2=Xiao|date=2001-04-01|title=Public Health and Education Spending in Ghana in 1992-98: Issues of Equity and Efficiency|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632648|website=ssrn.com|ssrn=632648|language=en}}</ref> A shortage of health professionals compounded by migration of health workers from sub-Saharan Africa to other parts of the world (namely English-speaking nations such as the United States and the United Kingdom) has negatively impacted productivity and efficacy of the region's health systems.<ref>{{Cite journal|last1=Naicker|first1=Saraladevi|last2=Plange-Rhule|first2=Jacob|last3=Tutt|first3=Roger C.|last4=Eastwood|first4=John B.|date=2009|title=Shortage of healthcare workers in developing countries--Africa|journal=Ethnicity & Disease|volume=19|issue=1 Suppl 1|pages=S1–60–4|issn=1049-510X|pmid=19484878}}</ref> More than 85% of individuals in Africa use traditional medicine as an alternative to often expensive allopathic medical health care and costly pharmaceutical products. The Organization of African Unity (OAU) Heads of State and Government declared the 2000s decade as the African Decade on African Traditional Medicine in an effort to promote The WHO African Region’s adopted resolution for institutionalizing traditional medicine in health care systems across the continent.<ref>{{Cite journal|last=Kofi-Tsekpo|first=Mawuli|date=2004|title=Institutionalization of African traditional medicine in health care systems in Africa|journal=African Journal of Health Sciences|volume=11|issue=1–2|pages=i–ii|doi=10.4314/ajhs.v11i1.30772 |issn=1022-9272|pmid=17298111}}</ref> Public policy makers in the region are challenged with consideration of the importance of traditional/indigenous health systems and whether their coexistence with the modern medical and health sub-sector would improve the equitability and accessibility of health care distribution, the health status of populations, and the social-economic development of nations within sub-Saharan Africa.<ref>{{Cite journal|last=Dunlop|first=David W.|date=November 1975|title=Alternatives to "modern" health delivery systems in Africa: Public policy issues of traditional health systems|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0037785675901717|journal=Social Science & Medicine|volume=9|issue=11–12|pages=581–586|doi=10.1016/0037-7856(75)90171-7|pmid=817397 |issn=0037-7856}}</ref> <gallery> File:Africa HIV-AIDS 2002.svg|Map of Africa colored according to the percentage of the adult (ages 15–49) population with HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS|title=Prevalence of HIV, total (% of population ages 15-49) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=2018-05-09}}</ref> File:Life expectancy in select Southern African countries 1960-2012.svg|Life expectancy has fallen drastically in [[Southern Africa]] a result of HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/193181.stm|title=BBC News {{!}} Health {{!}} Life expectancy in Africa plummets due to Aids|website=news.bbc.co.uk|access-date=2018-05-09}}</ref> </gallery> ==نسلي گروهه== {{main|آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست}} {{Further|آفريڪا جون ٻوليون}} <!-- for actual ethnic groups --> [[File:San tribesman.jpg|upright|thumb|[[سان ماڻهو|سان]] ماڻهو [[بوٽسوانا]] مان]] [[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|upright|[[يوروبا]] ڊرم وڄائيندڙ [[ڪوارا رياست]]، [[نائيجيريا]] (2004)]] [[File:Mongo family in Equateur Province.jpg|thumb|[[مونگو ماڻهو|مونگو]] خاندان [[صوبو ايڪويٽر]]، [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف دي ڪانگو]] ۾ ]] [[بانٽو ٻوليون]] جا ڳالهائيندڙ ([[نائيجر-ڪانگو ٻوليون|نائيجر-ڪانگو]] خاندان جو حصو) ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ غالب آهن. اولهه آفريڪا جي اندروني سوانا جا [[بانٽو ماڻهو|بانٽو]] هاري آهستي آهستي آفريڪا جي اڪثر حصي تي وڌيا.<ref>Luc-Normand Tellier (2009). "''[https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Urban world history: an economic and geographical perspective]''". PUQ. p.204. {{ISBN|2-7605-1588-5}}</ref> But there are also several [[Nilotic]] groups in [[South Sudan]] and East Africa, the mixed [[Swahili people]] on the [[Swahili Coast]], and a few remaining [[Indigenous peoples of Africa|indigenous]] Khoisan ([[San people|San]] and [[Khoikhoi]]) and [[Pygmy]] peoples in southern and central Africa, respectively. Bantu-speaking Africans also predominate in Gabon and Equatorial Guinea, and are found in parts of southern Cameroon. In the [[Kalahari Desert]] of [[Southern Africa]], the distinct people known as the "San" have long been present. Together with the [[Khoikhoi]], they form the [[Khoisan]]. The San are the pre-Bantu indigenous people of southern Africa, while Pygmies are the pre-Bantu indigenous African peoples of Central Africa.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece Pygmies struggle to survive in war zone where abuse is routine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525095020/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece |date=25 May 2010 }}. Times Online. 16 December 2004.</ref> The peoples of [[West Africa]] primarily speak [[Niger–Congo languages]] belonging mostly, though not exclusively, to its non-[[Bantu languages|Bantu]] branches, though some [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]] and [[Afroasiatic languages|Afroasiatic]]-speaking groups are also found. The Niger–Congo-speaking [[Yoruba people|Yoruba]], [[Igbo people|Igbo]], [[Fulani people|Fulani]], [[Akan people|Akan]] and [[Wolof people|Wolof]] ethnic groups are the largest and most influential. In the central Sahara, [[Mandinka people|Mandinka]] or [[Mandé peoples|Mande]] groups are most significant. [[Chadic languages|Chadic]]-speaking groups, including the [[Hausa people|Hausa]], are found in the more northerly parts of the region nearest to the Sahara and [[Nilo-Saharan]] communities such as the [[Kanuri people|Kanuri]],<ref name="cia.gov">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081848/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|url-status=dead}}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=24 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424124158/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|url-status=dead}}</ref> [[Zarma people|Zarma]]<ref name="ReferenceA" /> and [[Songhai people|Songhai]]<ref name="ReferenceA" /><ref name="ReferenceB">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=10 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110042640/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|url-status=dead}}</ref> are present in eastern parts of West Africa bordering [[Central Africa]]. The peoples of North Africa comprise three main groups: [[Berbers]] in the northwest, [[Egyptians]] and [[Libyans]] in northeast, and [[Nilo-Saharan]]-speaking peoples in the east. The [[Muslim]] settlers who arrived in the 7th century introduced the [[Arabic]] language and [[Islam]] to the region, initiating a process of linguistic [[Arabization]] of the region's inhabitants. The Semitic [[Phoenicia]]ns (who founded [[Carthage]]) and [[Hyksos]], the Indo-Iranian [[Alans]], the Indo-European [[Ancient Greece|Greeks]], [[Ancient Rome|Romans]] and [[Vandals]] settled in North Africa as well. [[Berber languages|Berber]]-speaking populations still make significant communities within [[Morocco]] and [[Algeria]] and are still also present in smaller numbers in [[Tunisia]] and [[Libya]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm Q&A: The Berbers]. BBC News. 12 March 2004.</ref> The Berber-speaking [[Tuareg people|Tuareg]] and other often-[[nomad]]ic peoples are the principal inhabitants of the Saharan interior of North Africa. In Mauritania, there is a small Berber community and Niger–Congo-speaking peoples in the South, though in both regions Arabic and Arab culture predominates. In Sudan, although Arabic and Arab culture predominates, it is also inhabited by originally Nilo-Saharan-speaking groups such as the [[Nubians]], [[Fur]], [[Masalit people|Masalit]] and [[Zaghawa people|Zaghawa]]<ref name="John A. Shoup 2011 p. 333">John A. Shoup, Ethnic Groups of Africa and the Middle East (2011), p. 333, {{ISBN|159884363X}}: "The Zaghawa is one of the major divisions of the Beri peoples who live in western Sudan and eastern Chad, and their language, also called Zaghawa, belongs to the Saharan branch of the Nilo-Saharan language group."</ref> who over the centuries have variously intermixed with migrants from the Arabian peninsula. Small communities of Afro-Asiatic-speaking [[Beja people|Beja]] nomads can also be found in Egypt and Sudan. [[File:Bedscha.jpg|thumb|200px|[[Beja people|Beja]] nomads from [[Northeast Africa]]]] In the [[Horn of Africa]], [[Afro-Asiatic languages|Afro-Asiatic]]-speaking groups predominate. [[Ethiopia]]n and [[Eritrea]]n groups like the [[Amhara people|Amhara]] and [[Tigray-Tigrinya people|Tigrayans]] (collectively known as [[Habesha people|Habesha]]) speak languages from the [[Semitic languages|Semitic]] branch of Afro-Asiatic language family, while the [[Oromo people|Oromo]] and [[Somali people|Somali]] speak languages from the [[Cushitic]] branch of Afro-Asiatic. In southern Ethiopia and Eritrea, Nilotic peoples related to those in South Sudan are also found, while Bantu and Khoisan ethnic minorities inhabit parts of southern Somalia. [[File:Boerfamily1886.jpg|thumb|right|200px|An [[Afrikaner]] family from [[South Africa]], 1886.]] Prior to the [[decolonization]] movements of the post-[[World War II]] era, [[Ethnic groups of Europe|Europeans]] were represented in every part of Africa.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html "We Want Our Country" (3 of 10)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723000220/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html |date=23 July 2013 }}. Time. 5 November 1965</ref> Decolonisation during the 1960s and 1970s often resulted in the mass emigration of European-descended settlers out of Africa&nbsp;– especially from Algeria and Morocco (1.6 million ''[[Pied-noir|pieds-noirs]]'' in North Africa),<ref>Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). ''"[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Migration and development co-operation.]"''. Council of Europe. p.25. {{ISBN|92-871-2611-9}}</ref> Kenya, Congo,<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html Jungle Shipwreck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722210703/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html |date=22 July 2013 }}. ''Time.'' 25 July 1960</ref> Rhodesia, Mozambique and Angola.<ref>[http://www.economist.com/world/mideast-africa/displayStory.cfm?story_id=12079340 Flight from Angola], ''The Economist '', 16 August 1975</ref> By the end of 1977, more than one million Portuguese were thought to have returned from Africa.<ref>[http://countrystudies.us/portugal/48.htm Portugal - Emigration], Eric Solsten, ed. Portugal: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1993.</ref> Nevertheless, [[White Africans of European ancestry|White Africans]] remain a minority in many African states, particularly [[South Africa]], [[Zimbabwe]], [[Namibia]] and [[Réunion]].<ref>{{Cite book | first = John A. | last = Holm | title = Pidgins and Creoles: References survey | url = https://books.google.com/books?id=PcD7p9y3EIcC&pg=PA394 | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | page = 394 | isbn = 0-521-35940-6}}</ref> The African country with the largest native European African population is [[South Africa]].<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People South Africa: People: Ethnic Groups.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621164208/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People |date=21 June 2020 }} World Factbook of CIA</ref> The [[Afrikaner]]s, the [[British diaspora in Africa|British diaspora]] and the [[Coloured]]s are the largest native European-descended groups in Africa today. Native European colonization also brought sizable groups of [[Asian people|Asians]], particularly people from the [[Indian subcontinent]], to British colonies. Large [[Non-resident Indian and person of Indian origin|Indian communities]] are found in South Africa, and smaller ones are present in Kenya, Tanzania, and some other southern and East African countries. The large [[Indians in Uganda|Indian community in Uganda]] was [[Expulsion of Asians in Uganda in 1972|expelled]] by the dictator [[Idi Amin]] in 1972, though many have since returned. The islands in the Indian Ocean are also populated primarily by people of Asian origin, often mixed with Africans and Europeans. The [[Malagasy people]] of [[Madagascar]] are [[Austronesian people]] and native [[Africa]]n people, but those along the coast are generally mixed with Bantu, Arab, Indian and European origins. Malay and Indian ancestries are also important components in the group of people known in South Africa as [[Cape Coloured]]s (people with origins in two or more races and continents). Beginning with the 21st century many Hispanics, primarily Mexicans, Central Americans, Chileans, Peruvians, and Colombians, have immigrated to Africa. Around 500,000 Hispanics have immigrated to Africa, most of whom live in South Africa, Kenya, Nigeria, Uganda, and Ghana. During the 20th century, small but economically important communities of [[Demographics of Lebanon#The Lebanese Diaspora|Lebanese]] and [[Overseas Chinese|Chinese]]<ref name=Africa>"[http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration]". By Malia Politzer, ''Migration Information Source''. August 2008.</ref> have also developed in the larger coastal cities of [[West Africa|West]] and East Africa, respectively.<ref>"[http://www1.voanews.com/english/news/a-13-2007-07-10-voa46.html Lebanese Immigrants Boost West African Commerce]", By Naomi Schwarz, VOANews.com, 10 July 2007</ref> ==ٻوليون== {{main|Languages of Africa}} {{ethnolinguistic groups in Africa}} There are three major linguistic phyla native to Africa: [[Niger–Congo languages]] (including [[Bantu languages|Bantu]]) in [[West Africa|West]], [[Central Africa|Central]], [[Southeast Africa|Southeast]] and [[Southern Africa]]; [[Nilo-Saharan languages]] (unity debated) spoken from [[Tanzania]] to [[Sudan]] and from [[Chad]] to [[Mali]]; [[Khoisan languages]] (probably no phylogenetic unit, see [[Khoe languages]]), concentrated in the [[Kalahari Desert]] of [[Namibia]] and [[Botswana]]; There are several other small families and [[language isolate]]s, as well as languages that have [[Unclassified language|yet to be classified]]. In addition, the [[Afroasiatic languages]] are spread throughout [[Western Asia]], [[North Africa]], the [[Horn of Africa]] and parts of the [[Sahel]]. The [[Afroasiatic Urheimat|Afroasiatic homeland]] may be either in Western Asia or in Africa. More recently introduced to Africa are [[Austronesian languages]] spoken in [[Madagascar]], as well as [[Indo-European languages]] spoken in [[South Africa]] and [[Namibia]] ([[Afrikaans]], [[English language|English]], [[German language|German]]), which were used as [[lingua francas]] in former [[colonial empire|European colonies]]. The total number of languages natively spoken in Africa is variously estimated (depending on the delineation of [[language]] vs. [[dialect]]) at between 1,250 and 2,100,<ref>{{cite book|title=African Languages: an Introduction|editor-last=Heine|editor-first=Bernd|editor2-last=Heine|editor2-first=Bernd|publisher=Cambridge University Press|year=2000}}</ref> and by some counts at "over 3,000",<ref>{{cite book|title=The Language of African Literature|page=ix|editor-last=Epstein|editor-first=Edmund L.|editor2-last=Kole|editor2-first=Robert|publisher=Africa World Press|year=1998|isbn=0-86543-534-0|quote=Africa is incredibly rich in language&mdash;over 3,000 indigenous languages by some counts, and many creoles, pidgins, and lingua francas.|url=https://books.google.com/books?id=XkkrDH27jmIC&pg=PR9|accessdate=2011-06-23}}</ref> [[Nigeria]] alone has over 500 languages (according to the count of [[SIL Ethnologue]]),<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=nigeria |title=Ethnologue report for Nigeria |work=Ethnologue Languages of the World}}</ref> Around a hundred languages are widely used for inter-ethnic communication. [[Varieties of Arabic|Arabic]], [[Somali language|Somali]], [[Berber languages|Berber]], [[Amharic]], [[Oromo language|Oromo]], [[Igbo language|Igbo]], [[Swahili language|Swahili]], [[Hausa language|Hausa]], [[Manding languages|Manding]], [[Fulani language|Fulani]] and [[Yoruba language|Yoruba]] are spoken by tens of millions of people. Twelve [[dialect cluster]]s (which may group up to a hundred linguistic varieties) are spoken by 75 percent, and fifteen by 85 percent, of Africans as a first or additional language.<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/hdr04_complete.pdf |title=Human Development Report 2004 |year=2004 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> [[Niger–Congo languages|Niger–Congo]] is the largest phylum of African languages, with more than 500 million speakers (2017); it is dominated by the [[Bantu languages|Bantu]] branch, spread throughout sub-Saharan Africa in the [[Bantu expansion]], Bantu speakers accounting for about half of Niger–Congo speakers. [[Arabic]] is the most widely spoken single language in Africa by far, with a population of [[Arab Africa]] of the order of 330 million (2017). Other Afroasiatic languages are spoken by of the order of 100 million speakers in Africa (2017). [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]] are spoken by of the order of 100 million speakers (2017). [[Khoisan]] groups a number of mostly endangered [[click language]]s, the largest being [[Khoekhoe language|Khoekhoe]] with of the order of 300,000 speakers (2016). ==پڻ ڏسو== {{Portal|Africa}} * آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست * [[فولا قبيلو|فولا ماڻهو]] * [[عرب|عرب ماڻهو]] * بانٽو ماڻهو * هائوسا ماڻهو * آفريڪا جي لساني آباديات * آبادي جي لحاظ کان آفريقي ملڪن جي فهرست * دنيا جي آبادي * آفريڪا ۾ مذهب * [[آفريڪا ۾ اسلام]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{Commons category|Demographics of Africa}} {{Portal|Africa}} [[زمرو:آفريڪا]] [[زمرو:آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] ljr0nipag093yhk70ax2z7umb9hnx6e 376388 376387 2026-05-08T04:39:39Z Memon2025 21315 376388 wikitext text/x-wiki [[File:African_countries_by_HDI_(2020).svg|thumb|260x260 عڪسلون|2020 ۾ [[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|انساني ترقي جي انڊيڪس]] جي لحاظ کان آفريقي ڪائونٽين جو نقشو: {| style="background:transparent;" width="100%" | |- | {{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#003C00|≥ 0.900}} {{legend|#007F00|0.850–0.899}} {{legend|#00C400|0.800–0.849}} {{Col-break}} {{legend|#00F900|0.750–0.799}} {{legend|#D3FF00|0.700–0.749}} {{legend|#FF0|0.650–0.699}} {{legend|#FFD215|0.600–0.649}} {{Col-break}} {{legend|#FFA83C|0.550–0.599}} {{legend|#FF852F|0.500–0.549}} {{legend|#FF5B00|0.450–0.499}} {{legend|#F00|0.400–0.449}} {{legend|#A70000|≤ 0.399}} {{legend|#D9D9D9|Data unavailable}} {{Col-end}} |} ]] گذريل صديءَ دوران '''[[آفريڪا]] جي آبادي''' تيزي سان وڌي آهي ۽ نتيجي طور نوجوانن جي وڏي تعداد ۾ اضافو ٿيو آهي، جن کي ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ <small>'''50'''</small> سالن کان گهٽ عمر جي اميد سان وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو آهي. سال <small>2017</small>ع تائين ڪل آبادي هڪ ارب <small>'''25'''</small> ڪروڙ کان وڌيڪ آهي، جن جي واڌ جي شرح <small>'''2.5'''</small> سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو آفريقي ملڪ [[نائيجيريا]] آهي جن جي آبادي سال <small>2017</small>ع تائين 19 ڪروڙ 10 لک هي ۽ واڌ جي شرح 2.6 سيڪڙو آهي. <ref name="UN2017">{{حوالو ويب|quote=2017-11-29}}</ref> '''آبادي''': هڪ ارب 25 ڪروڙ 60 لک (2017) جو اندازو '''آبادي جي کثافت''': هڪ في چورس ڪلوميٽر '''آبادي ۾ واڌ''': %2.5 في سال ==آبادي ۾ واڌ== [[File:Population growth rate world 2013.svg|thumb|300px|گھڻن آفريقي ملڪن ۾ سالياني آبادي جي واڌ جي شرح %2 کان مٿي آهي.]] {{see|آبادي جي لحاظ کان آفريڪي ملڪن جي فهرست}} سال <small>2016</small> تائين آفريڪا جي ڪل آبادي جو اندازو <small>1.225</small> بلين آهي جيڪا دنيا جي آبادي جو %<small>17</small> نمائندگي ڪري ٿي. گڏيل قومن جي اندازن مطابق آفريڪا جي آبادي <small>2050</small> تائين <small>2.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>26</small>) ۽ <small>2100</small> تائين تقريبن <small>4.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>40</small>) تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="billion">{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8366591.stm |title=Africa population tops a billion |publisher=[[BBC]] |date=18 November 2009}}[https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/2004Highlights_finalrevised.pdf "World Population Prospects: The 2004 Revision"] [[United Nations]] (Department of Economic and Social Affairs, population division)</ref> آفريڪا جي آبادي پهريون ڀيرو <small>2009</small> ۾ هڪ ارب کان وڌي وئي. 27 سالن جي ٻيڻي وقت سان (واڌ جي شرح 2.6٪ في سال). <ref name="billion" /> آبادي جي واڌ تقريبن ساڳئي رفتار سان جاري رهي آهي ۽ ڪل آبادي <small>2038</small> تائين 2 ارب کان وڌي وڃڻ جي اميد آهي (29 سال ٻيڻي وقت، %2.4 في سال). 20 صدي جي وچ کان وٺي آبادي جي بي قابو واڌ جو سبب, بغير زرخيزي جي شرح ۾ ساڳئي گهٽتائي جي (مانع حمل جي تمام محدود استعمال جي ڪري), ٻارن جي موت جي شرح ۾ گهٽتائي ۽ عمر جي توقع ۾ عام واڌ آهي. آبادي جي بي قابو واڌ انفراسٽرڪچر جي ترقي کي ختم ڪرڻ ۽ معاشي ترقي کي خراب ڪرڻ جو خطرو آهي.<ref>Eliya Zulu, [https://www.newscientist.com/article/dn21745-how-to-defuse-sub-saharan-africas-population-bomb/ "How to defuse sub-Saharan Africa’s population bomb"], ''New Scientist'', 26 April 2012. Jeffrey Gutman and Nirav Patel, [https://www.brookings.edu/blog/africa-in-focus/2018/01/26/foresight-africa-viewpoint-urban-africa-avoiding-the-perfect-storm/ "Urban Africa: Avoiding the perfect storm"], ''Foresight Africa'', 26 January 2018.</ref> ڪينيا ۽ زامبيا واڌ جي شرح کي روڪڻ جي ڪوشش ۾ خانداني منصوبابندي کي فروغ ڏيڻ لاءِ پروگرامن تي عمل ڪري رهيا آهن.<ref>Joseph J Bish, [https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2016/jan/11/population-growth-in-africa-grasping-the-scale-of-the-challenge "Population growth in Africa: grasping the scale of the challenge"], ''The Guardian'', 11 January 2016. "African fertility has not fallen as expected. Precipitous declines in fertility in Asia and Latin America, from five children per woman in the 1970s to around 2.5 today, led many to believe Africa would follow a similar course. [...] Unfortunately, since the early 1990s, family planning programmes in Africa have not had the same attention [as in other parts of the world], resulting in slow, sometimes negligible, fertility declines. In a handful of countries, previous declines have stalled altogether and are reversing. [...] A few heroic efforts, such as Family Planning 2020, are attempting to stimulate family planning programmes across the continent, and there are some signs of success. Recent figures from Kenya and Zambia show substantial strengthening of contraceptive use among married women. In Kenya, 58% of married women now use modern contraception, and in Zambia this measure has risen from 33% to 45% in the last three years. In both cases, the catalysts for improvements were government commitment and commensurate budget financing. The virtuous circle may not be completely out of reach, but many more African governments must make haste and make substantial investments in contraceptive information and access for their people."</ref> آفريڪا ۾ آبادي جي انتهائي واڌ اوڀر آفريڪا، وچ آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪري آهي. جيڪي علائقا 21 صدي دوران انهن جي آبادي کي پنجين کان وڌيڪ ڪرڻ جو امڪان آهي, انهن مان سڀ کان وڌيڪ (آبادي ۾ اندازي مطابق %680 واڌ سان) وچ آفريڪا آهي. 2000 ۾ 100 ملين کان گهٽ کان 2100 ۾ 750 ملين کان وڌيڪ (هن انگ جو اڌ کان وڌيڪ ڪانگو جي جمهوري جمهوريه پاران هلائي وئي آهي) 2000 ۾ 47 ملين کان 2100 ۾ 379 ملين تائين وڌڻ جو امڪان آهي. ڏکڻ آفريڪا ۽ اتر آفريڪا ۾ آبادي جي متوقع واڌ گهٽ آهي, جن جي توقع آهي ته ساڳئي عرصي دوران انهن جي آبادي کي ترتيب وار ٻيڻو ۽ ٽي ڀيرا نه ڪيو ويندو. [[File:Expectancy of life.svg|thumb|400px| {| width=100% |- | valign=top | {{legend|#0000CD|>80}} {{legend|#4169E1|77.5–80}} {{legend|#00BFFF|75–77.5}} {{legend|#3CB371|72.5–75}} {{legend|#32CD32|70–72.5}} | valign=top | {{legend|#ADFF2F|67.5–70}} {{legend|#FFFF00|65–67.5}} {{legend|#FFD700|60–65}} {{legend|#FF8C00|55–60}} {{legend|#FF4500|50–55}} |} Life expectancy by region in 2015<ref>{{cite web |title=World Health Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |publisher=World Health Organization |url=http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/EN_WHS2016_AnnexB.pdf |date=2016 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2015_Volume-I_Comprehensive-Tables.pdf |title=United Nations World Population Prospects: 2015 revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |date=29 July 2015 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indexmundi.com/falkland_islands_(islas_malvinas)/life_expectancy_at_birth.html |title=Falkland Islands (Islas Malvinas) Life expectancy at birth |work=Index Mundi |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160711222147/http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |archive-date=2016-07-11 |url=http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |title=Greenland Life expectancy at birth |work=Index Mundi |access-date=2018-08-03}}</ref>]] Population estimates by region (in billions): {|class="wikitable" |- | || 2000 || 2050 || 2100 |- | [[Eastern Africa]] || 0.26|| 0.89 <small>(+242%, +2.5% p.a.)</small>|| 1.58 <small>(+507%, +1.8% p.a.)</small> |- | [[Middle Africa]] || 0.096|| 0.38 <small>(+300%, +2.8% p.a.)</small>|| 0.75 <small>(+680%, +2.1% p.a.)</small> |- | [[North Africa]] || 0.17|| 0.36 <small>(+112%, +1.5% p.a.)</small>|| 0.47 <small>(+176%, +1.0% p.a.)</small> |- | [[Southern Africa]] || 0.052 || 0.086 <small>(+65%, +1.0% p.a.)</small>|| 0.092 <small>(+77%, +0.6% p.a.)</small> |- | [[West Africa]] || 0.24 || 0.81 <small>(+238%, +2.5% p.a.)</small>|| 1.58 <small>(+558%, +1.9% p.a.)</small> |- | '''Africa''' || 0.82 || 2.53 <small>(+209%, +2.3% p.a.)</small>|| 4.47 <small>(+454%, +1.7% p.a.)</small> |- | '''[[World population estimates|World]]''' || 6.15 || 9.77 <small>(+60%, +0.9% p.a.)</small>|| 11.18 <small>(+82%, +0.6% p.a.)</small> |} ==صحت== [[Image:Infantmortalityrate.jpg|thumb|300px|دنيا جو نقشو جيڪو 2006 ۾ هر 1000 پيدائشن ۾ ٻارن جي موت جي شرح کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book|title=The world factbook 2006|date=2006|publisher=Potomac|others=United States Central Intelligence Agency|isbn=1574889974|location=Dulles, Va.|oclc=64964412}}</ref>]]{{Further|آفريڪا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز}} === سب-صحارا آفريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال جي ترقي جي تاريخ === سيپٽمبر 1987 ۾ يونيسيف ۽ ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن (WHO) علائقائي ڪميٽي "بماڪو انيشيئيٽو" جيڪو 1980 جي ڏهاڪي دوران علائقي ۾ ٿيندڙ مالي مسئلن جي جواب ۽ منشيات جي فنڊ کي گردش ڪرڻ ۾ ڪميونٽي جي شموليت ذريعي اهم دوائن تائين رسائي وڌائڻ جي مقصد سان چارٽر ڪيو ويو, جي شروعات جو اعلان ڪيو. 1987 جي بماڪو انيشيئيٽو ڪانفرنس (ڊبليو ايڇ او پاران منظم) [[مالي]] جي گاديءَ واري هنڌ [[بماڪو]] ۾ منعقد ڪئي وئي. ۽ سب سهارا آفريڪا جي صحت جي پاليسي کي نئين شڪل ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. اجلاس ۾ آفريقي صحت جي وزيرن شرڪت ڪئي. جن بنيادي صحت جي سار سنڀال جي بحالي ذريعي صحت جي سار سنڀال جي رسائي کي بهتر بڻائڻ جي وڪالت ڪئي. نئين حڪمت عملي ڪميونٽي تي ٻڌل صحت جي سار سنڀال جي سڌاري ذريعي رسائي ۽ نتيجي ۾ خدمتن جي وڌيڪ موثر ۽ منصفانه فراهمي کي خاص طور تي وڌايو. علائقي اندر عوامي صحت برادري شروعات جي جواب ۾ مسئلا اٿاريا جن ۾: برابري، رسائي، سستي، انضمام جا مسئلا, دوائن، انتظام، انحصار، رسد مسئلا شامل آهن ۽ استحڪام کي نسبتي اهميت ڏني وئي. انهن تنقيدن جي نتيجي ۾ شروعات بعد ۾ صحت جي خدمتن جي رسائي ۾ واڌ کي حل ڪرڻ لاءِ صحت جي خدمتن جي معيار کي وڌائڻ ۽ صحت جي نظام جي انتظام جي مجموعي بهتري تبديل ٿي وئي. صحت جي سار سنڀال جي سڀني شعبن تائين هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو. بعد ۾ صحت جي سار سنڀال جي اشارن ۾ بهتري ۽ صحت جي سار سنڀال جي ڪارڪردگي ۽ قيمت ۾ بهتري سان هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو. September 1987, [[UNICEF]] and the [[World Health Organization]] (WHO) Regional Committee announced the launching of the [[Bamako Initiative]]— chartered in response to financial issues occurring in the region during the 1980s, and with the aim of increasing access to vital medications through community involvement in revolving drug funds.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Hanson |first1=Kara |last2=McPake|first2=Barbara|date=1993|title=The Bamako Initiative: where is it going |url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.878.4969&rep=rep1&type=pdf|journal=Health Policy and Planning|publisher=Oxford University Press|volume=8|issue=3 |pages=267–274|doi=10.1093/heapol/8.3.247-a |citeseerx=10.1.1.878.4969 |via=Google Scholar}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last=Ridde|first=Valéry|date=2011|title=Is the Bamako Initiative Still Relevant for West African Health Systems?|url=http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|journal=International Journal of Health Services|publisher=Baywood Publishing Co.|volume=41|issue=1|pages=175–184|doi=10.2190/HS.41.1.l|pmid=21319728|via=Google Scholar|archive-date=17 April 2018|access-date=16 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf |date=17 April 2018 }}</ref> The 1987 [[Bamako Initiative]] conference, organized by the [[World Health Organization|WHO]] was held in [[Bamako]], the capital of [[Mali]], and helped reshape the health policy of sub-Saharan Africa.<ref>{{Cite web |url= http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm |title= Health Systems Resource Guide: user fees|date=2006-11-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20061128203803/http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm|access-date=2018-05-10|archive-date= 28 November 2006}}</ref> The meeting was attended by African [[Health minister|Ministers of Health]] who advocated for improvement of healthcare access through the revitalization of primary healthcare.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> The new strategy substantially increased accessibility through community-based [[healthcare reform]], resulting in more efficient and equitable provision of services. The public health community within the region raised issues in response to the initiative, of which included: equity, access, affordability, integration issues, relative importance given to medications, management, dependency, logistics, and sustainability.<ref name=":0" /> As a result of these critiques, the Initiative later transformed to address the increase of accessibility of health services, the enhancement of quality of health services, and the overall improvement of health system management.<ref name=":0" /> A comprehensive approach strategy was extended to all areas of health care, with subsequent improvement in the health care indicators and improvement in health care efficiency and cost.<ref>{{Cite journal |last1=Knippenberg |first1=R. |last2=Alihonou |first2=E. |last3=Soucat |first3=A. |last4=Oyegbite |first4=K. |last5=Calivis |first5=M. |last6=Hopwood|first6=I.|last7=Niimi|first7=R.|last8=Diallo|first8=M. P. |last9=Conde|first9=M.|date=June 1997|title=Implementation of the Bamako Initiative: strategies in Benin and Guinea|journal=The International Journal of Health Planning and Management|volume=12 Suppl 1|pages=S29–47 |doi=10.1002/(SICI)1099-1751(199706)12:1+3.0.CO;2-U|doi-broken-date=16 October 2025 |issn=0749-6753|pmid=10173105}}</ref><ref>{{Cite web |url= http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |title=Medicus Mundi Switzerland - Manageable Bamako Initiative schemes|date=2007-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071008211344/http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |access-date=2018-05-10 |archive-date=8 October 2007 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !مدت !زندگي جي توقع سالن ۾ |- |1950–1955 |37.46 |- |1955–1960 |{{increase}} 39.95 |- |1960–1965 |{{increase}} 42.32 |- |1965–1970 |{{increase}} 44.42 |- |1970–1975 |{{increase}} 46.51 |- |1975–1980 |{{increase}} 48.66 |- |1980–1985 |{{increase}} 50.45 |- |1985–1990 |{{increase}} 51.72 |- |1990–1995 |{{decrease}} 51.71 |- |1995–2000 |{{increase}} 52.33 |- |2000–2005 |{{increase}} 53.67 |- |2005–2010 |{{increase}} 56.97 |- |2010–2015 |{{increase}} 60.23 |} Source: ''World Population Prospects''<ref>{{Cite web |url= https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/|title=World Population Prospects - Population Division - United Nations |website=esa.un.org|access-date=2018-08-26}}</ref> === Major health challenges === The sub-Saharan African region experiences disproportionate rates of infectious and chronic diseases in comparison to other global regions.<ref name=":2" /> ==== Diabetes ==== [[Type 2 diabetes]] persists as an epidemic in the region posing a public health and socioeconomic crisis for sub-Saharan Africa. Scarcity of data for pathogenesis and subtypes for diabetes in sub-Saharan African communities has led to gaps in documenting epidemiology for the disease. High rates of undiagnosed diabetes in many countries leaves individuals at a high risk of chronic health complications, thus, posing a high risk of diabetes-related morbidity and mortality in the region.<ref>{{Cite journal|last1=Mbanya|first1=Jean Claude N|last2=Motala|first2=Ayesha A|last3=Sobngwi|first3=Eugene|last4=Assah|first4=Felix K|last5=Enoru|first5=Sostanie T|date=2010-06-26|title=Diabetes in sub-Saharan Africa|url=https://doi.org/10.1016/S0140-6736(10)60550-8|journal=The Lancet|volume=375|issue=9733|pages=2254–2266|doi=10.1016/s0140-6736(10)60550-8|pmid=20609971 |issn=0140-6736|via=}}</ref> ==== HIV/AIDS ==== In 2011, sub-Saharan Africa was home to 69% of all people living with [[HIV/AIDS]] worldwide.<ref>{{Cite web|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/epidemiology/2012/gr2012/20121120_FactSheet_Global_en.pdf|title=Global Fact Sheet: World AIDS Day 2012|website=UNAIDS.org|access-date=2025-10-16}}</ref> In response, a number of initiatives have been launched to educate the public on HIV/AIDS. Among these are combination prevention programmes, considered to be the most effective initiative, the [[abstinence, be faithful, use a condom]] campaign, and the [[Desmond Tutu HIV Foundation]]'s outreach programs.<ref>{{Cite web|url=https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/|title=Desmond Tutu HIV Foundation - Our Work|date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116014630/https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/ |access-date=2018-05-10 |archive-date=16 January 2013 }}</ref> According to a 2013 special report issued by the [[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS]] (UNAIDS), the number of HIV positive people in Africa receiving anti-retroviral treatment in 2012 was over seven times the number receiving treatment in 2005, with an almost 1 million added in the last year alone.<ref>{{Cite web|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/may/20130521prupdateafrica|title=UNAIDS reports more than 7 million people now on HIV treatment across Africa––with nearly 1 million added in the last year—while new HIV infections and deaths from AIDS continue to fall|website=www.unaids.org|language=en|access-date=2018-05-10}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2013/20130521_Update_Africa.pdf|title=UNAIDS Special Report Update: How Africa Turned AIDS Around|last=UN Joint Programme on HIV/AIDS (UNAIDS)|date=May 2013|work=|access-date=}}</ref> The number of AIDS-related deaths in sub-Saharan Africa in 2011 was 33 percent less than the number in 2005.<ref name=":4">{{Cite book|title=Global report: UNAIDS report on the global AIDS epidemic: 2012.|date=2012|publisher=UNAIDS|others=Joint United Nations Programme on HIV/AIDS.|isbn=9789291735921|location=[Geneva]|oclc=823635323}}</ref> The number of new HIV infections in sub-Saharan Africa in 2011 was 25 percent less than the number in 2001.<ref name=":4" /> ==== Malaria ==== [[Malaria]] is an endemic illness in sub-Saharan Africa, where the majority of malaria cases and deaths worldwide occur.<ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/malaria|title=Fact sheet about Malaria|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ==== Maternal and infant mortality ==== Studies show that more than half of the world’s [[maternal death]]s occur in sub-Saharan Africa.<ref>{{Cite journal|last1=Alvarez|first1=Jose Luis|last2=Gil|first2=Ruth|last3=Hernández|first3=Valentín|last4=Gil|first4=Angel|date=2009-12-14|title=Factors associated with maternal mortality in sub-Saharan Africa: an ecological study |journal=BMC Public Health|volume=9|article-number=462|doi=10.1186/1471-2458-9-462 |doi-access=free |pmc=2801510|pmid=20003411}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality|title=Maternal mortality|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> However, progress has been made in this area, as maternal mortality rates have decreased for multiple countries in the region by about half since 1990.<ref name=":3" /> Additionally, the [[African Union]] in July 2003 ratified the [[Maputo Protocol]], which pledges to prohibit [[female genital mutilation]](FGM).<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/09/15/opinion/a-brutal-custom-join-forces-to-banish-the-mutilation-of-women.html|title=A brutal custom : Join forces to banish the mutilation of women|last=Bonino|first=Emma|date=2004-09-15|work=The New York Times|access-date=2018-05-10|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> The sub-Saharan African region alone accounts for about 45% of global [[Infant mortality|infant and child mortalities]]. Studies have shown a relationship between infant survival and the education of mothers, as years of education positively correlate with infant survival rates. Geographic location is also a factor, as child mortality rates are higher in rural areas in comparison to urban regions.<ref>{{Cite book|title=Black lives matter : lifespan perspectives|others=Fairchild, Halford H.|date=2017 |isbn=9789382661405|location=Delhi, India|oclc=984759607}}</ref> ==== Measles ==== Routine immunization has been introduced to countries within sub-Saharan Africa in order to prevent [[measles]] outbreaks within the region.<ref>{{Cite journal |last1=Verguet|first1=Stéphane|last2=Jassat|first2=Waasila|last3=Hedberg|first3=Calle|last4=Tollman|first4=Stephen |last5=Jamison|first5=Dean T.|last6=Hofman|first6=Karen J.|date=2012-02-21|title=Measles control in Sub-Saharan Africa: South Africa as a case study|journal=Vaccine|volume=30|issue=9|pages=1594–1600|doi=10.1016/j.vaccine.2011.12.123|issn=1873-2518|pmid=22230581}}</ref> ==== Neglected tropical diseases ==== [[Neglected tropical diseases]] such as [[hookworm infection]] encompass some of the most common health conditions which affect an estimated 500 million individuals in the sub-Saharan African region.<ref>{{Cite journal|last1=Hotez|first1=Peter J.|last2=Kamath|first2=Aruna|date=2009-08-25|title=Neglected Tropical Diseases in Sub-Saharan Africa: Review of Their Prevalence, Distribution, and Disease Burden |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases|language=en|volume=3|issue=8|pages=e412|doi=10.1371/journal.pntd.0000412 |doi-access=free |pmc=2727001|pmid=19707588}}</ref> ==== Non-communicable diseases ==== Results of [[Global Burden of Disease]] studies reveal that the age-standardized death rates of [[non-communicable disease]]s in at least four sub-Saharan countries including [[South Africa]], [[Democratic Republic of the Congo|Democratic Republic of Congo]], [[Nigeria]], and [[Ethiopia]] supersede that of identified high-income countries.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Dalal |first1=Shona |last2=Beunza |first2=Juan Jose |last3=Volmink |first3=Jimmy |last4=Adebamowo |first4=Clement |last5=Bajunirwe |first5=Francis |last6=Njelekela|first6=Marina|last7=Mozaffarian |first7=Dariush |last8=Fawzi |first8=Wafaie |last9=Willett|first9=Walter|date=2011-08-01|title=Non-communicable diseases in sub-Saharan Africa: what we know now|url=https://academic.oup.com/ije/article/40/4/885/682926|journal=International Journal of Epidemiology|language=en|volume=40|issue=4|pages=885–901|doi=10.1093/ije/dyr050|pmid=21527446 |issn=0300-5771}}</ref> Improvement in statistics systems and increase in epidemiological studies with in-depth analysis of disease risk factors could improve the understanding of [[non-communicable disease]]s (i.e.: [[Diabetes mellitus|diabetes]], [[hypertension]], [[cancer]], [[cardiovascular disease]], [[obesity]], etc.) in sub-Saharan Africa as well as better inform decisions surrounding healthcare policy in the region.<ref name=":2" /> ==== Onchocerciasis ==== [[Onchocerciasis]] ("river blindness"), a common cause of [[blindness]], is also endemic to parts of the region. More than 99% of people affected by the illness worldwide live in 31 countries therein.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/onchocerciasis|title=Onchocerciasis (river blindness) |website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> In response, the African Programme for Onchocerciasis Control (APOC) was launched in 1995 with the aim of controlling the disease.<ref name=":5" /> ==== Tuberculosis ==== [[Tuberculosis]] is a leading cause of morbidity and mortality on a global scale, especially in high HIV-prevalent populations in the sub-Saharan African region, with a high [[case fatality rate]].<ref>{{Cite journal|last1=Mukadi|first1=Ya Diul|last2=Maher|first2=Dermot|last3=Harries|first3=Anthony|date=2001-01-26|title=Tuberculosis case fatality rates in high HIV prevalence populations in sub-Saharan Africa|url=https://journals.lww.com/aidsonline/Fulltext/2001/01260/Tuberculosis_case_fatality_rates_in_high_HIV.2.aspx|journal=AIDS|language=en-US|volume=15|issue=2|pages=143|doi=10.1097/00002030-200101260-00002 |issn=0269-9370}}</ref> === National healthcare systems === National health systems vary between countries. In [[Ghana]], most health care is provided by the government and largely administered by the [[Ministry of Health, Ghana|Ministry of Health]] and [[Ghana Health Services]]. The healthcare system has five levels of providers: health posts which are first level primary care for rural areas, health centers and clinics, district hospitals, regional hospitals and tertiary hospitals. These programs are funded by the government of Ghana, financial credits, Internally Generated Fund, and Donors-pooled Health Fund.<ref>{{Cite web|last1=Canagarajah|first1=Sudharshan|last2=Ye|first2=Xiao|date=2001-04-01|title=Public Health and Education Spending in Ghana in 1992-98: Issues of Equity and Efficiency|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632648|website=ssrn.com|ssrn=632648|language=en}}</ref> A shortage of health professionals compounded by migration of health workers from sub-Saharan Africa to other parts of the world (namely English-speaking nations such as the United States and the United Kingdom) has negatively impacted productivity and efficacy of the region's health systems.<ref>{{Cite journal|last1=Naicker|first1=Saraladevi|last2=Plange-Rhule|first2=Jacob|last3=Tutt|first3=Roger C.|last4=Eastwood|first4=John B.|date=2009|title=Shortage of healthcare workers in developing countries--Africa|journal=Ethnicity & Disease|volume=19|issue=1 Suppl 1|pages=S1–60–4|issn=1049-510X|pmid=19484878}}</ref> More than 85% of individuals in Africa use traditional medicine as an alternative to often expensive allopathic medical health care and costly pharmaceutical products. The Organization of African Unity (OAU) Heads of State and Government declared the 2000s decade as the African Decade on African Traditional Medicine in an effort to promote The WHO African Region’s adopted resolution for institutionalizing traditional medicine in health care systems across the continent.<ref>{{Cite journal|last=Kofi-Tsekpo|first=Mawuli|date=2004|title=Institutionalization of African traditional medicine in health care systems in Africa|journal=African Journal of Health Sciences|volume=11|issue=1–2|pages=i–ii|doi=10.4314/ajhs.v11i1.30772 |issn=1022-9272|pmid=17298111}}</ref> Public policy makers in the region are challenged with consideration of the importance of traditional/indigenous health systems and whether their coexistence with the modern medical and health sub-sector would improve the equitability and accessibility of health care distribution, the health status of populations, and the social-economic development of nations within sub-Saharan Africa.<ref>{{Cite journal|last=Dunlop|first=David W.|date=November 1975|title=Alternatives to "modern" health delivery systems in Africa: Public policy issues of traditional health systems|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0037785675901717|journal=Social Science & Medicine|volume=9|issue=11–12|pages=581–586|doi=10.1016/0037-7856(75)90171-7|pmid=817397 |issn=0037-7856}}</ref> <gallery> File:Africa HIV-AIDS 2002.svg|Map of Africa colored according to the percentage of the adult (ages 15–49) population with HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS|title=Prevalence of HIV, total (% of population ages 15-49) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=2018-05-09}}</ref> File:Life expectancy in select Southern African countries 1960-2012.svg|Life expectancy has fallen drastically in [[Southern Africa]] a result of HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/193181.stm|title=BBC News {{!}} Health {{!}} Life expectancy in Africa plummets due to Aids|website=news.bbc.co.uk|access-date=2018-05-09}}</ref> </gallery> ==نسلي گروهه== {{main|آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست}} {{Further|آفريڪا جون ٻوليون}} <!-- for actual ethnic groups --> [[File:San tribesman.jpg|upright|thumb|[[سان ماڻهو|سان]] ماڻهو [[بوٽسوانا]] مان]] [[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|upright|[[يوروبا]] ڊرم وڄائيندڙ [[ڪوارا رياست]]، [[نائيجيريا]] (2004)]] [[File:Mongo family in Equateur Province.jpg|thumb|[[مونگو ماڻهو|مونگو]] خاندان [[صوبو ايڪويٽر]]، [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف دي ڪانگو]] ۾ ]] [[بانٽو ٻوليون]] جا ڳالهائيندڙ ([[نائيجر-ڪانگو ٻوليون|نائيجر-ڪانگو]] خاندان جو حصو) ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ غالب آهن. اولهه آفريڪا جي اندروني سوانا جا [[بانٽو ماڻهو|بانٽو]] هاري آهستي آهستي آفريڪا جي اڪثر حصي تي وڌيا.<ref>Luc-Normand Tellier (2009). "''[https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Urban world history: an economic and geographical perspective]''". PUQ. p.204. {{ISBN|2-7605-1588-5}}</ref> But there are also several [[Nilotic]] groups in [[South Sudan]] and East Africa, the mixed [[Swahili people]] on the [[Swahili Coast]], and a few remaining [[Indigenous peoples of Africa|indigenous]] Khoisan ([[San people|San]] and [[Khoikhoi]]) and [[Pygmy]] peoples in southern and central Africa, respectively. Bantu-speaking Africans also predominate in Gabon and Equatorial Guinea, and are found in parts of southern Cameroon. In the [[Kalahari Desert]] of [[Southern Africa]], the distinct people known as the "San" have long been present. Together with the [[Khoikhoi]], they form the [[Khoisan]]. The San are the pre-Bantu indigenous people of southern Africa, while Pygmies are the pre-Bantu indigenous African peoples of Central Africa.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece Pygmies struggle to survive in war zone where abuse is routine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525095020/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece |date=25 May 2010 }}. Times Online. 16 December 2004.</ref> The peoples of [[West Africa]] primarily speak [[Niger–Congo languages]] belonging mostly, though not exclusively, to its non-[[Bantu languages|Bantu]] branches, though some [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]] and [[Afroasiatic languages|Afroasiatic]]-speaking groups are also found. The Niger–Congo-speaking [[Yoruba people|Yoruba]], [[Igbo people|Igbo]], [[Fulani people|Fulani]], [[Akan people|Akan]] and [[Wolof people|Wolof]] ethnic groups are the largest and most influential. In the central Sahara, [[Mandinka people|Mandinka]] or [[Mandé peoples|Mande]] groups are most significant. [[Chadic languages|Chadic]]-speaking groups, including the [[Hausa people|Hausa]], are found in the more northerly parts of the region nearest to the Sahara and [[Nilo-Saharan]] communities such as the [[Kanuri people|Kanuri]],<ref name="cia.gov">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081848/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|url-status=dead}}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=24 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424124158/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|url-status=dead}}</ref> [[Zarma people|Zarma]]<ref name="ReferenceA" /> and [[Songhai people|Songhai]]<ref name="ReferenceA" /><ref name="ReferenceB">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=10 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110042640/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|url-status=dead}}</ref> are present in eastern parts of West Africa bordering [[Central Africa]]. The peoples of North Africa comprise three main groups: [[Berbers]] in the northwest, [[Egyptians]] and [[Libyans]] in northeast, and [[Nilo-Saharan]]-speaking peoples in the east. The [[Muslim]] settlers who arrived in the 7th century introduced the [[Arabic]] language and [[Islam]] to the region, initiating a process of linguistic [[Arabization]] of the region's inhabitants. The Semitic [[Phoenicia]]ns (who founded [[Carthage]]) and [[Hyksos]], the Indo-Iranian [[Alans]], the Indo-European [[Ancient Greece|Greeks]], [[Ancient Rome|Romans]] and [[Vandals]] settled in North Africa as well. [[Berber languages|Berber]]-speaking populations still make significant communities within [[Morocco]] and [[Algeria]] and are still also present in smaller numbers in [[Tunisia]] and [[Libya]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm Q&A: The Berbers]. BBC News. 12 March 2004.</ref> The Berber-speaking [[Tuareg people|Tuareg]] and other often-[[nomad]]ic peoples are the principal inhabitants of the Saharan interior of North Africa. In Mauritania, there is a small Berber community and Niger–Congo-speaking peoples in the South, though in both regions Arabic and Arab culture predominates. In Sudan, although Arabic and Arab culture predominates, it is also inhabited by originally Nilo-Saharan-speaking groups such as the [[Nubians]], [[Fur]], [[Masalit people|Masalit]] and [[Zaghawa people|Zaghawa]]<ref name="John A. Shoup 2011 p. 333">John A. Shoup, Ethnic Groups of Africa and the Middle East (2011), p. 333, {{ISBN|159884363X}}: "The Zaghawa is one of the major divisions of the Beri peoples who live in western Sudan and eastern Chad, and their language, also called Zaghawa, belongs to the Saharan branch of the Nilo-Saharan language group."</ref> who over the centuries have variously intermixed with migrants from the Arabian peninsula. Small communities of Afro-Asiatic-speaking [[Beja people|Beja]] nomads can also be found in Egypt and Sudan. [[File:Bedscha.jpg|thumb|200px|[[Beja people|Beja]] nomads from [[Northeast Africa]]]] In the [[Horn of Africa]], [[Afro-Asiatic languages|Afro-Asiatic]]-speaking groups predominate. [[Ethiopia]]n and [[Eritrea]]n groups like the [[Amhara people|Amhara]] and [[Tigray-Tigrinya people|Tigrayans]] (collectively known as [[Habesha people|Habesha]]) speak languages from the [[Semitic languages|Semitic]] branch of Afro-Asiatic language family, while the [[Oromo people|Oromo]] and [[Somali people|Somali]] speak languages from the [[Cushitic]] branch of Afro-Asiatic. In southern Ethiopia and Eritrea, Nilotic peoples related to those in South Sudan are also found, while Bantu and Khoisan ethnic minorities inhabit parts of southern Somalia. [[File:Boerfamily1886.jpg|thumb|right|200px|An [[Afrikaner]] family from [[South Africa]], 1886.]] Prior to the [[decolonization]] movements of the post-[[World War II]] era, [[Ethnic groups of Europe|Europeans]] were represented in every part of Africa.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html "We Want Our Country" (3 of 10)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723000220/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html |date=23 July 2013 }}. Time. 5 November 1965</ref> Decolonisation during the 1960s and 1970s often resulted in the mass emigration of European-descended settlers out of Africa&nbsp;– especially from Algeria and Morocco (1.6 million ''[[Pied-noir|pieds-noirs]]'' in North Africa),<ref>Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). ''"[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Migration and development co-operation.]"''. Council of Europe. p.25. {{ISBN|92-871-2611-9}}</ref> Kenya, Congo,<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html Jungle Shipwreck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722210703/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html |date=22 July 2013 }}. ''Time.'' 25 July 1960</ref> Rhodesia, Mozambique and Angola.<ref>[http://www.economist.com/world/mideast-africa/displayStory.cfm?story_id=12079340 Flight from Angola], ''The Economist '', 16 August 1975</ref> By the end of 1977, more than one million Portuguese were thought to have returned from Africa.<ref>[http://countrystudies.us/portugal/48.htm Portugal - Emigration], Eric Solsten, ed. Portugal: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1993.</ref> Nevertheless, [[White Africans of European ancestry|White Africans]] remain a minority in many African states, particularly [[South Africa]], [[Zimbabwe]], [[Namibia]] and [[Réunion]].<ref>{{Cite book | first = John A. | last = Holm | title = Pidgins and Creoles: References survey | url = https://books.google.com/books?id=PcD7p9y3EIcC&pg=PA394 | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | page = 394 | isbn = 0-521-35940-6}}</ref> The African country with the largest native European African population is [[South Africa]].<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People South Africa: People: Ethnic Groups.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621164208/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People |date=21 June 2020 }} World Factbook of CIA</ref> The [[Afrikaner]]s, the [[British diaspora in Africa|British diaspora]] and the [[Coloured]]s are the largest native European-descended groups in Africa today. Native European colonization also brought sizable groups of [[Asian people|Asians]], particularly people from the [[Indian subcontinent]], to British colonies. Large [[Non-resident Indian and person of Indian origin|Indian communities]] are found in South Africa, and smaller ones are present in Kenya, Tanzania, and some other southern and East African countries. The large [[Indians in Uganda|Indian community in Uganda]] was [[Expulsion of Asians in Uganda in 1972|expelled]] by the dictator [[Idi Amin]] in 1972, though many have since returned. The islands in the Indian Ocean are also populated primarily by people of Asian origin, often mixed with Africans and Europeans. The [[Malagasy people]] of [[Madagascar]] are [[Austronesian people]] and native [[Africa]]n people, but those along the coast are generally mixed with Bantu, Arab, Indian and European origins. Malay and Indian ancestries are also important components in the group of people known in South Africa as [[Cape Coloured]]s (people with origins in two or more races and continents). Beginning with the 21st century many Hispanics, primarily Mexicans, Central Americans, Chileans, Peruvians, and Colombians, have immigrated to Africa. Around 500,000 Hispanics have immigrated to Africa, most of whom live in South Africa, Kenya, Nigeria, Uganda, and Ghana. During the 20th century, small but economically important communities of [[Demographics of Lebanon#The Lebanese Diaspora|Lebanese]] and [[Overseas Chinese|Chinese]]<ref name=Africa>"[http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration]". By Malia Politzer, ''Migration Information Source''. August 2008.</ref> have also developed in the larger coastal cities of [[West Africa|West]] and East Africa, respectively.<ref>"[http://www1.voanews.com/english/news/a-13-2007-07-10-voa46.html Lebanese Immigrants Boost West African Commerce]", By Naomi Schwarz, VOANews.com, 10 July 2007</ref> ==ٻوليون== {{main|Languages of Africa}} {{ethnolinguistic groups in Africa}} There are three major linguistic phyla native to Africa: [[Niger–Congo languages]] (including [[Bantu languages|Bantu]]) in [[West Africa|West]], [[Central Africa|Central]], [[Southeast Africa|Southeast]] and [[Southern Africa]]; [[Nilo-Saharan languages]] (unity debated) spoken from [[Tanzania]] to [[Sudan]] and from [[Chad]] to [[Mali]]; [[Khoisan languages]] (probably no phylogenetic unit, see [[Khoe languages]]), concentrated in the [[Kalahari Desert]] of [[Namibia]] and [[Botswana]]; There are several other small families and [[language isolate]]s, as well as languages that have [[Unclassified language|yet to be classified]]. In addition, the [[Afroasiatic languages]] are spread throughout [[Western Asia]], [[North Africa]], the [[Horn of Africa]] and parts of the [[Sahel]]. The [[Afroasiatic Urheimat|Afroasiatic homeland]] may be either in Western Asia or in Africa. More recently introduced to Africa are [[Austronesian languages]] spoken in [[Madagascar]], as well as [[Indo-European languages]] spoken in [[South Africa]] and [[Namibia]] ([[Afrikaans]], [[English language|English]], [[German language|German]]), which were used as [[lingua francas]] in former [[colonial empire|European colonies]]. The total number of languages natively spoken in Africa is variously estimated (depending on the delineation of [[language]] vs. [[dialect]]) at between 1,250 and 2,100,<ref>{{cite book|title=African Languages: an Introduction|editor-last=Heine|editor-first=Bernd|editor2-last=Heine|editor2-first=Bernd|publisher=Cambridge University Press|year=2000}}</ref> and by some counts at "over 3,000",<ref>{{cite book|title=The Language of African Literature|page=ix|editor-last=Epstein|editor-first=Edmund L.|editor2-last=Kole|editor2-first=Robert|publisher=Africa World Press|year=1998|isbn=0-86543-534-0|quote=Africa is incredibly rich in language&mdash;over 3,000 indigenous languages by some counts, and many creoles, pidgins, and lingua francas.|url=https://books.google.com/books?id=XkkrDH27jmIC&pg=PR9|accessdate=2011-06-23}}</ref> [[Nigeria]] alone has over 500 languages (according to the count of [[SIL Ethnologue]]),<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=nigeria |title=Ethnologue report for Nigeria |work=Ethnologue Languages of the World}}</ref> Around a hundred languages are widely used for inter-ethnic communication. [[Varieties of Arabic|Arabic]], [[Somali language|Somali]], [[Berber languages|Berber]], [[Amharic]], [[Oromo language|Oromo]], [[Igbo language|Igbo]], [[Swahili language|Swahili]], [[Hausa language|Hausa]], [[Manding languages|Manding]], [[Fulani language|Fulani]] and [[Yoruba language|Yoruba]] are spoken by tens of millions of people. Twelve [[dialect cluster]]s (which may group up to a hundred linguistic varieties) are spoken by 75 percent, and fifteen by 85 percent, of Africans as a first or additional language.<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/hdr04_complete.pdf |title=Human Development Report 2004 |year=2004 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> [[Niger–Congo languages|Niger–Congo]] is the largest phylum of African languages, with more than 500 million speakers (2017); it is dominated by the [[Bantu languages|Bantu]] branch, spread throughout sub-Saharan Africa in the [[Bantu expansion]], Bantu speakers accounting for about half of Niger–Congo speakers. [[Arabic]] is the most widely spoken single language in Africa by far, with a population of [[Arab Africa]] of the order of 330 million (2017). Other Afroasiatic languages are spoken by of the order of 100 million speakers in Africa (2017). [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]] are spoken by of the order of 100 million speakers (2017). [[Khoisan]] groups a number of mostly endangered [[click language]]s, the largest being [[Khoekhoe language|Khoekhoe]] with of the order of 300,000 speakers (2016). ==پڻ ڏسو== {{Portal|Africa}} * آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست * [[فولا قبيلو|فولا ماڻهو]] * [[عرب|عرب ماڻهو]] * بانٽو ماڻهو * هائوسا ماڻهو * آفريڪا جي لساني آباديات * آبادي جي لحاظ کان آفريقي ملڪن جي فهرست * دنيا جي آبادي * آفريڪا ۾ مذهب * [[آفريڪا ۾ اسلام]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{Commons category|Demographics of Africa}} {{Portal|Africa}} [[زمرو:آفريڪا]] [[زمرو:آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] h1cu6z2or5lwhqvyl5tsmaahp0ye171 376389 376388 2026-05-08T05:02:24Z Memon2025 21315 376389 wikitext text/x-wiki [[File:African_countries_by_HDI_(2020).svg|thumb|260x260 عڪسلون|2020 ۾ [[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|انساني ترقي جي انڊيڪس]] جي لحاظ کان آفريقي ڪائونٽين جو نقشو: {| style="background:transparent;" width="100%" | |- | {{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#003C00|≥ 0.900}} {{legend|#007F00|0.850–0.899}} {{legend|#00C400|0.800–0.849}} {{Col-break}} {{legend|#00F900|0.750–0.799}} {{legend|#D3FF00|0.700–0.749}} {{legend|#FF0|0.650–0.699}} {{legend|#FFD215|0.600–0.649}} {{Col-break}} {{legend|#FFA83C|0.550–0.599}} {{legend|#FF852F|0.500–0.549}} {{legend|#FF5B00|0.450–0.499}} {{legend|#F00|0.400–0.449}} {{legend|#A70000|≤ 0.399}} {{legend|#D9D9D9|Data unavailable}} {{Col-end}} |} ]] گذريل صديءَ دوران '''[[آفريڪا]] جي آبادي''' تيزي سان وڌي آهي ۽ نتيجي طور نوجوانن جي وڏي تعداد ۾ اضافو ٿيو آهي، جن کي ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ <small>'''50'''</small> سالن کان گهٽ عمر جي اميد سان وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو آهي. سال <small>2017</small>ع تائين ڪل آبادي هڪ ارب <small>'''25'''</small> ڪروڙ کان وڌيڪ آهي، جن جي واڌ جي شرح <small>'''2.5'''</small> سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو آفريقي ملڪ [[نائيجيريا]] آهي جن جي آبادي سال <small>2017</small>ع تائين 19 ڪروڙ 10 لک هي ۽ واڌ جي شرح 2.6 سيڪڙو آهي. <ref name="UN2017">{{حوالو ويب|quote=2017-11-29}}</ref> '''آبادي''': هڪ ارب 25 ڪروڙ 60 لک (2017) جو اندازو '''آبادي جي کثافت''': هڪ في چورس ڪلوميٽر '''آبادي ۾ واڌ''': %2.5 في سال ==آبادي ۾ واڌ== [[File:Population growth rate world 2013.svg|thumb|300px|گھڻن آفريقي ملڪن ۾ سالياني آبادي جي واڌ جي شرح %2 کان مٿي آهي.]] {{see|آبادي جي لحاظ کان آفريڪي ملڪن جي فهرست}} سال <small>2016</small> تائين آفريڪا جي ڪل آبادي جو اندازو <small>1.225</small> بلين آهي جيڪا دنيا جي آبادي جو %<small>17</small> نمائندگي ڪري ٿي. گڏيل قومن جي اندازن مطابق آفريڪا جي آبادي <small>2050</small> تائين <small>2.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>26</small>) ۽ <small>2100</small> تائين تقريبن <small>4.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>40</small>) تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="billion">{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8366591.stm |title=Africa population tops a billion |publisher=[[BBC]] |date=18 November 2009}}[https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/2004Highlights_finalrevised.pdf "World Population Prospects: The 2004 Revision"] [[United Nations]] (Department of Economic and Social Affairs, population division)</ref> آفريڪا جي آبادي پهريون ڀيرو <small>2009</small> ۾ هڪ ارب کان وڌي وئي. 27 سالن جي ٻيڻي وقت سان (واڌ جي شرح 2.6٪ في سال). <ref name="billion" /> آبادي جي واڌ تقريبن ساڳئي رفتار سان جاري رهي آهي ۽ ڪل آبادي <small>2038</small> تائين 2 ارب کان وڌي وڃڻ جي اميد آهي (29 سال ٻيڻي وقت، %2.4 في سال). 20 صدي جي وچ کان وٺي آبادي جي بي قابو واڌ جو سبب, بغير زرخيزي جي شرح ۾ ساڳئي گهٽتائي جي (مانع حمل جي تمام محدود استعمال جي ڪري), ٻارن جي موت جي شرح ۾ گهٽتائي ۽ عمر جي توقع ۾ عام واڌ آهي. آبادي جي بي قابو واڌ انفراسٽرڪچر جي ترقي کي ختم ڪرڻ ۽ معاشي ترقي کي خراب ڪرڻ جو خطرو آهي.<ref>Eliya Zulu, [https://www.newscientist.com/article/dn21745-how-to-defuse-sub-saharan-africas-population-bomb/ "How to defuse sub-Saharan Africa’s population bomb"], ''New Scientist'', 26 April 2012. Jeffrey Gutman and Nirav Patel, [https://www.brookings.edu/blog/africa-in-focus/2018/01/26/foresight-africa-viewpoint-urban-africa-avoiding-the-perfect-storm/ "Urban Africa: Avoiding the perfect storm"], ''Foresight Africa'', 26 January 2018.</ref> ڪينيا ۽ زامبيا واڌ جي شرح کي روڪڻ جي ڪوشش ۾ خانداني منصوبابندي کي فروغ ڏيڻ لاءِ پروگرامن تي عمل ڪري رهيا آهن.<ref>Joseph J Bish, [https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2016/jan/11/population-growth-in-africa-grasping-the-scale-of-the-challenge "Population growth in Africa: grasping the scale of the challenge"], ''The Guardian'', 11 January 2016. "African fertility has not fallen as expected. Precipitous declines in fertility in Asia and Latin America, from five children per woman in the 1970s to around 2.5 today, led many to believe Africa would follow a similar course. [...] Unfortunately, since the early 1990s, family planning programmes in Africa have not had the same attention [as in other parts of the world], resulting in slow, sometimes negligible, fertility declines. In a handful of countries, previous declines have stalled altogether and are reversing. [...] A few heroic efforts, such as Family Planning 2020, are attempting to stimulate family planning programmes across the continent, and there are some signs of success. Recent figures from Kenya and Zambia show substantial strengthening of contraceptive use among married women. In Kenya, 58% of married women now use modern contraception, and in Zambia this measure has risen from 33% to 45% in the last three years. In both cases, the catalysts for improvements were government commitment and commensurate budget financing. The virtuous circle may not be completely out of reach, but many more African governments must make haste and make substantial investments in contraceptive information and access for their people."</ref> آفريڪا ۾ آبادي جي انتهائي واڌ اوڀر آفريڪا، وچ آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪري آهي. جيڪي علائقا 21 صدي دوران انهن جي آبادي کي پنجين کان وڌيڪ ڪرڻ جو امڪان آهي, انهن مان سڀ کان وڌيڪ (آبادي ۾ اندازي مطابق %680 واڌ سان) وچ آفريڪا آهي. 2000 ۾ 100 ملين کان گهٽ کان 2100 ۾ 750 ملين کان وڌيڪ (هن انگ جو اڌ کان وڌيڪ ڪانگو جي جمهوري جمهوريه پاران هلائي وئي آهي) 2000 ۾ 47 ملين کان 2100 ۾ 379 ملين تائين وڌڻ جو امڪان آهي. ڏکڻ آفريڪا ۽ اتر آفريڪا ۾ آبادي جي متوقع واڌ گهٽ آهي, جن جي توقع آهي ته ساڳئي عرصي دوران انهن جي آبادي کي ترتيب وار ٻيڻو ۽ ٽي ڀيرا نه ڪيو ويندو. [[File:Expectancy of life.svg|thumb|400px| {| width=100% |- | valign=top | {{legend|#0000CD|>80}} {{legend|#4169E1|77.5–80}} {{legend|#00BFFF|75–77.5}} {{legend|#3CB371|72.5–75}} {{legend|#32CD32|70–72.5}} | valign=top | {{legend|#ADFF2F|67.5–70}} {{legend|#FFFF00|65–67.5}} {{legend|#FFD700|60–65}} {{legend|#FF8C00|55–60}} {{legend|#FF4500|50–55}} |} <small>2015</small> <small>۾ علائقي جي لحاظ کان زندگي جي اميد</small><ref>{{cite web |title=World Health Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |publisher=World Health Organization |url=http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/EN_WHS2016_AnnexB.pdf |date=2016 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2015_Volume-I_Comprehensive-Tables.pdf |title=United Nations World Population Prospects: 2015 revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |date=29 July 2015 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indexmundi.com/falkland_islands_(islas_malvinas)/life_expectancy_at_birth.html |title=Falkland Islands (Islas Malvinas) Life expectancy at birth |work=Index Mundi |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160711222147/http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |archive-date=2016-07-11 |url=http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |title=Greenland Life expectancy at birth |work=Index Mundi |access-date=2018-08-03}}</ref>]] علائقي جي لحاظ کان آبادي جو اندازو (اربن ۾): {|class="wikitable" |- | || 2000 || 2050 || 2100 |- | [[اوڀر آفريڪا]]|| 0.26|| 0.89 <small>(+242%, +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+507%, +1.8% في سال)</small> |- | [[وچ آفريڪا]]|| 0.096|| 0.38 <small>(+300%, +2.8% p.a.)</small>|| 0.75 <small>(+680%, +2.1% p.a.)</small> |- | [[اتر آفريڪا]]|| 0.17|| 0.36 <small>(+112%, +1.5% p.a.)</small>|| 0.47 <small>(+176%, +1.0% p.a.)</small> |- | [[ڏاکڻي آفريڪا]]|| 0.052 || 0.086 <small>(+65%, +1.0% p.a.)</small>|| 0.092 <small>(+77%, +0.6% p.a.)</small> |- | [[اولهه آفريڪا]]|| 0.24 || 0.81 <small>(+238%, +2.5% p.a.)</small>|| 1.58 <small>(+558%, +1.9% p.a.)</small> |- | '''[[آفريڪا]]''' || 0.82 || 2.53 <small>(+209%, +2.3% في سال)</small>|| 4.47 <small>(+454%, +1.7% p.a.)</small> |- | '''دنيا'''|| 6.15 || 9.77 <small>(+60%, +0.9% في سال)</small>|| 11.18 <small>(+82%, +0.6% في سال)</small> |} ==صحت== [[Image:Infantmortalityrate.jpg|thumb|300px|دنيا جو نقشو جيڪو 2006 ۾ هر 1000 پيدائشن ۾ ٻارن جي موت جي شرح کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book|title=The world factbook 2006|date=2006|publisher=Potomac|others=United States Central Intelligence Agency|isbn=1574889974|location=Dulles, Va.|oclc=64964412}}</ref>]]{{Further|آفريڪا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز}} === سب-صحارا آفريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال جي ترقي جي تاريخ === سيپٽمبر 1987 ۾ يونيسيف ۽ ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن (WHO) علائقائي ڪميٽي "بماڪو انيشيئيٽو" جيڪو 1980 جي ڏهاڪي دوران علائقي ۾ ٿيندڙ مالي مسئلن جي جواب ۽ منشيات جي فنڊ کي گردش ڪرڻ ۾ ڪميونٽي جي شموليت ذريعي اهم دوائن تائين رسائي وڌائڻ جي مقصد سان چارٽر ڪيو ويو, جي شروعات جو اعلان ڪيو. 1987 جي بماڪو انيشيئيٽو ڪانفرنس (ڊبليو ايڇ او پاران منظم) [[مالي]] جي گاديءَ واري هنڌ [[بماڪو]] ۾ منعقد ڪئي وئي. ۽ سب سهارا آفريڪا جي صحت جي پاليسي کي نئين شڪل ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. اجلاس ۾ آفريقي صحت جي وزيرن شرڪت ڪئي. جن بنيادي صحت جي سار سنڀال جي بحالي ذريعي صحت جي سار سنڀال جي رسائي کي بهتر بڻائڻ جي وڪالت ڪئي. نئين حڪمت عملي ڪميونٽي تي ٻڌل صحت جي سار سنڀال جي سڌاري ذريعي رسائي ۽ نتيجي ۾ خدمتن جي وڌيڪ موثر ۽ منصفانه فراهمي کي خاص طور تي وڌايو. علائقي اندر عوامي صحت برادري شروعات جي جواب ۾ مسئلا اٿاريا جن ۾: برابري، رسائي، سستي، انضمام جا مسئلا, دوائن، انتظام، انحصار، رسد مسئلا شامل آهن ۽ استحڪام کي نسبتي اهميت ڏني وئي. انهن تنقيدن جي نتيجي ۾ شروعات بعد ۾ صحت جي خدمتن جي رسائي ۾ واڌ کي حل ڪرڻ لاءِ صحت جي خدمتن جي معيار کي وڌائڻ ۽ صحت جي نظام جي انتظام جي مجموعي بهتري تبديل ٿي وئي. صحت جي سار سنڀال جي سڀني شعبن تائين هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو. بعد ۾ صحت جي سار سنڀال جي اشارن ۾ بهتري ۽ صحت جي سار سنڀال جي ڪارڪردگي ۽ قيمت ۾ بهتري سان هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو. September 1987, [[UNICEF]] and the [[World Health Organization]] (WHO) Regional Committee announced the launching of the [[Bamako Initiative]]— chartered in response to financial issues occurring in the region during the 1980s, and with the aim of increasing access to vital medications through community involvement in revolving drug funds.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Hanson |first1=Kara |last2=McPake|first2=Barbara|date=1993|title=The Bamako Initiative: where is it going |url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.878.4969&rep=rep1&type=pdf|journal=Health Policy and Planning|publisher=Oxford University Press|volume=8|issue=3 |pages=267–274|doi=10.1093/heapol/8.3.247-a |citeseerx=10.1.1.878.4969 |via=Google Scholar}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last=Ridde|first=Valéry|date=2011|title=Is the Bamako Initiative Still Relevant for West African Health Systems?|url=http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|journal=International Journal of Health Services|publisher=Baywood Publishing Co.|volume=41|issue=1|pages=175–184|doi=10.2190/HS.41.1.l|pmid=21319728|via=Google Scholar|archive-date=17 April 2018|access-date=16 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf |date=17 April 2018 }}</ref> The 1987 [[Bamako Initiative]] conference, organized by the [[World Health Organization|WHO]] was held in [[Bamako]], the capital of [[Mali]], and helped reshape the health policy of sub-Saharan Africa.<ref>{{Cite web |url= http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm |title= Health Systems Resource Guide: user fees|date=2006-11-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20061128203803/http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm|access-date=2018-05-10|archive-date= 28 November 2006}}</ref> The meeting was attended by African [[Health minister|Ministers of Health]] who advocated for improvement of healthcare access through the revitalization of primary healthcare.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> The new strategy substantially increased accessibility through community-based [[healthcare reform]], resulting in more efficient and equitable provision of services. The public health community within the region raised issues in response to the initiative, of which included: equity, access, affordability, integration issues, relative importance given to medications, management, dependency, logistics, and sustainability.<ref name=":0" /> As a result of these critiques, the Initiative later transformed to address the increase of accessibility of health services, the enhancement of quality of health services, and the overall improvement of health system management.<ref name=":0" /> A comprehensive approach strategy was extended to all areas of health care, with subsequent improvement in the health care indicators and improvement in health care efficiency and cost.<ref>{{Cite journal |last1=Knippenberg |first1=R. |last2=Alihonou |first2=E. |last3=Soucat |first3=A. |last4=Oyegbite |first4=K. |last5=Calivis |first5=M. |last6=Hopwood|first6=I.|last7=Niimi|first7=R.|last8=Diallo|first8=M. P. |last9=Conde|first9=M.|date=June 1997|title=Implementation of the Bamako Initiative: strategies in Benin and Guinea|journal=The International Journal of Health Planning and Management|volume=12 Suppl 1|pages=S29–47 |doi=10.1002/(SICI)1099-1751(199706)12:1+3.0.CO;2-U|doi-broken-date=16 October 2025 |issn=0749-6753|pmid=10173105}}</ref><ref>{{Cite web |url= http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |title=Medicus Mundi Switzerland - Manageable Bamako Initiative schemes|date=2007-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071008211344/http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |access-date=2018-05-10 |archive-date=8 October 2007 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !مدت !زندگي جي توقع سالن ۾ |- |1950–1955 |37.46 |- |1955–1960 |{{increase}} 39.95 |- |1960–1965 |{{increase}} 42.32 |- |1965–1970 |{{increase}} 44.42 |- |1970–1975 |{{increase}} 46.51 |- |1975–1980 |{{increase}} 48.66 |- |1980–1985 |{{increase}} 50.45 |- |1985–1990 |{{increase}} 51.72 |- |1990–1995 |{{decrease}} 51.71 |- |1995–2000 |{{increase}} 52.33 |- |2000–2005 |{{increase}} 53.67 |- |2005–2010 |{{increase}} 56.97 |- |2010–2015 |{{increase}} 60.23 |} Source: ''World Population Prospects''<ref>{{Cite web |url= https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/|title=World Population Prospects - Population Division - United Nations |website=esa.un.org|access-date=2018-08-26}}</ref> === Major health challenges === The sub-Saharan African region experiences disproportionate rates of infectious and chronic diseases in comparison to other global regions.<ref name=":2" /> ==== Diabetes ==== [[Type 2 diabetes]] persists as an epidemic in the region posing a public health and socioeconomic crisis for sub-Saharan Africa. Scarcity of data for pathogenesis and subtypes for diabetes in sub-Saharan African communities has led to gaps in documenting epidemiology for the disease. High rates of undiagnosed diabetes in many countries leaves individuals at a high risk of chronic health complications, thus, posing a high risk of diabetes-related morbidity and mortality in the region.<ref>{{Cite journal|last1=Mbanya|first1=Jean Claude N|last2=Motala|first2=Ayesha A|last3=Sobngwi|first3=Eugene|last4=Assah|first4=Felix K|last5=Enoru|first5=Sostanie T|date=2010-06-26|title=Diabetes in sub-Saharan Africa|url=https://doi.org/10.1016/S0140-6736(10)60550-8|journal=The Lancet|volume=375|issue=9733|pages=2254–2266|doi=10.1016/s0140-6736(10)60550-8|pmid=20609971 |issn=0140-6736|via=}}</ref> ==== HIV/AIDS ==== In 2011, sub-Saharan Africa was home to 69% of all people living with [[HIV/AIDS]] worldwide.<ref>{{Cite web|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/epidemiology/2012/gr2012/20121120_FactSheet_Global_en.pdf|title=Global Fact Sheet: World AIDS Day 2012|website=UNAIDS.org|access-date=2025-10-16}}</ref> In response, a number of initiatives have been launched to educate the public on HIV/AIDS. Among these are combination prevention programmes, considered to be the most effective initiative, the [[abstinence, be faithful, use a condom]] campaign, and the [[Desmond Tutu HIV Foundation]]'s outreach programs.<ref>{{Cite web|url=https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/|title=Desmond Tutu HIV Foundation - Our Work|date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116014630/https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/ |access-date=2018-05-10 |archive-date=16 January 2013 }}</ref> According to a 2013 special report issued by the [[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS]] (UNAIDS), the number of HIV positive people in Africa receiving anti-retroviral treatment in 2012 was over seven times the number receiving treatment in 2005, with an almost 1 million added in the last year alone.<ref>{{Cite web|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/may/20130521prupdateafrica|title=UNAIDS reports more than 7 million people now on HIV treatment across Africa––with nearly 1 million added in the last year—while new HIV infections and deaths from AIDS continue to fall|website=www.unaids.org|language=en|access-date=2018-05-10}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2013/20130521_Update_Africa.pdf|title=UNAIDS Special Report Update: How Africa Turned AIDS Around|last=UN Joint Programme on HIV/AIDS (UNAIDS)|date=May 2013|work=|access-date=}}</ref> The number of AIDS-related deaths in sub-Saharan Africa in 2011 was 33 percent less than the number in 2005.<ref name=":4">{{Cite book|title=Global report: UNAIDS report on the global AIDS epidemic: 2012.|date=2012|publisher=UNAIDS|others=Joint United Nations Programme on HIV/AIDS.|isbn=9789291735921|location=[Geneva]|oclc=823635323}}</ref> The number of new HIV infections in sub-Saharan Africa in 2011 was 25 percent less than the number in 2001.<ref name=":4" /> ==== Malaria ==== [[Malaria]] is an endemic illness in sub-Saharan Africa, where the majority of malaria cases and deaths worldwide occur.<ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/malaria|title=Fact sheet about Malaria|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ==== Maternal and infant mortality ==== Studies show that more than half of the world’s [[maternal death]]s occur in sub-Saharan Africa.<ref>{{Cite journal|last1=Alvarez|first1=Jose Luis|last2=Gil|first2=Ruth|last3=Hernández|first3=Valentín|last4=Gil|first4=Angel|date=2009-12-14|title=Factors associated with maternal mortality in sub-Saharan Africa: an ecological study |journal=BMC Public Health|volume=9|article-number=462|doi=10.1186/1471-2458-9-462 |doi-access=free |pmc=2801510|pmid=20003411}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality|title=Maternal mortality|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> However, progress has been made in this area, as maternal mortality rates have decreased for multiple countries in the region by about half since 1990.<ref name=":3" /> Additionally, the [[African Union]] in July 2003 ratified the [[Maputo Protocol]], which pledges to prohibit [[female genital mutilation]](FGM).<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/09/15/opinion/a-brutal-custom-join-forces-to-banish-the-mutilation-of-women.html|title=A brutal custom : Join forces to banish the mutilation of women|last=Bonino|first=Emma|date=2004-09-15|work=The New York Times|access-date=2018-05-10|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> The sub-Saharan African region alone accounts for about 45% of global [[Infant mortality|infant and child mortalities]]. Studies have shown a relationship between infant survival and the education of mothers, as years of education positively correlate with infant survival rates. Geographic location is also a factor, as child mortality rates are higher in rural areas in comparison to urban regions.<ref>{{Cite book|title=Black lives matter : lifespan perspectives|others=Fairchild, Halford H.|date=2017 |isbn=9789382661405|location=Delhi, India|oclc=984759607}}</ref> ==== Measles ==== Routine immunization has been introduced to countries within sub-Saharan Africa in order to prevent [[measles]] outbreaks within the region.<ref>{{Cite journal |last1=Verguet|first1=Stéphane|last2=Jassat|first2=Waasila|last3=Hedberg|first3=Calle|last4=Tollman|first4=Stephen |last5=Jamison|first5=Dean T.|last6=Hofman|first6=Karen J.|date=2012-02-21|title=Measles control in Sub-Saharan Africa: South Africa as a case study|journal=Vaccine|volume=30|issue=9|pages=1594–1600|doi=10.1016/j.vaccine.2011.12.123|issn=1873-2518|pmid=22230581}}</ref> ==== Neglected tropical diseases ==== [[Neglected tropical diseases]] such as [[hookworm infection]] encompass some of the most common health conditions which affect an estimated 500 million individuals in the sub-Saharan African region.<ref>{{Cite journal|last1=Hotez|first1=Peter J.|last2=Kamath|first2=Aruna|date=2009-08-25|title=Neglected Tropical Diseases in Sub-Saharan Africa: Review of Their Prevalence, Distribution, and Disease Burden |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases|language=en|volume=3|issue=8|pages=e412|doi=10.1371/journal.pntd.0000412 |doi-access=free |pmc=2727001|pmid=19707588}}</ref> ==== Non-communicable diseases ==== Results of [[Global Burden of Disease]] studies reveal that the age-standardized death rates of [[non-communicable disease]]s in at least four sub-Saharan countries including [[South Africa]], [[Democratic Republic of the Congo|Democratic Republic of Congo]], [[Nigeria]], and [[Ethiopia]] supersede that of identified high-income countries.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Dalal |first1=Shona |last2=Beunza |first2=Juan Jose |last3=Volmink |first3=Jimmy |last4=Adebamowo |first4=Clement |last5=Bajunirwe |first5=Francis |last6=Njelekela|first6=Marina|last7=Mozaffarian |first7=Dariush |last8=Fawzi |first8=Wafaie |last9=Willett|first9=Walter|date=2011-08-01|title=Non-communicable diseases in sub-Saharan Africa: what we know now|url=https://academic.oup.com/ije/article/40/4/885/682926|journal=International Journal of Epidemiology|language=en|volume=40|issue=4|pages=885–901|doi=10.1093/ije/dyr050|pmid=21527446 |issn=0300-5771}}</ref> Improvement in statistics systems and increase in epidemiological studies with in-depth analysis of disease risk factors could improve the understanding of [[non-communicable disease]]s (i.e.: [[Diabetes mellitus|diabetes]], [[hypertension]], [[cancer]], [[cardiovascular disease]], [[obesity]], etc.) in sub-Saharan Africa as well as better inform decisions surrounding healthcare policy in the region.<ref name=":2" /> ==== Onchocerciasis ==== [[Onchocerciasis]] ("river blindness"), a common cause of [[blindness]], is also endemic to parts of the region. More than 99% of people affected by the illness worldwide live in 31 countries therein.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/onchocerciasis|title=Onchocerciasis (river blindness) |website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> In response, the African Programme for Onchocerciasis Control (APOC) was launched in 1995 with the aim of controlling the disease.<ref name=":5" /> ==== Tuberculosis ==== [[Tuberculosis]] is a leading cause of morbidity and mortality on a global scale, especially in high HIV-prevalent populations in the sub-Saharan African region, with a high [[case fatality rate]].<ref>{{Cite journal|last1=Mukadi|first1=Ya Diul|last2=Maher|first2=Dermot|last3=Harries|first3=Anthony|date=2001-01-26|title=Tuberculosis case fatality rates in high HIV prevalence populations in sub-Saharan Africa|url=https://journals.lww.com/aidsonline/Fulltext/2001/01260/Tuberculosis_case_fatality_rates_in_high_HIV.2.aspx|journal=AIDS|language=en-US|volume=15|issue=2|pages=143|doi=10.1097/00002030-200101260-00002 |issn=0269-9370}}</ref> === National healthcare systems === National health systems vary between countries. In [[Ghana]], most health care is provided by the government and largely administered by the [[Ministry of Health, Ghana|Ministry of Health]] and [[Ghana Health Services]]. The healthcare system has five levels of providers: health posts which are first level primary care for rural areas, health centers and clinics, district hospitals, regional hospitals and tertiary hospitals. These programs are funded by the government of Ghana, financial credits, Internally Generated Fund, and Donors-pooled Health Fund.<ref>{{Cite web|last1=Canagarajah|first1=Sudharshan|last2=Ye|first2=Xiao|date=2001-04-01|title=Public Health and Education Spending in Ghana in 1992-98: Issues of Equity and Efficiency|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632648|website=ssrn.com|ssrn=632648|language=en}}</ref> A shortage of health professionals compounded by migration of health workers from sub-Saharan Africa to other parts of the world (namely English-speaking nations such as the United States and the United Kingdom) has negatively impacted productivity and efficacy of the region's health systems.<ref>{{Cite journal|last1=Naicker|first1=Saraladevi|last2=Plange-Rhule|first2=Jacob|last3=Tutt|first3=Roger C.|last4=Eastwood|first4=John B.|date=2009|title=Shortage of healthcare workers in developing countries--Africa|journal=Ethnicity & Disease|volume=19|issue=1 Suppl 1|pages=S1–60–4|issn=1049-510X|pmid=19484878}}</ref> More than 85% of individuals in Africa use traditional medicine as an alternative to often expensive allopathic medical health care and costly pharmaceutical products. The Organization of African Unity (OAU) Heads of State and Government declared the 2000s decade as the African Decade on African Traditional Medicine in an effort to promote The WHO African Region’s adopted resolution for institutionalizing traditional medicine in health care systems across the continent.<ref>{{Cite journal|last=Kofi-Tsekpo|first=Mawuli|date=2004|title=Institutionalization of African traditional medicine in health care systems in Africa|journal=African Journal of Health Sciences|volume=11|issue=1–2|pages=i–ii|doi=10.4314/ajhs.v11i1.30772 |issn=1022-9272|pmid=17298111}}</ref> Public policy makers in the region are challenged with consideration of the importance of traditional/indigenous health systems and whether their coexistence with the modern medical and health sub-sector would improve the equitability and accessibility of health care distribution, the health status of populations, and the social-economic development of nations within sub-Saharan Africa.<ref>{{Cite journal|last=Dunlop|first=David W.|date=November 1975|title=Alternatives to "modern" health delivery systems in Africa: Public policy issues of traditional health systems|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0037785675901717|journal=Social Science & Medicine|volume=9|issue=11–12|pages=581–586|doi=10.1016/0037-7856(75)90171-7|pmid=817397 |issn=0037-7856}}</ref> <gallery> File:Africa HIV-AIDS 2002.svg|Map of Africa colored according to the percentage of the adult (ages 15–49) population with HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS|title=Prevalence of HIV, total (% of population ages 15-49) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=2018-05-09}}</ref> File:Life expectancy in select Southern African countries 1960-2012.svg|Life expectancy has fallen drastically in [[Southern Africa]] a result of HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/193181.stm|title=BBC News {{!}} Health {{!}} Life expectancy in Africa plummets due to Aids|website=news.bbc.co.uk|access-date=2018-05-09}}</ref> </gallery> ==نسلي گروهه== {{main|آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست}} {{Further|آفريڪا جون ٻوليون}} <!-- for actual ethnic groups --> [[File:San tribesman.jpg|upright|thumb|[[سان ماڻهو|سان]] ماڻهو [[بوٽسوانا]] مان]] [[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|upright|[[يوروبا]] ڊرم وڄائيندڙ [[ڪوارا رياست]]، [[نائيجيريا]] (2004)]] [[File:Mongo family in Equateur Province.jpg|thumb|[[مونگو ماڻهو|مونگو]] خاندان [[صوبو ايڪويٽر]]، [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف دي ڪانگو]] ۾ ]] [[بانٽو ٻوليون]] جا ڳالهائيندڙ ([[نائيجر-ڪانگو ٻوليون|نائيجر-ڪانگو]] خاندان جو حصو) ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ غالب آهن. اولهه آفريڪا جي اندروني سوانا جا [[بانٽو ماڻهو|بانٽو]] هاري آهستي آهستي آفريڪا جي اڪثر حصي تي وڌيا.<ref>Luc-Normand Tellier (2009). "''[https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Urban world history: an economic and geographical perspective]''". PUQ. p.204. {{ISBN|2-7605-1588-5}}</ref> But there are also several [[Nilotic]] groups in [[South Sudan]] and East Africa, the mixed [[Swahili people]] on the [[Swahili Coast]], and a few remaining [[Indigenous peoples of Africa|indigenous]] Khoisan ([[San people|San]] and [[Khoikhoi]]) and [[Pygmy]] peoples in southern and central Africa, respectively. Bantu-speaking Africans also predominate in Gabon and Equatorial Guinea, and are found in parts of southern Cameroon. In the [[Kalahari Desert]] of [[Southern Africa]], the distinct people known as the "San" have long been present. Together with the [[Khoikhoi]], they form the [[Khoisan]]. The San are the pre-Bantu indigenous people of southern Africa, while Pygmies are the pre-Bantu indigenous African peoples of Central Africa.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece Pygmies struggle to survive in war zone where abuse is routine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525095020/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece |date=25 May 2010 }}. Times Online. 16 December 2004.</ref> The peoples of [[West Africa]] primarily speak [[Niger–Congo languages]] belonging mostly, though not exclusively, to its non-[[Bantu languages|Bantu]] branches, though some [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]] and [[Afroasiatic languages|Afroasiatic]]-speaking groups are also found. The Niger–Congo-speaking [[Yoruba people|Yoruba]], [[Igbo people|Igbo]], [[Fulani people|Fulani]], [[Akan people|Akan]] and [[Wolof people|Wolof]] ethnic groups are the largest and most influential. In the central Sahara, [[Mandinka people|Mandinka]] or [[Mandé peoples|Mande]] groups are most significant. [[Chadic languages|Chadic]]-speaking groups, including the [[Hausa people|Hausa]], are found in the more northerly parts of the region nearest to the Sahara and [[Nilo-Saharan]] communities such as the [[Kanuri people|Kanuri]],<ref name="cia.gov">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081848/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|url-status=dead}}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=24 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424124158/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|url-status=dead}}</ref> [[Zarma people|Zarma]]<ref name="ReferenceA" /> and [[Songhai people|Songhai]]<ref name="ReferenceA" /><ref name="ReferenceB">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=10 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110042640/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|url-status=dead}}</ref> are present in eastern parts of West Africa bordering [[Central Africa]]. The peoples of North Africa comprise three main groups: [[Berbers]] in the northwest, [[Egyptians]] and [[Libyans]] in northeast, and [[Nilo-Saharan]]-speaking peoples in the east. The [[Muslim]] settlers who arrived in the 7th century introduced the [[Arabic]] language and [[Islam]] to the region, initiating a process of linguistic [[Arabization]] of the region's inhabitants. The Semitic [[Phoenicia]]ns (who founded [[Carthage]]) and [[Hyksos]], the Indo-Iranian [[Alans]], the Indo-European [[Ancient Greece|Greeks]], [[Ancient Rome|Romans]] and [[Vandals]] settled in North Africa as well. [[Berber languages|Berber]]-speaking populations still make significant communities within [[Morocco]] and [[Algeria]] and are still also present in smaller numbers in [[Tunisia]] and [[Libya]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm Q&A: The Berbers]. BBC News. 12 March 2004.</ref> The Berber-speaking [[Tuareg people|Tuareg]] and other often-[[nomad]]ic peoples are the principal inhabitants of the Saharan interior of North Africa. In Mauritania, there is a small Berber community and Niger–Congo-speaking peoples in the South, though in both regions Arabic and Arab culture predominates. In Sudan, although Arabic and Arab culture predominates, it is also inhabited by originally Nilo-Saharan-speaking groups such as the [[Nubians]], [[Fur]], [[Masalit people|Masalit]] and [[Zaghawa people|Zaghawa]]<ref name="John A. Shoup 2011 p. 333">John A. Shoup, Ethnic Groups of Africa and the Middle East (2011), p. 333, {{ISBN|159884363X}}: "The Zaghawa is one of the major divisions of the Beri peoples who live in western Sudan and eastern Chad, and their language, also called Zaghawa, belongs to the Saharan branch of the Nilo-Saharan language group."</ref> who over the centuries have variously intermixed with migrants from the Arabian peninsula. Small communities of Afro-Asiatic-speaking [[Beja people|Beja]] nomads can also be found in Egypt and Sudan. [[File:Bedscha.jpg|thumb|200px|[[Beja people|Beja]] nomads from [[Northeast Africa]]]] In the [[Horn of Africa]], [[Afro-Asiatic languages|Afro-Asiatic]]-speaking groups predominate. [[Ethiopia]]n and [[Eritrea]]n groups like the [[Amhara people|Amhara]] and [[Tigray-Tigrinya people|Tigrayans]] (collectively known as [[Habesha people|Habesha]]) speak languages from the [[Semitic languages|Semitic]] branch of Afro-Asiatic language family, while the [[Oromo people|Oromo]] and [[Somali people|Somali]] speak languages from the [[Cushitic]] branch of Afro-Asiatic. In southern Ethiopia and Eritrea, Nilotic peoples related to those in South Sudan are also found, while Bantu and Khoisan ethnic minorities inhabit parts of southern Somalia. [[File:Boerfamily1886.jpg|thumb|right|200px|An [[Afrikaner]] family from [[South Africa]], 1886.]] Prior to the [[decolonization]] movements of the post-[[World War II]] era, [[Ethnic groups of Europe|Europeans]] were represented in every part of Africa.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html "We Want Our Country" (3 of 10)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723000220/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html |date=23 July 2013 }}. Time. 5 November 1965</ref> Decolonisation during the 1960s and 1970s often resulted in the mass emigration of European-descended settlers out of Africa&nbsp;– especially from Algeria and Morocco (1.6 million ''[[Pied-noir|pieds-noirs]]'' in North Africa),<ref>Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). ''"[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Migration and development co-operation.]"''. Council of Europe. p.25. {{ISBN|92-871-2611-9}}</ref> Kenya, Congo,<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html Jungle Shipwreck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722210703/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html |date=22 July 2013 }}. ''Time.'' 25 July 1960</ref> Rhodesia, Mozambique and Angola.<ref>[http://www.economist.com/world/mideast-africa/displayStory.cfm?story_id=12079340 Flight from Angola], ''The Economist '', 16 August 1975</ref> By the end of 1977, more than one million Portuguese were thought to have returned from Africa.<ref>[http://countrystudies.us/portugal/48.htm Portugal - Emigration], Eric Solsten, ed. Portugal: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1993.</ref> Nevertheless, [[White Africans of European ancestry|White Africans]] remain a minority in many African states, particularly [[South Africa]], [[Zimbabwe]], [[Namibia]] and [[Réunion]].<ref>{{Cite book | first = John A. | last = Holm | title = Pidgins and Creoles: References survey | url = https://books.google.com/books?id=PcD7p9y3EIcC&pg=PA394 | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | page = 394 | isbn = 0-521-35940-6}}</ref> The African country with the largest native European African population is [[South Africa]].<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People South Africa: People: Ethnic Groups.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621164208/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People |date=21 June 2020 }} World Factbook of CIA</ref> The [[Afrikaner]]s, the [[British diaspora in Africa|British diaspora]] and the [[Coloured]]s are the largest native European-descended groups in Africa today. Native European colonization also brought sizable groups of [[Asian people|Asians]], particularly people from the [[Indian subcontinent]], to British colonies. Large [[Non-resident Indian and person of Indian origin|Indian communities]] are found in South Africa, and smaller ones are present in Kenya, Tanzania, and some other southern and East African countries. The large [[Indians in Uganda|Indian community in Uganda]] was [[Expulsion of Asians in Uganda in 1972|expelled]] by the dictator [[Idi Amin]] in 1972, though many have since returned. The islands in the Indian Ocean are also populated primarily by people of Asian origin, often mixed with Africans and Europeans. The [[Malagasy people]] of [[Madagascar]] are [[Austronesian people]] and native [[Africa]]n people, but those along the coast are generally mixed with Bantu, Arab, Indian and European origins. Malay and Indian ancestries are also important components in the group of people known in South Africa as [[Cape Coloured]]s (people with origins in two or more races and continents). Beginning with the 21st century many Hispanics, primarily Mexicans, Central Americans, Chileans, Peruvians, and Colombians, have immigrated to Africa. Around 500,000 Hispanics have immigrated to Africa, most of whom live in South Africa, Kenya, Nigeria, Uganda, and Ghana. During the 20th century, small but economically important communities of [[Demographics of Lebanon#The Lebanese Diaspora|Lebanese]] and [[Overseas Chinese|Chinese]]<ref name=Africa>"[http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration]". By Malia Politzer, ''Migration Information Source''. August 2008.</ref> have also developed in the larger coastal cities of [[West Africa|West]] and East Africa, respectively.<ref>"[http://www1.voanews.com/english/news/a-13-2007-07-10-voa46.html Lebanese Immigrants Boost West African Commerce]", By Naomi Schwarz, VOANews.com, 10 July 2007</ref> ==ٻوليون== {{main|Languages of Africa}} {{ethnolinguistic groups in Africa}} There are three major linguistic phyla native to Africa: [[Niger–Congo languages]] (including [[Bantu languages|Bantu]]) in [[West Africa|West]], [[Central Africa|Central]], [[Southeast Africa|Southeast]] and [[Southern Africa]]; [[Nilo-Saharan languages]] (unity debated) spoken from [[Tanzania]] to [[Sudan]] and from [[Chad]] to [[Mali]]; [[Khoisan languages]] (probably no phylogenetic unit, see [[Khoe languages]]), concentrated in the [[Kalahari Desert]] of [[Namibia]] and [[Botswana]]; There are several other small families and [[language isolate]]s, as well as languages that have [[Unclassified language|yet to be classified]]. In addition, the [[Afroasiatic languages]] are spread throughout [[Western Asia]], [[North Africa]], the [[Horn of Africa]] and parts of the [[Sahel]]. The [[Afroasiatic Urheimat|Afroasiatic homeland]] may be either in Western Asia or in Africa. More recently introduced to Africa are [[Austronesian languages]] spoken in [[Madagascar]], as well as [[Indo-European languages]] spoken in [[South Africa]] and [[Namibia]] ([[Afrikaans]], [[English language|English]], [[German language|German]]), which were used as [[lingua francas]] in former [[colonial empire|European colonies]]. The total number of languages natively spoken in Africa is variously estimated (depending on the delineation of [[language]] vs. [[dialect]]) at between 1,250 and 2,100,<ref>{{cite book|title=African Languages: an Introduction|editor-last=Heine|editor-first=Bernd|editor2-last=Heine|editor2-first=Bernd|publisher=Cambridge University Press|year=2000}}</ref> and by some counts at "over 3,000",<ref>{{cite book|title=The Language of African Literature|page=ix|editor-last=Epstein|editor-first=Edmund L.|editor2-last=Kole|editor2-first=Robert|publisher=Africa World Press|year=1998|isbn=0-86543-534-0|quote=Africa is incredibly rich in language&mdash;over 3,000 indigenous languages by some counts, and many creoles, pidgins, and lingua francas.|url=https://books.google.com/books?id=XkkrDH27jmIC&pg=PR9|accessdate=2011-06-23}}</ref> [[Nigeria]] alone has over 500 languages (according to the count of [[SIL Ethnologue]]),<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=nigeria |title=Ethnologue report for Nigeria |work=Ethnologue Languages of the World}}</ref> Around a hundred languages are widely used for inter-ethnic communication. [[Varieties of Arabic|Arabic]], [[Somali language|Somali]], [[Berber languages|Berber]], [[Amharic]], [[Oromo language|Oromo]], [[Igbo language|Igbo]], [[Swahili language|Swahili]], [[Hausa language|Hausa]], [[Manding languages|Manding]], [[Fulani language|Fulani]] and [[Yoruba language|Yoruba]] are spoken by tens of millions of people. Twelve [[dialect cluster]]s (which may group up to a hundred linguistic varieties) are spoken by 75 percent, and fifteen by 85 percent, of Africans as a first or additional language.<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/hdr04_complete.pdf |title=Human Development Report 2004 |year=2004 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> [[Niger–Congo languages|Niger–Congo]] is the largest phylum of African languages, with more than 500 million speakers (2017); it is dominated by the [[Bantu languages|Bantu]] branch, spread throughout sub-Saharan Africa in the [[Bantu expansion]], Bantu speakers accounting for about half of Niger–Congo speakers. [[Arabic]] is the most widely spoken single language in Africa by far, with a population of [[Arab Africa]] of the order of 330 million (2017). Other Afroasiatic languages are spoken by of the order of 100 million speakers in Africa (2017). [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]] are spoken by of the order of 100 million speakers (2017). [[Khoisan]] groups a number of mostly endangered [[click language]]s, the largest being [[Khoekhoe language|Khoekhoe]] with of the order of 300,000 speakers (2016). ==پڻ ڏسو== {{Portal|Africa}} * آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست * [[فولا قبيلو|فولا ماڻهو]] * [[عرب|عرب ماڻهو]] * بانٽو ماڻهو * هائوسا ماڻهو * آفريڪا جي لساني آباديات * آبادي جي لحاظ کان آفريقي ملڪن جي فهرست * دنيا جي آبادي * آفريڪا ۾ مذهب * [[آفريڪا ۾ اسلام]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{Commons category|Demographics of Africa}} {{Portal|Africa}} [[زمرو:آفريڪا]] [[زمرو:آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] 46cjwoolsrn7ulm7wrxhvb6y8ackx65 376390 376389 2026-05-08T05:15:12Z Memon2025 21315 376390 wikitext text/x-wiki [[File:African_countries_by_HDI_(2020).svg|thumb|260x260 عڪسلون|2020 ۾ [[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|انساني ترقي جي انڊيڪس]] جي لحاظ کان آفريقي ڪائونٽين جو نقشو: {| style="background:transparent;" width="100%" | |- | {{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#003C00|≥ 0.900}} {{legend|#007F00|0.850–0.899}} {{legend|#00C400|0.800–0.849}} {{Col-break}} {{legend|#00F900|0.750–0.799}} {{legend|#D3FF00|0.700–0.749}} {{legend|#FF0|0.650–0.699}} {{legend|#FFD215|0.600–0.649}} {{Col-break}} {{legend|#FFA83C|0.550–0.599}} {{legend|#FF852F|0.500–0.549}} {{legend|#FF5B00|0.450–0.499}} {{legend|#F00|0.400–0.449}} {{legend|#A70000|≤ 0.399}} {{legend|#D9D9D9|Data unavailable}} {{Col-end}} |} ]] گذريل صديءَ دوران '''[[آفريڪا]] جي آبادي''' تيزي سان وڌي آهي ۽ نتيجي طور نوجوانن جي وڏي تعداد ۾ اضافو ٿيو آهي، جن کي ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ <small>'''50'''</small> سالن کان گهٽ عمر جي اميد سان وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو آهي. سال <small>2017</small>ع تائين ڪل آبادي هڪ ارب <small>'''25'''</small> ڪروڙ کان وڌيڪ آهي، جن جي واڌ جي شرح <small>'''2.5'''</small> سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو آفريقي ملڪ [[نائيجيريا]] آهي جن جي آبادي سال <small>2017</small>ع تائين 19 ڪروڙ 10 لک هي ۽ واڌ جي شرح 2.6 سيڪڙو آهي. <ref name="UN2017">{{حوالو ويب|quote=2017-11-29}}</ref> '''آبادي''': هڪ ارب 25 ڪروڙ 60 لک (2017) جو اندازو '''آبادي جي کثافت''': هڪ في چورس ڪلوميٽر '''آبادي ۾ واڌ''': %2.5 في سال ==آبادي ۾ واڌ== [[File:Population growth rate world 2013.svg|thumb|300px|گھڻن آفريقي ملڪن ۾ سالياني آبادي جي واڌ جي شرح %2 کان مٿي آهي.]] {{see|آبادي جي لحاظ کان آفريڪي ملڪن جي فهرست}} سال <small>2016</small> تائين آفريڪا جي ڪل آبادي جو اندازو <small>1.225</small> بلين آهي جيڪا دنيا جي آبادي جو %<small>17</small> نمائندگي ڪري ٿي. گڏيل قومن جي اندازن مطابق آفريڪا جي آبادي <small>2050</small> تائين <small>2.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>26</small>) ۽ <small>2100</small> تائين تقريبن <small>4.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>40</small>) تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="billion">{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8366591.stm |title=Africa population tops a billion |publisher=[[BBC]] |date=18 November 2009}}[https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/2004Highlights_finalrevised.pdf "World Population Prospects: The 2004 Revision"] [[United Nations]] (Department of Economic and Social Affairs, population division)</ref> آفريڪا جي آبادي پهريون ڀيرو <small>2009</small> ۾ هڪ ارب کان وڌي وئي. 27 سالن جي ٻيڻي وقت سان (واڌ جي شرح 2.6٪ في سال). <ref name="billion" /> آبادي جي واڌ تقريبن ساڳئي رفتار سان جاري رهي آهي ۽ ڪل آبادي <small>2038</small> تائين 2 ارب کان وڌي وڃڻ جي اميد آهي (29 سال ٻيڻي وقت، %2.4 في سال). 20 صدي جي وچ کان وٺي آبادي جي بي قابو واڌ جو سبب, بغير زرخيزي جي شرح ۾ ساڳئي گهٽتائي جي (مانع حمل جي تمام محدود استعمال جي ڪري), ٻارن جي موت جي شرح ۾ گهٽتائي ۽ عمر جي توقع ۾ عام واڌ آهي. آبادي جي بي قابو واڌ انفراسٽرڪچر جي ترقي کي ختم ڪرڻ ۽ معاشي ترقي کي خراب ڪرڻ جو خطرو آهي.<ref>Eliya Zulu, [https://www.newscientist.com/article/dn21745-how-to-defuse-sub-saharan-africas-population-bomb/ "How to defuse sub-Saharan Africa’s population bomb"], ''New Scientist'', 26 April 2012. Jeffrey Gutman and Nirav Patel, [https://www.brookings.edu/blog/africa-in-focus/2018/01/26/foresight-africa-viewpoint-urban-africa-avoiding-the-perfect-storm/ "Urban Africa: Avoiding the perfect storm"], ''Foresight Africa'', 26 January 2018.</ref> ڪينيا ۽ زامبيا واڌ جي شرح کي روڪڻ جي ڪوشش ۾ خانداني منصوبابندي کي فروغ ڏيڻ لاءِ پروگرامن تي عمل ڪري رهيا آهن.<ref>Joseph J Bish, [https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2016/jan/11/population-growth-in-africa-grasping-the-scale-of-the-challenge "Population growth in Africa: grasping the scale of the challenge"], ''The Guardian'', 11 January 2016. "African fertility has not fallen as expected. Precipitous declines in fertility in Asia and Latin America, from five children per woman in the 1970s to around 2.5 today, led many to believe Africa would follow a similar course. [...] Unfortunately, since the early 1990s, family planning programmes in Africa have not had the same attention [as in other parts of the world], resulting in slow, sometimes negligible, fertility declines. In a handful of countries, previous declines have stalled altogether and are reversing. [...] A few heroic efforts, such as Family Planning 2020, are attempting to stimulate family planning programmes across the continent, and there are some signs of success. Recent figures from Kenya and Zambia show substantial strengthening of contraceptive use among married women. In Kenya, 58% of married women now use modern contraception, and in Zambia this measure has risen from 33% to 45% in the last three years. In both cases, the catalysts for improvements were government commitment and commensurate budget financing. The virtuous circle may not be completely out of reach, but many more African governments must make haste and make substantial investments in contraceptive information and access for their people."</ref> آفريڪا ۾ آبادي جي انتهائي واڌ اوڀر آفريڪا، وچ آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪري آهي. جيڪي علائقا 21 صدي دوران انهن جي آبادي کي پنجين کان وڌيڪ ڪرڻ جو امڪان آهي, انهن مان سڀ کان وڌيڪ (آبادي ۾ اندازي مطابق %680 واڌ سان) وچ آفريڪا آهي. 2000 ۾ 100 ملين کان گهٽ کان 2100 ۾ 750 ملين کان وڌيڪ (هن انگ جو اڌ کان وڌيڪ ڪانگو جي جمهوري جمهوريه پاران هلائي وئي آهي) 2000 ۾ 47 ملين کان 2100 ۾ 379 ملين تائين وڌڻ جو امڪان آهي. ڏکڻ آفريڪا ۽ اتر آفريڪا ۾ آبادي جي متوقع واڌ گهٽ آهي, جن جي توقع آهي ته ساڳئي عرصي دوران انهن جي آبادي کي ترتيب وار ٻيڻو ۽ ٽي ڀيرا نه ڪيو ويندو. [[File:Expectancy of life.svg|thumb|400px| {| width=100% |- | valign=top | {{legend|#0000CD|>80}} {{legend|#4169E1|77.5–80}} {{legend|#00BFFF|75–77.5}} {{legend|#3CB371|72.5–75}} {{legend|#32CD32|70–72.5}} | valign=top | {{legend|#ADFF2F|67.5–70}} {{legend|#FFFF00|65–67.5}} {{legend|#FFD700|60–65}} {{legend|#FF8C00|55–60}} {{legend|#FF4500|50–55}} |} <small>2015</small> <small>۾ علائقي جي لحاظ کان زندگي جي اميد</small><ref>{{cite web |title=World Health Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |publisher=World Health Organization |url=http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/EN_WHS2016_AnnexB.pdf |date=2016 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2015_Volume-I_Comprehensive-Tables.pdf |title=United Nations World Population Prospects: 2015 revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |date=29 July 2015 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indexmundi.com/falkland_islands_(islas_malvinas)/life_expectancy_at_birth.html |title=Falkland Islands (Islas Malvinas) Life expectancy at birth |work=Index Mundi |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160711222147/http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |archive-date=2016-07-11 |url=http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |title=Greenland Life expectancy at birth |work=Index Mundi |access-date=2018-08-03}}</ref>]] علائقي جي لحاظ کان آبادي جو اندازو (اربن ۾): {|class="wikitable" |- | علائقي|| سال*2000 || سال 2050 || سال 2100 |- | [[اوڀر آفريڪا]]|| 0.26|| 0.89 <small>(+242%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+507%) +1.8% في سال)</small> |- | [[وچ آفريڪا]]|| 0.096|| 0.38 <small>(+300%) +2.8% في سال)</small>|| 0.75 <small>(+680%) +2.1% في سال)</small> |- | [[اتر آفريڪا]]|| 0.17|| 0.36 <small>(+112%) +1.5% في سال)</small>|| 0.47 <small>(+176%) +1.0%في سال)</small> |- | [[ڏاکڻي آفريڪا]]|| 0.052 || 0.086 <small>(+65%) +1.0% في سال)</small>|| 0.092 <small>(+77%) +0.6% في سال)</small> |- | [[اولهه آفريڪا]]|| 0.24 || 0.81 <small>(+238%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+558%) +1.9% في سال)</small> |- | '''[[آفريڪا]]''' || 0.82 || 2.53 <small>(+209%) +2.3% في سال)</small>|| 4.47 <small>(+454%) +1.7% في سال)</small> |- | '''دنيا'''|| 6.15 || 9.77 <small>(+60%) +0.9% في سال)</small>|| 11.18 <small>(+82%) +0.6% في سال)</small> |} ==صحت== [[Image:Infantmortalityrate.jpg|thumb|300px|دنيا جو نقشو جيڪو 2006 ۾ هر 1000 پيدائشن ۾ ٻارن جي موت جي شرح کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book|title=The world factbook 2006|date=2006|publisher=Potomac|others=United States Central Intelligence Agency|isbn=1574889974|location=Dulles, Va.|oclc=64964412}}</ref>]]{{Further|آفريڪا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز}} === سب-صحارا آفريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال جي ترقي جي تاريخ === سيپٽمبر 1987 ۾ يونيسيف ۽ ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن (WHO) علائقائي ڪميٽي "بماڪو انيشيئيٽو" جيڪو 1980 جي ڏهاڪي دوران علائقي ۾ ٿيندڙ مالي مسئلن جي جواب ۽ منشيات جي فنڊ کي گردش ڪرڻ ۾ ڪميونٽي جي شموليت ذريعي اهم دوائن تائين رسائي وڌائڻ جي مقصد سان چارٽر ڪيو ويو, جي شروعات جو اعلان ڪيو. 1987 جي بماڪو انيشيئيٽو ڪانفرنس (ڊبليو ايڇ او پاران منظم) [[مالي]] جي گاديءَ واري هنڌ [[بماڪو]] ۾ منعقد ڪئي وئي. ۽ سب سهارا آفريڪا جي صحت جي پاليسي کي نئين شڪل ڏيڻ ۾ مدد ڪئي. اجلاس ۾ آفريقي صحت جي وزيرن شرڪت ڪئي. جن بنيادي صحت جي سار سنڀال جي بحالي ذريعي صحت جي سار سنڀال جي رسائي کي بهتر بڻائڻ جي وڪالت ڪئي. نئين حڪمت عملي ڪميونٽي تي ٻڌل صحت جي سار سنڀال جي سڌاري ذريعي رسائي ۽ نتيجي ۾ خدمتن جي وڌيڪ موثر ۽ منصفانه فراهمي کي خاص طور تي وڌايو. علائقي اندر عوامي صحت برادري شروعات جي جواب ۾ مسئلا اٿاريا جن ۾: برابري، رسائي، سستي، انضمام جا مسئلا, دوائن، انتظام، انحصار، رسد مسئلا شامل آهن ۽ استحڪام کي نسبتي اهميت ڏني وئي. انهن تنقيدن جي نتيجي ۾ شروعات بعد ۾ صحت جي خدمتن جي رسائي ۾ واڌ کي حل ڪرڻ لاءِ صحت جي خدمتن جي معيار کي وڌائڻ ۽ صحت جي نظام جي انتظام جي مجموعي بهتري تبديل ٿي وئي. صحت جي سار سنڀال جي سڀني شعبن تائين هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو. بعد ۾ صحت جي سار سنڀال جي اشارن ۾ بهتري ۽ صحت جي سار سنڀال جي ڪارڪردگي ۽ قيمت ۾ بهتري سان هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو. September 1987, [[UNICEF]] and the [[World Health Organization]] (WHO) Regional Committee announced the launching of the [[Bamako Initiative]]— chartered in response to financial issues occurring in the region during the 1980s, and with the aim of increasing access to vital medications through community involvement in revolving drug funds.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Hanson |first1=Kara |last2=McPake|first2=Barbara|date=1993|title=The Bamako Initiative: where is it going |url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.878.4969&rep=rep1&type=pdf|journal=Health Policy and Planning|publisher=Oxford University Press|volume=8|issue=3 |pages=267–274|doi=10.1093/heapol/8.3.247-a |citeseerx=10.1.1.878.4969 |via=Google Scholar}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last=Ridde|first=Valéry|date=2011|title=Is the Bamako Initiative Still Relevant for West African Health Systems?|url=http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|journal=International Journal of Health Services|publisher=Baywood Publishing Co.|volume=41|issue=1|pages=175–184|doi=10.2190/HS.41.1.l|pmid=21319728|via=Google Scholar|archive-date=17 April 2018|access-date=16 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf |date=17 April 2018 }}</ref> The 1987 [[Bamako Initiative]] conference, organized by the [[World Health Organization|WHO]] was held in [[Bamako]], the capital of [[Mali]], and helped reshape the health policy of sub-Saharan Africa.<ref>{{Cite web |url= http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm |title= Health Systems Resource Guide: user fees|date=2006-11-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20061128203803/http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm|access-date=2018-05-10|archive-date= 28 November 2006}}</ref> The meeting was attended by African [[Health minister|Ministers of Health]] who advocated for improvement of healthcare access through the revitalization of primary healthcare.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> The new strategy substantially increased accessibility through community-based [[healthcare reform]], resulting in more efficient and equitable provision of services. The public health community within the region raised issues in response to the initiative, of which included: equity, access, affordability, integration issues, relative importance given to medications, management, dependency, logistics, and sustainability.<ref name=":0" /> As a result of these critiques, the Initiative later transformed to address the increase of accessibility of health services, the enhancement of quality of health services, and the overall improvement of health system management.<ref name=":0" /> A comprehensive approach strategy was extended to all areas of health care, with subsequent improvement in the health care indicators and improvement in health care efficiency and cost.<ref>{{Cite journal |last1=Knippenberg |first1=R. |last2=Alihonou |first2=E. |last3=Soucat |first3=A. |last4=Oyegbite |first4=K. |last5=Calivis |first5=M. |last6=Hopwood|first6=I.|last7=Niimi|first7=R.|last8=Diallo|first8=M. P. |last9=Conde|first9=M.|date=June 1997|title=Implementation of the Bamako Initiative: strategies in Benin and Guinea|journal=The International Journal of Health Planning and Management|volume=12 Suppl 1|pages=S29–47 |doi=10.1002/(SICI)1099-1751(199706)12:1+3.0.CO;2-U|doi-broken-date=16 October 2025 |issn=0749-6753|pmid=10173105}}</ref><ref>{{Cite web |url= http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |title=Medicus Mundi Switzerland - Manageable Bamako Initiative schemes|date=2007-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071008211344/http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |access-date=2018-05-10 |archive-date=8 October 2007 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !مدت !زندگي جي توقع سالن ۾ |- |1950–1955 |37.46 |- |1955–1960 |{{increase}} 39.95 |- |1960–1965 |{{increase}} 42.32 |- |1965–1970 |{{increase}} 44.42 |- |1970–1975 |{{increase}} 46.51 |- |1975–1980 |{{increase}} 48.66 |- |1980–1985 |{{increase}} 50.45 |- |1985–1990 |{{increase}} 51.72 |- |1990–1995 |{{decrease}} 51.71 |- |1995–2000 |{{increase}} 52.33 |- |2000–2005 |{{increase}} 53.67 |- |2005–2010 |{{increase}} 56.97 |- |2010–2015 |{{increase}} 60.23 |} Source: ''World Population Prospects''<ref>{{Cite web |url= https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/|title=World Population Prospects - Population Division - United Nations |website=esa.un.org|access-date=2018-08-26}}</ref> === Major health challenges === The sub-Saharan African region experiences disproportionate rates of infectious and chronic diseases in comparison to other global regions.<ref name=":2" /> ==== Diabetes ==== [[Type 2 diabetes]] persists as an epidemic in the region posing a public health and socioeconomic crisis for sub-Saharan Africa. Scarcity of data for pathogenesis and subtypes for diabetes in sub-Saharan African communities has led to gaps in documenting epidemiology for the disease. High rates of undiagnosed diabetes in many countries leaves individuals at a high risk of chronic health complications, thus, posing a high risk of diabetes-related morbidity and mortality in the region.<ref>{{Cite journal|last1=Mbanya|first1=Jean Claude N|last2=Motala|first2=Ayesha A|last3=Sobngwi|first3=Eugene|last4=Assah|first4=Felix K|last5=Enoru|first5=Sostanie T|date=2010-06-26|title=Diabetes in sub-Saharan Africa|url=https://doi.org/10.1016/S0140-6736(10)60550-8|journal=The Lancet|volume=375|issue=9733|pages=2254–2266|doi=10.1016/s0140-6736(10)60550-8|pmid=20609971 |issn=0140-6736|via=}}</ref> ==== HIV/AIDS ==== In 2011, sub-Saharan Africa was home to 69% of all people living with [[HIV/AIDS]] worldwide.<ref>{{Cite web|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/epidemiology/2012/gr2012/20121120_FactSheet_Global_en.pdf|title=Global Fact Sheet: World AIDS Day 2012|website=UNAIDS.org|access-date=2025-10-16}}</ref> In response, a number of initiatives have been launched to educate the public on HIV/AIDS. Among these are combination prevention programmes, considered to be the most effective initiative, the [[abstinence, be faithful, use a condom]] campaign, and the [[Desmond Tutu HIV Foundation]]'s outreach programs.<ref>{{Cite web|url=https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/|title=Desmond Tutu HIV Foundation - Our Work|date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116014630/https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/ |access-date=2018-05-10 |archive-date=16 January 2013 }}</ref> According to a 2013 special report issued by the [[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS]] (UNAIDS), the number of HIV positive people in Africa receiving anti-retroviral treatment in 2012 was over seven times the number receiving treatment in 2005, with an almost 1 million added in the last year alone.<ref>{{Cite web|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/may/20130521prupdateafrica|title=UNAIDS reports more than 7 million people now on HIV treatment across Africa––with nearly 1 million added in the last year—while new HIV infections and deaths from AIDS continue to fall|website=www.unaids.org|language=en|access-date=2018-05-10}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2013/20130521_Update_Africa.pdf|title=UNAIDS Special Report Update: How Africa Turned AIDS Around|last=UN Joint Programme on HIV/AIDS (UNAIDS)|date=May 2013|work=|access-date=}}</ref> The number of AIDS-related deaths in sub-Saharan Africa in 2011 was 33 percent less than the number in 2005.<ref name=":4">{{Cite book|title=Global report: UNAIDS report on the global AIDS epidemic: 2012.|date=2012|publisher=UNAIDS|others=Joint United Nations Programme on HIV/AIDS.|isbn=9789291735921|location=[Geneva]|oclc=823635323}}</ref> The number of new HIV infections in sub-Saharan Africa in 2011 was 25 percent less than the number in 2001.<ref name=":4" /> ==== Malaria ==== [[Malaria]] is an endemic illness in sub-Saharan Africa, where the majority of malaria cases and deaths worldwide occur.<ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/malaria|title=Fact sheet about Malaria|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ==== Maternal and infant mortality ==== Studies show that more than half of the world’s [[maternal death]]s occur in sub-Saharan Africa.<ref>{{Cite journal|last1=Alvarez|first1=Jose Luis|last2=Gil|first2=Ruth|last3=Hernández|first3=Valentín|last4=Gil|first4=Angel|date=2009-12-14|title=Factors associated with maternal mortality in sub-Saharan Africa: an ecological study |journal=BMC Public Health|volume=9|article-number=462|doi=10.1186/1471-2458-9-462 |doi-access=free |pmc=2801510|pmid=20003411}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality|title=Maternal mortality|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> However, progress has been made in this area, as maternal mortality rates have decreased for multiple countries in the region by about half since 1990.<ref name=":3" /> Additionally, the [[African Union]] in July 2003 ratified the [[Maputo Protocol]], which pledges to prohibit [[female genital mutilation]](FGM).<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/09/15/opinion/a-brutal-custom-join-forces-to-banish-the-mutilation-of-women.html|title=A brutal custom : Join forces to banish the mutilation of women|last=Bonino|first=Emma|date=2004-09-15|work=The New York Times|access-date=2018-05-10|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> The sub-Saharan African region alone accounts for about 45% of global [[Infant mortality|infant and child mortalities]]. Studies have shown a relationship between infant survival and the education of mothers, as years of education positively correlate with infant survival rates. Geographic location is also a factor, as child mortality rates are higher in rural areas in comparison to urban regions.<ref>{{Cite book|title=Black lives matter : lifespan perspectives|others=Fairchild, Halford H.|date=2017 |isbn=9789382661405|location=Delhi, India|oclc=984759607}}</ref> ==== Measles ==== Routine immunization has been introduced to countries within sub-Saharan Africa in order to prevent [[measles]] outbreaks within the region.<ref>{{Cite journal |last1=Verguet|first1=Stéphane|last2=Jassat|first2=Waasila|last3=Hedberg|first3=Calle|last4=Tollman|first4=Stephen |last5=Jamison|first5=Dean T.|last6=Hofman|first6=Karen J.|date=2012-02-21|title=Measles control in Sub-Saharan Africa: South Africa as a case study|journal=Vaccine|volume=30|issue=9|pages=1594–1600|doi=10.1016/j.vaccine.2011.12.123|issn=1873-2518|pmid=22230581}}</ref> ==== Neglected tropical diseases ==== [[Neglected tropical diseases]] such as [[hookworm infection]] encompass some of the most common health conditions which affect an estimated 500 million individuals in the sub-Saharan African region.<ref>{{Cite journal|last1=Hotez|first1=Peter J.|last2=Kamath|first2=Aruna|date=2009-08-25|title=Neglected Tropical Diseases in Sub-Saharan Africa: Review of Their Prevalence, Distribution, and Disease Burden |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases|language=en|volume=3|issue=8|pages=e412|doi=10.1371/journal.pntd.0000412 |doi-access=free |pmc=2727001|pmid=19707588}}</ref> ==== Non-communicable diseases ==== Results of [[Global Burden of Disease]] studies reveal that the age-standardized death rates of [[non-communicable disease]]s in at least four sub-Saharan countries including [[South Africa]], [[Democratic Republic of the Congo|Democratic Republic of Congo]], [[Nigeria]], and [[Ethiopia]] supersede that of identified high-income countries.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Dalal |first1=Shona |last2=Beunza |first2=Juan Jose |last3=Volmink |first3=Jimmy |last4=Adebamowo |first4=Clement |last5=Bajunirwe |first5=Francis |last6=Njelekela|first6=Marina|last7=Mozaffarian |first7=Dariush |last8=Fawzi |first8=Wafaie |last9=Willett|first9=Walter|date=2011-08-01|title=Non-communicable diseases in sub-Saharan Africa: what we know now|url=https://academic.oup.com/ije/article/40/4/885/682926|journal=International Journal of Epidemiology|language=en|volume=40|issue=4|pages=885–901|doi=10.1093/ije/dyr050|pmid=21527446 |issn=0300-5771}}</ref> Improvement in statistics systems and increase in epidemiological studies with in-depth analysis of disease risk factors could improve the understanding of [[non-communicable disease]]s (i.e.: [[Diabetes mellitus|diabetes]], [[hypertension]], [[cancer]], [[cardiovascular disease]], [[obesity]], etc.) in sub-Saharan Africa as well as better inform decisions surrounding healthcare policy in the region.<ref name=":2" /> ==== Onchocerciasis ==== [[Onchocerciasis]] ("river blindness"), a common cause of [[blindness]], is also endemic to parts of the region. More than 99% of people affected by the illness worldwide live in 31 countries therein.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/onchocerciasis|title=Onchocerciasis (river blindness) |website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> In response, the African Programme for Onchocerciasis Control (APOC) was launched in 1995 with the aim of controlling the disease.<ref name=":5" /> ==== Tuberculosis ==== [[Tuberculosis]] is a leading cause of morbidity and mortality on a global scale, especially in high HIV-prevalent populations in the sub-Saharan African region, with a high [[case fatality rate]].<ref>{{Cite journal|last1=Mukadi|first1=Ya Diul|last2=Maher|first2=Dermot|last3=Harries|first3=Anthony|date=2001-01-26|title=Tuberculosis case fatality rates in high HIV prevalence populations in sub-Saharan Africa|url=https://journals.lww.com/aidsonline/Fulltext/2001/01260/Tuberculosis_case_fatality_rates_in_high_HIV.2.aspx|journal=AIDS|language=en-US|volume=15|issue=2|pages=143|doi=10.1097/00002030-200101260-00002 |issn=0269-9370}}</ref> === National healthcare systems === National health systems vary between countries. In [[Ghana]], most health care is provided by the government and largely administered by the [[Ministry of Health, Ghana|Ministry of Health]] and [[Ghana Health Services]]. The healthcare system has five levels of providers: health posts which are first level primary care for rural areas, health centers and clinics, district hospitals, regional hospitals and tertiary hospitals. These programs are funded by the government of Ghana, financial credits, Internally Generated Fund, and Donors-pooled Health Fund.<ref>{{Cite web|last1=Canagarajah|first1=Sudharshan|last2=Ye|first2=Xiao|date=2001-04-01|title=Public Health and Education Spending in Ghana in 1992-98: Issues of Equity and Efficiency|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632648|website=ssrn.com|ssrn=632648|language=en}}</ref> A shortage of health professionals compounded by migration of health workers from sub-Saharan Africa to other parts of the world (namely English-speaking nations such as the United States and the United Kingdom) has negatively impacted productivity and efficacy of the region's health systems.<ref>{{Cite journal|last1=Naicker|first1=Saraladevi|last2=Plange-Rhule|first2=Jacob|last3=Tutt|first3=Roger C.|last4=Eastwood|first4=John B.|date=2009|title=Shortage of healthcare workers in developing countries--Africa|journal=Ethnicity & Disease|volume=19|issue=1 Suppl 1|pages=S1–60–4|issn=1049-510X|pmid=19484878}}</ref> More than 85% of individuals in Africa use traditional medicine as an alternative to often expensive allopathic medical health care and costly pharmaceutical products. The Organization of African Unity (OAU) Heads of State and Government declared the 2000s decade as the African Decade on African Traditional Medicine in an effort to promote The WHO African Region’s adopted resolution for institutionalizing traditional medicine in health care systems across the continent.<ref>{{Cite journal|last=Kofi-Tsekpo|first=Mawuli|date=2004|title=Institutionalization of African traditional medicine in health care systems in Africa|journal=African Journal of Health Sciences|volume=11|issue=1–2|pages=i–ii|doi=10.4314/ajhs.v11i1.30772 |issn=1022-9272|pmid=17298111}}</ref> Public policy makers in the region are challenged with consideration of the importance of traditional/indigenous health systems and whether their coexistence with the modern medical and health sub-sector would improve the equitability and accessibility of health care distribution, the health status of populations, and the social-economic development of nations within sub-Saharan Africa.<ref>{{Cite journal|last=Dunlop|first=David W.|date=November 1975|title=Alternatives to "modern" health delivery systems in Africa: Public policy issues of traditional health systems|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0037785675901717|journal=Social Science & Medicine|volume=9|issue=11–12|pages=581–586|doi=10.1016/0037-7856(75)90171-7|pmid=817397 |issn=0037-7856}}</ref> <gallery> File:Africa HIV-AIDS 2002.svg|Map of Africa colored according to the percentage of the adult (ages 15–49) population with HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS|title=Prevalence of HIV, total (% of population ages 15-49) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=2018-05-09}}</ref> File:Life expectancy in select Southern African countries 1960-2012.svg|Life expectancy has fallen drastically in [[Southern Africa]] a result of HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/193181.stm|title=BBC News {{!}} Health {{!}} Life expectancy in Africa plummets due to Aids|website=news.bbc.co.uk|access-date=2018-05-09}}</ref> </gallery> ==نسلي گروهه== {{main|آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست}} {{Further|آفريڪا جون ٻوليون}} <!-- for actual ethnic groups --> [[File:San tribesman.jpg|upright|thumb|[[سان ماڻهو|سان]] ماڻهو [[بوٽسوانا]] مان]] [[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|upright|[[يوروبا]] ڊرم وڄائيندڙ [[ڪوارا رياست]]، [[نائيجيريا]] (2004)]] [[File:Mongo family in Equateur Province.jpg|thumb|[[مونگو ماڻهو|مونگو]] خاندان [[صوبو ايڪويٽر]]، [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف دي ڪانگو]] ۾ ]] [[بانٽو ٻوليون]] جا ڳالهائيندڙ ([[نائيجر-ڪانگو ٻوليون|نائيجر-ڪانگو]] خاندان جو حصو) ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ غالب آهن. اولهه آفريڪا جي اندروني سوانا جا [[بانٽو ماڻهو|بانٽو]] هاري آهستي آهستي آفريڪا جي اڪثر حصي تي وڌيا.<ref>Luc-Normand Tellier (2009). "''[https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Urban world history: an economic and geographical perspective]''". PUQ. p.204. {{ISBN|2-7605-1588-5}}</ref> But there are also several [[Nilotic]] groups in [[South Sudan]] and East Africa, the mixed [[Swahili people]] on the [[Swahili Coast]], and a few remaining [[Indigenous peoples of Africa|indigenous]] Khoisan ([[San people|San]] and [[Khoikhoi]]) and [[Pygmy]] peoples in southern and central Africa, respectively. Bantu-speaking Africans also predominate in Gabon and Equatorial Guinea, and are found in parts of southern Cameroon. In the [[Kalahari Desert]] of [[Southern Africa]], the distinct people known as the "San" have long been present. Together with the [[Khoikhoi]], they form the [[Khoisan]]. The San are the pre-Bantu indigenous people of southern Africa, while Pygmies are the pre-Bantu indigenous African peoples of Central Africa.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece Pygmies struggle to survive in war zone where abuse is routine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525095020/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece |date=25 May 2010 }}. Times Online. 16 December 2004.</ref> The peoples of [[West Africa]] primarily speak [[Niger–Congo languages]] belonging mostly, though not exclusively, to its non-[[Bantu languages|Bantu]] branches, though some [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]] and [[Afroasiatic languages|Afroasiatic]]-speaking groups are also found. The Niger–Congo-speaking [[Yoruba people|Yoruba]], [[Igbo people|Igbo]], [[Fulani people|Fulani]], [[Akan people|Akan]] and [[Wolof people|Wolof]] ethnic groups are the largest and most influential. In the central Sahara, [[Mandinka people|Mandinka]] or [[Mandé peoples|Mande]] groups are most significant. [[Chadic languages|Chadic]]-speaking groups, including the [[Hausa people|Hausa]], are found in the more northerly parts of the region nearest to the Sahara and [[Nilo-Saharan]] communities such as the [[Kanuri people|Kanuri]],<ref name="cia.gov">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081848/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|url-status=dead}}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=24 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424124158/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|url-status=dead}}</ref> [[Zarma people|Zarma]]<ref name="ReferenceA" /> and [[Songhai people|Songhai]]<ref name="ReferenceA" /><ref name="ReferenceB">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=10 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110042640/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|url-status=dead}}</ref> are present in eastern parts of West Africa bordering [[Central Africa]]. The peoples of North Africa comprise three main groups: [[Berbers]] in the northwest, [[Egyptians]] and [[Libyans]] in northeast, and [[Nilo-Saharan]]-speaking peoples in the east. The [[Muslim]] settlers who arrived in the 7th century introduced the [[Arabic]] language and [[Islam]] to the region, initiating a process of linguistic [[Arabization]] of the region's inhabitants. The Semitic [[Phoenicia]]ns (who founded [[Carthage]]) and [[Hyksos]], the Indo-Iranian [[Alans]], the Indo-European [[Ancient Greece|Greeks]], [[Ancient Rome|Romans]] and [[Vandals]] settled in North Africa as well. [[Berber languages|Berber]]-speaking populations still make significant communities within [[Morocco]] and [[Algeria]] and are still also present in smaller numbers in [[Tunisia]] and [[Libya]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm Q&A: The Berbers]. BBC News. 12 March 2004.</ref> The Berber-speaking [[Tuareg people|Tuareg]] and other often-[[nomad]]ic peoples are the principal inhabitants of the Saharan interior of North Africa. In Mauritania, there is a small Berber community and Niger–Congo-speaking peoples in the South, though in both regions Arabic and Arab culture predominates. In Sudan, although Arabic and Arab culture predominates, it is also inhabited by originally Nilo-Saharan-speaking groups such as the [[Nubians]], [[Fur]], [[Masalit people|Masalit]] and [[Zaghawa people|Zaghawa]]<ref name="John A. Shoup 2011 p. 333">John A. Shoup, Ethnic Groups of Africa and the Middle East (2011), p. 333, {{ISBN|159884363X}}: "The Zaghawa is one of the major divisions of the Beri peoples who live in western Sudan and eastern Chad, and their language, also called Zaghawa, belongs to the Saharan branch of the Nilo-Saharan language group."</ref> who over the centuries have variously intermixed with migrants from the Arabian peninsula. Small communities of Afro-Asiatic-speaking [[Beja people|Beja]] nomads can also be found in Egypt and Sudan. [[File:Bedscha.jpg|thumb|200px|[[Beja people|Beja]] nomads from [[Northeast Africa]]]] In the [[Horn of Africa]], [[Afro-Asiatic languages|Afro-Asiatic]]-speaking groups predominate. [[Ethiopia]]n and [[Eritrea]]n groups like the [[Amhara people|Amhara]] and [[Tigray-Tigrinya people|Tigrayans]] (collectively known as [[Habesha people|Habesha]]) speak languages from the [[Semitic languages|Semitic]] branch of Afro-Asiatic language family, while the [[Oromo people|Oromo]] and [[Somali people|Somali]] speak languages from the [[Cushitic]] branch of Afro-Asiatic. In southern Ethiopia and Eritrea, Nilotic peoples related to those in South Sudan are also found, while Bantu and Khoisan ethnic minorities inhabit parts of southern Somalia. [[File:Boerfamily1886.jpg|thumb|right|200px|An [[Afrikaner]] family from [[South Africa]], 1886.]] Prior to the [[decolonization]] movements of the post-[[World War II]] era, [[Ethnic groups of Europe|Europeans]] were represented in every part of Africa.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html "We Want Our Country" (3 of 10)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723000220/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html |date=23 July 2013 }}. Time. 5 November 1965</ref> Decolonisation during the 1960s and 1970s often resulted in the mass emigration of European-descended settlers out of Africa&nbsp;– especially from Algeria and Morocco (1.6 million ''[[Pied-noir|pieds-noirs]]'' in North Africa),<ref>Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). ''"[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Migration and development co-operation.]"''. Council of Europe. p.25. {{ISBN|92-871-2611-9}}</ref> Kenya, Congo,<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html Jungle Shipwreck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722210703/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html |date=22 July 2013 }}. ''Time.'' 25 July 1960</ref> Rhodesia, Mozambique and Angola.<ref>[http://www.economist.com/world/mideast-africa/displayStory.cfm?story_id=12079340 Flight from Angola], ''The Economist '', 16 August 1975</ref> By the end of 1977, more than one million Portuguese were thought to have returned from Africa.<ref>[http://countrystudies.us/portugal/48.htm Portugal - Emigration], Eric Solsten, ed. Portugal: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1993.</ref> Nevertheless, [[White Africans of European ancestry|White Africans]] remain a minority in many African states, particularly [[South Africa]], [[Zimbabwe]], [[Namibia]] and [[Réunion]].<ref>{{Cite book | first = John A. | last = Holm | title = Pidgins and Creoles: References survey | url = https://books.google.com/books?id=PcD7p9y3EIcC&pg=PA394 | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | page = 394 | isbn = 0-521-35940-6}}</ref> The African country with the largest native European African population is [[South Africa]].<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People South Africa: People: Ethnic Groups.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621164208/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People |date=21 June 2020 }} World Factbook of CIA</ref> The [[Afrikaner]]s, the [[British diaspora in Africa|British diaspora]] and the [[Coloured]]s are the largest native European-descended groups in Africa today. Native European colonization also brought sizable groups of [[Asian people|Asians]], particularly people from the [[Indian subcontinent]], to British colonies. Large [[Non-resident Indian and person of Indian origin|Indian communities]] are found in South Africa, and smaller ones are present in Kenya, Tanzania, and some other southern and East African countries. The large [[Indians in Uganda|Indian community in Uganda]] was [[Expulsion of Asians in Uganda in 1972|expelled]] by the dictator [[Idi Amin]] in 1972, though many have since returned. The islands in the Indian Ocean are also populated primarily by people of Asian origin, often mixed with Africans and Europeans. The [[Malagasy people]] of [[Madagascar]] are [[Austronesian people]] and native [[Africa]]n people, but those along the coast are generally mixed with Bantu, Arab, Indian and European origins. Malay and Indian ancestries are also important components in the group of people known in South Africa as [[Cape Coloured]]s (people with origins in two or more races and continents). Beginning with the 21st century many Hispanics, primarily Mexicans, Central Americans, Chileans, Peruvians, and Colombians, have immigrated to Africa. Around 500,000 Hispanics have immigrated to Africa, most of whom live in South Africa, Kenya, Nigeria, Uganda, and Ghana. During the 20th century, small but economically important communities of [[Demographics of Lebanon#The Lebanese Diaspora|Lebanese]] and [[Overseas Chinese|Chinese]]<ref name=Africa>"[http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration]". By Malia Politzer, ''Migration Information Source''. August 2008.</ref> have also developed in the larger coastal cities of [[West Africa|West]] and East Africa, respectively.<ref>"[http://www1.voanews.com/english/news/a-13-2007-07-10-voa46.html Lebanese Immigrants Boost West African Commerce]", By Naomi Schwarz, VOANews.com, 10 July 2007</ref> ==ٻوليون== {{main|Languages of Africa}} {{ethnolinguistic groups in Africa}} There are three major linguistic phyla native to Africa: [[Niger–Congo languages]] (including [[Bantu languages|Bantu]]) in [[West Africa|West]], [[Central Africa|Central]], [[Southeast Africa|Southeast]] and [[Southern Africa]]; [[Nilo-Saharan languages]] (unity debated) spoken from [[Tanzania]] to [[Sudan]] and from [[Chad]] to [[Mali]]; [[Khoisan languages]] (probably no phylogenetic unit, see [[Khoe languages]]), concentrated in the [[Kalahari Desert]] of [[Namibia]] and [[Botswana]]; There are several other small families and [[language isolate]]s, as well as languages that have [[Unclassified language|yet to be classified]]. In addition, the [[Afroasiatic languages]] are spread throughout [[Western Asia]], [[North Africa]], the [[Horn of Africa]] and parts of the [[Sahel]]. The [[Afroasiatic Urheimat|Afroasiatic homeland]] may be either in Western Asia or in Africa. More recently introduced to Africa are [[Austronesian languages]] spoken in [[Madagascar]], as well as [[Indo-European languages]] spoken in [[South Africa]] and [[Namibia]] ([[Afrikaans]], [[English language|English]], [[German language|German]]), which were used as [[lingua francas]] in former [[colonial empire|European colonies]]. The total number of languages natively spoken in Africa is variously estimated (depending on the delineation of [[language]] vs. [[dialect]]) at between 1,250 and 2,100,<ref>{{cite book|title=African Languages: an Introduction|editor-last=Heine|editor-first=Bernd|editor2-last=Heine|editor2-first=Bernd|publisher=Cambridge University Press|year=2000}}</ref> and by some counts at "over 3,000",<ref>{{cite book|title=The Language of African Literature|page=ix|editor-last=Epstein|editor-first=Edmund L.|editor2-last=Kole|editor2-first=Robert|publisher=Africa World Press|year=1998|isbn=0-86543-534-0|quote=Africa is incredibly rich in language&mdash;over 3,000 indigenous languages by some counts, and many creoles, pidgins, and lingua francas.|url=https://books.google.com/books?id=XkkrDH27jmIC&pg=PR9|accessdate=2011-06-23}}</ref> [[Nigeria]] alone has over 500 languages (according to the count of [[SIL Ethnologue]]),<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=nigeria |title=Ethnologue report for Nigeria |work=Ethnologue Languages of the World}}</ref> Around a hundred languages are widely used for inter-ethnic communication. [[Varieties of Arabic|Arabic]], [[Somali language|Somali]], [[Berber languages|Berber]], [[Amharic]], [[Oromo language|Oromo]], [[Igbo language|Igbo]], [[Swahili language|Swahili]], [[Hausa language|Hausa]], [[Manding languages|Manding]], [[Fulani language|Fulani]] and [[Yoruba language|Yoruba]] are spoken by tens of millions of people. Twelve [[dialect cluster]]s (which may group up to a hundred linguistic varieties) are spoken by 75 percent, and fifteen by 85 percent, of Africans as a first or additional language.<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/hdr04_complete.pdf |title=Human Development Report 2004 |year=2004 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> [[Niger–Congo languages|Niger–Congo]] is the largest phylum of African languages, with more than 500 million speakers (2017); it is dominated by the [[Bantu languages|Bantu]] branch, spread throughout sub-Saharan Africa in the [[Bantu expansion]], Bantu speakers accounting for about half of Niger–Congo speakers. [[Arabic]] is the most widely spoken single language in Africa by far, with a population of [[Arab Africa]] of the order of 330 million (2017). Other Afroasiatic languages are spoken by of the order of 100 million speakers in Africa (2017). [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]] are spoken by of the order of 100 million speakers (2017). [[Khoisan]] groups a number of mostly endangered [[click language]]s, the largest being [[Khoekhoe language|Khoekhoe]] with of the order of 300,000 speakers (2016). ==پڻ ڏسو== {{Portal|Africa}} * آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست * [[فولا قبيلو|فولا ماڻهو]] * [[عرب|عرب ماڻهو]] * بانٽو ماڻهو * هائوسا ماڻهو * آفريڪا جي لساني آباديات * آبادي جي لحاظ کان آفريقي ملڪن جي فهرست * دنيا جي آبادي * آفريڪا ۾ مذهب * [[آفريڪا ۾ اسلام]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{Commons category|Demographics of Africa}} {{Portal|Africa}} [[زمرو:آفريڪا]] [[زمرو:آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] joebhf9er0kfen4u5dd58xn9v0bdp6x 376391 376390 2026-05-08T05:22:52Z Memon2025 21315 376391 wikitext text/x-wiki [[File:African_countries_by_HDI_(2020).svg|thumb|260x260 عڪسلون|2020 ۾ [[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|انساني ترقي جي انڊيڪس]] جي لحاظ کان آفريقي ڪائونٽين جو نقشو: {| style="background:transparent;" width="100%" | |- | {{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#003C00|≥ 0.900}} {{legend|#007F00|0.850–0.899}} {{legend|#00C400|0.800–0.849}} {{Col-break}} {{legend|#00F900|0.750–0.799}} {{legend|#D3FF00|0.700–0.749}} {{legend|#FF0|0.650–0.699}} {{legend|#FFD215|0.600–0.649}} {{Col-break}} {{legend|#FFA83C|0.550–0.599}} {{legend|#FF852F|0.500–0.549}} {{legend|#FF5B00|0.450–0.499}} {{legend|#F00|0.400–0.449}} {{legend|#A70000|≤ 0.399}} {{legend|#D9D9D9|Data unavailable}} {{Col-end}} |} ]] گذريل صديءَ دوران '''[[آفريڪا]] جي آبادي''' تيزي سان وڌي آهي ۽ نتيجي طور نوجوانن جي وڏي تعداد ۾ اضافو ٿيو آهي، جن کي ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ <small>'''50'''</small> سالن کان گهٽ عمر جي اميد سان وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو آهي. سال <small>2017</small>ع تائين ڪل آبادي هڪ ارب <small>'''25'''</small> ڪروڙ کان وڌيڪ آهي، جن جي واڌ جي شرح <small>'''2.5'''</small> سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو آفريقي ملڪ [[نائيجيريا]] آهي جن جي آبادي سال <small>2017</small>ع تائين 19 ڪروڙ 10 لک هي ۽ واڌ جي شرح 2.6 سيڪڙو آهي. <ref name="UN2017">{{حوالو ويب|quote=2017-11-29}}</ref> '''آبادي''': هڪ ارب 25 ڪروڙ 60 لک (2017) جو اندازو '''آبادي جي کثافت''': هڪ في چورس ڪلوميٽر '''آبادي ۾ واڌ''': %2.5 في سال ==آبادي ۾ واڌ== [[File:Population growth rate world 2013.svg|thumb|300px|گھڻن آفريقي ملڪن ۾ سالياني آبادي جي واڌ جي شرح %2 کان مٿي آهي.]] {{see|آبادي جي لحاظ کان آفريڪي ملڪن جي فهرست}} سال <small>2016</small> تائين آفريڪا جي ڪل آبادي جو اندازو <small>1.225</small> بلين آهي جيڪا دنيا جي آبادي جو %<small>17</small> نمائندگي ڪري ٿي. گڏيل قومن جي اندازن مطابق آفريڪا جي آبادي <small>2050</small> تائين <small>2.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>26</small>) ۽ <small>2100</small> تائين تقريبن <small>4.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>40</small>) تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="billion">{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8366591.stm |title=Africa population tops a billion |publisher=[[BBC]] |date=18 November 2009}}[https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/2004Highlights_finalrevised.pdf "World Population Prospects: The 2004 Revision"] [[United Nations]] (Department of Economic and Social Affairs, population division)</ref> آفريڪا جي آبادي پهريون ڀيرو <small>2009</small> ۾ هڪ ارب کان وڌي وئي. 27 سالن جي ٻيڻي وقت سان (واڌ جي شرح 2.6٪ في سال). <ref name="billion" /> آبادي جي واڌ تقريبن ساڳئي رفتار سان جاري رهي آهي ۽ ڪل آبادي <small>2038</small> تائين 2 ارب کان وڌي وڃڻ جي اميد آهي (29 سال ٻيڻي وقت، %2.4 في سال). 20 صدي جي وچ کان وٺي آبادي جي بي قابو واڌ جو سبب, بغير زرخيزي جي شرح ۾ ساڳئي گهٽتائي جي (مانع حمل جي تمام محدود استعمال جي ڪري), ٻارن جي موت جي شرح ۾ گهٽتائي ۽ عمر جي توقع ۾ عام واڌ آهي. آبادي جي بي قابو واڌ انفراسٽرڪچر جي ترقي کي ختم ڪرڻ ۽ معاشي ترقي کي خراب ڪرڻ جو خطرو آهي.<ref>Eliya Zulu, [https://www.newscientist.com/article/dn21745-how-to-defuse-sub-saharan-africas-population-bomb/ "How to defuse sub-Saharan Africa’s population bomb"], ''New Scientist'', 26 April 2012. Jeffrey Gutman and Nirav Patel, [https://www.brookings.edu/blog/africa-in-focus/2018/01/26/foresight-africa-viewpoint-urban-africa-avoiding-the-perfect-storm/ "Urban Africa: Avoiding the perfect storm"], ''Foresight Africa'', 26 January 2018.</ref> ڪينيا ۽ زامبيا واڌ جي شرح کي روڪڻ جي ڪوشش ۾ خانداني منصوبابندي کي فروغ ڏيڻ لاءِ پروگرامن تي عمل ڪري رهيا آهن.<ref>Joseph J Bish, [https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2016/jan/11/population-growth-in-africa-grasping-the-scale-of-the-challenge "Population growth in Africa: grasping the scale of the challenge"], ''The Guardian'', 11 January 2016. "African fertility has not fallen as expected. Precipitous declines in fertility in Asia and Latin America, from five children per woman in the 1970s to around 2.5 today, led many to believe Africa would follow a similar course. [...] Unfortunately, since the early 1990s, family planning programmes in Africa have not had the same attention [as in other parts of the world], resulting in slow, sometimes negligible, fertility declines. In a handful of countries, previous declines have stalled altogether and are reversing. [...] A few heroic efforts, such as Family Planning 2020, are attempting to stimulate family planning programmes across the continent, and there are some signs of success. Recent figures from Kenya and Zambia show substantial strengthening of contraceptive use among married women. In Kenya, 58% of married women now use modern contraception, and in Zambia this measure has risen from 33% to 45% in the last three years. In both cases, the catalysts for improvements were government commitment and commensurate budget financing. The virtuous circle may not be completely out of reach, but many more African governments must make haste and make substantial investments in contraceptive information and access for their people."</ref> آفريڪا ۾ آبادي جي انتهائي واڌ اوڀر آفريڪا، وچ آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪري آهي. جيڪي علائقا 21 صدي دوران انهن جي آبادي کي پنجين کان وڌيڪ ڪرڻ جو امڪان آهي, انهن مان سڀ کان وڌيڪ (آبادي ۾ اندازي مطابق %680 واڌ سان) وچ آفريڪا آهي. 2000 ۾ 100 ملين کان گهٽ کان 2100 ۾ 750 ملين کان وڌيڪ (هن انگ جو اڌ کان وڌيڪ ڪانگو جي جمهوري جمهوريه پاران هلائي وئي آهي) 2000 ۾ 47 ملين کان 2100 ۾ 379 ملين تائين وڌڻ جو امڪان آهي. ڏکڻ آفريڪا ۽ اتر آفريڪا ۾ آبادي جي متوقع واڌ گهٽ آهي, جن جي توقع آهي ته ساڳئي عرصي دوران انهن جي آبادي کي ترتيب وار ٻيڻو ۽ ٽي ڀيرا نه ڪيو ويندو. [[File:Expectancy of life.svg|thumb|400px| {| width=100% |- | valign=top | {{legend|#0000CD|>80}} {{legend|#4169E1|77.5–80}} {{legend|#00BFFF|75–77.5}} {{legend|#3CB371|72.5–75}} {{legend|#32CD32|70–72.5}} | valign=top | {{legend|#ADFF2F|67.5–70}} {{legend|#FFFF00|65–67.5}} {{legend|#FFD700|60–65}} {{legend|#FF8C00|55–60}} {{legend|#FF4500|50–55}} |} <small>2015</small> <small>۾ علائقي جي لحاظ کان زندگي جي اميد</small><ref>{{cite web |title=World Health Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |publisher=World Health Organization |url=http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/EN_WHS2016_AnnexB.pdf |date=2016 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2015_Volume-I_Comprehensive-Tables.pdf |title=United Nations World Population Prospects: 2015 revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |date=29 July 2015 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indexmundi.com/falkland_islands_(islas_malvinas)/life_expectancy_at_birth.html |title=Falkland Islands (Islas Malvinas) Life expectancy at birth |work=Index Mundi |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160711222147/http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |archive-date=2016-07-11 |url=http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |title=Greenland Life expectancy at birth |work=Index Mundi |access-date=2018-08-03}}</ref>]] علائقي جي لحاظ کان آبادي جو اندازو (اربن ۾): {|class="wikitable" |- | علائقي|| سال*2000 || سال 2050 || سال 2100 |- | [[اوڀر آفريڪا]]|| 0.26|| 0.89 <small>(+242%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+507%) +1.8% في سال)</small> |- | [[وچ آفريڪا]]|| 0.096|| 0.38 <small>(+300%) +2.8% في سال)</small>|| 0.75 <small>(+680%) +2.1% في سال)</small> |- | [[اتر آفريڪا]]|| 0.17|| 0.36 <small>(+112%) +1.5% في سال)</small>|| 0.47 <small>(+176%) +1.0%في سال)</small> |- | [[ڏاکڻي آفريڪا]]|| 0.052 || 0.086 <small>(+65%) +1.0% في سال)</small>|| 0.092 <small>(+77%) +0.6% في سال)</small> |- | [[اولهه آفريڪا]]|| 0.24 || 0.81 <small>(+238%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+558%) +1.9% في سال)</small> |- | '''[[آفريڪا]]''' || 0.82 || 2.53 <small>(+209%) +2.3% في سال)</small>|| 4.47 <small>(+454%) +1.7% في سال)</small> |- | '''دنيا'''|| 6.15 || 9.77 <small>(+60%) +0.9% في سال)</small>|| 11.18 <small>(+82%) +0.6% في سال)</small> |} ==صحت== [[Image:Infantmortalityrate.jpg|thumb|300px|دنيا جو نقشو جيڪو 2006 ۾ هر 1000 پيدائشن ۾ ٻارن جي موت جي شرح کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book|title=The world factbook 2006|date=2006|publisher=Potomac|others=United States Central Intelligence Agency|isbn=1574889974|location=Dulles, Va.|oclc=64964412}}</ref>]]{{Further|آفريڪا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز}} === سب-صحارا آفريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال جي ترقي جي تاريخ === سيپٽمبر <small>1987</small> ۾ يونيسيف ۽ ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن (<small>WHO</small>) علائقائي ڪميٽي "بماڪو انيشيئيٽو" جيڪو <small>1980</small> جي ڏهاڪي دوران علائقي ۾ ٿيندڙ مالي مسئلن جي جواب ۽ منشيات جي فنڊ کي گردش ڪرڻ ۾ ڪميونٽي جي شموليت ذريعي اهم دوائن تائين رسائي وڌائڻ جي مقصد سان چارٽر ڪيو ويو, جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Hanson |first1=Kara |last2=McPake|first2=Barbara|date=1993|title=The Bamako Initiative: where is it going |url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.878.4969&rep=rep1&type=pdf|journal=Health Policy and Planning|publisher=Oxford University Press|volume=8|issue=3 |pages=267–274|doi=10.1093/heapol/8.3.247-a |citeseerx=10.1.1.878.4969 |via=Google Scholar}}</ref> <ref name=":1">{{Cite journal|last=Ridde|first=Valéry|date=2011|title=Is the Bamako Initiative Still Relevant for West African Health Systems?|url=http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|journal=International Journal of Health Services|publisher=Baywood Publishing Co.|volume=41|issue=1|pages=175–184|doi=10.2190/HS.41.1.l|pmid=21319728|via=Google Scholar|archive-date=17 April 2018|access-date=16 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf |date=17 April 2018 }}</ref> <small>1987</small> جي بماڪو انيشيئيٽو ڪانفرنس (<small>WHO</small> پاران منظم) [[مالي]] جي گاديءَ واري هنڌ [[بماڪو]] ۾ منعقد ڪئي وئي. ۽ سب سهارا آفريڪا جي صحت جي پاليسي کي نئين شڪل ڏيڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Cite web |url= http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm |title= Health Systems Resource Guide: user fees|date=2006-11-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20061128203803/http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm|access-date=2018-05-10|archive-date= 28 November 2006}}</ref> اجلاس ۾ آفريقي صحت جي وزيرن شرڪت ڪئي. جن بنيادي صحت جي سار سنڀال جي بحالي ذريعي صحت جي سار سنڀال جي رسائي کي بهتر بڻائڻ جي وڪالت ڪئي.<ref name=":0" /> <ref name=":1" /> نئين حڪمت عملي ڪميونٽي تي ٻڌل صحت جي سار سنڀال جي سڌاري ذريعي رسائي ۽ نتيجي ۾ خدمتن جي وڌيڪ موثر ۽ منصفانه فراهمي کي خاص طور تي وڌايو. علائقي اندر عوامي صحت برادري شروعات جي جواب ۾ مسئلا اٿاريا جن ۾: برابري، رسائي، سستي، انضمام جا مسئلا, دوائن، انتظام، انحصار، رسد مسئلا شامل آهن ۽ استحڪام کي نسبتي اهميت ڏني وئي. انهن تنقيدن جي نتيجي ۾ شروعات بعد ۾ صحت جي خدمتن جي رسائي ۾ واڌ کي حل ڪرڻ لاءِ صحت جي خدمتن جي معيار کي وڌائڻ ۽ صحت جي نظام جي انتظام جي مجموعي بهتري تبديل ٿي وئي. صحت جي سار سنڀال جي سڀني شعبن تائين هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو. بعد ۾ صحت جي سار سنڀال جي اشارن ۾ بهتري ۽ صحت جي سار سنڀال جي ڪارڪردگي ۽ قيمت ۾ بهتري سان هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Knippenberg |first1=R. |last2=Alihonou |first2=E. |last3=Soucat |first3=A. |last4=Oyegbite |first4=K. |last5=Calivis |first5=M. |last6=Hopwood|first6=I.|last7=Niimi|first7=R.|last8=Diallo|first8=M. P. |last9=Conde|first9=M.|date=June 1997|title=Implementation of the Bamako Initiative: strategies in Benin and Guinea|journal=The International Journal of Health Planning and Management|volume=12 Suppl 1|pages=S29–47 |doi=10.1002/(SICI)1099-1751(199706)12:1+3.0.CO;2-U|doi-broken-date=16 October 2025 |issn=0749-6753|pmid=10173105}}</ref><ref name=":6" /> and sustainability.<ref name=":0" /> As a result of these critiques, the Initiative later transformed to address the increase of accessibility of health services, the enhancement of quality of health services, and the overall improvement of health system management.<ref name=":0" /> A comprehensive approach strategy was extended to all areas of health care, with subsequent improvement in the health care indicators and improvement in health care efficiency and cost.<ref name=":6">{{Cite web |url= http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |title=Medicus Mundi Switzerland - Manageable Bamako Initiative schemes|date=2007-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071008211344/http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |access-date=2018-05-10 |archive-date=8 October 2007 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !مدت !زندگي جي توقع سالن ۾ |- |1950–1955 |37.46 |- |1955–1960 |{{increase}} 39.95 |- |1960–1965 |{{increase}} 42.32 |- |1965–1970 |{{increase}} 44.42 |- |1970–1975 |{{increase}} 46.51 |- |1975–1980 |{{increase}} 48.66 |- |1980–1985 |{{increase}} 50.45 |- |1985–1990 |{{increase}} 51.72 |- |1990–1995 |{{decrease}} 51.71 |- |1995–2000 |{{increase}} 52.33 |- |2000–2005 |{{increase}} 53.67 |- |2005–2010 |{{increase}} 56.97 |- |2010–2015 |{{increase}} 60.23 |} Source: ''World Population Prospects''<ref>{{Cite web |url= https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/|title=World Population Prospects - Population Division - United Nations |website=esa.un.org|access-date=2018-08-26}}</ref> === Major health challenges === The sub-Saharan African region experiences disproportionate rates of infectious and chronic diseases in comparison to other global regions.<ref name=":2" /> ==== Diabetes ==== [[Type 2 diabetes]] persists as an epidemic in the region posing a public health and socioeconomic crisis for sub-Saharan Africa. Scarcity of data for pathogenesis and subtypes for diabetes in sub-Saharan African communities has led to gaps in documenting epidemiology for the disease. High rates of undiagnosed diabetes in many countries leaves individuals at a high risk of chronic health complications, thus, posing a high risk of diabetes-related morbidity and mortality in the region.<ref>{{Cite journal|last1=Mbanya|first1=Jean Claude N|last2=Motala|first2=Ayesha A|last3=Sobngwi|first3=Eugene|last4=Assah|first4=Felix K|last5=Enoru|first5=Sostanie T|date=2010-06-26|title=Diabetes in sub-Saharan Africa|url=https://doi.org/10.1016/S0140-6736(10)60550-8|journal=The Lancet|volume=375|issue=9733|pages=2254–2266|doi=10.1016/s0140-6736(10)60550-8|pmid=20609971 |issn=0140-6736|via=}}</ref> ==== HIV/AIDS ==== In 2011, sub-Saharan Africa was home to 69% of all people living with [[HIV/AIDS]] worldwide.<ref>{{Cite web|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/epidemiology/2012/gr2012/20121120_FactSheet_Global_en.pdf|title=Global Fact Sheet: World AIDS Day 2012|website=UNAIDS.org|access-date=2025-10-16}}</ref> In response, a number of initiatives have been launched to educate the public on HIV/AIDS. Among these are combination prevention programmes, considered to be the most effective initiative, the [[abstinence, be faithful, use a condom]] campaign, and the [[Desmond Tutu HIV Foundation]]'s outreach programs.<ref>{{Cite web|url=https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/|title=Desmond Tutu HIV Foundation - Our Work|date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116014630/https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/ |access-date=2018-05-10 |archive-date=16 January 2013 }}</ref> According to a 2013 special report issued by the [[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS]] (UNAIDS), the number of HIV positive people in Africa receiving anti-retroviral treatment in 2012 was over seven times the number receiving treatment in 2005, with an almost 1 million added in the last year alone.<ref>{{Cite web|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/may/20130521prupdateafrica|title=UNAIDS reports more than 7 million people now on HIV treatment across Africa––with nearly 1 million added in the last year—while new HIV infections and deaths from AIDS continue to fall|website=www.unaids.org|language=en|access-date=2018-05-10}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2013/20130521_Update_Africa.pdf|title=UNAIDS Special Report Update: How Africa Turned AIDS Around|last=UN Joint Programme on HIV/AIDS (UNAIDS)|date=May 2013|work=|access-date=}}</ref> The number of AIDS-related deaths in sub-Saharan Africa in 2011 was 33 percent less than the number in 2005.<ref name=":4">{{Cite book|title=Global report: UNAIDS report on the global AIDS epidemic: 2012.|date=2012|publisher=UNAIDS|others=Joint United Nations Programme on HIV/AIDS.|isbn=9789291735921|location=[Geneva]|oclc=823635323}}</ref> The number of new HIV infections in sub-Saharan Africa in 2011 was 25 percent less than the number in 2001.<ref name=":4" /> ==== Malaria ==== [[Malaria]] is an endemic illness in sub-Saharan Africa, where the majority of malaria cases and deaths worldwide occur.<ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/malaria|title=Fact sheet about Malaria|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ==== Maternal and infant mortality ==== Studies show that more than half of the world’s [[maternal death]]s occur in sub-Saharan Africa.<ref>{{Cite journal|last1=Alvarez|first1=Jose Luis|last2=Gil|first2=Ruth|last3=Hernández|first3=Valentín|last4=Gil|first4=Angel|date=2009-12-14|title=Factors associated with maternal mortality in sub-Saharan Africa: an ecological study |journal=BMC Public Health|volume=9|article-number=462|doi=10.1186/1471-2458-9-462 |doi-access=free |pmc=2801510|pmid=20003411}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality|title=Maternal mortality|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> However, progress has been made in this area, as maternal mortality rates have decreased for multiple countries in the region by about half since 1990.<ref name=":3" /> Additionally, the [[African Union]] in July 2003 ratified the [[Maputo Protocol]], which pledges to prohibit [[female genital mutilation]](FGM).<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/09/15/opinion/a-brutal-custom-join-forces-to-banish-the-mutilation-of-women.html|title=A brutal custom : Join forces to banish the mutilation of women|last=Bonino|first=Emma|date=2004-09-15|work=The New York Times|access-date=2018-05-10|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> The sub-Saharan African region alone accounts for about 45% of global [[Infant mortality|infant and child mortalities]]. Studies have shown a relationship between infant survival and the education of mothers, as years of education positively correlate with infant survival rates. Geographic location is also a factor, as child mortality rates are higher in rural areas in comparison to urban regions.<ref>{{Cite book|title=Black lives matter : lifespan perspectives|others=Fairchild, Halford H.|date=2017 |isbn=9789382661405|location=Delhi, India|oclc=984759607}}</ref> ==== Measles ==== Routine immunization has been introduced to countries within sub-Saharan Africa in order to prevent [[measles]] outbreaks within the region.<ref>{{Cite journal |last1=Verguet|first1=Stéphane|last2=Jassat|first2=Waasila|last3=Hedberg|first3=Calle|last4=Tollman|first4=Stephen |last5=Jamison|first5=Dean T.|last6=Hofman|first6=Karen J.|date=2012-02-21|title=Measles control in Sub-Saharan Africa: South Africa as a case study|journal=Vaccine|volume=30|issue=9|pages=1594–1600|doi=10.1016/j.vaccine.2011.12.123|issn=1873-2518|pmid=22230581}}</ref> ==== Neglected tropical diseases ==== [[Neglected tropical diseases]] such as [[hookworm infection]] encompass some of the most common health conditions which affect an estimated 500 million individuals in the sub-Saharan African region.<ref>{{Cite journal|last1=Hotez|first1=Peter J.|last2=Kamath|first2=Aruna|date=2009-08-25|title=Neglected Tropical Diseases in Sub-Saharan Africa: Review of Their Prevalence, Distribution, and Disease Burden |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases|language=en|volume=3|issue=8|pages=e412|doi=10.1371/journal.pntd.0000412 |doi-access=free |pmc=2727001|pmid=19707588}}</ref> ==== Non-communicable diseases ==== Results of [[Global Burden of Disease]] studies reveal that the age-standardized death rates of [[non-communicable disease]]s in at least four sub-Saharan countries including [[South Africa]], [[Democratic Republic of the Congo|Democratic Republic of Congo]], [[Nigeria]], and [[Ethiopia]] supersede that of identified high-income countries.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Dalal |first1=Shona |last2=Beunza |first2=Juan Jose |last3=Volmink |first3=Jimmy |last4=Adebamowo |first4=Clement |last5=Bajunirwe |first5=Francis |last6=Njelekela|first6=Marina|last7=Mozaffarian |first7=Dariush |last8=Fawzi |first8=Wafaie |last9=Willett|first9=Walter|date=2011-08-01|title=Non-communicable diseases in sub-Saharan Africa: what we know now|url=https://academic.oup.com/ije/article/40/4/885/682926|journal=International Journal of Epidemiology|language=en|volume=40|issue=4|pages=885–901|doi=10.1093/ije/dyr050|pmid=21527446 |issn=0300-5771}}</ref> Improvement in statistics systems and increase in epidemiological studies with in-depth analysis of disease risk factors could improve the understanding of [[non-communicable disease]]s (i.e.: [[Diabetes mellitus|diabetes]], [[hypertension]], [[cancer]], [[cardiovascular disease]], [[obesity]], etc.) in sub-Saharan Africa as well as better inform decisions surrounding healthcare policy in the region.<ref name=":2" /> ==== Onchocerciasis ==== [[Onchocerciasis]] ("river blindness"), a common cause of [[blindness]], is also endemic to parts of the region. More than 99% of people affected by the illness worldwide live in 31 countries therein.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/onchocerciasis|title=Onchocerciasis (river blindness) |website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> In response, the African Programme for Onchocerciasis Control (APOC) was launched in 1995 with the aim of controlling the disease.<ref name=":5" /> ==== Tuberculosis ==== [[Tuberculosis]] is a leading cause of morbidity and mortality on a global scale, especially in high HIV-prevalent populations in the sub-Saharan African region, with a high [[case fatality rate]].<ref>{{Cite journal|last1=Mukadi|first1=Ya Diul|last2=Maher|first2=Dermot|last3=Harries|first3=Anthony|date=2001-01-26|title=Tuberculosis case fatality rates in high HIV prevalence populations in sub-Saharan Africa|url=https://journals.lww.com/aidsonline/Fulltext/2001/01260/Tuberculosis_case_fatality_rates_in_high_HIV.2.aspx|journal=AIDS|language=en-US|volume=15|issue=2|pages=143|doi=10.1097/00002030-200101260-00002 |issn=0269-9370}}</ref> === National healthcare systems === National health systems vary between countries. In [[Ghana]], most health care is provided by the government and largely administered by the [[Ministry of Health, Ghana|Ministry of Health]] and [[Ghana Health Services]]. The healthcare system has five levels of providers: health posts which are first level primary care for rural areas, health centers and clinics, district hospitals, regional hospitals and tertiary hospitals. These programs are funded by the government of Ghana, financial credits, Internally Generated Fund, and Donors-pooled Health Fund.<ref>{{Cite web|last1=Canagarajah|first1=Sudharshan|last2=Ye|first2=Xiao|date=2001-04-01|title=Public Health and Education Spending in Ghana in 1992-98: Issues of Equity and Efficiency|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632648|website=ssrn.com|ssrn=632648|language=en}}</ref> A shortage of health professionals compounded by migration of health workers from sub-Saharan Africa to other parts of the world (namely English-speaking nations such as the United States and the United Kingdom) has negatively impacted productivity and efficacy of the region's health systems.<ref>{{Cite journal|last1=Naicker|first1=Saraladevi|last2=Plange-Rhule|first2=Jacob|last3=Tutt|first3=Roger C.|last4=Eastwood|first4=John B.|date=2009|title=Shortage of healthcare workers in developing countries--Africa|journal=Ethnicity & Disease|volume=19|issue=1 Suppl 1|pages=S1–60–4|issn=1049-510X|pmid=19484878}}</ref> More than 85% of individuals in Africa use traditional medicine as an alternative to often expensive allopathic medical health care and costly pharmaceutical products. The Organization of African Unity (OAU) Heads of State and Government declared the 2000s decade as the African Decade on African Traditional Medicine in an effort to promote The WHO African Region’s adopted resolution for institutionalizing traditional medicine in health care systems across the continent.<ref>{{Cite journal|last=Kofi-Tsekpo|first=Mawuli|date=2004|title=Institutionalization of African traditional medicine in health care systems in Africa|journal=African Journal of Health Sciences|volume=11|issue=1–2|pages=i–ii|doi=10.4314/ajhs.v11i1.30772 |issn=1022-9272|pmid=17298111}}</ref> Public policy makers in the region are challenged with consideration of the importance of traditional/indigenous health systems and whether their coexistence with the modern medical and health sub-sector would improve the equitability and accessibility of health care distribution, the health status of populations, and the social-economic development of nations within sub-Saharan Africa.<ref>{{Cite journal|last=Dunlop|first=David W.|date=November 1975|title=Alternatives to "modern" health delivery systems in Africa: Public policy issues of traditional health systems|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0037785675901717|journal=Social Science & Medicine|volume=9|issue=11–12|pages=581–586|doi=10.1016/0037-7856(75)90171-7|pmid=817397 |issn=0037-7856}}</ref> <gallery> File:Africa HIV-AIDS 2002.svg|Map of Africa colored according to the percentage of the adult (ages 15–49) population with HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS|title=Prevalence of HIV, total (% of population ages 15-49) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=2018-05-09}}</ref> File:Life expectancy in select Southern African countries 1960-2012.svg|Life expectancy has fallen drastically in [[Southern Africa]] a result of HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/193181.stm|title=BBC News {{!}} Health {{!}} Life expectancy in Africa plummets due to Aids|website=news.bbc.co.uk|access-date=2018-05-09}}</ref> </gallery> ==نسلي گروهه== {{main|آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست}} {{Further|آفريڪا جون ٻوليون}} <!-- for actual ethnic groups --> [[File:San tribesman.jpg|upright|thumb|[[سان ماڻهو|سان]] ماڻهو [[بوٽسوانا]] مان]] [[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|upright|[[يوروبا]] ڊرم وڄائيندڙ [[ڪوارا رياست]]، [[نائيجيريا]] (2004)]] [[File:Mongo family in Equateur Province.jpg|thumb|[[مونگو ماڻهو|مونگو]] خاندان [[صوبو ايڪويٽر]]، [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف دي ڪانگو]] ۾ ]] [[بانٽو ٻوليون]] جا ڳالهائيندڙ ([[نائيجر-ڪانگو ٻوليون|نائيجر-ڪانگو]] خاندان جو حصو) ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ غالب آهن. اولهه آفريڪا جي اندروني سوانا جا [[بانٽو ماڻهو|بانٽو]] هاري آهستي آهستي آفريڪا جي اڪثر حصي تي وڌيا.<ref>Luc-Normand Tellier (2009). "''[https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Urban world history: an economic and geographical perspective]''". PUQ. p.204. {{ISBN|2-7605-1588-5}}</ref> But there are also several [[Nilotic]] groups in [[South Sudan]] and East Africa, the mixed [[Swahili people]] on the [[Swahili Coast]], and a few remaining [[Indigenous peoples of Africa|indigenous]] Khoisan ([[San people|San]] and [[Khoikhoi]]) and [[Pygmy]] peoples in southern and central Africa, respectively. Bantu-speaking Africans also predominate in Gabon and Equatorial Guinea, and are found in parts of southern Cameroon. In the [[Kalahari Desert]] of [[Southern Africa]], the distinct people known as the "San" have long been present. Together with the [[Khoikhoi]], they form the [[Khoisan]]. The San are the pre-Bantu indigenous people of southern Africa, while Pygmies are the pre-Bantu indigenous African peoples of Central Africa.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece Pygmies struggle to survive in war zone where abuse is routine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525095020/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece |date=25 May 2010 }}. Times Online. 16 December 2004.</ref> The peoples of [[West Africa]] primarily speak [[Niger–Congo languages]] belonging mostly, though not exclusively, to its non-[[Bantu languages|Bantu]] branches, though some [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]] and [[Afroasiatic languages|Afroasiatic]]-speaking groups are also found. The Niger–Congo-speaking [[Yoruba people|Yoruba]], [[Igbo people|Igbo]], [[Fulani people|Fulani]], [[Akan people|Akan]] and [[Wolof people|Wolof]] ethnic groups are the largest and most influential. In the central Sahara, [[Mandinka people|Mandinka]] or [[Mandé peoples|Mande]] groups are most significant. [[Chadic languages|Chadic]]-speaking groups, including the [[Hausa people|Hausa]], are found in the more northerly parts of the region nearest to the Sahara and [[Nilo-Saharan]] communities such as the [[Kanuri people|Kanuri]],<ref name="cia.gov">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081848/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|url-status=dead}}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=24 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424124158/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|url-status=dead}}</ref> [[Zarma people|Zarma]]<ref name="ReferenceA" /> and [[Songhai people|Songhai]]<ref name="ReferenceA" /><ref name="ReferenceB">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=10 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110042640/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|url-status=dead}}</ref> are present in eastern parts of West Africa bordering [[Central Africa]]. The peoples of North Africa comprise three main groups: [[Berbers]] in the northwest, [[Egyptians]] and [[Libyans]] in northeast, and [[Nilo-Saharan]]-speaking peoples in the east. The [[Muslim]] settlers who arrived in the 7th century introduced the [[Arabic]] language and [[Islam]] to the region, initiating a process of linguistic [[Arabization]] of the region's inhabitants. The Semitic [[Phoenicia]]ns (who founded [[Carthage]]) and [[Hyksos]], the Indo-Iranian [[Alans]], the Indo-European [[Ancient Greece|Greeks]], [[Ancient Rome|Romans]] and [[Vandals]] settled in North Africa as well. [[Berber languages|Berber]]-speaking populations still make significant communities within [[Morocco]] and [[Algeria]] and are still also present in smaller numbers in [[Tunisia]] and [[Libya]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm Q&A: The Berbers]. BBC News. 12 March 2004.</ref> The Berber-speaking [[Tuareg people|Tuareg]] and other often-[[nomad]]ic peoples are the principal inhabitants of the Saharan interior of North Africa. In Mauritania, there is a small Berber community and Niger–Congo-speaking peoples in the South, though in both regions Arabic and Arab culture predominates. In Sudan, although Arabic and Arab culture predominates, it is also inhabited by originally Nilo-Saharan-speaking groups such as the [[Nubians]], [[Fur]], [[Masalit people|Masalit]] and [[Zaghawa people|Zaghawa]]<ref name="John A. Shoup 2011 p. 333">John A. Shoup, Ethnic Groups of Africa and the Middle East (2011), p. 333, {{ISBN|159884363X}}: "The Zaghawa is one of the major divisions of the Beri peoples who live in western Sudan and eastern Chad, and their language, also called Zaghawa, belongs to the Saharan branch of the Nilo-Saharan language group."</ref> who over the centuries have variously intermixed with migrants from the Arabian peninsula. Small communities of Afro-Asiatic-speaking [[Beja people|Beja]] nomads can also be found in Egypt and Sudan. [[File:Bedscha.jpg|thumb|200px|[[Beja people|Beja]] nomads from [[Northeast Africa]]]] In the [[Horn of Africa]], [[Afro-Asiatic languages|Afro-Asiatic]]-speaking groups predominate. [[Ethiopia]]n and [[Eritrea]]n groups like the [[Amhara people|Amhara]] and [[Tigray-Tigrinya people|Tigrayans]] (collectively known as [[Habesha people|Habesha]]) speak languages from the [[Semitic languages|Semitic]] branch of Afro-Asiatic language family, while the [[Oromo people|Oromo]] and [[Somali people|Somali]] speak languages from the [[Cushitic]] branch of Afro-Asiatic. In southern Ethiopia and Eritrea, Nilotic peoples related to those in South Sudan are also found, while Bantu and Khoisan ethnic minorities inhabit parts of southern Somalia. [[File:Boerfamily1886.jpg|thumb|right|200px|An [[Afrikaner]] family from [[South Africa]], 1886.]] Prior to the [[decolonization]] movements of the post-[[World War II]] era, [[Ethnic groups of Europe|Europeans]] were represented in every part of Africa.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html "We Want Our Country" (3 of 10)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723000220/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html |date=23 July 2013 }}. Time. 5 November 1965</ref> Decolonisation during the 1960s and 1970s often resulted in the mass emigration of European-descended settlers out of Africa&nbsp;– especially from Algeria and Morocco (1.6 million ''[[Pied-noir|pieds-noirs]]'' in North Africa),<ref>Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). ''"[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Migration and development co-operation.]"''. Council of Europe. p.25. {{ISBN|92-871-2611-9}}</ref> Kenya, Congo,<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html Jungle Shipwreck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722210703/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html |date=22 July 2013 }}. ''Time.'' 25 July 1960</ref> Rhodesia, Mozambique and Angola.<ref>[http://www.economist.com/world/mideast-africa/displayStory.cfm?story_id=12079340 Flight from Angola], ''The Economist '', 16 August 1975</ref> By the end of 1977, more than one million Portuguese were thought to have returned from Africa.<ref>[http://countrystudies.us/portugal/48.htm Portugal - Emigration], Eric Solsten, ed. Portugal: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1993.</ref> Nevertheless, [[White Africans of European ancestry|White Africans]] remain a minority in many African states, particularly [[South Africa]], [[Zimbabwe]], [[Namibia]] and [[Réunion]].<ref>{{Cite book | first = John A. | last = Holm | title = Pidgins and Creoles: References survey | url = https://books.google.com/books?id=PcD7p9y3EIcC&pg=PA394 | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | page = 394 | isbn = 0-521-35940-6}}</ref> The African country with the largest native European African population is [[South Africa]].<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People South Africa: People: Ethnic Groups.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621164208/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People |date=21 June 2020 }} World Factbook of CIA</ref> The [[Afrikaner]]s, the [[British diaspora in Africa|British diaspora]] and the [[Coloured]]s are the largest native European-descended groups in Africa today. Native European colonization also brought sizable groups of [[Asian people|Asians]], particularly people from the [[Indian subcontinent]], to British colonies. Large [[Non-resident Indian and person of Indian origin|Indian communities]] are found in South Africa, and smaller ones are present in Kenya, Tanzania, and some other southern and East African countries. The large [[Indians in Uganda|Indian community in Uganda]] was [[Expulsion of Asians in Uganda in 1972|expelled]] by the dictator [[Idi Amin]] in 1972, though many have since returned. The islands in the Indian Ocean are also populated primarily by people of Asian origin, often mixed with Africans and Europeans. The [[Malagasy people]] of [[Madagascar]] are [[Austronesian people]] and native [[Africa]]n people, but those along the coast are generally mixed with Bantu, Arab, Indian and European origins. Malay and Indian ancestries are also important components in the group of people known in South Africa as [[Cape Coloured]]s (people with origins in two or more races and continents). Beginning with the 21st century many Hispanics, primarily Mexicans, Central Americans, Chileans, Peruvians, and Colombians, have immigrated to Africa. Around 500,000 Hispanics have immigrated to Africa, most of whom live in South Africa, Kenya, Nigeria, Uganda, and Ghana. During the 20th century, small but economically important communities of [[Demographics of Lebanon#The Lebanese Diaspora|Lebanese]] and [[Overseas Chinese|Chinese]]<ref name=Africa>"[http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration]". By Malia Politzer, ''Migration Information Source''. August 2008.</ref> have also developed in the larger coastal cities of [[West Africa|West]] and East Africa, respectively.<ref>"[http://www1.voanews.com/english/news/a-13-2007-07-10-voa46.html Lebanese Immigrants Boost West African Commerce]", By Naomi Schwarz, VOANews.com, 10 July 2007</ref> ==ٻوليون== {{main|Languages of Africa}} {{ethnolinguistic groups in Africa}} There are three major linguistic phyla native to Africa: [[Niger–Congo languages]] (including [[Bantu languages|Bantu]]) in [[West Africa|West]], [[Central Africa|Central]], [[Southeast Africa|Southeast]] and [[Southern Africa]]; [[Nilo-Saharan languages]] (unity debated) spoken from [[Tanzania]] to [[Sudan]] and from [[Chad]] to [[Mali]]; [[Khoisan languages]] (probably no phylogenetic unit, see [[Khoe languages]]), concentrated in the [[Kalahari Desert]] of [[Namibia]] and [[Botswana]]; There are several other small families and [[language isolate]]s, as well as languages that have [[Unclassified language|yet to be classified]]. In addition, the [[Afroasiatic languages]] are spread throughout [[Western Asia]], [[North Africa]], the [[Horn of Africa]] and parts of the [[Sahel]]. The [[Afroasiatic Urheimat|Afroasiatic homeland]] may be either in Western Asia or in Africa. More recently introduced to Africa are [[Austronesian languages]] spoken in [[Madagascar]], as well as [[Indo-European languages]] spoken in [[South Africa]] and [[Namibia]] ([[Afrikaans]], [[English language|English]], [[German language|German]]), which were used as [[lingua francas]] in former [[colonial empire|European colonies]]. The total number of languages natively spoken in Africa is variously estimated (depending on the delineation of [[language]] vs. [[dialect]]) at between 1,250 and 2,100,<ref>{{cite book|title=African Languages: an Introduction|editor-last=Heine|editor-first=Bernd|editor2-last=Heine|editor2-first=Bernd|publisher=Cambridge University Press|year=2000}}</ref> and by some counts at "over 3,000",<ref>{{cite book|title=The Language of African Literature|page=ix|editor-last=Epstein|editor-first=Edmund L.|editor2-last=Kole|editor2-first=Robert|publisher=Africa World Press|year=1998|isbn=0-86543-534-0|quote=Africa is incredibly rich in language&mdash;over 3,000 indigenous languages by some counts, and many creoles, pidgins, and lingua francas.|url=https://books.google.com/books?id=XkkrDH27jmIC&pg=PR9|accessdate=2011-06-23}}</ref> [[Nigeria]] alone has over 500 languages (according to the count of [[SIL Ethnologue]]),<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=nigeria |title=Ethnologue report for Nigeria |work=Ethnologue Languages of the World}}</ref> Around a hundred languages are widely used for inter-ethnic communication. [[Varieties of Arabic|Arabic]], [[Somali language|Somali]], [[Berber languages|Berber]], [[Amharic]], [[Oromo language|Oromo]], [[Igbo language|Igbo]], [[Swahili language|Swahili]], [[Hausa language|Hausa]], [[Manding languages|Manding]], [[Fulani language|Fulani]] and [[Yoruba language|Yoruba]] are spoken by tens of millions of people. Twelve [[dialect cluster]]s (which may group up to a hundred linguistic varieties) are spoken by 75 percent, and fifteen by 85 percent, of Africans as a first or additional language.<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/hdr04_complete.pdf |title=Human Development Report 2004 |year=2004 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> [[Niger–Congo languages|Niger–Congo]] is the largest phylum of African languages, with more than 500 million speakers (2017); it is dominated by the [[Bantu languages|Bantu]] branch, spread throughout sub-Saharan Africa in the [[Bantu expansion]], Bantu speakers accounting for about half of Niger–Congo speakers. [[Arabic]] is the most widely spoken single language in Africa by far, with a population of [[Arab Africa]] of the order of 330 million (2017). Other Afroasiatic languages are spoken by of the order of 100 million speakers in Africa (2017). [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]] are spoken by of the order of 100 million speakers (2017). [[Khoisan]] groups a number of mostly endangered [[click language]]s, the largest being [[Khoekhoe language|Khoekhoe]] with of the order of 300,000 speakers (2016). ==پڻ ڏسو== {{Portal|Africa}} * آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست * [[فولا قبيلو|فولا ماڻهو]] * [[عرب|عرب ماڻهو]] * بانٽو ماڻهو * هائوسا ماڻهو * آفريڪا جي لساني آباديات * آبادي جي لحاظ کان آفريقي ملڪن جي فهرست * دنيا جي آبادي * آفريڪا ۾ مذهب * [[آفريڪا ۾ اسلام]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{Commons category|Demographics of Africa}} {{Portal|Africa}} [[زمرو:آفريڪا]] [[زمرو:آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] gsbglhc2089h3zzuozk9vpeftar0w2h 376392 376391 2026-05-08T05:25:00Z Memon2025 21315 376392 wikitext text/x-wiki [[File:African_countries_by_HDI_(2020).svg|thumb|260x260 عڪسلون|2020 ۾ [[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|انساني ترقي جي انڊيڪس]] جي لحاظ کان آفريقي ڪائونٽين جو نقشو: {| style="background:transparent;" width="100%" | |- | {{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#003C00|≥ 0.900}} {{legend|#007F00|0.850–0.899}} {{legend|#00C400|0.800–0.849}} {{Col-break}} {{legend|#00F900|0.750–0.799}} {{legend|#D3FF00|0.700–0.749}} {{legend|#FF0|0.650–0.699}} {{legend|#FFD215|0.600–0.649}} {{Col-break}} {{legend|#FFA83C|0.550–0.599}} {{legend|#FF852F|0.500–0.549}} {{legend|#FF5B00|0.450–0.499}} {{legend|#F00|0.400–0.449}} {{legend|#A70000|≤ 0.399}} {{legend|#D9D9D9|Data unavailable}} {{Col-end}} |} ]] گذريل صديءَ دوران '''[[آفريڪا]] جي آبادي''' تيزي سان وڌي آهي ۽ نتيجي طور نوجوانن جي وڏي تعداد ۾ اضافو ٿيو آهي، جن کي ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ <small>'''50'''</small> سالن کان گهٽ عمر جي اميد سان وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو آهي. سال <small>2017</small>ع تائين ڪل آبادي هڪ ارب <small>'''25'''</small> ڪروڙ کان وڌيڪ آهي، جن جي واڌ جي شرح <small>'''2.5'''</small> سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو آفريقي ملڪ [[نائيجيريا]] آهي جن جي آبادي سال <small>2017</small>ع تائين 19 ڪروڙ 10 لک هي ۽ واڌ جي شرح 2.6 سيڪڙو آهي. <ref name="UN2017">{{حوالو ويب|quote=2017-11-29}}</ref> '''آبادي''': هڪ ارب 25 ڪروڙ 60 لک (2017) جو اندازو '''آبادي جي کثافت''': هڪ في چورس ڪلوميٽر '''آبادي ۾ واڌ''': %2.5 في سال ==آبادي ۾ واڌ== [[File:Population growth rate world 2013.svg|thumb|300px|گھڻن آفريقي ملڪن ۾ سالياني آبادي جي واڌ جي شرح %2 کان مٿي آهي.]] {{see|آبادي جي لحاظ کان آفريڪي ملڪن جي فهرست}} سال <small>2016</small> تائين آفريڪا جي ڪل آبادي جو اندازو <small>1.225</small> بلين آهي جيڪا دنيا جي آبادي جو %<small>17</small> نمائندگي ڪري ٿي. گڏيل قومن جي اندازن مطابق آفريڪا جي آبادي <small>2050</small> تائين <small>2.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>26</small>) ۽ <small>2100</small> تائين تقريبن <small>4.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>40</small>) تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="billion">{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8366591.stm |title=Africa population tops a billion |publisher=[[BBC]] |date=18 November 2009}}[https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/2004Highlights_finalrevised.pdf "World Population Prospects: The 2004 Revision"] [[United Nations]] (Department of Economic and Social Affairs, population division)</ref> آفريڪا جي آبادي پهريون ڀيرو <small>2009</small> ۾ هڪ ارب کان وڌي وئي. 27 سالن جي ٻيڻي وقت سان (واڌ جي شرح 2.6٪ في سال). <ref name="billion" /> آبادي جي واڌ تقريبن ساڳئي رفتار سان جاري رهي آهي ۽ ڪل آبادي <small>2038</small> تائين 2 ارب کان وڌي وڃڻ جي اميد آهي (29 سال ٻيڻي وقت، %2.4 في سال). 20 صدي جي وچ کان وٺي آبادي جي بي قابو واڌ جو سبب, بغير زرخيزي جي شرح ۾ ساڳئي گهٽتائي جي (مانع حمل جي تمام محدود استعمال جي ڪري), ٻارن جي موت جي شرح ۾ گهٽتائي ۽ عمر جي توقع ۾ عام واڌ آهي. آبادي جي بي قابو واڌ انفراسٽرڪچر جي ترقي کي ختم ڪرڻ ۽ معاشي ترقي کي خراب ڪرڻ جو خطرو آهي.<ref>Eliya Zulu, [https://www.newscientist.com/article/dn21745-how-to-defuse-sub-saharan-africas-population-bomb/ "How to defuse sub-Saharan Africa’s population bomb"], ''New Scientist'', 26 April 2012. Jeffrey Gutman and Nirav Patel, [https://www.brookings.edu/blog/africa-in-focus/2018/01/26/foresight-africa-viewpoint-urban-africa-avoiding-the-perfect-storm/ "Urban Africa: Avoiding the perfect storm"], ''Foresight Africa'', 26 January 2018.</ref> ڪينيا ۽ زامبيا واڌ جي شرح کي روڪڻ جي ڪوشش ۾ خانداني منصوبابندي کي فروغ ڏيڻ لاءِ پروگرامن تي عمل ڪري رهيا آهن.<ref>Joseph J Bish, [https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2016/jan/11/population-growth-in-africa-grasping-the-scale-of-the-challenge "Population growth in Africa: grasping the scale of the challenge"], ''The Guardian'', 11 January 2016. "African fertility has not fallen as expected. Precipitous declines in fertility in Asia and Latin America, from five children per woman in the 1970s to around 2.5 today, led many to believe Africa would follow a similar course. [...] Unfortunately, since the early 1990s, family planning programmes in Africa have not had the same attention [as in other parts of the world], resulting in slow, sometimes negligible, fertility declines. In a handful of countries, previous declines have stalled altogether and are reversing. [...] A few heroic efforts, such as Family Planning 2020, are attempting to stimulate family planning programmes across the continent, and there are some signs of success. Recent figures from Kenya and Zambia show substantial strengthening of contraceptive use among married women. In Kenya, 58% of married women now use modern contraception, and in Zambia this measure has risen from 33% to 45% in the last three years. In both cases, the catalysts for improvements were government commitment and commensurate budget financing. The virtuous circle may not be completely out of reach, but many more African governments must make haste and make substantial investments in contraceptive information and access for their people."</ref> آفريڪا ۾ آبادي جي انتهائي واڌ اوڀر آفريڪا، وچ آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪري آهي. جيڪي علائقا 21 صدي دوران انهن جي آبادي کي پنجين کان وڌيڪ ڪرڻ جو امڪان آهي, انهن مان سڀ کان وڌيڪ (آبادي ۾ اندازي مطابق %680 واڌ سان) وچ آفريڪا آهي. 2000 ۾ 100 ملين کان گهٽ کان 2100 ۾ 750 ملين کان وڌيڪ (هن انگ جو اڌ کان وڌيڪ ڪانگو جي جمهوري جمهوريه پاران هلائي وئي آهي) 2000 ۾ 47 ملين کان 2100 ۾ 379 ملين تائين وڌڻ جو امڪان آهي. ڏکڻ آفريڪا ۽ اتر آفريڪا ۾ آبادي جي متوقع واڌ گهٽ آهي, جن جي توقع آهي ته ساڳئي عرصي دوران انهن جي آبادي کي ترتيب وار ٻيڻو ۽ ٽي ڀيرا نه ڪيو ويندو. [[File:Expectancy of life.svg|thumb|400px| {| width=100% |- | valign=top | {{legend|#0000CD|>80}} {{legend|#4169E1|77.5–80}} {{legend|#00BFFF|75–77.5}} {{legend|#3CB371|72.5–75}} {{legend|#32CD32|70–72.5}} | valign=top | {{legend|#ADFF2F|67.5–70}} {{legend|#FFFF00|65–67.5}} {{legend|#FFD700|60–65}} {{legend|#FF8C00|55–60}} {{legend|#FF4500|50–55}} |} <small>2015</small> <small>۾ علائقي جي لحاظ کان زندگي جي اميد</small><ref>{{cite web |title=World Health Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |publisher=World Health Organization |url=http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/EN_WHS2016_AnnexB.pdf |date=2016 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2015_Volume-I_Comprehensive-Tables.pdf |title=United Nations World Population Prospects: 2015 revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |date=29 July 2015 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indexmundi.com/falkland_islands_(islas_malvinas)/life_expectancy_at_birth.html |title=Falkland Islands (Islas Malvinas) Life expectancy at birth |work=Index Mundi |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160711222147/http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |archive-date=2016-07-11 |url=http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |title=Greenland Life expectancy at birth |work=Index Mundi |access-date=2018-08-03}}</ref>]] علائقي جي لحاظ کان آبادي جو اندازو (اربن ۾): {|class="wikitable" |- | علائقي|| سال*2000 || سال 2050 || سال 2100 |- | [[اوڀر آفريڪا]]|| 0.26|| 0.89 <small>(+242%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+507%) +1.8% في سال)</small> |- | [[وچ آفريڪا]]|| 0.096|| 0.38 <small>(+300%) +2.8% في سال)</small>|| 0.75 <small>(+680%) +2.1% في سال)</small> |- | [[اتر آفريڪا]]|| 0.17|| 0.36 <small>(+112%) +1.5% في سال)</small>|| 0.47 <small>(+176%) +1.0%في سال)</small> |- | [[ڏاکڻي آفريڪا]]|| 0.052 || 0.086 <small>(+65%) +1.0% في سال)</small>|| 0.092 <small>(+77%) +0.6% في سال)</small> |- | [[اولهه آفريڪا]]|| 0.24 || 0.81 <small>(+238%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+558%) +1.9% في سال)</small> |- | '''[[آفريڪا]]''' || 0.82 || 2.53 <small>(+209%) +2.3% في سال)</small>|| 4.47 <small>(+454%) +1.7% في سال)</small> |- | '''دنيا'''|| 6.15 || 9.77 <small>(+60%) +0.9% في سال)</small>|| 11.18 <small>(+82%) +0.6% في سال)</small> |} ==صحت== [[Image:Infantmortalityrate.jpg|thumb|300px|دنيا جو نقشو جيڪو 2006 ۾ هر 1000 پيدائشن ۾ ٻارن جي موت جي شرح کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book|title=The world factbook 2006|date=2006|publisher=Potomac|others=United States Central Intelligence Agency|isbn=1574889974|location=Dulles, Va.|oclc=64964412}}</ref>]]{{Further|آفريڪا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز}} === سب-صحارا آفريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال جي ترقي جي تاريخ === سيپٽمبر <small>1987</small> ۾ يونيسيف ۽ ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن (<small>WHO</small>) علائقائي ڪميٽي "بماڪو انيشيئيٽو" جيڪو <small>1980</small> جي ڏهاڪي دوران علائقي ۾ ٿيندڙ مالي مسئلن جي جواب ۽ منشيات جي فنڊ کي گردش ڪرڻ ۾ ڪميونٽي جي شموليت ذريعي اهم دوائن تائين رسائي وڌائڻ جي مقصد سان چارٽر ڪيو ويو, جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Hanson |first1=Kara |last2=McPake|first2=Barbara|date=1993|title=The Bamako Initiative: where is it going |url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.878.4969&rep=rep1&type=pdf|journal=Health Policy and Planning|publisher=Oxford University Press|volume=8|issue=3 |pages=267–274|doi=10.1093/heapol/8.3.247-a |citeseerx=10.1.1.878.4969 |via=Google Scholar}}</ref> <ref name=":1">{{Cite journal|last=Ridde|first=Valéry|date=2011|title=Is the Bamako Initiative Still Relevant for West African Health Systems?|url=http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|journal=International Journal of Health Services|publisher=Baywood Publishing Co.|volume=41|issue=1|pages=175–184|doi=10.2190/HS.41.1.l|pmid=21319728|via=Google Scholar|archive-date=17 April 2018|access-date=16 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf |date=17 April 2018 }}</ref> <small>1987</small> جي بماڪو انيشيئيٽو ڪانفرنس (<small>WHO</small> پاران منظم) [[مالي]] جي گاديءَ واري هنڌ [[بماڪو]] ۾ منعقد ڪئي وئي. ۽ سب سهارا آفريڪا جي صحت جي پاليسي کي نئين شڪل ڏيڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Cite web |url= http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm |title= Health Systems Resource Guide: user fees|date=2006-11-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20061128203803/http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm|access-date=2018-05-10|archive-date= 28 November 2006}}</ref> اجلاس ۾ آفريقي صحت جي وزيرن شرڪت ڪئي. جن بنيادي صحت جي سار سنڀال جي بحالي ذريعي صحت جي سار سنڀال جي رسائي کي بهتر بڻائڻ جي وڪالت ڪئي. <ref name=":1" /> نئين حڪمت عملي ڪميونٽي تي ٻڌل صحت جي سار سنڀال جي سڌاري ذريعي رسائي ۽ نتيجي ۾ خدمتن جي وڌيڪ موثر ۽ منصفانه فراهمي کي خاص طور تي وڌايو. علائقي اندر عوامي صحت برادري شروعات جي جواب ۾ مسئلا اٿاريا جن ۾: برابري، رسائي، سستي، انضمام جا مسئلا, دوائن، انتظام، انحصار، رسد مسئلا شامل آهن ۽ استحڪام کي نسبتي اهميت ڏني وئي. انهن تنقيدن جي نتيجي ۾ شروعات بعد ۾ صحت جي خدمتن جي رسائي ۾ واڌ کي حل ڪرڻ لاءِ صحت جي خدمتن جي معيار کي وڌائڻ ۽ صحت جي نظام جي انتظام جي مجموعي بهتري تبديل ٿي وئي. صحت جي سار سنڀال جي سڀني شعبن تائين هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو. بعد ۾ صحت جي سار سنڀال جي اشارن ۾ بهتري ۽ صحت جي سار سنڀال جي ڪارڪردگي ۽ قيمت ۾ بهتري سان هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Knippenberg |first1=R. |last2=Alihonou |first2=E. |last3=Soucat |first3=A. |last4=Oyegbite |first4=K. |last5=Calivis |first5=M. |last6=Hopwood|first6=I.|last7=Niimi|first7=R.|last8=Diallo|first8=M. P. |last9=Conde|first9=M.|date=June 1997|title=Implementation of the Bamako Initiative: strategies in Benin and Guinea|journal=The International Journal of Health Planning and Management|volume=12 Suppl 1|pages=S29–47 |doi=10.1002/(SICI)1099-1751(199706)12:1+3.0.CO;2-U|doi-broken-date=16 October 2025 |issn=0749-6753|pmid=10173105}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |url= http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |title=Medicus Mundi Switzerland - Manageable Bamako Initiative schemes|date=2007-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071008211344/http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |access-date=2018-05-10 |archive-date=8 October 2007 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !مدت !زندگي جي توقع سالن ۾ |- |1950–1955 |37.46 |- |1955–1960 |{{increase}} 39.95 |- |1960–1965 |{{increase}} 42.32 |- |1965–1970 |{{increase}} 44.42 |- |1970–1975 |{{increase}} 46.51 |- |1975–1980 |{{increase}} 48.66 |- |1980–1985 |{{increase}} 50.45 |- |1985–1990 |{{increase}} 51.72 |- |1990–1995 |{{decrease}} 51.71 |- |1995–2000 |{{increase}} 52.33 |- |2000–2005 |{{increase}} 53.67 |- |2005–2010 |{{increase}} 56.97 |- |2010–2015 |{{increase}} 60.23 |} Source: ''World Population Prospects''<ref>{{Cite web |url= https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/|title=World Population Prospects - Population Division - United Nations |website=esa.un.org|access-date=2018-08-26}}</ref> === Major health challenges === The sub-Saharan African region experiences disproportionate rates of infectious and chronic diseases in comparison to other global regions.<ref name=":2" /> ==== Diabetes ==== [[Type 2 diabetes]] persists as an epidemic in the region posing a public health and socioeconomic crisis for sub-Saharan Africa. Scarcity of data for pathogenesis and subtypes for diabetes in sub-Saharan African communities has led to gaps in documenting epidemiology for the disease. High rates of undiagnosed diabetes in many countries leaves individuals at a high risk of chronic health complications, thus, posing a high risk of diabetes-related morbidity and mortality in the region.<ref>{{Cite journal|last1=Mbanya|first1=Jean Claude N|last2=Motala|first2=Ayesha A|last3=Sobngwi|first3=Eugene|last4=Assah|first4=Felix K|last5=Enoru|first5=Sostanie T|date=2010-06-26|title=Diabetes in sub-Saharan Africa|url=https://doi.org/10.1016/S0140-6736(10)60550-8|journal=The Lancet|volume=375|issue=9733|pages=2254–2266|doi=10.1016/s0140-6736(10)60550-8|pmid=20609971 |issn=0140-6736|via=}}</ref> ==== HIV/AIDS ==== In 2011, sub-Saharan Africa was home to 69% of all people living with [[HIV/AIDS]] worldwide.<ref>{{Cite web|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/epidemiology/2012/gr2012/20121120_FactSheet_Global_en.pdf|title=Global Fact Sheet: World AIDS Day 2012|website=UNAIDS.org|access-date=2025-10-16}}</ref> In response, a number of initiatives have been launched to educate the public on HIV/AIDS. Among these are combination prevention programmes, considered to be the most effective initiative, the [[abstinence, be faithful, use a condom]] campaign, and the [[Desmond Tutu HIV Foundation]]'s outreach programs.<ref>{{Cite web|url=https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/|title=Desmond Tutu HIV Foundation - Our Work|date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116014630/https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/ |access-date=2018-05-10 |archive-date=16 January 2013 }}</ref> According to a 2013 special report issued by the [[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS]] (UNAIDS), the number of HIV positive people in Africa receiving anti-retroviral treatment in 2012 was over seven times the number receiving treatment in 2005, with an almost 1 million added in the last year alone.<ref>{{Cite web|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/may/20130521prupdateafrica|title=UNAIDS reports more than 7 million people now on HIV treatment across Africa––with nearly 1 million added in the last year—while new HIV infections and deaths from AIDS continue to fall|website=www.unaids.org|language=en|access-date=2018-05-10}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2013/20130521_Update_Africa.pdf|title=UNAIDS Special Report Update: How Africa Turned AIDS Around|last=UN Joint Programme on HIV/AIDS (UNAIDS)|date=May 2013|work=|access-date=}}</ref> The number of AIDS-related deaths in sub-Saharan Africa in 2011 was 33 percent less than the number in 2005.<ref name=":4">{{Cite book|title=Global report: UNAIDS report on the global AIDS epidemic: 2012.|date=2012|publisher=UNAIDS|others=Joint United Nations Programme on HIV/AIDS.|isbn=9789291735921|location=[Geneva]|oclc=823635323}}</ref> The number of new HIV infections in sub-Saharan Africa in 2011 was 25 percent less than the number in 2001.<ref name=":4" /> ==== Malaria ==== [[Malaria]] is an endemic illness in sub-Saharan Africa, where the majority of malaria cases and deaths worldwide occur.<ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/malaria|title=Fact sheet about Malaria|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ==== Maternal and infant mortality ==== Studies show that more than half of the world’s [[maternal death]]s occur in sub-Saharan Africa.<ref>{{Cite journal|last1=Alvarez|first1=Jose Luis|last2=Gil|first2=Ruth|last3=Hernández|first3=Valentín|last4=Gil|first4=Angel|date=2009-12-14|title=Factors associated with maternal mortality in sub-Saharan Africa: an ecological study |journal=BMC Public Health|volume=9|article-number=462|doi=10.1186/1471-2458-9-462 |doi-access=free |pmc=2801510|pmid=20003411}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality|title=Maternal mortality|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> However, progress has been made in this area, as maternal mortality rates have decreased for multiple countries in the region by about half since 1990.<ref name=":3" /> Additionally, the [[African Union]] in July 2003 ratified the [[Maputo Protocol]], which pledges to prohibit [[female genital mutilation]](FGM).<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/09/15/opinion/a-brutal-custom-join-forces-to-banish-the-mutilation-of-women.html|title=A brutal custom : Join forces to banish the mutilation of women|last=Bonino|first=Emma|date=2004-09-15|work=The New York Times|access-date=2018-05-10|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> The sub-Saharan African region alone accounts for about 45% of global [[Infant mortality|infant and child mortalities]]. Studies have shown a relationship between infant survival and the education of mothers, as years of education positively correlate with infant survival rates. Geographic location is also a factor, as child mortality rates are higher in rural areas in comparison to urban regions.<ref>{{Cite book|title=Black lives matter : lifespan perspectives|others=Fairchild, Halford H.|date=2017 |isbn=9789382661405|location=Delhi, India|oclc=984759607}}</ref> ==== Measles ==== Routine immunization has been introduced to countries within sub-Saharan Africa in order to prevent [[measles]] outbreaks within the region.<ref>{{Cite journal |last1=Verguet|first1=Stéphane|last2=Jassat|first2=Waasila|last3=Hedberg|first3=Calle|last4=Tollman|first4=Stephen |last5=Jamison|first5=Dean T.|last6=Hofman|first6=Karen J.|date=2012-02-21|title=Measles control in Sub-Saharan Africa: South Africa as a case study|journal=Vaccine|volume=30|issue=9|pages=1594–1600|doi=10.1016/j.vaccine.2011.12.123|issn=1873-2518|pmid=22230581}}</ref> ==== Neglected tropical diseases ==== [[Neglected tropical diseases]] such as [[hookworm infection]] encompass some of the most common health conditions which affect an estimated 500 million individuals in the sub-Saharan African region.<ref>{{Cite journal|last1=Hotez|first1=Peter J.|last2=Kamath|first2=Aruna|date=2009-08-25|title=Neglected Tropical Diseases in Sub-Saharan Africa: Review of Their Prevalence, Distribution, and Disease Burden |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases|language=en|volume=3|issue=8|pages=e412|doi=10.1371/journal.pntd.0000412 |doi-access=free |pmc=2727001|pmid=19707588}}</ref> ==== Non-communicable diseases ==== Results of [[Global Burden of Disease]] studies reveal that the age-standardized death rates of [[non-communicable disease]]s in at least four sub-Saharan countries including [[South Africa]], [[Democratic Republic of the Congo|Democratic Republic of Congo]], [[Nigeria]], and [[Ethiopia]] supersede that of identified high-income countries.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Dalal |first1=Shona |last2=Beunza |first2=Juan Jose |last3=Volmink |first3=Jimmy |last4=Adebamowo |first4=Clement |last5=Bajunirwe |first5=Francis |last6=Njelekela|first6=Marina|last7=Mozaffarian |first7=Dariush |last8=Fawzi |first8=Wafaie |last9=Willett|first9=Walter|date=2011-08-01|title=Non-communicable diseases in sub-Saharan Africa: what we know now|url=https://academic.oup.com/ije/article/40/4/885/682926|journal=International Journal of Epidemiology|language=en|volume=40|issue=4|pages=885–901|doi=10.1093/ije/dyr050|pmid=21527446 |issn=0300-5771}}</ref> Improvement in statistics systems and increase in epidemiological studies with in-depth analysis of disease risk factors could improve the understanding of [[non-communicable disease]]s (i.e.: [[Diabetes mellitus|diabetes]], [[hypertension]], [[cancer]], [[cardiovascular disease]], [[obesity]], etc.) in sub-Saharan Africa as well as better inform decisions surrounding healthcare policy in the region.<ref name=":2" /> ==== Onchocerciasis ==== [[Onchocerciasis]] ("river blindness"), a common cause of [[blindness]], is also endemic to parts of the region. More than 99% of people affected by the illness worldwide live in 31 countries therein.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/onchocerciasis|title=Onchocerciasis (river blindness) |website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> In response, the African Programme for Onchocerciasis Control (APOC) was launched in 1995 with the aim of controlling the disease.<ref name=":5" /> ==== Tuberculosis ==== [[Tuberculosis]] is a leading cause of morbidity and mortality on a global scale, especially in high HIV-prevalent populations in the sub-Saharan African region, with a high [[case fatality rate]].<ref>{{Cite journal|last1=Mukadi|first1=Ya Diul|last2=Maher|first2=Dermot|last3=Harries|first3=Anthony|date=2001-01-26|title=Tuberculosis case fatality rates in high HIV prevalence populations in sub-Saharan Africa|url=https://journals.lww.com/aidsonline/Fulltext/2001/01260/Tuberculosis_case_fatality_rates_in_high_HIV.2.aspx|journal=AIDS|language=en-US|volume=15|issue=2|pages=143|doi=10.1097/00002030-200101260-00002 |issn=0269-9370}}</ref> === National healthcare systems === National health systems vary between countries. In [[Ghana]], most health care is provided by the government and largely administered by the [[Ministry of Health, Ghana|Ministry of Health]] and [[Ghana Health Services]]. The healthcare system has five levels of providers: health posts which are first level primary care for rural areas, health centers and clinics, district hospitals, regional hospitals and tertiary hospitals. These programs are funded by the government of Ghana, financial credits, Internally Generated Fund, and Donors-pooled Health Fund.<ref>{{Cite web|last1=Canagarajah|first1=Sudharshan|last2=Ye|first2=Xiao|date=2001-04-01|title=Public Health and Education Spending in Ghana in 1992-98: Issues of Equity and Efficiency|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632648|website=ssrn.com|ssrn=632648|language=en}}</ref> A shortage of health professionals compounded by migration of health workers from sub-Saharan Africa to other parts of the world (namely English-speaking nations such as the United States and the United Kingdom) has negatively impacted productivity and efficacy of the region's health systems.<ref>{{Cite journal|last1=Naicker|first1=Saraladevi|last2=Plange-Rhule|first2=Jacob|last3=Tutt|first3=Roger C.|last4=Eastwood|first4=John B.|date=2009|title=Shortage of healthcare workers in developing countries--Africa|journal=Ethnicity & Disease|volume=19|issue=1 Suppl 1|pages=S1–60–4|issn=1049-510X|pmid=19484878}}</ref> More than 85% of individuals in Africa use traditional medicine as an alternative to often expensive allopathic medical health care and costly pharmaceutical products. The Organization of African Unity (OAU) Heads of State and Government declared the 2000s decade as the African Decade on African Traditional Medicine in an effort to promote The WHO African Region’s adopted resolution for institutionalizing traditional medicine in health care systems across the continent.<ref>{{Cite journal|last=Kofi-Tsekpo|first=Mawuli|date=2004|title=Institutionalization of African traditional medicine in health care systems in Africa|journal=African Journal of Health Sciences|volume=11|issue=1–2|pages=i–ii|doi=10.4314/ajhs.v11i1.30772 |issn=1022-9272|pmid=17298111}}</ref> Public policy makers in the region are challenged with consideration of the importance of traditional/indigenous health systems and whether their coexistence with the modern medical and health sub-sector would improve the equitability and accessibility of health care distribution, the health status of populations, and the social-economic development of nations within sub-Saharan Africa.<ref>{{Cite journal|last=Dunlop|first=David W.|date=November 1975|title=Alternatives to "modern" health delivery systems in Africa: Public policy issues of traditional health systems|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0037785675901717|journal=Social Science & Medicine|volume=9|issue=11–12|pages=581–586|doi=10.1016/0037-7856(75)90171-7|pmid=817397 |issn=0037-7856}}</ref> <gallery> File:Africa HIV-AIDS 2002.svg|Map of Africa colored according to the percentage of the adult (ages 15–49) population with HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS|title=Prevalence of HIV, total (% of population ages 15-49) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=2018-05-09}}</ref> File:Life expectancy in select Southern African countries 1960-2012.svg|Life expectancy has fallen drastically in [[Southern Africa]] a result of HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/193181.stm|title=BBC News {{!}} Health {{!}} Life expectancy in Africa plummets due to Aids|website=news.bbc.co.uk|access-date=2018-05-09}}</ref> </gallery> ==نسلي گروهه== {{main|آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست}} {{Further|آفريڪا جون ٻوليون}} <!-- for actual ethnic groups --> [[File:San tribesman.jpg|upright|thumb|[[سان ماڻهو|سان]] ماڻهو [[بوٽسوانا]] مان]] [[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|upright|[[يوروبا]] ڊرم وڄائيندڙ [[ڪوارا رياست]]، [[نائيجيريا]] (2004)]] [[File:Mongo family in Equateur Province.jpg|thumb|[[مونگو ماڻهو|مونگو]] خاندان [[صوبو ايڪويٽر]]، [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف دي ڪانگو]] ۾ ]] [[بانٽو ٻوليون]] جا ڳالهائيندڙ ([[نائيجر-ڪانگو ٻوليون|نائيجر-ڪانگو]] خاندان جو حصو) ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ غالب آهن. اولهه آفريڪا جي اندروني سوانا جا [[بانٽو ماڻهو|بانٽو]] هاري آهستي آهستي آفريڪا جي اڪثر حصي تي وڌيا.<ref>Luc-Normand Tellier (2009). "''[https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Urban world history: an economic and geographical perspective]''". PUQ. p.204. {{ISBN|2-7605-1588-5}}</ref> But there are also several [[Nilotic]] groups in [[South Sudan]] and East Africa, the mixed [[Swahili people]] on the [[Swahili Coast]], and a few remaining [[Indigenous peoples of Africa|indigenous]] Khoisan ([[San people|San]] and [[Khoikhoi]]) and [[Pygmy]] peoples in southern and central Africa, respectively. Bantu-speaking Africans also predominate in Gabon and Equatorial Guinea, and are found in parts of southern Cameroon. In the [[Kalahari Desert]] of [[Southern Africa]], the distinct people known as the "San" have long been present. Together with the [[Khoikhoi]], they form the [[Khoisan]]. The San are the pre-Bantu indigenous people of southern Africa, while Pygmies are the pre-Bantu indigenous African peoples of Central Africa.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece Pygmies struggle to survive in war zone where abuse is routine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525095020/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece |date=25 May 2010 }}. Times Online. 16 December 2004.</ref> The peoples of [[West Africa]] primarily speak [[Niger–Congo languages]] belonging mostly, though not exclusively, to its non-[[Bantu languages|Bantu]] branches, though some [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]] and [[Afroasiatic languages|Afroasiatic]]-speaking groups are also found. The Niger–Congo-speaking [[Yoruba people|Yoruba]], [[Igbo people|Igbo]], [[Fulani people|Fulani]], [[Akan people|Akan]] and [[Wolof people|Wolof]] ethnic groups are the largest and most influential. In the central Sahara, [[Mandinka people|Mandinka]] or [[Mandé peoples|Mande]] groups are most significant. [[Chadic languages|Chadic]]-speaking groups, including the [[Hausa people|Hausa]], are found in the more northerly parts of the region nearest to the Sahara and [[Nilo-Saharan]] communities such as the [[Kanuri people|Kanuri]],<ref name="cia.gov">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081848/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|url-status=dead}}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=24 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424124158/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|url-status=dead}}</ref> [[Zarma people|Zarma]]<ref name="ReferenceA" /> and [[Songhai people|Songhai]]<ref name="ReferenceA" /><ref name="ReferenceB">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=10 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110042640/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|url-status=dead}}</ref> are present in eastern parts of West Africa bordering [[Central Africa]]. The peoples of North Africa comprise three main groups: [[Berbers]] in the northwest, [[Egyptians]] and [[Libyans]] in northeast, and [[Nilo-Saharan]]-speaking peoples in the east. The [[Muslim]] settlers who arrived in the 7th century introduced the [[Arabic]] language and [[Islam]] to the region, initiating a process of linguistic [[Arabization]] of the region's inhabitants. The Semitic [[Phoenicia]]ns (who founded [[Carthage]]) and [[Hyksos]], the Indo-Iranian [[Alans]], the Indo-European [[Ancient Greece|Greeks]], [[Ancient Rome|Romans]] and [[Vandals]] settled in North Africa as well. [[Berber languages|Berber]]-speaking populations still make significant communities within [[Morocco]] and [[Algeria]] and are still also present in smaller numbers in [[Tunisia]] and [[Libya]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm Q&A: The Berbers]. BBC News. 12 March 2004.</ref> The Berber-speaking [[Tuareg people|Tuareg]] and other often-[[nomad]]ic peoples are the principal inhabitants of the Saharan interior of North Africa. In Mauritania, there is a small Berber community and Niger–Congo-speaking peoples in the South, though in both regions Arabic and Arab culture predominates. In Sudan, although Arabic and Arab culture predominates, it is also inhabited by originally Nilo-Saharan-speaking groups such as the [[Nubians]], [[Fur]], [[Masalit people|Masalit]] and [[Zaghawa people|Zaghawa]]<ref name="John A. Shoup 2011 p. 333">John A. Shoup, Ethnic Groups of Africa and the Middle East (2011), p. 333, {{ISBN|159884363X}}: "The Zaghawa is one of the major divisions of the Beri peoples who live in western Sudan and eastern Chad, and their language, also called Zaghawa, belongs to the Saharan branch of the Nilo-Saharan language group."</ref> who over the centuries have variously intermixed with migrants from the Arabian peninsula. Small communities of Afro-Asiatic-speaking [[Beja people|Beja]] nomads can also be found in Egypt and Sudan. [[File:Bedscha.jpg|thumb|200px|[[Beja people|Beja]] nomads from [[Northeast Africa]]]] In the [[Horn of Africa]], [[Afro-Asiatic languages|Afro-Asiatic]]-speaking groups predominate. [[Ethiopia]]n and [[Eritrea]]n groups like the [[Amhara people|Amhara]] and [[Tigray-Tigrinya people|Tigrayans]] (collectively known as [[Habesha people|Habesha]]) speak languages from the [[Semitic languages|Semitic]] branch of Afro-Asiatic language family, while the [[Oromo people|Oromo]] and [[Somali people|Somali]] speak languages from the [[Cushitic]] branch of Afro-Asiatic. In southern Ethiopia and Eritrea, Nilotic peoples related to those in South Sudan are also found, while Bantu and Khoisan ethnic minorities inhabit parts of southern Somalia. [[File:Boerfamily1886.jpg|thumb|right|200px|An [[Afrikaner]] family from [[South Africa]], 1886.]] Prior to the [[decolonization]] movements of the post-[[World War II]] era, [[Ethnic groups of Europe|Europeans]] were represented in every part of Africa.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html "We Want Our Country" (3 of 10)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723000220/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html |date=23 July 2013 }}. Time. 5 November 1965</ref> Decolonisation during the 1960s and 1970s often resulted in the mass emigration of European-descended settlers out of Africa&nbsp;– especially from Algeria and Morocco (1.6 million ''[[Pied-noir|pieds-noirs]]'' in North Africa),<ref>Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). ''"[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Migration and development co-operation.]"''. Council of Europe. p.25. {{ISBN|92-871-2611-9}}</ref> Kenya, Congo,<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html Jungle Shipwreck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722210703/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html |date=22 July 2013 }}. ''Time.'' 25 July 1960</ref> Rhodesia, Mozambique and Angola.<ref>[http://www.economist.com/world/mideast-africa/displayStory.cfm?story_id=12079340 Flight from Angola], ''The Economist '', 16 August 1975</ref> By the end of 1977, more than one million Portuguese were thought to have returned from Africa.<ref>[http://countrystudies.us/portugal/48.htm Portugal - Emigration], Eric Solsten, ed. Portugal: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1993.</ref> Nevertheless, [[White Africans of European ancestry|White Africans]] remain a minority in many African states, particularly [[South Africa]], [[Zimbabwe]], [[Namibia]] and [[Réunion]].<ref>{{Cite book | first = John A. | last = Holm | title = Pidgins and Creoles: References survey | url = https://books.google.com/books?id=PcD7p9y3EIcC&pg=PA394 | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | page = 394 | isbn = 0-521-35940-6}}</ref> The African country with the largest native European African population is [[South Africa]].<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People South Africa: People: Ethnic Groups.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621164208/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People |date=21 June 2020 }} World Factbook of CIA</ref> The [[Afrikaner]]s, the [[British diaspora in Africa|British diaspora]] and the [[Coloured]]s are the largest native European-descended groups in Africa today. Native European colonization also brought sizable groups of [[Asian people|Asians]], particularly people from the [[Indian subcontinent]], to British colonies. Large [[Non-resident Indian and person of Indian origin|Indian communities]] are found in South Africa, and smaller ones are present in Kenya, Tanzania, and some other southern and East African countries. The large [[Indians in Uganda|Indian community in Uganda]] was [[Expulsion of Asians in Uganda in 1972|expelled]] by the dictator [[Idi Amin]] in 1972, though many have since returned. The islands in the Indian Ocean are also populated primarily by people of Asian origin, often mixed with Africans and Europeans. The [[Malagasy people]] of [[Madagascar]] are [[Austronesian people]] and native [[Africa]]n people, but those along the coast are generally mixed with Bantu, Arab, Indian and European origins. Malay and Indian ancestries are also important components in the group of people known in South Africa as [[Cape Coloured]]s (people with origins in two or more races and continents). Beginning with the 21st century many Hispanics, primarily Mexicans, Central Americans, Chileans, Peruvians, and Colombians, have immigrated to Africa. Around 500,000 Hispanics have immigrated to Africa, most of whom live in South Africa, Kenya, Nigeria, Uganda, and Ghana. During the 20th century, small but economically important communities of [[Demographics of Lebanon#The Lebanese Diaspora|Lebanese]] and [[Overseas Chinese|Chinese]]<ref name=Africa>"[http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration]". By Malia Politzer, ''Migration Information Source''. August 2008.</ref> have also developed in the larger coastal cities of [[West Africa|West]] and East Africa, respectively.<ref>"[http://www1.voanews.com/english/news/a-13-2007-07-10-voa46.html Lebanese Immigrants Boost West African Commerce]", By Naomi Schwarz, VOANews.com, 10 July 2007</ref> ==ٻوليون== {{main|Languages of Africa}} {{ethnolinguistic groups in Africa}} There are three major linguistic phyla native to Africa: [[Niger–Congo languages]] (including [[Bantu languages|Bantu]]) in [[West Africa|West]], [[Central Africa|Central]], [[Southeast Africa|Southeast]] and [[Southern Africa]]; [[Nilo-Saharan languages]] (unity debated) spoken from [[Tanzania]] to [[Sudan]] and from [[Chad]] to [[Mali]]; [[Khoisan languages]] (probably no phylogenetic unit, see [[Khoe languages]]), concentrated in the [[Kalahari Desert]] of [[Namibia]] and [[Botswana]]; There are several other small families and [[language isolate]]s, as well as languages that have [[Unclassified language|yet to be classified]]. In addition, the [[Afroasiatic languages]] are spread throughout [[Western Asia]], [[North Africa]], the [[Horn of Africa]] and parts of the [[Sahel]]. The [[Afroasiatic Urheimat|Afroasiatic homeland]] may be either in Western Asia or in Africa. More recently introduced to Africa are [[Austronesian languages]] spoken in [[Madagascar]], as well as [[Indo-European languages]] spoken in [[South Africa]] and [[Namibia]] ([[Afrikaans]], [[English language|English]], [[German language|German]]), which were used as [[lingua francas]] in former [[colonial empire|European colonies]]. The total number of languages natively spoken in Africa is variously estimated (depending on the delineation of [[language]] vs. [[dialect]]) at between 1,250 and 2,100,<ref>{{cite book|title=African Languages: an Introduction|editor-last=Heine|editor-first=Bernd|editor2-last=Heine|editor2-first=Bernd|publisher=Cambridge University Press|year=2000}}</ref> and by some counts at "over 3,000",<ref>{{cite book|title=The Language of African Literature|page=ix|editor-last=Epstein|editor-first=Edmund L.|editor2-last=Kole|editor2-first=Robert|publisher=Africa World Press|year=1998|isbn=0-86543-534-0|quote=Africa is incredibly rich in language&mdash;over 3,000 indigenous languages by some counts, and many creoles, pidgins, and lingua francas.|url=https://books.google.com/books?id=XkkrDH27jmIC&pg=PR9|accessdate=2011-06-23}}</ref> [[Nigeria]] alone has over 500 languages (according to the count of [[SIL Ethnologue]]),<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=nigeria |title=Ethnologue report for Nigeria |work=Ethnologue Languages of the World}}</ref> Around a hundred languages are widely used for inter-ethnic communication. [[Varieties of Arabic|Arabic]], [[Somali language|Somali]], [[Berber languages|Berber]], [[Amharic]], [[Oromo language|Oromo]], [[Igbo language|Igbo]], [[Swahili language|Swahili]], [[Hausa language|Hausa]], [[Manding languages|Manding]], [[Fulani language|Fulani]] and [[Yoruba language|Yoruba]] are spoken by tens of millions of people. Twelve [[dialect cluster]]s (which may group up to a hundred linguistic varieties) are spoken by 75 percent, and fifteen by 85 percent, of Africans as a first or additional language.<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/hdr04_complete.pdf |title=Human Development Report 2004 |year=2004 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> [[Niger–Congo languages|Niger–Congo]] is the largest phylum of African languages, with more than 500 million speakers (2017); it is dominated by the [[Bantu languages|Bantu]] branch, spread throughout sub-Saharan Africa in the [[Bantu expansion]], Bantu speakers accounting for about half of Niger–Congo speakers. [[Arabic]] is the most widely spoken single language in Africa by far, with a population of [[Arab Africa]] of the order of 330 million (2017). Other Afroasiatic languages are spoken by of the order of 100 million speakers in Africa (2017). [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]] are spoken by of the order of 100 million speakers (2017). [[Khoisan]] groups a number of mostly endangered [[click language]]s, the largest being [[Khoekhoe language|Khoekhoe]] with of the order of 300,000 speakers (2016). ==پڻ ڏسو== {{Portal|Africa}} * آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست * [[فولا قبيلو|فولا ماڻهو]] * [[عرب|عرب ماڻهو]] * بانٽو ماڻهو * هائوسا ماڻهو * آفريڪا جي لساني آباديات * آبادي جي لحاظ کان آفريقي ملڪن جي فهرست * دنيا جي آبادي * آفريڪا ۾ مذهب * [[آفريڪا ۾ اسلام]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{Commons category|Demographics of Africa}} {{Portal|Africa}} [[زمرو:آفريڪا]] [[زمرو:آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] trqecze02h3eyh3vjw9v0bvav2xboug 376393 376392 2026-05-08T05:58:48Z Memon2025 21315 376393 wikitext text/x-wiki [[File:African_countries_by_HDI_(2020).svg|thumb|260x260 عڪسلون|2020 ۾ [[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|انساني ترقي جي انڊيڪس]] جي لحاظ کان آفريقي ڪائونٽين جو نقشو: {| style="background:transparent;" width="100%" | |- | {{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#003C00|≥ 0.900}} {{legend|#007F00|0.850–0.899}} {{legend|#00C400|0.800–0.849}} {{Col-break}} {{legend|#00F900|0.750–0.799}} {{legend|#D3FF00|0.700–0.749}} {{legend|#FF0|0.650–0.699}} {{legend|#FFD215|0.600–0.649}} {{Col-break}} {{legend|#FFA83C|0.550–0.599}} {{legend|#FF852F|0.500–0.549}} {{legend|#FF5B00|0.450–0.499}} {{legend|#F00|0.400–0.449}} {{legend|#A70000|≤ 0.399}} {{legend|#D9D9D9|Data unavailable}} {{Col-end}} |} ]] گذريل صديءَ دوران '''[[آفريڪا]] جي آبادي''' تيزي سان وڌي آهي ۽ نتيجي طور نوجوانن جي وڏي تعداد ۾ اضافو ٿيو آهي، جن کي ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ <small>'''50'''</small> سالن کان گهٽ عمر جي اميد سان وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو آهي. سال <small>2017</small>ع تائين ڪل آبادي هڪ ارب <small>'''25'''</small> ڪروڙ کان وڌيڪ آهي، جن جي واڌ جي شرح <small>'''2.5'''</small> سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو آفريقي ملڪ [[نائيجيريا]] آهي جن جي آبادي سال <small>2017</small>ع تائين 19 ڪروڙ 10 لک هي ۽ واڌ جي شرح 2.6 سيڪڙو آهي. <ref name="UN2017">{{حوالو ويب|quote=2017-11-29}}</ref> '''آبادي''': هڪ ارب 25 ڪروڙ 60 لک (2017) جو اندازو '''آبادي جي کثافت''': هڪ في چورس ڪلوميٽر '''آبادي ۾ واڌ''': %2.5 في سال ==آبادي ۾ واڌ== [[File:Population growth rate world 2013.svg|thumb|300px|گھڻن آفريقي ملڪن ۾ سالياني آبادي جي واڌ جي شرح %2 کان مٿي آهي.]] {{see|آبادي جي لحاظ کان آفريڪي ملڪن جي فهرست}} سال <small>2016</small> تائين آفريڪا جي ڪل آبادي جو اندازو <small>1.225</small> بلين آهي جيڪا دنيا جي آبادي جو %<small>17</small> نمائندگي ڪري ٿي. گڏيل قومن جي اندازن مطابق آفريڪا جي آبادي <small>2050</small> تائين <small>2.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>26</small>) ۽ <small>2100</small> تائين تقريبن <small>4.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>40</small>) تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="billion">{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8366591.stm |title=Africa population tops a billion |publisher=[[BBC]] |date=18 November 2009}}[https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/2004Highlights_finalrevised.pdf "World Population Prospects: The 2004 Revision"] [[United Nations]] (Department of Economic and Social Affairs, population division)</ref> آفريڪا جي آبادي پهريون ڀيرو <small>2009</small> ۾ هڪ ارب کان وڌي وئي. 27 سالن جي ٻيڻي وقت سان (واڌ جي شرح 2.6٪ في سال). <ref name="billion" /> آبادي جي واڌ تقريبن ساڳئي رفتار سان جاري رهي آهي ۽ ڪل آبادي <small>2038</small> تائين 2 ارب کان وڌي وڃڻ جي اميد آهي (29 سال ٻيڻي وقت، %2.4 في سال). 20 صدي جي وچ کان وٺي آبادي جي بي قابو واڌ جو سبب, بغير زرخيزي جي شرح ۾ ساڳئي گهٽتائي جي (مانع حمل جي تمام محدود استعمال جي ڪري), ٻارن جي موت جي شرح ۾ گهٽتائي ۽ عمر جي توقع ۾ عام واڌ آهي. آبادي جي بي قابو واڌ انفراسٽرڪچر جي ترقي کي ختم ڪرڻ ۽ معاشي ترقي کي خراب ڪرڻ جو خطرو آهي.<ref>Eliya Zulu, [https://www.newscientist.com/article/dn21745-how-to-defuse-sub-saharan-africas-population-bomb/ "How to defuse sub-Saharan Africa’s population bomb"], ''New Scientist'', 26 April 2012. Jeffrey Gutman and Nirav Patel, [https://www.brookings.edu/blog/africa-in-focus/2018/01/26/foresight-africa-viewpoint-urban-africa-avoiding-the-perfect-storm/ "Urban Africa: Avoiding the perfect storm"], ''Foresight Africa'', 26 January 2018.</ref> ڪينيا ۽ زامبيا واڌ جي شرح کي روڪڻ جي ڪوشش ۾ خانداني منصوبابندي کي فروغ ڏيڻ لاءِ پروگرامن تي عمل ڪري رهيا آهن.<ref>Joseph J Bish, [https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2016/jan/11/population-growth-in-africa-grasping-the-scale-of-the-challenge "Population growth in Africa: grasping the scale of the challenge"], ''The Guardian'', 11 January 2016. "African fertility has not fallen as expected. Precipitous declines in fertility in Asia and Latin America, from five children per woman in the 1970s to around 2.5 today, led many to believe Africa would follow a similar course. [...] Unfortunately, since the early 1990s, family planning programmes in Africa have not had the same attention [as in other parts of the world], resulting in slow, sometimes negligible, fertility declines. In a handful of countries, previous declines have stalled altogether and are reversing. [...] A few heroic efforts, such as Family Planning 2020, are attempting to stimulate family planning programmes across the continent, and there are some signs of success. Recent figures from Kenya and Zambia show substantial strengthening of contraceptive use among married women. In Kenya, 58% of married women now use modern contraception, and in Zambia this measure has risen from 33% to 45% in the last three years. In both cases, the catalysts for improvements were government commitment and commensurate budget financing. The virtuous circle may not be completely out of reach, but many more African governments must make haste and make substantial investments in contraceptive information and access for their people."</ref> آفريڪا ۾ آبادي جي انتهائي واڌ اوڀر آفريڪا، وچ آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪري آهي. جيڪي علائقا 21 صدي دوران انهن جي آبادي کي پنجين کان وڌيڪ ڪرڻ جو امڪان آهي, انهن مان سڀ کان وڌيڪ (آبادي ۾ اندازي مطابق %680 واڌ سان) وچ آفريڪا آهي. 2000 ۾ 100 ملين کان گهٽ کان 2100 ۾ 750 ملين کان وڌيڪ (هن انگ جو اڌ کان وڌيڪ ڪانگو جي جمهوري جمهوريه پاران هلائي وئي آهي) 2000 ۾ 47 ملين کان 2100 ۾ 379 ملين تائين وڌڻ جو امڪان آهي. ڏکڻ آفريڪا ۽ اتر آفريڪا ۾ آبادي جي متوقع واڌ گهٽ آهي, جن جي توقع آهي ته ساڳئي عرصي دوران انهن جي آبادي کي ترتيب وار ٻيڻو ۽ ٽي ڀيرا نه ڪيو ويندو. [[File:Expectancy of life.svg|thumb|400px| {| width=100% |- | valign=top | {{legend|#0000CD|>80}} {{legend|#4169E1|77.5–80}} {{legend|#00BFFF|75–77.5}} {{legend|#3CB371|72.5–75}} {{legend|#32CD32|70–72.5}} | valign=top | {{legend|#ADFF2F|67.5–70}} {{legend|#FFFF00|65–67.5}} {{legend|#FFD700|60–65}} {{legend|#FF8C00|55–60}} {{legend|#FF4500|50–55}} |} <small>2015</small> <small>۾ علائقي جي لحاظ کان زندگي جي اميد</small><ref>{{cite web |title=World Health Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |publisher=World Health Organization |url=http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/EN_WHS2016_AnnexB.pdf |date=2016 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2015_Volume-I_Comprehensive-Tables.pdf |title=United Nations World Population Prospects: 2015 revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |date=29 July 2015 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indexmundi.com/falkland_islands_(islas_malvinas)/life_expectancy_at_birth.html |title=Falkland Islands (Islas Malvinas) Life expectancy at birth |work=Index Mundi |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160711222147/http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |archive-date=2016-07-11 |url=http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |title=Greenland Life expectancy at birth |work=Index Mundi |access-date=2018-08-03}}</ref>]] علائقي جي لحاظ کان آبادي جو اندازو (اربن ۾): {|class="wikitable" |- | علائقي|| سال*2000 || سال 2050 || سال 2100 |- | [[اوڀر آفريڪا]]|| 0.26|| 0.89 <small>(+242%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+507%) +1.8% في سال)</small> |- | [[وچ آفريڪا]]|| 0.096|| 0.38 <small>(+300%) +2.8% في سال)</small>|| 0.75 <small>(+680%) +2.1% في سال)</small> |- | [[اتر آفريڪا]]|| 0.17|| 0.36 <small>(+112%) +1.5% في سال)</small>|| 0.47 <small>(+176%) +1.0%في سال)</small> |- | [[ڏاکڻي آفريڪا]]|| 0.052 || 0.086 <small>(+65%) +1.0% في سال)</small>|| 0.092 <small>(+77%) +0.6% في سال)</small> |- | [[اولهه آفريڪا]]|| 0.24 || 0.81 <small>(+238%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+558%) +1.9% في سال)</small> |- | '''[[آفريڪا]]''' || 0.82 || 2.53 <small>(+209%) +2.3% في سال)</small>|| 4.47 <small>(+454%) +1.7% في سال)</small> |- | '''دنيا'''|| 6.15 || 9.77 <small>(+60%) +0.9% في سال)</small>|| 11.18 <small>(+82%) +0.6% في سال)</small> |} ==صحت== [[Image:Infantmortalityrate.jpg|thumb|300px|دنيا جو نقشو جيڪو 2006 ۾ هر 1000 پيدائشن ۾ ٻارن جي موت جي شرح کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book|title=The world factbook 2006|date=2006|publisher=Potomac|others=United States Central Intelligence Agency|isbn=1574889974|location=Dulles, Va.|oclc=64964412}}</ref>]]{{Further|آفريڪا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز}} === سب-صحارا آفريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال جي ترقي جي تاريخ === سيپٽمبر <small>1987</small> ۾ يونيسيف ۽ ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن (<small>WHO</small>) علائقائي ڪميٽي "بماڪو انيشيئيٽو" جيڪو <small>1980</small> جي ڏهاڪي دوران علائقي ۾ ٿيندڙ مالي مسئلن جي جواب ۽ منشيات جي فنڊ کي گردش ڪرڻ ۾ ڪميونٽي جي شموليت ذريعي اهم دوائن تائين رسائي وڌائڻ جي مقصد سان چارٽر ڪيو ويو, جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Hanson |first1=Kara |last2=McPake|first2=Barbara|date=1993|title=The Bamako Initiative: where is it going |url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.878.4969&rep=rep1&type=pdf|journal=Health Policy and Planning|publisher=Oxford University Press|volume=8|issue=3 |pages=267–274|doi=10.1093/heapol/8.3.247-a |citeseerx=10.1.1.878.4969 |via=Google Scholar}}</ref> <ref name=":1">{{Cite journal|last=Ridde|first=Valéry|date=2011|title=Is the Bamako Initiative Still Relevant for West African Health Systems?|url=http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|journal=International Journal of Health Services|publisher=Baywood Publishing Co.|volume=41|issue=1|pages=175–184|doi=10.2190/HS.41.1.l|pmid=21319728|via=Google Scholar|archive-date=17 April 2018|access-date=16 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf |date=17 April 2018 }}</ref> <small>1987</small> جي بماڪو انيشيئيٽو ڪانفرنس (<small>WHO</small> پاران منظم) [[مالي]] جي گاديءَ واري هنڌ [[بماڪو]] ۾ منعقد ڪئي وئي. ۽ سب سهارا آفريڪا جي صحت جي پاليسي کي نئين شڪل ڏيڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Cite web |url= http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm |title= Health Systems Resource Guide: user fees|date=2006-11-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20061128203803/http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm|access-date=2018-05-10|archive-date= 28 November 2006}}</ref> اجلاس ۾ آفريقي صحت جي وزيرن شرڪت ڪئي. جن بنيادي صحت جي سار سنڀال جي بحالي ذريعي صحت جي سار سنڀال جي رسائي کي بهتر بڻائڻ جي وڪالت ڪئي. <ref name=":1" /> نئين حڪمت عملي ڪميونٽي تي ٻڌل صحت جي سار سنڀال جي سڌاري ذريعي رسائي ۽ نتيجي ۾ خدمتن جي وڌيڪ موثر ۽ منصفانه فراهمي کي خاص طور تي وڌايو. علائقي اندر عوامي صحت برادري شروعات جي جواب ۾ مسئلا اٿاريا جن ۾: برابري، رسائي، سستي، انضمام جا مسئلا, دوائن، انتظام، انحصار، رسد مسئلا شامل آهن ۽ استحڪام کي نسبتي اهميت ڏني وئي. انهن تنقيدن جي نتيجي ۾ شروعات بعد ۾ صحت جي خدمتن جي رسائي ۾ واڌ کي حل ڪرڻ لاءِ صحت جي خدمتن جي معيار کي وڌائڻ ۽ صحت جي نظام جي انتظام جي مجموعي بهتري تبديل ٿي وئي. صحت جي سار سنڀال جي سڀني شعبن تائين هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو. بعد ۾ صحت جي سار سنڀال جي اشارن ۾ بهتري ۽ صحت جي سار سنڀال جي ڪارڪردگي ۽ قيمت ۾ بهتري سان هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Knippenberg |first1=R. |last2=Alihonou |first2=E. |last3=Soucat |first3=A. |last4=Oyegbite |first4=K. |last5=Calivis |first5=M. |last6=Hopwood|first6=I.|last7=Niimi|first7=R.|last8=Diallo|first8=M. P. |last9=Conde|first9=M.|date=June 1997|title=Implementation of the Bamako Initiative: strategies in Benin and Guinea|journal=The International Journal of Health Planning and Management|volume=12 Suppl 1|pages=S29–47 |doi=10.1002/(SICI)1099-1751(199706)12:1+3.0.CO;2-U|doi-broken-date=16 October 2025 |issn=0749-6753|pmid=10173105}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |url= http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |title=Medicus Mundi Switzerland - Manageable Bamako Initiative schemes|date=2007-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071008211344/http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |access-date=2018-05-10 |archive-date=8 October 2007 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !مدت !زندگي جي توقع سالن ۾ |- |1950–1955 |37.46 |- |1955–1960 |{{increase}} 39.95 |- |1960–1965 |{{increase}} 42.32 |- |1965–1970 |{{increase}} 44.42 |- |1970–1975 |{{increase}} 46.51 |- |1975–1980 |{{increase}} 48.66 |- |1980–1985 |{{increase}} 50.45 |- |1985–1990 |{{increase}} 51.72 |- |1990–1995 |{{decrease}} 51.71 |- |1995–2000 |{{increase}} 52.33 |- |2000–2005 |{{increase}} 53.67 |- |2005–2010 |{{increase}} 56.97 |- |2010–2015 |{{increase}} 60.23 |} ذريعو: عالمي آبادي جا امڪان<ref>{{Cite web |url= https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/|title=World Population Prospects - Population Division - United Nations |website=esa.un.org|access-date=2018-08-26}}</ref> === صحت جا وڏا چئلينج === ٻين عالمي علائقن جي مقابلي ۾ سب سهارا آفريقي علائقي ۾ متعدي ۽ دائمي بيمارين جي غير متناسب شرح آهي. <ref name=":2" /> ==== ذیابيطس ==== ٽائپ 2 ذیابيطس خطي ۾ هڪ وبا جي طور تي برقرار آهي جيڪا سب سهارا آفريڪا لاءِ عوامي صحت ۽ سماجي معاشي بحران پيدا ڪري ٿي. سب سهارا آفريقي برادرين ۾ ذیابيطس جي روڳن ۽ ذيلي قسمن جي ڊيٽا جي کوٽ بيماري لاءِ وبائي مرض جي دستاويز ۾ خلا پيدا ڪيو آهي. ڪيترن ئي ملڪن ۾ غير تشخيص ٿيل ذیابيطس جي اعلي شرح ماڻهن کي دائمي صحت جي پيچيدگين جي اعلي خطري ۾ وجهي ٿي، ان ڪري، علائقي ۾ ذیابيطس سان لاڳاپيل بيماري ۽ موت جو وڏو خطرو پيدا ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal|last1=Mbanya|first1=Jean Claude N|last2=Motala|first2=Ayesha A|last3=Sobngwi|first3=Eugene|last4=Assah|first4=Felix K|last5=Enoru|first5=Sostanie T|date=2010-06-26|title=Diabetes in sub-Saharan Africa|url=https://doi.org/10.1016/S0140-6736(10)60550-8|journal=The Lancet|volume=375|issue=9733|pages=2254–2266|doi=10.1016/s0140-6736(10)60550-8|pmid=20609971 |issn=0140-6736|via=}}</ref> ==== ايڇ آءِ وي/ايڊز ==== 2011 ۾، سب سهارا آفريڪا سڄي دنيا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز سان رهندڙ سڀني ماڻهن جو %69 گهر هو.<ref>{{Cite web|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/epidemiology/2012/gr2012/20121120_FactSheet_Global_en.pdf|title=Global Fact Sheet: World AIDS Day 2012|website=UNAIDS.org|access-date=2025-10-16}}</ref> جواب ۾، عوام کي ايڇ آءِ وي/ايڊز تي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪيترائي قدم شروع ڪيا ويا آهن انهن ۾ گڏيل روڪٿام جا پروگرام، جن کي سڀ کان وڌيڪ اثرائتو قدم سمجهيو ويندو آهي، پرهيز، وفادار رهو، ڪنڊوم استعمال ڪريو مهم ۽ ڊيسمنڊ ٽوٽو ايڇ آءِ وي فائونڊيشن جا آئوٽ ريچ پروگرام شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/|title=Desmond Tutu HIV Foundation - Our Work|date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116014630/https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/ |access-date=2018-05-10 |archive-date=16 January 2013 }}</ref> گڏيل قومن جي ايڇ آءِ وي/ايڊز پروگرام (<small>UNAIDS</small>) پاران 2013 ۾ جاري ڪيل هڪ خاص رپورٽ موجب، 2012 ۾ آفريڪا ۾ اينٽي ريٽرو وائرل علاج حاصل ڪندڙ ايڇ آءِ وي مثبت ماڻهن جو تعداد 2005 ۾ علاج حاصل ڪندڙ تعداد کان ست ڀيرا وڌيڪ هو، صرف گذريل سال ۾ تقريبن 1 ملين جو اضافو ٿيو. 2011 ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ ايڊز سان لاڳاپيل موت جو تعداد 2005 جي تعداد کان 33 سيڪڙو گهٽ هو.<ref>{{Cite web|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/may/20130521prupdateafrica|title=UNAIDS reports more than 7 million people now on HIV treatment across Africa––with nearly 1 million added in the last year—while new HIV infections and deaths from AIDS continue to fall|website=www.unaids.org|language=en|access-date=2018-05-10}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2013/20130521_Update_Africa.pdf|title=UNAIDS Special Report Update: How Africa Turned AIDS Around|last=UN Joint Programme on HIV/AIDS (UNAIDS)|date=May 2013|work=|access-date=}}</ref> 2011 ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ نئين ايڇ آءِ وي انفيڪشن جو تعداد 2001 جي تعداد کان 25 سيڪڙو گهٽ هو.<ref name=":4">{{Cite book|title=Global report: UNAIDS report on the global AIDS epidemic: 2012.|date=2012|publisher=UNAIDS|others=Joint United Nations Programme on HIV/AIDS.|isbn=9789291735921|location=[Geneva]|oclc=823635323}}</ref> ==== مليريا ==== مليريا سب سهارا آفريڪا ۾ هڪ مقامي بيماري آهي، جتي دنيا ۾ مليريا جا گهڻا ڪيس ۽ موت ٿين ٿا. <ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/malaria|title=Fact sheet about Malaria|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ==== ماءُ ۽ ٻار جي موت ==== مطالعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته دنيا جي اڌ کان وڌيڪ ماءُ جي موت سب سهارا آفريڪا ۾ ٿيندي آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Alvarez|first1=Jose Luis|last2=Gil|first2=Ruth|last3=Hernández|first3=Valentín|last4=Gil|first4=Angel|date=2009-12-14|title=Factors associated with maternal mortality in sub-Saharan Africa: an ecological study |journal=BMC Public Health|volume=9|article-number=462|doi=10.1186/1471-2458-9-462 |doi-access=free |pmc=2801510|pmid=20003411}}</ref> تنهن هوندي به، هن علائقي ۾ ترقي ڪئي آهي، ڇاڪاڻ ته <small>1990</small> کان وٺي علائقي جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماءُ جي موت جي شرح تقريبن اڌ گهٽجي وئي آهي.<ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality|title=Maternal mortality|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ان کان علاوه، آفريقي يونين جولاءِ 2003 ۾ ماپوٽو پروٽوڪول جي تصديق ڪئي، جيڪو عورتن جي جينياتي ڪٽڻ (FGM) کي منع ڪرڻ جو واعدو ڪري ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/09/15/opinion/a-brutal-custom-join-forces-to-banish-the-mutilation-of-women.html|title=A brutal custom : Join forces to banish the mutilation of women|last=Bonino|first=Emma|date=2004-09-15|work=The New York Times|access-date=2018-05-10|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> The sub-Saharan African region alone accounts for about 45% of global [[Infant mortality|infant and child mortalities]]. Studies have shown a relationship between infant survival and the education of mothers, as years of education positively correlate with infant survival rates. Geographic location is also a factor, as child mortality rates are higher in rural areas in comparison to urban regions.<ref>{{Cite book|title=Black lives matter : lifespan perspectives|others=Fairchild, Halford H.|date=2017 |isbn=9789382661405|location=Delhi, India|oclc=984759607}}</ref> ==== خسرو ==== خطي اندر خسرو (Measles) جي وبا کي روڪڻ لاءِ سب سهارا آفريڪا جي ملڪن ۾ معمول جي حفاظتي ٽيڪون متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Verguet|first1=Stéphane|last2=Jassat|first2=Waasila|last3=Hedberg|first3=Calle|last4=Tollman|first4=Stephen |last5=Jamison|first5=Dean T.|last6=Hofman|first6=Karen J.|date=2012-02-21|title=Measles control in Sub-Saharan Africa: South Africa as a case study|journal=Vaccine|volume=30|issue=9|pages=1594–1600|doi=10.1016/j.vaccine.2011.12.123|issn=1873-2518|pmid=22230581}}</ref> immunization has been introduced to countries within sub-Saharan Africa in order to prevent [[measles]] outbreaks within the region. ==== Neglected tropical diseases ==== [[Neglected tropical diseases]] such as [[hookworm infection]] encompass some of the most common health conditions which affect an estimated 500 million individuals in the sub-Saharan African region.<ref>{{Cite journal|last1=Hotez|first1=Peter J.|last2=Kamath|first2=Aruna|date=2009-08-25|title=Neglected Tropical Diseases in Sub-Saharan Africa: Review of Their Prevalence, Distribution, and Disease Burden |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases|language=en|volume=3|issue=8|pages=e412|doi=10.1371/journal.pntd.0000412 |doi-access=free |pmc=2727001|pmid=19707588}}</ref> ==== Non-communicable diseases ==== Results of [[Global Burden of Disease]] studies reveal that the age-standardized death rates of [[non-communicable disease]]s in at least four sub-Saharan countries including [[South Africa]], [[Democratic Republic of the Congo|Democratic Republic of Congo]], [[Nigeria]], and [[Ethiopia]] supersede that of identified high-income countries.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Dalal |first1=Shona |last2=Beunza |first2=Juan Jose |last3=Volmink |first3=Jimmy |last4=Adebamowo |first4=Clement |last5=Bajunirwe |first5=Francis |last6=Njelekela|first6=Marina|last7=Mozaffarian |first7=Dariush |last8=Fawzi |first8=Wafaie |last9=Willett|first9=Walter|date=2011-08-01|title=Non-communicable diseases in sub-Saharan Africa: what we know now|url=https://academic.oup.com/ije/article/40/4/885/682926|journal=International Journal of Epidemiology|language=en|volume=40|issue=4|pages=885–901|doi=10.1093/ije/dyr050|pmid=21527446 |issn=0300-5771}}</ref> Improvement in statistics systems and increase in epidemiological studies with in-depth analysis of disease risk factors could improve the understanding of [[non-communicable disease]]s (i.e.: [[Diabetes mellitus|diabetes]], [[hypertension]], [[cancer]], [[cardiovascular disease]], [[obesity]], etc.) in sub-Saharan Africa as well as better inform decisions surrounding healthcare policy in the region.<ref name=":2" /> ==== Onchocerciasis ==== [[Onchocerciasis]] ("river blindness"), a common cause of [[blindness]], is also endemic to parts of the region. More than 99% of people affected by the illness worldwide live in 31 countries therein.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/onchocerciasis|title=Onchocerciasis (river blindness) |website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> In response, the African Programme for Onchocerciasis Control (APOC) was launched in 1995 with the aim of controlling the disease.<ref name=":5" /> ==== تپ دق ==== تپ دق ([[Tuberculosis]]) عالمي سطح تي، خاص طور تي سب سهارا آفريقي علائقي ۾ ايڇ آءِ وي جي وڌندڙ آبادي ۾، هڪ اعلي ڪيس موت جي شرح سان بيماري ۽ موت جو هڪ اهم سبب آهي. <ref>{{Cite journal|last1=Mukadi|first1=Ya Diul|last2=Maher|first2=Dermot|last3=Harries|first3=Anthony|date=2001-01-26|title=Tuberculosis case fatality rates in high HIV prevalence populations in sub-Saharan Africa|url=https://journals.lww.com/aidsonline/Fulltext/2001/01260/Tuberculosis_case_fatality_rates_in_high_HIV.2.aspx|journal=AIDS|language=en-US|volume=15|issue=2|pages=143|doi=10.1097/00002030-200101260-00002 |issn=0269-9370}}</ref> === National healthcare systems === National health systems vary between countries. In [[Ghana]], most health care is provided by the government and largely administered by the [[Ministry of Health, Ghana|Ministry of Health]] and [[Ghana Health Services]]. The healthcare system has five levels of providers: health posts which are first level primary care for rural areas, health centers and clinics, district hospitals, regional hospitals and tertiary hospitals. These programs are funded by the government of Ghana, financial credits, Internally Generated Fund, and Donors-pooled Health Fund.<ref>{{Cite web|last1=Canagarajah|first1=Sudharshan|last2=Ye|first2=Xiao|date=2001-04-01|title=Public Health and Education Spending in Ghana in 1992-98: Issues of Equity and Efficiency|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632648|website=ssrn.com|ssrn=632648|language=en}}</ref> A shortage of health professionals compounded by migration of health workers from sub-Saharan Africa to other parts of the world (namely English-speaking nations such as the United States and the United Kingdom) has negatively impacted productivity and efficacy of the region's health systems.<ref>{{Cite journal|last1=Naicker|first1=Saraladevi|last2=Plange-Rhule|first2=Jacob|last3=Tutt|first3=Roger C.|last4=Eastwood|first4=John B.|date=2009|title=Shortage of healthcare workers in developing countries--Africa|journal=Ethnicity & Disease|volume=19|issue=1 Suppl 1|pages=S1–60–4|issn=1049-510X|pmid=19484878}}</ref> More than 85% of individuals in Africa use traditional medicine as an alternative to often expensive allopathic medical health care and costly pharmaceutical products. The Organization of African Unity (OAU) Heads of State and Government declared the 2000s decade as the African Decade on African Traditional Medicine in an effort to promote The WHO African Region’s adopted resolution for institutionalizing traditional medicine in health care systems across the continent.<ref>{{Cite journal|last=Kofi-Tsekpo|first=Mawuli|date=2004|title=Institutionalization of African traditional medicine in health care systems in Africa|journal=African Journal of Health Sciences|volume=11|issue=1–2|pages=i–ii|doi=10.4314/ajhs.v11i1.30772 |issn=1022-9272|pmid=17298111}}</ref> Public policy makers in the region are challenged with consideration of the importance of traditional/indigenous health systems and whether their coexistence with the modern medical and health sub-sector would improve the equitability and accessibility of health care distribution, the health status of populations, and the social-economic development of nations within sub-Saharan Africa.<ref>{{Cite journal|last=Dunlop|first=David W.|date=November 1975|title=Alternatives to "modern" health delivery systems in Africa: Public policy issues of traditional health systems|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0037785675901717|journal=Social Science & Medicine|volume=9|issue=11–12|pages=581–586|doi=10.1016/0037-7856(75)90171-7|pmid=817397 |issn=0037-7856}}</ref> <gallery> File:Africa HIV-AIDS 2002.svg|Map of Africa colored according to the percentage of the adult (ages 15–49) population with HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS|title=Prevalence of HIV, total (% of population ages 15-49) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=2018-05-09}}</ref> File:Life expectancy in select Southern African countries 1960-2012.svg|Life expectancy has fallen drastically in [[Southern Africa]] a result of HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/193181.stm|title=BBC News {{!}} Health {{!}} Life expectancy in Africa plummets due to Aids|website=news.bbc.co.uk|access-date=2018-05-09}}</ref> </gallery> ==نسلي گروهه== {{main|آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست}} {{Further|آفريڪا جون ٻوليون}} <!-- for actual ethnic groups --> [[File:San tribesman.jpg|upright|thumb|[[سان ماڻهو|سان]] ماڻهو [[بوٽسوانا]] مان]] [[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|upright|[[يوروبا]] ڊرم وڄائيندڙ [[ڪوارا رياست]]، [[نائيجيريا]] (2004)]] [[File:Mongo family in Equateur Province.jpg|thumb|[[مونگو ماڻهو|مونگو]] خاندان [[صوبو ايڪويٽر]]، [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف دي ڪانگو]] ۾ ]] [[بانٽو ٻوليون]] جا ڳالهائيندڙ ([[نائيجر-ڪانگو ٻوليون|نائيجر-ڪانگو]] خاندان جو حصو) ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ غالب آهن. اولهه آفريڪا جي اندروني سوانا جا [[بانٽو ماڻهو|بانٽو]] هاري آهستي آهستي آفريڪا جي اڪثر حصي تي وڌيا.<ref>Luc-Normand Tellier (2009). "''[https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Urban world history: an economic and geographical perspective]''". PUQ. p.204. {{ISBN|2-7605-1588-5}}</ref> But there are also several [[Nilotic]] groups in [[South Sudan]] and East Africa, the mixed [[Swahili people]] on the [[Swahili Coast]], and a few remaining [[Indigenous peoples of Africa|indigenous]] Khoisan ([[San people|San]] and [[Khoikhoi]]) and [[Pygmy]] peoples in southern and central Africa, respectively. Bantu-speaking Africans also predominate in Gabon and Equatorial Guinea, and are found in parts of southern Cameroon. In the [[Kalahari Desert]] of [[Southern Africa]], the distinct people known as the "San" have long been present. Together with the [[Khoikhoi]], they form the [[Khoisan]]. The San are the pre-Bantu indigenous people of southern Africa, while Pygmies are the pre-Bantu indigenous African peoples of Central Africa.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece Pygmies struggle to survive in war zone where abuse is routine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525095020/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece |date=25 May 2010 }}. Times Online. 16 December 2004.</ref> The peoples of [[West Africa]] primarily speak [[Niger–Congo languages]] belonging mostly, though not exclusively, to its non-[[Bantu languages|Bantu]] branches, though some [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]] and [[Afroasiatic languages|Afroasiatic]]-speaking groups are also found. The Niger–Congo-speaking [[Yoruba people|Yoruba]], [[Igbo people|Igbo]], [[Fulani people|Fulani]], [[Akan people|Akan]] and [[Wolof people|Wolof]] ethnic groups are the largest and most influential. In the central Sahara, [[Mandinka people|Mandinka]] or [[Mandé peoples|Mande]] groups are most significant. [[Chadic languages|Chadic]]-speaking groups, including the [[Hausa people|Hausa]], are found in the more northerly parts of the region nearest to the Sahara and [[Nilo-Saharan]] communities such as the [[Kanuri people|Kanuri]],<ref name="cia.gov">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081848/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|url-status=dead}}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=24 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424124158/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|url-status=dead}}</ref> [[Zarma people|Zarma]]<ref name="ReferenceA" /> and [[Songhai people|Songhai]]<ref name="ReferenceA" /><ref name="ReferenceB">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=10 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110042640/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|url-status=dead}}</ref> are present in eastern parts of West Africa bordering [[Central Africa]]. The peoples of North Africa comprise three main groups: [[Berbers]] in the northwest, [[Egyptians]] and [[Libyans]] in northeast, and [[Nilo-Saharan]]-speaking peoples in the east. The [[Muslim]] settlers who arrived in the 7th century introduced the [[Arabic]] language and [[Islam]] to the region, initiating a process of linguistic [[Arabization]] of the region's inhabitants. The Semitic [[Phoenicia]]ns (who founded [[Carthage]]) and [[Hyksos]], the Indo-Iranian [[Alans]], the Indo-European [[Ancient Greece|Greeks]], [[Ancient Rome|Romans]] and [[Vandals]] settled in North Africa as well. [[Berber languages|Berber]]-speaking populations still make significant communities within [[Morocco]] and [[Algeria]] and are still also present in smaller numbers in [[Tunisia]] and [[Libya]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm Q&A: The Berbers]. BBC News. 12 March 2004.</ref> The Berber-speaking [[Tuareg people|Tuareg]] and other often-[[nomad]]ic peoples are the principal inhabitants of the Saharan interior of North Africa. In Mauritania, there is a small Berber community and Niger–Congo-speaking peoples in the South, though in both regions Arabic and Arab culture predominates. In Sudan, although Arabic and Arab culture predominates, it is also inhabited by originally Nilo-Saharan-speaking groups such as the [[Nubians]], [[Fur]], [[Masalit people|Masalit]] and [[Zaghawa people|Zaghawa]]<ref name="John A. Shoup 2011 p. 333">John A. Shoup, Ethnic Groups of Africa and the Middle East (2011), p. 333, {{ISBN|159884363X}}: "The Zaghawa is one of the major divisions of the Beri peoples who live in western Sudan and eastern Chad, and their language, also called Zaghawa, belongs to the Saharan branch of the Nilo-Saharan language group."</ref> who over the centuries have variously intermixed with migrants from the Arabian peninsula. Small communities of Afro-Asiatic-speaking [[Beja people|Beja]] nomads can also be found in Egypt and Sudan. [[File:Bedscha.jpg|thumb|200px|[[Beja people|Beja]] nomads from [[Northeast Africa]]]] In the [[Horn of Africa]], [[Afro-Asiatic languages|Afro-Asiatic]]-speaking groups predominate. [[Ethiopia]]n and [[Eritrea]]n groups like the [[Amhara people|Amhara]] and [[Tigray-Tigrinya people|Tigrayans]] (collectively known as [[Habesha people|Habesha]]) speak languages from the [[Semitic languages|Semitic]] branch of Afro-Asiatic language family, while the [[Oromo people|Oromo]] and [[Somali people|Somali]] speak languages from the [[Cushitic]] branch of Afro-Asiatic. In southern Ethiopia and Eritrea, Nilotic peoples related to those in South Sudan are also found, while Bantu and Khoisan ethnic minorities inhabit parts of southern Somalia. [[File:Boerfamily1886.jpg|thumb|right|200px|An [[Afrikaner]] family from [[South Africa]], 1886.]] Prior to the [[decolonization]] movements of the post-[[World War II]] era, [[Ethnic groups of Europe|Europeans]] were represented in every part of Africa.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html "We Want Our Country" (3 of 10)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723000220/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html |date=23 July 2013 }}. Time. 5 November 1965</ref> Decolonisation during the 1960s and 1970s often resulted in the mass emigration of European-descended settlers out of Africa&nbsp;– especially from Algeria and Morocco (1.6 million ''[[Pied-noir|pieds-noirs]]'' in North Africa),<ref>Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). ''"[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Migration and development co-operation.]"''. Council of Europe. p.25. {{ISBN|92-871-2611-9}}</ref> Kenya, Congo,<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html Jungle Shipwreck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722210703/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html |date=22 July 2013 }}. ''Time.'' 25 July 1960</ref> Rhodesia, Mozambique and Angola.<ref>[http://www.economist.com/world/mideast-africa/displayStory.cfm?story_id=12079340 Flight from Angola], ''The Economist '', 16 August 1975</ref> By the end of 1977, more than one million Portuguese were thought to have returned from Africa.<ref>[http://countrystudies.us/portugal/48.htm Portugal - Emigration], Eric Solsten, ed. Portugal: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1993.</ref> Nevertheless, [[White Africans of European ancestry|White Africans]] remain a minority in many African states, particularly [[South Africa]], [[Zimbabwe]], [[Namibia]] and [[Réunion]].<ref>{{Cite book | first = John A. | last = Holm | title = Pidgins and Creoles: References survey | url = https://books.google.com/books?id=PcD7p9y3EIcC&pg=PA394 | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | page = 394 | isbn = 0-521-35940-6}}</ref> The African country with the largest native European African population is [[South Africa]].<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People South Africa: People: Ethnic Groups.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621164208/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People |date=21 June 2020 }} World Factbook of CIA</ref> The [[Afrikaner]]s, the [[British diaspora in Africa|British diaspora]] and the [[Coloured]]s are the largest native European-descended groups in Africa today. Native European colonization also brought sizable groups of [[Asian people|Asians]], particularly people from the [[Indian subcontinent]], to British colonies. Large [[Non-resident Indian and person of Indian origin|Indian communities]] are found in South Africa, and smaller ones are present in Kenya, Tanzania, and some other southern and East African countries. The large [[Indians in Uganda|Indian community in Uganda]] was [[Expulsion of Asians in Uganda in 1972|expelled]] by the dictator [[Idi Amin]] in 1972, though many have since returned. The islands in the Indian Ocean are also populated primarily by people of Asian origin, often mixed with Africans and Europeans. The [[Malagasy people]] of [[Madagascar]] are [[Austronesian people]] and native [[Africa]]n people, but those along the coast are generally mixed with Bantu, Arab, Indian and European origins. Malay and Indian ancestries are also important components in the group of people known in South Africa as [[Cape Coloured]]s (people with origins in two or more races and continents). Beginning with the 21st century many Hispanics, primarily Mexicans, Central Americans, Chileans, Peruvians, and Colombians, have immigrated to Africa. Around 500,000 Hispanics have immigrated to Africa, most of whom live in South Africa, Kenya, Nigeria, Uganda, and Ghana. During the 20th century, small but economically important communities of [[Demographics of Lebanon#The Lebanese Diaspora|Lebanese]] and [[Overseas Chinese|Chinese]]<ref name=Africa>"[http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration]". By Malia Politzer, ''Migration Information Source''. August 2008.</ref> have also developed in the larger coastal cities of [[West Africa|West]] and East Africa, respectively.<ref>"[http://www1.voanews.com/english/news/a-13-2007-07-10-voa46.html Lebanese Immigrants Boost West African Commerce]", By Naomi Schwarz, VOANews.com, 10 July 2007</ref> ==ٻوليون== {{main|Languages of Africa}} {{ethnolinguistic groups in Africa}} There are three major linguistic phyla native to Africa: [[Niger–Congo languages]] (including [[Bantu languages|Bantu]]) in [[West Africa|West]], [[Central Africa|Central]], [[Southeast Africa|Southeast]] and [[Southern Africa]]; [[Nilo-Saharan languages]] (unity debated) spoken from [[Tanzania]] to [[Sudan]] and from [[Chad]] to [[Mali]]; [[Khoisan languages]] (probably no phylogenetic unit, see [[Khoe languages]]), concentrated in the [[Kalahari Desert]] of [[Namibia]] and [[Botswana]]; There are several other small families and [[language isolate]]s, as well as languages that have [[Unclassified language|yet to be classified]]. In addition, the [[Afroasiatic languages]] are spread throughout [[Western Asia]], [[North Africa]], the [[Horn of Africa]] and parts of the [[Sahel]]. The [[Afroasiatic Urheimat|Afroasiatic homeland]] may be either in Western Asia or in Africa. More recently introduced to Africa are [[Austronesian languages]] spoken in [[Madagascar]], as well as [[Indo-European languages]] spoken in [[South Africa]] and [[Namibia]] ([[Afrikaans]], [[English language|English]], [[German language|German]]), which were used as [[lingua francas]] in former [[colonial empire|European colonies]]. The total number of languages natively spoken in Africa is variously estimated (depending on the delineation of [[language]] vs. [[dialect]]) at between 1,250 and 2,100,<ref>{{cite book|title=African Languages: an Introduction|editor-last=Heine|editor-first=Bernd|editor2-last=Heine|editor2-first=Bernd|publisher=Cambridge University Press|year=2000}}</ref> and by some counts at "over 3,000",<ref>{{cite book|title=The Language of African Literature|page=ix|editor-last=Epstein|editor-first=Edmund L.|editor2-last=Kole|editor2-first=Robert|publisher=Africa World Press|year=1998|isbn=0-86543-534-0|quote=Africa is incredibly rich in language&mdash;over 3,000 indigenous languages by some counts, and many creoles, pidgins, and lingua francas.|url=https://books.google.com/books?id=XkkrDH27jmIC&pg=PR9|accessdate=2011-06-23}}</ref> [[Nigeria]] alone has over 500 languages (according to the count of [[SIL Ethnologue]]),<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=nigeria |title=Ethnologue report for Nigeria |work=Ethnologue Languages of the World}}</ref> Around a hundred languages are widely used for inter-ethnic communication. [[Varieties of Arabic|Arabic]], [[Somali language|Somali]], [[Berber languages|Berber]], [[Amharic]], [[Oromo language|Oromo]], [[Igbo language|Igbo]], [[Swahili language|Swahili]], [[Hausa language|Hausa]], [[Manding languages|Manding]], [[Fulani language|Fulani]] and [[Yoruba language|Yoruba]] are spoken by tens of millions of people. Twelve [[dialect cluster]]s (which may group up to a hundred linguistic varieties) are spoken by 75 percent, and fifteen by 85 percent, of Africans as a first or additional language.<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/hdr04_complete.pdf |title=Human Development Report 2004 |year=2004 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> [[Niger–Congo languages|Niger–Congo]] is the largest phylum of African languages, with more than 500 million speakers (2017); it is dominated by the [[Bantu languages|Bantu]] branch, spread throughout sub-Saharan Africa in the [[Bantu expansion]], Bantu speakers accounting for about half of Niger–Congo speakers. [[Arabic]] is the most widely spoken single language in Africa by far, with a population of [[Arab Africa]] of the order of 330 million (2017). Other Afroasiatic languages are spoken by of the order of 100 million speakers in Africa (2017). [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]] are spoken by of the order of 100 million speakers (2017). [[Khoisan]] groups a number of mostly endangered [[click language]]s, the largest being [[Khoekhoe language|Khoekhoe]] with of the order of 300,000 speakers (2016). ==پڻ ڏسو== {{Portal|Africa}} * آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست * [[فولا قبيلو|فولا ماڻهو]] * [[عرب|عرب ماڻهو]] * بانٽو ماڻهو * هائوسا ماڻهو * آفريڪا جي لساني آباديات * آبادي جي لحاظ کان آفريقي ملڪن جي فهرست * دنيا جي آبادي * آفريڪا ۾ مذهب * [[آفريڪا ۾ اسلام]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{Commons category|Demographics of Africa}} {{Portal|Africa}} [[زمرو:آفريڪا]] [[زمرو:آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] gv06ybs0zrv8udlckswkfs5a9tbnace 376397 376393 2026-05-08T08:43:51Z Memon2025 21315 376397 wikitext text/x-wiki [[File:African_countries_by_HDI_(2020).svg|thumb|260x260 عڪسلون|2020 ۾ [[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|انساني ترقي جي انڊيڪس]] جي لحاظ کان آفريقي ڪائونٽين جو نقشو: {| style="background:transparent;" width="100%" | |- | {{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#003C00|≥ 0.900}} {{legend|#007F00|0.850–0.899}} {{legend|#00C400|0.800–0.849}} {{Col-break}} {{legend|#00F900|0.750–0.799}} {{legend|#D3FF00|0.700–0.749}} {{legend|#FF0|0.650–0.699}} {{legend|#FFD215|0.600–0.649}} {{Col-break}} {{legend|#FFA83C|0.550–0.599}} {{legend|#FF852F|0.500–0.549}} {{legend|#FF5B00|0.450–0.499}} {{legend|#F00|0.400–0.449}} {{legend|#A70000|≤ 0.399}} {{legend|#D9D9D9|Data unavailable}} {{Col-end}} |} ]] گذريل صديءَ دوران '''[[آفريڪا]] جي آبادي''' تيزي سان وڌي آهي ۽ نتيجي طور نوجوانن جي وڏي تعداد ۾ اضافو ٿيو آهي، جن کي ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ <small>'''50'''</small> سالن کان گهٽ عمر جي اميد سان وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو آهي. سال <small>2017</small>ع تائين ڪل آبادي هڪ ارب <small>'''25'''</small> ڪروڙ کان وڌيڪ آهي، جن جي واڌ جي شرح <small>'''2.5'''</small> سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو آفريقي ملڪ [[نائيجيريا]] آهي جن جي آبادي سال <small>2017</small>ع تائين 19 ڪروڙ 10 لک هي ۽ واڌ جي شرح 2.6 سيڪڙو آهي. <ref name="UN2017">{{حوالو ويب|quote=2017-11-29}}</ref> '''آبادي''': هڪ ارب 25 ڪروڙ 60 لک (2017) جو اندازو '''آبادي جي کثافت''': هڪ في چورس ڪلوميٽر '''آبادي ۾ واڌ''': %2.5 في سال ==آبادي ۾ واڌ== [[File:Population growth rate world 2013.svg|thumb|300px|گھڻن آفريقي ملڪن ۾ سالياني آبادي جي واڌ جي شرح %2 کان مٿي آهي.]] {{see|آبادي جي لحاظ کان آفريڪي ملڪن جي فهرست}} سال <small>2016</small> تائين آفريڪا جي ڪل آبادي جو اندازو <small>1.225</small> بلين آهي جيڪا دنيا جي آبادي جو %<small>17</small> نمائندگي ڪري ٿي. گڏيل قومن جي اندازن مطابق آفريڪا جي آبادي <small>2050</small> تائين <small>2.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>26</small>) ۽ <small>2100</small> تائين تقريبن <small>4.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>40</small>) تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="billion">{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8366591.stm |title=Africa population tops a billion |publisher=[[BBC]] |date=18 November 2009}}[https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/2004Highlights_finalrevised.pdf "World Population Prospects: The 2004 Revision"] [[United Nations]] (Department of Economic and Social Affairs, population division)</ref> آفريڪا جي آبادي پهريون ڀيرو <small>2009</small> ۾ هڪ ارب کان وڌي وئي. 27 سالن جي ٻيڻي وقت سان (واڌ جي شرح 2.6٪ في سال). <ref name="billion" /> آبادي جي واڌ تقريبن ساڳئي رفتار سان جاري رهي آهي ۽ ڪل آبادي <small>2038</small> تائين 2 ارب کان وڌي وڃڻ جي اميد آهي (29 سال ٻيڻي وقت، %2.4 في سال). 20 صدي جي وچ کان وٺي آبادي جي بي قابو واڌ جو سبب, بغير زرخيزي جي شرح ۾ ساڳئي گهٽتائي جي (مانع حمل جي تمام محدود استعمال جي ڪري), ٻارن جي موت جي شرح ۾ گهٽتائي ۽ عمر جي توقع ۾ عام واڌ آهي. آبادي جي بي قابو واڌ انفراسٽرڪچر جي ترقي کي ختم ڪرڻ ۽ معاشي ترقي کي خراب ڪرڻ جو خطرو آهي.<ref>Eliya Zulu, [https://www.newscientist.com/article/dn21745-how-to-defuse-sub-saharan-africas-population-bomb/ "How to defuse sub-Saharan Africa’s population bomb"], ''New Scientist'', 26 April 2012. Jeffrey Gutman and Nirav Patel, [https://www.brookings.edu/blog/africa-in-focus/2018/01/26/foresight-africa-viewpoint-urban-africa-avoiding-the-perfect-storm/ "Urban Africa: Avoiding the perfect storm"], ''Foresight Africa'', 26 January 2018.</ref> ڪينيا ۽ زامبيا واڌ جي شرح کي روڪڻ جي ڪوشش ۾ خانداني منصوبابندي کي فروغ ڏيڻ لاءِ پروگرامن تي عمل ڪري رهيا آهن.<ref>Joseph J Bish, [https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2016/jan/11/population-growth-in-africa-grasping-the-scale-of-the-challenge "Population growth in Africa: grasping the scale of the challenge"], ''The Guardian'', 11 January 2016. "African fertility has not fallen as expected. Precipitous declines in fertility in Asia and Latin America, from five children per woman in the 1970s to around 2.5 today, led many to believe Africa would follow a similar course. [...] Unfortunately, since the early 1990s, family planning programmes in Africa have not had the same attention [as in other parts of the world], resulting in slow, sometimes negligible, fertility declines. In a handful of countries, previous declines have stalled altogether and are reversing. [...] A few heroic efforts, such as Family Planning 2020, are attempting to stimulate family planning programmes across the continent, and there are some signs of success. Recent figures from Kenya and Zambia show substantial strengthening of contraceptive use among married women. In Kenya, 58% of married women now use modern contraception, and in Zambia this measure has risen from 33% to 45% in the last three years. In both cases, the catalysts for improvements were government commitment and commensurate budget financing. The virtuous circle may not be completely out of reach, but many more African governments must make haste and make substantial investments in contraceptive information and access for their people."</ref> آفريڪا ۾ آبادي جي انتهائي واڌ اوڀر آفريڪا، وچ آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪري آهي. جيڪي علائقا 21 صدي دوران انهن جي آبادي کي پنجين کان وڌيڪ ڪرڻ جو امڪان آهي, انهن مان سڀ کان وڌيڪ (آبادي ۾ اندازي مطابق %680 واڌ سان) وچ آفريڪا آهي. 2000 ۾ 100 ملين کان گهٽ کان 2100 ۾ 750 ملين کان وڌيڪ (هن انگ جو اڌ کان وڌيڪ ڪانگو جي جمهوري جمهوريه پاران هلائي وئي آهي) 2000 ۾ 47 ملين کان 2100 ۾ 379 ملين تائين وڌڻ جو امڪان آهي. ڏکڻ آفريڪا ۽ اتر آفريڪا ۾ آبادي جي متوقع واڌ گهٽ آهي, جن جي توقع آهي ته ساڳئي عرصي دوران انهن جي آبادي کي ترتيب وار ٻيڻو ۽ ٽي ڀيرا نه ڪيو ويندو. [[File:Expectancy of life.svg|thumb|400px| {| width=100% |- | valign=top | {{legend|#0000CD|>80}} {{legend|#4169E1|77.5–80}} {{legend|#00BFFF|75–77.5}} {{legend|#3CB371|72.5–75}} {{legend|#32CD32|70–72.5}} | valign=top | {{legend|#ADFF2F|67.5–70}} {{legend|#FFFF00|65–67.5}} {{legend|#FFD700|60–65}} {{legend|#FF8C00|55–60}} {{legend|#FF4500|50–55}} |} <small>2015</small> <small>۾ علائقي جي لحاظ کان زندگي جي اميد</small><ref>{{cite web |title=World Health Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |publisher=World Health Organization |url=http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/EN_WHS2016_AnnexB.pdf |date=2016 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2015_Volume-I_Comprehensive-Tables.pdf |title=United Nations World Population Prospects: 2015 revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |date=29 July 2015 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indexmundi.com/falkland_islands_(islas_malvinas)/life_expectancy_at_birth.html |title=Falkland Islands (Islas Malvinas) Life expectancy at birth |work=Index Mundi |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160711222147/http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |archive-date=2016-07-11 |url=http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |title=Greenland Life expectancy at birth |work=Index Mundi |access-date=2018-08-03}}</ref>]] علائقي جي لحاظ کان آبادي جو اندازو (اربن ۾): {|class="wikitable" |- | علائقي|| سال*2000 || سال 2050 || سال 2100 |- | [[اوڀر آفريڪا]]|| 0.26|| 0.89 <small>(+242%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+507%) +1.8% في سال)</small> |- | [[وچ آفريڪا]]|| 0.096|| 0.38 <small>(+300%) +2.8% في سال)</small>|| 0.75 <small>(+680%) +2.1% في سال)</small> |- | [[اتر آفريڪا]]|| 0.17|| 0.36 <small>(+112%) +1.5% في سال)</small>|| 0.47 <small>(+176%) +1.0%في سال)</small> |- | [[ڏاکڻي آفريڪا]]|| 0.052 || 0.086 <small>(+65%) +1.0% في سال)</small>|| 0.092 <small>(+77%) +0.6% في سال)</small> |- | [[اولهه آفريڪا]]|| 0.24 || 0.81 <small>(+238%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+558%) +1.9% في سال)</small> |- | '''[[آفريڪا]]''' || 0.82 || 2.53 <small>(+209%) +2.3% في سال)</small>|| 4.47 <small>(+454%) +1.7% في سال)</small> |- | '''دنيا'''|| 6.15 || 9.77 <small>(+60%) +0.9% في سال)</small>|| 11.18 <small>(+82%) +0.6% في سال)</small> |} ==صحت== [[Image:Infantmortalityrate.jpg|thumb|300px|دنيا جو نقشو جيڪو 2006 ۾ هر 1000 پيدائشن ۾ ٻارن جي موت جي شرح کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book|title=The world factbook 2006|date=2006|publisher=Potomac|others=United States Central Intelligence Agency|isbn=1574889974|location=Dulles, Va.|oclc=64964412}}</ref>]]{{Further|آفريڪا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز}} === سب-صحارا آفريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال جي ترقي جي تاريخ === سيپٽمبر <small>1987</small> ۾ يونيسيف ۽ ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن (<small>WHO</small>) علائقائي ڪميٽي "بماڪو انيشيئيٽو" جيڪو <small>1980</small> جي ڏهاڪي دوران علائقي ۾ ٿيندڙ مالي مسئلن جي جواب ۽ منشيات جي فنڊ کي گردش ڪرڻ ۾ ڪميونٽي جي شموليت ذريعي اهم دوائن تائين رسائي وڌائڻ جي مقصد سان چارٽر ڪيو ويو, جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Hanson |first1=Kara |last2=McPake|first2=Barbara|date=1993|title=The Bamako Initiative: where is it going |url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.878.4969&rep=rep1&type=pdf|journal=Health Policy and Planning|publisher=Oxford University Press|volume=8|issue=3 |pages=267–274|doi=10.1093/heapol/8.3.247-a |citeseerx=10.1.1.878.4969 |via=Google Scholar}}</ref> <ref name=":1">{{Cite journal|last=Ridde|first=Valéry|date=2011|title=Is the Bamako Initiative Still Relevant for West African Health Systems?|url=http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|journal=International Journal of Health Services|publisher=Baywood Publishing Co.|volume=41|issue=1|pages=175–184|doi=10.2190/HS.41.1.l|pmid=21319728|via=Google Scholar|archive-date=17 April 2018|access-date=16 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf |date=17 April 2018 }}</ref> <small>1987</small> جي بماڪو انيشيئيٽو ڪانفرنس (<small>WHO</small> پاران منظم) [[مالي]] جي گاديءَ واري هنڌ [[بماڪو]] ۾ منعقد ڪئي وئي. ۽ سب سهارا آفريڪا جي صحت جي پاليسي کي نئين شڪل ڏيڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Cite web |url= http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm |title= Health Systems Resource Guide: user fees|date=2006-11-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20061128203803/http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm|access-date=2018-05-10|archive-date= 28 November 2006}}</ref> اجلاس ۾ آفريقي صحت جي وزيرن شرڪت ڪئي. جن بنيادي صحت جي سار سنڀال جي بحالي ذريعي صحت جي سار سنڀال جي رسائي کي بهتر بڻائڻ جي وڪالت ڪئي. <ref name=":1" /> نئين حڪمت عملي ڪميونٽي تي ٻڌل صحت جي سار سنڀال جي سڌاري ذريعي رسائي ۽ نتيجي ۾ خدمتن جي وڌيڪ موثر ۽ منصفانه فراهمي کي خاص طور تي وڌايو. علائقي اندر عوامي صحت برادري شروعات جي جواب ۾ مسئلا اٿاريا جن ۾: برابري، رسائي، سستي، انضمام جا مسئلا, دوائن، انتظام، انحصار، رسد مسئلا شامل آهن ۽ استحڪام کي نسبتي اهميت ڏني وئي. انهن تنقيدن جي نتيجي ۾ شروعات بعد ۾ صحت جي خدمتن جي رسائي ۾ واڌ کي حل ڪرڻ لاءِ صحت جي خدمتن جي معيار کي وڌائڻ ۽ صحت جي نظام جي انتظام جي مجموعي بهتري تبديل ٿي وئي. صحت جي سار سنڀال جي سڀني شعبن تائين هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو. بعد ۾ صحت جي سار سنڀال جي اشارن ۾ بهتري ۽ صحت جي سار سنڀال جي ڪارڪردگي ۽ قيمت ۾ بهتري سان هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Knippenberg |first1=R. |last2=Alihonou |first2=E. |last3=Soucat |first3=A. |last4=Oyegbite |first4=K. |last5=Calivis |first5=M. |last6=Hopwood|first6=I.|last7=Niimi|first7=R.|last8=Diallo|first8=M. P. |last9=Conde|first9=M.|date=June 1997|title=Implementation of the Bamako Initiative: strategies in Benin and Guinea|journal=The International Journal of Health Planning and Management|volume=12 Suppl 1|pages=S29–47 |doi=10.1002/(SICI)1099-1751(199706)12:1+3.0.CO;2-U|doi-broken-date=16 October 2025 |issn=0749-6753|pmid=10173105}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |url= http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |title=Medicus Mundi Switzerland - Manageable Bamako Initiative schemes|date=2007-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071008211344/http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |access-date=2018-05-10 |archive-date=8 October 2007 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !مدت !زندگي جي توقع سالن ۾ |- |1950–1955 |37.46 |- |1955–1960 |{{increase}} 39.95 |- |1960–1965 |{{increase}} 42.32 |- |1965–1970 |{{increase}} 44.42 |- |1970–1975 |{{increase}} 46.51 |- |1975–1980 |{{increase}} 48.66 |- |1980–1985 |{{increase}} 50.45 |- |1985–1990 |{{increase}} 51.72 |- |1990–1995 |{{decrease}} 51.71 |- |1995–2000 |{{increase}} 52.33 |- |2000–2005 |{{increase}} 53.67 |- |2005–2010 |{{increase}} 56.97 |- |2010–2015 |{{increase}} 60.23 |} ذريعو: عالمي آبادي جا امڪان<ref>{{Cite web |url= https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/|title=World Population Prospects - Population Division - United Nations |website=esa.un.org|access-date=2018-08-26}}</ref> === صحت جا وڏا چئلينج === ٻين عالمي علائقن جي مقابلي ۾ سب سهارا آفريقي علائقي ۾ متعدي ۽ دائمي بيمارين جي غير متناسب شرح آهي. <ref name=":2" /> ==== ذیابيطس ==== ٽائپ 2 ذیابيطس خطي ۾ هڪ وبا جي طور تي برقرار آهي جيڪا سب سهارا آفريڪا لاءِ عوامي صحت ۽ سماجي معاشي بحران پيدا ڪري ٿي. سب سهارا آفريقي برادرين ۾ ذیابيطس جي روڳن ۽ ذيلي قسمن جي ڊيٽا جي کوٽ بيماري لاءِ وبائي مرض جي دستاويز ۾ خلا پيدا ڪيو آهي. ڪيترن ئي ملڪن ۾ غير تشخيص ٿيل ذیابيطس جي اعلي شرح ماڻهن کي دائمي صحت جي پيچيدگين جي اعلي خطري ۾ وجهي ٿي، ان ڪري، علائقي ۾ ذیابيطس سان لاڳاپيل بيماري ۽ موت جو وڏو خطرو پيدا ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal|last1=Mbanya|first1=Jean Claude N|last2=Motala|first2=Ayesha A|last3=Sobngwi|first3=Eugene|last4=Assah|first4=Felix K|last5=Enoru|first5=Sostanie T|date=2010-06-26|title=Diabetes in sub-Saharan Africa|url=https://doi.org/10.1016/S0140-6736(10)60550-8|journal=The Lancet|volume=375|issue=9733|pages=2254–2266|doi=10.1016/s0140-6736(10)60550-8|pmid=20609971 |issn=0140-6736|via=}}</ref> ==== ايڇ آءِ وي/ايڊز ==== 2011 ۾، سب سهارا آفريڪا سڄي دنيا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز سان رهندڙ سڀني ماڻهن جو %69 گهر هو.<ref>{{Cite web|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/epidemiology/2012/gr2012/20121120_FactSheet_Global_en.pdf|title=Global Fact Sheet: World AIDS Day 2012|website=UNAIDS.org|access-date=2025-10-16}}</ref> جواب ۾، عوام کي ايڇ آءِ وي/ايڊز تي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪيترائي قدم شروع ڪيا ويا آهن انهن ۾ گڏيل روڪٿام جا پروگرام، جن کي سڀ کان وڌيڪ اثرائتو قدم سمجهيو ويندو آهي، پرهيز، وفادار رهو، ڪنڊوم استعمال ڪريو مهم ۽ ڊيسمنڊ ٽوٽو ايڇ آءِ وي فائونڊيشن جا آئوٽ ريچ پروگرام شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/|title=Desmond Tutu HIV Foundation - Our Work|date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116014630/https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/ |access-date=2018-05-10 |archive-date=16 January 2013 }}</ref> گڏيل قومن جي ايڇ آءِ وي/ايڊز پروگرام (<small>UNAIDS</small>) پاران 2013 ۾ جاري ڪيل هڪ خاص رپورٽ موجب، 2012 ۾ آفريڪا ۾ اينٽي ريٽرو وائرل علاج حاصل ڪندڙ ايڇ آءِ وي مثبت ماڻهن جو تعداد 2005 ۾ علاج حاصل ڪندڙ تعداد کان ست ڀيرا وڌيڪ هو، صرف گذريل سال ۾ تقريبن 1 ملين جو اضافو ٿيو. 2011 ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ ايڊز سان لاڳاپيل موت جو تعداد 2005 جي تعداد کان 33 سيڪڙو گهٽ هو.<ref>{{Cite web|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/may/20130521prupdateafrica|title=UNAIDS reports more than 7 million people now on HIV treatment across Africa––with nearly 1 million added in the last year—while new HIV infections and deaths from AIDS continue to fall|website=www.unaids.org|language=en|access-date=2018-05-10}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2013/20130521_Update_Africa.pdf|title=UNAIDS Special Report Update: How Africa Turned AIDS Around|last=UN Joint Programme on HIV/AIDS (UNAIDS)|date=May 2013|work=|access-date=}}</ref> 2011 ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ نئين ايڇ آءِ وي انفيڪشن جو تعداد 2001 جي تعداد کان 25 سيڪڙو گهٽ هو.<ref name=":4">{{Cite book|title=Global report: UNAIDS report on the global AIDS epidemic: 2012.|date=2012|publisher=UNAIDS|others=Joint United Nations Programme on HIV/AIDS.|isbn=9789291735921|location=[Geneva]|oclc=823635323}}</ref> ==== مليريا ==== مليريا سب سهارا آفريڪا ۾ هڪ مقامي بيماري آهي، جتي دنيا ۾ مليريا جا گهڻا ڪيس ۽ موت ٿين ٿا. <ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/malaria|title=Fact sheet about Malaria|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ==== ماءُ ۽ ٻار جي موت ==== مطالعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته دنيا جي اڌ کان وڌيڪ ماءُ جي موت سب سهارا آفريڪا ۾ ٿيندي آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Alvarez|first1=Jose Luis|last2=Gil|first2=Ruth|last3=Hernández|first3=Valentín|last4=Gil|first4=Angel|date=2009-12-14|title=Factors associated with maternal mortality in sub-Saharan Africa: an ecological study |journal=BMC Public Health|volume=9|article-number=462|doi=10.1186/1471-2458-9-462 |doi-access=free |pmc=2801510|pmid=20003411}}</ref> تنهن هوندي به، هن علائقي ۾ ترقي ڪئي آهي، ڇاڪاڻ ته <small>1990</small> کان وٺي علائقي جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماءُ جي موت جي شرح تقريبن اڌ گهٽجي وئي آهي.<ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality|title=Maternal mortality|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ان کان علاوه، آفريقي يونين جولاءِ 2003 ۾ ماپوٽو پروٽوڪول جي تصديق ڪئي، جيڪو عورتن جي جينياتي ڪٽڻ (FGM) کي منع ڪرڻ جو واعدو ڪري ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/09/15/opinion/a-brutal-custom-join-forces-to-banish-the-mutilation-of-women.html|title=A brutal custom : Join forces to banish the mutilation of women|last=Bonino|first=Emma|date=2004-09-15|work=The New York Times|access-date=2018-05-10|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> The sub-Saharan African region alone accounts for about 45% of global [[Infant mortality|infant and child mortalities]]. Studies have shown a relationship between infant survival and the education of mothers, as years of education positively correlate with infant survival rates. Geographic location is also a factor, as child mortality rates are higher in rural areas in comparison to urban regions.<ref>{{Cite book|title=Black lives matter : lifespan perspectives|others=Fairchild, Halford H.|date=2017 |isbn=9789382661405|location=Delhi, India|oclc=984759607}}</ref> ==== خسرو ==== خطي اندر خسرو (Measles) جي وبا کي روڪڻ لاءِ سب سهارا آفريڪا جي ملڪن ۾ معمول جي حفاظتي ٽيڪون متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Verguet|first1=Stéphane|last2=Jassat|first2=Waasila|last3=Hedberg|first3=Calle|last4=Tollman|first4=Stephen |last5=Jamison|first5=Dean T.|last6=Hofman|first6=Karen J.|date=2012-02-21|title=Measles control in Sub-Saharan Africa: South Africa as a case study|journal=Vaccine|volume=30|issue=9|pages=1594–1600|doi=10.1016/j.vaccine.2011.12.123|issn=1873-2518|pmid=22230581}}</ref> immunization has been introduced to countries within sub-Saharan Africa in order to prevent [[measles]] outbreaks within the region. ==== Neglected tropical diseases ==== [[Neglected tropical diseases]] such as [[hookworm infection]] encompass some of the most common health conditions which affect an estimated 500 million individuals in the sub-Saharan African region.<ref>{{Cite journal|last1=Hotez|first1=Peter J.|last2=Kamath|first2=Aruna|date=2009-08-25|title=Neglected Tropical Diseases in Sub-Saharan Africa: Review of Their Prevalence, Distribution, and Disease Burden |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases|language=en|volume=3|issue=8|pages=e412|doi=10.1371/journal.pntd.0000412 |doi-access=free |pmc=2727001|pmid=19707588}}</ref> ==== Non-communicable diseases ==== Results of [[Global Burden of Disease]] studies reveal that the age-standardized death rates of [[non-communicable disease]]s in at least four sub-Saharan countries including [[South Africa]], [[Democratic Republic of the Congo|Democratic Republic of Congo]], [[Nigeria]], and [[Ethiopia]] supersede that of identified high-income countries.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Dalal |first1=Shona |last2=Beunza |first2=Juan Jose |last3=Volmink |first3=Jimmy |last4=Adebamowo |first4=Clement |last5=Bajunirwe |first5=Francis |last6=Njelekela|first6=Marina|last7=Mozaffarian |first7=Dariush |last8=Fawzi |first8=Wafaie |last9=Willett|first9=Walter|date=2011-08-01|title=Non-communicable diseases in sub-Saharan Africa: what we know now|url=https://academic.oup.com/ije/article/40/4/885/682926|journal=International Journal of Epidemiology|language=en|volume=40|issue=4|pages=885–901|doi=10.1093/ije/dyr050|pmid=21527446 |issn=0300-5771}}</ref> Improvement in statistics systems and increase in epidemiological studies with in-depth analysis of disease risk factors could improve the understanding of [[non-communicable disease]]s (i.e.: [[Diabetes mellitus|diabetes]], [[hypertension]], [[cancer]], [[cardiovascular disease]], [[obesity]], etc.) in sub-Saharan Africa as well as better inform decisions surrounding healthcare policy in the region.<ref name=":2" /> ==== Onchocerciasis ==== [[Onchocerciasis]] ("river blindness"), a common cause of [[blindness]], is also endemic to parts of the region. More than 99% of people affected by the illness worldwide live in 31 countries therein.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/onchocerciasis|title=Onchocerciasis (river blindness) |website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> In response, the African Programme for Onchocerciasis Control (APOC) was launched in 1995 with the aim of controlling the disease.<ref name=":5" /> ==== تپ دق ==== تپ دق ([[Tuberculosis]]) عالمي سطح تي، خاص طور تي سب سهارا آفريقي علائقي ۾ ايڇ آءِ وي جي وڌندڙ آبادي ۾، هڪ اعلي ڪيس موت جي شرح سان بيماري ۽ موت جو هڪ اهم سبب آهي. <ref>{{Cite journal|last1=Mukadi|first1=Ya Diul|last2=Maher|first2=Dermot|last3=Harries|first3=Anthony|date=2001-01-26|title=Tuberculosis case fatality rates in high HIV prevalence populations in sub-Saharan Africa|url=https://journals.lww.com/aidsonline/Fulltext/2001/01260/Tuberculosis_case_fatality_rates_in_high_HIV.2.aspx|journal=AIDS|language=en-US|volume=15|issue=2|pages=143|doi=10.1097/00002030-200101260-00002 |issn=0269-9370}}</ref> === National healthcare systems === National health systems vary between countries. In [[Ghana]], most health care is provided by the government and largely administered by the [[Ministry of Health, Ghana|Ministry of Health]] and [[Ghana Health Services]]. The healthcare system has five levels of providers: health posts which are first level primary care for rural areas, health centers and clinics, district hospitals, regional hospitals and tertiary hospitals. These programs are funded by the government of Ghana, financial credits, Internally Generated Fund, and Donors-pooled Health Fund.<ref>{{Cite web|last1=Canagarajah|first1=Sudharshan|last2=Ye|first2=Xiao|date=2001-04-01|title=Public Health and Education Spending in Ghana in 1992-98: Issues of Equity and Efficiency|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632648|website=ssrn.com|ssrn=632648|language=en}}</ref> A shortage of health professionals compounded by migration of health workers from sub-Saharan Africa to other parts of the world (namely English-speaking nations such as the United States and the United Kingdom) has negatively impacted productivity and efficacy of the region's health systems.<ref>{{Cite journal|last1=Naicker|first1=Saraladevi|last2=Plange-Rhule|first2=Jacob|last3=Tutt|first3=Roger C.|last4=Eastwood|first4=John B.|date=2009|title=Shortage of healthcare workers in developing countries--Africa|journal=Ethnicity & Disease|volume=19|issue=1 Suppl 1|pages=S1–60–4|issn=1049-510X|pmid=19484878}}</ref> More than 85% of individuals in Africa use traditional medicine as an alternative to often expensive allopathic medical health care and costly pharmaceutical products. The Organization of African Unity (OAU) Heads of State and Government declared the 2000s decade as the African Decade on African Traditional Medicine in an effort to promote The WHO African Region’s adopted resolution for institutionalizing traditional medicine in health care systems across the continent.<ref>{{Cite journal|last=Kofi-Tsekpo|first=Mawuli|date=2004|title=Institutionalization of African traditional medicine in health care systems in Africa|journal=African Journal of Health Sciences|volume=11|issue=1–2|pages=i–ii|doi=10.4314/ajhs.v11i1.30772 |issn=1022-9272|pmid=17298111}}</ref> Public policy makers in the region are challenged with consideration of the importance of traditional/indigenous health systems and whether their coexistence with the modern medical and health sub-sector would improve the equitability and accessibility of health care distribution, the health status of populations, and the social-economic development of nations within sub-Saharan Africa.<ref>{{Cite journal|last=Dunlop|first=David W.|date=November 1975|title=Alternatives to "modern" health delivery systems in Africa: Public policy issues of traditional health systems|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0037785675901717|journal=Social Science & Medicine|volume=9|issue=11–12|pages=581–586|doi=10.1016/0037-7856(75)90171-7|pmid=817397 |issn=0037-7856}}</ref> <gallery> File:Africa HIV-AIDS 2002.svg|Map of Africa colored according to the percentage of the adult (ages 15–49) population with HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS|title=Prevalence of HIV, total (% of population ages 15-49) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=2018-05-09}}</ref> File:Life expectancy in select Southern African countries 1960-2012.svg|Life expectancy has fallen drastically in [[Southern Africa]] a result of HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/193181.stm|title=BBC News {{!}} Health {{!}} Life expectancy in Africa plummets due to Aids|website=news.bbc.co.uk|access-date=2018-05-09}}</ref> </gallery> ==نسلي گروهه== {{main|آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست}} {{Further|آفريڪا جون ٻوليون}} <!-- for actual ethnic groups --> [[File:San tribesman.jpg|upright|thumb|[[سان ماڻهو|سان]] ماڻهو [[بوٽسوانا]] مان]] [[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|upright|[[يوروبا]] ڊرم وڄائيندڙ [[ڪوارا رياست]]، [[نائيجيريا]] (2004)]] [[File:Mongo family in Equateur Province.jpg|thumb|[[مونگو ماڻهو|مونگو]] خاندان [[صوبو ايڪويٽر]]، [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف دي ڪانگو]] ۾ ]] [[بانٽو ٻوليون]] جا ڳالهائيندڙ ([[نائيجر-ڪانگو ٻوليون|نائيجر-ڪانگو]] خاندان جو حصو) ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ غالب آهن. اولهه آفريڪا جي اندروني سوانا جا [[بانٽو ماڻهو|بانٽو]] هاري آهستي آهستي آفريڪا جي اڪثر حصي تي وڌيا.<ref>Luc-Normand Tellier (2009). "''[https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Urban world history: an economic and geographical perspective]''". PUQ. p.204. {{ISBN|2-7605-1588-5}}</ref> پر ڏکڻ سوڊان ۽ اوڀر آفريڪا ۾ ڪيترائي نيلوٽڪ گروھ, سواحلي ساحل تي مخلوط سواحلي ماڻهو ۽ ڏکڻ ۽ وچ آفريڪا ۾ (ترتيب وار) ڪجھ باقي مقامي خويسان (سان ۽ خويسائي) ۽ پگمي ماڻهو پڻ آهن. بنتو ڳالهائيندڙ آفريقي پڻ گبون ۽ استوائي گني ۾ غالب آهن ۽ اهي ڏکڻ ڪيمرون جي ڪجهه حصن ۾ مليا آهن. ڏکڻ آفريڪا جي ڪالهاري ريگستان ۾ "سان" جي نالي سان سڃاتل الڳ ماڻهو ڊگهي عرصي کان موجود آهن, خويسائي ماڻهن سان گڏ, اهي خويسان ٺاهيندا آهن. سان ڏکڻ آفريڪا جا پري-بانتو مقامي ماڻهو آهن, جڏهن ته پگمي وچ آفريڪا جا پري-بانتو مقامي آفريقي ماڻهو آهن.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece Pygmies struggle to survive in war zone where abuse is routine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525095020/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece |date=25 May 2010 }}. Times Online. 16 December 2004.</ref> اولهه آفريڪا جا ماڻهو بنيادي طور تي نائجر-ڪانگو ٻوليون ڳالهائين ٿا. گهڻو ڪري (جيتوڻيڪ خاص طور تي نه) ان جي غير بانٽو شاخن سان تعلق رکن ٿا. جيتوڻيڪ ڪجهه نيلو-سهارا ۽ افرو ايشيائي ڳالهائيندڙ گروپ پڻ مليا آهن. نائيجر-ڪانگو ڳالهائيندڙ (يوروبا، اِگبو، فلاني، اڪان ۽ وولوف) نسلي گروهه سڀ کان وڏا ۽ سڀ کان وڌيڪ بااثر آهن. مرڪزي صحارا ۾. منڊينڪا يا منڊي گروپ سڀ کان وڌيڪ اهم آهن. چاڊڪ ڳالهائيندڙ گروهه (هائوسا سميت) علائقي جي اترئين حصن ۾ مليا آهن. صحارا ۽ نيلو-سهارا برادرين جي ويجهو. جهڙوڪ ڪنوري، <ref name="cia.gov">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081848/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|url-status=dead}}</ref> زرما<ref name="ReferenceA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=24 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424124158/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|url-status=dead}}</ref> ۽ سونگھائي<ref name="ReferenceB">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=10 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110042640/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|url-status=dead}}</ref> اهي وچ آفريڪا جي سرحد سان لڳندڙ اولهه آفريڪا جي اوڀر وارن حصن ۾ موجود آهن. The peoples of North Africa comprise three main groups: [[Berbers]] in the northwest, [[Egyptians]] and [[Libyans]] in northeast, and [[Nilo-Saharan]]-speaking peoples in the east. The [[Muslim]] settlers who arrived in the 7th century introduced the [[Arabic]] language and [[Islam]] to the region, initiating a process of linguistic [[Arabization]] of the region's inhabitants. The Semitic [[Phoenicia]]ns (who founded [[Carthage]]) and [[Hyksos]], the Indo-Iranian [[Alans]], the Indo-European [[Ancient Greece|Greeks]], [[Ancient Rome|Romans]] and [[Vandals]] settled in North Africa as well. [[Berber languages|Berber]]-speaking populations still make significant communities within [[Morocco]] and [[Algeria]] and are still also present in smaller numbers in [[Tunisia]] and [[Libya]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm Q&A: The Berbers]. BBC News. 12 March 2004.</ref> The Berber-speaking [[Tuareg people|Tuareg]] and other often-[[nomad]]ic peoples are the principal inhabitants of the Saharan interior of North Africa. In Mauritania, there is a small Berber community and Niger–Congo-speaking peoples in the South, though in both regions Arabic and Arab culture predominates. In Sudan, although Arabic and Arab culture predominates, it is also inhabited by originally Nilo-Saharan-speaking groups such as the [[Nubians]], [[Fur]], [[Masalit people|Masalit]] and [[Zaghawa people|Zaghawa]]<ref name="John A. Shoup 2011 p. 333">John A. Shoup, Ethnic Groups of Africa and the Middle East (2011), p. 333, {{ISBN|159884363X}}: "The Zaghawa is one of the major divisions of the Beri peoples who live in western Sudan and eastern Chad, and their language, also called Zaghawa, belongs to the Saharan branch of the Nilo-Saharan language group."</ref> who over the centuries have variously intermixed with migrants from the Arabian peninsula. Small communities of Afro-Asiatic-speaking [[Beja people|Beja]] nomads can also be found in Egypt and Sudan. [[File:Bedscha.jpg|thumb|200px|[[Beja people|Beja]] nomads from [[Northeast Africa]]]] In the [[Horn of Africa]], [[Afro-Asiatic languages|Afro-Asiatic]]-speaking groups predominate. [[Ethiopia]]n and [[Eritrea]]n groups like the [[Amhara people|Amhara]] and [[Tigray-Tigrinya people|Tigrayans]] (collectively known as [[Habesha people|Habesha]]) speak languages from the [[Semitic languages|Semitic]] branch of Afro-Asiatic language family, while the [[Oromo people|Oromo]] and [[Somali people|Somali]] speak languages from the [[Cushitic]] branch of Afro-Asiatic. In southern Ethiopia and Eritrea, Nilotic peoples related to those in South Sudan are also found, while Bantu and Khoisan ethnic minorities inhabit parts of southern Somalia. [[File:Boerfamily1886.jpg|thumb|right|200px|An [[Afrikaner]] family from [[South Africa]], 1886.]] Prior to the [[decolonization]] movements of the post-[[World War II]] era, [[Ethnic groups of Europe|Europeans]] were represented in every part of Africa.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html "We Want Our Country" (3 of 10)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723000220/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html |date=23 July 2013 }}. Time. 5 November 1965</ref> Decolonisation during the 1960s and 1970s often resulted in the mass emigration of European-descended settlers out of Africa&nbsp;– especially from Algeria and Morocco (1.6 million ''[[Pied-noir|pieds-noirs]]'' in North Africa),<ref>Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). ''"[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Migration and development co-operation.]"''. Council of Europe. p.25. {{ISBN|92-871-2611-9}}</ref> Kenya, Congo,<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html Jungle Shipwreck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722210703/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html |date=22 July 2013 }}. ''Time.'' 25 July 1960</ref> Rhodesia, Mozambique and Angola.<ref>[http://www.economist.com/world/mideast-africa/displayStory.cfm?story_id=12079340 Flight from Angola], ''The Economist '', 16 August 1975</ref> By the end of 1977, more than one million Portuguese were thought to have returned from Africa.<ref>[http://countrystudies.us/portugal/48.htm Portugal - Emigration], Eric Solsten, ed. Portugal: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1993.</ref> Nevertheless, [[White Africans of European ancestry|White Africans]] remain a minority in many African states, particularly [[South Africa]], [[Zimbabwe]], [[Namibia]] and [[Réunion]].<ref>{{Cite book | first = John A. | last = Holm | title = Pidgins and Creoles: References survey | url = https://books.google.com/books?id=PcD7p9y3EIcC&pg=PA394 | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | page = 394 | isbn = 0-521-35940-6}}</ref> The African country with the largest native European African population is [[South Africa]].<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People South Africa: People: Ethnic Groups.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621164208/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People |date=21 June 2020 }} World Factbook of CIA</ref> The [[Afrikaner]]s, the [[British diaspora in Africa|British diaspora]] and the [[Coloured]]s are the largest native European-descended groups in Africa today. Native European colonization also brought sizable groups of [[Asian people|Asians]], particularly people from the [[Indian subcontinent]], to British colonies. Large [[Non-resident Indian and person of Indian origin|Indian communities]] are found in South Africa, and smaller ones are present in Kenya, Tanzania, and some other southern and East African countries. The large [[Indians in Uganda|Indian community in Uganda]] was [[Expulsion of Asians in Uganda in 1972|expelled]] by the dictator [[Idi Amin]] in 1972, though many have since returned. The islands in the Indian Ocean are also populated primarily by people of Asian origin, often mixed with Africans and Europeans. The [[Malagasy people]] of [[Madagascar]] are [[Austronesian people]] and native [[Africa]]n people, but those along the coast are generally mixed with Bantu, Arab, Indian and European origins. Malay and Indian ancestries are also important components in the group of people known in South Africa as [[Cape Coloured]]s (people with origins in two or more races and continents). Beginning with the 21st century many Hispanics, primarily Mexicans, Central Americans, Chileans, Peruvians, and Colombians, have immigrated to Africa. Around 500,000 Hispanics have immigrated to Africa, most of whom live in South Africa, Kenya, Nigeria, Uganda, and Ghana. During the 20th century, small but economically important communities of [[Demographics of Lebanon#The Lebanese Diaspora|Lebanese]] and [[Overseas Chinese|Chinese]]<ref name=Africa>"[http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration]". By Malia Politzer, ''Migration Information Source''. August 2008.</ref> have also developed in the larger coastal cities of [[West Africa|West]] and East Africa, respectively.<ref>"[http://www1.voanews.com/english/news/a-13-2007-07-10-voa46.html Lebanese Immigrants Boost West African Commerce]", By Naomi Schwarz, VOANews.com, 10 July 2007</ref> ==ٻوليون== {{main|Languages of Africa}} {{ethnolinguistic groups in Africa}} There are three major linguistic phyla native to Africa: [[Niger–Congo languages]] (including [[Bantu languages|Bantu]]) in [[West Africa|West]], [[Central Africa|Central]], [[Southeast Africa|Southeast]] and [[Southern Africa]]; [[Nilo-Saharan languages]] (unity debated) spoken from [[Tanzania]] to [[Sudan]] and from [[Chad]] to [[Mali]]; [[Khoisan languages]] (probably no phylogenetic unit, see [[Khoe languages]]), concentrated in the [[Kalahari Desert]] of [[Namibia]] and [[Botswana]]; There are several other small families and [[language isolate]]s, as well as languages that have [[Unclassified language|yet to be classified]]. In addition, the [[Afroasiatic languages]] are spread throughout [[Western Asia]], [[North Africa]], the [[Horn of Africa]] and parts of the [[Sahel]]. The [[Afroasiatic Urheimat|Afroasiatic homeland]] may be either in Western Asia or in Africa. More recently introduced to Africa are [[Austronesian languages]] spoken in [[Madagascar]], as well as [[Indo-European languages]] spoken in [[South Africa]] and [[Namibia]] ([[Afrikaans]], [[English language|English]], [[German language|German]]), which were used as [[lingua francas]] in former [[colonial empire|European colonies]]. The total number of languages natively spoken in Africa is variously estimated (depending on the delineation of [[language]] vs. [[dialect]]) at between 1,250 and 2,100,<ref>{{cite book|title=African Languages: an Introduction|editor-last=Heine|editor-first=Bernd|editor2-last=Heine|editor2-first=Bernd|publisher=Cambridge University Press|year=2000}}</ref> and by some counts at "over 3,000",<ref>{{cite book|title=The Language of African Literature|page=ix|editor-last=Epstein|editor-first=Edmund L.|editor2-last=Kole|editor2-first=Robert|publisher=Africa World Press|year=1998|isbn=0-86543-534-0|quote=Africa is incredibly rich in language&mdash;over 3,000 indigenous languages by some counts, and many creoles, pidgins, and lingua francas.|url=https://books.google.com/books?id=XkkrDH27jmIC&pg=PR9|accessdate=2011-06-23}}</ref> [[Nigeria]] alone has over 500 languages (according to the count of [[SIL Ethnologue]]),<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=nigeria |title=Ethnologue report for Nigeria |work=Ethnologue Languages of the World}}</ref> Around a hundred languages are widely used for inter-ethnic communication. [[Varieties of Arabic|Arabic]], [[Somali language|Somali]], [[Berber languages|Berber]], [[Amharic]], [[Oromo language|Oromo]], [[Igbo language|Igbo]], [[Swahili language|Swahili]], [[Hausa language|Hausa]], [[Manding languages|Manding]], [[Fulani language|Fulani]] and [[Yoruba language|Yoruba]] are spoken by tens of millions of people. Twelve [[dialect cluster]]s (which may group up to a hundred linguistic varieties) are spoken by 75 percent, and fifteen by 85 percent, of Africans as a first or additional language.<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/hdr04_complete.pdf |title=Human Development Report 2004 |year=2004 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> [[Niger–Congo languages|Niger–Congo]] is the largest phylum of African languages, with more than 500 million speakers (2017); it is dominated by the [[Bantu languages|Bantu]] branch, spread throughout sub-Saharan Africa in the [[Bantu expansion]], Bantu speakers accounting for about half of Niger–Congo speakers. [[Arabic]] is the most widely spoken single language in Africa by far, with a population of [[Arab Africa]] of the order of 330 million (2017). Other Afroasiatic languages are spoken by of the order of 100 million speakers in Africa (2017). [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]] are spoken by of the order of 100 million speakers (2017). [[Khoisan]] groups a number of mostly endangered [[click language]]s, the largest being [[Khoekhoe language|Khoekhoe]] with of the order of 300,000 speakers (2016). ==پڻ ڏسو== {{Portal|Africa}} * آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست * [[فولا قبيلو|فولا ماڻهو]] * [[عرب|عرب ماڻهو]] * بانٽو ماڻهو * هائوسا ماڻهو * آفريڪا جي لساني آباديات * آبادي جي لحاظ کان آفريقي ملڪن جي فهرست * دنيا جي آبادي * آفريڪا ۾ مذهب * [[آفريڪا ۾ اسلام]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{Commons category|Demographics of Africa}} {{Portal|Africa}} [[زمرو:آفريڪا]] [[زمرو:آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] c4pi8m6z88wpdsmvs2ugeeccnif0nff 376398 376397 2026-05-08T08:45:53Z Memon2025 21315 376398 wikitext text/x-wiki [[File:African_countries_by_HDI_(2020).svg|thumb|260x260 عڪسلون|2020 ۾ [[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|انساني ترقي جي انڊيڪس]] جي لحاظ کان آفريقي ڪائونٽين جو نقشو: {| style="background:transparent;" width="100%" | |- | {{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#003C00|≥ 0.900}} {{legend|#007F00|0.850–0.899}} {{legend|#00C400|0.800–0.849}} {{Col-break}} {{legend|#00F900|0.750–0.799}} {{legend|#D3FF00|0.700–0.749}} {{legend|#FF0|0.650–0.699}} {{legend|#FFD215|0.600–0.649}} {{Col-break}} {{legend|#FFA83C|0.550–0.599}} {{legend|#FF852F|0.500–0.549}} {{legend|#FF5B00|0.450–0.499}} {{legend|#F00|0.400–0.449}} {{legend|#A70000|≤ 0.399}} {{legend|#D9D9D9|Data unavailable}} {{Col-end}} |} ]] گذريل صديءَ دوران '''[[آفريڪا]] جي آبادي''' تيزي سان وڌي آهي ۽ نتيجي طور نوجوانن جي وڏي تعداد ۾ اضافو ٿيو آهي، جن کي ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ <small>'''50'''</small> سالن کان گهٽ عمر جي اميد سان وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو آهي. سال <small>2017</small>ع تائين ڪل آبادي هڪ ارب <small>'''25'''</small> ڪروڙ کان وڌيڪ آهي، جن جي واڌ جي شرح <small>'''2.5'''</small> سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو آفريقي ملڪ [[نائيجيريا]] آهي جن جي آبادي سال <small>2017</small>ع تائين 19 ڪروڙ 10 لک هي ۽ واڌ جي شرح 2.6 سيڪڙو آهي. <ref name="UN2017">{{حوالو ويب|quote=2017-11-29}}</ref> '''آبادي''': هڪ ارب 25 ڪروڙ 60 لک (2017) جو اندازو '''آبادي جي کثافت''': هڪ في چورس ڪلوميٽر '''آبادي ۾ واڌ''': %2.5 في سال ==آبادي ۾ واڌ== [[File:Population growth rate world 2013.svg|thumb|300px|گھڻن آفريقي ملڪن ۾ سالياني آبادي جي واڌ جي شرح %2 کان مٿي آهي.]] {{see|آبادي جي لحاظ کان آفريڪي ملڪن جي فهرست}} سال <small>2016</small> تائين آفريڪا جي ڪل آبادي جو اندازو <small>1.225</small> بلين آهي جيڪا دنيا جي آبادي جو %<small>17</small> نمائندگي ڪري ٿي. گڏيل قومن جي اندازن مطابق آفريڪا جي آبادي <small>2050</small> تائين <small>2.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>26</small>) ۽ <small>2100</small> تائين تقريبن <small>4.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>40</small>) تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="billion">{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8366591.stm |title=Africa population tops a billion |publisher=[[BBC]] |date=18 November 2009}}[https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/2004Highlights_finalrevised.pdf "World Population Prospects: The 2004 Revision"] [[United Nations]] (Department of Economic and Social Affairs, population division)</ref> آفريڪا جي آبادي پهريون ڀيرو <small>2009</small> ۾ هڪ ارب کان وڌي وئي. 27 سالن جي ٻيڻي وقت سان (واڌ جي شرح 2.6٪ في سال). <ref name="billion" /> آبادي جي واڌ تقريبن ساڳئي رفتار سان جاري رهي آهي ۽ ڪل آبادي <small>2038</small> تائين 2 ارب کان وڌي وڃڻ جي اميد آهي (29 سال ٻيڻي وقت، %2.4 في سال). 20 صدي جي وچ کان وٺي آبادي جي بي قابو واڌ جو سبب, بغير زرخيزي جي شرح ۾ ساڳئي گهٽتائي جي (مانع حمل جي تمام محدود استعمال جي ڪري), ٻارن جي موت جي شرح ۾ گهٽتائي ۽ عمر جي توقع ۾ عام واڌ آهي. آبادي جي بي قابو واڌ انفراسٽرڪچر جي ترقي کي ختم ڪرڻ ۽ معاشي ترقي کي خراب ڪرڻ جو خطرو آهي.<ref>Eliya Zulu, [https://www.newscientist.com/article/dn21745-how-to-defuse-sub-saharan-africas-population-bomb/ "How to defuse sub-Saharan Africa’s population bomb"], ''New Scientist'', 26 April 2012. Jeffrey Gutman and Nirav Patel, [https://www.brookings.edu/blog/africa-in-focus/2018/01/26/foresight-africa-viewpoint-urban-africa-avoiding-the-perfect-storm/ "Urban Africa: Avoiding the perfect storm"], ''Foresight Africa'', 26 January 2018.</ref> ڪينيا ۽ زامبيا واڌ جي شرح کي روڪڻ جي ڪوشش ۾ خانداني منصوبابندي کي فروغ ڏيڻ لاءِ پروگرامن تي عمل ڪري رهيا آهن.<ref>Joseph J Bish, [https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2016/jan/11/population-growth-in-africa-grasping-the-scale-of-the-challenge "Population growth in Africa: grasping the scale of the challenge"], ''The Guardian'', 11 January 2016. "African fertility has not fallen as expected. Precipitous declines in fertility in Asia and Latin America, from five children per woman in the 1970s to around 2.5 today, led many to believe Africa would follow a similar course. [...] Unfortunately, since the early 1990s, family planning programmes in Africa have not had the same attention [as in other parts of the world], resulting in slow, sometimes negligible, fertility declines. In a handful of countries, previous declines have stalled altogether and are reversing. [...] A few heroic efforts, such as Family Planning 2020, are attempting to stimulate family planning programmes across the continent, and there are some signs of success. Recent figures from Kenya and Zambia show substantial strengthening of contraceptive use among married women. In Kenya, 58% of married women now use modern contraception, and in Zambia this measure has risen from 33% to 45% in the last three years. In both cases, the catalysts for improvements were government commitment and commensurate budget financing. The virtuous circle may not be completely out of reach, but many more African governments must make haste and make substantial investments in contraceptive information and access for their people."</ref> آفريڪا ۾ آبادي جي انتهائي واڌ اوڀر آفريڪا، وچ آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪري آهي. جيڪي علائقا 21 صدي دوران انهن جي آبادي کي پنجين کان وڌيڪ ڪرڻ جو امڪان آهي, انهن مان سڀ کان وڌيڪ (آبادي ۾ اندازي مطابق %680 واڌ سان) وچ آفريڪا آهي. 2000 ۾ 100 ملين کان گهٽ کان 2100 ۾ 750 ملين کان وڌيڪ (هن انگ جو اڌ کان وڌيڪ ڪانگو جي جمهوري جمهوريه پاران هلائي وئي آهي) 2000 ۾ 47 ملين کان 2100 ۾ 379 ملين تائين وڌڻ جو امڪان آهي. ڏکڻ آفريڪا ۽ اتر آفريڪا ۾ آبادي جي متوقع واڌ گهٽ آهي, جن جي توقع آهي ته ساڳئي عرصي دوران انهن جي آبادي کي ترتيب وار ٻيڻو ۽ ٽي ڀيرا نه ڪيو ويندو. [[File:Expectancy of life.svg|thumb|400px| {| width=100% |- | valign=top | {{legend|#0000CD|>80}} {{legend|#4169E1|77.5–80}} {{legend|#00BFFF|75–77.5}} {{legend|#3CB371|72.5–75}} {{legend|#32CD32|70–72.5}} | valign=top | {{legend|#ADFF2F|67.5–70}} {{legend|#FFFF00|65–67.5}} {{legend|#FFD700|60–65}} {{legend|#FF8C00|55–60}} {{legend|#FF4500|50–55}} |} <small>2015</small> <small>۾ علائقي جي لحاظ کان زندگي جي اميد</small><ref>{{cite web |title=World Health Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |publisher=World Health Organization |url=http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/EN_WHS2016_AnnexB.pdf |date=2016 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2015_Volume-I_Comprehensive-Tables.pdf |title=United Nations World Population Prospects: 2015 revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |date=29 July 2015 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indexmundi.com/falkland_islands_(islas_malvinas)/life_expectancy_at_birth.html |title=Falkland Islands (Islas Malvinas) Life expectancy at birth |work=Index Mundi |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160711222147/http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |archive-date=2016-07-11 |url=http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |title=Greenland Life expectancy at birth |work=Index Mundi |access-date=2018-08-03}}</ref>]] علائقي جي لحاظ کان آبادي جو اندازو (اربن ۾): {|class="wikitable" |- | علائقي|| سال*2000 || سال 2050 || سال 2100 |- | [[اوڀر آفريڪا]]|| 0.26|| 0.89 <small>(+242%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+507%) +1.8% في سال)</small> |- | [[وچ آفريڪا]]|| 0.096|| 0.38 <small>(+300%) +2.8% في سال)</small>|| 0.75 <small>(+680%) +2.1% في سال)</small> |- | [[اتر آفريڪا]]|| 0.17|| 0.36 <small>(+112%) +1.5% في سال)</small>|| 0.47 <small>(+176%) +1.0%في سال)</small> |- | [[ڏاکڻي آفريڪا]]|| 0.052 || 0.086 <small>(+65%) +1.0% في سال)</small>|| 0.092 <small>(+77%) +0.6% في سال)</small> |- | [[اولهه آفريڪا]]|| 0.24 || 0.81 <small>(+238%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+558%) +1.9% في سال)</small> |- | '''[[آفريڪا]]''' || 0.82 || 2.53 <small>(+209%) +2.3% في سال)</small>|| 4.47 <small>(+454%) +1.7% في سال)</small> |- | '''دنيا'''|| 6.15 || 9.77 <small>(+60%) +0.9% في سال)</small>|| 11.18 <small>(+82%) +0.6% في سال)</small> |} ==صحت== [[Image:Infantmortalityrate.jpg|thumb|300px|دنيا جو نقشو جيڪو 2006 ۾ هر 1000 پيدائشن ۾ ٻارن جي موت جي شرح کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book|title=The world factbook 2006|date=2006|publisher=Potomac|others=United States Central Intelligence Agency|isbn=1574889974|location=Dulles, Va.|oclc=64964412}}</ref>]]{{Further|آفريڪا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز}} ===سب-صحارا آفريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال جي ترقي جي تاريخ=== سيپٽمبر <small>1987</small> ۾ يونيسيف ۽ ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن (<small>WHO</small>) علائقائي ڪميٽي "بماڪو انيشيئيٽو" جيڪو <small>1980</small> جي ڏهاڪي دوران علائقي ۾ ٿيندڙ مالي مسئلن جي جواب ۽ منشيات جي فنڊ کي گردش ڪرڻ ۾ ڪميونٽي جي شموليت ذريعي اهم دوائن تائين رسائي وڌائڻ جي مقصد سان چارٽر ڪيو ويو, جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Hanson |first1=Kara |last2=McPake|first2=Barbara|date=1993|title=The Bamako Initiative: where is it going |url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.878.4969&rep=rep1&type=pdf|journal=Health Policy and Planning|publisher=Oxford University Press|volume=8|issue=3 |pages=267–274|doi=10.1093/heapol/8.3.247-a |citeseerx=10.1.1.878.4969 |via=Google Scholar}}</ref> <ref name=":1">{{Cite journal|last=Ridde|first=Valéry|date=2011|title=Is the Bamako Initiative Still Relevant for West African Health Systems?|url=http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|journal=International Journal of Health Services|publisher=Baywood Publishing Co.|volume=41|issue=1|pages=175–184|doi=10.2190/HS.41.1.l|pmid=21319728|via=Google Scholar|archive-date=17 April 2018|access-date=16 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf |date=17 April 2018 }}</ref> <small>1987</small> جي بماڪو انيشيئيٽو ڪانفرنس (<small>WHO</small> پاران منظم) [[مالي]] جي گاديءَ واري هنڌ [[بماڪو]] ۾ منعقد ڪئي وئي. ۽ سب سهارا آفريڪا جي صحت جي پاليسي کي نئين شڪل ڏيڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Cite web |url= http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm |title= Health Systems Resource Guide: user fees|date=2006-11-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20061128203803/http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm|access-date=2018-05-10|archive-date= 28 November 2006}}</ref> اجلاس ۾ آفريقي صحت جي وزيرن شرڪت ڪئي. جن بنيادي صحت جي سار سنڀال جي بحالي ذريعي صحت جي سار سنڀال جي رسائي کي بهتر بڻائڻ جي وڪالت ڪئي.<ref name=":1" /> نئين حڪمت عملي ڪميونٽي تي ٻڌل صحت جي سار سنڀال جي سڌاري ذريعي رسائي ۽ نتيجي ۾ خدمتن جي وڌيڪ موثر ۽ منصفانه فراهمي کي خاص طور تي وڌايو. علائقي اندر عوامي صحت برادري شروعات جي جواب ۾ مسئلا اٿاريا جن ۾: برابري، رسائي، سستي، انضمام جا مسئلا, دوائن، انتظام، انحصار، رسد مسئلا شامل آهن ۽ استحڪام کي نسبتي اهميت ڏني وئي. انهن تنقيدن جي نتيجي ۾ شروعات بعد ۾ صحت جي خدمتن جي رسائي ۾ واڌ کي حل ڪرڻ لاءِ صحت جي خدمتن جي معيار کي وڌائڻ ۽ صحت جي نظام جي انتظام جي مجموعي بهتري تبديل ٿي وئي. صحت جي سار سنڀال جي سڀني شعبن تائين هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو. بعد ۾ صحت جي سار سنڀال جي اشارن ۾ بهتري ۽ صحت جي سار سنڀال جي ڪارڪردگي ۽ قيمت ۾ بهتري سان هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Knippenberg |first1=R. |last2=Alihonou |first2=E. |last3=Soucat |first3=A. |last4=Oyegbite |first4=K. |last5=Calivis |first5=M. |last6=Hopwood|first6=I.|last7=Niimi|first7=R.|last8=Diallo|first8=M. P. |last9=Conde|first9=M.|date=June 1997|title=Implementation of the Bamako Initiative: strategies in Benin and Guinea|journal=The International Journal of Health Planning and Management|volume=12 Suppl 1|pages=S29–47 |doi=10.1002/(SICI)1099-1751(199706)12:1+3.0.CO;2-U|doi-broken-date=16 October 2025 |issn=0749-6753|pmid=10173105}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |url= http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |title=Medicus Mundi Switzerland - Manageable Bamako Initiative schemes|date=2007-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071008211344/http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |access-date=2018-05-10 |archive-date=8 October 2007 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !مدت !زندگي جي توقع سالن ۾ |- |1950–1955 |37.46 |- |1955–1960 |{{increase}} 39.95 |- |1960–1965 |{{increase}} 42.32 |- |1965–1970 |{{increase}} 44.42 |- |1970–1975 |{{increase}} 46.51 |- |1975–1980 |{{increase}} 48.66 |- |1980–1985 |{{increase}} 50.45 |- |1985–1990 |{{increase}} 51.72 |- |1990–1995 |{{decrease}} 51.71 |- |1995–2000 |{{increase}} 52.33 |- |2000–2005 |{{increase}} 53.67 |- |2005–2010 |{{increase}} 56.97 |- |2010–2015 |{{increase}} 60.23 |} ذريعو: عالمي آبادي جا امڪان<ref>{{Cite web |url= https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/|title=World Population Prospects - Population Division - United Nations |website=esa.un.org|access-date=2018-08-26}}</ref> === صحت جا وڏا چئلينج === ٻين عالمي علائقن جي مقابلي ۾ سب سهارا آفريقي علائقي ۾ متعدي ۽ دائمي بيمارين جي غير متناسب شرح آهي. <ref name=":2" /> ==== ذیابيطس ==== ٽائپ 2 ذیابيطس خطي ۾ هڪ وبا جي طور تي برقرار آهي جيڪا سب سهارا آفريڪا لاءِ عوامي صحت ۽ سماجي معاشي بحران پيدا ڪري ٿي. سب سهارا آفريقي برادرين ۾ ذیابيطس جي روڳن ۽ ذيلي قسمن جي ڊيٽا جي کوٽ بيماري لاءِ وبائي مرض جي دستاويز ۾ خلا پيدا ڪيو آهي. ڪيترن ئي ملڪن ۾ غير تشخيص ٿيل ذیابيطس جي اعلي شرح ماڻهن کي دائمي صحت جي پيچيدگين جي اعلي خطري ۾ وجهي ٿي، ان ڪري، علائقي ۾ ذیابيطس سان لاڳاپيل بيماري ۽ موت جو وڏو خطرو پيدا ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal|last1=Mbanya|first1=Jean Claude N|last2=Motala|first2=Ayesha A|last3=Sobngwi|first3=Eugene|last4=Assah|first4=Felix K|last5=Enoru|first5=Sostanie T|date=2010-06-26|title=Diabetes in sub-Saharan Africa|url=https://doi.org/10.1016/S0140-6736(10)60550-8|journal=The Lancet|volume=375|issue=9733|pages=2254–2266|doi=10.1016/s0140-6736(10)60550-8|pmid=20609971 |issn=0140-6736|via=}}</ref> ==== ايڇ آءِ وي/ايڊز ==== 2011 ۾، سب سهارا آفريڪا سڄي دنيا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز سان رهندڙ سڀني ماڻهن جو %69 گهر هو.<ref>{{Cite web|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/epidemiology/2012/gr2012/20121120_FactSheet_Global_en.pdf|title=Global Fact Sheet: World AIDS Day 2012|website=UNAIDS.org|access-date=2025-10-16}}</ref> جواب ۾، عوام کي ايڇ آءِ وي/ايڊز تي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪيترائي قدم شروع ڪيا ويا آهن انهن ۾ گڏيل روڪٿام جا پروگرام، جن کي سڀ کان وڌيڪ اثرائتو قدم سمجهيو ويندو آهي، پرهيز، وفادار رهو، ڪنڊوم استعمال ڪريو مهم ۽ ڊيسمنڊ ٽوٽو ايڇ آءِ وي فائونڊيشن جا آئوٽ ريچ پروگرام شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/|title=Desmond Tutu HIV Foundation - Our Work|date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116014630/https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/ |access-date=2018-05-10 |archive-date=16 January 2013 }}</ref> گڏيل قومن جي ايڇ آءِ وي/ايڊز پروگرام (<small>UNAIDS</small>) پاران 2013 ۾ جاري ڪيل هڪ خاص رپورٽ موجب، 2012 ۾ آفريڪا ۾ اينٽي ريٽرو وائرل علاج حاصل ڪندڙ ايڇ آءِ وي مثبت ماڻهن جو تعداد 2005 ۾ علاج حاصل ڪندڙ تعداد کان ست ڀيرا وڌيڪ هو، صرف گذريل سال ۾ تقريبن 1 ملين جو اضافو ٿيو. 2011 ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ ايڊز سان لاڳاپيل موت جو تعداد 2005 جي تعداد کان 33 سيڪڙو گهٽ هو.<ref>{{Cite web|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/may/20130521prupdateafrica|title=UNAIDS reports more than 7 million people now on HIV treatment across Africa––with nearly 1 million added in the last year—while new HIV infections and deaths from AIDS continue to fall|website=www.unaids.org|language=en|access-date=2018-05-10}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2013/20130521_Update_Africa.pdf|title=UNAIDS Special Report Update: How Africa Turned AIDS Around|last=UN Joint Programme on HIV/AIDS (UNAIDS)|date=May 2013|work=|access-date=}}</ref> 2011 ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ نئين ايڇ آءِ وي انفيڪشن جو تعداد 2001 جي تعداد کان 25 سيڪڙو گهٽ هو.<ref name=":4">{{Cite book|title=Global report: UNAIDS report on the global AIDS epidemic: 2012.|date=2012|publisher=UNAIDS|others=Joint United Nations Programme on HIV/AIDS.|isbn=9789291735921|location=[Geneva]|oclc=823635323}}</ref> ==== مليريا ==== مليريا سب سهارا آفريڪا ۾ هڪ مقامي بيماري آهي، جتي دنيا ۾ مليريا جا گهڻا ڪيس ۽ موت ٿين ٿا. <ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/malaria|title=Fact sheet about Malaria|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ==== ماءُ ۽ ٻار جي موت ==== مطالعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته دنيا جي اڌ کان وڌيڪ ماءُ جي موت سب سهارا آفريڪا ۾ ٿيندي آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Alvarez|first1=Jose Luis|last2=Gil|first2=Ruth|last3=Hernández|first3=Valentín|last4=Gil|first4=Angel|date=2009-12-14|title=Factors associated with maternal mortality in sub-Saharan Africa: an ecological study |journal=BMC Public Health|volume=9|article-number=462|doi=10.1186/1471-2458-9-462 |doi-access=free |pmc=2801510|pmid=20003411}}</ref> تنهن هوندي به، هن علائقي ۾ ترقي ڪئي آهي، ڇاڪاڻ ته <small>1990</small> کان وٺي علائقي جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماءُ جي موت جي شرح تقريبن اڌ گهٽجي وئي آهي.<ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality|title=Maternal mortality|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ان کان علاوه، آفريقي يونين جولاءِ 2003 ۾ ماپوٽو پروٽوڪول جي تصديق ڪئي، جيڪو عورتن جي جينياتي ڪٽڻ (FGM) کي منع ڪرڻ جو واعدو ڪري ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/09/15/opinion/a-brutal-custom-join-forces-to-banish-the-mutilation-of-women.html|title=A brutal custom : Join forces to banish the mutilation of women|last=Bonino|first=Emma|date=2004-09-15|work=The New York Times|access-date=2018-05-10|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> The sub-Saharan African region alone accounts for about 45% of global [[Infant mortality|infant and child mortalities]]. Studies have shown a relationship between infant survival and the education of mothers, as years of education positively correlate with infant survival rates. Geographic location is also a factor, as child mortality rates are higher in rural areas in comparison to urban regions.<ref>{{Cite book|title=Black lives matter : lifespan perspectives|others=Fairchild, Halford H.|date=2017 |isbn=9789382661405|location=Delhi, India|oclc=984759607}}</ref> ==== خسرو ==== خطي اندر خسرو (Measles) جي وبا کي روڪڻ لاءِ سب سهارا آفريڪا جي ملڪن ۾ معمول جي حفاظتي ٽيڪون متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Verguet|first1=Stéphane|last2=Jassat|first2=Waasila|last3=Hedberg|first3=Calle|last4=Tollman|first4=Stephen |last5=Jamison|first5=Dean T.|last6=Hofman|first6=Karen J.|date=2012-02-21|title=Measles control in Sub-Saharan Africa: South Africa as a case study|journal=Vaccine|volume=30|issue=9|pages=1594–1600|doi=10.1016/j.vaccine.2011.12.123|issn=1873-2518|pmid=22230581}}</ref> immunization has been introduced to countries within sub-Saharan Africa in order to prevent [[measles]] outbreaks within the region. ==== Neglected tropical diseases ==== [[Neglected tropical diseases]] such as [[hookworm infection]] encompass some of the most common health conditions which affect an estimated 500 million individuals in the sub-Saharan African region.<ref>{{Cite journal|last1=Hotez|first1=Peter J.|last2=Kamath|first2=Aruna|date=2009-08-25|title=Neglected Tropical Diseases in Sub-Saharan Africa: Review of Their Prevalence, Distribution, and Disease Burden |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases|language=en|volume=3|issue=8|pages=e412|doi=10.1371/journal.pntd.0000412 |doi-access=free |pmc=2727001|pmid=19707588}}</ref> ==== Non-communicable diseases ==== Results of [[Global Burden of Disease]] studies reveal that the age-standardized death rates of [[non-communicable disease]]s in at least four sub-Saharan countries including [[South Africa]], [[Democratic Republic of the Congo|Democratic Republic of Congo]], [[Nigeria]], and [[Ethiopia]] supersede that of identified high-income countries.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Dalal |first1=Shona |last2=Beunza |first2=Juan Jose |last3=Volmink |first3=Jimmy |last4=Adebamowo |first4=Clement |last5=Bajunirwe |first5=Francis |last6=Njelekela|first6=Marina|last7=Mozaffarian |first7=Dariush |last8=Fawzi |first8=Wafaie |last9=Willett|first9=Walter|date=2011-08-01|title=Non-communicable diseases in sub-Saharan Africa: what we know now|url=https://academic.oup.com/ije/article/40/4/885/682926|journal=International Journal of Epidemiology|language=en|volume=40|issue=4|pages=885–901|doi=10.1093/ije/dyr050|pmid=21527446 |issn=0300-5771}}</ref> Improvement in statistics systems and increase in epidemiological studies with in-depth analysis of disease risk factors could improve the understanding of [[non-communicable disease]]s (i.e.: [[Diabetes mellitus|diabetes]], [[hypertension]], [[cancer]], [[cardiovascular disease]], [[obesity]], etc.) in sub-Saharan Africa as well as better inform decisions surrounding healthcare policy in the region.<ref name=":2" /> ==== Onchocerciasis ==== [[Onchocerciasis]] ("river blindness"), a common cause of [[blindness]], is also endemic to parts of the region. More than 99% of people affected by the illness worldwide live in 31 countries therein.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/onchocerciasis|title=Onchocerciasis (river blindness) |website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> In response, the African Programme for Onchocerciasis Control (APOC) was launched in 1995 with the aim of controlling the disease.<ref name=":5" /> ==== تپ دق ==== تپ دق ([[Tuberculosis]]) عالمي سطح تي، خاص طور تي سب سهارا آفريقي علائقي ۾ ايڇ آءِ وي جي وڌندڙ آبادي ۾، هڪ اعلي ڪيس موت جي شرح سان بيماري ۽ موت جو هڪ اهم سبب آهي. <ref>{{Cite journal|last1=Mukadi|first1=Ya Diul|last2=Maher|first2=Dermot|last3=Harries|first3=Anthony|date=2001-01-26|title=Tuberculosis case fatality rates in high HIV prevalence populations in sub-Saharan Africa|url=https://journals.lww.com/aidsonline/Fulltext/2001/01260/Tuberculosis_case_fatality_rates_in_high_HIV.2.aspx|journal=AIDS|language=en-US|volume=15|issue=2|pages=143|doi=10.1097/00002030-200101260-00002 |issn=0269-9370}}</ref> === National healthcare systems === National health systems vary between countries. In [[Ghana]], most health care is provided by the government and largely administered by the [[Ministry of Health, Ghana|Ministry of Health]] and [[Ghana Health Services]]. The healthcare system has five levels of providers: health posts which are first level primary care for rural areas, health centers and clinics, district hospitals, regional hospitals and tertiary hospitals. These programs are funded by the government of Ghana, financial credits, Internally Generated Fund, and Donors-pooled Health Fund.<ref>{{Cite web|last1=Canagarajah|first1=Sudharshan|last2=Ye|first2=Xiao|date=2001-04-01|title=Public Health and Education Spending in Ghana in 1992-98: Issues of Equity and Efficiency|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632648|website=ssrn.com|ssrn=632648|language=en}}</ref> A shortage of health professionals compounded by migration of health workers from sub-Saharan Africa to other parts of the world (namely English-speaking nations such as the United States and the United Kingdom) has negatively impacted productivity and efficacy of the region's health systems.<ref>{{Cite journal|last1=Naicker|first1=Saraladevi|last2=Plange-Rhule|first2=Jacob|last3=Tutt|first3=Roger C.|last4=Eastwood|first4=John B.|date=2009|title=Shortage of healthcare workers in developing countries--Africa|journal=Ethnicity & Disease|volume=19|issue=1 Suppl 1|pages=S1–60–4|issn=1049-510X|pmid=19484878}}</ref> More than 85% of individuals in Africa use traditional medicine as an alternative to often expensive allopathic medical health care and costly pharmaceutical products. The Organization of African Unity (OAU) Heads of State and Government declared the 2000s decade as the African Decade on African Traditional Medicine in an effort to promote The WHO African Region’s adopted resolution for institutionalizing traditional medicine in health care systems across the continent.<ref>{{Cite journal|last=Kofi-Tsekpo|first=Mawuli|date=2004|title=Institutionalization of African traditional medicine in health care systems in Africa|journal=African Journal of Health Sciences|volume=11|issue=1–2|pages=i–ii|doi=10.4314/ajhs.v11i1.30772 |issn=1022-9272|pmid=17298111}}</ref> Public policy makers in the region are challenged with consideration of the importance of traditional/indigenous health systems and whether their coexistence with the modern medical and health sub-sector would improve the equitability and accessibility of health care distribution, the health status of populations, and the social-economic development of nations within sub-Saharan Africa.<ref>{{Cite journal|last=Dunlop|first=David W.|date=November 1975|title=Alternatives to "modern" health delivery systems in Africa: Public policy issues of traditional health systems|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0037785675901717|journal=Social Science & Medicine|volume=9|issue=11–12|pages=581–586|doi=10.1016/0037-7856(75)90171-7|pmid=817397 |issn=0037-7856}}</ref> <gallery> File:Africa HIV-AIDS 2002.svg|Map of Africa colored according to the percentage of the adult (ages 15–49) population with HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS|title=Prevalence of HIV, total (% of population ages 15-49) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=2018-05-09}}</ref> File:Life expectancy in select Southern African countries 1960-2012.svg|Life expectancy has fallen drastically in [[Southern Africa]] a result of HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/193181.stm|title=BBC News {{!}} Health {{!}} Life expectancy in Africa plummets due to Aids|website=news.bbc.co.uk|access-date=2018-05-09}}</ref> </gallery> ==نسلي گروهه== {{main|آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست}} {{Further|آفريڪا جون ٻوليون}} <!-- for actual ethnic groups --> [[File:San tribesman.jpg|upright|thumb|[[سان ماڻهو|سان]] ماڻهو [[بوٽسوانا]] مان]] [[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|upright|[[يوروبا]] ڊرم وڄائيندڙ [[ڪوارا رياست]]، [[نائيجيريا]] (2004)]] [[File:Mongo family in Equateur Province.jpg|thumb|[[مونگو ماڻهو|مونگو]] خاندان [[صوبو ايڪويٽر]]، [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف دي ڪانگو]] ۾ ]] [[بانٽو ٻوليون]] جا ڳالهائيندڙ ([[نائيجر-ڪانگو ٻوليون|نائيجر-ڪانگو]] خاندان جو حصو) ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ غالب آهن. اولهه آفريڪا جي اندروني سوانا جا [[بانٽو ماڻهو|بانٽو]] هاري آهستي آهستي آفريڪا جي اڪثر حصي تي وڌيا.<ref>Luc-Normand Tellier (2009). "''[https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Urban world history: an economic and geographical perspective]''". PUQ. p.204. {{ISBN|2-7605-1588-5}}</ref> پر ڏکڻ سوڊان ۽ اوڀر آفريڪا ۾ ڪيترائي نيلوٽڪ گروھ, سواحلي ساحل تي مخلوط سواحلي ماڻهو ۽ ڏکڻ ۽ وچ آفريڪا ۾ (ترتيب وار) ڪجھ باقي مقامي خويسان (سان ۽ خويسائي) ۽ پگمي ماڻهو پڻ آهن. بنتو ڳالهائيندڙ آفريقي پڻ گبون ۽ استوائي گني ۾ غالب آهن ۽ اهي ڏکڻ ڪيمرون جي ڪجهه حصن ۾ مليا آهن. ڏکڻ آفريڪا جي ڪالهاري ريگستان ۾ "سان" جي نالي سان سڃاتل الڳ ماڻهو ڊگهي عرصي کان موجود آهن, خويسائي ماڻهن سان گڏ, اهي خويسان ٺاهيندا آهن. سان ڏکڻ آفريڪا جا پري-بانتو مقامي ماڻهو آهن, جڏهن ته پگمي وچ آفريڪا جا پري-بانتو مقامي آفريقي ماڻهو آهن.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece Pygmies struggle to survive in war zone where abuse is routine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525095020/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece |date=25 May 2010 }}. Times Online. 16 December 2004.</ref> اولهه آفريڪا جا ماڻهو بنيادي طور تي نائجر-ڪانگو ٻوليون ڳالهائين ٿا. گهڻو ڪري (جيتوڻيڪ خاص طور تي نه) ان جي غير بانٽو شاخن سان تعلق رکن ٿا. جيتوڻيڪ ڪجهه نيلو-سهارا ۽ افرو ايشيائي ڳالهائيندڙ گروپ پڻ مليا آهن. نائيجر-ڪانگو ڳالهائيندڙ (يوروبا، اِگبو، فلاني، اڪان ۽ وولوف) نسلي گروهه سڀ کان وڏا ۽ سڀ کان وڌيڪ بااثر آهن. مرڪزي صحارا ۾. منڊينڪا يا منڊي گروپ سڀ کان وڌيڪ اهم آهن. چاڊڪ ڳالهائيندڙ گروهه (هائوسا سميت) علائقي جي اترئين حصن ۾ مليا آهن. صحارا ۽ نيلو-سهارا برادرين جي ويجهو. جهڙوڪ ڪنوري، <ref name="cia.gov">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081848/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|url-status=dead}}</ref> زرما<ref name="ReferenceA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=24 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424124158/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|url-status=dead}}</ref> ۽ سونگھائي<ref name="ReferenceB">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=10 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110042640/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|url-status=dead}}</ref> اهي وچ آفريڪا جي سرحد سان لڳندڙ اولهه آفريڪا جي اوڀر وارن حصن ۾ موجود آهن. The peoples of North Africa comprise three main groups: [[Berbers]] in the northwest, [[Egyptians]] and [[Libyans]] in northeast, and [[Nilo-Saharan]]-speaking peoples in the east. The [[Muslim]] settlers who arrived in the 7th century introduced the [[Arabic]] language and [[Islam]] to the region, initiating a process of linguistic [[Arabization]] of the region's inhabitants. The Semitic [[Phoenicia]]ns (who founded [[Carthage]]) and [[Hyksos]], the Indo-Iranian [[Alans]], the Indo-European [[Ancient Greece|Greeks]], [[Ancient Rome|Romans]] and [[Vandals]] settled in North Africa as well. [[Berber languages|Berber]]-speaking populations still make significant communities within [[Morocco]] and [[Algeria]] and are still also present in smaller numbers in [[Tunisia]] and [[Libya]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm Q&A: The Berbers]. BBC News. 12 March 2004.</ref> The Berber-speaking [[Tuareg people|Tuareg]] and other often-[[nomad]]ic peoples are the principal inhabitants of the Saharan interior of North Africa. In Mauritania, there is a small Berber community and Niger–Congo-speaking peoples in the South, though in both regions Arabic and Arab culture predominates. In Sudan, although Arabic and Arab culture predominates, it is also inhabited by originally Nilo-Saharan-speaking groups such as the [[Nubians]], [[Fur]], [[Masalit people|Masalit]] and [[Zaghawa people|Zaghawa]]<ref name="John A. Shoup 2011 p. 333">John A. Shoup, Ethnic Groups of Africa and the Middle East (2011), p. 333, {{ISBN|159884363X}}: "The Zaghawa is one of the major divisions of the Beri peoples who live in western Sudan and eastern Chad, and their language, also called Zaghawa, belongs to the Saharan branch of the Nilo-Saharan language group."</ref> who over the centuries have variously intermixed with migrants from the Arabian peninsula. Small communities of Afro-Asiatic-speaking [[Beja people|Beja]] nomads can also be found in Egypt and Sudan. [[File:Bedscha.jpg|thumb|200px|[[Beja people|Beja]] nomads from [[Northeast Africa]]]] In the [[Horn of Africa]], [[Afro-Asiatic languages|Afro-Asiatic]]-speaking groups predominate. [[Ethiopia]]n and [[Eritrea]]n groups like the [[Amhara people|Amhara]] and [[Tigray-Tigrinya people|Tigrayans]] (collectively known as [[Habesha people|Habesha]]) speak languages from the [[Semitic languages|Semitic]] branch of Afro-Asiatic language family, while the [[Oromo people|Oromo]] and [[Somali people|Somali]] speak languages from the [[Cushitic]] branch of Afro-Asiatic. In southern Ethiopia and Eritrea, Nilotic peoples related to those in South Sudan are also found, while Bantu and Khoisan ethnic minorities inhabit parts of southern Somalia. [[File:Boerfamily1886.jpg|thumb|right|200px|An [[Afrikaner]] family from [[South Africa]], 1886.]] Prior to the [[decolonization]] movements of the post-[[World War II]] era, [[Ethnic groups of Europe|Europeans]] were represented in every part of Africa.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html "We Want Our Country" (3 of 10)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723000220/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html |date=23 July 2013 }}. Time. 5 November 1965</ref> Decolonisation during the 1960s and 1970s often resulted in the mass emigration of European-descended settlers out of Africa&nbsp;– especially from Algeria and Morocco (1.6 million ''[[Pied-noir|pieds-noirs]]'' in North Africa),<ref>Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). ''"[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Migration and development co-operation.]"''. Council of Europe. p.25. {{ISBN|92-871-2611-9}}</ref> Kenya, Congo,<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html Jungle Shipwreck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722210703/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html |date=22 July 2013 }}. ''Time.'' 25 July 1960</ref> Rhodesia, Mozambique and Angola.<ref>[http://www.economist.com/world/mideast-africa/displayStory.cfm?story_id=12079340 Flight from Angola], ''The Economist '', 16 August 1975</ref> By the end of 1977, more than one million Portuguese were thought to have returned from Africa.<ref>[http://countrystudies.us/portugal/48.htm Portugal - Emigration], Eric Solsten, ed. Portugal: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1993.</ref> Nevertheless, [[White Africans of European ancestry|White Africans]] remain a minority in many African states, particularly [[South Africa]], [[Zimbabwe]], [[Namibia]] and [[Réunion]].<ref>{{Cite book | first = John A. | last = Holm | title = Pidgins and Creoles: References survey | url = https://books.google.com/books?id=PcD7p9y3EIcC&pg=PA394 | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | page = 394 | isbn = 0-521-35940-6}}</ref> The African country with the largest native European African population is [[South Africa]].<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People South Africa: People: Ethnic Groups.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621164208/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People |date=21 June 2020 }} World Factbook of CIA</ref> The [[Afrikaner]]s, the [[British diaspora in Africa|British diaspora]] and the [[Coloured]]s are the largest native European-descended groups in Africa today. Native European colonization also brought sizable groups of [[Asian people|Asians]], particularly people from the [[Indian subcontinent]], to British colonies. Large [[Non-resident Indian and person of Indian origin|Indian communities]] are found in South Africa, and smaller ones are present in Kenya, Tanzania, and some other southern and East African countries. The large [[Indians in Uganda|Indian community in Uganda]] was [[Expulsion of Asians in Uganda in 1972|expelled]] by the dictator [[Idi Amin]] in 1972, though many have since returned. The islands in the Indian Ocean are also populated primarily by people of Asian origin, often mixed with Africans and Europeans. The [[Malagasy people]] of [[Madagascar]] are [[Austronesian people]] and native [[Africa]]n people, but those along the coast are generally mixed with Bantu, Arab, Indian and European origins. Malay and Indian ancestries are also important components in the group of people known in South Africa as [[Cape Coloured]]s (people with origins in two or more races and continents). Beginning with the 21st century many Hispanics, primarily Mexicans, Central Americans, Chileans, Peruvians, and Colombians, have immigrated to Africa. Around 500,000 Hispanics have immigrated to Africa, most of whom live in South Africa, Kenya, Nigeria, Uganda, and Ghana. During the 20th century, small but economically important communities of [[Demographics of Lebanon#The Lebanese Diaspora|Lebanese]] and [[Overseas Chinese|Chinese]]<ref name=Africa>"[http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration]". By Malia Politzer, ''Migration Information Source''. August 2008.</ref> have also developed in the larger coastal cities of [[West Africa|West]] and East Africa, respectively.<ref>"[http://www1.voanews.com/english/news/a-13-2007-07-10-voa46.html Lebanese Immigrants Boost West African Commerce]", By Naomi Schwarz, VOANews.com, 10 July 2007</ref> ==ٻوليون== {{main|Languages of Africa}} {{ethnolinguistic groups in Africa}} There are three major linguistic phyla native to Africa: [[Niger–Congo languages]] (including [[Bantu languages|Bantu]]) in [[West Africa|West]], [[Central Africa|Central]], [[Southeast Africa|Southeast]] and [[Southern Africa]]; [[Nilo-Saharan languages]] (unity debated) spoken from [[Tanzania]] to [[Sudan]] and from [[Chad]] to [[Mali]]; [[Khoisan languages]] (probably no phylogenetic unit, see [[Khoe languages]]), concentrated in the [[Kalahari Desert]] of [[Namibia]] and [[Botswana]]; There are several other small families and [[language isolate]]s, as well as languages that have [[Unclassified language|yet to be classified]]. In addition, the [[Afroasiatic languages]] are spread throughout [[Western Asia]], [[North Africa]], the [[Horn of Africa]] and parts of the [[Sahel]]. The [[Afroasiatic Urheimat|Afroasiatic homeland]] may be either in Western Asia or in Africa. More recently introduced to Africa are [[Austronesian languages]] spoken in [[Madagascar]], as well as [[Indo-European languages]] spoken in [[South Africa]] and [[Namibia]] ([[Afrikaans]], [[English language|English]], [[German language|German]]), which were used as [[lingua francas]] in former [[colonial empire|European colonies]]. The total number of languages natively spoken in Africa is variously estimated (depending on the delineation of [[language]] vs. [[dialect]]) at between 1,250 and 2,100,<ref>{{cite book|title=African Languages: an Introduction|editor-last=Heine|editor-first=Bernd|editor2-last=Heine|editor2-first=Bernd|publisher=Cambridge University Press|year=2000}}</ref> and by some counts at "over 3,000",<ref>{{cite book|title=The Language of African Literature|page=ix|editor-last=Epstein|editor-first=Edmund L.|editor2-last=Kole|editor2-first=Robert|publisher=Africa World Press|year=1998|isbn=0-86543-534-0|quote=Africa is incredibly rich in language&mdash;over 3,000 indigenous languages by some counts, and many creoles, pidgins, and lingua francas.|url=https://books.google.com/books?id=XkkrDH27jmIC&pg=PR9|accessdate=2011-06-23}}</ref> [[Nigeria]] alone has over 500 languages (according to the count of [[SIL Ethnologue]]),<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=nigeria |title=Ethnologue report for Nigeria |work=Ethnologue Languages of the World}}</ref> Around a hundred languages are widely used for inter-ethnic communication. [[Varieties of Arabic|Arabic]], [[Somali language|Somali]], [[Berber languages|Berber]], [[Amharic]], [[Oromo language|Oromo]], [[Igbo language|Igbo]], [[Swahili language|Swahili]], [[Hausa language|Hausa]], [[Manding languages|Manding]], [[Fulani language|Fulani]] and [[Yoruba language|Yoruba]] are spoken by tens of millions of people. Twelve [[dialect cluster]]s (which may group up to a hundred linguistic varieties) are spoken by 75 percent, and fifteen by 85 percent, of Africans as a first or additional language.<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/hdr04_complete.pdf |title=Human Development Report 2004 |year=2004 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> [[Niger–Congo languages|Niger–Congo]] is the largest phylum of African languages, with more than 500 million speakers (2017); it is dominated by the [[Bantu languages|Bantu]] branch, spread throughout sub-Saharan Africa in the [[Bantu expansion]], Bantu speakers accounting for about half of Niger–Congo speakers. [[Arabic]] is the most widely spoken single language in Africa by far, with a population of [[Arab Africa]] of the order of 330 million (2017). Other Afroasiatic languages are spoken by of the order of 100 million speakers in Africa (2017). [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]] are spoken by of the order of 100 million speakers (2017). [[Khoisan]] groups a number of mostly endangered [[click language]]s, the largest being [[Khoekhoe language|Khoekhoe]] with of the order of 300,000 speakers (2016). ==پڻ ڏسو== {{Portal|Africa}} * آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست * [[فولا قبيلو|فولا ماڻهو]] * [[عرب|عرب ماڻهو]] * بانٽو ماڻهو * هائوسا ماڻهو * آفريڪا جي لساني آباديات * آبادي جي لحاظ کان آفريقي ملڪن جي فهرست * دنيا جي آبادي * آفريڪا ۾ مذهب * [[آفريڪا ۾ اسلام]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{Commons category|Demographics of Africa}} {{Portal|Africa}} [[زمرو:آفريڪا]] [[زمرو:آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] 6snohcv4x3oewo5qsv6d2z57firennm 376399 376398 2026-05-08T08:52:52Z Memon2025 21315 376399 wikitext text/x-wiki [[File:African_countries_by_HDI_(2020).svg|thumb|260x260 عڪسلون|2020 ۾ [[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|انساني ترقي جي انڊيڪس]] جي لحاظ کان آفريقي ڪائونٽين جو نقشو: {| style="background:transparent;" width="100%" | |- | {{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#003C00|≥ 0.900}} {{legend|#007F00|0.850–0.899}} {{legend|#00C400|0.800–0.849}} {{Col-break}} {{legend|#00F900|0.750–0.799}} {{legend|#D3FF00|0.700–0.749}} {{legend|#FF0|0.650–0.699}} {{legend|#FFD215|0.600–0.649}} {{Col-break}} {{legend|#FFA83C|0.550–0.599}} {{legend|#FF852F|0.500–0.549}} {{legend|#FF5B00|0.450–0.499}} {{legend|#F00|0.400–0.449}} {{legend|#A70000|≤ 0.399}} {{legend|#D9D9D9|Data unavailable}} {{Col-end}} |} ]] گذريل صديءَ دوران '''[[آفريڪا]] جي آبادي''' تيزي سان وڌي آهي ۽ نتيجي طور نوجوانن جي وڏي تعداد ۾ اضافو ٿيو آهي، جن کي ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ <small>'''50'''</small> سالن کان گهٽ عمر جي اميد سان وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو آهي. سال <small>2017</small>ع تائين ڪل آبادي هڪ ارب <small>'''25'''</small> ڪروڙ کان وڌيڪ آهي، جن جي واڌ جي شرح <small>'''2.5'''</small> سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو آفريقي ملڪ [[نائيجيريا]] آهي جن جي آبادي سال <small>2017</small>ع تائين 19 ڪروڙ 10 لک هي ۽ واڌ جي شرح 2.6 سيڪڙو آهي. <ref name="UN2017">{{حوالو ويب|quote=2017-11-29}}</ref> '''آبادي''': هڪ ارب 25 ڪروڙ 60 لک (2017) جو اندازو '''آبادي جي کثافت''': هڪ في چورس ڪلوميٽر '''آبادي ۾ واڌ''': %2.5 في سال ==آبادي ۾ واڌ== [[File:Population growth rate world 2013.svg|thumb|300px|گھڻن آفريقي ملڪن ۾ سالياني آبادي جي واڌ جي شرح %2 کان مٿي آهي.]] {{see|آبادي جي لحاظ کان آفريڪي ملڪن جي فهرست}} سال <small>2016</small> تائين آفريڪا جي ڪل آبادي جو اندازو <small>1.225</small> بلين آهي جيڪا دنيا جي آبادي جو %<small>17</small> نمائندگي ڪري ٿي. گڏيل قومن جي اندازن مطابق آفريڪا جي آبادي <small>2050</small> تائين <small>2.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>26</small>) ۽ <small>2100</small> تائين تقريبن <small>4.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>40</small>) تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="billion">{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8366591.stm |title=Africa population tops a billion |publisher=[[BBC]] |date=18 November 2009}}[https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/2004Highlights_finalrevised.pdf "World Population Prospects: The 2004 Revision"] [[United Nations]] (Department of Economic and Social Affairs, population division)</ref> آفريڪا جي آبادي پهريون ڀيرو <small>2009</small> ۾ هڪ ارب کان وڌي وئي. 27 سالن جي ٻيڻي وقت سان (واڌ جي شرح 2.6٪ في سال). <ref name="billion" /> آبادي جي واڌ تقريبن ساڳئي رفتار سان جاري رهي آهي ۽ ڪل آبادي <small>2038</small> تائين 2 ارب کان وڌي وڃڻ جي اميد آهي (29 سال ٻيڻي وقت، %2.4 في سال). 20 صدي جي وچ کان وٺي آبادي جي بي قابو واڌ جو سبب, بغير زرخيزي جي شرح ۾ ساڳئي گهٽتائي جي (مانع حمل جي تمام محدود استعمال جي ڪري), ٻارن جي موت جي شرح ۾ گهٽتائي ۽ عمر جي توقع ۾ عام واڌ آهي. آبادي جي بي قابو واڌ انفراسٽرڪچر جي ترقي کي ختم ڪرڻ ۽ معاشي ترقي کي خراب ڪرڻ جو خطرو آهي.<ref>Eliya Zulu, [https://www.newscientist.com/article/dn21745-how-to-defuse-sub-saharan-africas-population-bomb/ "How to defuse sub-Saharan Africa’s population bomb"], ''New Scientist'', 26 April 2012. Jeffrey Gutman and Nirav Patel, [https://www.brookings.edu/blog/africa-in-focus/2018/01/26/foresight-africa-viewpoint-urban-africa-avoiding-the-perfect-storm/ "Urban Africa: Avoiding the perfect storm"], ''Foresight Africa'', 26 January 2018.</ref> ڪينيا ۽ زامبيا واڌ جي شرح کي روڪڻ جي ڪوشش ۾ خانداني منصوبابندي کي فروغ ڏيڻ لاءِ پروگرامن تي عمل ڪري رهيا آهن.<ref>Joseph J Bish, [https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2016/jan/11/population-growth-in-africa-grasping-the-scale-of-the-challenge "Population growth in Africa: grasping the scale of the challenge"], ''The Guardian'', 11 January 2016. "African fertility has not fallen as expected. Precipitous declines in fertility in Asia and Latin America, from five children per woman in the 1970s to around 2.5 today, led many to believe Africa would follow a similar course. [...] Unfortunately, since the early 1990s, family planning programmes in Africa have not had the same attention [as in other parts of the world], resulting in slow, sometimes negligible, fertility declines. In a handful of countries, previous declines have stalled altogether and are reversing. [...] A few heroic efforts, such as Family Planning 2020, are attempting to stimulate family planning programmes across the continent, and there are some signs of success. Recent figures from Kenya and Zambia show substantial strengthening of contraceptive use among married women. In Kenya, 58% of married women now use modern contraception, and in Zambia this measure has risen from 33% to 45% in the last three years. In both cases, the catalysts for improvements were government commitment and commensurate budget financing. The virtuous circle may not be completely out of reach, but many more African governments must make haste and make substantial investments in contraceptive information and access for their people."</ref> آفريڪا ۾ آبادي جي انتهائي واڌ اوڀر آفريڪا، وچ آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪري آهي. جيڪي علائقا 21 صدي دوران انهن جي آبادي کي پنجين کان وڌيڪ ڪرڻ جو امڪان آهي, انهن مان سڀ کان وڌيڪ (آبادي ۾ اندازي مطابق %680 واڌ سان) وچ آفريڪا آهي. 2000 ۾ 100 ملين کان گهٽ کان 2100 ۾ 750 ملين کان وڌيڪ (هن انگ جو اڌ کان وڌيڪ ڪانگو جي جمهوري جمهوريه پاران هلائي وئي آهي) 2000 ۾ 47 ملين کان 2100 ۾ 379 ملين تائين وڌڻ جو امڪان آهي. ڏکڻ آفريڪا ۽ اتر آفريڪا ۾ آبادي جي متوقع واڌ گهٽ آهي, جن جي توقع آهي ته ساڳئي عرصي دوران انهن جي آبادي کي ترتيب وار ٻيڻو ۽ ٽي ڀيرا نه ڪيو ويندو. [[File:Expectancy of life.svg|thumb|400px| {| width=100% |- | valign=top | {{legend|#0000CD|>80}} {{legend|#4169E1|77.5–80}} {{legend|#00BFFF|75–77.5}} {{legend|#3CB371|72.5–75}} {{legend|#32CD32|70–72.5}} | valign=top | {{legend|#ADFF2F|67.5–70}} {{legend|#FFFF00|65–67.5}} {{legend|#FFD700|60–65}} {{legend|#FF8C00|55–60}} {{legend|#FF4500|50–55}} |} <small>2015</small> <small>۾ علائقي جي لحاظ کان زندگي جي اميد</small><ref>{{cite web |title=World Health Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |publisher=World Health Organization |url=http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/EN_WHS2016_AnnexB.pdf |date=2016 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2015_Volume-I_Comprehensive-Tables.pdf |title=United Nations World Population Prospects: 2015 revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |date=29 July 2015 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indexmundi.com/falkland_islands_(islas_malvinas)/life_expectancy_at_birth.html |title=Falkland Islands (Islas Malvinas) Life expectancy at birth |work=Index Mundi |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160711222147/http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |archive-date=2016-07-11 |url=http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |title=Greenland Life expectancy at birth |work=Index Mundi |access-date=2018-08-03}}</ref>]] علائقي جي لحاظ کان آبادي جو اندازو (اربن ۾): {|class="wikitable" |- | علائقي|| سال*2000 || سال 2050 || سال 2100 |- | [[اوڀر آفريڪا]]|| 0.26|| 0.89 <small>(+242%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+507%) +1.8% في سال)</small> |- | [[وچ آفريڪا]]|| 0.096|| 0.38 <small>(+300%) +2.8% في سال)</small>|| 0.75 <small>(+680%) +2.1% في سال)</small> |- | [[اتر آفريڪا]]|| 0.17|| 0.36 <small>(+112%) +1.5% في سال)</small>|| 0.47 <small>(+176%) +1.0%في سال)</small> |- | [[ڏاکڻي آفريڪا]]|| 0.052 || 0.086 <small>(+65%) +1.0% في سال)</small>|| 0.092 <small>(+77%) +0.6% في سال)</small> |- | [[اولهه آفريڪا]]|| 0.24 || 0.81 <small>(+238%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+558%) +1.9% في سال)</small> |- | '''[[آفريڪا]]''' || 0.82 || 2.53 <small>(+209%) +2.3% في سال)</small>|| 4.47 <small>(+454%) +1.7% في سال)</small> |- | '''دنيا'''|| 6.15 || 9.77 <small>(+60%) +0.9% في سال)</small>|| 11.18 <small>(+82%) +0.6% في سال)</small> |} ==صحت== [[Image:Infantmortalityrate.jpg|thumb|300px|دنيا جو نقشو جيڪو 2006 ۾ هر 1000 پيدائشن ۾ ٻارن جي موت جي شرح کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book|title=The world factbook 2006|date=2006|publisher=Potomac|others=United States Central Intelligence Agency|isbn=1574889974|location=Dulles, Va.|oclc=64964412}}</ref>]]{{Further|آفريڪا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز}} ===سب-صحارا آفريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال جي ترقي جي تاريخ=== سيپٽمبر <small>1987</small> ۾ يونيسيف ۽ ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن (<small>WHO</small>) علائقائي ڪميٽي "بماڪو انيشيئيٽو" جيڪو <small>1980</small> جي ڏهاڪي دوران علائقي ۾ ٿيندڙ مالي مسئلن جي جواب ۽ منشيات جي فنڊ کي گردش ڪرڻ ۾ ڪميونٽي جي شموليت ذريعي اهم دوائن تائين رسائي وڌائڻ جي مقصد سان چارٽر ڪيو ويو, جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Hanson |first1=Kara |last2=McPake|first2=Barbara|date=1993|title=The Bamako Initiative: where is it going |url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.878.4969&rep=rep1&type=pdf|journal=Health Policy and Planning|publisher=Oxford University Press|volume=8|issue=3 |pages=267–274|doi=10.1093/heapol/8.3.247-a |citeseerx=10.1.1.878.4969 |via=Google Scholar}}</ref> <ref name=":1">{{Cite journal|last=Ridde|first=Valéry|date=2011|title=Is the Bamako Initiative Still Relevant for West African Health Systems?|url=http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|journal=International Journal of Health Services|publisher=Baywood Publishing Co.|volume=41|issue=1|pages=175–184|doi=10.2190/HS.41.1.l|pmid=21319728|via=Google Scholar|archive-date=17 April 2018|access-date=16 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf |date=17 April 2018 }}</ref> <small>1987</small> جي بماڪو انيشيئيٽو ڪانفرنس (<small>WHO</small> پاران منظم) [[مالي]] جي گاديءَ واري هنڌ [[بماڪو]] ۾ منعقد ڪئي وئي. ۽ سب سهارا آفريڪا جي صحت جي پاليسي کي نئين شڪل ڏيڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Cite web |url= http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm |title= Health Systems Resource Guide: user fees|date=2006-11-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20061128203803/http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm|access-date=2018-05-10|archive-date= 28 November 2006}}</ref> اجلاس ۾ آفريقي صحت جي وزيرن شرڪت ڪئي. جن بنيادي صحت جي سار سنڀال جي بحالي ذريعي صحت جي سار سنڀال جي رسائي کي بهتر بڻائڻ جي وڪالت ڪئي.<ref name=":1" /> نئين حڪمت عملي ڪميونٽي تي ٻڌل صحت جي سار سنڀال جي سڌاري ذريعي رسائي ۽ نتيجي ۾ خدمتن جي وڌيڪ موثر ۽ منصفانه فراهمي کي خاص طور تي وڌايو. علائقي اندر عوامي صحت برادري شروعات جي جواب ۾ مسئلا اٿاريا جن ۾: برابري، رسائي، سستي، انضمام جا مسئلا, دوائن، انتظام، انحصار، رسد مسئلا شامل آهن ۽ استحڪام کي نسبتي اهميت ڏني وئي. انهن تنقيدن جي نتيجي ۾ شروعات بعد ۾ صحت جي خدمتن جي رسائي ۾ واڌ کي حل ڪرڻ لاءِ صحت جي خدمتن جي معيار کي وڌائڻ ۽ صحت جي نظام جي انتظام جي مجموعي بهتري تبديل ٿي وئي. صحت جي سار سنڀال جي سڀني شعبن تائين هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو. بعد ۾ صحت جي سار سنڀال جي اشارن ۾ بهتري ۽ صحت جي سار سنڀال جي ڪارڪردگي ۽ قيمت ۾ بهتري سان هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Knippenberg |first1=R. |last2=Alihonou |first2=E. |last3=Soucat |first3=A. |last4=Oyegbite |first4=K. |last5=Calivis |first5=M. |last6=Hopwood|first6=I.|last7=Niimi|first7=R.|last8=Diallo|first8=M. P. |last9=Conde|first9=M.|date=June 1997|title=Implementation of the Bamako Initiative: strategies in Benin and Guinea|journal=The International Journal of Health Planning and Management|volume=12 Suppl 1|pages=S29–47 |doi=10.1002/(SICI)1099-1751(199706)12:1+3.0.CO;2-U|doi-broken-date=16 October 2025 |issn=0749-6753|pmid=10173105}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |url= http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |title=Medicus Mundi Switzerland - Manageable Bamako Initiative schemes|date=2007-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071008211344/http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |access-date=2018-05-10 |archive-date=8 October 2007 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !مدت !زندگي جي توقع سالن ۾ |- |1950–1955 |37.46 |- |1955–1960 |{{increase}} 39.95 |- |1960–1965 |{{increase}} 42.32 |- |1965–1970 |{{increase}} 44.42 |- |1970–1975 |{{increase}} 46.51 |- |1975–1980 |{{increase}} 48.66 |- |1980–1985 |{{increase}} 50.45 |- |1985–1990 |{{increase}} 51.72 |- |1990–1995 |{{decrease}} 51.71 |- |1995–2000 |{{increase}} 52.33 |- |2000–2005 |{{increase}} 53.67 |- |2005–2010 |{{increase}} 56.97 |- |2010–2015 |{{increase}} 60.23 |} ذريعو: عالمي آبادي جا امڪان<ref>{{Cite web |url= https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/|title=World Population Prospects - Population Division - United Nations |website=esa.un.org|access-date=2018-08-26}}</ref> ===صحت جا وڏا چئلينج=== ٻين عالمي علائقن جي مقابلي ۾ سب سهارا آفريقي علائقي ۾ متعدي ۽ دائمي بيمارين جي غير متناسب شرح آهي. <ref name=":2" /> ====ذیابيطس==== ٽائپ 2 ذیابيطس خطي ۾ هڪ وبا جي طور تي برقرار آهي جيڪا سب سهارا آفريڪا لاءِ عوامي صحت ۽ سماجي معاشي بحران پيدا ڪري ٿي. سب سهارا آفريقي برادرين ۾ ذیابيطس جي روڳن ۽ ذيلي قسمن جي ڊيٽا جي کوٽ بيماري لاءِ وبائي مرض جي دستاويز ۾ خلا پيدا ڪيو آهي. ڪيترن ئي ملڪن ۾ غير تشخيص ٿيل ذیابيطس جي اعلي شرح ماڻهن کي دائمي صحت جي پيچيدگين جي اعلي خطري ۾ وجهي ٿي، ان ڪري، علائقي ۾ ذیابيطس سان لاڳاپيل بيماري ۽ موت جو وڏو خطرو پيدا ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal|last1=Mbanya|first1=Jean Claude N|last2=Motala|first2=Ayesha A|last3=Sobngwi|first3=Eugene|last4=Assah|first4=Felix K|last5=Enoru|first5=Sostanie T|date=2010-06-26|title=Diabetes in sub-Saharan Africa|url=https://doi.org/10.1016/S0140-6736(10)60550-8|journal=The Lancet|volume=375|issue=9733|pages=2254–2266|doi=10.1016/s0140-6736(10)60550-8|pmid=20609971 |issn=0140-6736|via=}}</ref> ====ايڇ آءِ وي/ايڊز==== 2011 ۾، سب سهارا آفريڪا سڄي دنيا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز سان رهندڙ سڀني ماڻهن جو %69 گهر هو.<ref>{{Cite web|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/epidemiology/2012/gr2012/20121120_FactSheet_Global_en.pdf|title=Global Fact Sheet: World AIDS Day 2012|website=UNAIDS.org|access-date=2025-10-16}}</ref> جواب ۾، عوام کي ايڇ آءِ وي/ايڊز تي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪيترائي قدم شروع ڪيا ويا آهن انهن ۾ گڏيل روڪٿام جا پروگرام، جن کي سڀ کان وڌيڪ اثرائتو قدم سمجهيو ويندو آهي، پرهيز، وفادار رهو، ڪنڊوم استعمال ڪريو مهم ۽ ڊيسمنڊ ٽوٽو ايڇ آءِ وي فائونڊيشن جا آئوٽ ريچ پروگرام شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/|title=Desmond Tutu HIV Foundation - Our Work|date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116014630/https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/ |access-date=2018-05-10 |archive-date=16 January 2013 }}</ref> گڏيل قومن جي ايڇ آءِ وي/ايڊز پروگرام (<small>UNAIDS</small>) پاران 2013 ۾ جاري ڪيل هڪ خاص رپورٽ موجب، 2012 ۾ آفريڪا ۾ اينٽي ريٽرو وائرل علاج حاصل ڪندڙ ايڇ آءِ وي مثبت ماڻهن جو تعداد 2005 ۾ علاج حاصل ڪندڙ تعداد کان ست ڀيرا وڌيڪ هو، صرف گذريل سال ۾ تقريبن 1 ملين جو اضافو ٿيو. 2011 ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ ايڊز سان لاڳاپيل موت جو تعداد 2005 جي تعداد کان 33 سيڪڙو گهٽ هو.<ref>{{Cite web|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/may/20130521prupdateafrica|title=UNAIDS reports more than 7 million people now on HIV treatment across Africa––with nearly 1 million added in the last year—while new HIV infections and deaths from AIDS continue to fall|website=www.unaids.org|language=en|access-date=2018-05-10}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2013/20130521_Update_Africa.pdf|title=UNAIDS Special Report Update: How Africa Turned AIDS Around|last=UN Joint Programme on HIV/AIDS (UNAIDS)|date=May 2013|work=|access-date=}}</ref> 2011 ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ نئين ايڇ آءِ وي انفيڪشن جو تعداد 2001 جي تعداد کان 25 سيڪڙو گهٽ هو.<ref name=":4">{{Cite book|title=Global report: UNAIDS report on the global AIDS epidemic: 2012.|date=2012|publisher=UNAIDS|others=Joint United Nations Programme on HIV/AIDS.|isbn=9789291735921|location=[Geneva]|oclc=823635323}}</ref> ====مليريا==== مليريا سب سهارا آفريڪا ۾ هڪ مقامي بيماري آهي، جتي دنيا ۾ مليريا جا گهڻا ڪيس ۽ موت ٿين ٿا.<ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/malaria|title=Fact sheet about Malaria|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ====ٽي بي==== ٽي بي ([[Tuberculosis]]) عالمي سطح تي، خاص طور تي سب سهارا آفريقي علائقي ۾ ايڇ آءِ وي جي وڌندڙ آبادي ۾، هڪ اعلي ڪيس موت جي شرح سان بيماري ۽ موت جو هڪ اهم سبب آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Mukadi|first1=Ya Diul|last2=Maher|first2=Dermot|last3=Harries|first3=Anthony|date=2001-01-26|title=Tuberculosis case fatality rates in high HIV prevalence populations in sub-Saharan Africa|url=https://journals.lww.com/aidsonline/Fulltext/2001/01260/Tuberculosis_case_fatality_rates_in_high_HIV.2.aspx|journal=AIDS|language=en-US|volume=15|issue=2|pages=143|doi=10.1097/00002030-200101260-00002 |issn=0269-9370}}</ref> ====خسرو==== خطي اندر خسرو (Measles) جي وبا کي روڪڻ لاءِ سب سهارا آفريڪا جي ملڪن ۾ معمول جي حفاظتي ٽيڪون متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Verguet|first1=Stéphane|last2=Jassat|first2=Waasila|last3=Hedberg|first3=Calle|last4=Tollman|first4=Stephen |last5=Jamison|first5=Dean T.|last6=Hofman|first6=Karen J.|date=2012-02-21|title=Measles control in Sub-Saharan Africa: South Africa as a case study|journal=Vaccine|volume=30|issue=9|pages=1594–1600|doi=10.1016/j.vaccine.2011.12.123|issn=1873-2518|pmid=22230581}}</ref> immunization has been introduced to countries within sub-Saharan Africa in order to prevent [[measles]] outbreaks within the region. ====ماءُ ۽ ٻار جي موت==== مطالعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته دنيا جي اڌ کان وڌيڪ ماءُ جي موت سب سهارا آفريڪا ۾ ٿيندي آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Alvarez|first1=Jose Luis|last2=Gil|first2=Ruth|last3=Hernández|first3=Valentín|last4=Gil|first4=Angel|date=2009-12-14|title=Factors associated with maternal mortality in sub-Saharan Africa: an ecological study |journal=BMC Public Health|volume=9|article-number=462|doi=10.1186/1471-2458-9-462 |doi-access=free |pmc=2801510|pmid=20003411}}</ref> تنهن هوندي به، هن علائقي ۾ ترقي ڪئي آهي، ڇاڪاڻ ته <small>1990</small> کان وٺي علائقي جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماءُ جي موت جي شرح تقريبن اڌ گهٽجي وئي آهي.<ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality|title=Maternal mortality|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ان کان علاوه، آفريقي يونين جولاءِ 2003 ۾ ماپوٽو پروٽوڪول جي تصديق ڪئي، جيڪو عورتن جي جينياتي ڪٽڻ (FGM) کي منع ڪرڻ جو واعدو ڪري ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/09/15/opinion/a-brutal-custom-join-forces-to-banish-the-mutilation-of-women.html|title=A brutal custom : Join forces to banish the mutilation of women|last=Bonino|first=Emma|date=2004-09-15|work=The New York Times|access-date=2018-05-10|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> The sub-Saharan African region alone accounts for about 45% of global [[Infant mortality|infant and child mortalities]]. Studies have shown a relationship between infant survival and the education of mothers, as years of education positively correlate with infant survival rates. Geographic location is also a factor, as child mortality rates are higher in rural areas in comparison to urban regions.<ref>{{Cite book|title=Black lives matter : lifespan perspectives|others=Fairchild, Halford H.|date=2017 |isbn=9789382661405|location=Delhi, India|oclc=984759607}}</ref> ==== Neglected tropical diseases ==== [[Neglected tropical diseases]] such as [[hookworm infection]] encompass some of the most common health conditions which affect an estimated 500 million individuals in the sub-Saharan African region.<ref>{{Cite journal|last1=Hotez|first1=Peter J.|last2=Kamath|first2=Aruna|date=2009-08-25|title=Neglected Tropical Diseases in Sub-Saharan Africa: Review of Their Prevalence, Distribution, and Disease Burden |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases|language=en|volume=3|issue=8|pages=e412|doi=10.1371/journal.pntd.0000412 |doi-access=free |pmc=2727001|pmid=19707588}}</ref> ==== Non-communicable diseases ==== Results of [[Global Burden of Disease]] studies reveal that the age-standardized death rates of [[non-communicable disease]]s in at least four sub-Saharan countries including [[South Africa]], [[Democratic Republic of the Congo|Democratic Republic of Congo]], [[Nigeria]], and [[Ethiopia]] supersede that of identified high-income countries.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Dalal |first1=Shona |last2=Beunza |first2=Juan Jose |last3=Volmink |first3=Jimmy |last4=Adebamowo |first4=Clement |last5=Bajunirwe |first5=Francis |last6=Njelekela|first6=Marina|last7=Mozaffarian |first7=Dariush |last8=Fawzi |first8=Wafaie |last9=Willett|first9=Walter|date=2011-08-01|title=Non-communicable diseases in sub-Saharan Africa: what we know now|url=https://academic.oup.com/ije/article/40/4/885/682926|journal=International Journal of Epidemiology|language=en|volume=40|issue=4|pages=885–901|doi=10.1093/ije/dyr050|pmid=21527446 |issn=0300-5771}}</ref> Improvement in statistics systems and increase in epidemiological studies with in-depth analysis of disease risk factors could improve the understanding of [[non-communicable disease]]s (i.e.: [[Diabetes mellitus|diabetes]], [[hypertension]], [[cancer]], [[cardiovascular disease]], [[obesity]], etc.) in sub-Saharan Africa as well as better inform decisions surrounding healthcare policy in the region.<ref name=":2" /> ==== Onchocerciasis ==== [[Onchocerciasis]] ("river blindness"), a common cause of [[blindness]], is also endemic to parts of the region. More than 99% of people affected by the illness worldwide live in 31 countries therein.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/onchocerciasis|title=Onchocerciasis (river blindness) |website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> In response, the African Programme for Onchocerciasis Control (APOC) was launched in 1995 with the aim of controlling the disease.<ref name=":5" /> === National healthcare systems === National health systems vary between countries. In [[Ghana]], most health care is provided by the government and largely administered by the [[Ministry of Health, Ghana|Ministry of Health]] and [[Ghana Health Services]]. The healthcare system has five levels of providers: health posts which are first level primary care for rural areas, health centers and clinics, district hospitals, regional hospitals and tertiary hospitals. These programs are funded by the government of Ghana, financial credits, Internally Generated Fund, and Donors-pooled Health Fund.<ref>{{Cite web|last1=Canagarajah|first1=Sudharshan|last2=Ye|first2=Xiao|date=2001-04-01|title=Public Health and Education Spending in Ghana in 1992-98: Issues of Equity and Efficiency|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632648|website=ssrn.com|ssrn=632648|language=en}}</ref> A shortage of health professionals compounded by migration of health workers from sub-Saharan Africa to other parts of the world (namely English-speaking nations such as the United States and the United Kingdom) has negatively impacted productivity and efficacy of the region's health systems.<ref>{{Cite journal|last1=Naicker|first1=Saraladevi|last2=Plange-Rhule|first2=Jacob|last3=Tutt|first3=Roger C.|last4=Eastwood|first4=John B.|date=2009|title=Shortage of healthcare workers in developing countries--Africa|journal=Ethnicity & Disease|volume=19|issue=1 Suppl 1|pages=S1–60–4|issn=1049-510X|pmid=19484878}}</ref> More than 85% of individuals in Africa use traditional medicine as an alternative to often expensive allopathic medical health care and costly pharmaceutical products. The Organization of African Unity (OAU) Heads of State and Government declared the 2000s decade as the African Decade on African Traditional Medicine in an effort to promote The WHO African Region’s adopted resolution for institutionalizing traditional medicine in health care systems across the continent.<ref>{{Cite journal|last=Kofi-Tsekpo|first=Mawuli|date=2004|title=Institutionalization of African traditional medicine in health care systems in Africa|journal=African Journal of Health Sciences|volume=11|issue=1–2|pages=i–ii|doi=10.4314/ajhs.v11i1.30772 |issn=1022-9272|pmid=17298111}}</ref> Public policy makers in the region are challenged with consideration of the importance of traditional/indigenous health systems and whether their coexistence with the modern medical and health sub-sector would improve the equitability and accessibility of health care distribution, the health status of populations, and the social-economic development of nations within sub-Saharan Africa.<ref>{{Cite journal|last=Dunlop|first=David W.|date=November 1975|title=Alternatives to "modern" health delivery systems in Africa: Public policy issues of traditional health systems|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0037785675901717|journal=Social Science & Medicine|volume=9|issue=11–12|pages=581–586|doi=10.1016/0037-7856(75)90171-7|pmid=817397 |issn=0037-7856}}</ref> <gallery> File:Africa HIV-AIDS 2002.svg|Map of Africa colored according to the percentage of the adult (ages 15–49) population with HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS|title=Prevalence of HIV, total (% of population ages 15-49) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=2018-05-09}}</ref> File:Life expectancy in select Southern African countries 1960-2012.svg|Life expectancy has fallen drastically in [[Southern Africa]] a result of HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/193181.stm|title=BBC News {{!}} Health {{!}} Life expectancy in Africa plummets due to Aids|website=news.bbc.co.uk|access-date=2018-05-09}}</ref> </gallery> ==نسلي گروهه== {{main|آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست}} {{Further|آفريڪا جون ٻوليون}} <!-- for actual ethnic groups --> [[File:San tribesman.jpg|upright|thumb|[[سان ماڻهو|سان]] ماڻهو [[بوٽسوانا]] مان]] [[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|upright|[[يوروبا]] ڊرم وڄائيندڙ [[ڪوارا رياست]]، [[نائيجيريا]] (2004)]] [[File:Mongo family in Equateur Province.jpg|thumb|[[مونگو ماڻهو|مونگو]] خاندان [[صوبو ايڪويٽر]]، [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف دي ڪانگو]] ۾ ]] [[بانٽو ٻوليون]] جا ڳالهائيندڙ ([[نائيجر-ڪانگو ٻوليون|نائيجر-ڪانگو]] خاندان جو حصو) ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ غالب آهن. اولهه آفريڪا جي اندروني سوانا جا [[بانٽو ماڻهو|بانٽو]] هاري آهستي آهستي آفريڪا جي اڪثر حصي تي وڌيا.<ref>Luc-Normand Tellier (2009). "''[https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Urban world history: an economic and geographical perspective]''". PUQ. p.204. {{ISBN|2-7605-1588-5}}</ref> پر ڏکڻ سوڊان ۽ اوڀر آفريڪا ۾ ڪيترائي نيلوٽڪ گروھ, سواحلي ساحل تي مخلوط سواحلي ماڻهو ۽ ڏکڻ ۽ وچ آفريڪا ۾ (ترتيب وار) ڪجھ باقي مقامي خويسان (سان ۽ خويسائي) ۽ پگمي ماڻهو پڻ آهن. بنتو ڳالهائيندڙ آفريقي پڻ گبون ۽ استوائي گني ۾ غالب آهن ۽ اهي ڏکڻ ڪيمرون جي ڪجهه حصن ۾ مليا آهن. ڏکڻ آفريڪا جي ڪالهاري ريگستان ۾ "سان" جي نالي سان سڃاتل الڳ ماڻهو ڊگهي عرصي کان موجود آهن, خويسائي ماڻهن سان گڏ, اهي خويسان ٺاهيندا آهن. سان ڏکڻ آفريڪا جا پري-بانتو مقامي ماڻهو آهن, جڏهن ته پگمي وچ آفريڪا جا پري-بانتو مقامي آفريقي ماڻهو آهن.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece Pygmies struggle to survive in war zone where abuse is routine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525095020/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece |date=25 May 2010 }}. Times Online. 16 December 2004.</ref> اولهه آفريڪا جا ماڻهو بنيادي طور تي نائجر-ڪانگو ٻوليون ڳالهائين ٿا. گهڻو ڪري (جيتوڻيڪ خاص طور تي نه) ان جي غير بانٽو شاخن سان تعلق رکن ٿا. جيتوڻيڪ ڪجهه نيلو-سهارا ۽ افرو ايشيائي ڳالهائيندڙ گروپ پڻ مليا آهن. نائيجر-ڪانگو ڳالهائيندڙ (يوروبا، اِگبو، فلاني، اڪان ۽ وولوف) نسلي گروهه سڀ کان وڏا ۽ سڀ کان وڌيڪ بااثر آهن. مرڪزي صحارا ۾. منڊينڪا يا منڊي گروپ سڀ کان وڌيڪ اهم آهن. چاڊڪ ڳالهائيندڙ گروهه (هائوسا سميت) علائقي جي اترئين حصن ۾ مليا آهن. صحارا ۽ نيلو-سهارا برادرين جي ويجهو. جهڙوڪ ڪنوري، <ref name="cia.gov">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081848/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|url-status=dead}}</ref> زرما<ref name="ReferenceA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=24 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424124158/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|url-status=dead}}</ref> ۽ سونگھائي<ref name="ReferenceB">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=10 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110042640/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|url-status=dead}}</ref> اهي وچ آفريڪا جي سرحد سان لڳندڙ اولهه آفريڪا جي اوڀر وارن حصن ۾ موجود آهن. The peoples of North Africa comprise three main groups: [[Berbers]] in the northwest, [[Egyptians]] and [[Libyans]] in northeast, and [[Nilo-Saharan]]-speaking peoples in the east. The [[Muslim]] settlers who arrived in the 7th century introduced the [[Arabic]] language and [[Islam]] to the region, initiating a process of linguistic [[Arabization]] of the region's inhabitants. The Semitic [[Phoenicia]]ns (who founded [[Carthage]]) and [[Hyksos]], the Indo-Iranian [[Alans]], the Indo-European [[Ancient Greece|Greeks]], [[Ancient Rome|Romans]] and [[Vandals]] settled in North Africa as well. [[Berber languages|Berber]]-speaking populations still make significant communities within [[Morocco]] and [[Algeria]] and are still also present in smaller numbers in [[Tunisia]] and [[Libya]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm Q&A: The Berbers]. BBC News. 12 March 2004.</ref> The Berber-speaking [[Tuareg people|Tuareg]] and other often-[[nomad]]ic peoples are the principal inhabitants of the Saharan interior of North Africa. In Mauritania, there is a small Berber community and Niger–Congo-speaking peoples in the South, though in both regions Arabic and Arab culture predominates. In Sudan, although Arabic and Arab culture predominates, it is also inhabited by originally Nilo-Saharan-speaking groups such as the [[Nubians]], [[Fur]], [[Masalit people|Masalit]] and [[Zaghawa people|Zaghawa]]<ref name="John A. Shoup 2011 p. 333">John A. Shoup, Ethnic Groups of Africa and the Middle East (2011), p. 333, {{ISBN|159884363X}}: "The Zaghawa is one of the major divisions of the Beri peoples who live in western Sudan and eastern Chad, and their language, also called Zaghawa, belongs to the Saharan branch of the Nilo-Saharan language group."</ref> who over the centuries have variously intermixed with migrants from the Arabian peninsula. Small communities of Afro-Asiatic-speaking [[Beja people|Beja]] nomads can also be found in Egypt and Sudan. [[File:Bedscha.jpg|thumb|200px|[[Beja people|Beja]] nomads from [[Northeast Africa]]]] In the [[Horn of Africa]], [[Afro-Asiatic languages|Afro-Asiatic]]-speaking groups predominate. [[Ethiopia]]n and [[Eritrea]]n groups like the [[Amhara people|Amhara]] and [[Tigray-Tigrinya people|Tigrayans]] (collectively known as [[Habesha people|Habesha]]) speak languages from the [[Semitic languages|Semitic]] branch of Afro-Asiatic language family, while the [[Oromo people|Oromo]] and [[Somali people|Somali]] speak languages from the [[Cushitic]] branch of Afro-Asiatic. In southern Ethiopia and Eritrea, Nilotic peoples related to those in South Sudan are also found, while Bantu and Khoisan ethnic minorities inhabit parts of southern Somalia. [[File:Boerfamily1886.jpg|thumb|right|200px|An [[Afrikaner]] family from [[South Africa]], 1886.]] Prior to the [[decolonization]] movements of the post-[[World War II]] era, [[Ethnic groups of Europe|Europeans]] were represented in every part of Africa.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html "We Want Our Country" (3 of 10)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723000220/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html |date=23 July 2013 }}. Time. 5 November 1965</ref> Decolonisation during the 1960s and 1970s often resulted in the mass emigration of European-descended settlers out of Africa&nbsp;– especially from Algeria and Morocco (1.6 million ''[[Pied-noir|pieds-noirs]]'' in North Africa),<ref>Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). ''"[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Migration and development co-operation.]"''. Council of Europe. p.25. {{ISBN|92-871-2611-9}}</ref> Kenya, Congo,<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html Jungle Shipwreck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722210703/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html |date=22 July 2013 }}. ''Time.'' 25 July 1960</ref> Rhodesia, Mozambique and Angola.<ref>[http://www.economist.com/world/mideast-africa/displayStory.cfm?story_id=12079340 Flight from Angola], ''The Economist '', 16 August 1975</ref> By the end of 1977, more than one million Portuguese were thought to have returned from Africa.<ref>[http://countrystudies.us/portugal/48.htm Portugal - Emigration], Eric Solsten, ed. Portugal: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1993.</ref> Nevertheless, [[White Africans of European ancestry|White Africans]] remain a minority in many African states, particularly [[South Africa]], [[Zimbabwe]], [[Namibia]] and [[Réunion]].<ref>{{Cite book | first = John A. | last = Holm | title = Pidgins and Creoles: References survey | url = https://books.google.com/books?id=PcD7p9y3EIcC&pg=PA394 | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | page = 394 | isbn = 0-521-35940-6}}</ref> The African country with the largest native European African population is [[South Africa]].<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People South Africa: People: Ethnic Groups.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621164208/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People |date=21 June 2020 }} World Factbook of CIA</ref> The [[Afrikaner]]s, the [[British diaspora in Africa|British diaspora]] and the [[Coloured]]s are the largest native European-descended groups in Africa today. Native European colonization also brought sizable groups of [[Asian people|Asians]], particularly people from the [[Indian subcontinent]], to British colonies. Large [[Non-resident Indian and person of Indian origin|Indian communities]] are found in South Africa, and smaller ones are present in Kenya, Tanzania, and some other southern and East African countries. The large [[Indians in Uganda|Indian community in Uganda]] was [[Expulsion of Asians in Uganda in 1972|expelled]] by the dictator [[Idi Amin]] in 1972, though many have since returned. The islands in the Indian Ocean are also populated primarily by people of Asian origin, often mixed with Africans and Europeans. The [[Malagasy people]] of [[Madagascar]] are [[Austronesian people]] and native [[Africa]]n people, but those along the coast are generally mixed with Bantu, Arab, Indian and European origins. Malay and Indian ancestries are also important components in the group of people known in South Africa as [[Cape Coloured]]s (people with origins in two or more races and continents). Beginning with the 21st century many Hispanics, primarily Mexicans, Central Americans, Chileans, Peruvians, and Colombians, have immigrated to Africa. Around 500,000 Hispanics have immigrated to Africa, most of whom live in South Africa, Kenya, Nigeria, Uganda, and Ghana. During the 20th century, small but economically important communities of [[Demographics of Lebanon#The Lebanese Diaspora|Lebanese]] and [[Overseas Chinese|Chinese]]<ref name=Africa>"[http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration]". By Malia Politzer, ''Migration Information Source''. August 2008.</ref> have also developed in the larger coastal cities of [[West Africa|West]] and East Africa, respectively.<ref>"[http://www1.voanews.com/english/news/a-13-2007-07-10-voa46.html Lebanese Immigrants Boost West African Commerce]", By Naomi Schwarz, VOANews.com, 10 July 2007</ref> ==ٻوليون== {{main|Languages of Africa}} {{ethnolinguistic groups in Africa}} There are three major linguistic phyla native to Africa: [[Niger–Congo languages]] (including [[Bantu languages|Bantu]]) in [[West Africa|West]], [[Central Africa|Central]], [[Southeast Africa|Southeast]] and [[Southern Africa]]; [[Nilo-Saharan languages]] (unity debated) spoken from [[Tanzania]] to [[Sudan]] and from [[Chad]] to [[Mali]]; [[Khoisan languages]] (probably no phylogenetic unit, see [[Khoe languages]]), concentrated in the [[Kalahari Desert]] of [[Namibia]] and [[Botswana]]; There are several other small families and [[language isolate]]s, as well as languages that have [[Unclassified language|yet to be classified]]. In addition, the [[Afroasiatic languages]] are spread throughout [[Western Asia]], [[North Africa]], the [[Horn of Africa]] and parts of the [[Sahel]]. The [[Afroasiatic Urheimat|Afroasiatic homeland]] may be either in Western Asia or in Africa. More recently introduced to Africa are [[Austronesian languages]] spoken in [[Madagascar]], as well as [[Indo-European languages]] spoken in [[South Africa]] and [[Namibia]] ([[Afrikaans]], [[English language|English]], [[German language|German]]), which were used as [[lingua francas]] in former [[colonial empire|European colonies]]. The total number of languages natively spoken in Africa is variously estimated (depending on the delineation of [[language]] vs. [[dialect]]) at between 1,250 and 2,100,<ref>{{cite book|title=African Languages: an Introduction|editor-last=Heine|editor-first=Bernd|editor2-last=Heine|editor2-first=Bernd|publisher=Cambridge University Press|year=2000}}</ref> and by some counts at "over 3,000",<ref>{{cite book|title=The Language of African Literature|page=ix|editor-last=Epstein|editor-first=Edmund L.|editor2-last=Kole|editor2-first=Robert|publisher=Africa World Press|year=1998|isbn=0-86543-534-0|quote=Africa is incredibly rich in language&mdash;over 3,000 indigenous languages by some counts, and many creoles, pidgins, and lingua francas.|url=https://books.google.com/books?id=XkkrDH27jmIC&pg=PR9|accessdate=2011-06-23}}</ref> [[Nigeria]] alone has over 500 languages (according to the count of [[SIL Ethnologue]]),<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=nigeria |title=Ethnologue report for Nigeria |work=Ethnologue Languages of the World}}</ref> Around a hundred languages are widely used for inter-ethnic communication. [[Varieties of Arabic|Arabic]], [[Somali language|Somali]], [[Berber languages|Berber]], [[Amharic]], [[Oromo language|Oromo]], [[Igbo language|Igbo]], [[Swahili language|Swahili]], [[Hausa language|Hausa]], [[Manding languages|Manding]], [[Fulani language|Fulani]] and [[Yoruba language|Yoruba]] are spoken by tens of millions of people. Twelve [[dialect cluster]]s (which may group up to a hundred linguistic varieties) are spoken by 75 percent, and fifteen by 85 percent, of Africans as a first or additional language.<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/hdr04_complete.pdf |title=Human Development Report 2004 |year=2004 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> [[Niger–Congo languages|Niger–Congo]] is the largest phylum of African languages, with more than 500 million speakers (2017); it is dominated by the [[Bantu languages|Bantu]] branch, spread throughout sub-Saharan Africa in the [[Bantu expansion]], Bantu speakers accounting for about half of Niger–Congo speakers. [[Arabic]] is the most widely spoken single language in Africa by far, with a population of [[Arab Africa]] of the order of 330 million (2017). Other Afroasiatic languages are spoken by of the order of 100 million speakers in Africa (2017). [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]] are spoken by of the order of 100 million speakers (2017). [[Khoisan]] groups a number of mostly endangered [[click language]]s, the largest being [[Khoekhoe language|Khoekhoe]] with of the order of 300,000 speakers (2016). ==پڻ ڏسو== {{Portal|Africa}} * آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست * [[فولا قبيلو|فولا ماڻهو]] * [[عرب|عرب ماڻهو]] * بانٽو ماڻهو * هائوسا ماڻهو * آفريڪا جي لساني آباديات * آبادي جي لحاظ کان آفريقي ملڪن جي فهرست * دنيا جي آبادي * آفريڪا ۾ مذهب * [[آفريڪا ۾ اسلام]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{Commons category|Demographics of Africa}} {{Portal|Africa}} [[زمرو:آفريڪا]] [[زمرو:آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] 6l18zrbdqhrtlipict3b2o6kew0e8a4 376400 376399 2026-05-08T10:04:23Z Memon2025 21315 /* خسرو */ 376400 wikitext text/x-wiki [[File:African_countries_by_HDI_(2020).svg|thumb|260x260 عڪسلون|2020 ۾ [[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|انساني ترقي جي انڊيڪس]] جي لحاظ کان آفريقي ڪائونٽين جو نقشو: {| style="background:transparent;" width="100%" | |- | {{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#003C00|≥ 0.900}} {{legend|#007F00|0.850–0.899}} {{legend|#00C400|0.800–0.849}} {{Col-break}} {{legend|#00F900|0.750–0.799}} {{legend|#D3FF00|0.700–0.749}} {{legend|#FF0|0.650–0.699}} {{legend|#FFD215|0.600–0.649}} {{Col-break}} {{legend|#FFA83C|0.550–0.599}} {{legend|#FF852F|0.500–0.549}} {{legend|#FF5B00|0.450–0.499}} {{legend|#F00|0.400–0.449}} {{legend|#A70000|≤ 0.399}} {{legend|#D9D9D9|Data unavailable}} {{Col-end}} |} ]] گذريل صديءَ دوران '''[[آفريڪا]] جي آبادي''' تيزي سان وڌي آهي ۽ نتيجي طور نوجوانن جي وڏي تعداد ۾ اضافو ٿيو آهي، جن کي ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ <small>'''50'''</small> سالن کان گهٽ عمر جي اميد سان وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو آهي. سال <small>2017</small>ع تائين ڪل آبادي هڪ ارب <small>'''25'''</small> ڪروڙ کان وڌيڪ آهي، جن جي واڌ جي شرح <small>'''2.5'''</small> سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو آفريقي ملڪ [[نائيجيريا]] آهي جن جي آبادي سال <small>2017</small>ع تائين 19 ڪروڙ 10 لک هي ۽ واڌ جي شرح 2.6 سيڪڙو آهي. <ref name="UN2017">{{حوالو ويب|quote=2017-11-29}}</ref> '''آبادي''': هڪ ارب 25 ڪروڙ 60 لک (2017) جو اندازو '''آبادي جي کثافت''': هڪ في چورس ڪلوميٽر '''آبادي ۾ واڌ''': %2.5 في سال ==آبادي ۾ واڌ== [[File:Population growth rate world 2013.svg|thumb|300px|گھڻن آفريقي ملڪن ۾ سالياني آبادي جي واڌ جي شرح %2 کان مٿي آهي.]] {{see|آبادي جي لحاظ کان آفريڪي ملڪن جي فهرست}} سال <small>2016</small> تائين آفريڪا جي ڪل آبادي جو اندازو <small>1.225</small> بلين آهي جيڪا دنيا جي آبادي جو %<small>17</small> نمائندگي ڪري ٿي. گڏيل قومن جي اندازن مطابق آفريڪا جي آبادي <small>2050</small> تائين <small>2.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>26</small>) ۽ <small>2100</small> تائين تقريبن <small>4.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>40</small>) تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="billion">{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8366591.stm |title=Africa population tops a billion |publisher=[[BBC]] |date=18 November 2009}}[https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/2004Highlights_finalrevised.pdf "World Population Prospects: The 2004 Revision"] [[United Nations]] (Department of Economic and Social Affairs, population division)</ref> آفريڪا جي آبادي پهريون ڀيرو <small>2009</small> ۾ هڪ ارب کان وڌي وئي. 27 سالن جي ٻيڻي وقت سان (واڌ جي شرح 2.6٪ في سال). <ref name="billion" /> آبادي جي واڌ تقريبن ساڳئي رفتار سان جاري رهي آهي ۽ ڪل آبادي <small>2038</small> تائين 2 ارب کان وڌي وڃڻ جي اميد آهي (29 سال ٻيڻي وقت، %2.4 في سال). 20 صدي جي وچ کان وٺي آبادي جي بي قابو واڌ جو سبب, بغير زرخيزي جي شرح ۾ ساڳئي گهٽتائي جي (مانع حمل جي تمام محدود استعمال جي ڪري), ٻارن جي موت جي شرح ۾ گهٽتائي ۽ عمر جي توقع ۾ عام واڌ آهي. آبادي جي بي قابو واڌ انفراسٽرڪچر جي ترقي کي ختم ڪرڻ ۽ معاشي ترقي کي خراب ڪرڻ جو خطرو آهي.<ref>Eliya Zulu, [https://www.newscientist.com/article/dn21745-how-to-defuse-sub-saharan-africas-population-bomb/ "How to defuse sub-Saharan Africa’s population bomb"], ''New Scientist'', 26 April 2012. Jeffrey Gutman and Nirav Patel, [https://www.brookings.edu/blog/africa-in-focus/2018/01/26/foresight-africa-viewpoint-urban-africa-avoiding-the-perfect-storm/ "Urban Africa: Avoiding the perfect storm"], ''Foresight Africa'', 26 January 2018.</ref> ڪينيا ۽ زامبيا واڌ جي شرح کي روڪڻ جي ڪوشش ۾ خانداني منصوبابندي کي فروغ ڏيڻ لاءِ پروگرامن تي عمل ڪري رهيا آهن.<ref>Joseph J Bish, [https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2016/jan/11/population-growth-in-africa-grasping-the-scale-of-the-challenge "Population growth in Africa: grasping the scale of the challenge"], ''The Guardian'', 11 January 2016. "African fertility has not fallen as expected. Precipitous declines in fertility in Asia and Latin America, from five children per woman in the 1970s to around 2.5 today, led many to believe Africa would follow a similar course. [...] Unfortunately, since the early 1990s, family planning programmes in Africa have not had the same attention [as in other parts of the world], resulting in slow, sometimes negligible, fertility declines. In a handful of countries, previous declines have stalled altogether and are reversing. [...] A few heroic efforts, such as Family Planning 2020, are attempting to stimulate family planning programmes across the continent, and there are some signs of success. Recent figures from Kenya and Zambia show substantial strengthening of contraceptive use among married women. In Kenya, 58% of married women now use modern contraception, and in Zambia this measure has risen from 33% to 45% in the last three years. In both cases, the catalysts for improvements were government commitment and commensurate budget financing. The virtuous circle may not be completely out of reach, but many more African governments must make haste and make substantial investments in contraceptive information and access for their people."</ref> آفريڪا ۾ آبادي جي انتهائي واڌ اوڀر آفريڪا، وچ آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪري آهي. جيڪي علائقا 21 صدي دوران انهن جي آبادي کي پنجين کان وڌيڪ ڪرڻ جو امڪان آهي, انهن مان سڀ کان وڌيڪ (آبادي ۾ اندازي مطابق %680 واڌ سان) وچ آفريڪا آهي. 2000 ۾ 100 ملين کان گهٽ کان 2100 ۾ 750 ملين کان وڌيڪ (هن انگ جو اڌ کان وڌيڪ ڪانگو جي جمهوري جمهوريه پاران هلائي وئي آهي) 2000 ۾ 47 ملين کان 2100 ۾ 379 ملين تائين وڌڻ جو امڪان آهي. ڏکڻ آفريڪا ۽ اتر آفريڪا ۾ آبادي جي متوقع واڌ گهٽ آهي, جن جي توقع آهي ته ساڳئي عرصي دوران انهن جي آبادي کي ترتيب وار ٻيڻو ۽ ٽي ڀيرا نه ڪيو ويندو. [[File:Expectancy of life.svg|thumb|400px| {| width=100% |- | valign=top | {{legend|#0000CD|>80}} {{legend|#4169E1|77.5–80}} {{legend|#00BFFF|75–77.5}} {{legend|#3CB371|72.5–75}} {{legend|#32CD32|70–72.5}} | valign=top | {{legend|#ADFF2F|67.5–70}} {{legend|#FFFF00|65–67.5}} {{legend|#FFD700|60–65}} {{legend|#FF8C00|55–60}} {{legend|#FF4500|50–55}} |} <small>2015</small> <small>۾ علائقي جي لحاظ کان زندگي جي اميد</small><ref>{{cite web |title=World Health Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |publisher=World Health Organization |url=http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/EN_WHS2016_AnnexB.pdf |date=2016 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2015_Volume-I_Comprehensive-Tables.pdf |title=United Nations World Population Prospects: 2015 revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |date=29 July 2015 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indexmundi.com/falkland_islands_(islas_malvinas)/life_expectancy_at_birth.html |title=Falkland Islands (Islas Malvinas) Life expectancy at birth |work=Index Mundi |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160711222147/http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |archive-date=2016-07-11 |url=http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |title=Greenland Life expectancy at birth |work=Index Mundi |access-date=2018-08-03}}</ref>]] علائقي جي لحاظ کان آبادي جو اندازو (اربن ۾): {|class="wikitable" |- | علائقي|| سال*2000 || سال 2050 || سال 2100 |- | [[اوڀر آفريڪا]]|| 0.26|| 0.89 <small>(+242%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+507%) +1.8% في سال)</small> |- | [[وچ آفريڪا]]|| 0.096|| 0.38 <small>(+300%) +2.8% في سال)</small>|| 0.75 <small>(+680%) +2.1% في سال)</small> |- | [[اتر آفريڪا]]|| 0.17|| 0.36 <small>(+112%) +1.5% في سال)</small>|| 0.47 <small>(+176%) +1.0%في سال)</small> |- | [[ڏاکڻي آفريڪا]]|| 0.052 || 0.086 <small>(+65%) +1.0% في سال)</small>|| 0.092 <small>(+77%) +0.6% في سال)</small> |- | [[اولهه آفريڪا]]|| 0.24 || 0.81 <small>(+238%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+558%) +1.9% في سال)</small> |- | '''[[آفريڪا]]''' || 0.82 || 2.53 <small>(+209%) +2.3% في سال)</small>|| 4.47 <small>(+454%) +1.7% في سال)</small> |- | '''دنيا'''|| 6.15 || 9.77 <small>(+60%) +0.9% في سال)</small>|| 11.18 <small>(+82%) +0.6% في سال)</small> |} ==صحت== [[Image:Infantmortalityrate.jpg|thumb|300px|دنيا جو نقشو جيڪو 2006 ۾ هر 1000 پيدائشن ۾ ٻارن جي موت جي شرح کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book|title=The world factbook 2006|date=2006|publisher=Potomac|others=United States Central Intelligence Agency|isbn=1574889974|location=Dulles, Va.|oclc=64964412}}</ref>]]{{Further|آفريڪا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز}} ===سب-صحارا آفريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال جي ترقي جي تاريخ=== سيپٽمبر <small>1987</small> ۾ يونيسيف ۽ ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن (<small>WHO</small>) علائقائي ڪميٽي "بماڪو انيشيئيٽو" جيڪو <small>1980</small> جي ڏهاڪي دوران علائقي ۾ ٿيندڙ مالي مسئلن جي جواب ۽ منشيات جي فنڊ کي گردش ڪرڻ ۾ ڪميونٽي جي شموليت ذريعي اهم دوائن تائين رسائي وڌائڻ جي مقصد سان چارٽر ڪيو ويو, جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Hanson |first1=Kara |last2=McPake|first2=Barbara|date=1993|title=The Bamako Initiative: where is it going |url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.878.4969&rep=rep1&type=pdf|journal=Health Policy and Planning|publisher=Oxford University Press|volume=8|issue=3 |pages=267–274|doi=10.1093/heapol/8.3.247-a |citeseerx=10.1.1.878.4969 |via=Google Scholar}}</ref> <ref name=":1">{{Cite journal|last=Ridde|first=Valéry|date=2011|title=Is the Bamako Initiative Still Relevant for West African Health Systems?|url=http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|journal=International Journal of Health Services|publisher=Baywood Publishing Co.|volume=41|issue=1|pages=175–184|doi=10.2190/HS.41.1.l|pmid=21319728|via=Google Scholar|archive-date=17 April 2018|access-date=16 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf |date=17 April 2018 }}</ref> <small>1987</small> جي بماڪو انيشيئيٽو ڪانفرنس (<small>WHO</small> پاران منظم) [[مالي]] جي گاديءَ واري هنڌ [[بماڪو]] ۾ منعقد ڪئي وئي. ۽ سب سهارا آفريڪا جي صحت جي پاليسي کي نئين شڪل ڏيڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Cite web |url= http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm |title= Health Systems Resource Guide: user fees|date=2006-11-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20061128203803/http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm|access-date=2018-05-10|archive-date= 28 November 2006}}</ref> اجلاس ۾ آفريقي صحت جي وزيرن شرڪت ڪئي. جن بنيادي صحت جي سار سنڀال جي بحالي ذريعي صحت جي سار سنڀال جي رسائي کي بهتر بڻائڻ جي وڪالت ڪئي.<ref name=":1" /> نئين حڪمت عملي ڪميونٽي تي ٻڌل صحت جي سار سنڀال جي سڌاري ذريعي رسائي ۽ نتيجي ۾ خدمتن جي وڌيڪ موثر ۽ منصفانه فراهمي کي خاص طور تي وڌايو. علائقي اندر عوامي صحت برادري شروعات جي جواب ۾ مسئلا اٿاريا جن ۾: برابري، رسائي، سستي، انضمام جا مسئلا, دوائن، انتظام، انحصار، رسد مسئلا شامل آهن ۽ استحڪام کي نسبتي اهميت ڏني وئي. انهن تنقيدن جي نتيجي ۾ شروعات بعد ۾ صحت جي خدمتن جي رسائي ۾ واڌ کي حل ڪرڻ لاءِ صحت جي خدمتن جي معيار کي وڌائڻ ۽ صحت جي نظام جي انتظام جي مجموعي بهتري تبديل ٿي وئي. صحت جي سار سنڀال جي سڀني شعبن تائين هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو. بعد ۾ صحت جي سار سنڀال جي اشارن ۾ بهتري ۽ صحت جي سار سنڀال جي ڪارڪردگي ۽ قيمت ۾ بهتري سان هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Knippenberg |first1=R. |last2=Alihonou |first2=E. |last3=Soucat |first3=A. |last4=Oyegbite |first4=K. |last5=Calivis |first5=M. |last6=Hopwood|first6=I.|last7=Niimi|first7=R.|last8=Diallo|first8=M. P. |last9=Conde|first9=M.|date=June 1997|title=Implementation of the Bamako Initiative: strategies in Benin and Guinea|journal=The International Journal of Health Planning and Management|volume=12 Suppl 1|pages=S29–47 |doi=10.1002/(SICI)1099-1751(199706)12:1+3.0.CO;2-U|doi-broken-date=16 October 2025 |issn=0749-6753|pmid=10173105}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |url= http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |title=Medicus Mundi Switzerland - Manageable Bamako Initiative schemes|date=2007-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071008211344/http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |access-date=2018-05-10 |archive-date=8 October 2007 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !مدت !زندگي جي توقع سالن ۾ |- |1950–1955 |37.46 |- |1955–1960 |{{increase}} 39.95 |- |1960–1965 |{{increase}} 42.32 |- |1965–1970 |{{increase}} 44.42 |- |1970–1975 |{{increase}} 46.51 |- |1975–1980 |{{increase}} 48.66 |- |1980–1985 |{{increase}} 50.45 |- |1985–1990 |{{increase}} 51.72 |- |1990–1995 |{{decrease}} 51.71 |- |1995–2000 |{{increase}} 52.33 |- |2000–2005 |{{increase}} 53.67 |- |2005–2010 |{{increase}} 56.97 |- |2010–2015 |{{increase}} 60.23 |} ذريعو: عالمي آبادي جا امڪان<ref>{{Cite web |url= https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/|title=World Population Prospects - Population Division - United Nations |website=esa.un.org|access-date=2018-08-26}}</ref> ===صحت جا وڏا چئلينج=== ٻين عالمي علائقن جي مقابلي ۾ سب سهارا آفريقي علائقي ۾ متعدي ۽ دائمي بيمارين جي غير متناسب شرح آهي. <ref name=":2" /> ====ذیابيطس==== ٽائپ 2 ذیابيطس خطي ۾ هڪ وبا جي طور تي برقرار آهي جيڪا سب سهارا آفريڪا لاءِ عوامي صحت ۽ سماجي معاشي بحران پيدا ڪري ٿي. سب سهارا آفريقي برادرين ۾ ذیابيطس جي روڳن ۽ ذيلي قسمن جي ڊيٽا جي کوٽ بيماري لاءِ وبائي مرض جي دستاويز ۾ خلا پيدا ڪيو آهي. ڪيترن ئي ملڪن ۾ غير تشخيص ٿيل ذیابيطس جي اعلي شرح ماڻهن کي دائمي صحت جي پيچيدگين جي اعلي خطري ۾ وجهي ٿي، ان ڪري، علائقي ۾ ذیابيطس سان لاڳاپيل بيماري ۽ موت جو وڏو خطرو پيدا ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal|last1=Mbanya|first1=Jean Claude N|last2=Motala|first2=Ayesha A|last3=Sobngwi|first3=Eugene|last4=Assah|first4=Felix K|last5=Enoru|first5=Sostanie T|date=2010-06-26|title=Diabetes in sub-Saharan Africa|url=https://doi.org/10.1016/S0140-6736(10)60550-8|journal=The Lancet|volume=375|issue=9733|pages=2254–2266|doi=10.1016/s0140-6736(10)60550-8|pmid=20609971 |issn=0140-6736|via=}}</ref> ====ايڇ آءِ وي/ايڊز==== 2011 ۾، سب سهارا آفريڪا سڄي دنيا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز سان رهندڙ سڀني ماڻهن جو %69 گهر هو.<ref>{{Cite web|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/epidemiology/2012/gr2012/20121120_FactSheet_Global_en.pdf|title=Global Fact Sheet: World AIDS Day 2012|website=UNAIDS.org|access-date=2025-10-16}}</ref> جواب ۾، عوام کي ايڇ آءِ وي/ايڊز تي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪيترائي قدم شروع ڪيا ويا آهن انهن ۾ گڏيل روڪٿام جا پروگرام، جن کي سڀ کان وڌيڪ اثرائتو قدم سمجهيو ويندو آهي، پرهيز، وفادار رهو، ڪنڊوم استعمال ڪريو مهم ۽ ڊيسمنڊ ٽوٽو ايڇ آءِ وي فائونڊيشن جا آئوٽ ريچ پروگرام شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/|title=Desmond Tutu HIV Foundation - Our Work|date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116014630/https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/ |access-date=2018-05-10 |archive-date=16 January 2013 }}</ref> گڏيل قومن جي ايڇ آءِ وي/ايڊز پروگرام (<small>UNAIDS</small>) پاران 2013 ۾ جاري ڪيل هڪ خاص رپورٽ موجب، 2012 ۾ آفريڪا ۾ اينٽي ريٽرو وائرل علاج حاصل ڪندڙ ايڇ آءِ وي مثبت ماڻهن جو تعداد 2005 ۾ علاج حاصل ڪندڙ تعداد کان ست ڀيرا وڌيڪ هو، صرف گذريل سال ۾ تقريبن 1 ملين جو اضافو ٿيو. 2011 ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ ايڊز سان لاڳاپيل موت جو تعداد 2005 جي تعداد کان 33 سيڪڙو گهٽ هو.<ref>{{Cite web|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/may/20130521prupdateafrica|title=UNAIDS reports more than 7 million people now on HIV treatment across Africa––with nearly 1 million added in the last year—while new HIV infections and deaths from AIDS continue to fall|website=www.unaids.org|language=en|access-date=2018-05-10}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2013/20130521_Update_Africa.pdf|title=UNAIDS Special Report Update: How Africa Turned AIDS Around|last=UN Joint Programme on HIV/AIDS (UNAIDS)|date=May 2013|work=|access-date=}}</ref> 2011 ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ نئين ايڇ آءِ وي انفيڪشن جو تعداد 2001 جي تعداد کان 25 سيڪڙو گهٽ هو.<ref name=":4">{{Cite book|title=Global report: UNAIDS report on the global AIDS epidemic: 2012.|date=2012|publisher=UNAIDS|others=Joint United Nations Programme on HIV/AIDS.|isbn=9789291735921|location=[Geneva]|oclc=823635323}}</ref> ====مليريا==== مليريا سب سهارا آفريڪا ۾ هڪ مقامي بيماري آهي، جتي دنيا ۾ مليريا جا گهڻا ڪيس ۽ موت ٿين ٿا.<ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/malaria|title=Fact sheet about Malaria|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ====ٽي بي==== ٽي بي ([[Tuberculosis]]) عالمي سطح تي، خاص طور تي سب سهارا آفريقي علائقي ۾ ايڇ آءِ وي جي وڌندڙ آبادي ۾، هڪ اعلي ڪيس موت جي شرح سان بيماري ۽ موت جو هڪ اهم سبب آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Mukadi|first1=Ya Diul|last2=Maher|first2=Dermot|last3=Harries|first3=Anthony|date=2001-01-26|title=Tuberculosis case fatality rates in high HIV prevalence populations in sub-Saharan Africa|url=https://journals.lww.com/aidsonline/Fulltext/2001/01260/Tuberculosis_case_fatality_rates_in_high_HIV.2.aspx|journal=AIDS|language=en-US|volume=15|issue=2|pages=143|doi=10.1097/00002030-200101260-00002 |issn=0269-9370}}</ref> ====خسرو==== خطي اندر خسرو (Measles) جي وبا کي روڪڻ لاءِ سب سهارا آفريڪا جي ملڪن ۾ معمول جي حفاظتي ٽيڪون متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Verguet|first1=Stéphane|last2=Jassat|first2=Waasila|last3=Hedberg|first3=Calle|last4=Tollman|first4=Stephen |last5=Jamison|first5=Dean T.|last6=Hofman|first6=Karen J.|date=2012-02-21|title=Measles control in Sub-Saharan Africa: South Africa as a case study|journal=Vaccine|volume=30|issue=9|pages=1594–1600|doi=10.1016/j.vaccine.2011.12.123|issn=1873-2518|pmid=22230581}}</ref> ====ماءُ ۽ ٻار جي موت==== مطالعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته دنيا جي اڌ کان وڌيڪ ماءُ جي موت سب سهارا آفريڪا ۾ ٿيندي آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Alvarez|first1=Jose Luis|last2=Gil|first2=Ruth|last3=Hernández|first3=Valentín|last4=Gil|first4=Angel|date=2009-12-14|title=Factors associated with maternal mortality in sub-Saharan Africa: an ecological study |journal=BMC Public Health|volume=9|article-number=462|doi=10.1186/1471-2458-9-462 |doi-access=free |pmc=2801510|pmid=20003411}}</ref> تنهن هوندي به، هن علائقي ۾ ترقي ڪئي آهي، ڇاڪاڻ ته <small>1990</small> کان وٺي علائقي جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماءُ جي موت جي شرح تقريبن اڌ گهٽجي وئي آهي.<ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality|title=Maternal mortality|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ان کان علاوه، آفريقي يونين جولاءِ 2003 ۾ ماپوٽو پروٽوڪول جي تصديق ڪئي، جيڪو عورتن جي جينياتي ڪٽڻ (FGM) کي منع ڪرڻ جو واعدو ڪري ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/09/15/opinion/a-brutal-custom-join-forces-to-banish-the-mutilation-of-women.html|title=A brutal custom : Join forces to banish the mutilation of women|last=Bonino|first=Emma|date=2004-09-15|work=The New York Times|access-date=2018-05-10|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> The sub-Saharan African region alone accounts for about 45% of global [[Infant mortality|infant and child mortalities]]. Studies have shown a relationship between infant survival and the education of mothers, as years of education positively correlate with infant survival rates. Geographic location is also a factor, as child mortality rates are higher in rural areas in comparison to urban regions.<ref>{{Cite book|title=Black lives matter : lifespan perspectives|others=Fairchild, Halford H.|date=2017 |isbn=9789382661405|location=Delhi, India|oclc=984759607}}</ref> ==== Neglected tropical diseases ==== [[Neglected tropical diseases]] such as [[hookworm infection]] encompass some of the most common health conditions which affect an estimated 500 million individuals in the sub-Saharan African region.<ref>{{Cite journal|last1=Hotez|first1=Peter J.|last2=Kamath|first2=Aruna|date=2009-08-25|title=Neglected Tropical Diseases in Sub-Saharan Africa: Review of Their Prevalence, Distribution, and Disease Burden |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases|language=en|volume=3|issue=8|pages=e412|doi=10.1371/journal.pntd.0000412 |doi-access=free |pmc=2727001|pmid=19707588}}</ref> ==== Non-communicable diseases ==== Results of [[Global Burden of Disease]] studies reveal that the age-standardized death rates of [[non-communicable disease]]s in at least four sub-Saharan countries including [[South Africa]], [[Democratic Republic of the Congo|Democratic Republic of Congo]], [[Nigeria]], and [[Ethiopia]] supersede that of identified high-income countries.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Dalal |first1=Shona |last2=Beunza |first2=Juan Jose |last3=Volmink |first3=Jimmy |last4=Adebamowo |first4=Clement |last5=Bajunirwe |first5=Francis |last6=Njelekela|first6=Marina|last7=Mozaffarian |first7=Dariush |last8=Fawzi |first8=Wafaie |last9=Willett|first9=Walter|date=2011-08-01|title=Non-communicable diseases in sub-Saharan Africa: what we know now|url=https://academic.oup.com/ije/article/40/4/885/682926|journal=International Journal of Epidemiology|language=en|volume=40|issue=4|pages=885–901|doi=10.1093/ije/dyr050|pmid=21527446 |issn=0300-5771}}</ref> Improvement in statistics systems and increase in epidemiological studies with in-depth analysis of disease risk factors could improve the understanding of [[non-communicable disease]]s (i.e.: [[Diabetes mellitus|diabetes]], [[hypertension]], [[cancer]], [[cardiovascular disease]], [[obesity]], etc.) in sub-Saharan Africa as well as better inform decisions surrounding healthcare policy in the region.<ref name=":2" /> ==== Onchocerciasis ==== [[Onchocerciasis]] ("river blindness"), a common cause of [[blindness]], is also endemic to parts of the region. More than 99% of people affected by the illness worldwide live in 31 countries therein.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/onchocerciasis|title=Onchocerciasis (river blindness) |website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> In response, the African Programme for Onchocerciasis Control (APOC) was launched in 1995 with the aim of controlling the disease.<ref name=":5" /> === National healthcare systems === National health systems vary between countries. In [[Ghana]], most health care is provided by the government and largely administered by the [[Ministry of Health, Ghana|Ministry of Health]] and [[Ghana Health Services]]. The healthcare system has five levels of providers: health posts which are first level primary care for rural areas, health centers and clinics, district hospitals, regional hospitals and tertiary hospitals. These programs are funded by the government of Ghana, financial credits, Internally Generated Fund, and Donors-pooled Health Fund.<ref>{{Cite web|last1=Canagarajah|first1=Sudharshan|last2=Ye|first2=Xiao|date=2001-04-01|title=Public Health and Education Spending in Ghana in 1992-98: Issues of Equity and Efficiency|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632648|website=ssrn.com|ssrn=632648|language=en}}</ref> A shortage of health professionals compounded by migration of health workers from sub-Saharan Africa to other parts of the world (namely English-speaking nations such as the United States and the United Kingdom) has negatively impacted productivity and efficacy of the region's health systems.<ref>{{Cite journal|last1=Naicker|first1=Saraladevi|last2=Plange-Rhule|first2=Jacob|last3=Tutt|first3=Roger C.|last4=Eastwood|first4=John B.|date=2009|title=Shortage of healthcare workers in developing countries--Africa|journal=Ethnicity & Disease|volume=19|issue=1 Suppl 1|pages=S1–60–4|issn=1049-510X|pmid=19484878}}</ref> More than 85% of individuals in Africa use traditional medicine as an alternative to often expensive allopathic medical health care and costly pharmaceutical products. The Organization of African Unity (OAU) Heads of State and Government declared the 2000s decade as the African Decade on African Traditional Medicine in an effort to promote The WHO African Region’s adopted resolution for institutionalizing traditional medicine in health care systems across the continent.<ref>{{Cite journal|last=Kofi-Tsekpo|first=Mawuli|date=2004|title=Institutionalization of African traditional medicine in health care systems in Africa|journal=African Journal of Health Sciences|volume=11|issue=1–2|pages=i–ii|doi=10.4314/ajhs.v11i1.30772 |issn=1022-9272|pmid=17298111}}</ref> Public policy makers in the region are challenged with consideration of the importance of traditional/indigenous health systems and whether their coexistence with the modern medical and health sub-sector would improve the equitability and accessibility of health care distribution, the health status of populations, and the social-economic development of nations within sub-Saharan Africa.<ref>{{Cite journal|last=Dunlop|first=David W.|date=November 1975|title=Alternatives to "modern" health delivery systems in Africa: Public policy issues of traditional health systems|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0037785675901717|journal=Social Science & Medicine|volume=9|issue=11–12|pages=581–586|doi=10.1016/0037-7856(75)90171-7|pmid=817397 |issn=0037-7856}}</ref> <gallery> File:Africa HIV-AIDS 2002.svg|Map of Africa colored according to the percentage of the adult (ages 15–49) population with HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS|title=Prevalence of HIV, total (% of population ages 15-49) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=2018-05-09}}</ref> File:Life expectancy in select Southern African countries 1960-2012.svg|Life expectancy has fallen drastically in [[Southern Africa]] a result of HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/193181.stm|title=BBC News {{!}} Health {{!}} Life expectancy in Africa plummets due to Aids|website=news.bbc.co.uk|access-date=2018-05-09}}</ref> </gallery> ==نسلي گروهه== {{main|آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست}} {{Further|آفريڪا جون ٻوليون}} <!-- for actual ethnic groups --> [[File:San tribesman.jpg|upright|thumb|[[سان ماڻهو|سان]] ماڻهو [[بوٽسوانا]] مان]] [[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|upright|[[يوروبا]] ڊرم وڄائيندڙ [[ڪوارا رياست]]، [[نائيجيريا]] (2004)]] [[File:Mongo family in Equateur Province.jpg|thumb|[[مونگو ماڻهو|مونگو]] خاندان [[صوبو ايڪويٽر]]، [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف دي ڪانگو]] ۾ ]] [[بانٽو ٻوليون]] جا ڳالهائيندڙ ([[نائيجر-ڪانگو ٻوليون|نائيجر-ڪانگو]] خاندان جو حصو) ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ غالب آهن. اولهه آفريڪا جي اندروني سوانا جا [[بانٽو ماڻهو|بانٽو]] هاري آهستي آهستي آفريڪا جي اڪثر حصي تي وڌيا.<ref>Luc-Normand Tellier (2009). "''[https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Urban world history: an economic and geographical perspective]''". PUQ. p.204. {{ISBN|2-7605-1588-5}}</ref> پر ڏکڻ سوڊان ۽ اوڀر آفريڪا ۾ ڪيترائي نيلوٽڪ گروھ, سواحلي ساحل تي مخلوط سواحلي ماڻهو ۽ ڏکڻ ۽ وچ آفريڪا ۾ (ترتيب وار) ڪجھ باقي مقامي خويسان (سان ۽ خويسائي) ۽ پگمي ماڻهو پڻ آهن. بنتو ڳالهائيندڙ آفريقي پڻ گبون ۽ استوائي گني ۾ غالب آهن ۽ اهي ڏکڻ ڪيمرون جي ڪجهه حصن ۾ مليا آهن. ڏکڻ آفريڪا جي ڪالهاري ريگستان ۾ "سان" جي نالي سان سڃاتل الڳ ماڻهو ڊگهي عرصي کان موجود آهن, خويسائي ماڻهن سان گڏ, اهي خويسان ٺاهيندا آهن. سان ڏکڻ آفريڪا جا پري-بانتو مقامي ماڻهو آهن, جڏهن ته پگمي وچ آفريڪا جا پري-بانتو مقامي آفريقي ماڻهو آهن.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece Pygmies struggle to survive in war zone where abuse is routine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525095020/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece |date=25 May 2010 }}. Times Online. 16 December 2004.</ref> اولهه آفريڪا جا ماڻهو بنيادي طور تي نائجر-ڪانگو ٻوليون ڳالهائين ٿا. گهڻو ڪري (جيتوڻيڪ خاص طور تي نه) ان جي غير بانٽو شاخن سان تعلق رکن ٿا. جيتوڻيڪ ڪجهه نيلو-سهارا ۽ افرو ايشيائي ڳالهائيندڙ گروپ پڻ مليا آهن. نائيجر-ڪانگو ڳالهائيندڙ (يوروبا، اِگبو، فلاني، اڪان ۽ وولوف) نسلي گروهه سڀ کان وڏا ۽ سڀ کان وڌيڪ بااثر آهن. مرڪزي صحارا ۾. منڊينڪا يا منڊي گروپ سڀ کان وڌيڪ اهم آهن. چاڊڪ ڳالهائيندڙ گروهه (هائوسا سميت) علائقي جي اترئين حصن ۾ مليا آهن. صحارا ۽ نيلو-سهارا برادرين جي ويجهو. جهڙوڪ ڪنوري، <ref name="cia.gov">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081848/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|url-status=dead}}</ref> زرما<ref name="ReferenceA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=24 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424124158/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|url-status=dead}}</ref> ۽ سونگھائي<ref name="ReferenceB">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=10 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110042640/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|url-status=dead}}</ref> اهي وچ آفريڪا جي سرحد سان لڳندڙ اولهه آفريڪا جي اوڀر وارن حصن ۾ موجود آهن. The peoples of North Africa comprise three main groups: [[Berbers]] in the northwest, [[Egyptians]] and [[Libyans]] in northeast, and [[Nilo-Saharan]]-speaking peoples in the east. The [[Muslim]] settlers who arrived in the 7th century introduced the [[Arabic]] language and [[Islam]] to the region, initiating a process of linguistic [[Arabization]] of the region's inhabitants. The Semitic [[Phoenicia]]ns (who founded [[Carthage]]) and [[Hyksos]], the Indo-Iranian [[Alans]], the Indo-European [[Ancient Greece|Greeks]], [[Ancient Rome|Romans]] and [[Vandals]] settled in North Africa as well. [[Berber languages|Berber]]-speaking populations still make significant communities within [[Morocco]] and [[Algeria]] and are still also present in smaller numbers in [[Tunisia]] and [[Libya]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm Q&A: The Berbers]. BBC News. 12 March 2004.</ref> The Berber-speaking [[Tuareg people|Tuareg]] and other often-[[nomad]]ic peoples are the principal inhabitants of the Saharan interior of North Africa. In Mauritania, there is a small Berber community and Niger–Congo-speaking peoples in the South, though in both regions Arabic and Arab culture predominates. In Sudan, although Arabic and Arab culture predominates, it is also inhabited by originally Nilo-Saharan-speaking groups such as the [[Nubians]], [[Fur]], [[Masalit people|Masalit]] and [[Zaghawa people|Zaghawa]]<ref name="John A. Shoup 2011 p. 333">John A. Shoup, Ethnic Groups of Africa and the Middle East (2011), p. 333, {{ISBN|159884363X}}: "The Zaghawa is one of the major divisions of the Beri peoples who live in western Sudan and eastern Chad, and their language, also called Zaghawa, belongs to the Saharan branch of the Nilo-Saharan language group."</ref> who over the centuries have variously intermixed with migrants from the Arabian peninsula. Small communities of Afro-Asiatic-speaking [[Beja people|Beja]] nomads can also be found in Egypt and Sudan. [[File:Bedscha.jpg|thumb|200px|[[Beja people|Beja]] nomads from [[Northeast Africa]]]] In the [[Horn of Africa]], [[Afro-Asiatic languages|Afro-Asiatic]]-speaking groups predominate. [[Ethiopia]]n and [[Eritrea]]n groups like the [[Amhara people|Amhara]] and [[Tigray-Tigrinya people|Tigrayans]] (collectively known as [[Habesha people|Habesha]]) speak languages from the [[Semitic languages|Semitic]] branch of Afro-Asiatic language family, while the [[Oromo people|Oromo]] and [[Somali people|Somali]] speak languages from the [[Cushitic]] branch of Afro-Asiatic. In southern Ethiopia and Eritrea, Nilotic peoples related to those in South Sudan are also found, while Bantu and Khoisan ethnic minorities inhabit parts of southern Somalia. [[File:Boerfamily1886.jpg|thumb|right|200px|An [[Afrikaner]] family from [[South Africa]], 1886.]] Prior to the [[decolonization]] movements of the post-[[World War II]] era, [[Ethnic groups of Europe|Europeans]] were represented in every part of Africa.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html "We Want Our Country" (3 of 10)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723000220/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html |date=23 July 2013 }}. Time. 5 November 1965</ref> Decolonisation during the 1960s and 1970s often resulted in the mass emigration of European-descended settlers out of Africa&nbsp;– especially from Algeria and Morocco (1.6 million ''[[Pied-noir|pieds-noirs]]'' in North Africa),<ref>Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). ''"[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Migration and development co-operation.]"''. Council of Europe. p.25. {{ISBN|92-871-2611-9}}</ref> Kenya, Congo,<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html Jungle Shipwreck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722210703/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html |date=22 July 2013 }}. ''Time.'' 25 July 1960</ref> Rhodesia, Mozambique and Angola.<ref>[http://www.economist.com/world/mideast-africa/displayStory.cfm?story_id=12079340 Flight from Angola], ''The Economist '', 16 August 1975</ref> By the end of 1977, more than one million Portuguese were thought to have returned from Africa.<ref>[http://countrystudies.us/portugal/48.htm Portugal - Emigration], Eric Solsten, ed. Portugal: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1993.</ref> Nevertheless, [[White Africans of European ancestry|White Africans]] remain a minority in many African states, particularly [[South Africa]], [[Zimbabwe]], [[Namibia]] and [[Réunion]].<ref>{{Cite book | first = John A. | last = Holm | title = Pidgins and Creoles: References survey | url = https://books.google.com/books?id=PcD7p9y3EIcC&pg=PA394 | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | page = 394 | isbn = 0-521-35940-6}}</ref> The African country with the largest native European African population is [[South Africa]].<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People South Africa: People: Ethnic Groups.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621164208/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People |date=21 June 2020 }} World Factbook of CIA</ref> The [[Afrikaner]]s, the [[British diaspora in Africa|British diaspora]] and the [[Coloured]]s are the largest native European-descended groups in Africa today. Native European colonization also brought sizable groups of [[Asian people|Asians]], particularly people from the [[Indian subcontinent]], to British colonies. Large [[Non-resident Indian and person of Indian origin|Indian communities]] are found in South Africa, and smaller ones are present in Kenya, Tanzania, and some other southern and East African countries. The large [[Indians in Uganda|Indian community in Uganda]] was [[Expulsion of Asians in Uganda in 1972|expelled]] by the dictator [[Idi Amin]] in 1972, though many have since returned. The islands in the Indian Ocean are also populated primarily by people of Asian origin, often mixed with Africans and Europeans. The [[Malagasy people]] of [[Madagascar]] are [[Austronesian people]] and native [[Africa]]n people, but those along the coast are generally mixed with Bantu, Arab, Indian and European origins. Malay and Indian ancestries are also important components in the group of people known in South Africa as [[Cape Coloured]]s (people with origins in two or more races and continents). Beginning with the 21st century many Hispanics, primarily Mexicans, Central Americans, Chileans, Peruvians, and Colombians, have immigrated to Africa. Around 500,000 Hispanics have immigrated to Africa, most of whom live in South Africa, Kenya, Nigeria, Uganda, and Ghana. During the 20th century, small but economically important communities of [[Demographics of Lebanon#The Lebanese Diaspora|Lebanese]] and [[Overseas Chinese|Chinese]]<ref name=Africa>"[http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration]". By Malia Politzer, ''Migration Information Source''. August 2008.</ref> have also developed in the larger coastal cities of [[West Africa|West]] and East Africa, respectively.<ref>"[http://www1.voanews.com/english/news/a-13-2007-07-10-voa46.html Lebanese Immigrants Boost West African Commerce]", By Naomi Schwarz, VOANews.com, 10 July 2007</ref> ==ٻوليون== {{main|Languages of Africa}} {{ethnolinguistic groups in Africa}} There are three major linguistic phyla native to Africa: [[Niger–Congo languages]] (including [[Bantu languages|Bantu]]) in [[West Africa|West]], [[Central Africa|Central]], [[Southeast Africa|Southeast]] and [[Southern Africa]]; [[Nilo-Saharan languages]] (unity debated) spoken from [[Tanzania]] to [[Sudan]] and from [[Chad]] to [[Mali]]; [[Khoisan languages]] (probably no phylogenetic unit, see [[Khoe languages]]), concentrated in the [[Kalahari Desert]] of [[Namibia]] and [[Botswana]]; There are several other small families and [[language isolate]]s, as well as languages that have [[Unclassified language|yet to be classified]]. In addition, the [[Afroasiatic languages]] are spread throughout [[Western Asia]], [[North Africa]], the [[Horn of Africa]] and parts of the [[Sahel]]. The [[Afroasiatic Urheimat|Afroasiatic homeland]] may be either in Western Asia or in Africa. More recently introduced to Africa are [[Austronesian languages]] spoken in [[Madagascar]], as well as [[Indo-European languages]] spoken in [[South Africa]] and [[Namibia]] ([[Afrikaans]], [[English language|English]], [[German language|German]]), which were used as [[lingua francas]] in former [[colonial empire|European colonies]]. The total number of languages natively spoken in Africa is variously estimated (depending on the delineation of [[language]] vs. [[dialect]]) at between 1,250 and 2,100,<ref>{{cite book|title=African Languages: an Introduction|editor-last=Heine|editor-first=Bernd|editor2-last=Heine|editor2-first=Bernd|publisher=Cambridge University Press|year=2000}}</ref> and by some counts at "over 3,000",<ref>{{cite book|title=The Language of African Literature|page=ix|editor-last=Epstein|editor-first=Edmund L.|editor2-last=Kole|editor2-first=Robert|publisher=Africa World Press|year=1998|isbn=0-86543-534-0|quote=Africa is incredibly rich in language&mdash;over 3,000 indigenous languages by some counts, and many creoles, pidgins, and lingua francas.|url=https://books.google.com/books?id=XkkrDH27jmIC&pg=PR9|accessdate=2011-06-23}}</ref> [[Nigeria]] alone has over 500 languages (according to the count of [[SIL Ethnologue]]),<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=nigeria |title=Ethnologue report for Nigeria |work=Ethnologue Languages of the World}}</ref> Around a hundred languages are widely used for inter-ethnic communication. [[Varieties of Arabic|Arabic]], [[Somali language|Somali]], [[Berber languages|Berber]], [[Amharic]], [[Oromo language|Oromo]], [[Igbo language|Igbo]], [[Swahili language|Swahili]], [[Hausa language|Hausa]], [[Manding languages|Manding]], [[Fulani language|Fulani]] and [[Yoruba language|Yoruba]] are spoken by tens of millions of people. Twelve [[dialect cluster]]s (which may group up to a hundred linguistic varieties) are spoken by 75 percent, and fifteen by 85 percent, of Africans as a first or additional language.<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/hdr04_complete.pdf |title=Human Development Report 2004 |year=2004 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> [[Niger–Congo languages|Niger–Congo]] is the largest phylum of African languages, with more than 500 million speakers (2017); it is dominated by the [[Bantu languages|Bantu]] branch, spread throughout sub-Saharan Africa in the [[Bantu expansion]], Bantu speakers accounting for about half of Niger–Congo speakers. [[Arabic]] is the most widely spoken single language in Africa by far, with a population of [[Arab Africa]] of the order of 330 million (2017). Other Afroasiatic languages are spoken by of the order of 100 million speakers in Africa (2017). [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]] are spoken by of the order of 100 million speakers (2017). [[Khoisan]] groups a number of mostly endangered [[click language]]s, the largest being [[Khoekhoe language|Khoekhoe]] with of the order of 300,000 speakers (2016). ==پڻ ڏسو== {{Portal|Africa}} * آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست * [[فولا قبيلو|فولا ماڻهو]] * [[عرب|عرب ماڻهو]] * بانٽو ماڻهو * هائوسا ماڻهو * آفريڪا جي لساني آباديات * آبادي جي لحاظ کان آفريقي ملڪن جي فهرست * دنيا جي آبادي * آفريڪا ۾ مذهب * [[آفريڪا ۾ اسلام]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{Commons category|Demographics of Africa}} {{Portal|Africa}} [[زمرو:آفريڪا]] [[زمرو:آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] r8yqr0felozadggxaot1sq8ogxustd8 376401 376400 2026-05-08T10:14:55Z Memon2025 21315 376401 wikitext text/x-wiki [[File:African_countries_by_HDI_(2020).svg|thumb|260x260 عڪسلون|2020 ۾ [[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|انساني ترقي جي انڊيڪس]] جي لحاظ کان آفريقي ڪائونٽين جو نقشو: {| style="background:transparent;" width="100%" | |- | {{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#003C00|≥ 0.900}} {{legend|#007F00|0.850–0.899}} {{legend|#00C400|0.800–0.849}} {{Col-break}} {{legend|#00F900|0.750–0.799}} {{legend|#D3FF00|0.700–0.749}} {{legend|#FF0|0.650–0.699}} {{legend|#FFD215|0.600–0.649}} {{Col-break}} {{legend|#FFA83C|0.550–0.599}} {{legend|#FF852F|0.500–0.549}} {{legend|#FF5B00|0.450–0.499}} {{legend|#F00|0.400–0.449}} {{legend|#A70000|≤ 0.399}} {{legend|#D9D9D9|Data unavailable}} {{Col-end}} |} ]] گذريل صديءَ دوران '''[[آفريڪا]] جي آبادي''' تيزي سان وڌي آهي ۽ نتيجي طور نوجوانن جي وڏي تعداد ۾ اضافو ٿيو آهي، جن کي ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ <small>'''50'''</small> سالن کان گهٽ عمر جي اميد سان وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو آهي. سال <small>2017</small>ع تائين ڪل آبادي هڪ ارب <small>'''25'''</small> ڪروڙ کان وڌيڪ آهي، جن جي واڌ جي شرح <small>'''2.5'''</small> سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو آفريقي ملڪ [[نائيجيريا]] آهي جن جي آبادي سال <small>2017</small>ع تائين 19 ڪروڙ 10 لک هي ۽ واڌ جي شرح 2.6 سيڪڙو آهي. <ref name="UN2017">{{حوالو ويب|quote=2017-11-29}}</ref> '''آبادي''': هڪ ارب 25 ڪروڙ 60 لک (2017) جو اندازو '''آبادي جي کثافت''': هڪ في چورس ڪلوميٽر '''آبادي ۾ واڌ''': %2.5 في سال ==آبادي ۾ واڌ== [[File:Population growth rate world 2013.svg|thumb|300px|گھڻن آفريقي ملڪن ۾ سالياني آبادي جي واڌ جي شرح %2 کان مٿي آهي.]] {{see|آبادي جي لحاظ کان آفريڪي ملڪن جي فهرست}} سال <small>2016</small> تائين آفريڪا جي ڪل آبادي جو اندازو <small>1.225</small> بلين آهي جيڪا دنيا جي آبادي جو %<small>17</small> نمائندگي ڪري ٿي. گڏيل قومن جي اندازن مطابق آفريڪا جي آبادي <small>2050</small> تائين <small>2.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>26</small>) ۽ <small>2100</small> تائين تقريبن <small>4.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>40</small>) تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="billion">{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8366591.stm |title=Africa population tops a billion |publisher=[[BBC]] |date=18 November 2009}}[https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/2004Highlights_finalrevised.pdf "World Population Prospects: The 2004 Revision"] [[United Nations]] (Department of Economic and Social Affairs, population division)</ref> آفريڪا جي آبادي پهريون ڀيرو <small>2009</small> ۾ هڪ ارب کان وڌي وئي. 27 سالن جي ٻيڻي وقت سان (واڌ جي شرح 2.6٪ في سال). <ref name="billion" /> آبادي جي واڌ تقريبن ساڳئي رفتار سان جاري رهي آهي ۽ ڪل آبادي <small>2038</small> تائين 2 ارب کان وڌي وڃڻ جي اميد آهي (29 سال ٻيڻي وقت، %2.4 في سال). 20 صدي جي وچ کان وٺي آبادي جي بي قابو واڌ جو سبب, بغير زرخيزي جي شرح ۾ ساڳئي گهٽتائي جي (مانع حمل جي تمام محدود استعمال جي ڪري), ٻارن جي موت جي شرح ۾ گهٽتائي ۽ عمر جي توقع ۾ عام واڌ آهي. آبادي جي بي قابو واڌ انفراسٽرڪچر جي ترقي کي ختم ڪرڻ ۽ معاشي ترقي کي خراب ڪرڻ جو خطرو آهي.<ref>Eliya Zulu, [https://www.newscientist.com/article/dn21745-how-to-defuse-sub-saharan-africas-population-bomb/ "How to defuse sub-Saharan Africa’s population bomb"], ''New Scientist'', 26 April 2012. Jeffrey Gutman and Nirav Patel, [https://www.brookings.edu/blog/africa-in-focus/2018/01/26/foresight-africa-viewpoint-urban-africa-avoiding-the-perfect-storm/ "Urban Africa: Avoiding the perfect storm"], ''Foresight Africa'', 26 January 2018.</ref> ڪينيا ۽ زامبيا واڌ جي شرح کي روڪڻ جي ڪوشش ۾ خانداني منصوبابندي کي فروغ ڏيڻ لاءِ پروگرامن تي عمل ڪري رهيا آهن.<ref>Joseph J Bish, [https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2016/jan/11/population-growth-in-africa-grasping-the-scale-of-the-challenge "Population growth in Africa: grasping the scale of the challenge"], ''The Guardian'', 11 January 2016. "African fertility has not fallen as expected. Precipitous declines in fertility in Asia and Latin America, from five children per woman in the 1970s to around 2.5 today, led many to believe Africa would follow a similar course. [...] Unfortunately, since the early 1990s, family planning programmes in Africa have not had the same attention [as in other parts of the world], resulting in slow, sometimes negligible, fertility declines. In a handful of countries, previous declines have stalled altogether and are reversing. [...] A few heroic efforts, such as Family Planning 2020, are attempting to stimulate family planning programmes across the continent, and there are some signs of success. Recent figures from Kenya and Zambia show substantial strengthening of contraceptive use among married women. In Kenya, 58% of married women now use modern contraception, and in Zambia this measure has risen from 33% to 45% in the last three years. In both cases, the catalysts for improvements were government commitment and commensurate budget financing. The virtuous circle may not be completely out of reach, but many more African governments must make haste and make substantial investments in contraceptive information and access for their people."</ref> آفريڪا ۾ آبادي جي انتهائي واڌ اوڀر آفريڪا، وچ آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪري آهي. جيڪي علائقا 21 صدي دوران انهن جي آبادي کي پنجين کان وڌيڪ ڪرڻ جو امڪان آهي, انهن مان سڀ کان وڌيڪ (آبادي ۾ اندازي مطابق %680 واڌ سان) وچ آفريڪا آهي. 2000 ۾ 100 ملين کان گهٽ کان 2100 ۾ 750 ملين کان وڌيڪ (هن انگ جو اڌ کان وڌيڪ ڪانگو جي جمهوري جمهوريه پاران هلائي وئي آهي) 2000 ۾ 47 ملين کان 2100 ۾ 379 ملين تائين وڌڻ جو امڪان آهي. ڏکڻ آفريڪا ۽ اتر آفريڪا ۾ آبادي جي متوقع واڌ گهٽ آهي, جن جي توقع آهي ته ساڳئي عرصي دوران انهن جي آبادي کي ترتيب وار ٻيڻو ۽ ٽي ڀيرا نه ڪيو ويندو. [[File:Expectancy of life.svg|thumb|400px| {| width=100% |- | valign=top | {{legend|#0000CD|>80}} {{legend|#4169E1|77.5–80}} {{legend|#00BFFF|75–77.5}} {{legend|#3CB371|72.5–75}} {{legend|#32CD32|70–72.5}} | valign=top | {{legend|#ADFF2F|67.5–70}} {{legend|#FFFF00|65–67.5}} {{legend|#FFD700|60–65}} {{legend|#FF8C00|55–60}} {{legend|#FF4500|50–55}} |} <small>2015</small> <small>۾ علائقي جي لحاظ کان زندگي جي اميد</small><ref>{{cite web |title=World Health Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |publisher=World Health Organization |url=http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/EN_WHS2016_AnnexB.pdf |date=2016 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2015_Volume-I_Comprehensive-Tables.pdf |title=United Nations World Population Prospects: 2015 revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |date=29 July 2015 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indexmundi.com/falkland_islands_(islas_malvinas)/life_expectancy_at_birth.html |title=Falkland Islands (Islas Malvinas) Life expectancy at birth |work=Index Mundi |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160711222147/http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |archive-date=2016-07-11 |url=http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |title=Greenland Life expectancy at birth |work=Index Mundi |access-date=2018-08-03}}</ref>]] علائقي جي لحاظ کان آبادي جو اندازو (اربن ۾): {|class="wikitable" |- | علائقي|| سال*2000 || سال 2050 || سال 2100 |- | [[اوڀر آفريڪا]]|| 0.26|| 0.89 <small>(+242%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+507%) +1.8% في سال)</small> |- | [[وچ آفريڪا]]|| 0.096|| 0.38 <small>(+300%) +2.8% في سال)</small>|| 0.75 <small>(+680%) +2.1% في سال)</small> |- | [[اتر آفريڪا]]|| 0.17|| 0.36 <small>(+112%) +1.5% في سال)</small>|| 0.47 <small>(+176%) +1.0%في سال)</small> |- | [[ڏاکڻي آفريڪا]]|| 0.052 || 0.086 <small>(+65%) +1.0% في سال)</small>|| 0.092 <small>(+77%) +0.6% في سال)</small> |- | [[اولهه آفريڪا]]|| 0.24 || 0.81 <small>(+238%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+558%) +1.9% في سال)</small> |- | '''[[آفريڪا]]''' || 0.82 || 2.53 <small>(+209%) +2.3% في سال)</small>|| 4.47 <small>(+454%) +1.7% في سال)</small> |- | '''دنيا'''|| 6.15 || 9.77 <small>(+60%) +0.9% في سال)</small>|| 11.18 <small>(+82%) +0.6% في سال)</small> |} ==صحت== [[Image:Infantmortalityrate.jpg|thumb|300px|دنيا جو نقشو جيڪو 2006 ۾ هر 1000 پيدائشن ۾ ٻارن جي موت جي شرح کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book|title=The world factbook 2006|date=2006|publisher=Potomac|others=United States Central Intelligence Agency|isbn=1574889974|location=Dulles, Va.|oclc=64964412}}</ref>]]{{Further|آفريڪا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز}} ===سب-صحارا آفريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال جي ترقي جي تاريخ=== سيپٽمبر <small>1987</small> ۾ يونيسيف ۽ ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن (<small>WHO</small>) علائقائي ڪميٽي "بماڪو انيشيئيٽو" جيڪو <small>1980</small> جي ڏهاڪي دوران علائقي ۾ ٿيندڙ مالي مسئلن جي جواب ۽ منشيات جي فنڊ کي گردش ڪرڻ ۾ ڪميونٽي جي شموليت ذريعي اهم دوائن تائين رسائي وڌائڻ جي مقصد سان چارٽر ڪيو ويو, جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Hanson |first1=Kara |last2=McPake|first2=Barbara|date=1993|title=The Bamako Initiative: where is it going |url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.878.4969&rep=rep1&type=pdf|journal=Health Policy and Planning|publisher=Oxford University Press|volume=8|issue=3 |pages=267–274|doi=10.1093/heapol/8.3.247-a |citeseerx=10.1.1.878.4969 |via=Google Scholar}}</ref> <ref name=":1">{{Cite journal|last=Ridde|first=Valéry|date=2011|title=Is the Bamako Initiative Still Relevant for West African Health Systems?|url=http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|journal=International Journal of Health Services|publisher=Baywood Publishing Co.|volume=41|issue=1|pages=175–184|doi=10.2190/HS.41.1.l|pmid=21319728|via=Google Scholar|archive-date=17 April 2018|access-date=16 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf |date=17 April 2018 }}</ref> <small>1987</small> جي بماڪو انيشيئيٽو ڪانفرنس (<small>WHO</small> پاران منظم) [[مالي]] جي گاديءَ واري هنڌ [[بماڪو]] ۾ منعقد ڪئي وئي. ۽ سب سهارا آفريڪا جي صحت جي پاليسي کي نئين شڪل ڏيڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Cite web |url= http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm |title= Health Systems Resource Guide: user fees|date=2006-11-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20061128203803/http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm|access-date=2018-05-10|archive-date= 28 November 2006}}</ref> اجلاس ۾ آفريقي صحت جي وزيرن شرڪت ڪئي. جن بنيادي صحت جي سار سنڀال جي بحالي ذريعي صحت جي سار سنڀال جي رسائي کي بهتر بڻائڻ جي وڪالت ڪئي.<ref name=":1" /> نئين حڪمت عملي ڪميونٽي تي ٻڌل صحت جي سار سنڀال جي سڌاري ذريعي رسائي ۽ نتيجي ۾ خدمتن جي وڌيڪ موثر ۽ منصفانه فراهمي کي خاص طور تي وڌايو. علائقي اندر عوامي صحت برادري شروعات جي جواب ۾ مسئلا اٿاريا جن ۾: برابري، رسائي، سستي، انضمام جا مسئلا, دوائن، انتظام، انحصار، رسد مسئلا شامل آهن ۽ استحڪام کي نسبتي اهميت ڏني وئي. انهن تنقيدن جي نتيجي ۾ شروعات بعد ۾ صحت جي خدمتن جي رسائي ۾ واڌ کي حل ڪرڻ لاءِ صحت جي خدمتن جي معيار کي وڌائڻ ۽ صحت جي نظام جي انتظام جي مجموعي بهتري تبديل ٿي وئي. صحت جي سار سنڀال جي سڀني شعبن تائين هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو. بعد ۾ صحت جي سار سنڀال جي اشارن ۾ بهتري ۽ صحت جي سار سنڀال جي ڪارڪردگي ۽ قيمت ۾ بهتري سان هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Knippenberg |first1=R. |last2=Alihonou |first2=E. |last3=Soucat |first3=A. |last4=Oyegbite |first4=K. |last5=Calivis |first5=M. |last6=Hopwood|first6=I.|last7=Niimi|first7=R.|last8=Diallo|first8=M. P. |last9=Conde|first9=M.|date=June 1997|title=Implementation of the Bamako Initiative: strategies in Benin and Guinea|journal=The International Journal of Health Planning and Management|volume=12 Suppl 1|pages=S29–47 |doi=10.1002/(SICI)1099-1751(199706)12:1+3.0.CO;2-U|doi-broken-date=16 October 2025 |issn=0749-6753|pmid=10173105}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |url= http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |title=Medicus Mundi Switzerland - Manageable Bamako Initiative schemes|date=2007-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071008211344/http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |access-date=2018-05-10 |archive-date=8 October 2007 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !مدت !زندگي جي توقع سالن ۾ |- |1950–1955 |37.46 |- |1955–1960 |{{increase}} 39.95 |- |1960–1965 |{{increase}} 42.32 |- |1965–1970 |{{increase}} 44.42 |- |1970–1975 |{{increase}} 46.51 |- |1975–1980 |{{increase}} 48.66 |- |1980–1985 |{{increase}} 50.45 |- |1985–1990 |{{increase}} 51.72 |- |1990–1995 |{{decrease}} 51.71 |- |1995–2000 |{{increase}} 52.33 |- |2000–2005 |{{increase}} 53.67 |- |2005–2010 |{{increase}} 56.97 |- |2010–2015 |{{increase}} 60.23 |} ذريعو: عالمي آبادي جا امڪان<ref>{{Cite web |url= https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/|title=World Population Prospects - Population Division - United Nations |website=esa.un.org|access-date=2018-08-26}}</ref> ===صحت جا وڏا چئلينج=== ٻين عالمي علائقن جي مقابلي ۾ سب سهارا آفريقي علائقي ۾ متعدي ۽ دائمي بيمارين جي غير متناسب شرح آهي. <ref name=":2" /> ====ذیابيطس==== ٽائپ 2 ذیابيطس خطي ۾ هڪ وبا جي طور تي برقرار آهي جيڪا سب سهارا آفريڪا لاءِ عوامي صحت ۽ سماجي معاشي بحران پيدا ڪري ٿي. سب سهارا آفريقي برادرين ۾ ذیابيطس جي روڳن ۽ ذيلي قسمن جي ڊيٽا جي کوٽ بيماري لاءِ وبائي مرض جي دستاويز ۾ خلا پيدا ڪيو آهي. ڪيترن ئي ملڪن ۾ غير تشخيص ٿيل ذیابيطس جي اعلي شرح ماڻهن کي دائمي صحت جي پيچيدگين جي اعلي خطري ۾ وجهي ٿي، ان ڪري، علائقي ۾ ذیابيطس سان لاڳاپيل بيماري ۽ موت جو وڏو خطرو پيدا ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal|last1=Mbanya|first1=Jean Claude N|last2=Motala|first2=Ayesha A|last3=Sobngwi|first3=Eugene|last4=Assah|first4=Felix K|last5=Enoru|first5=Sostanie T|date=2010-06-26|title=Diabetes in sub-Saharan Africa|url=https://doi.org/10.1016/S0140-6736(10)60550-8|journal=The Lancet|volume=375|issue=9733|pages=2254–2266|doi=10.1016/s0140-6736(10)60550-8|pmid=20609971 |issn=0140-6736|via=}}</ref> ====ايڇ آءِ وي/ايڊز==== 2011 ۾، سب سهارا آفريڪا سڄي دنيا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز سان رهندڙ سڀني ماڻهن جو %69 گهر هو.<ref>{{Cite web|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/epidemiology/2012/gr2012/20121120_FactSheet_Global_en.pdf|title=Global Fact Sheet: World AIDS Day 2012|website=UNAIDS.org|access-date=2025-10-16}}</ref> جواب ۾، عوام کي ايڇ آءِ وي/ايڊز تي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪيترائي قدم شروع ڪيا ويا آهن انهن ۾ گڏيل روڪٿام جا پروگرام، جن کي سڀ کان وڌيڪ اثرائتو قدم سمجهيو ويندو آهي، پرهيز، وفادار رهو، ڪنڊوم استعمال ڪريو مهم ۽ ڊيسمنڊ ٽوٽو ايڇ آءِ وي فائونڊيشن جا آئوٽ ريچ پروگرام شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/|title=Desmond Tutu HIV Foundation - Our Work|date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116014630/https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/ |access-date=2018-05-10 |archive-date=16 January 2013 }}</ref> گڏيل قومن جي ايڇ آءِ وي/ايڊز پروگرام (<small>UNAIDS</small>) پاران 2013 ۾ جاري ڪيل هڪ خاص رپورٽ موجب، 2012 ۾ آفريڪا ۾ اينٽي ريٽرو وائرل علاج حاصل ڪندڙ ايڇ آءِ وي مثبت ماڻهن جو تعداد 2005 ۾ علاج حاصل ڪندڙ تعداد کان ست ڀيرا وڌيڪ هو، صرف گذريل سال ۾ تقريبن 1 ملين جو اضافو ٿيو. 2011 ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ ايڊز سان لاڳاپيل موت جو تعداد 2005 جي تعداد کان 33 سيڪڙو گهٽ هو.<ref>{{Cite web|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/may/20130521prupdateafrica|title=UNAIDS reports more than 7 million people now on HIV treatment across Africa––with nearly 1 million added in the last year—while new HIV infections and deaths from AIDS continue to fall|website=www.unaids.org|language=en|access-date=2018-05-10}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2013/20130521_Update_Africa.pdf|title=UNAIDS Special Report Update: How Africa Turned AIDS Around|last=UN Joint Programme on HIV/AIDS (UNAIDS)|date=May 2013|work=|access-date=}}</ref> 2011 ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ نئين ايڇ آءِ وي انفيڪشن جو تعداد 2001 جي تعداد کان 25 سيڪڙو گهٽ هو.<ref name=":4">{{Cite book|title=Global report: UNAIDS report on the global AIDS epidemic: 2012.|date=2012|publisher=UNAIDS|others=Joint United Nations Programme on HIV/AIDS.|isbn=9789291735921|location=[Geneva]|oclc=823635323}}</ref> ====مليريا==== مليريا سب سهارا آفريڪا ۾ هڪ مقامي بيماري آهي، جتي دنيا ۾ مليريا جا گهڻا ڪيس ۽ موت ٿين ٿا.<ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/malaria|title=Fact sheet about Malaria|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ====ٽي بي==== ٽي بي ([[Tuberculosis]]) عالمي سطح تي، خاص طور تي سب سهارا آفريقي علائقي ۾ ايڇ آءِ وي جي وڌندڙ آبادي ۾، هڪ اعلي ڪيس موت جي شرح سان بيماري ۽ موت جو هڪ اهم سبب آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Mukadi|first1=Ya Diul|last2=Maher|first2=Dermot|last3=Harries|first3=Anthony|date=2001-01-26|title=Tuberculosis case fatality rates in high HIV prevalence populations in sub-Saharan Africa|url=https://journals.lww.com/aidsonline/Fulltext/2001/01260/Tuberculosis_case_fatality_rates_in_high_HIV.2.aspx|journal=AIDS|language=en-US|volume=15|issue=2|pages=143|doi=10.1097/00002030-200101260-00002 |issn=0269-9370}}</ref> ====خسرو==== خطي اندر خسرو (Measles) جي وبا کي روڪڻ لاءِ سب سهارا آفريڪا جي ملڪن ۾ معمول جي حفاظتي ٽيڪون متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Verguet|first1=Stéphane|last2=Jassat|first2=Waasila|last3=Hedberg|first3=Calle|last4=Tollman|first4=Stephen |last5=Jamison|first5=Dean T.|last6=Hofman|first6=Karen J.|date=2012-02-21|title=Measles control in Sub-Saharan Africa: South Africa as a case study|journal=Vaccine|volume=30|issue=9|pages=1594–1600|doi=10.1016/j.vaccine.2011.12.123|issn=1873-2518|pmid=22230581}}</ref> ====ماءُ ۽ ٻار جي موت==== مطالعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته دنيا جي اڌ کان وڌيڪ ماءُ جي موت سب سهارا آفريڪا ۾ ٿيندي آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Alvarez|first1=Jose Luis|last2=Gil|first2=Ruth|last3=Hernández|first3=Valentín|last4=Gil|first4=Angel|date=2009-12-14|title=Factors associated with maternal mortality in sub-Saharan Africa: an ecological study |journal=BMC Public Health|volume=9|article-number=462|doi=10.1186/1471-2458-9-462 |doi-access=free |pmc=2801510|pmid=20003411}}</ref> تنهن هوندي به، هن علائقي ۾ ترقي ڪئي آهي، ڇاڪاڻ ته <small>1990</small> کان وٺي علائقي جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماءُ جي موت جي شرح تقريبن اڌ گهٽجي وئي آهي.<ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality|title=Maternal mortality|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ان کان علاوه، آفريقي يونين جولاءِ 2003 ۾ ماپوٽو پروٽوڪول جي تصديق ڪئي، جيڪو عورتن جي جينياتي ڪٽڻ (FGM) کي منع ڪرڻ جو واعدو ڪري ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/09/15/opinion/a-brutal-custom-join-forces-to-banish-the-mutilation-of-women.html|title=A brutal custom : Join forces to banish the mutilation of women|last=Bonino|first=Emma|date=2004-09-15|work=The New York Times|access-date=2018-05-10|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> The sub-Saharan African region alone accounts for about 45% of global [[Infant mortality|infant and child mortalities]]. Studies have shown a relationship between infant survival and the education of mothers, as years of education positively correlate with infant survival rates. Geographic location is also a factor, as child mortality rates are higher in rural areas in comparison to urban regions.<ref>{{Cite book|title=Black lives matter : lifespan perspectives|others=Fairchild, Halford H.|date=2017 |isbn=9789382661405|location=Delhi, India|oclc=984759607}}</ref> ==== Neglected tropical diseases ==== [[Neglected tropical diseases]] such as [[hookworm infection]] encompass some of the most common health conditions which affect an estimated 500 million individuals in the sub-Saharan African region.<ref>{{Cite journal|last1=Hotez|first1=Peter J.|last2=Kamath|first2=Aruna|date=2009-08-25|title=Neglected Tropical Diseases in Sub-Saharan Africa: Review of Their Prevalence, Distribution, and Disease Burden |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases|language=en|volume=3|issue=8|pages=e412|doi=10.1371/journal.pntd.0000412 |doi-access=free |pmc=2727001|pmid=19707588}}</ref> ==== Non-communicable diseases ==== Results of [[Global Burden of Disease]] studies reveal that the age-standardized death rates of [[non-communicable disease]]s in at least four sub-Saharan countries including [[South Africa]], [[Democratic Republic of the Congo|Democratic Republic of Congo]], [[Nigeria]], and [[Ethiopia]] supersede that of identified high-income countries.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Dalal |first1=Shona |last2=Beunza |first2=Juan Jose |last3=Volmink |first3=Jimmy |last4=Adebamowo |first4=Clement |last5=Bajunirwe |first5=Francis |last6=Njelekela|first6=Marina|last7=Mozaffarian |first7=Dariush |last8=Fawzi |first8=Wafaie |last9=Willett|first9=Walter|date=2011-08-01|title=Non-communicable diseases in sub-Saharan Africa: what we know now|url=https://academic.oup.com/ije/article/40/4/885/682926|journal=International Journal of Epidemiology|language=en|volume=40|issue=4|pages=885–901|doi=10.1093/ije/dyr050|pmid=21527446 |issn=0300-5771}}</ref> Improvement in statistics systems and increase in epidemiological studies with in-depth analysis of disease risk factors could improve the understanding of [[non-communicable disease]]s (i.e.: [[Diabetes mellitus|diabetes]], [[hypertension]], [[cancer]], [[cardiovascular disease]], [[obesity]], etc.) in sub-Saharan Africa as well as better inform decisions surrounding healthcare policy in the region.<ref name=":2" /> ==== Onchocerciasis ==== [[Onchocerciasis]] ("river blindness"), a common cause of [[blindness]], is also endemic to parts of the region. More than 99% of people affected by the illness worldwide live in 31 countries therein.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/onchocerciasis|title=Onchocerciasis (river blindness) |website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> In response, the African Programme for Onchocerciasis Control (APOC) was launched in 1995 with the aim of controlling the disease.<ref name=":5" /> === قومي صحت جي سار سنڀال جا نظام === قومي صحت جا نظام ملڪن جي وچ ۾ مختلف آهن. گھانا ۾، گهڻيون صحت جي سار سنڀال حڪومت پاران فراهم ڪئي ويندي آهي ۽ وڏي پيماني تي صحت جي وزارت ۽ گھانا جي صحت جي خدمتن پاران منظم ڪئي ويندي آهي. صحت جي سار سنڀال جي نظام ۾ فراهم ڪندڙن جا پنج سطح آهن: صحت جون پوسٽون جيڪي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پهرين سطح جي بنيادي سنڀال آهن، صحت مرڪز ۽ ڪلينڪ، ضلعي اسپتالون، علائقائي اسپتالون ۽ ٽئين درجي جون اسپتالون. انهن پروگرامن کي گھانا جي حڪومت، مالي قرضن، اندروني طور تي پيدا ٿيل فنڊ، ۽ ڊونرز پاران گڏ ڪيل صحت فنڊ پاران فنڊ ڪيو ويندو آهي. * سب سهارا آفريڪا کان دنيا جي ٻين حصن (يعني انگريزي ڳالهائيندڙ قومون جهڙوڪ آمريڪا ۽ برطانيه) ڏانهن صحت جي ڪارڪنن جي لڏپلاڻ سان گڏ صحت جي ماهرن جي کوٽ علائقي جي صحت جي نظام جي پيداوار ۽ اثرائتي تي منفي اثر وڌو آهي. * آفريڪا ۾ 85 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهو روايتي دوائن کي اڪثر مهانگي ايلوپيٿڪ طبي صحت جي سار سنڀال ۽ مهانگي دواسازي جي شين جي متبادل طور استعمال ڪندا آهن. آرگنائيزيشن آف آفريقي يونٽي (OAU) رياستن ۽ حڪومت جي سربراهن 2000 جي ڏهاڪي کي آفريقي روايتي دوائن تي آفريقي ڏهاڪي طور قرار ڏنو ته جيئن ڊبليو ايڇ او آفريقي علائقي کي اختيار ڪيو وڃي. health systems vary between countries. In [[Ghana]], most health care is provided by the government and largely administered by the [[Ministry of Health, Ghana|Ministry of Health]] and [[Ghana Health Services]]. The healthcare system has five levels of providers: health posts which are first level primary care for rural areas, health centers and clinics, district hospitals, regional hospitals and tertiary hospitals. These programs are funded by the government of Ghana, financial credits, Internally Generated Fund, and Donors-pooled Health Fund.<ref>{{Cite web|last1=Canagarajah|first1=Sudharshan|last2=Ye|first2=Xiao|date=2001-04-01|title=Public Health and Education Spending in Ghana in 1992-98: Issues of Equity and Efficiency|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632648|website=ssrn.com|ssrn=632648|language=en}}</ref> A shortage of health professionals compounded by migration of health workers from sub-Saharan Africa to other parts of the world (namely English-speaking nations such as the United States and the United Kingdom) has negatively impacted productivity and efficacy of the region's health systems.<ref>{{Cite journal|last1=Naicker|first1=Saraladevi|last2=Plange-Rhule|first2=Jacob|last3=Tutt|first3=Roger C.|last4=Eastwood|first4=John B.|date=2009|title=Shortage of healthcare workers in developing countries--Africa|journal=Ethnicity & Disease|volume=19|issue=1 Suppl 1|pages=S1–60–4|issn=1049-510X|pmid=19484878}}</ref> More than 85% of individuals in Africa use traditional medicine as an alternative to often expensive allopathic medical health care and costly pharmaceutical products. The Organization of African Unity (OAU) Heads of State and Government declared the 2000s decade as the African Decade on African Traditional Medicine in an effort to promote The WHO African Region’s adopted resolution for institutionalizing traditional medicine in health care systems across the continent.<ref>{{Cite journal|last=Kofi-Tsekpo|first=Mawuli|date=2004|title=Institutionalization of African traditional medicine in health care systems in Africa|journal=African Journal of Health Sciences|volume=11|issue=1–2|pages=i–ii|doi=10.4314/ajhs.v11i1.30772 |issn=1022-9272|pmid=17298111}}</ref> Public policy makers in the region are challenged with consideration of the importance of traditional/indigenous health systems and whether their coexistence with the modern medical and health sub-sector would improve the equitability and accessibility of health care distribution, the health status of populations, and the social-economic development of nations within sub-Saharan Africa.<ref>{{Cite journal|last=Dunlop|first=David W.|date=November 1975|title=Alternatives to "modern" health delivery systems in Africa: Public policy issues of traditional health systems|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0037785675901717|journal=Social Science & Medicine|volume=9|issue=11–12|pages=581–586|doi=10.1016/0037-7856(75)90171-7|pmid=817397 |issn=0037-7856}}</ref> <gallery> File:Africa HIV-AIDS 2002.svg|Map of Africa colored according to the percentage of the adult (ages 15–49) population with HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS|title=Prevalence of HIV, total (% of population ages 15-49) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=2018-05-09}}</ref> File:Life expectancy in select Southern African countries 1960-2012.svg|Life expectancy has fallen drastically in [[Southern Africa]] a result of HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/193181.stm|title=BBC News {{!}} Health {{!}} Life expectancy in Africa plummets due to Aids|website=news.bbc.co.uk|access-date=2018-05-09}}</ref> </gallery> ==نسلي گروهه== {{main|آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست}} {{Further|آفريڪا جون ٻوليون}} <!-- for actual ethnic groups --> [[File:San tribesman.jpg|upright|thumb|[[سان ماڻهو|سان]] ماڻهو [[بوٽسوانا]] مان]] [[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|upright|[[يوروبا]] ڊرم وڄائيندڙ [[ڪوارا رياست]]، [[نائيجيريا]] (2004)]] [[File:Mongo family in Equateur Province.jpg|thumb|[[مونگو ماڻهو|مونگو]] خاندان [[صوبو ايڪويٽر]]، [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف دي ڪانگو]] ۾ ]] [[بانٽو ٻوليون]] جا ڳالهائيندڙ ([[نائيجر-ڪانگو ٻوليون|نائيجر-ڪانگو]] خاندان جو حصو) ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ غالب آهن. اولهه آفريڪا جي اندروني سوانا جا [[بانٽو ماڻهو|بانٽو]] هاري آهستي آهستي آفريڪا جي اڪثر حصي تي وڌيا.<ref>Luc-Normand Tellier (2009). "''[https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Urban world history: an economic and geographical perspective]''". PUQ. p.204. {{ISBN|2-7605-1588-5}}</ref> پر ڏکڻ سوڊان ۽ اوڀر آفريڪا ۾ ڪيترائي نيلوٽڪ گروھ, سواحلي ساحل تي مخلوط سواحلي ماڻهو ۽ ڏکڻ ۽ وچ آفريڪا ۾ (ترتيب وار) ڪجھ باقي مقامي خويسان (سان ۽ خويسائي) ۽ پگمي ماڻهو پڻ آهن. بنتو ڳالهائيندڙ آفريقي پڻ گبون ۽ استوائي گني ۾ غالب آهن ۽ اهي ڏکڻ ڪيمرون جي ڪجهه حصن ۾ مليا آهن. ڏکڻ آفريڪا جي ڪالهاري ريگستان ۾ "سان" جي نالي سان سڃاتل الڳ ماڻهو ڊگهي عرصي کان موجود آهن, خويسائي ماڻهن سان گڏ, اهي خويسان ٺاهيندا آهن. سان ڏکڻ آفريڪا جا پري-بانتو مقامي ماڻهو آهن, جڏهن ته پگمي وچ آفريڪا جا پري-بانتو مقامي آفريقي ماڻهو آهن.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece Pygmies struggle to survive in war zone where abuse is routine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525095020/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece |date=25 May 2010 }}. Times Online. 16 December 2004.</ref> اولهه آفريڪا جا ماڻهو بنيادي طور تي نائجر-ڪانگو ٻوليون ڳالهائين ٿا. گهڻو ڪري (جيتوڻيڪ خاص طور تي نه) ان جي غير بانٽو شاخن سان تعلق رکن ٿا. جيتوڻيڪ ڪجهه نيلو-سهارا ۽ افرو ايشيائي ڳالهائيندڙ گروپ پڻ مليا آهن. نائيجر-ڪانگو ڳالهائيندڙ (يوروبا، اِگبو، فلاني، اڪان ۽ وولوف) نسلي گروهه سڀ کان وڏا ۽ سڀ کان وڌيڪ بااثر آهن. مرڪزي صحارا ۾. منڊينڪا يا منڊي گروپ سڀ کان وڌيڪ اهم آهن. چاڊڪ ڳالهائيندڙ گروهه (هائوسا سميت) علائقي جي اترئين حصن ۾ مليا آهن. صحارا ۽ نيلو-سهارا برادرين جي ويجهو. جهڙوڪ ڪنوري، <ref name="cia.gov">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081848/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|url-status=dead}}</ref> زرما<ref name="ReferenceA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=24 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424124158/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|url-status=dead}}</ref> ۽ سونگھائي<ref name="ReferenceB">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=10 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110042640/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|url-status=dead}}</ref> اهي وچ آفريڪا جي سرحد سان لڳندڙ اولهه آفريڪا جي اوڀر وارن حصن ۾ موجود آهن. The peoples of North Africa comprise three main groups: [[Berbers]] in the northwest, [[Egyptians]] and [[Libyans]] in northeast, and [[Nilo-Saharan]]-speaking peoples in the east. The [[Muslim]] settlers who arrived in the 7th century introduced the [[Arabic]] language and [[Islam]] to the region, initiating a process of linguistic [[Arabization]] of the region's inhabitants. The Semitic [[Phoenicia]]ns (who founded [[Carthage]]) and [[Hyksos]], the Indo-Iranian [[Alans]], the Indo-European [[Ancient Greece|Greeks]], [[Ancient Rome|Romans]] and [[Vandals]] settled in North Africa as well. [[Berber languages|Berber]]-speaking populations still make significant communities within [[Morocco]] and [[Algeria]] and are still also present in smaller numbers in [[Tunisia]] and [[Libya]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm Q&A: The Berbers]. BBC News. 12 March 2004.</ref> The Berber-speaking [[Tuareg people|Tuareg]] and other often-[[nomad]]ic peoples are the principal inhabitants of the Saharan interior of North Africa. In Mauritania, there is a small Berber community and Niger–Congo-speaking peoples in the South, though in both regions Arabic and Arab culture predominates. In Sudan, although Arabic and Arab culture predominates, it is also inhabited by originally Nilo-Saharan-speaking groups such as the [[Nubians]], [[Fur]], [[Masalit people|Masalit]] and [[Zaghawa people|Zaghawa]]<ref name="John A. Shoup 2011 p. 333">John A. Shoup, Ethnic Groups of Africa and the Middle East (2011), p. 333, {{ISBN|159884363X}}: "The Zaghawa is one of the major divisions of the Beri peoples who live in western Sudan and eastern Chad, and their language, also called Zaghawa, belongs to the Saharan branch of the Nilo-Saharan language group."</ref> who over the centuries have variously intermixed with migrants from the Arabian peninsula. Small communities of Afro-Asiatic-speaking [[Beja people|Beja]] nomads can also be found in Egypt and Sudan. [[File:Bedscha.jpg|thumb|200px|[[Beja people|Beja]] nomads from [[Northeast Africa]]]] In the [[Horn of Africa]], [[Afro-Asiatic languages|Afro-Asiatic]]-speaking groups predominate. [[Ethiopia]]n and [[Eritrea]]n groups like the [[Amhara people|Amhara]] and [[Tigray-Tigrinya people|Tigrayans]] (collectively known as [[Habesha people|Habesha]]) speak languages from the [[Semitic languages|Semitic]] branch of Afro-Asiatic language family, while the [[Oromo people|Oromo]] and [[Somali people|Somali]] speak languages from the [[Cushitic]] branch of Afro-Asiatic. In southern Ethiopia and Eritrea, Nilotic peoples related to those in South Sudan are also found, while Bantu and Khoisan ethnic minorities inhabit parts of southern Somalia. [[File:Boerfamily1886.jpg|thumb|right|200px|An [[Afrikaner]] family from [[South Africa]], 1886.]] Prior to the [[decolonization]] movements of the post-[[World War II]] era, [[Ethnic groups of Europe|Europeans]] were represented in every part of Africa.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html "We Want Our Country" (3 of 10)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723000220/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html |date=23 July 2013 }}. Time. 5 November 1965</ref> Decolonisation during the 1960s and 1970s often resulted in the mass emigration of European-descended settlers out of Africa&nbsp;– especially from Algeria and Morocco (1.6 million ''[[Pied-noir|pieds-noirs]]'' in North Africa),<ref>Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). ''"[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Migration and development co-operation.]"''. Council of Europe. p.25. {{ISBN|92-871-2611-9}}</ref> Kenya, Congo,<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html Jungle Shipwreck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722210703/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html |date=22 July 2013 }}. ''Time.'' 25 July 1960</ref> Rhodesia, Mozambique and Angola.<ref>[http://www.economist.com/world/mideast-africa/displayStory.cfm?story_id=12079340 Flight from Angola], ''The Economist '', 16 August 1975</ref> By the end of 1977, more than one million Portuguese were thought to have returned from Africa.<ref>[http://countrystudies.us/portugal/48.htm Portugal - Emigration], Eric Solsten, ed. Portugal: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1993.</ref> Nevertheless, [[White Africans of European ancestry|White Africans]] remain a minority in many African states, particularly [[South Africa]], [[Zimbabwe]], [[Namibia]] and [[Réunion]].<ref>{{Cite book | first = John A. | last = Holm | title = Pidgins and Creoles: References survey | url = https://books.google.com/books?id=PcD7p9y3EIcC&pg=PA394 | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | page = 394 | isbn = 0-521-35940-6}}</ref> The African country with the largest native European African population is [[South Africa]].<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People South Africa: People: Ethnic Groups.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621164208/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People |date=21 June 2020 }} World Factbook of CIA</ref> The [[Afrikaner]]s, the [[British diaspora in Africa|British diaspora]] and the [[Coloured]]s are the largest native European-descended groups in Africa today. Native European colonization also brought sizable groups of [[Asian people|Asians]], particularly people from the [[Indian subcontinent]], to British colonies. Large [[Non-resident Indian and person of Indian origin|Indian communities]] are found in South Africa, and smaller ones are present in Kenya, Tanzania, and some other southern and East African countries. The large [[Indians in Uganda|Indian community in Uganda]] was [[Expulsion of Asians in Uganda in 1972|expelled]] by the dictator [[Idi Amin]] in 1972, though many have since returned. The islands in the Indian Ocean are also populated primarily by people of Asian origin, often mixed with Africans and Europeans. The [[Malagasy people]] of [[Madagascar]] are [[Austronesian people]] and native [[Africa]]n people, but those along the coast are generally mixed with Bantu, Arab, Indian and European origins. Malay and Indian ancestries are also important components in the group of people known in South Africa as [[Cape Coloured]]s (people with origins in two or more races and continents). Beginning with the 21st century many Hispanics, primarily Mexicans, Central Americans, Chileans, Peruvians, and Colombians, have immigrated to Africa. Around 500,000 Hispanics have immigrated to Africa, most of whom live in South Africa, Kenya, Nigeria, Uganda, and Ghana. During the 20th century, small but economically important communities of [[Demographics of Lebanon#The Lebanese Diaspora|Lebanese]] and [[Overseas Chinese|Chinese]]<ref name=Africa>"[http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration]". By Malia Politzer, ''Migration Information Source''. August 2008.</ref> have also developed in the larger coastal cities of [[West Africa|West]] and East Africa, respectively.<ref>"[http://www1.voanews.com/english/news/a-13-2007-07-10-voa46.html Lebanese Immigrants Boost West African Commerce]", By Naomi Schwarz, VOANews.com, 10 July 2007</ref> ==ٻوليون== {{main|Languages of Africa}} {{ethnolinguistic groups in Africa}} There are three major linguistic phyla native to Africa: [[Niger–Congo languages]] (including [[Bantu languages|Bantu]]) in [[West Africa|West]], [[Central Africa|Central]], [[Southeast Africa|Southeast]] and [[Southern Africa]]; [[Nilo-Saharan languages]] (unity debated) spoken from [[Tanzania]] to [[Sudan]] and from [[Chad]] to [[Mali]]; [[Khoisan languages]] (probably no phylogenetic unit, see [[Khoe languages]]), concentrated in the [[Kalahari Desert]] of [[Namibia]] and [[Botswana]]; There are several other small families and [[language isolate]]s, as well as languages that have [[Unclassified language|yet to be classified]]. In addition, the [[Afroasiatic languages]] are spread throughout [[Western Asia]], [[North Africa]], the [[Horn of Africa]] and parts of the [[Sahel]]. The [[Afroasiatic Urheimat|Afroasiatic homeland]] may be either in Western Asia or in Africa. More recently introduced to Africa are [[Austronesian languages]] spoken in [[Madagascar]], as well as [[Indo-European languages]] spoken in [[South Africa]] and [[Namibia]] ([[Afrikaans]], [[English language|English]], [[German language|German]]), which were used as [[lingua francas]] in former [[colonial empire|European colonies]]. The total number of languages natively spoken in Africa is variously estimated (depending on the delineation of [[language]] vs. [[dialect]]) at between 1,250 and 2,100,<ref>{{cite book|title=African Languages: an Introduction|editor-last=Heine|editor-first=Bernd|editor2-last=Heine|editor2-first=Bernd|publisher=Cambridge University Press|year=2000}}</ref> and by some counts at "over 3,000",<ref>{{cite book|title=The Language of African Literature|page=ix|editor-last=Epstein|editor-first=Edmund L.|editor2-last=Kole|editor2-first=Robert|publisher=Africa World Press|year=1998|isbn=0-86543-534-0|quote=Africa is incredibly rich in language&mdash;over 3,000 indigenous languages by some counts, and many creoles, pidgins, and lingua francas.|url=https://books.google.com/books?id=XkkrDH27jmIC&pg=PR9|accessdate=2011-06-23}}</ref> [[Nigeria]] alone has over 500 languages (according to the count of [[SIL Ethnologue]]),<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=nigeria |title=Ethnologue report for Nigeria |work=Ethnologue Languages of the World}}</ref> Around a hundred languages are widely used for inter-ethnic communication. [[Varieties of Arabic|Arabic]], [[Somali language|Somali]], [[Berber languages|Berber]], [[Amharic]], [[Oromo language|Oromo]], [[Igbo language|Igbo]], [[Swahili language|Swahili]], [[Hausa language|Hausa]], [[Manding languages|Manding]], [[Fulani language|Fulani]] and [[Yoruba language|Yoruba]] are spoken by tens of millions of people. Twelve [[dialect cluster]]s (which may group up to a hundred linguistic varieties) are spoken by 75 percent, and fifteen by 85 percent, of Africans as a first or additional language.<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/hdr04_complete.pdf |title=Human Development Report 2004 |year=2004 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> [[Niger–Congo languages|Niger–Congo]] is the largest phylum of African languages, with more than 500 million speakers (2017); it is dominated by the [[Bantu languages|Bantu]] branch, spread throughout sub-Saharan Africa in the [[Bantu expansion]], Bantu speakers accounting for about half of Niger–Congo speakers. [[Arabic]] is the most widely spoken single language in Africa by far, with a population of [[Arab Africa]] of the order of 330 million (2017). Other Afroasiatic languages are spoken by of the order of 100 million speakers in Africa (2017). [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]] are spoken by of the order of 100 million speakers (2017). [[Khoisan]] groups a number of mostly endangered [[click language]]s, the largest being [[Khoekhoe language|Khoekhoe]] with of the order of 300,000 speakers (2016). ==پڻ ڏسو== {{Portal|Africa}} * آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست * [[فولا قبيلو|فولا ماڻهو]] * [[عرب|عرب ماڻهو]] * بانٽو ماڻهو * هائوسا ماڻهو * آفريڪا جي لساني آباديات * آبادي جي لحاظ کان آفريقي ملڪن جي فهرست * دنيا جي آبادي * آفريڪا ۾ مذهب * [[آفريڪا ۾ اسلام]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{Commons category|Demographics of Africa}} {{Portal|Africa}} [[زمرو:آفريڪا]] [[زمرو:آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] 9um0ec6ldimeld9d6i9vimpztfzjd5o 376402 376401 2026-05-08T10:18:07Z Memon2025 21315 376402 wikitext text/x-wiki [[File:African_countries_by_HDI_(2020).svg|thumb|260x260 عڪسلون|2020 ۾ [[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|انساني ترقي جي انڊيڪس]] جي لحاظ کان آفريقي ڪائونٽين جو نقشو: {| style="background:transparent;" width="100%" | |- | {{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#003C00|≥ 0.900}} {{legend|#007F00|0.850–0.899}} {{legend|#00C400|0.800–0.849}} {{Col-break}} {{legend|#00F900|0.750–0.799}} {{legend|#D3FF00|0.700–0.749}} {{legend|#FF0|0.650–0.699}} {{legend|#FFD215|0.600–0.649}} {{Col-break}} {{legend|#FFA83C|0.550–0.599}} {{legend|#FF852F|0.500–0.549}} {{legend|#FF5B00|0.450–0.499}} {{legend|#F00|0.400–0.449}} {{legend|#A70000|≤ 0.399}} {{legend|#D9D9D9|Data unavailable}} {{Col-end}} |} ]] گذريل صديءَ دوران '''[[آفريڪا]] جي آبادي''' تيزي سان وڌي آهي ۽ نتيجي طور نوجوانن جي وڏي تعداد ۾ اضافو ٿيو آهي، جن کي ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ <small>'''50'''</small> سالن کان گهٽ عمر جي اميد سان وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو آهي. سال <small>2017</small>ع تائين ڪل آبادي هڪ ارب <small>'''25'''</small> ڪروڙ کان وڌيڪ آهي، جن جي واڌ جي شرح <small>'''2.5'''</small> سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو آفريقي ملڪ [[نائيجيريا]] آهي جن جي آبادي سال <small>2017</small>ع تائين 19 ڪروڙ 10 لک هي ۽ واڌ جي شرح 2.6 سيڪڙو آهي. <ref name="UN2017">{{حوالو ويب|quote=2017-11-29}}</ref> '''آبادي''': هڪ ارب 25 ڪروڙ 60 لک (2017) جو اندازو '''آبادي جي کثافت''': هڪ في چورس ڪلوميٽر '''آبادي ۾ واڌ''': %2.5 في سال ==آبادي ۾ واڌ== [[File:Population growth rate world 2013.svg|thumb|300px|گھڻن آفريقي ملڪن ۾ سالياني آبادي جي واڌ جي شرح %2 کان مٿي آهي.]] {{see|آبادي جي لحاظ کان آفريڪي ملڪن جي فهرست}} سال <small>2016</small> تائين آفريڪا جي ڪل آبادي جو اندازو <small>1.225</small> بلين آهي جيڪا دنيا جي آبادي جو %<small>17</small> نمائندگي ڪري ٿي. گڏيل قومن جي اندازن مطابق آفريڪا جي آبادي <small>2050</small> تائين <small>2.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>26</small>) ۽ <small>2100</small> تائين تقريبن <small>4.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>40</small>) تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="billion">{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8366591.stm |title=Africa population tops a billion |publisher=[[BBC]] |date=18 November 2009}}[https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/2004Highlights_finalrevised.pdf "World Population Prospects: The 2004 Revision"] [[United Nations]] (Department of Economic and Social Affairs, population division)</ref> آفريڪا جي آبادي پهريون ڀيرو <small>2009</small> ۾ هڪ ارب کان وڌي وئي. 27 سالن جي ٻيڻي وقت سان (واڌ جي شرح 2.6٪ في سال). <ref name="billion" /> آبادي جي واڌ تقريبن ساڳئي رفتار سان جاري رهي آهي ۽ ڪل آبادي <small>2038</small> تائين 2 ارب کان وڌي وڃڻ جي اميد آهي (29 سال ٻيڻي وقت، %2.4 في سال). 20 صدي جي وچ کان وٺي آبادي جي بي قابو واڌ جو سبب, بغير زرخيزي جي شرح ۾ ساڳئي گهٽتائي جي (مانع حمل جي تمام محدود استعمال جي ڪري), ٻارن جي موت جي شرح ۾ گهٽتائي ۽ عمر جي توقع ۾ عام واڌ آهي. آبادي جي بي قابو واڌ انفراسٽرڪچر جي ترقي کي ختم ڪرڻ ۽ معاشي ترقي کي خراب ڪرڻ جو خطرو آهي.<ref>Eliya Zulu, [https://www.newscientist.com/article/dn21745-how-to-defuse-sub-saharan-africas-population-bomb/ "How to defuse sub-Saharan Africa’s population bomb"], ''New Scientist'', 26 April 2012. Jeffrey Gutman and Nirav Patel, [https://www.brookings.edu/blog/africa-in-focus/2018/01/26/foresight-africa-viewpoint-urban-africa-avoiding-the-perfect-storm/ "Urban Africa: Avoiding the perfect storm"], ''Foresight Africa'', 26 January 2018.</ref> ڪينيا ۽ زامبيا واڌ جي شرح کي روڪڻ جي ڪوشش ۾ خانداني منصوبابندي کي فروغ ڏيڻ لاءِ پروگرامن تي عمل ڪري رهيا آهن.<ref>Joseph J Bish, [https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2016/jan/11/population-growth-in-africa-grasping-the-scale-of-the-challenge "Population growth in Africa: grasping the scale of the challenge"], ''The Guardian'', 11 January 2016. "African fertility has not fallen as expected. Precipitous declines in fertility in Asia and Latin America, from five children per woman in the 1970s to around 2.5 today, led many to believe Africa would follow a similar course. [...] Unfortunately, since the early 1990s, family planning programmes in Africa have not had the same attention [as in other parts of the world], resulting in slow, sometimes negligible, fertility declines. In a handful of countries, previous declines have stalled altogether and are reversing. [...] A few heroic efforts, such as Family Planning 2020, are attempting to stimulate family planning programmes across the continent, and there are some signs of success. Recent figures from Kenya and Zambia show substantial strengthening of contraceptive use among married women. In Kenya, 58% of married women now use modern contraception, and in Zambia this measure has risen from 33% to 45% in the last three years. In both cases, the catalysts for improvements were government commitment and commensurate budget financing. The virtuous circle may not be completely out of reach, but many more African governments must make haste and make substantial investments in contraceptive information and access for their people."</ref> آفريڪا ۾ آبادي جي انتهائي واڌ اوڀر آفريڪا، وچ آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪري آهي. جيڪي علائقا 21 صدي دوران انهن جي آبادي کي پنجين کان وڌيڪ ڪرڻ جو امڪان آهي, انهن مان سڀ کان وڌيڪ (آبادي ۾ اندازي مطابق %680 واڌ سان) وچ آفريڪا آهي. 2000 ۾ 100 ملين کان گهٽ کان 2100 ۾ 750 ملين کان وڌيڪ (هن انگ جو اڌ کان وڌيڪ ڪانگو جي جمهوري جمهوريه پاران هلائي وئي آهي) 2000 ۾ 47 ملين کان 2100 ۾ 379 ملين تائين وڌڻ جو امڪان آهي. ڏکڻ آفريڪا ۽ اتر آفريڪا ۾ آبادي جي متوقع واڌ گهٽ آهي, جن جي توقع آهي ته ساڳئي عرصي دوران انهن جي آبادي کي ترتيب وار ٻيڻو ۽ ٽي ڀيرا نه ڪيو ويندو. [[File:Expectancy of life.svg|thumb|400px| {| width=100% |- | valign=top | {{legend|#0000CD|>80}} {{legend|#4169E1|77.5–80}} {{legend|#00BFFF|75–77.5}} {{legend|#3CB371|72.5–75}} {{legend|#32CD32|70–72.5}} | valign=top | {{legend|#ADFF2F|67.5–70}} {{legend|#FFFF00|65–67.5}} {{legend|#FFD700|60–65}} {{legend|#FF8C00|55–60}} {{legend|#FF4500|50–55}} |} <small>2015</small> <small>۾ علائقي جي لحاظ کان زندگي جي اميد</small><ref>{{cite web |title=World Health Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |publisher=World Health Organization |url=http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/EN_WHS2016_AnnexB.pdf |date=2016 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2015_Volume-I_Comprehensive-Tables.pdf |title=United Nations World Population Prospects: 2015 revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |date=29 July 2015 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indexmundi.com/falkland_islands_(islas_malvinas)/life_expectancy_at_birth.html |title=Falkland Islands (Islas Malvinas) Life expectancy at birth |work=Index Mundi |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160711222147/http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |archive-date=2016-07-11 |url=http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |title=Greenland Life expectancy at birth |work=Index Mundi |access-date=2018-08-03}}</ref>]] علائقي جي لحاظ کان آبادي جو اندازو (اربن ۾): {|class="wikitable" |- | علائقي|| سال*2000 || سال 2050 || سال 2100 |- | [[اوڀر آفريڪا]]|| 0.26|| 0.89 <small>(+242%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+507%) +1.8% في سال)</small> |- | [[وچ آفريڪا]]|| 0.096|| 0.38 <small>(+300%) +2.8% في سال)</small>|| 0.75 <small>(+680%) +2.1% في سال)</small> |- | [[اتر آفريڪا]]|| 0.17|| 0.36 <small>(+112%) +1.5% في سال)</small>|| 0.47 <small>(+176%) +1.0%في سال)</small> |- | [[ڏاکڻي آفريڪا]]|| 0.052 || 0.086 <small>(+65%) +1.0% في سال)</small>|| 0.092 <small>(+77%) +0.6% في سال)</small> |- | [[اولهه آفريڪا]]|| 0.24 || 0.81 <small>(+238%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+558%) +1.9% في سال)</small> |- | '''[[آفريڪا]]''' || 0.82 || 2.53 <small>(+209%) +2.3% في سال)</small>|| 4.47 <small>(+454%) +1.7% في سال)</small> |- | '''دنيا'''|| 6.15 || 9.77 <small>(+60%) +0.9% في سال)</small>|| 11.18 <small>(+82%) +0.6% في سال)</small> |} ==صحت== [[Image:Infantmortalityrate.jpg|thumb|300px|دنيا جو نقشو جيڪو 2006 ۾ هر 1000 پيدائشن ۾ ٻارن جي موت جي شرح کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book|title=The world factbook 2006|date=2006|publisher=Potomac|others=United States Central Intelligence Agency|isbn=1574889974|location=Dulles, Va.|oclc=64964412}}</ref>]]{{Further|آفريڪا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز}} ===سب-صحارا آفريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال جي ترقي جي تاريخ=== سيپٽمبر <small>1987</small> ۾ يونيسيف ۽ ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن (<small>WHO</small>) علائقائي ڪميٽي "بماڪو انيشيئيٽو" جيڪو <small>1980</small> جي ڏهاڪي دوران علائقي ۾ ٿيندڙ مالي مسئلن جي جواب ۽ منشيات جي فنڊ کي گردش ڪرڻ ۾ ڪميونٽي جي شموليت ذريعي اهم دوائن تائين رسائي وڌائڻ جي مقصد سان چارٽر ڪيو ويو, جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Hanson |first1=Kara |last2=McPake|first2=Barbara|date=1993|title=The Bamako Initiative: where is it going |url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.878.4969&rep=rep1&type=pdf|journal=Health Policy and Planning|publisher=Oxford University Press|volume=8|issue=3 |pages=267–274|doi=10.1093/heapol/8.3.247-a |citeseerx=10.1.1.878.4969 |via=Google Scholar}}</ref> <ref name=":1">{{Cite journal|last=Ridde|first=Valéry|date=2011|title=Is the Bamako Initiative Still Relevant for West African Health Systems?|url=http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|journal=International Journal of Health Services|publisher=Baywood Publishing Co.|volume=41|issue=1|pages=175–184|doi=10.2190/HS.41.1.l|pmid=21319728|via=Google Scholar|archive-date=17 April 2018|access-date=16 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf |date=17 April 2018 }}</ref> <small>1987</small> جي بماڪو انيشيئيٽو ڪانفرنس (<small>WHO</small> پاران منظم) [[مالي]] جي گاديءَ واري هنڌ [[بماڪو]] ۾ منعقد ڪئي وئي. ۽ سب سهارا آفريڪا جي صحت جي پاليسي کي نئين شڪل ڏيڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Cite web |url= http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm |title= Health Systems Resource Guide: user fees|date=2006-11-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20061128203803/http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm|access-date=2018-05-10|archive-date= 28 November 2006}}</ref> اجلاس ۾ آفريقي صحت جي وزيرن شرڪت ڪئي. جن بنيادي صحت جي سار سنڀال جي بحالي ذريعي صحت جي سار سنڀال جي رسائي کي بهتر بڻائڻ جي وڪالت ڪئي.<ref name=":1" /> نئين حڪمت عملي ڪميونٽي تي ٻڌل صحت جي سار سنڀال جي سڌاري ذريعي رسائي ۽ نتيجي ۾ خدمتن جي وڌيڪ موثر ۽ منصفانه فراهمي کي خاص طور تي وڌايو. علائقي اندر عوامي صحت برادري شروعات جي جواب ۾ مسئلا اٿاريا جن ۾: برابري، رسائي، سستي، انضمام جا مسئلا, دوائن، انتظام، انحصار، رسد مسئلا شامل آهن ۽ استحڪام کي نسبتي اهميت ڏني وئي. انهن تنقيدن جي نتيجي ۾ شروعات بعد ۾ صحت جي خدمتن جي رسائي ۾ واڌ کي حل ڪرڻ لاءِ صحت جي خدمتن جي معيار کي وڌائڻ ۽ صحت جي نظام جي انتظام جي مجموعي بهتري تبديل ٿي وئي. صحت جي سار سنڀال جي سڀني شعبن تائين هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو. بعد ۾ صحت جي سار سنڀال جي اشارن ۾ بهتري ۽ صحت جي سار سنڀال جي ڪارڪردگي ۽ قيمت ۾ بهتري سان هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Knippenberg |first1=R. |last2=Alihonou |first2=E. |last3=Soucat |first3=A. |last4=Oyegbite |first4=K. |last5=Calivis |first5=M. |last6=Hopwood|first6=I.|last7=Niimi|first7=R.|last8=Diallo|first8=M. P. |last9=Conde|first9=M.|date=June 1997|title=Implementation of the Bamako Initiative: strategies in Benin and Guinea|journal=The International Journal of Health Planning and Management|volume=12 Suppl 1|pages=S29–47 |doi=10.1002/(SICI)1099-1751(199706)12:1+3.0.CO;2-U|doi-broken-date=16 October 2025 |issn=0749-6753|pmid=10173105}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |url= http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |title=Medicus Mundi Switzerland - Manageable Bamako Initiative schemes|date=2007-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071008211344/http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |access-date=2018-05-10 |archive-date=8 October 2007 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !مدت !زندگي جي توقع سالن ۾ |- |1950–1955 |37.46 |- |1955–1960 |{{increase}} 39.95 |- |1960–1965 |{{increase}} 42.32 |- |1965–1970 |{{increase}} 44.42 |- |1970–1975 |{{increase}} 46.51 |- |1975–1980 |{{increase}} 48.66 |- |1980–1985 |{{increase}} 50.45 |- |1985–1990 |{{increase}} 51.72 |- |1990–1995 |{{decrease}} 51.71 |- |1995–2000 |{{increase}} 52.33 |- |2000–2005 |{{increase}} 53.67 |- |2005–2010 |{{increase}} 56.97 |- |2010–2015 |{{increase}} 60.23 |} ذريعو: عالمي آبادي جا امڪان<ref>{{Cite web |url= https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/|title=World Population Prospects - Population Division - United Nations |website=esa.un.org|access-date=2018-08-26}}</ref> ===صحت جا وڏا چئلينج=== ٻين عالمي علائقن جي مقابلي ۾ سب سهارا آفريقي علائقي ۾ متعدي ۽ دائمي بيمارين جي غير متناسب شرح آهي. <ref name=":2" /> ====ذیابيطس==== ٽائپ 2 ذیابيطس خطي ۾ هڪ وبا جي طور تي برقرار آهي جيڪا سب سهارا آفريڪا لاءِ عوامي صحت ۽ سماجي معاشي بحران پيدا ڪري ٿي. سب سهارا آفريقي برادرين ۾ ذیابيطس جي روڳن ۽ ذيلي قسمن جي ڊيٽا جي کوٽ بيماري لاءِ وبائي مرض جي دستاويز ۾ خلا پيدا ڪيو آهي. ڪيترن ئي ملڪن ۾ غير تشخيص ٿيل ذیابيطس جي اعلي شرح ماڻهن کي دائمي صحت جي پيچيدگين جي اعلي خطري ۾ وجهي ٿي، ان ڪري، علائقي ۾ ذیابيطس سان لاڳاپيل بيماري ۽ موت جو وڏو خطرو پيدا ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal|last1=Mbanya|first1=Jean Claude N|last2=Motala|first2=Ayesha A|last3=Sobngwi|first3=Eugene|last4=Assah|first4=Felix K|last5=Enoru|first5=Sostanie T|date=2010-06-26|title=Diabetes in sub-Saharan Africa|url=https://doi.org/10.1016/S0140-6736(10)60550-8|journal=The Lancet|volume=375|issue=9733|pages=2254–2266|doi=10.1016/s0140-6736(10)60550-8|pmid=20609971 |issn=0140-6736|via=}}</ref> ====ايڇ آءِ وي/ايڊز==== 2011 ۾، سب سهارا آفريڪا سڄي دنيا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز سان رهندڙ سڀني ماڻهن جو %69 گهر هو.<ref>{{Cite web|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/epidemiology/2012/gr2012/20121120_FactSheet_Global_en.pdf|title=Global Fact Sheet: World AIDS Day 2012|website=UNAIDS.org|access-date=2025-10-16}}</ref> جواب ۾، عوام کي ايڇ آءِ وي/ايڊز تي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪيترائي قدم شروع ڪيا ويا آهن انهن ۾ گڏيل روڪٿام جا پروگرام، جن کي سڀ کان وڌيڪ اثرائتو قدم سمجهيو ويندو آهي، پرهيز، وفادار رهو، ڪنڊوم استعمال ڪريو مهم ۽ ڊيسمنڊ ٽوٽو ايڇ آءِ وي فائونڊيشن جا آئوٽ ريچ پروگرام شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/|title=Desmond Tutu HIV Foundation - Our Work|date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116014630/https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/ |access-date=2018-05-10 |archive-date=16 January 2013 }}</ref> گڏيل قومن جي ايڇ آءِ وي/ايڊز پروگرام (<small>UNAIDS</small>) پاران 2013 ۾ جاري ڪيل هڪ خاص رپورٽ موجب، 2012 ۾ آفريڪا ۾ اينٽي ريٽرو وائرل علاج حاصل ڪندڙ ايڇ آءِ وي مثبت ماڻهن جو تعداد 2005 ۾ علاج حاصل ڪندڙ تعداد کان ست ڀيرا وڌيڪ هو، صرف گذريل سال ۾ تقريبن 1 ملين جو اضافو ٿيو. 2011 ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ ايڊز سان لاڳاپيل موت جو تعداد 2005 جي تعداد کان 33 سيڪڙو گهٽ هو.<ref>{{Cite web|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/may/20130521prupdateafrica|title=UNAIDS reports more than 7 million people now on HIV treatment across Africa––with nearly 1 million added in the last year—while new HIV infections and deaths from AIDS continue to fall|website=www.unaids.org|language=en|access-date=2018-05-10}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2013/20130521_Update_Africa.pdf|title=UNAIDS Special Report Update: How Africa Turned AIDS Around|last=UN Joint Programme on HIV/AIDS (UNAIDS)|date=May 2013|work=|access-date=}}</ref> 2011 ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ نئين ايڇ آءِ وي انفيڪشن جو تعداد 2001 جي تعداد کان 25 سيڪڙو گهٽ هو.<ref name=":4">{{Cite book|title=Global report: UNAIDS report on the global AIDS epidemic: 2012.|date=2012|publisher=UNAIDS|others=Joint United Nations Programme on HIV/AIDS.|isbn=9789291735921|location=[Geneva]|oclc=823635323}}</ref> ====مليريا==== مليريا سب سهارا آفريڪا ۾ هڪ مقامي بيماري آهي، جتي دنيا ۾ مليريا جا گهڻا ڪيس ۽ موت ٿين ٿا.<ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/malaria|title=Fact sheet about Malaria|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ====ٽي بي==== ٽي بي ([[Tuberculosis]]) عالمي سطح تي، خاص طور تي سب سهارا آفريقي علائقي ۾ ايڇ آءِ وي جي وڌندڙ آبادي ۾، هڪ اعلي ڪيس موت جي شرح سان بيماري ۽ موت جو هڪ اهم سبب آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Mukadi|first1=Ya Diul|last2=Maher|first2=Dermot|last3=Harries|first3=Anthony|date=2001-01-26|title=Tuberculosis case fatality rates in high HIV prevalence populations in sub-Saharan Africa|url=https://journals.lww.com/aidsonline/Fulltext/2001/01260/Tuberculosis_case_fatality_rates_in_high_HIV.2.aspx|journal=AIDS|language=en-US|volume=15|issue=2|pages=143|doi=10.1097/00002030-200101260-00002 |issn=0269-9370}}</ref> ====خسرو==== خطي اندر خسرو (Measles) جي وبا کي روڪڻ لاءِ سب سهارا آفريڪا جي ملڪن ۾ معمول جي حفاظتي ٽيڪون متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Verguet|first1=Stéphane|last2=Jassat|first2=Waasila|last3=Hedberg|first3=Calle|last4=Tollman|first4=Stephen |last5=Jamison|first5=Dean T.|last6=Hofman|first6=Karen J.|date=2012-02-21|title=Measles control in Sub-Saharan Africa: South Africa as a case study|journal=Vaccine|volume=30|issue=9|pages=1594–1600|doi=10.1016/j.vaccine.2011.12.123|issn=1873-2518|pmid=22230581}}</ref> ====ماءُ ۽ ٻار جي موت==== مطالعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته دنيا جي اڌ کان وڌيڪ ماءُ جي موت سب سهارا آفريڪا ۾ ٿيندي آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Alvarez|first1=Jose Luis|last2=Gil|first2=Ruth|last3=Hernández|first3=Valentín|last4=Gil|first4=Angel|date=2009-12-14|title=Factors associated with maternal mortality in sub-Saharan Africa: an ecological study |journal=BMC Public Health|volume=9|article-number=462|doi=10.1186/1471-2458-9-462 |doi-access=free |pmc=2801510|pmid=20003411}}</ref> تنهن هوندي به، هن علائقي ۾ ترقي ڪئي آهي، ڇاڪاڻ ته <small>1990</small> کان وٺي علائقي جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماءُ جي موت جي شرح تقريبن اڌ گهٽجي وئي آهي.<ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality|title=Maternal mortality|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ان کان علاوه، آفريقي يونين جولاءِ 2003 ۾ ماپوٽو پروٽوڪول جي تصديق ڪئي، جيڪو عورتن جي جينياتي ڪٽڻ (FGM) کي منع ڪرڻ جو واعدو ڪري ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/09/15/opinion/a-brutal-custom-join-forces-to-banish-the-mutilation-of-women.html|title=A brutal custom : Join forces to banish the mutilation of women|last=Bonino|first=Emma|date=2004-09-15|work=The New York Times|access-date=2018-05-10|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> صرف سب سهارا آفريقي علائقو عالمي نومولوڊن ۽ ٻارن جي موت جي تقريبن %45 جو سبب بڻجندو آهي. مطالعي مان ٻار جي بقا ۽ مائرن جي تعليم جي وچ ۾ تعلق ظاهر ٿيو آهي ڇاڪاڻ ته تعليم جا سال مثبت طور تي ٻارن جي بقا جي شرح سان لاڳاپيل آهن. جاگرافيائي مقام پڻ هڪ عنصر آهي ڇاڪاڻ ته ٻار جي موت جي شرح شهري علائقن جي مقابلي ۾ ڳوٺاڻن علائقن ۾ وڌيڪ آهي. <ref>{{Cite book|title=Black lives matter : lifespan perspectives|others=Fairchild, Halford H.|date=2017 |isbn=9789382661405|location=Delhi, India|oclc=984759607}}</ref> ==== Neglected tropical diseases ==== [[Neglected tropical diseases]] such as [[hookworm infection]] encompass some of the most common health conditions which affect an estimated 500 million individuals in the sub-Saharan African region.<ref>{{Cite journal|last1=Hotez|first1=Peter J.|last2=Kamath|first2=Aruna|date=2009-08-25|title=Neglected Tropical Diseases in Sub-Saharan Africa: Review of Their Prevalence, Distribution, and Disease Burden |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases|language=en|volume=3|issue=8|pages=e412|doi=10.1371/journal.pntd.0000412 |doi-access=free |pmc=2727001|pmid=19707588}}</ref> ==== Non-communicable diseases ==== Results of [[Global Burden of Disease]] studies reveal that the age-standardized death rates of [[non-communicable disease]]s in at least four sub-Saharan countries including [[South Africa]], [[Democratic Republic of the Congo|Democratic Republic of Congo]], [[Nigeria]], and [[Ethiopia]] supersede that of identified high-income countries.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Dalal |first1=Shona |last2=Beunza |first2=Juan Jose |last3=Volmink |first3=Jimmy |last4=Adebamowo |first4=Clement |last5=Bajunirwe |first5=Francis |last6=Njelekela|first6=Marina|last7=Mozaffarian |first7=Dariush |last8=Fawzi |first8=Wafaie |last9=Willett|first9=Walter|date=2011-08-01|title=Non-communicable diseases in sub-Saharan Africa: what we know now|url=https://academic.oup.com/ije/article/40/4/885/682926|journal=International Journal of Epidemiology|language=en|volume=40|issue=4|pages=885–901|doi=10.1093/ije/dyr050|pmid=21527446 |issn=0300-5771}}</ref> Improvement in statistics systems and increase in epidemiological studies with in-depth analysis of disease risk factors could improve the understanding of [[non-communicable disease]]s (i.e.: [[Diabetes mellitus|diabetes]], [[hypertension]], [[cancer]], [[cardiovascular disease]], [[obesity]], etc.) in sub-Saharan Africa as well as better inform decisions surrounding healthcare policy in the region.<ref name=":2" /> ==== Onchocerciasis ==== [[Onchocerciasis]] ("river blindness"), a common cause of [[blindness]], is also endemic to parts of the region. More than 99% of people affected by the illness worldwide live in 31 countries therein.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/onchocerciasis|title=Onchocerciasis (river blindness) |website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> In response, the African Programme for Onchocerciasis Control (APOC) was launched in 1995 with the aim of controlling the disease.<ref name=":5" /> === قومي صحت جي سار سنڀال جا نظام === قومي صحت جا نظام ملڪن جي وچ ۾ مختلف آهن. گھانا ۾، گهڻيون صحت جي سار سنڀال حڪومت پاران فراهم ڪئي ويندي آهي ۽ وڏي پيماني تي صحت جي وزارت ۽ گھانا جي صحت جي خدمتن پاران منظم ڪئي ويندي آهي. صحت جي سار سنڀال جي نظام ۾ فراهم ڪندڙن جا پنج سطح آهن: صحت جون پوسٽون جيڪي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پهرين سطح جي بنيادي سنڀال آهن، صحت مرڪز ۽ ڪلينڪ، ضلعي اسپتالون، علائقائي اسپتالون ۽ ٽئين درجي جون اسپتالون. انهن پروگرامن کي گھانا جي حڪومت، مالي قرضن، اندروني طور تي پيدا ٿيل فنڊ، ۽ ڊونرز پاران گڏ ڪيل صحت فنڊ پاران فنڊ ڪيو ويندو آهي. * سب سهارا آفريڪا کان دنيا جي ٻين حصن (يعني انگريزي ڳالهائيندڙ قومون جهڙوڪ آمريڪا ۽ برطانيه) ڏانهن صحت جي ڪارڪنن جي لڏپلاڻ سان گڏ صحت جي ماهرن جي کوٽ علائقي جي صحت جي نظام جي پيداوار ۽ اثرائتي تي منفي اثر وڌو آهي. * آفريڪا ۾ 85 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهو روايتي دوائن کي اڪثر مهانگي ايلوپيٿڪ طبي صحت جي سار سنڀال ۽ مهانگي دواسازي جي شين جي متبادل طور استعمال ڪندا آهن. آرگنائيزيشن آف آفريقي يونٽي (OAU) رياستن ۽ حڪومت جي سربراهن 2000 جي ڏهاڪي کي آفريقي روايتي دوائن تي آفريقي ڏهاڪي طور قرار ڏنو ته جيئن ڊبليو ايڇ او آفريقي علائقي کي اختيار ڪيو وڃي. health systems vary between countries. In [[Ghana]], most health care is provided by the government and largely administered by the [[Ministry of Health, Ghana|Ministry of Health]] and [[Ghana Health Services]]. The healthcare system has five levels of providers: health posts which are first level primary care for rural areas, health centers and clinics, district hospitals, regional hospitals and tertiary hospitals. These programs are funded by the government of Ghana, financial credits, Internally Generated Fund, and Donors-pooled Health Fund.<ref>{{Cite web|last1=Canagarajah|first1=Sudharshan|last2=Ye|first2=Xiao|date=2001-04-01|title=Public Health and Education Spending in Ghana in 1992-98: Issues of Equity and Efficiency|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632648|website=ssrn.com|ssrn=632648|language=en}}</ref> A shortage of health professionals compounded by migration of health workers from sub-Saharan Africa to other parts of the world (namely English-speaking nations such as the United States and the United Kingdom) has negatively impacted productivity and efficacy of the region's health systems.<ref>{{Cite journal|last1=Naicker|first1=Saraladevi|last2=Plange-Rhule|first2=Jacob|last3=Tutt|first3=Roger C.|last4=Eastwood|first4=John B.|date=2009|title=Shortage of healthcare workers in developing countries--Africa|journal=Ethnicity & Disease|volume=19|issue=1 Suppl 1|pages=S1–60–4|issn=1049-510X|pmid=19484878}}</ref> More than 85% of individuals in Africa use traditional medicine as an alternative to often expensive allopathic medical health care and costly pharmaceutical products. The Organization of African Unity (OAU) Heads of State and Government declared the 2000s decade as the African Decade on African Traditional Medicine in an effort to promote The WHO African Region’s adopted resolution for institutionalizing traditional medicine in health care systems across the continent.<ref>{{Cite journal|last=Kofi-Tsekpo|first=Mawuli|date=2004|title=Institutionalization of African traditional medicine in health care systems in Africa|journal=African Journal of Health Sciences|volume=11|issue=1–2|pages=i–ii|doi=10.4314/ajhs.v11i1.30772 |issn=1022-9272|pmid=17298111}}</ref> Public policy makers in the region are challenged with consideration of the importance of traditional/indigenous health systems and whether their coexistence with the modern medical and health sub-sector would improve the equitability and accessibility of health care distribution, the health status of populations, and the social-economic development of nations within sub-Saharan Africa.<ref>{{Cite journal|last=Dunlop|first=David W.|date=November 1975|title=Alternatives to "modern" health delivery systems in Africa: Public policy issues of traditional health systems|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0037785675901717|journal=Social Science & Medicine|volume=9|issue=11–12|pages=581–586|doi=10.1016/0037-7856(75)90171-7|pmid=817397 |issn=0037-7856}}</ref> <gallery> File:Africa HIV-AIDS 2002.svg|Map of Africa colored according to the percentage of the adult (ages 15–49) population with HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS|title=Prevalence of HIV, total (% of population ages 15-49) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=2018-05-09}}</ref> File:Life expectancy in select Southern African countries 1960-2012.svg|Life expectancy has fallen drastically in [[Southern Africa]] a result of HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/193181.stm|title=BBC News {{!}} Health {{!}} Life expectancy in Africa plummets due to Aids|website=news.bbc.co.uk|access-date=2018-05-09}}</ref> </gallery> ==نسلي گروهه== {{main|آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست}} {{Further|آفريڪا جون ٻوليون}} <!-- for actual ethnic groups --> [[File:San tribesman.jpg|upright|thumb|[[سان ماڻهو|سان]] ماڻهو [[بوٽسوانا]] مان]] [[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|upright|[[يوروبا]] ڊرم وڄائيندڙ [[ڪوارا رياست]]، [[نائيجيريا]] (2004)]] [[File:Mongo family in Equateur Province.jpg|thumb|[[مونگو ماڻهو|مونگو]] خاندان [[صوبو ايڪويٽر]]، [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف دي ڪانگو]] ۾ ]] [[بانٽو ٻوليون]] جا ڳالهائيندڙ ([[نائيجر-ڪانگو ٻوليون|نائيجر-ڪانگو]] خاندان جو حصو) ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ غالب آهن. اولهه آفريڪا جي اندروني سوانا جا [[بانٽو ماڻهو|بانٽو]] هاري آهستي آهستي آفريڪا جي اڪثر حصي تي وڌيا.<ref>Luc-Normand Tellier (2009). "''[https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Urban world history: an economic and geographical perspective]''". PUQ. p.204. {{ISBN|2-7605-1588-5}}</ref> پر ڏکڻ سوڊان ۽ اوڀر آفريڪا ۾ ڪيترائي نيلوٽڪ گروھ, سواحلي ساحل تي مخلوط سواحلي ماڻهو ۽ ڏکڻ ۽ وچ آفريڪا ۾ (ترتيب وار) ڪجھ باقي مقامي خويسان (سان ۽ خويسائي) ۽ پگمي ماڻهو پڻ آهن. بنتو ڳالهائيندڙ آفريقي پڻ گبون ۽ استوائي گني ۾ غالب آهن ۽ اهي ڏکڻ ڪيمرون جي ڪجهه حصن ۾ مليا آهن. ڏکڻ آفريڪا جي ڪالهاري ريگستان ۾ "سان" جي نالي سان سڃاتل الڳ ماڻهو ڊگهي عرصي کان موجود آهن, خويسائي ماڻهن سان گڏ, اهي خويسان ٺاهيندا آهن. سان ڏکڻ آفريڪا جا پري-بانتو مقامي ماڻهو آهن, جڏهن ته پگمي وچ آفريڪا جا پري-بانتو مقامي آفريقي ماڻهو آهن.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece Pygmies struggle to survive in war zone where abuse is routine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525095020/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece |date=25 May 2010 }}. Times Online. 16 December 2004.</ref> اولهه آفريڪا جا ماڻهو بنيادي طور تي نائجر-ڪانگو ٻوليون ڳالهائين ٿا. گهڻو ڪري (جيتوڻيڪ خاص طور تي نه) ان جي غير بانٽو شاخن سان تعلق رکن ٿا. جيتوڻيڪ ڪجهه نيلو-سهارا ۽ افرو ايشيائي ڳالهائيندڙ گروپ پڻ مليا آهن. نائيجر-ڪانگو ڳالهائيندڙ (يوروبا، اِگبو، فلاني، اڪان ۽ وولوف) نسلي گروهه سڀ کان وڏا ۽ سڀ کان وڌيڪ بااثر آهن. مرڪزي صحارا ۾. منڊينڪا يا منڊي گروپ سڀ کان وڌيڪ اهم آهن. چاڊڪ ڳالهائيندڙ گروهه (هائوسا سميت) علائقي جي اترئين حصن ۾ مليا آهن. صحارا ۽ نيلو-سهارا برادرين جي ويجهو. جهڙوڪ ڪنوري، <ref name="cia.gov">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081848/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|url-status=dead}}</ref> زرما<ref name="ReferenceA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=24 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424124158/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|url-status=dead}}</ref> ۽ سونگھائي<ref name="ReferenceB">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=10 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110042640/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|url-status=dead}}</ref> اهي وچ آفريڪا جي سرحد سان لڳندڙ اولهه آفريڪا جي اوڀر وارن حصن ۾ موجود آهن. The peoples of North Africa comprise three main groups: [[Berbers]] in the northwest, [[Egyptians]] and [[Libyans]] in northeast, and [[Nilo-Saharan]]-speaking peoples in the east. The [[Muslim]] settlers who arrived in the 7th century introduced the [[Arabic]] language and [[Islam]] to the region, initiating a process of linguistic [[Arabization]] of the region's inhabitants. The Semitic [[Phoenicia]]ns (who founded [[Carthage]]) and [[Hyksos]], the Indo-Iranian [[Alans]], the Indo-European [[Ancient Greece|Greeks]], [[Ancient Rome|Romans]] and [[Vandals]] settled in North Africa as well. [[Berber languages|Berber]]-speaking populations still make significant communities within [[Morocco]] and [[Algeria]] and are still also present in smaller numbers in [[Tunisia]] and [[Libya]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm Q&A: The Berbers]. BBC News. 12 March 2004.</ref> The Berber-speaking [[Tuareg people|Tuareg]] and other often-[[nomad]]ic peoples are the principal inhabitants of the Saharan interior of North Africa. In Mauritania, there is a small Berber community and Niger–Congo-speaking peoples in the South, though in both regions Arabic and Arab culture predominates. In Sudan, although Arabic and Arab culture predominates, it is also inhabited by originally Nilo-Saharan-speaking groups such as the [[Nubians]], [[Fur]], [[Masalit people|Masalit]] and [[Zaghawa people|Zaghawa]]<ref name="John A. Shoup 2011 p. 333">John A. Shoup, Ethnic Groups of Africa and the Middle East (2011), p. 333, {{ISBN|159884363X}}: "The Zaghawa is one of the major divisions of the Beri peoples who live in western Sudan and eastern Chad, and their language, also called Zaghawa, belongs to the Saharan branch of the Nilo-Saharan language group."</ref> who over the centuries have variously intermixed with migrants from the Arabian peninsula. Small communities of Afro-Asiatic-speaking [[Beja people|Beja]] nomads can also be found in Egypt and Sudan. [[File:Bedscha.jpg|thumb|200px|[[Beja people|Beja]] nomads from [[Northeast Africa]]]] In the [[Horn of Africa]], [[Afro-Asiatic languages|Afro-Asiatic]]-speaking groups predominate. [[Ethiopia]]n and [[Eritrea]]n groups like the [[Amhara people|Amhara]] and [[Tigray-Tigrinya people|Tigrayans]] (collectively known as [[Habesha people|Habesha]]) speak languages from the [[Semitic languages|Semitic]] branch of Afro-Asiatic language family, while the [[Oromo people|Oromo]] and [[Somali people|Somali]] speak languages from the [[Cushitic]] branch of Afro-Asiatic. In southern Ethiopia and Eritrea, Nilotic peoples related to those in South Sudan are also found, while Bantu and Khoisan ethnic minorities inhabit parts of southern Somalia. [[File:Boerfamily1886.jpg|thumb|right|200px|An [[Afrikaner]] family from [[South Africa]], 1886.]] Prior to the [[decolonization]] movements of the post-[[World War II]] era, [[Ethnic groups of Europe|Europeans]] were represented in every part of Africa.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html "We Want Our Country" (3 of 10)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723000220/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html |date=23 July 2013 }}. Time. 5 November 1965</ref> Decolonisation during the 1960s and 1970s often resulted in the mass emigration of European-descended settlers out of Africa&nbsp;– especially from Algeria and Morocco (1.6 million ''[[Pied-noir|pieds-noirs]]'' in North Africa),<ref>Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). ''"[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Migration and development co-operation.]"''. Council of Europe. p.25. {{ISBN|92-871-2611-9}}</ref> Kenya, Congo,<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html Jungle Shipwreck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722210703/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html |date=22 July 2013 }}. ''Time.'' 25 July 1960</ref> Rhodesia, Mozambique and Angola.<ref>[http://www.economist.com/world/mideast-africa/displayStory.cfm?story_id=12079340 Flight from Angola], ''The Economist '', 16 August 1975</ref> By the end of 1977, more than one million Portuguese were thought to have returned from Africa.<ref>[http://countrystudies.us/portugal/48.htm Portugal - Emigration], Eric Solsten, ed. Portugal: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1993.</ref> Nevertheless, [[White Africans of European ancestry|White Africans]] remain a minority in many African states, particularly [[South Africa]], [[Zimbabwe]], [[Namibia]] and [[Réunion]].<ref>{{Cite book | first = John A. | last = Holm | title = Pidgins and Creoles: References survey | url = https://books.google.com/books?id=PcD7p9y3EIcC&pg=PA394 | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | page = 394 | isbn = 0-521-35940-6}}</ref> The African country with the largest native European African population is [[South Africa]].<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People South Africa: People: Ethnic Groups.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621164208/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People |date=21 June 2020 }} World Factbook of CIA</ref> The [[Afrikaner]]s, the [[British diaspora in Africa|British diaspora]] and the [[Coloured]]s are the largest native European-descended groups in Africa today. Native European colonization also brought sizable groups of [[Asian people|Asians]], particularly people from the [[Indian subcontinent]], to British colonies. Large [[Non-resident Indian and person of Indian origin|Indian communities]] are found in South Africa, and smaller ones are present in Kenya, Tanzania, and some other southern and East African countries. The large [[Indians in Uganda|Indian community in Uganda]] was [[Expulsion of Asians in Uganda in 1972|expelled]] by the dictator [[Idi Amin]] in 1972, though many have since returned. The islands in the Indian Ocean are also populated primarily by people of Asian origin, often mixed with Africans and Europeans. The [[Malagasy people]] of [[Madagascar]] are [[Austronesian people]] and native [[Africa]]n people, but those along the coast are generally mixed with Bantu, Arab, Indian and European origins. Malay and Indian ancestries are also important components in the group of people known in South Africa as [[Cape Coloured]]s (people with origins in two or more races and continents). Beginning with the 21st century many Hispanics, primarily Mexicans, Central Americans, Chileans, Peruvians, and Colombians, have immigrated to Africa. Around 500,000 Hispanics have immigrated to Africa, most of whom live in South Africa, Kenya, Nigeria, Uganda, and Ghana. During the 20th century, small but economically important communities of [[Demographics of Lebanon#The Lebanese Diaspora|Lebanese]] and [[Overseas Chinese|Chinese]]<ref name=Africa>"[http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration]". By Malia Politzer, ''Migration Information Source''. August 2008.</ref> have also developed in the larger coastal cities of [[West Africa|West]] and East Africa, respectively.<ref>"[http://www1.voanews.com/english/news/a-13-2007-07-10-voa46.html Lebanese Immigrants Boost West African Commerce]", By Naomi Schwarz, VOANews.com, 10 July 2007</ref> ==ٻوليون== {{main|Languages of Africa}} {{ethnolinguistic groups in Africa}} There are three major linguistic phyla native to Africa: [[Niger–Congo languages]] (including [[Bantu languages|Bantu]]) in [[West Africa|West]], [[Central Africa|Central]], [[Southeast Africa|Southeast]] and [[Southern Africa]]; [[Nilo-Saharan languages]] (unity debated) spoken from [[Tanzania]] to [[Sudan]] and from [[Chad]] to [[Mali]]; [[Khoisan languages]] (probably no phylogenetic unit, see [[Khoe languages]]), concentrated in the [[Kalahari Desert]] of [[Namibia]] and [[Botswana]]; There are several other small families and [[language isolate]]s, as well as languages that have [[Unclassified language|yet to be classified]]. In addition, the [[Afroasiatic languages]] are spread throughout [[Western Asia]], [[North Africa]], the [[Horn of Africa]] and parts of the [[Sahel]]. The [[Afroasiatic Urheimat|Afroasiatic homeland]] may be either in Western Asia or in Africa. More recently introduced to Africa are [[Austronesian languages]] spoken in [[Madagascar]], as well as [[Indo-European languages]] spoken in [[South Africa]] and [[Namibia]] ([[Afrikaans]], [[English language|English]], [[German language|German]]), which were used as [[lingua francas]] in former [[colonial empire|European colonies]]. The total number of languages natively spoken in Africa is variously estimated (depending on the delineation of [[language]] vs. [[dialect]]) at between 1,250 and 2,100,<ref>{{cite book|title=African Languages: an Introduction|editor-last=Heine|editor-first=Bernd|editor2-last=Heine|editor2-first=Bernd|publisher=Cambridge University Press|year=2000}}</ref> and by some counts at "over 3,000",<ref>{{cite book|title=The Language of African Literature|page=ix|editor-last=Epstein|editor-first=Edmund L.|editor2-last=Kole|editor2-first=Robert|publisher=Africa World Press|year=1998|isbn=0-86543-534-0|quote=Africa is incredibly rich in language&mdash;over 3,000 indigenous languages by some counts, and many creoles, pidgins, and lingua francas.|url=https://books.google.com/books?id=XkkrDH27jmIC&pg=PR9|accessdate=2011-06-23}}</ref> [[Nigeria]] alone has over 500 languages (according to the count of [[SIL Ethnologue]]),<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=nigeria |title=Ethnologue report for Nigeria |work=Ethnologue Languages of the World}}</ref> Around a hundred languages are widely used for inter-ethnic communication. [[Varieties of Arabic|Arabic]], [[Somali language|Somali]], [[Berber languages|Berber]], [[Amharic]], [[Oromo language|Oromo]], [[Igbo language|Igbo]], [[Swahili language|Swahili]], [[Hausa language|Hausa]], [[Manding languages|Manding]], [[Fulani language|Fulani]] and [[Yoruba language|Yoruba]] are spoken by tens of millions of people. Twelve [[dialect cluster]]s (which may group up to a hundred linguistic varieties) are spoken by 75 percent, and fifteen by 85 percent, of Africans as a first or additional language.<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/hdr04_complete.pdf |title=Human Development Report 2004 |year=2004 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> [[Niger–Congo languages|Niger–Congo]] is the largest phylum of African languages, with more than 500 million speakers (2017); it is dominated by the [[Bantu languages|Bantu]] branch, spread throughout sub-Saharan Africa in the [[Bantu expansion]], Bantu speakers accounting for about half of Niger–Congo speakers. [[Arabic]] is the most widely spoken single language in Africa by far, with a population of [[Arab Africa]] of the order of 330 million (2017). Other Afroasiatic languages are spoken by of the order of 100 million speakers in Africa (2017). [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]] are spoken by of the order of 100 million speakers (2017). [[Khoisan]] groups a number of mostly endangered [[click language]]s, the largest being [[Khoekhoe language|Khoekhoe]] with of the order of 300,000 speakers (2016). ==پڻ ڏسو== {{Portal|Africa}} * آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست * [[فولا قبيلو|فولا ماڻهو]] * [[عرب|عرب ماڻهو]] * بانٽو ماڻهو * هائوسا ماڻهو * آفريڪا جي لساني آباديات * آبادي جي لحاظ کان آفريقي ملڪن جي فهرست * دنيا جي آبادي * آفريڪا ۾ مذهب * [[آفريڪا ۾ اسلام]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{Commons category|Demographics of Africa}} {{Portal|Africa}} [[زمرو:آفريڪا]] [[زمرو:آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] ciqh120741k9jiira9d4byz5nrfmqcj 376403 376402 2026-05-08T10:22:35Z Memon2025 21315 376403 wikitext text/x-wiki [[File:African_countries_by_HDI_(2020).svg|thumb|260x260 عڪسلون|2020 ۾ [[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|انساني ترقي جي انڊيڪس]] جي لحاظ کان آفريقي ڪائونٽين جو نقشو: {| style="background:transparent;" width="100%" | |- | {{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#003C00|≥ 0.900}} {{legend|#007F00|0.850–0.899}} {{legend|#00C400|0.800–0.849}} {{Col-break}} {{legend|#00F900|0.750–0.799}} {{legend|#D3FF00|0.700–0.749}} {{legend|#FF0|0.650–0.699}} {{legend|#FFD215|0.600–0.649}} {{Col-break}} {{legend|#FFA83C|0.550–0.599}} {{legend|#FF852F|0.500–0.549}} {{legend|#FF5B00|0.450–0.499}} {{legend|#F00|0.400–0.449}} {{legend|#A70000|≤ 0.399}} {{legend|#D9D9D9|Data unavailable}} {{Col-end}} |} ]] گذريل صديءَ دوران '''[[آفريڪا]] جي آبادي''' تيزي سان وڌي آهي ۽ نتيجي طور نوجوانن جي وڏي تعداد ۾ اضافو ٿيو آهي، جن کي ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ <small>'''50'''</small> سالن کان گهٽ عمر جي اميد سان وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو آهي. سال <small>2017</small>ع تائين ڪل آبادي هڪ ارب <small>'''25'''</small> ڪروڙ کان وڌيڪ آهي، جن جي واڌ جي شرح <small>'''2.5'''</small> سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو آفريقي ملڪ [[نائيجيريا]] آهي جن جي آبادي سال <small>2017</small>ع تائين 19 ڪروڙ 10 لک هي ۽ واڌ جي شرح 2.6 سيڪڙو آهي. <ref name="UN2017">{{حوالو ويب|quote=2017-11-29}}</ref> '''آبادي''': هڪ ارب 25 ڪروڙ 60 لک (2017) جو اندازو '''آبادي جي کثافت''': هڪ في چورس ڪلوميٽر '''آبادي ۾ واڌ''': %2.5 في سال ==آبادي ۾ واڌ== [[File:Population growth rate world 2013.svg|thumb|300px|گھڻن آفريقي ملڪن ۾ سالياني آبادي جي واڌ جي شرح %2 کان مٿي آهي.]] {{see|آبادي جي لحاظ کان آفريڪي ملڪن جي فهرست}} سال <small>2016</small> تائين آفريڪا جي ڪل آبادي جو اندازو <small>1.225</small> بلين آهي جيڪا دنيا جي آبادي جو %<small>17</small> نمائندگي ڪري ٿي. گڏيل قومن جي اندازن مطابق آفريڪا جي آبادي <small>2050</small> تائين <small>2.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>26</small>) ۽ <small>2100</small> تائين تقريبن <small>4.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>40</small>) تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="billion">{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8366591.stm |title=Africa population tops a billion |publisher=[[BBC]] |date=18 November 2009}}[https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/2004Highlights_finalrevised.pdf "World Population Prospects: The 2004 Revision"] [[United Nations]] (Department of Economic and Social Affairs, population division)</ref> آفريڪا جي آبادي پهريون ڀيرو <small>2009</small> ۾ هڪ ارب کان وڌي وئي. 27 سالن جي ٻيڻي وقت سان (واڌ جي شرح 2.6٪ في سال). <ref name="billion" /> آبادي جي واڌ تقريبن ساڳئي رفتار سان جاري رهي آهي ۽ ڪل آبادي <small>2038</small> تائين 2 ارب کان وڌي وڃڻ جي اميد آهي (29 سال ٻيڻي وقت، %2.4 في سال). 20 صدي جي وچ کان وٺي آبادي جي بي قابو واڌ جو سبب, بغير زرخيزي جي شرح ۾ ساڳئي گهٽتائي جي (مانع حمل جي تمام محدود استعمال جي ڪري), ٻارن جي موت جي شرح ۾ گهٽتائي ۽ عمر جي توقع ۾ عام واڌ آهي. آبادي جي بي قابو واڌ انفراسٽرڪچر جي ترقي کي ختم ڪرڻ ۽ معاشي ترقي کي خراب ڪرڻ جو خطرو آهي.<ref>Eliya Zulu, [https://www.newscientist.com/article/dn21745-how-to-defuse-sub-saharan-africas-population-bomb/ "How to defuse sub-Saharan Africa’s population bomb"], ''New Scientist'', 26 April 2012. Jeffrey Gutman and Nirav Patel, [https://www.brookings.edu/blog/africa-in-focus/2018/01/26/foresight-africa-viewpoint-urban-africa-avoiding-the-perfect-storm/ "Urban Africa: Avoiding the perfect storm"], ''Foresight Africa'', 26 January 2018.</ref> ڪينيا ۽ زامبيا واڌ جي شرح کي روڪڻ جي ڪوشش ۾ خانداني منصوبابندي کي فروغ ڏيڻ لاءِ پروگرامن تي عمل ڪري رهيا آهن.<ref>Joseph J Bish, [https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2016/jan/11/population-growth-in-africa-grasping-the-scale-of-the-challenge "Population growth in Africa: grasping the scale of the challenge"], ''The Guardian'', 11 January 2016. "African fertility has not fallen as expected. Precipitous declines in fertility in Asia and Latin America, from five children per woman in the 1970s to around 2.5 today, led many to believe Africa would follow a similar course. [...] Unfortunately, since the early 1990s, family planning programmes in Africa have not had the same attention [as in other parts of the world], resulting in slow, sometimes negligible, fertility declines. In a handful of countries, previous declines have stalled altogether and are reversing. [...] A few heroic efforts, such as Family Planning 2020, are attempting to stimulate family planning programmes across the continent, and there are some signs of success. Recent figures from Kenya and Zambia show substantial strengthening of contraceptive use among married women. In Kenya, 58% of married women now use modern contraception, and in Zambia this measure has risen from 33% to 45% in the last three years. In both cases, the catalysts for improvements were government commitment and commensurate budget financing. The virtuous circle may not be completely out of reach, but many more African governments must make haste and make substantial investments in contraceptive information and access for their people."</ref> آفريڪا ۾ آبادي جي انتهائي واڌ اوڀر آفريڪا، وچ آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪري آهي. جيڪي علائقا 21 صدي دوران انهن جي آبادي کي پنجين کان وڌيڪ ڪرڻ جو امڪان آهي, انهن مان سڀ کان وڌيڪ (آبادي ۾ اندازي مطابق %680 واڌ سان) وچ آفريڪا آهي. 2000 ۾ 100 ملين کان گهٽ کان 2100 ۾ 750 ملين کان وڌيڪ (هن انگ جو اڌ کان وڌيڪ ڪانگو جي جمهوري جمهوريه پاران هلائي وئي آهي) 2000 ۾ 47 ملين کان 2100 ۾ 379 ملين تائين وڌڻ جو امڪان آهي. ڏکڻ آفريڪا ۽ اتر آفريڪا ۾ آبادي جي متوقع واڌ گهٽ آهي, جن جي توقع آهي ته ساڳئي عرصي دوران انهن جي آبادي کي ترتيب وار ٻيڻو ۽ ٽي ڀيرا نه ڪيو ويندو. [[File:Expectancy of life.svg|thumb|400px| {| width=100% |- | valign=top | {{legend|#0000CD|>80}} {{legend|#4169E1|77.5–80}} {{legend|#00BFFF|75–77.5}} {{legend|#3CB371|72.5–75}} {{legend|#32CD32|70–72.5}} | valign=top | {{legend|#ADFF2F|67.5–70}} {{legend|#FFFF00|65–67.5}} {{legend|#FFD700|60–65}} {{legend|#FF8C00|55–60}} {{legend|#FF4500|50–55}} |} <small>2015</small> <small>۾ علائقي جي لحاظ کان زندگي جي اميد</small><ref>{{cite web |title=World Health Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |publisher=World Health Organization |url=http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/EN_WHS2016_AnnexB.pdf |date=2016 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2015_Volume-I_Comprehensive-Tables.pdf |title=United Nations World Population Prospects: 2015 revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |date=29 July 2015 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indexmundi.com/falkland_islands_(islas_malvinas)/life_expectancy_at_birth.html |title=Falkland Islands (Islas Malvinas) Life expectancy at birth |work=Index Mundi |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160711222147/http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |archive-date=2016-07-11 |url=http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |title=Greenland Life expectancy at birth |work=Index Mundi |access-date=2018-08-03}}</ref>]] علائقي جي لحاظ کان آبادي جو اندازو (اربن ۾): {|class="wikitable" |- | علائقي|| سال*2000 || سال 2050 || سال 2100 |- | [[اوڀر آفريڪا]]|| 0.26|| 0.89 <small>(+242%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+507%) +1.8% في سال)</small> |- | [[وچ آفريڪا]]|| 0.096|| 0.38 <small>(+300%) +2.8% في سال)</small>|| 0.75 <small>(+680%) +2.1% في سال)</small> |- | [[اتر آفريڪا]]|| 0.17|| 0.36 <small>(+112%) +1.5% في سال)</small>|| 0.47 <small>(+176%) +1.0%في سال)</small> |- | [[ڏاکڻي آفريڪا]]|| 0.052 || 0.086 <small>(+65%) +1.0% في سال)</small>|| 0.092 <small>(+77%) +0.6% في سال)</small> |- | [[اولهه آفريڪا]]|| 0.24 || 0.81 <small>(+238%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+558%) +1.9% في سال)</small> |- | '''[[آفريڪا]]''' || 0.82 || 2.53 <small>(+209%) +2.3% في سال)</small>|| 4.47 <small>(+454%) +1.7% في سال)</small> |- | '''دنيا'''|| 6.15 || 9.77 <small>(+60%) +0.9% في سال)</small>|| 11.18 <small>(+82%) +0.6% في سال)</small> |} ==صحت== [[Image:Infantmortalityrate.jpg|thumb|300px|دنيا جو نقشو جيڪو 2006 ۾ هر 1000 پيدائشن ۾ ٻارن جي موت جي شرح کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book|title=The world factbook 2006|date=2006|publisher=Potomac|others=United States Central Intelligence Agency|isbn=1574889974|location=Dulles, Va.|oclc=64964412}}</ref>]]{{Further|آفريڪا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز}} ===سب-صحارا آفريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال جي ترقي جي تاريخ=== سيپٽمبر <small>1987</small> ۾ يونيسيف ۽ ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن (<small>WHO</small>) علائقائي ڪميٽي "بماڪو انيشيئيٽو" جيڪو <small>1980</small> جي ڏهاڪي دوران علائقي ۾ ٿيندڙ مالي مسئلن جي جواب ۽ منشيات جي فنڊ کي گردش ڪرڻ ۾ ڪميونٽي جي شموليت ذريعي اهم دوائن تائين رسائي وڌائڻ جي مقصد سان چارٽر ڪيو ويو, جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Hanson |first1=Kara |last2=McPake|first2=Barbara|date=1993|title=The Bamako Initiative: where is it going |url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.878.4969&rep=rep1&type=pdf|journal=Health Policy and Planning|publisher=Oxford University Press|volume=8|issue=3 |pages=267–274|doi=10.1093/heapol/8.3.247-a |citeseerx=10.1.1.878.4969 |via=Google Scholar}}</ref> <ref name=":1">{{Cite journal|last=Ridde|first=Valéry|date=2011|title=Is the Bamako Initiative Still Relevant for West African Health Systems?|url=http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|journal=International Journal of Health Services|publisher=Baywood Publishing Co.|volume=41|issue=1|pages=175–184|doi=10.2190/HS.41.1.l|pmid=21319728|via=Google Scholar|archive-date=17 April 2018|access-date=16 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf |date=17 April 2018 }}</ref> <small>1987</small> جي بماڪو انيشيئيٽو ڪانفرنس (<small>WHO</small> پاران منظم) [[مالي]] جي گاديءَ واري هنڌ [[بماڪو]] ۾ منعقد ڪئي وئي. ۽ سب سهارا آفريڪا جي صحت جي پاليسي کي نئين شڪل ڏيڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Cite web |url= http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm |title= Health Systems Resource Guide: user fees|date=2006-11-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20061128203803/http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm|access-date=2018-05-10|archive-date= 28 November 2006}}</ref> اجلاس ۾ آفريقي صحت جي وزيرن شرڪت ڪئي. جن بنيادي صحت جي سار سنڀال جي بحالي ذريعي صحت جي سار سنڀال جي رسائي کي بهتر بڻائڻ جي وڪالت ڪئي.<ref name=":1" /> نئين حڪمت عملي ڪميونٽي تي ٻڌل صحت جي سار سنڀال جي سڌاري ذريعي رسائي ۽ نتيجي ۾ خدمتن جي وڌيڪ موثر ۽ منصفانه فراهمي کي خاص طور تي وڌايو. علائقي اندر عوامي صحت برادري شروعات جي جواب ۾ مسئلا اٿاريا جن ۾: برابري، رسائي، سستي، انضمام جا مسئلا, دوائن، انتظام، انحصار، رسد مسئلا شامل آهن ۽ استحڪام کي نسبتي اهميت ڏني وئي. انهن تنقيدن جي نتيجي ۾ شروعات بعد ۾ صحت جي خدمتن جي رسائي ۾ واڌ کي حل ڪرڻ لاءِ صحت جي خدمتن جي معيار کي وڌائڻ ۽ صحت جي نظام جي انتظام جي مجموعي بهتري تبديل ٿي وئي. صحت جي سار سنڀال جي سڀني شعبن تائين هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو. بعد ۾ صحت جي سار سنڀال جي اشارن ۾ بهتري ۽ صحت جي سار سنڀال جي ڪارڪردگي ۽ قيمت ۾ بهتري سان هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Knippenberg |first1=R. |last2=Alihonou |first2=E. |last3=Soucat |first3=A. |last4=Oyegbite |first4=K. |last5=Calivis |first5=M. |last6=Hopwood|first6=I.|last7=Niimi|first7=R.|last8=Diallo|first8=M. P. |last9=Conde|first9=M.|date=June 1997|title=Implementation of the Bamako Initiative: strategies in Benin and Guinea|journal=The International Journal of Health Planning and Management|volume=12 Suppl 1|pages=S29–47 |doi=10.1002/(SICI)1099-1751(199706)12:1+3.0.CO;2-U|doi-broken-date=16 October 2025 |issn=0749-6753|pmid=10173105}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |url= http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |title=Medicus Mundi Switzerland - Manageable Bamako Initiative schemes|date=2007-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071008211344/http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |access-date=2018-05-10 |archive-date=8 October 2007 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !مدت !زندگي جي توقع سالن ۾ |- |1950–1955 |37.46 |- |1955–1960 |{{increase}} 39.95 |- |1960–1965 |{{increase}} 42.32 |- |1965–1970 |{{increase}} 44.42 |- |1970–1975 |{{increase}} 46.51 |- |1975–1980 |{{increase}} 48.66 |- |1980–1985 |{{increase}} 50.45 |- |1985–1990 |{{increase}} 51.72 |- |1990–1995 |{{decrease}} 51.71 |- |1995–2000 |{{increase}} 52.33 |- |2000–2005 |{{increase}} 53.67 |- |2005–2010 |{{increase}} 56.97 |- |2010–2015 |{{increase}} 60.23 |} ذريعو: عالمي آبادي جا امڪان<ref>{{Cite web |url= https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/|title=World Population Prospects - Population Division - United Nations |website=esa.un.org|access-date=2018-08-26}}</ref> ===صحت جا وڏا چئلينج=== ٻين عالمي علائقن جي مقابلي ۾ سب سهارا آفريقي علائقي ۾ متعدي ۽ دائمي بيمارين جي غير متناسب شرح آهي. <ref name=":2" /> ====ذیابيطس==== ٽائپ 2 ذیابيطس خطي ۾ هڪ وبا جي طور تي برقرار آهي جيڪا سب سهارا آفريڪا لاءِ عوامي صحت ۽ سماجي معاشي بحران پيدا ڪري ٿي. سب سهارا آفريقي برادرين ۾ ذیابيطس جي روڳن ۽ ذيلي قسمن جي ڊيٽا جي کوٽ بيماري لاءِ وبائي مرض جي دستاويز ۾ خلا پيدا ڪيو آهي. ڪيترن ئي ملڪن ۾ غير تشخيص ٿيل ذیابيطس جي اعلي شرح ماڻهن کي دائمي صحت جي پيچيدگين جي اعلي خطري ۾ وجهي ٿي، ان ڪري، علائقي ۾ ذیابيطس سان لاڳاپيل بيماري ۽ موت جو وڏو خطرو پيدا ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal|last1=Mbanya|first1=Jean Claude N|last2=Motala|first2=Ayesha A|last3=Sobngwi|first3=Eugene|last4=Assah|first4=Felix K|last5=Enoru|first5=Sostanie T|date=2010-06-26|title=Diabetes in sub-Saharan Africa|url=https://doi.org/10.1016/S0140-6736(10)60550-8|journal=The Lancet|volume=375|issue=9733|pages=2254–2266|doi=10.1016/s0140-6736(10)60550-8|pmid=20609971 |issn=0140-6736|via=}}</ref> ====ايڇ آءِ وي/ايڊز==== 2011 ۾، سب سهارا آفريڪا سڄي دنيا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز سان رهندڙ سڀني ماڻهن جو %69 گهر هو.<ref>{{Cite web|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/epidemiology/2012/gr2012/20121120_FactSheet_Global_en.pdf|title=Global Fact Sheet: World AIDS Day 2012|website=UNAIDS.org|access-date=2025-10-16}}</ref> جواب ۾، عوام کي ايڇ آءِ وي/ايڊز تي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪيترائي قدم شروع ڪيا ويا آهن انهن ۾ گڏيل روڪٿام جا پروگرام، جن کي سڀ کان وڌيڪ اثرائتو قدم سمجهيو ويندو آهي، پرهيز، وفادار رهو، ڪنڊوم استعمال ڪريو مهم ۽ ڊيسمنڊ ٽوٽو ايڇ آءِ وي فائونڊيشن جا آئوٽ ريچ پروگرام شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/|title=Desmond Tutu HIV Foundation - Our Work|date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116014630/https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/ |access-date=2018-05-10 |archive-date=16 January 2013 }}</ref> گڏيل قومن جي ايڇ آءِ وي/ايڊز پروگرام (<small>UNAIDS</small>) پاران 2013 ۾ جاري ڪيل هڪ خاص رپورٽ موجب، 2012 ۾ آفريڪا ۾ اينٽي ريٽرو وائرل علاج حاصل ڪندڙ ايڇ آءِ وي مثبت ماڻهن جو تعداد 2005 ۾ علاج حاصل ڪندڙ تعداد کان ست ڀيرا وڌيڪ هو، صرف گذريل سال ۾ تقريبن 1 ملين جو اضافو ٿيو. 2011 ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ ايڊز سان لاڳاپيل موت جو تعداد 2005 جي تعداد کان 33 سيڪڙو گهٽ هو.<ref>{{Cite web|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/may/20130521prupdateafrica|title=UNAIDS reports more than 7 million people now on HIV treatment across Africa––with nearly 1 million added in the last year—while new HIV infections and deaths from AIDS continue to fall|website=www.unaids.org|language=en|access-date=2018-05-10}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2013/20130521_Update_Africa.pdf|title=UNAIDS Special Report Update: How Africa Turned AIDS Around|last=UN Joint Programme on HIV/AIDS (UNAIDS)|date=May 2013|work=|access-date=}}</ref> 2011 ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ نئين ايڇ آءِ وي انفيڪشن جو تعداد 2001 جي تعداد کان 25 سيڪڙو گهٽ هو.<ref name=":4">{{Cite book|title=Global report: UNAIDS report on the global AIDS epidemic: 2012.|date=2012|publisher=UNAIDS|others=Joint United Nations Programme on HIV/AIDS.|isbn=9789291735921|location=[Geneva]|oclc=823635323}}</ref> ====مليريا==== مليريا سب سهارا آفريڪا ۾ هڪ مقامي بيماري آهي، جتي دنيا ۾ مليريا جا گهڻا ڪيس ۽ موت ٿين ٿا.<ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/malaria|title=Fact sheet about Malaria|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ====ٽي بي==== ٽي بي ([[Tuberculosis]]) عالمي سطح تي، خاص طور تي سب سهارا آفريقي علائقي ۾ ايڇ آءِ وي جي وڌندڙ آبادي ۾، هڪ اعلي ڪيس موت جي شرح سان بيماري ۽ موت جو هڪ اهم سبب آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Mukadi|first1=Ya Diul|last2=Maher|first2=Dermot|last3=Harries|first3=Anthony|date=2001-01-26|title=Tuberculosis case fatality rates in high HIV prevalence populations in sub-Saharan Africa|url=https://journals.lww.com/aidsonline/Fulltext/2001/01260/Tuberculosis_case_fatality_rates_in_high_HIV.2.aspx|journal=AIDS|language=en-US|volume=15|issue=2|pages=143|doi=10.1097/00002030-200101260-00002 |issn=0269-9370}}</ref> ====خسرو==== خطي اندر خسرو (Measles) جي وبا کي روڪڻ لاءِ سب سهارا آفريڪا جي ملڪن ۾ معمول جي حفاظتي ٽيڪون متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Verguet|first1=Stéphane|last2=Jassat|first2=Waasila|last3=Hedberg|first3=Calle|last4=Tollman|first4=Stephen |last5=Jamison|first5=Dean T.|last6=Hofman|first6=Karen J.|date=2012-02-21|title=Measles control in Sub-Saharan Africa: South Africa as a case study|journal=Vaccine|volume=30|issue=9|pages=1594–1600|doi=10.1016/j.vaccine.2011.12.123|issn=1873-2518|pmid=22230581}}</ref> ====ماءُ ۽ ٻار جي موت==== مطالعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته دنيا جي اڌ کان وڌيڪ ماءُ جي موت سب سهارا آفريڪا ۾ ٿيندي آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Alvarez|first1=Jose Luis|last2=Gil|first2=Ruth|last3=Hernández|first3=Valentín|last4=Gil|first4=Angel|date=2009-12-14|title=Factors associated with maternal mortality in sub-Saharan Africa: an ecological study |journal=BMC Public Health|volume=9|article-number=462|doi=10.1186/1471-2458-9-462 |doi-access=free |pmc=2801510|pmid=20003411}}</ref> تنهن هوندي به، هن علائقي ۾ ترقي ڪئي آهي، ڇاڪاڻ ته <small>1990</small> کان وٺي علائقي جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماءُ جي موت جي شرح تقريبن اڌ گهٽجي وئي آهي.<ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality|title=Maternal mortality|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ان کان علاوه، آفريقي يونين جولاءِ 2003 ۾ ماپوٽو پروٽوڪول جي تصديق ڪئي، جيڪو عورتن جي جينياتي ڪٽڻ (FGM) کي منع ڪرڻ جو واعدو ڪري ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/09/15/opinion/a-brutal-custom-join-forces-to-banish-the-mutilation-of-women.html|title=A brutal custom : Join forces to banish the mutilation of women|last=Bonino|first=Emma|date=2004-09-15|work=The New York Times|access-date=2018-05-10|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> صرف سب سهارا آفريقي علائقو عالمي نومولوڊن ۽ ٻارن جي موت جي تقريبن %45 جو سبب بڻجندو آهي. مطالعي مان ٻار جي بقا ۽ مائرن جي تعليم جي وچ ۾ تعلق ظاهر ٿيو آهي ڇاڪاڻ ته تعليم جا سال مثبت طور تي ٻارن جي بقا جي شرح سان لاڳاپيل آهن. جاگرافيائي مقام پڻ هڪ عنصر آهي ڇاڪاڻ ته ٻار جي موت جي شرح شهري علائقن جي مقابلي ۾ ڳوٺاڻن علائقن ۾ وڌيڪ آهي. <ref>{{Cite book|title=Black lives matter : lifespan perspectives|others=Fairchild, Halford H.|date=2017 |isbn=9789382661405|location=Delhi, India|oclc=984759607}}</ref> ==== نظر انداز ٿيل ٽراپيڪل بيماريون ==== نظر انداز ٿيل ٽراپيڪل بيماريون جهڙوڪ انفيڪشن ([[hookworm infection]]) ڪجهه عام صحت جي حالتن کي شامل ڪن ٿيون. جيڪي سب سهارا آفريقي علائقي ۾ اندازاً 500 ملين ماڻهن کي متاثر ڪن ٿيون. <ref>{{Cite journal|last1=Hotez|first1=Peter J.|last2=Kamath|first2=Aruna|date=2009-08-25|title=Neglected Tropical Diseases in Sub-Saharan Africa: Review of Their Prevalence, Distribution, and Disease Burden |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases|language=en|volume=3|issue=8|pages=e412|doi=10.1371/journal.pntd.0000412 |doi-access=free |pmc=2727001|pmid=19707588}}</ref> ==== Non-communicable diseases ==== Results of [[Global Burden of Disease]] studies reveal that the age-standardized death rates of [[non-communicable disease]]s in at least four sub-Saharan countries including [[South Africa]], [[Democratic Republic of the Congo|Democratic Republic of Congo]], [[Nigeria]], and [[Ethiopia]] supersede that of identified high-income countries.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Dalal |first1=Shona |last2=Beunza |first2=Juan Jose |last3=Volmink |first3=Jimmy |last4=Adebamowo |first4=Clement |last5=Bajunirwe |first5=Francis |last6=Njelekela|first6=Marina|last7=Mozaffarian |first7=Dariush |last8=Fawzi |first8=Wafaie |last9=Willett|first9=Walter|date=2011-08-01|title=Non-communicable diseases in sub-Saharan Africa: what we know now|url=https://academic.oup.com/ije/article/40/4/885/682926|journal=International Journal of Epidemiology|language=en|volume=40|issue=4|pages=885–901|doi=10.1093/ije/dyr050|pmid=21527446 |issn=0300-5771}}</ref> Improvement in statistics systems and increase in epidemiological studies with in-depth analysis of disease risk factors could improve the understanding of [[non-communicable disease]]s (i.e.: [[Diabetes mellitus|diabetes]], [[hypertension]], [[cancer]], [[cardiovascular disease]], [[obesity]], etc.) in sub-Saharan Africa as well as better inform decisions surrounding healthcare policy in the region.<ref name=":2" /> ==== Onchocerciasis ==== [[Onchocerciasis]] ("river blindness"), a common cause of [[blindness]], is also endemic to parts of the region. More than 99% of people affected by the illness worldwide live in 31 countries therein.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/onchocerciasis|title=Onchocerciasis (river blindness) |website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> In response, the African Programme for Onchocerciasis Control (APOC) was launched in 1995 with the aim of controlling the disease.<ref name=":5" /> === قومي صحت جي سار سنڀال جا نظام === قومي صحت جا نظام ملڪن جي وچ ۾ مختلف آهن. گھانا ۾، گهڻيون صحت جي سار سنڀال حڪومت پاران فراهم ڪئي ويندي آهي ۽ وڏي پيماني تي صحت جي وزارت ۽ گھانا جي صحت جي خدمتن پاران منظم ڪئي ويندي آهي. صحت جي سار سنڀال جي نظام ۾ فراهم ڪندڙن جا پنج سطح آهن: صحت جون پوسٽون جيڪي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پهرين سطح جي بنيادي سنڀال آهن، صحت مرڪز ۽ ڪلينڪ، ضلعي اسپتالون، علائقائي اسپتالون ۽ ٽئين درجي جون اسپتالون. انهن پروگرامن کي گھانا جي حڪومت، مالي قرضن، اندروني طور تي پيدا ٿيل فنڊ، ۽ ڊونرز پاران گڏ ڪيل صحت فنڊ پاران فنڊ ڪيو ويندو آهي. * سب سهارا آفريڪا کان دنيا جي ٻين حصن (يعني انگريزي ڳالهائيندڙ قومون جهڙوڪ آمريڪا ۽ برطانيه) ڏانهن صحت جي ڪارڪنن جي لڏپلاڻ سان گڏ صحت جي ماهرن جي کوٽ علائقي جي صحت جي نظام جي پيداوار ۽ اثرائتي تي منفي اثر وڌو آهي. * آفريڪا ۾ 85 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهو روايتي دوائن کي اڪثر مهانگي ايلوپيٿڪ طبي صحت جي سار سنڀال ۽ مهانگي دواسازي جي شين جي متبادل طور استعمال ڪندا آهن. آرگنائيزيشن آف آفريقي يونٽي (OAU) رياستن ۽ حڪومت جي سربراهن 2000 جي ڏهاڪي کي آفريقي روايتي دوائن تي آفريقي ڏهاڪي طور قرار ڏنو ته جيئن ڊبليو ايڇ او آفريقي علائقي کي اختيار ڪيو وڃي. health systems vary between countries. In [[Ghana]], most health care is provided by the government and largely administered by the [[Ministry of Health, Ghana|Ministry of Health]] and [[Ghana Health Services]]. The healthcare system has five levels of providers: health posts which are first level primary care for rural areas, health centers and clinics, district hospitals, regional hospitals and tertiary hospitals. These programs are funded by the government of Ghana, financial credits, Internally Generated Fund, and Donors-pooled Health Fund.<ref>{{Cite web|last1=Canagarajah|first1=Sudharshan|last2=Ye|first2=Xiao|date=2001-04-01|title=Public Health and Education Spending in Ghana in 1992-98: Issues of Equity and Efficiency|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632648|website=ssrn.com|ssrn=632648|language=en}}</ref> A shortage of health professionals compounded by migration of health workers from sub-Saharan Africa to other parts of the world (namely English-speaking nations such as the United States and the United Kingdom) has negatively impacted productivity and efficacy of the region's health systems.<ref>{{Cite journal|last1=Naicker|first1=Saraladevi|last2=Plange-Rhule|first2=Jacob|last3=Tutt|first3=Roger C.|last4=Eastwood|first4=John B.|date=2009|title=Shortage of healthcare workers in developing countries--Africa|journal=Ethnicity & Disease|volume=19|issue=1 Suppl 1|pages=S1–60–4|issn=1049-510X|pmid=19484878}}</ref> More than 85% of individuals in Africa use traditional medicine as an alternative to often expensive allopathic medical health care and costly pharmaceutical products. The Organization of African Unity (OAU) Heads of State and Government declared the 2000s decade as the African Decade on African Traditional Medicine in an effort to promote The WHO African Region’s adopted resolution for institutionalizing traditional medicine in health care systems across the continent.<ref>{{Cite journal|last=Kofi-Tsekpo|first=Mawuli|date=2004|title=Institutionalization of African traditional medicine in health care systems in Africa|journal=African Journal of Health Sciences|volume=11|issue=1–2|pages=i–ii|doi=10.4314/ajhs.v11i1.30772 |issn=1022-9272|pmid=17298111}}</ref> Public policy makers in the region are challenged with consideration of the importance of traditional/indigenous health systems and whether their coexistence with the modern medical and health sub-sector would improve the equitability and accessibility of health care distribution, the health status of populations, and the social-economic development of nations within sub-Saharan Africa.<ref>{{Cite journal|last=Dunlop|first=David W.|date=November 1975|title=Alternatives to "modern" health delivery systems in Africa: Public policy issues of traditional health systems|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0037785675901717|journal=Social Science & Medicine|volume=9|issue=11–12|pages=581–586|doi=10.1016/0037-7856(75)90171-7|pmid=817397 |issn=0037-7856}}</ref> <gallery> File:Africa HIV-AIDS 2002.svg|Map of Africa colored according to the percentage of the adult (ages 15–49) population with HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS|title=Prevalence of HIV, total (% of population ages 15-49) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=2018-05-09}}</ref> File:Life expectancy in select Southern African countries 1960-2012.svg|Life expectancy has fallen drastically in [[Southern Africa]] a result of HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/193181.stm|title=BBC News {{!}} Health {{!}} Life expectancy in Africa plummets due to Aids|website=news.bbc.co.uk|access-date=2018-05-09}}</ref> </gallery> ==نسلي گروهه== {{main|آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست}} {{Further|آفريڪا جون ٻوليون}} <!-- for actual ethnic groups --> [[File:San tribesman.jpg|upright|thumb|[[سان ماڻهو|سان]] ماڻهو [[بوٽسوانا]] مان]] [[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|upright|[[يوروبا]] ڊرم وڄائيندڙ [[ڪوارا رياست]]، [[نائيجيريا]] (2004)]] [[File:Mongo family in Equateur Province.jpg|thumb|[[مونگو ماڻهو|مونگو]] خاندان [[صوبو ايڪويٽر]]، [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف دي ڪانگو]] ۾ ]] [[بانٽو ٻوليون]] جا ڳالهائيندڙ ([[نائيجر-ڪانگو ٻوليون|نائيجر-ڪانگو]] خاندان جو حصو) ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ غالب آهن. اولهه آفريڪا جي اندروني سوانا جا [[بانٽو ماڻهو|بانٽو]] هاري آهستي آهستي آفريڪا جي اڪثر حصي تي وڌيا.<ref>Luc-Normand Tellier (2009). "''[https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Urban world history: an economic and geographical perspective]''". PUQ. p.204. {{ISBN|2-7605-1588-5}}</ref> پر ڏکڻ سوڊان ۽ اوڀر آفريڪا ۾ ڪيترائي نيلوٽڪ گروھ, سواحلي ساحل تي مخلوط سواحلي ماڻهو ۽ ڏکڻ ۽ وچ آفريڪا ۾ (ترتيب وار) ڪجھ باقي مقامي خويسان (سان ۽ خويسائي) ۽ پگمي ماڻهو پڻ آهن. بنتو ڳالهائيندڙ آفريقي پڻ گبون ۽ استوائي گني ۾ غالب آهن ۽ اهي ڏکڻ ڪيمرون جي ڪجهه حصن ۾ مليا آهن. ڏکڻ آفريڪا جي ڪالهاري ريگستان ۾ "سان" جي نالي سان سڃاتل الڳ ماڻهو ڊگهي عرصي کان موجود آهن, خويسائي ماڻهن سان گڏ, اهي خويسان ٺاهيندا آهن. سان ڏکڻ آفريڪا جا پري-بانتو مقامي ماڻهو آهن, جڏهن ته پگمي وچ آفريڪا جا پري-بانتو مقامي آفريقي ماڻهو آهن.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece Pygmies struggle to survive in war zone where abuse is routine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525095020/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece |date=25 May 2010 }}. Times Online. 16 December 2004.</ref> اولهه آفريڪا جا ماڻهو بنيادي طور تي نائجر-ڪانگو ٻوليون ڳالهائين ٿا. گهڻو ڪري (جيتوڻيڪ خاص طور تي نه) ان جي غير بانٽو شاخن سان تعلق رکن ٿا. جيتوڻيڪ ڪجهه نيلو-سهارا ۽ افرو ايشيائي ڳالهائيندڙ گروپ پڻ مليا آهن. نائيجر-ڪانگو ڳالهائيندڙ (يوروبا، اِگبو، فلاني، اڪان ۽ وولوف) نسلي گروهه سڀ کان وڏا ۽ سڀ کان وڌيڪ بااثر آهن. مرڪزي صحارا ۾. منڊينڪا يا منڊي گروپ سڀ کان وڌيڪ اهم آهن. چاڊڪ ڳالهائيندڙ گروهه (هائوسا سميت) علائقي جي اترئين حصن ۾ مليا آهن. صحارا ۽ نيلو-سهارا برادرين جي ويجهو. جهڙوڪ ڪنوري، <ref name="cia.gov">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081848/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|url-status=dead}}</ref> زرما<ref name="ReferenceA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=24 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424124158/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|url-status=dead}}</ref> ۽ سونگھائي<ref name="ReferenceB">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=10 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110042640/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|url-status=dead}}</ref> اهي وچ آفريڪا جي سرحد سان لڳندڙ اولهه آفريڪا جي اوڀر وارن حصن ۾ موجود آهن. The peoples of North Africa comprise three main groups: [[Berbers]] in the northwest, [[Egyptians]] and [[Libyans]] in northeast, and [[Nilo-Saharan]]-speaking peoples in the east. The [[Muslim]] settlers who arrived in the 7th century introduced the [[Arabic]] language and [[Islam]] to the region, initiating a process of linguistic [[Arabization]] of the region's inhabitants. The Semitic [[Phoenicia]]ns (who founded [[Carthage]]) and [[Hyksos]], the Indo-Iranian [[Alans]], the Indo-European [[Ancient Greece|Greeks]], [[Ancient Rome|Romans]] and [[Vandals]] settled in North Africa as well. [[Berber languages|Berber]]-speaking populations still make significant communities within [[Morocco]] and [[Algeria]] and are still also present in smaller numbers in [[Tunisia]] and [[Libya]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm Q&A: The Berbers]. BBC News. 12 March 2004.</ref> The Berber-speaking [[Tuareg people|Tuareg]] and other often-[[nomad]]ic peoples are the principal inhabitants of the Saharan interior of North Africa. In Mauritania, there is a small Berber community and Niger–Congo-speaking peoples in the South, though in both regions Arabic and Arab culture predominates. In Sudan, although Arabic and Arab culture predominates, it is also inhabited by originally Nilo-Saharan-speaking groups such as the [[Nubians]], [[Fur]], [[Masalit people|Masalit]] and [[Zaghawa people|Zaghawa]]<ref name="John A. Shoup 2011 p. 333">John A. Shoup, Ethnic Groups of Africa and the Middle East (2011), p. 333, {{ISBN|159884363X}}: "The Zaghawa is one of the major divisions of the Beri peoples who live in western Sudan and eastern Chad, and their language, also called Zaghawa, belongs to the Saharan branch of the Nilo-Saharan language group."</ref> who over the centuries have variously intermixed with migrants from the Arabian peninsula. Small communities of Afro-Asiatic-speaking [[Beja people|Beja]] nomads can also be found in Egypt and Sudan. [[File:Bedscha.jpg|thumb|200px|[[Beja people|Beja]] nomads from [[Northeast Africa]]]] In the [[Horn of Africa]], [[Afro-Asiatic languages|Afro-Asiatic]]-speaking groups predominate. [[Ethiopia]]n and [[Eritrea]]n groups like the [[Amhara people|Amhara]] and [[Tigray-Tigrinya people|Tigrayans]] (collectively known as [[Habesha people|Habesha]]) speak languages from the [[Semitic languages|Semitic]] branch of Afro-Asiatic language family, while the [[Oromo people|Oromo]] and [[Somali people|Somali]] speak languages from the [[Cushitic]] branch of Afro-Asiatic. In southern Ethiopia and Eritrea, Nilotic peoples related to those in South Sudan are also found, while Bantu and Khoisan ethnic minorities inhabit parts of southern Somalia. [[File:Boerfamily1886.jpg|thumb|right|200px|An [[Afrikaner]] family from [[South Africa]], 1886.]] Prior to the [[decolonization]] movements of the post-[[World War II]] era, [[Ethnic groups of Europe|Europeans]] were represented in every part of Africa.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html "We Want Our Country" (3 of 10)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723000220/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html |date=23 July 2013 }}. Time. 5 November 1965</ref> Decolonisation during the 1960s and 1970s often resulted in the mass emigration of European-descended settlers out of Africa&nbsp;– especially from Algeria and Morocco (1.6 million ''[[Pied-noir|pieds-noirs]]'' in North Africa),<ref>Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). ''"[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Migration and development co-operation.]"''. Council of Europe. p.25. {{ISBN|92-871-2611-9}}</ref> Kenya, Congo,<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html Jungle Shipwreck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722210703/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html |date=22 July 2013 }}. ''Time.'' 25 July 1960</ref> Rhodesia, Mozambique and Angola.<ref>[http://www.economist.com/world/mideast-africa/displayStory.cfm?story_id=12079340 Flight from Angola], ''The Economist '', 16 August 1975</ref> By the end of 1977, more than one million Portuguese were thought to have returned from Africa.<ref>[http://countrystudies.us/portugal/48.htm Portugal - Emigration], Eric Solsten, ed. Portugal: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1993.</ref> Nevertheless, [[White Africans of European ancestry|White Africans]] remain a minority in many African states, particularly [[South Africa]], [[Zimbabwe]], [[Namibia]] and [[Réunion]].<ref>{{Cite book | first = John A. | last = Holm | title = Pidgins and Creoles: References survey | url = https://books.google.com/books?id=PcD7p9y3EIcC&pg=PA394 | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | page = 394 | isbn = 0-521-35940-6}}</ref> The African country with the largest native European African population is [[South Africa]].<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People South Africa: People: Ethnic Groups.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621164208/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People |date=21 June 2020 }} World Factbook of CIA</ref> The [[Afrikaner]]s, the [[British diaspora in Africa|British diaspora]] and the [[Coloured]]s are the largest native European-descended groups in Africa today. Native European colonization also brought sizable groups of [[Asian people|Asians]], particularly people from the [[Indian subcontinent]], to British colonies. Large [[Non-resident Indian and person of Indian origin|Indian communities]] are found in South Africa, and smaller ones are present in Kenya, Tanzania, and some other southern and East African countries. The large [[Indians in Uganda|Indian community in Uganda]] was [[Expulsion of Asians in Uganda in 1972|expelled]] by the dictator [[Idi Amin]] in 1972, though many have since returned. The islands in the Indian Ocean are also populated primarily by people of Asian origin, often mixed with Africans and Europeans. The [[Malagasy people]] of [[Madagascar]] are [[Austronesian people]] and native [[Africa]]n people, but those along the coast are generally mixed with Bantu, Arab, Indian and European origins. Malay and Indian ancestries are also important components in the group of people known in South Africa as [[Cape Coloured]]s (people with origins in two or more races and continents). Beginning with the 21st century many Hispanics, primarily Mexicans, Central Americans, Chileans, Peruvians, and Colombians, have immigrated to Africa. Around 500,000 Hispanics have immigrated to Africa, most of whom live in South Africa, Kenya, Nigeria, Uganda, and Ghana. During the 20th century, small but economically important communities of [[Demographics of Lebanon#The Lebanese Diaspora|Lebanese]] and [[Overseas Chinese|Chinese]]<ref name=Africa>"[http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration]". By Malia Politzer, ''Migration Information Source''. August 2008.</ref> have also developed in the larger coastal cities of [[West Africa|West]] and East Africa, respectively.<ref>"[http://www1.voanews.com/english/news/a-13-2007-07-10-voa46.html Lebanese Immigrants Boost West African Commerce]", By Naomi Schwarz, VOANews.com, 10 July 2007</ref> ==ٻوليون== {{main|Languages of Africa}} {{ethnolinguistic groups in Africa}} There are three major linguistic phyla native to Africa: [[Niger–Congo languages]] (including [[Bantu languages|Bantu]]) in [[West Africa|West]], [[Central Africa|Central]], [[Southeast Africa|Southeast]] and [[Southern Africa]]; [[Nilo-Saharan languages]] (unity debated) spoken from [[Tanzania]] to [[Sudan]] and from [[Chad]] to [[Mali]]; [[Khoisan languages]] (probably no phylogenetic unit, see [[Khoe languages]]), concentrated in the [[Kalahari Desert]] of [[Namibia]] and [[Botswana]]; There are several other small families and [[language isolate]]s, as well as languages that have [[Unclassified language|yet to be classified]]. In addition, the [[Afroasiatic languages]] are spread throughout [[Western Asia]], [[North Africa]], the [[Horn of Africa]] and parts of the [[Sahel]]. The [[Afroasiatic Urheimat|Afroasiatic homeland]] may be either in Western Asia or in Africa. More recently introduced to Africa are [[Austronesian languages]] spoken in [[Madagascar]], as well as [[Indo-European languages]] spoken in [[South Africa]] and [[Namibia]] ([[Afrikaans]], [[English language|English]], [[German language|German]]), which were used as [[lingua francas]] in former [[colonial empire|European colonies]]. The total number of languages natively spoken in Africa is variously estimated (depending on the delineation of [[language]] vs. [[dialect]]) at between 1,250 and 2,100,<ref>{{cite book|title=African Languages: an Introduction|editor-last=Heine|editor-first=Bernd|editor2-last=Heine|editor2-first=Bernd|publisher=Cambridge University Press|year=2000}}</ref> and by some counts at "over 3,000",<ref>{{cite book|title=The Language of African Literature|page=ix|editor-last=Epstein|editor-first=Edmund L.|editor2-last=Kole|editor2-first=Robert|publisher=Africa World Press|year=1998|isbn=0-86543-534-0|quote=Africa is incredibly rich in language&mdash;over 3,000 indigenous languages by some counts, and many creoles, pidgins, and lingua francas.|url=https://books.google.com/books?id=XkkrDH27jmIC&pg=PR9|accessdate=2011-06-23}}</ref> [[Nigeria]] alone has over 500 languages (according to the count of [[SIL Ethnologue]]),<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=nigeria |title=Ethnologue report for Nigeria |work=Ethnologue Languages of the World}}</ref> Around a hundred languages are widely used for inter-ethnic communication. [[Varieties of Arabic|Arabic]], [[Somali language|Somali]], [[Berber languages|Berber]], [[Amharic]], [[Oromo language|Oromo]], [[Igbo language|Igbo]], [[Swahili language|Swahili]], [[Hausa language|Hausa]], [[Manding languages|Manding]], [[Fulani language|Fulani]] and [[Yoruba language|Yoruba]] are spoken by tens of millions of people. Twelve [[dialect cluster]]s (which may group up to a hundred linguistic varieties) are spoken by 75 percent, and fifteen by 85 percent, of Africans as a first or additional language.<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/hdr04_complete.pdf |title=Human Development Report 2004 |year=2004 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> [[Niger–Congo languages|Niger–Congo]] is the largest phylum of African languages, with more than 500 million speakers (2017); it is dominated by the [[Bantu languages|Bantu]] branch, spread throughout sub-Saharan Africa in the [[Bantu expansion]], Bantu speakers accounting for about half of Niger–Congo speakers. [[Arabic]] is the most widely spoken single language in Africa by far, with a population of [[Arab Africa]] of the order of 330 million (2017). Other Afroasiatic languages are spoken by of the order of 100 million speakers in Africa (2017). [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]] are spoken by of the order of 100 million speakers (2017). [[Khoisan]] groups a number of mostly endangered [[click language]]s, the largest being [[Khoekhoe language|Khoekhoe]] with of the order of 300,000 speakers (2016). ==پڻ ڏسو== {{Portal|Africa}} * آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست * [[فولا قبيلو|فولا ماڻهو]] * [[عرب|عرب ماڻهو]] * بانٽو ماڻهو * هائوسا ماڻهو * آفريڪا جي لساني آباديات * آبادي جي لحاظ کان آفريقي ملڪن جي فهرست * دنيا جي آبادي * آفريڪا ۾ مذهب * [[آفريڪا ۾ اسلام]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{Commons category|Demographics of Africa}} {{Portal|Africa}} [[زمرو:آفريڪا]] [[زمرو:آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] mwy8k4n0k1eroc5xey2josf3cibx9vu 376404 376403 2026-05-08T10:26:33Z Memon2025 21315 376404 wikitext text/x-wiki [[File:African_countries_by_HDI_(2020).svg|thumb|260x260 عڪسلون|2020 ۾ [[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|انساني ترقي جي انڊيڪس]] جي لحاظ کان آفريقي ڪائونٽين جو نقشو: {| style="background:transparent;" width="100%" | |- | {{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#003C00|≥ 0.900}} {{legend|#007F00|0.850–0.899}} {{legend|#00C400|0.800–0.849}} {{Col-break}} {{legend|#00F900|0.750–0.799}} {{legend|#D3FF00|0.700–0.749}} {{legend|#FF0|0.650–0.699}} {{legend|#FFD215|0.600–0.649}} {{Col-break}} {{legend|#FFA83C|0.550–0.599}} {{legend|#FF852F|0.500–0.549}} {{legend|#FF5B00|0.450–0.499}} {{legend|#F00|0.400–0.449}} {{legend|#A70000|≤ 0.399}} {{legend|#D9D9D9|Data unavailable}} {{Col-end}} |} ]] گذريل صديءَ دوران '''[[آفريڪا]] جي آبادي''' تيزي سان وڌي آهي ۽ نتيجي طور نوجوانن جي وڏي تعداد ۾ اضافو ٿيو آهي، جن کي ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ <small>'''50'''</small> سالن کان گهٽ عمر جي اميد سان وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو آهي. سال <small>2017</small>ع تائين ڪل آبادي هڪ ارب <small>'''25'''</small> ڪروڙ کان وڌيڪ آهي، جن جي واڌ جي شرح <small>'''2.5'''</small> سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو آفريقي ملڪ [[نائيجيريا]] آهي جن جي آبادي سال <small>2017</small>ع تائين 19 ڪروڙ 10 لک هي ۽ واڌ جي شرح 2.6 سيڪڙو آهي. <ref name="UN2017">{{حوالو ويب|quote=2017-11-29}}</ref> '''آبادي''': هڪ ارب 25 ڪروڙ 60 لک (2017) جو اندازو '''آبادي جي کثافت''': هڪ في چورس ڪلوميٽر '''آبادي ۾ واڌ''': %2.5 في سال ==آبادي ۾ واڌ== [[File:Population growth rate world 2013.svg|thumb|300px|گھڻن آفريقي ملڪن ۾ سالياني آبادي جي واڌ جي شرح %2 کان مٿي آهي.]] {{see|آبادي جي لحاظ کان آفريڪي ملڪن جي فهرست}} سال <small>2016</small> تائين آفريڪا جي ڪل آبادي جو اندازو <small>1.225</small> بلين آهي جيڪا دنيا جي آبادي جو %<small>17</small> نمائندگي ڪري ٿي. گڏيل قومن جي اندازن مطابق آفريڪا جي آبادي <small>2050</small> تائين <small>2.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>26</small>) ۽ <small>2100</small> تائين تقريبن <small>4.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>40</small>) تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="billion">{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8366591.stm |title=Africa population tops a billion |publisher=[[BBC]] |date=18 November 2009}}[https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/2004Highlights_finalrevised.pdf "World Population Prospects: The 2004 Revision"] [[United Nations]] (Department of Economic and Social Affairs, population division)</ref> آفريڪا جي آبادي پهريون ڀيرو <small>2009</small> ۾ هڪ ارب کان وڌي وئي. 27 سالن جي ٻيڻي وقت سان (واڌ جي شرح 2.6٪ في سال). <ref name="billion" /> آبادي جي واڌ تقريبن ساڳئي رفتار سان جاري رهي آهي ۽ ڪل آبادي <small>2038</small> تائين 2 ارب کان وڌي وڃڻ جي اميد آهي (29 سال ٻيڻي وقت، %2.4 في سال). 20 صدي جي وچ کان وٺي آبادي جي بي قابو واڌ جو سبب, بغير زرخيزي جي شرح ۾ ساڳئي گهٽتائي جي (مانع حمل جي تمام محدود استعمال جي ڪري), ٻارن جي موت جي شرح ۾ گهٽتائي ۽ عمر جي توقع ۾ عام واڌ آهي. آبادي جي بي قابو واڌ انفراسٽرڪچر جي ترقي کي ختم ڪرڻ ۽ معاشي ترقي کي خراب ڪرڻ جو خطرو آهي.<ref>Eliya Zulu, [https://www.newscientist.com/article/dn21745-how-to-defuse-sub-saharan-africas-population-bomb/ "How to defuse sub-Saharan Africa’s population bomb"], ''New Scientist'', 26 April 2012. Jeffrey Gutman and Nirav Patel, [https://www.brookings.edu/blog/africa-in-focus/2018/01/26/foresight-africa-viewpoint-urban-africa-avoiding-the-perfect-storm/ "Urban Africa: Avoiding the perfect storm"], ''Foresight Africa'', 26 January 2018.</ref> ڪينيا ۽ زامبيا واڌ جي شرح کي روڪڻ جي ڪوشش ۾ خانداني منصوبابندي کي فروغ ڏيڻ لاءِ پروگرامن تي عمل ڪري رهيا آهن.<ref>Joseph J Bish, [https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2016/jan/11/population-growth-in-africa-grasping-the-scale-of-the-challenge "Population growth in Africa: grasping the scale of the challenge"], ''The Guardian'', 11 January 2016. "African fertility has not fallen as expected. Precipitous declines in fertility in Asia and Latin America, from five children per woman in the 1970s to around 2.5 today, led many to believe Africa would follow a similar course. [...] Unfortunately, since the early 1990s, family planning programmes in Africa have not had the same attention [as in other parts of the world], resulting in slow, sometimes negligible, fertility declines. In a handful of countries, previous declines have stalled altogether and are reversing. [...] A few heroic efforts, such as Family Planning 2020, are attempting to stimulate family planning programmes across the continent, and there are some signs of success. Recent figures from Kenya and Zambia show substantial strengthening of contraceptive use among married women. In Kenya, 58% of married women now use modern contraception, and in Zambia this measure has risen from 33% to 45% in the last three years. In both cases, the catalysts for improvements were government commitment and commensurate budget financing. The virtuous circle may not be completely out of reach, but many more African governments must make haste and make substantial investments in contraceptive information and access for their people."</ref> آفريڪا ۾ آبادي جي انتهائي واڌ اوڀر آفريڪا، وچ آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪري آهي. جيڪي علائقا 21 صدي دوران انهن جي آبادي کي پنجين کان وڌيڪ ڪرڻ جو امڪان آهي, انهن مان سڀ کان وڌيڪ (آبادي ۾ اندازي مطابق %680 واڌ سان) وچ آفريڪا آهي. 2000 ۾ 100 ملين کان گهٽ کان 2100 ۾ 750 ملين کان وڌيڪ (هن انگ جو اڌ کان وڌيڪ ڪانگو جي جمهوري جمهوريه پاران هلائي وئي آهي) 2000 ۾ 47 ملين کان 2100 ۾ 379 ملين تائين وڌڻ جو امڪان آهي. ڏکڻ آفريڪا ۽ اتر آفريڪا ۾ آبادي جي متوقع واڌ گهٽ آهي, جن جي توقع آهي ته ساڳئي عرصي دوران انهن جي آبادي کي ترتيب وار ٻيڻو ۽ ٽي ڀيرا نه ڪيو ويندو. [[File:Expectancy of life.svg|thumb|400px| {| width=100% |- | valign=top | {{legend|#0000CD|>80}} {{legend|#4169E1|77.5–80}} {{legend|#00BFFF|75–77.5}} {{legend|#3CB371|72.5–75}} {{legend|#32CD32|70–72.5}} | valign=top | {{legend|#ADFF2F|67.5–70}} {{legend|#FFFF00|65–67.5}} {{legend|#FFD700|60–65}} {{legend|#FF8C00|55–60}} {{legend|#FF4500|50–55}} |} <small>2015</small> <small>۾ علائقي جي لحاظ کان زندگي جي اميد</small><ref>{{cite web |title=World Health Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |publisher=World Health Organization |url=http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/EN_WHS2016_AnnexB.pdf |date=2016 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2015_Volume-I_Comprehensive-Tables.pdf |title=United Nations World Population Prospects: 2015 revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |date=29 July 2015 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indexmundi.com/falkland_islands_(islas_malvinas)/life_expectancy_at_birth.html |title=Falkland Islands (Islas Malvinas) Life expectancy at birth |work=Index Mundi |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160711222147/http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |archive-date=2016-07-11 |url=http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |title=Greenland Life expectancy at birth |work=Index Mundi |access-date=2018-08-03}}</ref>]] علائقي جي لحاظ کان آبادي جو اندازو (اربن ۾): {|class="wikitable" |- | علائقي|| سال*2000 || سال 2050 || سال 2100 |- | [[اوڀر آفريڪا]]|| 0.26|| 0.89 <small>(+242%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+507%) +1.8% في سال)</small> |- | [[وچ آفريڪا]]|| 0.096|| 0.38 <small>(+300%) +2.8% في سال)</small>|| 0.75 <small>(+680%) +2.1% في سال)</small> |- | [[اتر آفريڪا]]|| 0.17|| 0.36 <small>(+112%) +1.5% في سال)</small>|| 0.47 <small>(+176%) +1.0%في سال)</small> |- | [[ڏاکڻي آفريڪا]]|| 0.052 || 0.086 <small>(+65%) +1.0% في سال)</small>|| 0.092 <small>(+77%) +0.6% في سال)</small> |- | [[اولهه آفريڪا]]|| 0.24 || 0.81 <small>(+238%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+558%) +1.9% في سال)</small> |- | '''[[آفريڪا]]''' || 0.82 || 2.53 <small>(+209%) +2.3% في سال)</small>|| 4.47 <small>(+454%) +1.7% في سال)</small> |- | '''دنيا'''|| 6.15 || 9.77 <small>(+60%) +0.9% في سال)</small>|| 11.18 <small>(+82%) +0.6% في سال)</small> |} ==صحت== [[Image:Infantmortalityrate.jpg|thumb|300px|دنيا جو نقشو جيڪو 2006 ۾ هر 1000 پيدائشن ۾ ٻارن جي موت جي شرح کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book|title=The world factbook 2006|date=2006|publisher=Potomac|others=United States Central Intelligence Agency|isbn=1574889974|location=Dulles, Va.|oclc=64964412}}</ref>]]{{Further|آفريڪا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز}} ===سب-صحارا آفريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال جي ترقي جي تاريخ=== سيپٽمبر <small>1987</small> ۾ يونيسيف ۽ ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن (<small>WHO</small>) علائقائي ڪميٽي "بماڪو انيشيئيٽو" جيڪو <small>1980</small> جي ڏهاڪي دوران علائقي ۾ ٿيندڙ مالي مسئلن جي جواب ۽ منشيات جي فنڊ کي گردش ڪرڻ ۾ ڪميونٽي جي شموليت ذريعي اهم دوائن تائين رسائي وڌائڻ جي مقصد سان چارٽر ڪيو ويو, جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Hanson |first1=Kara |last2=McPake|first2=Barbara|date=1993|title=The Bamako Initiative: where is it going |url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.878.4969&rep=rep1&type=pdf|journal=Health Policy and Planning|publisher=Oxford University Press|volume=8|issue=3 |pages=267–274|doi=10.1093/heapol/8.3.247-a |citeseerx=10.1.1.878.4969 |via=Google Scholar}}</ref> <ref name=":1">{{Cite journal|last=Ridde|first=Valéry|date=2011|title=Is the Bamako Initiative Still Relevant for West African Health Systems?|url=http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|journal=International Journal of Health Services|publisher=Baywood Publishing Co.|volume=41|issue=1|pages=175–184|doi=10.2190/HS.41.1.l|pmid=21319728|via=Google Scholar|archive-date=17 April 2018|access-date=16 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf |date=17 April 2018 }}</ref> <small>1987</small> جي بماڪو انيشيئيٽو ڪانفرنس (<small>WHO</small> پاران منظم) [[مالي]] جي گاديءَ واري هنڌ [[بماڪو]] ۾ منعقد ڪئي وئي. ۽ سب سهارا آفريڪا جي صحت جي پاليسي کي نئين شڪل ڏيڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Cite web |url= http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm |title= Health Systems Resource Guide: user fees|date=2006-11-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20061128203803/http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm|access-date=2018-05-10|archive-date= 28 November 2006}}</ref> اجلاس ۾ آفريقي صحت جي وزيرن شرڪت ڪئي. جن بنيادي صحت جي سار سنڀال جي بحالي ذريعي صحت جي سار سنڀال جي رسائي کي بهتر بڻائڻ جي وڪالت ڪئي.<ref name=":1" /> نئين حڪمت عملي ڪميونٽي تي ٻڌل صحت جي سار سنڀال جي سڌاري ذريعي رسائي ۽ نتيجي ۾ خدمتن جي وڌيڪ موثر ۽ منصفانه فراهمي کي خاص طور تي وڌايو. علائقي اندر عوامي صحت برادري شروعات جي جواب ۾ مسئلا اٿاريا جن ۾: برابري، رسائي، سستي، انضمام جا مسئلا, دوائن، انتظام، انحصار، رسد مسئلا شامل آهن ۽ استحڪام کي نسبتي اهميت ڏني وئي. انهن تنقيدن جي نتيجي ۾ شروعات بعد ۾ صحت جي خدمتن جي رسائي ۾ واڌ کي حل ڪرڻ لاءِ صحت جي خدمتن جي معيار کي وڌائڻ ۽ صحت جي نظام جي انتظام جي مجموعي بهتري تبديل ٿي وئي. صحت جي سار سنڀال جي سڀني شعبن تائين هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو. بعد ۾ صحت جي سار سنڀال جي اشارن ۾ بهتري ۽ صحت جي سار سنڀال جي ڪارڪردگي ۽ قيمت ۾ بهتري سان هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Knippenberg |first1=R. |last2=Alihonou |first2=E. |last3=Soucat |first3=A. |last4=Oyegbite |first4=K. |last5=Calivis |first5=M. |last6=Hopwood|first6=I.|last7=Niimi|first7=R.|last8=Diallo|first8=M. P. |last9=Conde|first9=M.|date=June 1997|title=Implementation of the Bamako Initiative: strategies in Benin and Guinea|journal=The International Journal of Health Planning and Management|volume=12 Suppl 1|pages=S29–47 |doi=10.1002/(SICI)1099-1751(199706)12:1+3.0.CO;2-U|doi-broken-date=16 October 2025 |issn=0749-6753|pmid=10173105}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |url= http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |title=Medicus Mundi Switzerland - Manageable Bamako Initiative schemes|date=2007-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071008211344/http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |access-date=2018-05-10 |archive-date=8 October 2007 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !مدت !زندگي جي توقع سالن ۾ |- |1950–1955 |37.46 |- |1955–1960 |{{increase}} 39.95 |- |1960–1965 |{{increase}} 42.32 |- |1965–1970 |{{increase}} 44.42 |- |1970–1975 |{{increase}} 46.51 |- |1975–1980 |{{increase}} 48.66 |- |1980–1985 |{{increase}} 50.45 |- |1985–1990 |{{increase}} 51.72 |- |1990–1995 |{{decrease}} 51.71 |- |1995–2000 |{{increase}} 52.33 |- |2000–2005 |{{increase}} 53.67 |- |2005–2010 |{{increase}} 56.97 |- |2010–2015 |{{increase}} 60.23 |} ذريعو: عالمي آبادي جا امڪان<ref>{{Cite web |url= https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/|title=World Population Prospects - Population Division - United Nations |website=esa.un.org|access-date=2018-08-26}}</ref> ===صحت جا وڏا چئلينج=== ٻين عالمي علائقن جي مقابلي ۾ سب سهارا آفريقي علائقي ۾ متعدي ۽ دائمي بيمارين جي غير متناسب شرح آهي. <ref name=":2">{{Cite journal |last1=Dalal |first1=Shona |last2=Beunza |first2=Juan Jose |last3=Volmink |first3=Jimmy |last4=Adebamowo |first4=Clement |last5=Bajunirwe |first5=Francis |last6=Njelekela|first6=Marina|last7=Mozaffarian |first7=Dariush |last8=Fawzi |first8=Wafaie |last9=Willett|first9=Walter|date=2011-08-01|title=Non-communicable diseases in sub-Saharan Africa: what we know now|url=https://academic.oup.com/ije/article/40/4/885/682926|journal=International Journal of Epidemiology|language=en|volume=40|issue=4|pages=885–901|doi=10.1093/ije/dyr050|pmid=21527446 |issn=0300-5771}}</ref> ====ذیابيطس==== ٽائپ 2 ذیابيطس خطي ۾ هڪ وبا جي طور تي برقرار آهي جيڪا سب سهارا آفريڪا لاءِ عوامي صحت ۽ سماجي معاشي بحران پيدا ڪري ٿي. سب سهارا آفريقي برادرين ۾ ذیابيطس جي روڳن ۽ ذيلي قسمن جي ڊيٽا جي کوٽ بيماري لاءِ وبائي مرض جي دستاويز ۾ خلا پيدا ڪيو آهي. ڪيترن ئي ملڪن ۾ غير تشخيص ٿيل ذیابيطس جي اعلي شرح ماڻهن کي دائمي صحت جي پيچيدگين جي اعلي خطري ۾ وجهي ٿي، ان ڪري، علائقي ۾ ذیابيطس سان لاڳاپيل بيماري ۽ موت جو وڏو خطرو پيدا ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal|last1=Mbanya|first1=Jean Claude N|last2=Motala|first2=Ayesha A|last3=Sobngwi|first3=Eugene|last4=Assah|first4=Felix K|last5=Enoru|first5=Sostanie T|date=2010-06-26|title=Diabetes in sub-Saharan Africa|url=https://doi.org/10.1016/S0140-6736(10)60550-8|journal=The Lancet|volume=375|issue=9733|pages=2254–2266|doi=10.1016/s0140-6736(10)60550-8|pmid=20609971 |issn=0140-6736|via=}}</ref> ====ايڇ آءِ وي/ايڊز==== 2011 ۾، سب سهارا آفريڪا سڄي دنيا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز سان رهندڙ سڀني ماڻهن جو %69 گهر هو.<ref>{{Cite web|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/epidemiology/2012/gr2012/20121120_FactSheet_Global_en.pdf|title=Global Fact Sheet: World AIDS Day 2012|website=UNAIDS.org|access-date=2025-10-16}}</ref> جواب ۾، عوام کي ايڇ آءِ وي/ايڊز تي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪيترائي قدم شروع ڪيا ويا آهن انهن ۾ گڏيل روڪٿام جا پروگرام، جن کي سڀ کان وڌيڪ اثرائتو قدم سمجهيو ويندو آهي، پرهيز، وفادار رهو، ڪنڊوم استعمال ڪريو مهم ۽ ڊيسمنڊ ٽوٽو ايڇ آءِ وي فائونڊيشن جا آئوٽ ريچ پروگرام شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/|title=Desmond Tutu HIV Foundation - Our Work|date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116014630/https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/ |access-date=2018-05-10 |archive-date=16 January 2013 }}</ref> گڏيل قومن جي ايڇ آءِ وي/ايڊز پروگرام (<small>UNAIDS</small>) پاران 2013 ۾ جاري ڪيل هڪ خاص رپورٽ موجب، 2012 ۾ آفريڪا ۾ اينٽي ريٽرو وائرل علاج حاصل ڪندڙ ايڇ آءِ وي مثبت ماڻهن جو تعداد 2005 ۾ علاج حاصل ڪندڙ تعداد کان ست ڀيرا وڌيڪ هو، صرف گذريل سال ۾ تقريبن 1 ملين جو اضافو ٿيو. 2011 ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ ايڊز سان لاڳاپيل موت جو تعداد 2005 جي تعداد کان 33 سيڪڙو گهٽ هو.<ref>{{Cite web|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/may/20130521prupdateafrica|title=UNAIDS reports more than 7 million people now on HIV treatment across Africa––with nearly 1 million added in the last year—while new HIV infections and deaths from AIDS continue to fall|website=www.unaids.org|language=en|access-date=2018-05-10}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2013/20130521_Update_Africa.pdf|title=UNAIDS Special Report Update: How Africa Turned AIDS Around|last=UN Joint Programme on HIV/AIDS (UNAIDS)|date=May 2013|work=|access-date=}}</ref> 2011 ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ نئين ايڇ آءِ وي انفيڪشن جو تعداد 2001 جي تعداد کان 25 سيڪڙو گهٽ هو.<ref name=":4">{{Cite book|title=Global report: UNAIDS report on the global AIDS epidemic: 2012.|date=2012|publisher=UNAIDS|others=Joint United Nations Programme on HIV/AIDS.|isbn=9789291735921|location=[Geneva]|oclc=823635323}}</ref> ====مليريا==== مليريا سب سهارا آفريڪا ۾ هڪ مقامي بيماري آهي، جتي دنيا ۾ مليريا جا گهڻا ڪيس ۽ موت ٿين ٿا.<ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/malaria|title=Fact sheet about Malaria|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ====ٽي بي==== ٽي بي ([[Tuberculosis]]) عالمي سطح تي، خاص طور تي سب سهارا آفريقي علائقي ۾ ايڇ آءِ وي جي وڌندڙ آبادي ۾، هڪ اعلي ڪيس موت جي شرح سان بيماري ۽ موت جو هڪ اهم سبب آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Mukadi|first1=Ya Diul|last2=Maher|first2=Dermot|last3=Harries|first3=Anthony|date=2001-01-26|title=Tuberculosis case fatality rates in high HIV prevalence populations in sub-Saharan Africa|url=https://journals.lww.com/aidsonline/Fulltext/2001/01260/Tuberculosis_case_fatality_rates_in_high_HIV.2.aspx|journal=AIDS|language=en-US|volume=15|issue=2|pages=143|doi=10.1097/00002030-200101260-00002 |issn=0269-9370}}</ref> ====خسرو==== خطي اندر خسرو (Measles) جي وبا کي روڪڻ لاءِ سب سهارا آفريڪا جي ملڪن ۾ معمول جي حفاظتي ٽيڪون متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Verguet|first1=Stéphane|last2=Jassat|first2=Waasila|last3=Hedberg|first3=Calle|last4=Tollman|first4=Stephen |last5=Jamison|first5=Dean T.|last6=Hofman|first6=Karen J.|date=2012-02-21|title=Measles control in Sub-Saharan Africa: South Africa as a case study|journal=Vaccine|volume=30|issue=9|pages=1594–1600|doi=10.1016/j.vaccine.2011.12.123|issn=1873-2518|pmid=22230581}}</ref> ====ماءُ ۽ ٻار جي موت==== مطالعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته دنيا جي اڌ کان وڌيڪ ماءُ جي موت سب سهارا آفريڪا ۾ ٿيندي آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Alvarez|first1=Jose Luis|last2=Gil|first2=Ruth|last3=Hernández|first3=Valentín|last4=Gil|first4=Angel|date=2009-12-14|title=Factors associated with maternal mortality in sub-Saharan Africa: an ecological study |journal=BMC Public Health|volume=9|article-number=462|doi=10.1186/1471-2458-9-462 |doi-access=free |pmc=2801510|pmid=20003411}}</ref> تنهن هوندي به، هن علائقي ۾ ترقي ڪئي آهي، ڇاڪاڻ ته <small>1990</small> کان وٺي علائقي جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماءُ جي موت جي شرح تقريبن اڌ گهٽجي وئي آهي.<ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality|title=Maternal mortality|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ان کان علاوه، آفريقي يونين جولاءِ 2003 ۾ ماپوٽو پروٽوڪول جي تصديق ڪئي، جيڪو عورتن جي جينياتي ڪٽڻ (FGM) کي منع ڪرڻ جو واعدو ڪري ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/09/15/opinion/a-brutal-custom-join-forces-to-banish-the-mutilation-of-women.html|title=A brutal custom : Join forces to banish the mutilation of women|last=Bonino|first=Emma|date=2004-09-15|work=The New York Times|access-date=2018-05-10|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> صرف سب سهارا آفريقي علائقو عالمي نومولوڊن ۽ ٻارن جي موت جي تقريبن %45 جو سبب بڻجندو آهي. مطالعي مان ٻار جي بقا ۽ مائرن جي تعليم جي وچ ۾ تعلق ظاهر ٿيو آهي ڇاڪاڻ ته تعليم جا سال مثبت طور تي ٻارن جي بقا جي شرح سان لاڳاپيل آهن. جاگرافيائي مقام پڻ هڪ عنصر آهي ڇاڪاڻ ته ٻار جي موت جي شرح شهري علائقن جي مقابلي ۾ ڳوٺاڻن علائقن ۾ وڌيڪ آهي. <ref>{{Cite book|title=Black lives matter : lifespan perspectives|others=Fairchild, Halford H.|date=2017 |isbn=9789382661405|location=Delhi, India|oclc=984759607}}</ref> ==== نظر انداز ٿيل ٽراپيڪل بيماريون ==== نظر انداز ٿيل ٽراپيڪل بيماريون جهڙوڪ انفيڪشن ([[hookworm infection]]) ڪجهه عام صحت جي حالتن کي شامل ڪن ٿيون. جيڪي سب سهارا آفريقي علائقي ۾ اندازاً 500 ملين ماڻهن کي متاثر ڪن ٿيون. <ref>{{Cite journal|last1=Hotez|first1=Peter J.|last2=Kamath|first2=Aruna|date=2009-08-25|title=Neglected Tropical Diseases in Sub-Saharan Africa: Review of Their Prevalence, Distribution, and Disease Burden |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases|language=en|volume=3|issue=8|pages=e412|doi=10.1371/journal.pntd.0000412 |doi-access=free |pmc=2727001|pmid=19707588}}</ref> ==== غير متعدي بيماريون ==== بيمارين جي عالمي بارڊن جي مطالعي جا نتيجا. اهي ظاهر ڪن ٿا ته غير متعدي بيمارين جي عمر جي معيار مطابق موت جي شرح. گهٽ ۾ گهٽ چار سب سهارا ملڪن ۾. ڏکڻ آفريڪا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، نائيجيريا ۽ ايٿوپيا سميت. سڃاڻپ ٿيل اعليٰ آمدني وارن ملڪن جي مقابلي ۾. شماريات جي نظام ۾ بهتري. ۽ بيماري جي خطري جي عنصرن جي کوٽائي تجزيي سان وبائي مرض جي مطالعي ۾ اضافو. اهي غير متعدي بيمارين (يعني: ذیابيطس، هائپر ٽائونشن، ڪينسر، دل جي بيماري، موهپا، وغيره) جي سمجھ کي بهتر بڻائي سگهن ٿا. سب سهارا آفريڪا ۾. انهي سان گڏ علائقي ۾ صحت جي پاليسي جي چوڌاري فيصلن کي بهتر طور تي آگاهي ڏين ٿا.<ref name=":2" /> ==== Onchocerciasis ==== [[Onchocerciasis]] ("river blindness"), a common cause of [[blindness]], is also endemic to parts of the region. More than 99% of people affected by the illness worldwide live in 31 countries therein.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/onchocerciasis|title=Onchocerciasis (river blindness) |website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> In response, the African Programme for Onchocerciasis Control (APOC) was launched in 1995 with the aim of controlling the disease.<ref name=":5" /> === قومي صحت جي سار سنڀال جا نظام === قومي صحت جا نظام ملڪن جي وچ ۾ مختلف آهن. گھانا ۾، گهڻيون صحت جي سار سنڀال حڪومت پاران فراهم ڪئي ويندي آهي ۽ وڏي پيماني تي صحت جي وزارت ۽ گھانا جي صحت جي خدمتن پاران منظم ڪئي ويندي آهي. صحت جي سار سنڀال جي نظام ۾ فراهم ڪندڙن جا پنج سطح آهن: صحت جون پوسٽون جيڪي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پهرين سطح جي بنيادي سنڀال آهن، صحت مرڪز ۽ ڪلينڪ، ضلعي اسپتالون، علائقائي اسپتالون ۽ ٽئين درجي جون اسپتالون. انهن پروگرامن کي گھانا جي حڪومت، مالي قرضن، اندروني طور تي پيدا ٿيل فنڊ، ۽ ڊونرز پاران گڏ ڪيل صحت فنڊ پاران فنڊ ڪيو ويندو آهي. * سب سهارا آفريڪا کان دنيا جي ٻين حصن (يعني انگريزي ڳالهائيندڙ قومون جهڙوڪ آمريڪا ۽ برطانيه) ڏانهن صحت جي ڪارڪنن جي لڏپلاڻ سان گڏ صحت جي ماهرن جي کوٽ علائقي جي صحت جي نظام جي پيداوار ۽ اثرائتي تي منفي اثر وڌو آهي. * آفريڪا ۾ 85 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهو روايتي دوائن کي اڪثر مهانگي ايلوپيٿڪ طبي صحت جي سار سنڀال ۽ مهانگي دواسازي جي شين جي متبادل طور استعمال ڪندا آهن. آرگنائيزيشن آف آفريقي يونٽي (OAU) رياستن ۽ حڪومت جي سربراهن 2000 جي ڏهاڪي کي آفريقي روايتي دوائن تي آفريقي ڏهاڪي طور قرار ڏنو ته جيئن ڊبليو ايڇ او آفريقي علائقي کي اختيار ڪيو وڃي. health systems vary between countries. In [[Ghana]], most health care is provided by the government and largely administered by the [[Ministry of Health, Ghana|Ministry of Health]] and [[Ghana Health Services]]. The healthcare system has five levels of providers: health posts which are first level primary care for rural areas, health centers and clinics, district hospitals, regional hospitals and tertiary hospitals. These programs are funded by the government of Ghana, financial credits, Internally Generated Fund, and Donors-pooled Health Fund.<ref>{{Cite web|last1=Canagarajah|first1=Sudharshan|last2=Ye|first2=Xiao|date=2001-04-01|title=Public Health and Education Spending in Ghana in 1992-98: Issues of Equity and Efficiency|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632648|website=ssrn.com|ssrn=632648|language=en}}</ref> A shortage of health professionals compounded by migration of health workers from sub-Saharan Africa to other parts of the world (namely English-speaking nations such as the United States and the United Kingdom) has negatively impacted productivity and efficacy of the region's health systems.<ref>{{Cite journal|last1=Naicker|first1=Saraladevi|last2=Plange-Rhule|first2=Jacob|last3=Tutt|first3=Roger C.|last4=Eastwood|first4=John B.|date=2009|title=Shortage of healthcare workers in developing countries--Africa|journal=Ethnicity & Disease|volume=19|issue=1 Suppl 1|pages=S1–60–4|issn=1049-510X|pmid=19484878}}</ref> More than 85% of individuals in Africa use traditional medicine as an alternative to often expensive allopathic medical health care and costly pharmaceutical products. The Organization of African Unity (OAU) Heads of State and Government declared the 2000s decade as the African Decade on African Traditional Medicine in an effort to promote The WHO African Region’s adopted resolution for institutionalizing traditional medicine in health care systems across the continent.<ref>{{Cite journal|last=Kofi-Tsekpo|first=Mawuli|date=2004|title=Institutionalization of African traditional medicine in health care systems in Africa|journal=African Journal of Health Sciences|volume=11|issue=1–2|pages=i–ii|doi=10.4314/ajhs.v11i1.30772 |issn=1022-9272|pmid=17298111}}</ref> Public policy makers in the region are challenged with consideration of the importance of traditional/indigenous health systems and whether their coexistence with the modern medical and health sub-sector would improve the equitability and accessibility of health care distribution, the health status of populations, and the social-economic development of nations within sub-Saharan Africa.<ref>{{Cite journal|last=Dunlop|first=David W.|date=November 1975|title=Alternatives to "modern" health delivery systems in Africa: Public policy issues of traditional health systems|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0037785675901717|journal=Social Science & Medicine|volume=9|issue=11–12|pages=581–586|doi=10.1016/0037-7856(75)90171-7|pmid=817397 |issn=0037-7856}}</ref> <gallery> File:Africa HIV-AIDS 2002.svg|Map of Africa colored according to the percentage of the adult (ages 15–49) population with HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS|title=Prevalence of HIV, total (% of population ages 15-49) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=2018-05-09}}</ref> File:Life expectancy in select Southern African countries 1960-2012.svg|Life expectancy has fallen drastically in [[Southern Africa]] a result of HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/193181.stm|title=BBC News {{!}} Health {{!}} Life expectancy in Africa plummets due to Aids|website=news.bbc.co.uk|access-date=2018-05-09}}</ref> </gallery> ==نسلي گروهه== {{main|آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست}} {{Further|آفريڪا جون ٻوليون}} <!-- for actual ethnic groups --> [[File:San tribesman.jpg|upright|thumb|[[سان ماڻهو|سان]] ماڻهو [[بوٽسوانا]] مان]] [[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|upright|[[يوروبا]] ڊرم وڄائيندڙ [[ڪوارا رياست]]، [[نائيجيريا]] (2004)]] [[File:Mongo family in Equateur Province.jpg|thumb|[[مونگو ماڻهو|مونگو]] خاندان [[صوبو ايڪويٽر]]، [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف دي ڪانگو]] ۾ ]] [[بانٽو ٻوليون]] جا ڳالهائيندڙ ([[نائيجر-ڪانگو ٻوليون|نائيجر-ڪانگو]] خاندان جو حصو) ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ غالب آهن. اولهه آفريڪا جي اندروني سوانا جا [[بانٽو ماڻهو|بانٽو]] هاري آهستي آهستي آفريڪا جي اڪثر حصي تي وڌيا.<ref>Luc-Normand Tellier (2009). "''[https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Urban world history: an economic and geographical perspective]''". PUQ. p.204. {{ISBN|2-7605-1588-5}}</ref> پر ڏکڻ سوڊان ۽ اوڀر آفريڪا ۾ ڪيترائي نيلوٽڪ گروھ, سواحلي ساحل تي مخلوط سواحلي ماڻهو ۽ ڏکڻ ۽ وچ آفريڪا ۾ (ترتيب وار) ڪجھ باقي مقامي خويسان (سان ۽ خويسائي) ۽ پگمي ماڻهو پڻ آهن. بنتو ڳالهائيندڙ آفريقي پڻ گبون ۽ استوائي گني ۾ غالب آهن ۽ اهي ڏکڻ ڪيمرون جي ڪجهه حصن ۾ مليا آهن. ڏکڻ آفريڪا جي ڪالهاري ريگستان ۾ "سان" جي نالي سان سڃاتل الڳ ماڻهو ڊگهي عرصي کان موجود آهن, خويسائي ماڻهن سان گڏ, اهي خويسان ٺاهيندا آهن. سان ڏکڻ آفريڪا جا پري-بانتو مقامي ماڻهو آهن, جڏهن ته پگمي وچ آفريڪا جا پري-بانتو مقامي آفريقي ماڻهو آهن.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece Pygmies struggle to survive in war zone where abuse is routine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525095020/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece |date=25 May 2010 }}. Times Online. 16 December 2004.</ref> اولهه آفريڪا جا ماڻهو بنيادي طور تي نائجر-ڪانگو ٻوليون ڳالهائين ٿا. گهڻو ڪري (جيتوڻيڪ خاص طور تي نه) ان جي غير بانٽو شاخن سان تعلق رکن ٿا. جيتوڻيڪ ڪجهه نيلو-سهارا ۽ افرو ايشيائي ڳالهائيندڙ گروپ پڻ مليا آهن. نائيجر-ڪانگو ڳالهائيندڙ (يوروبا، اِگبو، فلاني، اڪان ۽ وولوف) نسلي گروهه سڀ کان وڏا ۽ سڀ کان وڌيڪ بااثر آهن. مرڪزي صحارا ۾. منڊينڪا يا منڊي گروپ سڀ کان وڌيڪ اهم آهن. چاڊڪ ڳالهائيندڙ گروهه (هائوسا سميت) علائقي جي اترئين حصن ۾ مليا آهن. صحارا ۽ نيلو-سهارا برادرين جي ويجهو. جهڙوڪ ڪنوري، <ref name="cia.gov">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081848/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|url-status=dead}}</ref> زرما<ref name="ReferenceA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=24 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424124158/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|url-status=dead}}</ref> ۽ سونگھائي<ref name="ReferenceB">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=10 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110042640/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|url-status=dead}}</ref> اهي وچ آفريڪا جي سرحد سان لڳندڙ اولهه آفريڪا جي اوڀر وارن حصن ۾ موجود آهن. The peoples of North Africa comprise three main groups: [[Berbers]] in the northwest, [[Egyptians]] and [[Libyans]] in northeast, and [[Nilo-Saharan]]-speaking peoples in the east. The [[Muslim]] settlers who arrived in the 7th century introduced the [[Arabic]] language and [[Islam]] to the region, initiating a process of linguistic [[Arabization]] of the region's inhabitants. The Semitic [[Phoenicia]]ns (who founded [[Carthage]]) and [[Hyksos]], the Indo-Iranian [[Alans]], the Indo-European [[Ancient Greece|Greeks]], [[Ancient Rome|Romans]] and [[Vandals]] settled in North Africa as well. [[Berber languages|Berber]]-speaking populations still make significant communities within [[Morocco]] and [[Algeria]] and are still also present in smaller numbers in [[Tunisia]] and [[Libya]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm Q&A: The Berbers]. BBC News. 12 March 2004.</ref> The Berber-speaking [[Tuareg people|Tuareg]] and other often-[[nomad]]ic peoples are the principal inhabitants of the Saharan interior of North Africa. In Mauritania, there is a small Berber community and Niger–Congo-speaking peoples in the South, though in both regions Arabic and Arab culture predominates. In Sudan, although Arabic and Arab culture predominates, it is also inhabited by originally Nilo-Saharan-speaking groups such as the [[Nubians]], [[Fur]], [[Masalit people|Masalit]] and [[Zaghawa people|Zaghawa]]<ref name="John A. Shoup 2011 p. 333">John A. Shoup, Ethnic Groups of Africa and the Middle East (2011), p. 333, {{ISBN|159884363X}}: "The Zaghawa is one of the major divisions of the Beri peoples who live in western Sudan and eastern Chad, and their language, also called Zaghawa, belongs to the Saharan branch of the Nilo-Saharan language group."</ref> who over the centuries have variously intermixed with migrants from the Arabian peninsula. Small communities of Afro-Asiatic-speaking [[Beja people|Beja]] nomads can also be found in Egypt and Sudan. [[File:Bedscha.jpg|thumb|200px|[[Beja people|Beja]] nomads from [[Northeast Africa]]]] In the [[Horn of Africa]], [[Afro-Asiatic languages|Afro-Asiatic]]-speaking groups predominate. [[Ethiopia]]n and [[Eritrea]]n groups like the [[Amhara people|Amhara]] and [[Tigray-Tigrinya people|Tigrayans]] (collectively known as [[Habesha people|Habesha]]) speak languages from the [[Semitic languages|Semitic]] branch of Afro-Asiatic language family, while the [[Oromo people|Oromo]] and [[Somali people|Somali]] speak languages from the [[Cushitic]] branch of Afro-Asiatic. In southern Ethiopia and Eritrea, Nilotic peoples related to those in South Sudan are also found, while Bantu and Khoisan ethnic minorities inhabit parts of southern Somalia. [[File:Boerfamily1886.jpg|thumb|right|200px|An [[Afrikaner]] family from [[South Africa]], 1886.]] Prior to the [[decolonization]] movements of the post-[[World War II]] era, [[Ethnic groups of Europe|Europeans]] were represented in every part of Africa.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html "We Want Our Country" (3 of 10)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723000220/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html |date=23 July 2013 }}. Time. 5 November 1965</ref> Decolonisation during the 1960s and 1970s often resulted in the mass emigration of European-descended settlers out of Africa&nbsp;– especially from Algeria and Morocco (1.6 million ''[[Pied-noir|pieds-noirs]]'' in North Africa),<ref>Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). ''"[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Migration and development co-operation.]"''. Council of Europe. p.25. {{ISBN|92-871-2611-9}}</ref> Kenya, Congo,<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html Jungle Shipwreck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722210703/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html |date=22 July 2013 }}. ''Time.'' 25 July 1960</ref> Rhodesia, Mozambique and Angola.<ref>[http://www.economist.com/world/mideast-africa/displayStory.cfm?story_id=12079340 Flight from Angola], ''The Economist '', 16 August 1975</ref> By the end of 1977, more than one million Portuguese were thought to have returned from Africa.<ref>[http://countrystudies.us/portugal/48.htm Portugal - Emigration], Eric Solsten, ed. Portugal: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1993.</ref> Nevertheless, [[White Africans of European ancestry|White Africans]] remain a minority in many African states, particularly [[South Africa]], [[Zimbabwe]], [[Namibia]] and [[Réunion]].<ref>{{Cite book | first = John A. | last = Holm | title = Pidgins and Creoles: References survey | url = https://books.google.com/books?id=PcD7p9y3EIcC&pg=PA394 | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | page = 394 | isbn = 0-521-35940-6}}</ref> The African country with the largest native European African population is [[South Africa]].<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People South Africa: People: Ethnic Groups.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621164208/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People |date=21 June 2020 }} World Factbook of CIA</ref> The [[Afrikaner]]s, the [[British diaspora in Africa|British diaspora]] and the [[Coloured]]s are the largest native European-descended groups in Africa today. Native European colonization also brought sizable groups of [[Asian people|Asians]], particularly people from the [[Indian subcontinent]], to British colonies. Large [[Non-resident Indian and person of Indian origin|Indian communities]] are found in South Africa, and smaller ones are present in Kenya, Tanzania, and some other southern and East African countries. The large [[Indians in Uganda|Indian community in Uganda]] was [[Expulsion of Asians in Uganda in 1972|expelled]] by the dictator [[Idi Amin]] in 1972, though many have since returned. The islands in the Indian Ocean are also populated primarily by people of Asian origin, often mixed with Africans and Europeans. The [[Malagasy people]] of [[Madagascar]] are [[Austronesian people]] and native [[Africa]]n people, but those along the coast are generally mixed with Bantu, Arab, Indian and European origins. Malay and Indian ancestries are also important components in the group of people known in South Africa as [[Cape Coloured]]s (people with origins in two or more races and continents). Beginning with the 21st century many Hispanics, primarily Mexicans, Central Americans, Chileans, Peruvians, and Colombians, have immigrated to Africa. Around 500,000 Hispanics have immigrated to Africa, most of whom live in South Africa, Kenya, Nigeria, Uganda, and Ghana. During the 20th century, small but economically important communities of [[Demographics of Lebanon#The Lebanese Diaspora|Lebanese]] and [[Overseas Chinese|Chinese]]<ref name=Africa>"[http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration]". By Malia Politzer, ''Migration Information Source''. August 2008.</ref> have also developed in the larger coastal cities of [[West Africa|West]] and East Africa, respectively.<ref>"[http://www1.voanews.com/english/news/a-13-2007-07-10-voa46.html Lebanese Immigrants Boost West African Commerce]", By Naomi Schwarz, VOANews.com, 10 July 2007</ref> ==ٻوليون== {{main|Languages of Africa}} {{ethnolinguistic groups in Africa}} There are three major linguistic phyla native to Africa: [[Niger–Congo languages]] (including [[Bantu languages|Bantu]]) in [[West Africa|West]], [[Central Africa|Central]], [[Southeast Africa|Southeast]] and [[Southern Africa]]; [[Nilo-Saharan languages]] (unity debated) spoken from [[Tanzania]] to [[Sudan]] and from [[Chad]] to [[Mali]]; [[Khoisan languages]] (probably no phylogenetic unit, see [[Khoe languages]]), concentrated in the [[Kalahari Desert]] of [[Namibia]] and [[Botswana]]; There are several other small families and [[language isolate]]s, as well as languages that have [[Unclassified language|yet to be classified]]. In addition, the [[Afroasiatic languages]] are spread throughout [[Western Asia]], [[North Africa]], the [[Horn of Africa]] and parts of the [[Sahel]]. The [[Afroasiatic Urheimat|Afroasiatic homeland]] may be either in Western Asia or in Africa. More recently introduced to Africa are [[Austronesian languages]] spoken in [[Madagascar]], as well as [[Indo-European languages]] spoken in [[South Africa]] and [[Namibia]] ([[Afrikaans]], [[English language|English]], [[German language|German]]), which were used as [[lingua francas]] in former [[colonial empire|European colonies]]. The total number of languages natively spoken in Africa is variously estimated (depending on the delineation of [[language]] vs. [[dialect]]) at between 1,250 and 2,100,<ref>{{cite book|title=African Languages: an Introduction|editor-last=Heine|editor-first=Bernd|editor2-last=Heine|editor2-first=Bernd|publisher=Cambridge University Press|year=2000}}</ref> and by some counts at "over 3,000",<ref>{{cite book|title=The Language of African Literature|page=ix|editor-last=Epstein|editor-first=Edmund L.|editor2-last=Kole|editor2-first=Robert|publisher=Africa World Press|year=1998|isbn=0-86543-534-0|quote=Africa is incredibly rich in language&mdash;over 3,000 indigenous languages by some counts, and many creoles, pidgins, and lingua francas.|url=https://books.google.com/books?id=XkkrDH27jmIC&pg=PR9|accessdate=2011-06-23}}</ref> [[Nigeria]] alone has over 500 languages (according to the count of [[SIL Ethnologue]]),<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=nigeria |title=Ethnologue report for Nigeria |work=Ethnologue Languages of the World}}</ref> Around a hundred languages are widely used for inter-ethnic communication. [[Varieties of Arabic|Arabic]], [[Somali language|Somali]], [[Berber languages|Berber]], [[Amharic]], [[Oromo language|Oromo]], [[Igbo language|Igbo]], [[Swahili language|Swahili]], [[Hausa language|Hausa]], [[Manding languages|Manding]], [[Fulani language|Fulani]] and [[Yoruba language|Yoruba]] are spoken by tens of millions of people. Twelve [[dialect cluster]]s (which may group up to a hundred linguistic varieties) are spoken by 75 percent, and fifteen by 85 percent, of Africans as a first or additional language.<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/hdr04_complete.pdf |title=Human Development Report 2004 |year=2004 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> [[Niger–Congo languages|Niger–Congo]] is the largest phylum of African languages, with more than 500 million speakers (2017); it is dominated by the [[Bantu languages|Bantu]] branch, spread throughout sub-Saharan Africa in the [[Bantu expansion]], Bantu speakers accounting for about half of Niger–Congo speakers. [[Arabic]] is the most widely spoken single language in Africa by far, with a population of [[Arab Africa]] of the order of 330 million (2017). Other Afroasiatic languages are spoken by of the order of 100 million speakers in Africa (2017). [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]] are spoken by of the order of 100 million speakers (2017). [[Khoisan]] groups a number of mostly endangered [[click language]]s, the largest being [[Khoekhoe language|Khoekhoe]] with of the order of 300,000 speakers (2016). ==پڻ ڏسو== {{Portal|Africa}} * آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست * [[فولا قبيلو|فولا ماڻهو]] * [[عرب|عرب ماڻهو]] * بانٽو ماڻهو * هائوسا ماڻهو * آفريڪا جي لساني آباديات * آبادي جي لحاظ کان آفريقي ملڪن جي فهرست * دنيا جي آبادي * آفريڪا ۾ مذهب * [[آفريڪا ۾ اسلام]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{Commons category|Demographics of Africa}} {{Portal|Africa}} [[زمرو:آفريڪا]] [[زمرو:آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] 8mtfue8d8pzcrngbdtuq7vqmu2yop21 376405 376404 2026-05-08T10:31:05Z Memon2025 21315 376405 wikitext text/x-wiki [[File:African_countries_by_HDI_(2020).svg|thumb|260x260 عڪسلون|2020 ۾ [[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|انساني ترقي جي انڊيڪس]] جي لحاظ کان آفريقي ڪائونٽين جو نقشو: {| style="background:transparent;" width="100%" | |- | {{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#003C00|≥ 0.900}} {{legend|#007F00|0.850–0.899}} {{legend|#00C400|0.800–0.849}} {{Col-break}} {{legend|#00F900|0.750–0.799}} {{legend|#D3FF00|0.700–0.749}} {{legend|#FF0|0.650–0.699}} {{legend|#FFD215|0.600–0.649}} {{Col-break}} {{legend|#FFA83C|0.550–0.599}} {{legend|#FF852F|0.500–0.549}} {{legend|#FF5B00|0.450–0.499}} {{legend|#F00|0.400–0.449}} {{legend|#A70000|≤ 0.399}} {{legend|#D9D9D9|Data unavailable}} {{Col-end}} |} ]] گذريل صديءَ دوران '''[[آفريڪا]] جي آبادي''' تيزي سان وڌي آهي ۽ نتيجي طور نوجوانن جي وڏي تعداد ۾ اضافو ٿيو آهي، جن کي ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ <small>'''50'''</small> سالن کان گهٽ عمر جي اميد سان وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو آهي. سال <small>2017</small>ع تائين ڪل آبادي هڪ ارب <small>'''25'''</small> ڪروڙ کان وڌيڪ آهي، جن جي واڌ جي شرح <small>'''2.5'''</small> سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو آفريقي ملڪ [[نائيجيريا]] آهي جن جي آبادي سال <small>2017</small>ع تائين 19 ڪروڙ 10 لک هي ۽ واڌ جي شرح 2.6 سيڪڙو آهي. <ref name="UN2017">{{حوالو ويب|quote=2017-11-29}}</ref> '''آبادي''': هڪ ارب 25 ڪروڙ 60 لک (2017) جو اندازو '''آبادي جي کثافت''': هڪ في چورس ڪلوميٽر '''آبادي ۾ واڌ''': %2.5 في سال ==آبادي ۾ واڌ== [[File:Population growth rate world 2013.svg|thumb|300px|گھڻن آفريقي ملڪن ۾ سالياني آبادي جي واڌ جي شرح %2 کان مٿي آهي.]] {{see|آبادي جي لحاظ کان آفريڪي ملڪن جي فهرست}} سال <small>2016</small> تائين آفريڪا جي ڪل آبادي جو اندازو <small>1.225</small> بلين آهي جيڪا دنيا جي آبادي جو %<small>17</small> نمائندگي ڪري ٿي. گڏيل قومن جي اندازن مطابق آفريڪا جي آبادي <small>2050</small> تائين <small>2.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>26</small>) ۽ <small>2100</small> تائين تقريبن <small>4.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>40</small>) تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="billion">{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8366591.stm |title=Africa population tops a billion |publisher=[[BBC]] |date=18 November 2009}}[https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/2004Highlights_finalrevised.pdf "World Population Prospects: The 2004 Revision"] [[United Nations]] (Department of Economic and Social Affairs, population division)</ref> آفريڪا جي آبادي پهريون ڀيرو <small>2009</small> ۾ هڪ ارب کان وڌي وئي. 27 سالن جي ٻيڻي وقت سان (واڌ جي شرح 2.6٪ في سال). <ref name="billion" /> آبادي جي واڌ تقريبن ساڳئي رفتار سان جاري رهي آهي ۽ ڪل آبادي <small>2038</small> تائين 2 ارب کان وڌي وڃڻ جي اميد آهي (29 سال ٻيڻي وقت، %2.4 في سال). 20 صدي جي وچ کان وٺي آبادي جي بي قابو واڌ جو سبب, بغير زرخيزي جي شرح ۾ ساڳئي گهٽتائي جي (مانع حمل جي تمام محدود استعمال جي ڪري), ٻارن جي موت جي شرح ۾ گهٽتائي ۽ عمر جي توقع ۾ عام واڌ آهي. آبادي جي بي قابو واڌ انفراسٽرڪچر جي ترقي کي ختم ڪرڻ ۽ معاشي ترقي کي خراب ڪرڻ جو خطرو آهي.<ref>Eliya Zulu, [https://www.newscientist.com/article/dn21745-how-to-defuse-sub-saharan-africas-population-bomb/ "How to defuse sub-Saharan Africa’s population bomb"], ''New Scientist'', 26 April 2012. Jeffrey Gutman and Nirav Patel, [https://www.brookings.edu/blog/africa-in-focus/2018/01/26/foresight-africa-viewpoint-urban-africa-avoiding-the-perfect-storm/ "Urban Africa: Avoiding the perfect storm"], ''Foresight Africa'', 26 January 2018.</ref> ڪينيا ۽ زامبيا واڌ جي شرح کي روڪڻ جي ڪوشش ۾ خانداني منصوبابندي کي فروغ ڏيڻ لاءِ پروگرامن تي عمل ڪري رهيا آهن.<ref>Joseph J Bish, [https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2016/jan/11/population-growth-in-africa-grasping-the-scale-of-the-challenge "Population growth in Africa: grasping the scale of the challenge"], ''The Guardian'', 11 January 2016. "African fertility has not fallen as expected. Precipitous declines in fertility in Asia and Latin America, from five children per woman in the 1970s to around 2.5 today, led many to believe Africa would follow a similar course. [...] Unfortunately, since the early 1990s, family planning programmes in Africa have not had the same attention [as in other parts of the world], resulting in slow, sometimes negligible, fertility declines. In a handful of countries, previous declines have stalled altogether and are reversing. [...] A few heroic efforts, such as Family Planning 2020, are attempting to stimulate family planning programmes across the continent, and there are some signs of success. Recent figures from Kenya and Zambia show substantial strengthening of contraceptive use among married women. In Kenya, 58% of married women now use modern contraception, and in Zambia this measure has risen from 33% to 45% in the last three years. In both cases, the catalysts for improvements were government commitment and commensurate budget financing. The virtuous circle may not be completely out of reach, but many more African governments must make haste and make substantial investments in contraceptive information and access for their people."</ref> آفريڪا ۾ آبادي جي انتهائي واڌ اوڀر آفريڪا، وچ آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪري آهي. جيڪي علائقا 21 صدي دوران انهن جي آبادي کي پنجين کان وڌيڪ ڪرڻ جو امڪان آهي, انهن مان سڀ کان وڌيڪ (آبادي ۾ اندازي مطابق %680 واڌ سان) وچ آفريڪا آهي. 2000 ۾ 100 ملين کان گهٽ کان 2100 ۾ 750 ملين کان وڌيڪ (هن انگ جو اڌ کان وڌيڪ ڪانگو جي جمهوري جمهوريه پاران هلائي وئي آهي) 2000 ۾ 47 ملين کان 2100 ۾ 379 ملين تائين وڌڻ جو امڪان آهي. ڏکڻ آفريڪا ۽ اتر آفريڪا ۾ آبادي جي متوقع واڌ گهٽ آهي, جن جي توقع آهي ته ساڳئي عرصي دوران انهن جي آبادي کي ترتيب وار ٻيڻو ۽ ٽي ڀيرا نه ڪيو ويندو. [[File:Expectancy of life.svg|thumb|400px| {| width=100% |- | valign=top | {{legend|#0000CD|>80}} {{legend|#4169E1|77.5–80}} {{legend|#00BFFF|75–77.5}} {{legend|#3CB371|72.5–75}} {{legend|#32CD32|70–72.5}} | valign=top | {{legend|#ADFF2F|67.5–70}} {{legend|#FFFF00|65–67.5}} {{legend|#FFD700|60–65}} {{legend|#FF8C00|55–60}} {{legend|#FF4500|50–55}} |} <small>2015</small> <small>۾ علائقي جي لحاظ کان زندگي جي اميد</small><ref>{{cite web |title=World Health Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |publisher=World Health Organization |url=http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/EN_WHS2016_AnnexB.pdf |date=2016 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2015_Volume-I_Comprehensive-Tables.pdf |title=United Nations World Population Prospects: 2015 revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |date=29 July 2015 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indexmundi.com/falkland_islands_(islas_malvinas)/life_expectancy_at_birth.html |title=Falkland Islands (Islas Malvinas) Life expectancy at birth |work=Index Mundi |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160711222147/http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |archive-date=2016-07-11 |url=http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |title=Greenland Life expectancy at birth |work=Index Mundi |access-date=2018-08-03}}</ref>]] علائقي جي لحاظ کان آبادي جو اندازو (اربن ۾): {|class="wikitable" |- | علائقي|| سال*2000 || سال 2050 || سال 2100 |- | [[اوڀر آفريڪا]]|| 0.26|| 0.89 <small>(+242%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+507%) +1.8% في سال)</small> |- | [[وچ آفريڪا]]|| 0.096|| 0.38 <small>(+300%) +2.8% في سال)</small>|| 0.75 <small>(+680%) +2.1% في سال)</small> |- | [[اتر آفريڪا]]|| 0.17|| 0.36 <small>(+112%) +1.5% في سال)</small>|| 0.47 <small>(+176%) +1.0%في سال)</small> |- | [[ڏاکڻي آفريڪا]]|| 0.052 || 0.086 <small>(+65%) +1.0% في سال)</small>|| 0.092 <small>(+77%) +0.6% في سال)</small> |- | [[اولهه آفريڪا]]|| 0.24 || 0.81 <small>(+238%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+558%) +1.9% في سال)</small> |- | '''[[آفريڪا]]''' || 0.82 || 2.53 <small>(+209%) +2.3% في سال)</small>|| 4.47 <small>(+454%) +1.7% في سال)</small> |- | '''دنيا'''|| 6.15 || 9.77 <small>(+60%) +0.9% في سال)</small>|| 11.18 <small>(+82%) +0.6% في سال)</small> |} ==صحت== [[Image:Infantmortalityrate.jpg|thumb|300px|دنيا جو نقشو جيڪو 2006 ۾ هر 1000 پيدائشن ۾ ٻارن جي موت جي شرح کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book|title=The world factbook 2006|date=2006|publisher=Potomac|others=United States Central Intelligence Agency|isbn=1574889974|location=Dulles, Va.|oclc=64964412}}</ref>]]{{Further|آفريڪا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز}} ===سب-صحارا آفريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال جي ترقي جي تاريخ=== سيپٽمبر <small>1987</small> ۾ يونيسيف ۽ ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن (<small>WHO</small>) علائقائي ڪميٽي "بماڪو انيشيئيٽو" جيڪو <small>1980</small> جي ڏهاڪي دوران علائقي ۾ ٿيندڙ مالي مسئلن جي جواب ۽ منشيات جي فنڊ کي گردش ڪرڻ ۾ ڪميونٽي جي شموليت ذريعي اهم دوائن تائين رسائي وڌائڻ جي مقصد سان چارٽر ڪيو ويو, جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Hanson |first1=Kara |last2=McPake|first2=Barbara|date=1993|title=The Bamako Initiative: where is it going |url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.878.4969&rep=rep1&type=pdf|journal=Health Policy and Planning|publisher=Oxford University Press|volume=8|issue=3 |pages=267–274|doi=10.1093/heapol/8.3.247-a |citeseerx=10.1.1.878.4969 |via=Google Scholar}}</ref> <ref name=":1">{{Cite journal|last=Ridde|first=Valéry|date=2011|title=Is the Bamako Initiative Still Relevant for West African Health Systems?|url=http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|journal=International Journal of Health Services|publisher=Baywood Publishing Co.|volume=41|issue=1|pages=175–184|doi=10.2190/HS.41.1.l|pmid=21319728|via=Google Scholar|archive-date=17 April 2018|access-date=16 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf |date=17 April 2018 }}</ref> <small>1987</small> جي بماڪو انيشيئيٽو ڪانفرنس (<small>WHO</small> پاران منظم) [[مالي]] جي گاديءَ واري هنڌ [[بماڪو]] ۾ منعقد ڪئي وئي. ۽ سب سهارا آفريڪا جي صحت جي پاليسي کي نئين شڪل ڏيڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Cite web |url= http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm |title= Health Systems Resource Guide: user fees|date=2006-11-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20061128203803/http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm|access-date=2018-05-10|archive-date= 28 November 2006}}</ref> اجلاس ۾ آفريقي صحت جي وزيرن شرڪت ڪئي. جن بنيادي صحت جي سار سنڀال جي بحالي ذريعي صحت جي سار سنڀال جي رسائي کي بهتر بڻائڻ جي وڪالت ڪئي.<ref name=":1" /> نئين حڪمت عملي ڪميونٽي تي ٻڌل صحت جي سار سنڀال جي سڌاري ذريعي رسائي ۽ نتيجي ۾ خدمتن جي وڌيڪ موثر ۽ منصفانه فراهمي کي خاص طور تي وڌايو. علائقي اندر عوامي صحت برادري شروعات جي جواب ۾ مسئلا اٿاريا جن ۾: برابري، رسائي، سستي، انضمام جا مسئلا, دوائن، انتظام، انحصار، رسد مسئلا شامل آهن ۽ استحڪام کي نسبتي اهميت ڏني وئي. انهن تنقيدن جي نتيجي ۾ شروعات بعد ۾ صحت جي خدمتن جي رسائي ۾ واڌ کي حل ڪرڻ لاءِ صحت جي خدمتن جي معيار کي وڌائڻ ۽ صحت جي نظام جي انتظام جي مجموعي بهتري تبديل ٿي وئي. صحت جي سار سنڀال جي سڀني شعبن تائين هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو. بعد ۾ صحت جي سار سنڀال جي اشارن ۾ بهتري ۽ صحت جي سار سنڀال جي ڪارڪردگي ۽ قيمت ۾ بهتري سان هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Knippenberg |first1=R. |last2=Alihonou |first2=E. |last3=Soucat |first3=A. |last4=Oyegbite |first4=K. |last5=Calivis |first5=M. |last6=Hopwood|first6=I.|last7=Niimi|first7=R.|last8=Diallo|first8=M. P. |last9=Conde|first9=M.|date=June 1997|title=Implementation of the Bamako Initiative: strategies in Benin and Guinea|journal=The International Journal of Health Planning and Management|volume=12 Suppl 1|pages=S29–47 |doi=10.1002/(SICI)1099-1751(199706)12:1+3.0.CO;2-U|doi-broken-date=16 October 2025 |issn=0749-6753|pmid=10173105}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |url= http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |title=Medicus Mundi Switzerland - Manageable Bamako Initiative schemes|date=2007-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071008211344/http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |access-date=2018-05-10 |archive-date=8 October 2007 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !مدت !زندگي جي توقع سالن ۾ |- |1950–1955 |37.46 |- |1955–1960 |{{increase}} 39.95 |- |1960–1965 |{{increase}} 42.32 |- |1965–1970 |{{increase}} 44.42 |- |1970–1975 |{{increase}} 46.51 |- |1975–1980 |{{increase}} 48.66 |- |1980–1985 |{{increase}} 50.45 |- |1985–1990 |{{increase}} 51.72 |- |1990–1995 |{{decrease}} 51.71 |- |1995–2000 |{{increase}} 52.33 |- |2000–2005 |{{increase}} 53.67 |- |2005–2010 |{{increase}} 56.97 |- |2010–2015 |{{increase}} 60.23 |} ذريعو: عالمي آبادي جا امڪان<ref>{{Cite web |url= https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/|title=World Population Prospects - Population Division - United Nations |website=esa.un.org|access-date=2018-08-26}}</ref> ===صحت جا وڏا چئلينج=== ٻين عالمي علائقن جي مقابلي ۾ سب سهارا آفريقي علائقي ۾ متعدي ۽ دائمي بيمارين جي غير متناسب شرح آهي. <ref name=":2">{{Cite journal |last1=Dalal |first1=Shona |last2=Beunza |first2=Juan Jose |last3=Volmink |first3=Jimmy |last4=Adebamowo |first4=Clement |last5=Bajunirwe |first5=Francis |last6=Njelekela|first6=Marina|last7=Mozaffarian |first7=Dariush |last8=Fawzi |first8=Wafaie |last9=Willett|first9=Walter|date=2011-08-01|title=Non-communicable diseases in sub-Saharan Africa: what we know now|url=https://academic.oup.com/ije/article/40/4/885/682926|journal=International Journal of Epidemiology|language=en|volume=40|issue=4|pages=885–901|doi=10.1093/ije/dyr050|pmid=21527446 |issn=0300-5771}}</ref> ====ذیابيطس==== ٽائپ 2 ذیابيطس خطي ۾ هڪ وبا جي طور تي برقرار آهي جيڪا سب سهارا آفريڪا لاءِ عوامي صحت ۽ سماجي معاشي بحران پيدا ڪري ٿي. سب سهارا آفريقي برادرين ۾ ذیابيطس جي روڳن ۽ ذيلي قسمن جي ڊيٽا جي کوٽ بيماري لاءِ وبائي مرض جي دستاويز ۾ خلا پيدا ڪيو آهي. ڪيترن ئي ملڪن ۾ غير تشخيص ٿيل ذیابيطس جي اعلي شرح ماڻهن کي دائمي صحت جي پيچيدگين جي اعلي خطري ۾ وجهي ٿي، ان ڪري، علائقي ۾ ذیابيطس سان لاڳاپيل بيماري ۽ موت جو وڏو خطرو پيدا ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal|last1=Mbanya|first1=Jean Claude N|last2=Motala|first2=Ayesha A|last3=Sobngwi|first3=Eugene|last4=Assah|first4=Felix K|last5=Enoru|first5=Sostanie T|date=2010-06-26|title=Diabetes in sub-Saharan Africa|url=https://doi.org/10.1016/S0140-6736(10)60550-8|journal=The Lancet|volume=375|issue=9733|pages=2254–2266|doi=10.1016/s0140-6736(10)60550-8|pmid=20609971 |issn=0140-6736|via=}}</ref> ====ايڇ آءِ وي/ايڊز==== 2011 ۾، سب سهارا آفريڪا سڄي دنيا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز سان رهندڙ سڀني ماڻهن جو %69 گهر هو.<ref>{{Cite web|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/epidemiology/2012/gr2012/20121120_FactSheet_Global_en.pdf|title=Global Fact Sheet: World AIDS Day 2012|website=UNAIDS.org|access-date=2025-10-16}}</ref> جواب ۾، عوام کي ايڇ آءِ وي/ايڊز تي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪيترائي قدم شروع ڪيا ويا آهن انهن ۾ گڏيل روڪٿام جا پروگرام، جن کي سڀ کان وڌيڪ اثرائتو قدم سمجهيو ويندو آهي، پرهيز، وفادار رهو، ڪنڊوم استعمال ڪريو مهم ۽ ڊيسمنڊ ٽوٽو ايڇ آءِ وي فائونڊيشن جا آئوٽ ريچ پروگرام شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/|title=Desmond Tutu HIV Foundation - Our Work|date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116014630/https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/ |access-date=2018-05-10 |archive-date=16 January 2013 }}</ref> گڏيل قومن جي ايڇ آءِ وي/ايڊز پروگرام (<small>UNAIDS</small>) پاران 2013 ۾ جاري ڪيل هڪ خاص رپورٽ موجب، 2012 ۾ آفريڪا ۾ اينٽي ريٽرو وائرل علاج حاصل ڪندڙ ايڇ آءِ وي مثبت ماڻهن جو تعداد 2005 ۾ علاج حاصل ڪندڙ تعداد کان ست ڀيرا وڌيڪ هو، صرف گذريل سال ۾ تقريبن 1 ملين جو اضافو ٿيو. 2011 ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ ايڊز سان لاڳاپيل موت جو تعداد 2005 جي تعداد کان 33 سيڪڙو گهٽ هو.<ref>{{Cite web|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/may/20130521prupdateafrica|title=UNAIDS reports more than 7 million people now on HIV treatment across Africa––with nearly 1 million added in the last year—while new HIV infections and deaths from AIDS continue to fall|website=www.unaids.org|language=en|access-date=2018-05-10}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2013/20130521_Update_Africa.pdf|title=UNAIDS Special Report Update: How Africa Turned AIDS Around|last=UN Joint Programme on HIV/AIDS (UNAIDS)|date=May 2013|work=|access-date=}}</ref> 2011 ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ نئين ايڇ آءِ وي انفيڪشن جو تعداد 2001 جي تعداد کان 25 سيڪڙو گهٽ هو.<ref name=":4">{{Cite book|title=Global report: UNAIDS report on the global AIDS epidemic: 2012.|date=2012|publisher=UNAIDS|others=Joint United Nations Programme on HIV/AIDS.|isbn=9789291735921|location=[Geneva]|oclc=823635323}}</ref> ====مليريا==== مليريا سب سهارا آفريڪا ۾ هڪ مقامي بيماري آهي، جتي دنيا ۾ مليريا جا گهڻا ڪيس ۽ موت ٿين ٿا.<ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/malaria|title=Fact sheet about Malaria|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ====ٽي بي==== ٽي بي ([[Tuberculosis]]) عالمي سطح تي، خاص طور تي سب سهارا آفريقي علائقي ۾ ايڇ آءِ وي جي وڌندڙ آبادي ۾، هڪ اعلي ڪيس موت جي شرح سان بيماري ۽ موت جو هڪ اهم سبب آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Mukadi|first1=Ya Diul|last2=Maher|first2=Dermot|last3=Harries|first3=Anthony|date=2001-01-26|title=Tuberculosis case fatality rates in high HIV prevalence populations in sub-Saharan Africa|url=https://journals.lww.com/aidsonline/Fulltext/2001/01260/Tuberculosis_case_fatality_rates_in_high_HIV.2.aspx|journal=AIDS|language=en-US|volume=15|issue=2|pages=143|doi=10.1097/00002030-200101260-00002 |issn=0269-9370}}</ref> ====خسرو==== خطي اندر خسرو (Measles) جي وبا کي روڪڻ لاءِ سب سهارا آفريڪا جي ملڪن ۾ معمول جي حفاظتي ٽيڪون متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Verguet|first1=Stéphane|last2=Jassat|first2=Waasila|last3=Hedberg|first3=Calle|last4=Tollman|first4=Stephen |last5=Jamison|first5=Dean T.|last6=Hofman|first6=Karen J.|date=2012-02-21|title=Measles control in Sub-Saharan Africa: South Africa as a case study|journal=Vaccine|volume=30|issue=9|pages=1594–1600|doi=10.1016/j.vaccine.2011.12.123|issn=1873-2518|pmid=22230581}}</ref> ====ماءُ ۽ ٻار جي موت==== مطالعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته دنيا جي اڌ کان وڌيڪ ماءُ جي موت سب سهارا آفريڪا ۾ ٿيندي آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Alvarez|first1=Jose Luis|last2=Gil|first2=Ruth|last3=Hernández|first3=Valentín|last4=Gil|first4=Angel|date=2009-12-14|title=Factors associated with maternal mortality in sub-Saharan Africa: an ecological study |journal=BMC Public Health|volume=9|article-number=462|doi=10.1186/1471-2458-9-462 |doi-access=free |pmc=2801510|pmid=20003411}}</ref> تنهن هوندي به، هن علائقي ۾ ترقي ڪئي آهي، ڇاڪاڻ ته <small>1990</small> کان وٺي علائقي جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماءُ جي موت جي شرح تقريبن اڌ گهٽجي وئي آهي.<ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality|title=Maternal mortality|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ان کان علاوه، آفريقي يونين جولاءِ 2003 ۾ ماپوٽو پروٽوڪول جي تصديق ڪئي، جيڪو عورتن جي جينياتي ڪٽڻ (FGM) کي منع ڪرڻ جو واعدو ڪري ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/09/15/opinion/a-brutal-custom-join-forces-to-banish-the-mutilation-of-women.html|title=A brutal custom : Join forces to banish the mutilation of women|last=Bonino|first=Emma|date=2004-09-15|work=The New York Times|access-date=2018-05-10|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> صرف سب سهارا آفريقي علائقو عالمي نومولوڊن ۽ ٻارن جي موت جي تقريبن %45 جو سبب بڻجندو آهي. مطالعي مان ٻار جي بقا ۽ مائرن جي تعليم جي وچ ۾ تعلق ظاهر ٿيو آهي ڇاڪاڻ ته تعليم جا سال مثبت طور تي ٻارن جي بقا جي شرح سان لاڳاپيل آهن. جاگرافيائي مقام پڻ هڪ عنصر آهي ڇاڪاڻ ته ٻار جي موت جي شرح شهري علائقن جي مقابلي ۾ ڳوٺاڻن علائقن ۾ وڌيڪ آهي. <ref>{{Cite book|title=Black lives matter : lifespan perspectives|others=Fairchild, Halford H.|date=2017 |isbn=9789382661405|location=Delhi, India|oclc=984759607}}</ref> ==== نظر انداز ٿيل ٽراپيڪل بيماريون ==== نظر انداز ٿيل ٽراپيڪل بيماريون جهڙوڪ انفيڪشن ([[hookworm infection]]) ڪجهه عام صحت جي حالتن کي شامل ڪن ٿيون. جيڪي سب سهارا آفريقي علائقي ۾ اندازاً 500 ملين ماڻهن کي متاثر ڪن ٿيون. <ref>{{Cite journal|last1=Hotez|first1=Peter J.|last2=Kamath|first2=Aruna|date=2009-08-25|title=Neglected Tropical Diseases in Sub-Saharan Africa: Review of Their Prevalence, Distribution, and Disease Burden |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases|language=en|volume=3|issue=8|pages=e412|doi=10.1371/journal.pntd.0000412 |doi-access=free |pmc=2727001|pmid=19707588}}</ref> ==== غير متعدي بيماريون ==== بيمارين جي عالمي بارڊن جي مطالعي جا نتيجا. اهي ظاهر ڪن ٿا ته غير متعدي بيمارين جي عمر جي معيار مطابق موت جي شرح. گهٽ ۾ گهٽ چار سب سهارا ملڪن ۾. ڏکڻ آفريڪا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، نائيجيريا ۽ ايٿوپيا سميت. سڃاڻپ ٿيل اعليٰ آمدني وارن ملڪن جي مقابلي ۾. شماريات جي نظام ۾ بهتري. ۽ بيماري جي خطري جي عنصرن جي کوٽائي تجزيي سان وبائي مرض جي مطالعي ۾ اضافو. اهي غير متعدي بيمارين (يعني: ذیابيطس، هائپر ٽائونشن، ڪينسر، دل جي بيماري، موهپا، وغيره) جي سمجھ کي بهتر بڻائي سگهن ٿا. سب سهارا آفريڪا ۾. انهي سان گڏ علائقي ۾ صحت جي پاليسي جي چوڌاري فيصلن کي بهتر طور تي آگاهي ڏين ٿا.<ref name=":2" /> ==== انڌا پن (آنڪوسرسياسيس) ==== آنڪوسرسياسيس ([[Onchocerciasis]] "درياهه جو انڌو پن") انڌا پن جو هڪ عام سبب, علائقي جي ڪجهه حصن ۾ پڻ مقامي آهي. دنيا ۾ بيماري کان متاثر 99 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهو انهن جي 31 ملڪن ۾ رهن ٿا. جواب ۾ آنڪوسرسياسيس ڪنٽرول لاءِ آفريقي پروگرام (APOC) سال 1995ع ۾ بيماري کي ڪنٽرول ڪرڻ جي مقصد سان شروع ڪيو ويو.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/onchocerciasis|title=Onchocerciasis (river blindness) |website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> === قومي صحت جي سار سنڀال جا نظام === قومي صحت جا نظام ملڪن جي وچ ۾ مختلف آهن. گھانا ۾، گهڻيون صحت جي سار سنڀال حڪومت پاران فراهم ڪئي ويندي آهي ۽ وڏي پيماني تي صحت جي وزارت ۽ گھانا جي صحت جي خدمتن پاران منظم ڪئي ويندي آهي. صحت جي سار سنڀال جي نظام ۾ فراهم ڪندڙن جا پنج سطح آهن: صحت جون پوسٽون جيڪي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پهرين سطح جي بنيادي سنڀال آهن، صحت مرڪز ۽ ڪلينڪ، ضلعي اسپتالون، علائقائي اسپتالون ۽ ٽئين درجي جون اسپتالون. انهن پروگرامن کي گھانا جي حڪومت، مالي قرضن، اندروني طور تي پيدا ٿيل فنڊ، ۽ ڊونرز پاران گڏ ڪيل صحت فنڊ پاران فنڊ ڪيو ويندو آهي. * سب سهارا آفريڪا کان دنيا جي ٻين حصن (يعني انگريزي ڳالهائيندڙ قومون جهڙوڪ آمريڪا ۽ برطانيه) ڏانهن صحت جي ڪارڪنن جي لڏپلاڻ سان گڏ صحت جي ماهرن جي کوٽ علائقي جي صحت جي نظام جي پيداوار ۽ اثرائتي تي منفي اثر وڌو آهي. * آفريڪا ۾ 85 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهو روايتي دوائن کي اڪثر مهانگي ايلوپيٿڪ طبي صحت جي سار سنڀال ۽ مهانگي دواسازي جي شين جي متبادل طور استعمال ڪندا آهن. آرگنائيزيشن آف آفريقي يونٽي (OAU) رياستن ۽ حڪومت جي سربراهن 2000 جي ڏهاڪي کي آفريقي روايتي دوائن تي آفريقي ڏهاڪي طور قرار ڏنو ته جيئن ڊبليو ايڇ او آفريقي علائقي کي اختيار ڪيو وڃي. health systems vary between countries. In [[Ghana]], most health care is provided by the government and largely administered by the [[Ministry of Health, Ghana|Ministry of Health]] and [[Ghana Health Services]]. The healthcare system has five levels of providers: health posts which are first level primary care for rural areas, health centers and clinics, district hospitals, regional hospitals and tertiary hospitals. These programs are funded by the government of Ghana, financial credits, Internally Generated Fund, and Donors-pooled Health Fund.<ref>{{Cite web|last1=Canagarajah|first1=Sudharshan|last2=Ye|first2=Xiao|date=2001-04-01|title=Public Health and Education Spending in Ghana in 1992-98: Issues of Equity and Efficiency|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632648|website=ssrn.com|ssrn=632648|language=en}}</ref> A shortage of health professionals compounded by migration of health workers from sub-Saharan Africa to other parts of the world (namely English-speaking nations such as the United States and the United Kingdom) has negatively impacted productivity and efficacy of the region's health systems.<ref>{{Cite journal|last1=Naicker|first1=Saraladevi|last2=Plange-Rhule|first2=Jacob|last3=Tutt|first3=Roger C.|last4=Eastwood|first4=John B.|date=2009|title=Shortage of healthcare workers in developing countries--Africa|journal=Ethnicity & Disease|volume=19|issue=1 Suppl 1|pages=S1–60–4|issn=1049-510X|pmid=19484878}}</ref> More than 85% of individuals in Africa use traditional medicine as an alternative to often expensive allopathic medical health care and costly pharmaceutical products. The Organization of African Unity (OAU) Heads of State and Government declared the 2000s decade as the African Decade on African Traditional Medicine in an effort to promote The WHO African Region’s adopted resolution for institutionalizing traditional medicine in health care systems across the continent.<ref>{{Cite journal|last=Kofi-Tsekpo|first=Mawuli|date=2004|title=Institutionalization of African traditional medicine in health care systems in Africa|journal=African Journal of Health Sciences|volume=11|issue=1–2|pages=i–ii|doi=10.4314/ajhs.v11i1.30772 |issn=1022-9272|pmid=17298111}}</ref> Public policy makers in the region are challenged with consideration of the importance of traditional/indigenous health systems and whether their coexistence with the modern medical and health sub-sector would improve the equitability and accessibility of health care distribution, the health status of populations, and the social-economic development of nations within sub-Saharan Africa.<ref>{{Cite journal|last=Dunlop|first=David W.|date=November 1975|title=Alternatives to "modern" health delivery systems in Africa: Public policy issues of traditional health systems|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0037785675901717|journal=Social Science & Medicine|volume=9|issue=11–12|pages=581–586|doi=10.1016/0037-7856(75)90171-7|pmid=817397 |issn=0037-7856}}</ref> <gallery> File:Africa HIV-AIDS 2002.svg|Map of Africa colored according to the percentage of the adult (ages 15–49) population with HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS|title=Prevalence of HIV, total (% of population ages 15-49) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=2018-05-09}}</ref> File:Life expectancy in select Southern African countries 1960-2012.svg|Life expectancy has fallen drastically in [[Southern Africa]] a result of HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/193181.stm|title=BBC News {{!}} Health {{!}} Life expectancy in Africa plummets due to Aids|website=news.bbc.co.uk|access-date=2018-05-09}}</ref> </gallery> ==نسلي گروهه== {{main|آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست}} {{Further|آفريڪا جون ٻوليون}} <!-- for actual ethnic groups --> [[File:San tribesman.jpg|upright|thumb|[[سان ماڻهو|سان]] ماڻهو [[بوٽسوانا]] مان]] [[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|upright|[[يوروبا]] ڊرم وڄائيندڙ [[ڪوارا رياست]]، [[نائيجيريا]] (2004)]] [[File:Mongo family in Equateur Province.jpg|thumb|[[مونگو ماڻهو|مونگو]] خاندان [[صوبو ايڪويٽر]]، [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف دي ڪانگو]] ۾ ]] [[بانٽو ٻوليون]] جا ڳالهائيندڙ ([[نائيجر-ڪانگو ٻوليون|نائيجر-ڪانگو]] خاندان جو حصو) ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ غالب آهن. اولهه آفريڪا جي اندروني سوانا جا [[بانٽو ماڻهو|بانٽو]] هاري آهستي آهستي آفريڪا جي اڪثر حصي تي وڌيا.<ref>Luc-Normand Tellier (2009). "''[https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Urban world history: an economic and geographical perspective]''". PUQ. p.204. {{ISBN|2-7605-1588-5}}</ref> پر ڏکڻ سوڊان ۽ اوڀر آفريڪا ۾ ڪيترائي نيلوٽڪ گروھ, سواحلي ساحل تي مخلوط سواحلي ماڻهو ۽ ڏکڻ ۽ وچ آفريڪا ۾ (ترتيب وار) ڪجھ باقي مقامي خويسان (سان ۽ خويسائي) ۽ پگمي ماڻهو پڻ آهن. بنتو ڳالهائيندڙ آفريقي پڻ گبون ۽ استوائي گني ۾ غالب آهن ۽ اهي ڏکڻ ڪيمرون جي ڪجهه حصن ۾ مليا آهن. ڏکڻ آفريڪا جي ڪالهاري ريگستان ۾ "سان" جي نالي سان سڃاتل الڳ ماڻهو ڊگهي عرصي کان موجود آهن, خويسائي ماڻهن سان گڏ, اهي خويسان ٺاهيندا آهن. سان ڏکڻ آفريڪا جا پري-بانتو مقامي ماڻهو آهن, جڏهن ته پگمي وچ آفريڪا جا پري-بانتو مقامي آفريقي ماڻهو آهن.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece Pygmies struggle to survive in war zone where abuse is routine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525095020/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece |date=25 May 2010 }}. Times Online. 16 December 2004.</ref> اولهه آفريڪا جا ماڻهو بنيادي طور تي نائجر-ڪانگو ٻوليون ڳالهائين ٿا. گهڻو ڪري (جيتوڻيڪ خاص طور تي نه) ان جي غير بانٽو شاخن سان تعلق رکن ٿا. جيتوڻيڪ ڪجهه نيلو-سهارا ۽ افرو ايشيائي ڳالهائيندڙ گروپ پڻ مليا آهن. نائيجر-ڪانگو ڳالهائيندڙ (يوروبا، اِگبو، فلاني، اڪان ۽ وولوف) نسلي گروهه سڀ کان وڏا ۽ سڀ کان وڌيڪ بااثر آهن. مرڪزي صحارا ۾. منڊينڪا يا منڊي گروپ سڀ کان وڌيڪ اهم آهن. چاڊڪ ڳالهائيندڙ گروهه (هائوسا سميت) علائقي جي اترئين حصن ۾ مليا آهن. صحارا ۽ نيلو-سهارا برادرين جي ويجهو. جهڙوڪ ڪنوري، <ref name="cia.gov">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081848/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|url-status=dead}}</ref> زرما<ref name="ReferenceA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=24 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424124158/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|url-status=dead}}</ref> ۽ سونگھائي<ref name="ReferenceB">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=10 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110042640/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|url-status=dead}}</ref> اهي وچ آفريڪا جي سرحد سان لڳندڙ اولهه آفريڪا جي اوڀر وارن حصن ۾ موجود آهن. The peoples of North Africa comprise three main groups: [[Berbers]] in the northwest, [[Egyptians]] and [[Libyans]] in northeast, and [[Nilo-Saharan]]-speaking peoples in the east. The [[Muslim]] settlers who arrived in the 7th century introduced the [[Arabic]] language and [[Islam]] to the region, initiating a process of linguistic [[Arabization]] of the region's inhabitants. The Semitic [[Phoenicia]]ns (who founded [[Carthage]]) and [[Hyksos]], the Indo-Iranian [[Alans]], the Indo-European [[Ancient Greece|Greeks]], [[Ancient Rome|Romans]] and [[Vandals]] settled in North Africa as well. [[Berber languages|Berber]]-speaking populations still make significant communities within [[Morocco]] and [[Algeria]] and are still also present in smaller numbers in [[Tunisia]] and [[Libya]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm Q&A: The Berbers]. BBC News. 12 March 2004.</ref> The Berber-speaking [[Tuareg people|Tuareg]] and other often-[[nomad]]ic peoples are the principal inhabitants of the Saharan interior of North Africa. In Mauritania, there is a small Berber community and Niger–Congo-speaking peoples in the South, though in both regions Arabic and Arab culture predominates. In Sudan, although Arabic and Arab culture predominates, it is also inhabited by originally Nilo-Saharan-speaking groups such as the [[Nubians]], [[Fur]], [[Masalit people|Masalit]] and [[Zaghawa people|Zaghawa]]<ref name="John A. Shoup 2011 p. 333">John A. Shoup, Ethnic Groups of Africa and the Middle East (2011), p. 333, {{ISBN|159884363X}}: "The Zaghawa is one of the major divisions of the Beri peoples who live in western Sudan and eastern Chad, and their language, also called Zaghawa, belongs to the Saharan branch of the Nilo-Saharan language group."</ref> who over the centuries have variously intermixed with migrants from the Arabian peninsula. Small communities of Afro-Asiatic-speaking [[Beja people|Beja]] nomads can also be found in Egypt and Sudan. [[File:Bedscha.jpg|thumb|200px|[[Beja people|Beja]] nomads from [[Northeast Africa]]]] In the [[Horn of Africa]], [[Afro-Asiatic languages|Afro-Asiatic]]-speaking groups predominate. [[Ethiopia]]n and [[Eritrea]]n groups like the [[Amhara people|Amhara]] and [[Tigray-Tigrinya people|Tigrayans]] (collectively known as [[Habesha people|Habesha]]) speak languages from the [[Semitic languages|Semitic]] branch of Afro-Asiatic language family, while the [[Oromo people|Oromo]] and [[Somali people|Somali]] speak languages from the [[Cushitic]] branch of Afro-Asiatic. In southern Ethiopia and Eritrea, Nilotic peoples related to those in South Sudan are also found, while Bantu and Khoisan ethnic minorities inhabit parts of southern Somalia. [[File:Boerfamily1886.jpg|thumb|right|200px|An [[Afrikaner]] family from [[South Africa]], 1886.]] Prior to the [[decolonization]] movements of the post-[[World War II]] era, [[Ethnic groups of Europe|Europeans]] were represented in every part of Africa.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html "We Want Our Country" (3 of 10)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723000220/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html |date=23 July 2013 }}. Time. 5 November 1965</ref> Decolonisation during the 1960s and 1970s often resulted in the mass emigration of European-descended settlers out of Africa&nbsp;– especially from Algeria and Morocco (1.6 million ''[[Pied-noir|pieds-noirs]]'' in North Africa),<ref>Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). ''"[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Migration and development co-operation.]"''. Council of Europe. p.25. {{ISBN|92-871-2611-9}}</ref> Kenya, Congo,<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html Jungle Shipwreck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722210703/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html |date=22 July 2013 }}. ''Time.'' 25 July 1960</ref> Rhodesia, Mozambique and Angola.<ref>[http://www.economist.com/world/mideast-africa/displayStory.cfm?story_id=12079340 Flight from Angola], ''The Economist '', 16 August 1975</ref> By the end of 1977, more than one million Portuguese were thought to have returned from Africa.<ref>[http://countrystudies.us/portugal/48.htm Portugal - Emigration], Eric Solsten, ed. Portugal: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1993.</ref> Nevertheless, [[White Africans of European ancestry|White Africans]] remain a minority in many African states, particularly [[South Africa]], [[Zimbabwe]], [[Namibia]] and [[Réunion]].<ref>{{Cite book | first = John A. | last = Holm | title = Pidgins and Creoles: References survey | url = https://books.google.com/books?id=PcD7p9y3EIcC&pg=PA394 | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | page = 394 | isbn = 0-521-35940-6}}</ref> The African country with the largest native European African population is [[South Africa]].<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People South Africa: People: Ethnic Groups.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621164208/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People |date=21 June 2020 }} World Factbook of CIA</ref> The [[Afrikaner]]s, the [[British diaspora in Africa|British diaspora]] and the [[Coloured]]s are the largest native European-descended groups in Africa today. Native European colonization also brought sizable groups of [[Asian people|Asians]], particularly people from the [[Indian subcontinent]], to British colonies. Large [[Non-resident Indian and person of Indian origin|Indian communities]] are found in South Africa, and smaller ones are present in Kenya, Tanzania, and some other southern and East African countries. The large [[Indians in Uganda|Indian community in Uganda]] was [[Expulsion of Asians in Uganda in 1972|expelled]] by the dictator [[Idi Amin]] in 1972, though many have since returned. The islands in the Indian Ocean are also populated primarily by people of Asian origin, often mixed with Africans and Europeans. The [[Malagasy people]] of [[Madagascar]] are [[Austronesian people]] and native [[Africa]]n people, but those along the coast are generally mixed with Bantu, Arab, Indian and European origins. Malay and Indian ancestries are also important components in the group of people known in South Africa as [[Cape Coloured]]s (people with origins in two or more races and continents). Beginning with the 21st century many Hispanics, primarily Mexicans, Central Americans, Chileans, Peruvians, and Colombians, have immigrated to Africa. Around 500,000 Hispanics have immigrated to Africa, most of whom live in South Africa, Kenya, Nigeria, Uganda, and Ghana. During the 20th century, small but economically important communities of [[Demographics of Lebanon#The Lebanese Diaspora|Lebanese]] and [[Overseas Chinese|Chinese]]<ref name=Africa>"[http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration]". By Malia Politzer, ''Migration Information Source''. August 2008.</ref> have also developed in the larger coastal cities of [[West Africa|West]] and East Africa, respectively.<ref>"[http://www1.voanews.com/english/news/a-13-2007-07-10-voa46.html Lebanese Immigrants Boost West African Commerce]", By Naomi Schwarz, VOANews.com, 10 July 2007</ref> ==ٻوليون== {{main|Languages of Africa}} {{ethnolinguistic groups in Africa}} There are three major linguistic phyla native to Africa: [[Niger–Congo languages]] (including [[Bantu languages|Bantu]]) in [[West Africa|West]], [[Central Africa|Central]], [[Southeast Africa|Southeast]] and [[Southern Africa]]; [[Nilo-Saharan languages]] (unity debated) spoken from [[Tanzania]] to [[Sudan]] and from [[Chad]] to [[Mali]]; [[Khoisan languages]] (probably no phylogenetic unit, see [[Khoe languages]]), concentrated in the [[Kalahari Desert]] of [[Namibia]] and [[Botswana]]; There are several other small families and [[language isolate]]s, as well as languages that have [[Unclassified language|yet to be classified]]. In addition, the [[Afroasiatic languages]] are spread throughout [[Western Asia]], [[North Africa]], the [[Horn of Africa]] and parts of the [[Sahel]]. The [[Afroasiatic Urheimat|Afroasiatic homeland]] may be either in Western Asia or in Africa. More recently introduced to Africa are [[Austronesian languages]] spoken in [[Madagascar]], as well as [[Indo-European languages]] spoken in [[South Africa]] and [[Namibia]] ([[Afrikaans]], [[English language|English]], [[German language|German]]), which were used as [[lingua francas]] in former [[colonial empire|European colonies]]. The total number of languages natively spoken in Africa is variously estimated (depending on the delineation of [[language]] vs. [[dialect]]) at between 1,250 and 2,100,<ref>{{cite book|title=African Languages: an Introduction|editor-last=Heine|editor-first=Bernd|editor2-last=Heine|editor2-first=Bernd|publisher=Cambridge University Press|year=2000}}</ref> and by some counts at "over 3,000",<ref>{{cite book|title=The Language of African Literature|page=ix|editor-last=Epstein|editor-first=Edmund L.|editor2-last=Kole|editor2-first=Robert|publisher=Africa World Press|year=1998|isbn=0-86543-534-0|quote=Africa is incredibly rich in language&mdash;over 3,000 indigenous languages by some counts, and many creoles, pidgins, and lingua francas.|url=https://books.google.com/books?id=XkkrDH27jmIC&pg=PR9|accessdate=2011-06-23}}</ref> [[Nigeria]] alone has over 500 languages (according to the count of [[SIL Ethnologue]]),<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=nigeria |title=Ethnologue report for Nigeria |work=Ethnologue Languages of the World}}</ref> Around a hundred languages are widely used for inter-ethnic communication. [[Varieties of Arabic|Arabic]], [[Somali language|Somali]], [[Berber languages|Berber]], [[Amharic]], [[Oromo language|Oromo]], [[Igbo language|Igbo]], [[Swahili language|Swahili]], [[Hausa language|Hausa]], [[Manding languages|Manding]], [[Fulani language|Fulani]] and [[Yoruba language|Yoruba]] are spoken by tens of millions of people. Twelve [[dialect cluster]]s (which may group up to a hundred linguistic varieties) are spoken by 75 percent, and fifteen by 85 percent, of Africans as a first or additional language.<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/hdr04_complete.pdf |title=Human Development Report 2004 |year=2004 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> [[Niger–Congo languages|Niger–Congo]] is the largest phylum of African languages, with more than 500 million speakers (2017); it is dominated by the [[Bantu languages|Bantu]] branch, spread throughout sub-Saharan Africa in the [[Bantu expansion]], Bantu speakers accounting for about half of Niger–Congo speakers. [[Arabic]] is the most widely spoken single language in Africa by far, with a population of [[Arab Africa]] of the order of 330 million (2017). Other Afroasiatic languages are spoken by of the order of 100 million speakers in Africa (2017). [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]] are spoken by of the order of 100 million speakers (2017). [[Khoisan]] groups a number of mostly endangered [[click language]]s, the largest being [[Khoekhoe language|Khoekhoe]] with of the order of 300,000 speakers (2016). ==پڻ ڏسو== {{Portal|Africa}} * آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست * [[فولا قبيلو|فولا ماڻهو]] * [[عرب|عرب ماڻهو]] * بانٽو ماڻهو * هائوسا ماڻهو * آفريڪا جي لساني آباديات * آبادي جي لحاظ کان آفريقي ملڪن جي فهرست * دنيا جي آبادي * آفريڪا ۾ مذهب * [[آفريڪا ۾ اسلام]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{Commons category|Demographics of Africa}} {{Portal|Africa}} [[زمرو:آفريڪا]] [[زمرو:آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] 4c7solccpubl3z872hdiemvbasv3h8b 376406 376405 2026-05-08T10:38:24Z Memon2025 21315 376406 wikitext text/x-wiki [[File:African_countries_by_HDI_(2020).svg|thumb|260x260 عڪسلون|2020 ۾ [[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|انساني ترقي جي انڊيڪس]] جي لحاظ کان آفريقي ڪائونٽين جو نقشو: {| style="background:transparent;" width="100%" | |- | {{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#003C00|≥ 0.900}} {{legend|#007F00|0.850–0.899}} {{legend|#00C400|0.800–0.849}} {{Col-break}} {{legend|#00F900|0.750–0.799}} {{legend|#D3FF00|0.700–0.749}} {{legend|#FF0|0.650–0.699}} {{legend|#FFD215|0.600–0.649}} {{Col-break}} {{legend|#FFA83C|0.550–0.599}} {{legend|#FF852F|0.500–0.549}} {{legend|#FF5B00|0.450–0.499}} {{legend|#F00|0.400–0.449}} {{legend|#A70000|≤ 0.399}} {{legend|#D9D9D9|Data unavailable}} {{Col-end}} |} ]] گذريل صديءَ دوران '''[[آفريڪا]] جي آبادي''' تيزي سان وڌي آهي ۽ نتيجي طور نوجوانن جي وڏي تعداد ۾ اضافو ٿيو آهي، جن کي ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ <small>'''50'''</small> سالن کان گهٽ عمر جي اميد سان وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو آهي. سال <small>2017</small>ع تائين ڪل آبادي هڪ ارب <small>'''25'''</small> ڪروڙ کان وڌيڪ آهي، جن جي واڌ جي شرح <small>'''2.5'''</small> سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو آفريقي ملڪ [[نائيجيريا]] آهي جن جي آبادي سال <small>2017</small>ع تائين 19 ڪروڙ 10 لک هي ۽ واڌ جي شرح 2.6 سيڪڙو آهي. <ref name="UN2017">{{حوالو ويب|quote=2017-11-29}}</ref> '''آبادي''': هڪ ارب 25 ڪروڙ 60 لک (2017) جو اندازو '''آبادي جي کثافت''': هڪ في چورس ڪلوميٽر '''آبادي ۾ واڌ''': %2.5 في سال ==آبادي ۾ واڌ== [[File:Population growth rate world 2013.svg|thumb|300px|گھڻن آفريقي ملڪن ۾ سالياني آبادي جي واڌ جي شرح %2 کان مٿي آهي.]] {{see|آبادي جي لحاظ کان آفريڪي ملڪن جي فهرست}} سال <small>2016</small> تائين آفريڪا جي ڪل آبادي جو اندازو <small>1.225</small> بلين آهي جيڪا دنيا جي آبادي جو %<small>17</small> نمائندگي ڪري ٿي. گڏيل قومن جي اندازن مطابق آفريڪا جي آبادي <small>2050</small> تائين <small>2.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>26</small>) ۽ <small>2100</small> تائين تقريبن <small>4.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>40</small>) تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="billion">{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8366591.stm |title=Africa population tops a billion |publisher=[[BBC]] |date=18 November 2009}}[https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/2004Highlights_finalrevised.pdf "World Population Prospects: The 2004 Revision"] [[United Nations]] (Department of Economic and Social Affairs, population division)</ref> آفريڪا جي آبادي پهريون ڀيرو <small>2009</small> ۾ هڪ ارب کان وڌي وئي. 27 سالن جي ٻيڻي وقت سان (واڌ جي شرح 2.6٪ في سال). <ref name="billion" /> آبادي جي واڌ تقريبن ساڳئي رفتار سان جاري رهي آهي ۽ ڪل آبادي <small>2038</small> تائين 2 ارب کان وڌي وڃڻ جي اميد آهي (29 سال ٻيڻي وقت، %2.4 في سال). 20 صدي جي وچ کان وٺي آبادي جي بي قابو واڌ جو سبب, بغير زرخيزي جي شرح ۾ ساڳئي گهٽتائي جي (مانع حمل جي تمام محدود استعمال جي ڪري), ٻارن جي موت جي شرح ۾ گهٽتائي ۽ عمر جي توقع ۾ عام واڌ آهي. آبادي جي بي قابو واڌ انفراسٽرڪچر جي ترقي کي ختم ڪرڻ ۽ معاشي ترقي کي خراب ڪرڻ جو خطرو آهي.<ref>Eliya Zulu, [https://www.newscientist.com/article/dn21745-how-to-defuse-sub-saharan-africas-population-bomb/ "How to defuse sub-Saharan Africa’s population bomb"], ''New Scientist'', 26 April 2012. Jeffrey Gutman and Nirav Patel, [https://www.brookings.edu/blog/africa-in-focus/2018/01/26/foresight-africa-viewpoint-urban-africa-avoiding-the-perfect-storm/ "Urban Africa: Avoiding the perfect storm"], ''Foresight Africa'', 26 January 2018.</ref> ڪينيا ۽ زامبيا واڌ جي شرح کي روڪڻ جي ڪوشش ۾ خانداني منصوبابندي کي فروغ ڏيڻ لاءِ پروگرامن تي عمل ڪري رهيا آهن.<ref>Joseph J Bish, [https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2016/jan/11/population-growth-in-africa-grasping-the-scale-of-the-challenge "Population growth in Africa: grasping the scale of the challenge"], ''The Guardian'', 11 January 2016. "African fertility has not fallen as expected. Precipitous declines in fertility in Asia and Latin America, from five children per woman in the 1970s to around 2.5 today, led many to believe Africa would follow a similar course. [...] Unfortunately, since the early 1990s, family planning programmes in Africa have not had the same attention [as in other parts of the world], resulting in slow, sometimes negligible, fertility declines. In a handful of countries, previous declines have stalled altogether and are reversing. [...] A few heroic efforts, such as Family Planning 2020, are attempting to stimulate family planning programmes across the continent, and there are some signs of success. Recent figures from Kenya and Zambia show substantial strengthening of contraceptive use among married women. In Kenya, 58% of married women now use modern contraception, and in Zambia this measure has risen from 33% to 45% in the last three years. In both cases, the catalysts for improvements were government commitment and commensurate budget financing. The virtuous circle may not be completely out of reach, but many more African governments must make haste and make substantial investments in contraceptive information and access for their people."</ref> آفريڪا ۾ آبادي جي انتهائي واڌ اوڀر آفريڪا، وچ آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪري آهي. جيڪي علائقا 21 صدي دوران انهن جي آبادي کي پنجين کان وڌيڪ ڪرڻ جو امڪان آهي, انهن مان سڀ کان وڌيڪ (آبادي ۾ اندازي مطابق %680 واڌ سان) وچ آفريڪا آهي. 2000 ۾ 100 ملين کان گهٽ کان 2100 ۾ 750 ملين کان وڌيڪ (هن انگ جو اڌ کان وڌيڪ ڪانگو جي جمهوري جمهوريه پاران هلائي وئي آهي) 2000 ۾ 47 ملين کان 2100 ۾ 379 ملين تائين وڌڻ جو امڪان آهي. ڏکڻ آفريڪا ۽ اتر آفريڪا ۾ آبادي جي متوقع واڌ گهٽ آهي, جن جي توقع آهي ته ساڳئي عرصي دوران انهن جي آبادي کي ترتيب وار ٻيڻو ۽ ٽي ڀيرا نه ڪيو ويندو. [[File:Expectancy of life.svg|thumb|400px| {| width=100% |- | valign=top | {{legend|#0000CD|>80}} {{legend|#4169E1|77.5–80}} {{legend|#00BFFF|75–77.5}} {{legend|#3CB371|72.5–75}} {{legend|#32CD32|70–72.5}} | valign=top | {{legend|#ADFF2F|67.5–70}} {{legend|#FFFF00|65–67.5}} {{legend|#FFD700|60–65}} {{legend|#FF8C00|55–60}} {{legend|#FF4500|50–55}} |} <small>2015</small> <small>۾ علائقي جي لحاظ کان زندگي جي اميد</small><ref>{{cite web |title=World Health Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |publisher=World Health Organization |url=http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/EN_WHS2016_AnnexB.pdf |date=2016 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2015_Volume-I_Comprehensive-Tables.pdf |title=United Nations World Population Prospects: 2015 revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |date=29 July 2015 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indexmundi.com/falkland_islands_(islas_malvinas)/life_expectancy_at_birth.html |title=Falkland Islands (Islas Malvinas) Life expectancy at birth |work=Index Mundi |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160711222147/http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |archive-date=2016-07-11 |url=http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |title=Greenland Life expectancy at birth |work=Index Mundi |access-date=2018-08-03}}</ref>]] علائقي جي لحاظ کان آبادي جو اندازو (اربن ۾): {|class="wikitable" |- | علائقي|| سال*2000 || سال 2050 || سال 2100 |- | [[اوڀر آفريڪا]]|| 0.26|| 0.89 <small>(+242%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+507%) +1.8% في سال)</small> |- | [[وچ آفريڪا]]|| 0.096|| 0.38 <small>(+300%) +2.8% في سال)</small>|| 0.75 <small>(+680%) +2.1% في سال)</small> |- | [[اتر آفريڪا]]|| 0.17|| 0.36 <small>(+112%) +1.5% في سال)</small>|| 0.47 <small>(+176%) +1.0%في سال)</small> |- | [[ڏاکڻي آفريڪا]]|| 0.052 || 0.086 <small>(+65%) +1.0% في سال)</small>|| 0.092 <small>(+77%) +0.6% في سال)</small> |- | [[اولهه آفريڪا]]|| 0.24 || 0.81 <small>(+238%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+558%) +1.9% في سال)</small> |- | '''[[آفريڪا]]''' || 0.82 || 2.53 <small>(+209%) +2.3% في سال)</small>|| 4.47 <small>(+454%) +1.7% في سال)</small> |- | '''دنيا'''|| 6.15 || 9.77 <small>(+60%) +0.9% في سال)</small>|| 11.18 <small>(+82%) +0.6% في سال)</small> |} ==صحت== [[Image:Infantmortalityrate.jpg|thumb|300px|دنيا جو نقشو جيڪو 2006 ۾ هر 1000 پيدائشن ۾ ٻارن جي موت جي شرح کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book|title=The world factbook 2006|date=2006|publisher=Potomac|others=United States Central Intelligence Agency|isbn=1574889974|location=Dulles, Va.|oclc=64964412}}</ref>]]{{Further|آفريڪا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز}} ===سب-صحارا آفريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال جي ترقي جي تاريخ=== سيپٽمبر <small>1987</small> ۾ يونيسيف ۽ ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن (<small>WHO</small>) علائقائي ڪميٽي "بماڪو انيشيئيٽو" جيڪو <small>1980</small> جي ڏهاڪي دوران علائقي ۾ ٿيندڙ مالي مسئلن جي جواب ۽ منشيات جي فنڊ کي گردش ڪرڻ ۾ ڪميونٽي جي شموليت ذريعي اهم دوائن تائين رسائي وڌائڻ جي مقصد سان چارٽر ڪيو ويو, جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Hanson |first1=Kara |last2=McPake|first2=Barbara|date=1993|title=The Bamako Initiative: where is it going |url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.878.4969&rep=rep1&type=pdf|journal=Health Policy and Planning|publisher=Oxford University Press|volume=8|issue=3 |pages=267–274|doi=10.1093/heapol/8.3.247-a |citeseerx=10.1.1.878.4969 |via=Google Scholar}}</ref> <ref name=":1">{{Cite journal|last=Ridde|first=Valéry|date=2011|title=Is the Bamako Initiative Still Relevant for West African Health Systems?|url=http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|journal=International Journal of Health Services|publisher=Baywood Publishing Co.|volume=41|issue=1|pages=175–184|doi=10.2190/HS.41.1.l|pmid=21319728|via=Google Scholar|archive-date=17 April 2018|access-date=16 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf |date=17 April 2018 }}</ref> <small>1987</small> جي بماڪو انيشيئيٽو ڪانفرنس (<small>WHO</small> پاران منظم) [[مالي]] جي گاديءَ واري هنڌ [[بماڪو]] ۾ منعقد ڪئي وئي. ۽ سب سهارا آفريڪا جي صحت جي پاليسي کي نئين شڪل ڏيڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Cite web |url= http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm |title= Health Systems Resource Guide: user fees|date=2006-11-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20061128203803/http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm|access-date=2018-05-10|archive-date= 28 November 2006}}</ref> اجلاس ۾ آفريقي صحت جي وزيرن شرڪت ڪئي. جن بنيادي صحت جي سار سنڀال جي بحالي ذريعي صحت جي سار سنڀال جي رسائي کي بهتر بڻائڻ جي وڪالت ڪئي.<ref name=":1" /> نئين حڪمت عملي ڪميونٽي تي ٻڌل صحت جي سار سنڀال جي سڌاري ذريعي رسائي ۽ نتيجي ۾ خدمتن جي وڌيڪ موثر ۽ منصفانه فراهمي کي خاص طور تي وڌايو. علائقي اندر عوامي صحت برادري شروعات جي جواب ۾ مسئلا اٿاريا جن ۾: برابري، رسائي، سستي، انضمام جا مسئلا, دوائن، انتظام، انحصار، رسد مسئلا شامل آهن ۽ استحڪام کي نسبتي اهميت ڏني وئي. انهن تنقيدن جي نتيجي ۾ شروعات بعد ۾ صحت جي خدمتن جي رسائي ۾ واڌ کي حل ڪرڻ لاءِ صحت جي خدمتن جي معيار کي وڌائڻ ۽ صحت جي نظام جي انتظام جي مجموعي بهتري تبديل ٿي وئي. صحت جي سار سنڀال جي سڀني شعبن تائين هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو. بعد ۾ صحت جي سار سنڀال جي اشارن ۾ بهتري ۽ صحت جي سار سنڀال جي ڪارڪردگي ۽ قيمت ۾ بهتري سان هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Knippenberg |first1=R. |last2=Alihonou |first2=E. |last3=Soucat |first3=A. |last4=Oyegbite |first4=K. |last5=Calivis |first5=M. |last6=Hopwood|first6=I.|last7=Niimi|first7=R.|last8=Diallo|first8=M. P. |last9=Conde|first9=M.|date=June 1997|title=Implementation of the Bamako Initiative: strategies in Benin and Guinea|journal=The International Journal of Health Planning and Management|volume=12 Suppl 1|pages=S29–47 |doi=10.1002/(SICI)1099-1751(199706)12:1+3.0.CO;2-U|doi-broken-date=16 October 2025 |issn=0749-6753|pmid=10173105}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |url= http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |title=Medicus Mundi Switzerland - Manageable Bamako Initiative schemes|date=2007-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071008211344/http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |access-date=2018-05-10 |archive-date=8 October 2007 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !مدت !زندگي جي توقع سالن ۾ |- |1950–1955 |37.46 |- |1955–1960 |{{increase}} 39.95 |- |1960–1965 |{{increase}} 42.32 |- |1965–1970 |{{increase}} 44.42 |- |1970–1975 |{{increase}} 46.51 |- |1975–1980 |{{increase}} 48.66 |- |1980–1985 |{{increase}} 50.45 |- |1985–1990 |{{increase}} 51.72 |- |1990–1995 |{{decrease}} 51.71 |- |1995–2000 |{{increase}} 52.33 |- |2000–2005 |{{increase}} 53.67 |- |2005–2010 |{{increase}} 56.97 |- |2010–2015 |{{increase}} 60.23 |} ذريعو: عالمي آبادي جا امڪان<ref>{{Cite web |url= https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/|title=World Population Prospects - Population Division - United Nations |website=esa.un.org|access-date=2018-08-26}}</ref> ===صحت جا وڏا چئلينج=== ٻين عالمي علائقن جي مقابلي ۾ سب سهارا آفريقي علائقي ۾ متعدي ۽ دائمي بيمارين جي غير متناسب شرح آهي. <ref name=":2">{{Cite journal |last1=Dalal |first1=Shona |last2=Beunza |first2=Juan Jose |last3=Volmink |first3=Jimmy |last4=Adebamowo |first4=Clement |last5=Bajunirwe |first5=Francis |last6=Njelekela|first6=Marina|last7=Mozaffarian |first7=Dariush |last8=Fawzi |first8=Wafaie |last9=Willett|first9=Walter|date=2011-08-01|title=Non-communicable diseases in sub-Saharan Africa: what we know now|url=https://academic.oup.com/ije/article/40/4/885/682926|journal=International Journal of Epidemiology|language=en|volume=40|issue=4|pages=885–901|doi=10.1093/ije/dyr050|pmid=21527446 |issn=0300-5771}}</ref> ====ذیابيطس==== ٽائپ 2 ذیابيطس خطي ۾ هڪ وبا جي طور تي برقرار آهي جيڪا سب سهارا آفريڪا لاءِ عوامي صحت ۽ سماجي معاشي بحران پيدا ڪري ٿي. سب سهارا آفريقي برادرين ۾ ذیابيطس جي روڳن ۽ ذيلي قسمن جي ڊيٽا جي کوٽ بيماري لاءِ وبائي مرض جي دستاويز ۾ خلا پيدا ڪيو آهي. ڪيترن ئي ملڪن ۾ غير تشخيص ٿيل ذیابيطس جي اعلي شرح ماڻهن کي دائمي صحت جي پيچيدگين جي اعلي خطري ۾ وجهي ٿي، ان ڪري، علائقي ۾ ذیابيطس سان لاڳاپيل بيماري ۽ موت جو وڏو خطرو پيدا ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal|last1=Mbanya|first1=Jean Claude N|last2=Motala|first2=Ayesha A|last3=Sobngwi|first3=Eugene|last4=Assah|first4=Felix K|last5=Enoru|first5=Sostanie T|date=2010-06-26|title=Diabetes in sub-Saharan Africa|url=https://doi.org/10.1016/S0140-6736(10)60550-8|journal=The Lancet|volume=375|issue=9733|pages=2254–2266|doi=10.1016/s0140-6736(10)60550-8|pmid=20609971 |issn=0140-6736|via=}}</ref> ====ايڇ آءِ وي/ايڊز==== 2011 ۾، سب سهارا آفريڪا سڄي دنيا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز سان رهندڙ سڀني ماڻهن جو %69 گهر هو.<ref>{{Cite web|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/epidemiology/2012/gr2012/20121120_FactSheet_Global_en.pdf|title=Global Fact Sheet: World AIDS Day 2012|website=UNAIDS.org|access-date=2025-10-16}}</ref> جواب ۾، عوام کي ايڇ آءِ وي/ايڊز تي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪيترائي قدم شروع ڪيا ويا آهن انهن ۾ گڏيل روڪٿام جا پروگرام، جن کي سڀ کان وڌيڪ اثرائتو قدم سمجهيو ويندو آهي، پرهيز، وفادار رهو، ڪنڊوم استعمال ڪريو مهم ۽ ڊيسمنڊ ٽوٽو ايڇ آءِ وي فائونڊيشن جا آئوٽ ريچ پروگرام شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/|title=Desmond Tutu HIV Foundation - Our Work|date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116014630/https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/ |access-date=2018-05-10 |archive-date=16 January 2013 }}</ref> گڏيل قومن جي ايڇ آءِ وي/ايڊز پروگرام (<small>UNAIDS</small>) پاران 2013 ۾ جاري ڪيل هڪ خاص رپورٽ موجب، 2012 ۾ آفريڪا ۾ اينٽي ريٽرو وائرل علاج حاصل ڪندڙ ايڇ آءِ وي مثبت ماڻهن جو تعداد 2005 ۾ علاج حاصل ڪندڙ تعداد کان ست ڀيرا وڌيڪ هو، صرف گذريل سال ۾ تقريبن 1 ملين جو اضافو ٿيو. 2011 ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ ايڊز سان لاڳاپيل موت جو تعداد 2005 جي تعداد کان 33 سيڪڙو گهٽ هو.<ref>{{Cite web|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/may/20130521prupdateafrica|title=UNAIDS reports more than 7 million people now on HIV treatment across Africa––with nearly 1 million added in the last year—while new HIV infections and deaths from AIDS continue to fall|website=www.unaids.org|language=en|access-date=2018-05-10}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2013/20130521_Update_Africa.pdf|title=UNAIDS Special Report Update: How Africa Turned AIDS Around|last=UN Joint Programme on HIV/AIDS (UNAIDS)|date=May 2013|work=|access-date=}}</ref> 2011 ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ نئين ايڇ آءِ وي انفيڪشن جو تعداد 2001 جي تعداد کان 25 سيڪڙو گهٽ هو.<ref name=":4">{{Cite book|title=Global report: UNAIDS report on the global AIDS epidemic: 2012.|date=2012|publisher=UNAIDS|others=Joint United Nations Programme on HIV/AIDS.|isbn=9789291735921|location=[Geneva]|oclc=823635323}}</ref> ====مليريا==== مليريا سب سهارا آفريڪا ۾ هڪ مقامي بيماري آهي، جتي دنيا ۾ مليريا جا گهڻا ڪيس ۽ موت ٿين ٿا.<ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/malaria|title=Fact sheet about Malaria|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ====ٽي بي==== ٽي بي ([[Tuberculosis]]) عالمي سطح تي، خاص طور تي سب سهارا آفريقي علائقي ۾ ايڇ آءِ وي جي وڌندڙ آبادي ۾، هڪ اعلي ڪيس موت جي شرح سان بيماري ۽ موت جو هڪ اهم سبب آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Mukadi|first1=Ya Diul|last2=Maher|first2=Dermot|last3=Harries|first3=Anthony|date=2001-01-26|title=Tuberculosis case fatality rates in high HIV prevalence populations in sub-Saharan Africa|url=https://journals.lww.com/aidsonline/Fulltext/2001/01260/Tuberculosis_case_fatality_rates_in_high_HIV.2.aspx|journal=AIDS|language=en-US|volume=15|issue=2|pages=143|doi=10.1097/00002030-200101260-00002 |issn=0269-9370}}</ref> ====خسرو==== خطي اندر خسرو (Measles) جي وبا کي روڪڻ لاءِ سب سهارا آفريڪا جي ملڪن ۾ معمول جي حفاظتي ٽيڪون متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Verguet|first1=Stéphane|last2=Jassat|first2=Waasila|last3=Hedberg|first3=Calle|last4=Tollman|first4=Stephen |last5=Jamison|first5=Dean T.|last6=Hofman|first6=Karen J.|date=2012-02-21|title=Measles control in Sub-Saharan Africa: South Africa as a case study|journal=Vaccine|volume=30|issue=9|pages=1594–1600|doi=10.1016/j.vaccine.2011.12.123|issn=1873-2518|pmid=22230581}}</ref> ====ماءُ ۽ ٻار جي موت==== مطالعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته دنيا جي اڌ کان وڌيڪ ماءُ جي موت سب سهارا آفريڪا ۾ ٿيندي آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Alvarez|first1=Jose Luis|last2=Gil|first2=Ruth|last3=Hernández|first3=Valentín|last4=Gil|first4=Angel|date=2009-12-14|title=Factors associated with maternal mortality in sub-Saharan Africa: an ecological study |journal=BMC Public Health|volume=9|article-number=462|doi=10.1186/1471-2458-9-462 |doi-access=free |pmc=2801510|pmid=20003411}}</ref> تنهن هوندي به، هن علائقي ۾ ترقي ڪئي آهي، ڇاڪاڻ ته <small>1990</small> کان وٺي علائقي جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماءُ جي موت جي شرح تقريبن اڌ گهٽجي وئي آهي.<ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality|title=Maternal mortality|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ان کان علاوه، آفريقي يونين جولاءِ 2003 ۾ ماپوٽو پروٽوڪول جي تصديق ڪئي، جيڪو عورتن جي جينياتي ڪٽڻ (FGM) کي منع ڪرڻ جو واعدو ڪري ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/09/15/opinion/a-brutal-custom-join-forces-to-banish-the-mutilation-of-women.html|title=A brutal custom : Join forces to banish the mutilation of women|last=Bonino|first=Emma|date=2004-09-15|work=The New York Times|access-date=2018-05-10|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> صرف سب سهارا آفريقي علائقو عالمي نومولوڊن ۽ ٻارن جي موت جي تقريبن %45 جو سبب بڻجندو آهي. مطالعي مان ٻار جي بقا ۽ مائرن جي تعليم جي وچ ۾ تعلق ظاهر ٿيو آهي ڇاڪاڻ ته تعليم جا سال مثبت طور تي ٻارن جي بقا جي شرح سان لاڳاپيل آهن. جاگرافيائي مقام پڻ هڪ عنصر آهي ڇاڪاڻ ته ٻار جي موت جي شرح شهري علائقن جي مقابلي ۾ ڳوٺاڻن علائقن ۾ وڌيڪ آهي. <ref>{{Cite book|title=Black lives matter : lifespan perspectives|others=Fairchild, Halford H.|date=2017 |isbn=9789382661405|location=Delhi, India|oclc=984759607}}</ref> ==== نظر انداز ٿيل ٽراپيڪل بيماريون ==== نظر انداز ٿيل ٽراپيڪل بيماريون جهڙوڪ انفيڪشن ([[hookworm infection]]) ڪجهه عام صحت جي حالتن کي شامل ڪن ٿيون. جيڪي سب سهارا آفريقي علائقي ۾ اندازاً 500 ملين ماڻهن کي متاثر ڪن ٿيون. <ref>{{Cite journal|last1=Hotez|first1=Peter J.|last2=Kamath|first2=Aruna|date=2009-08-25|title=Neglected Tropical Diseases in Sub-Saharan Africa: Review of Their Prevalence, Distribution, and Disease Burden |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases|language=en|volume=3|issue=8|pages=e412|doi=10.1371/journal.pntd.0000412 |doi-access=free |pmc=2727001|pmid=19707588}}</ref> ==== غير متعدي بيماريون ==== بيمارين جي عالمي بارڊن جي مطالعي جا نتيجا. اهي ظاهر ڪن ٿا ته غير متعدي بيمارين جي عمر جي معيار مطابق موت جي شرح. گهٽ ۾ گهٽ چار سب سهارا ملڪن ۾. ڏکڻ آفريڪا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، نائيجيريا ۽ ايٿوپيا سميت. سڃاڻپ ٿيل اعليٰ آمدني وارن ملڪن جي مقابلي ۾. شماريات جي نظام ۾ بهتري. ۽ بيماري جي خطري جي عنصرن جي کوٽائي تجزيي سان وبائي مرض جي مطالعي ۾ اضافو. اهي غير متعدي بيمارين (يعني: ذیابيطس، هائپر ٽائونشن، ڪينسر، دل جي بيماري، موهپا، وغيره) جي سمجھ کي بهتر بڻائي سگهن ٿا. سب سهارا آفريڪا ۾. انهي سان گڏ علائقي ۾ صحت جي پاليسي جي چوڌاري فيصلن کي بهتر طور تي آگاهي ڏين ٿا.<ref name=":2" /> ==== انڌا پن (آنڪوسرسياسيس) ==== آنڪوسرسياسيس ([[Onchocerciasis]] "درياهه جو انڌو پن") انڌا پن جو هڪ عام سبب, علائقي جي ڪجهه حصن ۾ پڻ مقامي آهي. دنيا ۾ بيماري کان متاثر 99 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهو انهن جي 31 ملڪن ۾ رهن ٿا. جواب ۾ آنڪوسرسياسيس ڪنٽرول لاءِ آفريقي پروگرام (APOC) سال 1995ع ۾ بيماري کي ڪنٽرول ڪرڻ جي مقصد سان شروع ڪيو ويو.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/onchocerciasis|title=Onchocerciasis (river blindness) |website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> === قومي صحت جي سار سنڀال جا نظام === قومي صحت جا نظام ملڪن جي وچ ۾ مختلف آهن. [[گھانا]] ۾، گهڻيون صحت جي سار سنڀال حڪومت پاران فراهم ڪئي ويندي آهي ۽ وڏي پيماني تي صحت جي وزارت ۽ گھانا جي صحت جي خدمتن پاران منظم ڪئي ويندي آهي. صحت جي سار سنڀال جي نظام ۾ فراهم ڪندڙن جا پنج سطح آهن: صحت جون پوسٽون جيڪي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پهرين سطح جي بنيادي سنڀال آهن، صحت مرڪز ۽ ڪلينڪ، ضلعي اسپتالون، علائقائي اسپتالون ۽ ٽئين درجي جون اسپتالون. انهن پروگرامن کي گھانا جي حڪومت، مالي قرضن، اندروني طور تي پيدا ٿيل فنڊ، ۽ ڊونرز پاران گڏ ڪيل صحت فنڊ پاران فنڊ ڪيو ويندو آهي. <ref>{{Cite web|last1=Canagarajah|first1=Sudharshan|last2=Ye|first2=Xiao|date=2001-04-01|title=Public Health and Education Spending in Ghana in 1992-98: Issues of Equity and Efficiency|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632648|website=ssrn.com|ssrn=632648|language=en}}</ref> سب سهارا آفريڪا کان دنيا جي ٻين حصن (يعني انگريزي ڳالهائيندڙ قومون جهڙوڪ آمريڪا ۽ برطانيه) ڏانهن صحت جي ڪارڪنن جي لڏپلاڻ سان گڏ صحت جي ماهرن جي کوٽ علائقي جي صحت جي نظام جي پيداوار ۽ اثرائتي تي منفي اثر وڌو آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Naicker|first1=Saraladevi|last2=Plange-Rhule|first2=Jacob|last3=Tutt|first3=Roger C.|last4=Eastwood|first4=John B.|date=2009|title=Shortage of healthcare workers in developing countries--Africa|journal=Ethnicity & Disease|volume=19|issue=1 Suppl 1|pages=S1–60–4|issn=1049-510X|pmid=19484878}}</ref> آفريڪا ۾ 85 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهو روايتي دوائن کي اڪثر مهانگي ايلوپيٿڪ طبي صحت جي سار سنڀال ۽ مهانگي دواسازي جي شين جي متبادل طور استعمال ڪندا آهن. آرگنائيزيشن آف آفريقي يونٽي (OAU) رياستن ۽ حڪومت جي سربراهن 2000 جي ڏهاڪي کي آفريقي روايتي دوائن تي آفريقي ڏهاڪي طور قرار ڏنو ته جيئن ڊبليو ايڇ او آفريقي علائقي کي اختيار ڪيو وڃي.<ref>{{Cite journal|last=Dunlop|first=David W.|date=November 1975|title=Alternatives to "modern" health delivery systems in Africa: Public policy issues of traditional health systems|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0037785675901717|journal=Social Science & Medicine|volume=9|issue=11–12|pages=581–586|doi=10.1016/0037-7856(75)90171-7|pmid=817397 |issn=0037-7856}}</ref>.<ref>{{Cite journal|last=Kofi-Tsekpo|first=Mawuli|date=2004|title=Institutionalization of African traditional medicine in health care systems in Africa|journal=African Journal of Health Sciences|volume=11|issue=1–2|pages=i–ii|doi=10.4314/ajhs.v11i1.30772 |issn=1022-9272|pmid=17298111}}</ref><gallery> File:Africa HIV-AIDS 2002.svg|Map of Africa colored according to the percentage of the adult (ages 15–49) population with HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS|title=Prevalence of HIV, total (% of population ages 15-49) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=2018-05-09}}</ref> File:Life expectancy in select Southern African countries 1960-2012.svg|Life expectancy has fallen drastically in [[Southern Africa]] a result of HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/193181.stm|title=BBC News {{!}} Health {{!}} Life expectancy in Africa plummets due to Aids|website=news.bbc.co.uk|access-date=2018-05-09}}</ref> </gallery> ==نسلي گروهه== {{main|آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست}} {{Further|آفريڪا جون ٻوليون}} <!-- for actual ethnic groups --> [[File:San tribesman.jpg|upright|thumb|[[سان ماڻهو|سان]] ماڻهو [[بوٽسوانا]] مان]] [[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|upright|[[يوروبا]] ڊرم وڄائيندڙ [[ڪوارا رياست]]، [[نائيجيريا]] (2004)]] [[File:Mongo family in Equateur Province.jpg|thumb|[[مونگو ماڻهو|مونگو]] خاندان [[صوبو ايڪويٽر]]، [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف دي ڪانگو]] ۾ ]] [[بانٽو ٻوليون]] جا ڳالهائيندڙ ([[نائيجر-ڪانگو ٻوليون|نائيجر-ڪانگو]] خاندان جو حصو) ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ غالب آهن. اولهه آفريڪا جي اندروني سوانا جا [[بانٽو ماڻهو|بانٽو]] هاري آهستي آهستي آفريڪا جي اڪثر حصي تي وڌيا.<ref>Luc-Normand Tellier (2009). "''[https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Urban world history: an economic and geographical perspective]''". PUQ. p.204. {{ISBN|2-7605-1588-5}}</ref> پر ڏکڻ سوڊان ۽ اوڀر آفريڪا ۾ ڪيترائي نيلوٽڪ گروھ, سواحلي ساحل تي مخلوط سواحلي ماڻهو ۽ ڏکڻ ۽ وچ آفريڪا ۾ (ترتيب وار) ڪجھ باقي مقامي خويسان (سان ۽ خويسائي) ۽ پگمي ماڻهو پڻ آهن. بنتو ڳالهائيندڙ آفريقي پڻ گبون ۽ استوائي گني ۾ غالب آهن ۽ اهي ڏکڻ ڪيمرون جي ڪجهه حصن ۾ مليا آهن. ڏکڻ آفريڪا جي ڪالهاري ريگستان ۾ "سان" جي نالي سان سڃاتل الڳ ماڻهو ڊگهي عرصي کان موجود آهن, خويسائي ماڻهن سان گڏ, اهي خويسان ٺاهيندا آهن. سان ڏکڻ آفريڪا جا پري-بانتو مقامي ماڻهو آهن, جڏهن ته پگمي وچ آفريڪا جا پري-بانتو مقامي آفريقي ماڻهو آهن.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece Pygmies struggle to survive in war zone where abuse is routine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525095020/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece |date=25 May 2010 }}. Times Online. 16 December 2004.</ref> اولهه آفريڪا جا ماڻهو بنيادي طور تي نائجر-ڪانگو ٻوليون ڳالهائين ٿا. گهڻو ڪري (جيتوڻيڪ خاص طور تي نه) ان جي غير بانٽو شاخن سان تعلق رکن ٿا. جيتوڻيڪ ڪجهه نيلو-سهارا ۽ افرو ايشيائي ڳالهائيندڙ گروپ پڻ مليا آهن. نائيجر-ڪانگو ڳالهائيندڙ (يوروبا، اِگبو، فلاني، اڪان ۽ وولوف) نسلي گروهه سڀ کان وڏا ۽ سڀ کان وڌيڪ بااثر آهن. مرڪزي صحارا ۾. منڊينڪا يا منڊي گروپ سڀ کان وڌيڪ اهم آهن. چاڊڪ ڳالهائيندڙ گروهه (هائوسا سميت) علائقي جي اترئين حصن ۾ مليا آهن. صحارا ۽ نيلو-سهارا برادرين جي ويجهو. جهڙوڪ ڪنوري، <ref name="cia.gov">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081848/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|url-status=dead}}</ref> زرما<ref name="ReferenceA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=24 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424124158/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|url-status=dead}}</ref> ۽ سونگھائي<ref name="ReferenceB">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=10 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110042640/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|url-status=dead}}</ref> اهي وچ آفريڪا جي سرحد سان لڳندڙ اولهه آفريڪا جي اوڀر وارن حصن ۾ موجود آهن. The peoples of North Africa comprise three main groups: [[Berbers]] in the northwest, [[Egyptians]] and [[Libyans]] in northeast, and [[Nilo-Saharan]]-speaking peoples in the east. The [[Muslim]] settlers who arrived in the 7th century introduced the [[Arabic]] language and [[Islam]] to the region, initiating a process of linguistic [[Arabization]] of the region's inhabitants. The Semitic [[Phoenicia]]ns (who founded [[Carthage]]) and [[Hyksos]], the Indo-Iranian [[Alans]], the Indo-European [[Ancient Greece|Greeks]], [[Ancient Rome|Romans]] and [[Vandals]] settled in North Africa as well. [[Berber languages|Berber]]-speaking populations still make significant communities within [[Morocco]] and [[Algeria]] and are still also present in smaller numbers in [[Tunisia]] and [[Libya]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm Q&A: The Berbers]. BBC News. 12 March 2004.</ref> The Berber-speaking [[Tuareg people|Tuareg]] and other often-[[nomad]]ic peoples are the principal inhabitants of the Saharan interior of North Africa. In Mauritania, there is a small Berber community and Niger–Congo-speaking peoples in the South, though in both regions Arabic and Arab culture predominates. In Sudan, although Arabic and Arab culture predominates, it is also inhabited by originally Nilo-Saharan-speaking groups such as the [[Nubians]], [[Fur]], [[Masalit people|Masalit]] and [[Zaghawa people|Zaghawa]]<ref name="John A. Shoup 2011 p. 333">John A. Shoup, Ethnic Groups of Africa and the Middle East (2011), p. 333, {{ISBN|159884363X}}: "The Zaghawa is one of the major divisions of the Beri peoples who live in western Sudan and eastern Chad, and their language, also called Zaghawa, belongs to the Saharan branch of the Nilo-Saharan language group."</ref> who over the centuries have variously intermixed with migrants from the Arabian peninsula. Small communities of Afro-Asiatic-speaking [[Beja people|Beja]] nomads can also be found in Egypt and Sudan. [[File:Bedscha.jpg|thumb|200px|[[Beja people|Beja]] nomads from [[Northeast Africa]]]] In the [[Horn of Africa]], [[Afro-Asiatic languages|Afro-Asiatic]]-speaking groups predominate. [[Ethiopia]]n and [[Eritrea]]n groups like the [[Amhara people|Amhara]] and [[Tigray-Tigrinya people|Tigrayans]] (collectively known as [[Habesha people|Habesha]]) speak languages from the [[Semitic languages|Semitic]] branch of Afro-Asiatic language family, while the [[Oromo people|Oromo]] and [[Somali people|Somali]] speak languages from the [[Cushitic]] branch of Afro-Asiatic. In southern Ethiopia and Eritrea, Nilotic peoples related to those in South Sudan are also found, while Bantu and Khoisan ethnic minorities inhabit parts of southern Somalia. [[File:Boerfamily1886.jpg|thumb|right|200px|An [[Afrikaner]] family from [[South Africa]], 1886.]] Prior to the [[decolonization]] movements of the post-[[World War II]] era, [[Ethnic groups of Europe|Europeans]] were represented in every part of Africa.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html "We Want Our Country" (3 of 10)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723000220/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html |date=23 July 2013 }}. Time. 5 November 1965</ref> Decolonisation during the 1960s and 1970s often resulted in the mass emigration of European-descended settlers out of Africa&nbsp;– especially from Algeria and Morocco (1.6 million ''[[Pied-noir|pieds-noirs]]'' in North Africa),<ref>Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). ''"[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Migration and development co-operation.]"''. Council of Europe. p.25. {{ISBN|92-871-2611-9}}</ref> Kenya, Congo,<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html Jungle Shipwreck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722210703/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html |date=22 July 2013 }}. ''Time.'' 25 July 1960</ref> Rhodesia, Mozambique and Angola.<ref>[http://www.economist.com/world/mideast-africa/displayStory.cfm?story_id=12079340 Flight from Angola], ''The Economist '', 16 August 1975</ref> By the end of 1977, more than one million Portuguese were thought to have returned from Africa.<ref>[http://countrystudies.us/portugal/48.htm Portugal - Emigration], Eric Solsten, ed. Portugal: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1993.</ref> Nevertheless, [[White Africans of European ancestry|White Africans]] remain a minority in many African states, particularly [[South Africa]], [[Zimbabwe]], [[Namibia]] and [[Réunion]].<ref>{{Cite book | first = John A. | last = Holm | title = Pidgins and Creoles: References survey | url = https://books.google.com/books?id=PcD7p9y3EIcC&pg=PA394 | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | page = 394 | isbn = 0-521-35940-6}}</ref> The African country with the largest native European African population is [[South Africa]].<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People South Africa: People: Ethnic Groups.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621164208/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People |date=21 June 2020 }} World Factbook of CIA</ref> The [[Afrikaner]]s, the [[British diaspora in Africa|British diaspora]] and the [[Coloured]]s are the largest native European-descended groups in Africa today. Native European colonization also brought sizable groups of [[Asian people|Asians]], particularly people from the [[Indian subcontinent]], to British colonies. Large [[Non-resident Indian and person of Indian origin|Indian communities]] are found in South Africa, and smaller ones are present in Kenya, Tanzania, and some other southern and East African countries. The large [[Indians in Uganda|Indian community in Uganda]] was [[Expulsion of Asians in Uganda in 1972|expelled]] by the dictator [[Idi Amin]] in 1972, though many have since returned. The islands in the Indian Ocean are also populated primarily by people of Asian origin, often mixed with Africans and Europeans. The [[Malagasy people]] of [[Madagascar]] are [[Austronesian people]] and native [[Africa]]n people, but those along the coast are generally mixed with Bantu, Arab, Indian and European origins. Malay and Indian ancestries are also important components in the group of people known in South Africa as [[Cape Coloured]]s (people with origins in two or more races and continents). Beginning with the 21st century many Hispanics, primarily Mexicans, Central Americans, Chileans, Peruvians, and Colombians, have immigrated to Africa. Around 500,000 Hispanics have immigrated to Africa, most of whom live in South Africa, Kenya, Nigeria, Uganda, and Ghana. During the 20th century, small but economically important communities of [[Demographics of Lebanon#The Lebanese Diaspora|Lebanese]] and [[Overseas Chinese|Chinese]]<ref name=Africa>"[http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration]". By Malia Politzer, ''Migration Information Source''. August 2008.</ref> have also developed in the larger coastal cities of [[West Africa|West]] and East Africa, respectively.<ref>"[http://www1.voanews.com/english/news/a-13-2007-07-10-voa46.html Lebanese Immigrants Boost West African Commerce]", By Naomi Schwarz, VOANews.com, 10 July 2007</ref> ==ٻوليون== {{main|Languages of Africa}} {{ethnolinguistic groups in Africa}} There are three major linguistic phyla native to Africa: [[Niger–Congo languages]] (including [[Bantu languages|Bantu]]) in [[West Africa|West]], [[Central Africa|Central]], [[Southeast Africa|Southeast]] and [[Southern Africa]]; [[Nilo-Saharan languages]] (unity debated) spoken from [[Tanzania]] to [[Sudan]] and from [[Chad]] to [[Mali]]; [[Khoisan languages]] (probably no phylogenetic unit, see [[Khoe languages]]), concentrated in the [[Kalahari Desert]] of [[Namibia]] and [[Botswana]]; There are several other small families and [[language isolate]]s, as well as languages that have [[Unclassified language|yet to be classified]]. In addition, the [[Afroasiatic languages]] are spread throughout [[Western Asia]], [[North Africa]], the [[Horn of Africa]] and parts of the [[Sahel]]. The [[Afroasiatic Urheimat|Afroasiatic homeland]] may be either in Western Asia or in Africa. More recently introduced to Africa are [[Austronesian languages]] spoken in [[Madagascar]], as well as [[Indo-European languages]] spoken in [[South Africa]] and [[Namibia]] ([[Afrikaans]], [[English language|English]], [[German language|German]]), which were used as [[lingua francas]] in former [[colonial empire|European colonies]]. The total number of languages natively spoken in Africa is variously estimated (depending on the delineation of [[language]] vs. [[dialect]]) at between 1,250 and 2,100,<ref>{{cite book|title=African Languages: an Introduction|editor-last=Heine|editor-first=Bernd|editor2-last=Heine|editor2-first=Bernd|publisher=Cambridge University Press|year=2000}}</ref> and by some counts at "over 3,000",<ref>{{cite book|title=The Language of African Literature|page=ix|editor-last=Epstein|editor-first=Edmund L.|editor2-last=Kole|editor2-first=Robert|publisher=Africa World Press|year=1998|isbn=0-86543-534-0|quote=Africa is incredibly rich in language&mdash;over 3,000 indigenous languages by some counts, and many creoles, pidgins, and lingua francas.|url=https://books.google.com/books?id=XkkrDH27jmIC&pg=PR9|accessdate=2011-06-23}}</ref> [[Nigeria]] alone has over 500 languages (according to the count of [[SIL Ethnologue]]),<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=nigeria |title=Ethnologue report for Nigeria |work=Ethnologue Languages of the World}}</ref> Around a hundred languages are widely used for inter-ethnic communication. [[Varieties of Arabic|Arabic]], [[Somali language|Somali]], [[Berber languages|Berber]], [[Amharic]], [[Oromo language|Oromo]], [[Igbo language|Igbo]], [[Swahili language|Swahili]], [[Hausa language|Hausa]], [[Manding languages|Manding]], [[Fulani language|Fulani]] and [[Yoruba language|Yoruba]] are spoken by tens of millions of people. Twelve [[dialect cluster]]s (which may group up to a hundred linguistic varieties) are spoken by 75 percent, and fifteen by 85 percent, of Africans as a first or additional language.<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/hdr04_complete.pdf |title=Human Development Report 2004 |year=2004 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> [[Niger–Congo languages|Niger–Congo]] is the largest phylum of African languages, with more than 500 million speakers (2017); it is dominated by the [[Bantu languages|Bantu]] branch, spread throughout sub-Saharan Africa in the [[Bantu expansion]], Bantu speakers accounting for about half of Niger–Congo speakers. [[Arabic]] is the most widely spoken single language in Africa by far, with a population of [[Arab Africa]] of the order of 330 million (2017). Other Afroasiatic languages are spoken by of the order of 100 million speakers in Africa (2017). [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]] are spoken by of the order of 100 million speakers (2017). [[Khoisan]] groups a number of mostly endangered [[click language]]s, the largest being [[Khoekhoe language|Khoekhoe]] with of the order of 300,000 speakers (2016). ==پڻ ڏسو== {{Portal|Africa}} * آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست * [[فولا قبيلو|فولا ماڻهو]] * [[عرب|عرب ماڻهو]] * بانٽو ماڻهو * هائوسا ماڻهو * آفريڪا جي لساني آباديات * آبادي جي لحاظ کان آفريقي ملڪن جي فهرست * دنيا جي آبادي * آفريڪا ۾ مذهب * [[آفريڪا ۾ اسلام]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{Commons category|Demographics of Africa}} {{Portal|Africa}} [[زمرو:آفريڪا]] [[زمرو:آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] 8ko5higg7v94qdoa750cj549rqh7rcu 376407 376406 2026-05-08T11:08:55Z Memon2025 21315 376407 wikitext text/x-wiki [[File:African_countries_by_HDI_(2020).svg|thumb|260x260 عڪسلون|2020 ۾ [[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|انساني ترقي جي انڊيڪس]] جي لحاظ کان آفريقي ڪائونٽين جو نقشو: {| style="background:transparent;" width="100%" | |- | {{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#003C00|≥ 0.900}} {{legend|#007F00|0.850–0.899}} {{legend|#00C400|0.800–0.849}} {{Col-break}} {{legend|#00F900|0.750–0.799}} {{legend|#D3FF00|0.700–0.749}} {{legend|#FF0|0.650–0.699}} {{legend|#FFD215|0.600–0.649}} {{Col-break}} {{legend|#FFA83C|0.550–0.599}} {{legend|#FF852F|0.500–0.549}} {{legend|#FF5B00|0.450–0.499}} {{legend|#F00|0.400–0.449}} {{legend|#A70000|≤ 0.399}} {{legend|#D9D9D9|Data unavailable}} {{Col-end}} |} ]] گذريل صديءَ دوران '''[[آفريڪا]] جي آبادي''' تيزي سان وڌي آهي ۽ نتيجي طور نوجوانن جي وڏي تعداد ۾ اضافو ٿيو آهي، جن کي ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ <small>'''50'''</small> سالن کان گهٽ عمر جي اميد سان وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو آهي. سال <small>2017</small>ع تائين ڪل آبادي هڪ ارب <small>'''25'''</small> ڪروڙ کان وڌيڪ آهي، جن جي واڌ جي شرح <small>'''2.5'''</small> سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو آفريقي ملڪ [[نائيجيريا]] آهي جن جي آبادي سال <small>2017</small>ع تائين 19 ڪروڙ 10 لک هي ۽ واڌ جي شرح 2.6 سيڪڙو آهي. <ref name="UN2017">{{حوالو ويب|quote=2017-11-29}}</ref> '''آبادي''': هڪ ارب 25 ڪروڙ 60 لک (2017) جو اندازو '''آبادي جي کثافت''': هڪ في چورس ڪلوميٽر '''آبادي ۾ واڌ''': %2.5 في سال ==آبادي ۾ واڌ== [[File:Population growth rate world 2013.svg|thumb|300px|گھڻن آفريقي ملڪن ۾ سالياني آبادي جي واڌ جي شرح %2 کان مٿي آهي.]] {{see|آبادي جي لحاظ کان آفريڪي ملڪن جي فهرست}} سال <small>2016</small> تائين آفريڪا جي ڪل آبادي جو اندازو <small>1.225</small> بلين آهي جيڪا دنيا جي آبادي جو %<small>17</small> نمائندگي ڪري ٿي. گڏيل قومن جي اندازن مطابق آفريڪا جي آبادي <small>2050</small> تائين <small>2.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>26</small>) ۽ <small>2100</small> تائين تقريبن <small>4.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>40</small>) تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="billion">{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8366591.stm |title=Africa population tops a billion |publisher=[[BBC]] |date=18 November 2009}}[https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/2004Highlights_finalrevised.pdf "World Population Prospects: The 2004 Revision"] [[United Nations]] (Department of Economic and Social Affairs, population division)</ref> آفريڪا جي آبادي پهريون ڀيرو <small>2009</small> ۾ هڪ ارب کان وڌي وئي. 27 سالن جي ٻيڻي وقت سان (واڌ جي شرح 2.6٪ في سال). <ref name="billion" /> آبادي جي واڌ تقريبن ساڳئي رفتار سان جاري رهي آهي ۽ ڪل آبادي <small>2038</small> تائين 2 ارب کان وڌي وڃڻ جي اميد آهي (29 سال ٻيڻي وقت، %2.4 في سال). 20 صدي جي وچ کان وٺي آبادي جي بي قابو واڌ جو سبب, بغير زرخيزي جي شرح ۾ ساڳئي گهٽتائي جي (مانع حمل جي تمام محدود استعمال جي ڪري), ٻارن جي موت جي شرح ۾ گهٽتائي ۽ عمر جي توقع ۾ عام واڌ آهي. آبادي جي بي قابو واڌ انفراسٽرڪچر جي ترقي کي ختم ڪرڻ ۽ معاشي ترقي کي خراب ڪرڻ جو خطرو آهي.<ref>Eliya Zulu, [https://www.newscientist.com/article/dn21745-how-to-defuse-sub-saharan-africas-population-bomb/ "How to defuse sub-Saharan Africa’s population bomb"], ''New Scientist'', 26 April 2012. Jeffrey Gutman and Nirav Patel, [https://www.brookings.edu/blog/africa-in-focus/2018/01/26/foresight-africa-viewpoint-urban-africa-avoiding-the-perfect-storm/ "Urban Africa: Avoiding the perfect storm"], ''Foresight Africa'', 26 January 2018.</ref> ڪينيا ۽ زامبيا واڌ جي شرح کي روڪڻ جي ڪوشش ۾ خانداني منصوبابندي کي فروغ ڏيڻ لاءِ پروگرامن تي عمل ڪري رهيا آهن.<ref>Joseph J Bish, [https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2016/jan/11/population-growth-in-africa-grasping-the-scale-of-the-challenge "Population growth in Africa: grasping the scale of the challenge"], ''The Guardian'', 11 January 2016. "African fertility has not fallen as expected. Precipitous declines in fertility in Asia and Latin America, from five children per woman in the 1970s to around 2.5 today, led many to believe Africa would follow a similar course. [...] Unfortunately, since the early 1990s, family planning programmes in Africa have not had the same attention [as in other parts of the world], resulting in slow, sometimes negligible, fertility declines. In a handful of countries, previous declines have stalled altogether and are reversing. [...] A few heroic efforts, such as Family Planning 2020, are attempting to stimulate family planning programmes across the continent, and there are some signs of success. Recent figures from Kenya and Zambia show substantial strengthening of contraceptive use among married women. In Kenya, 58% of married women now use modern contraception, and in Zambia this measure has risen from 33% to 45% in the last three years. In both cases, the catalysts for improvements were government commitment and commensurate budget financing. The virtuous circle may not be completely out of reach, but many more African governments must make haste and make substantial investments in contraceptive information and access for their people."</ref> آفريڪا ۾ آبادي جي انتهائي واڌ اوڀر آفريڪا، وچ آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪري آهي. جيڪي علائقا 21 صدي دوران انهن جي آبادي کي پنجين کان وڌيڪ ڪرڻ جو امڪان آهي, انهن مان سڀ کان وڌيڪ (آبادي ۾ اندازي مطابق %680 واڌ سان) وچ آفريڪا آهي. 2000 ۾ 100 ملين کان گهٽ کان 2100 ۾ 750 ملين کان وڌيڪ (هن انگ جو اڌ کان وڌيڪ ڪانگو جي جمهوري جمهوريه پاران هلائي وئي آهي) 2000 ۾ 47 ملين کان 2100 ۾ 379 ملين تائين وڌڻ جو امڪان آهي. ڏکڻ آفريڪا ۽ اتر آفريڪا ۾ آبادي جي متوقع واڌ گهٽ آهي, جن جي توقع آهي ته ساڳئي عرصي دوران انهن جي آبادي کي ترتيب وار ٻيڻو ۽ ٽي ڀيرا نه ڪيو ويندو. [[File:Expectancy of life.svg|thumb|400px| {| width=100% |- | valign=top | {{legend|#0000CD|>80}} {{legend|#4169E1|77.5–80}} {{legend|#00BFFF|75–77.5}} {{legend|#3CB371|72.5–75}} {{legend|#32CD32|70–72.5}} | valign=top | {{legend|#ADFF2F|67.5–70}} {{legend|#FFFF00|65–67.5}} {{legend|#FFD700|60–65}} {{legend|#FF8C00|55–60}} {{legend|#FF4500|50–55}} |} <small>2015</small> <small>۾ علائقي جي لحاظ کان زندگي جي اميد</small><ref>{{cite web |title=World Health Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |publisher=World Health Organization |url=http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/EN_WHS2016_AnnexB.pdf |date=2016 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2015_Volume-I_Comprehensive-Tables.pdf |title=United Nations World Population Prospects: 2015 revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |date=29 July 2015 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indexmundi.com/falkland_islands_(islas_malvinas)/life_expectancy_at_birth.html |title=Falkland Islands (Islas Malvinas) Life expectancy at birth |work=Index Mundi |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160711222147/http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |archive-date=2016-07-11 |url=http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |title=Greenland Life expectancy at birth |work=Index Mundi |access-date=2018-08-03}}</ref>]] علائقي جي لحاظ کان آبادي جو اندازو (اربن ۾): {|class="wikitable" |- | علائقي|| سال*2000 || سال 2050 || سال 2100 |- | [[اوڀر آفريڪا]]|| 0.26|| 0.89 <small>(+242%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+507%) +1.8% في سال)</small> |- | [[وچ آفريڪا]]|| 0.096|| 0.38 <small>(+300%) +2.8% في سال)</small>|| 0.75 <small>(+680%) +2.1% في سال)</small> |- | [[اتر آفريڪا]]|| 0.17|| 0.36 <small>(+112%) +1.5% في سال)</small>|| 0.47 <small>(+176%) +1.0%في سال)</small> |- | [[ڏاکڻي آفريڪا]]|| 0.052 || 0.086 <small>(+65%) +1.0% في سال)</small>|| 0.092 <small>(+77%) +0.6% في سال)</small> |- | [[اولهه آفريڪا]]|| 0.24 || 0.81 <small>(+238%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+558%) +1.9% في سال)</small> |- | '''[[آفريڪا]]''' || 0.82 || 2.53 <small>(+209%) +2.3% في سال)</small>|| 4.47 <small>(+454%) +1.7% في سال)</small> |- | '''دنيا'''|| 6.15 || 9.77 <small>(+60%) +0.9% في سال)</small>|| 11.18 <small>(+82%) +0.6% في سال)</small> |} ==صحت== [[Image:Infantmortalityrate.jpg|thumb|300px|دنيا جو نقشو جيڪو 2006 ۾ هر 1000 پيدائشن ۾ ٻارن جي موت جي شرح کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book|title=The world factbook 2006|date=2006|publisher=Potomac|others=United States Central Intelligence Agency|isbn=1574889974|location=Dulles, Va.|oclc=64964412}}</ref>]]{{Further|آفريڪا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز}} ===سب-صحارا آفريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال جي ترقي جي تاريخ=== سيپٽمبر <small>1987</small> ۾ يونيسيف ۽ ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن (<small>WHO</small>) علائقائي ڪميٽي "بماڪو انيشيئيٽو" جيڪو <small>1980</small> جي ڏهاڪي دوران علائقي ۾ ٿيندڙ مالي مسئلن جي جواب ۽ منشيات جي فنڊ کي گردش ڪرڻ ۾ ڪميونٽي جي شموليت ذريعي اهم دوائن تائين رسائي وڌائڻ جي مقصد سان چارٽر ڪيو ويو, جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Hanson |first1=Kara |last2=McPake|first2=Barbara|date=1993|title=The Bamako Initiative: where is it going |url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.878.4969&rep=rep1&type=pdf|journal=Health Policy and Planning|publisher=Oxford University Press|volume=8|issue=3 |pages=267–274|doi=10.1093/heapol/8.3.247-a |citeseerx=10.1.1.878.4969 |via=Google Scholar}}</ref> <ref name=":1">{{Cite journal|last=Ridde|first=Valéry|date=2011|title=Is the Bamako Initiative Still Relevant for West African Health Systems?|url=http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|journal=International Journal of Health Services|publisher=Baywood Publishing Co.|volume=41|issue=1|pages=175–184|doi=10.2190/HS.41.1.l|pmid=21319728|via=Google Scholar|archive-date=17 April 2018|access-date=16 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf |date=17 April 2018 }}</ref> <small>1987</small> جي بماڪو انيشيئيٽو ڪانفرنس (<small>WHO</small> پاران منظم) [[مالي]] جي گاديءَ واري هنڌ [[بماڪو]] ۾ منعقد ڪئي وئي. ۽ سب سهارا آفريڪا جي صحت جي پاليسي کي نئين شڪل ڏيڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Cite web |url= http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm |title= Health Systems Resource Guide: user fees|date=2006-11-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20061128203803/http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm|access-date=2018-05-10|archive-date= 28 November 2006}}</ref> اجلاس ۾ آفريقي صحت جي وزيرن شرڪت ڪئي. جن بنيادي صحت جي سار سنڀال جي بحالي ذريعي صحت جي سار سنڀال جي رسائي کي بهتر بڻائڻ جي وڪالت ڪئي.<ref name=":1" /> نئين حڪمت عملي ڪميونٽي تي ٻڌل صحت جي سار سنڀال جي سڌاري ذريعي رسائي ۽ نتيجي ۾ خدمتن جي وڌيڪ موثر ۽ منصفانه فراهمي کي خاص طور تي وڌايو. علائقي اندر عوامي صحت برادري شروعات جي جواب ۾ مسئلا اٿاريا جن ۾: برابري، رسائي، سستي، انضمام جا مسئلا, دوائن، انتظام، انحصار، رسد مسئلا شامل آهن ۽ استحڪام کي نسبتي اهميت ڏني وئي. انهن تنقيدن جي نتيجي ۾ شروعات بعد ۾ صحت جي خدمتن جي رسائي ۾ واڌ کي حل ڪرڻ لاءِ صحت جي خدمتن جي معيار کي وڌائڻ ۽ صحت جي نظام جي انتظام جي مجموعي بهتري تبديل ٿي وئي. صحت جي سار سنڀال جي سڀني شعبن تائين هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو. بعد ۾ صحت جي سار سنڀال جي اشارن ۾ بهتري ۽ صحت جي سار سنڀال جي ڪارڪردگي ۽ قيمت ۾ بهتري سان هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Knippenberg |first1=R. |last2=Alihonou |first2=E. |last3=Soucat |first3=A. |last4=Oyegbite |first4=K. |last5=Calivis |first5=M. |last6=Hopwood|first6=I.|last7=Niimi|first7=R.|last8=Diallo|first8=M. P. |last9=Conde|first9=M.|date=June 1997|title=Implementation of the Bamako Initiative: strategies in Benin and Guinea|journal=The International Journal of Health Planning and Management|volume=12 Suppl 1|pages=S29–47 |doi=10.1002/(SICI)1099-1751(199706)12:1+3.0.CO;2-U|doi-broken-date=16 October 2025 |issn=0749-6753|pmid=10173105}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |url= http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |title=Medicus Mundi Switzerland - Manageable Bamako Initiative schemes|date=2007-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071008211344/http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |access-date=2018-05-10 |archive-date=8 October 2007 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !مدت !زندگي جي توقع سالن ۾ |- |1950–1955 |37.46 |- |1955–1960 |{{increase}} 39.95 |- |1960–1965 |{{increase}} 42.32 |- |1965–1970 |{{increase}} 44.42 |- |1970–1975 |{{increase}} 46.51 |- |1975–1980 |{{increase}} 48.66 |- |1980–1985 |{{increase}} 50.45 |- |1985–1990 |{{increase}} 51.72 |- |1990–1995 |{{decrease}} 51.71 |- |1995–2000 |{{increase}} 52.33 |- |2000–2005 |{{increase}} 53.67 |- |2005–2010 |{{increase}} 56.97 |- |2010–2015 |{{increase}} 60.23 |} ذريعو: عالمي آبادي جا امڪان<ref>{{Cite web |url= https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/|title=World Population Prospects - Population Division - United Nations |website=esa.un.org|access-date=2018-08-26}}</ref> ===صحت جا وڏا چئلينج=== ٻين عالمي علائقن جي مقابلي ۾ سب سهارا آفريقي علائقي ۾ متعدي ۽ دائمي بيمارين جي غير متناسب شرح آهي. <ref name=":2">{{Cite journal |last1=Dalal |first1=Shona |last2=Beunza |first2=Juan Jose |last3=Volmink |first3=Jimmy |last4=Adebamowo |first4=Clement |last5=Bajunirwe |first5=Francis |last6=Njelekela|first6=Marina|last7=Mozaffarian |first7=Dariush |last8=Fawzi |first8=Wafaie |last9=Willett|first9=Walter|date=2011-08-01|title=Non-communicable diseases in sub-Saharan Africa: what we know now|url=https://academic.oup.com/ije/article/40/4/885/682926|journal=International Journal of Epidemiology|language=en|volume=40|issue=4|pages=885–901|doi=10.1093/ije/dyr050|pmid=21527446 |issn=0300-5771}}</ref> ====ذیابيطس==== ٽائپ 2 ذیابيطس خطي ۾ هڪ وبا جي طور تي برقرار آهي جيڪا سب سهارا آفريڪا لاءِ عوامي صحت ۽ سماجي معاشي بحران پيدا ڪري ٿي. سب سهارا آفريقي برادرين ۾ ذیابيطس جي روڳن ۽ ذيلي قسمن جي ڊيٽا جي کوٽ بيماري لاءِ وبائي مرض جي دستاويز ۾ خلا پيدا ڪيو آهي. ڪيترن ئي ملڪن ۾ غير تشخيص ٿيل ذیابيطس جي اعلي شرح ماڻهن کي دائمي صحت جي پيچيدگين جي اعلي خطري ۾ وجهي ٿي، ان ڪري، علائقي ۾ ذیابيطس سان لاڳاپيل بيماري ۽ موت جو وڏو خطرو پيدا ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal|last1=Mbanya|first1=Jean Claude N|last2=Motala|first2=Ayesha A|last3=Sobngwi|first3=Eugene|last4=Assah|first4=Felix K|last5=Enoru|first5=Sostanie T|date=2010-06-26|title=Diabetes in sub-Saharan Africa|url=https://doi.org/10.1016/S0140-6736(10)60550-8|journal=The Lancet|volume=375|issue=9733|pages=2254–2266|doi=10.1016/s0140-6736(10)60550-8|pmid=20609971 |issn=0140-6736|via=}}</ref> ====ايڇ آءِ وي/ايڊز==== 2011 ۾، سب سهارا آفريڪا سڄي دنيا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز سان رهندڙ سڀني ماڻهن جو %69 گهر هو.<ref>{{Cite web|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/epidemiology/2012/gr2012/20121120_FactSheet_Global_en.pdf|title=Global Fact Sheet: World AIDS Day 2012|website=UNAIDS.org|access-date=2025-10-16}}</ref> جواب ۾، عوام کي ايڇ آءِ وي/ايڊز تي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪيترائي قدم شروع ڪيا ويا آهن انهن ۾ گڏيل روڪٿام جا پروگرام، جن کي سڀ کان وڌيڪ اثرائتو قدم سمجهيو ويندو آهي، پرهيز، وفادار رهو، ڪنڊوم استعمال ڪريو مهم ۽ ڊيسمنڊ ٽوٽو ايڇ آءِ وي فائونڊيشن جا آئوٽ ريچ پروگرام شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/|title=Desmond Tutu HIV Foundation - Our Work|date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116014630/https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/ |access-date=2018-05-10 |archive-date=16 January 2013 }}</ref> گڏيل قومن جي ايڇ آءِ وي/ايڊز پروگرام (<small>UNAIDS</small>) پاران 2013 ۾ جاري ڪيل هڪ خاص رپورٽ موجب، 2012 ۾ آفريڪا ۾ اينٽي ريٽرو وائرل علاج حاصل ڪندڙ ايڇ آءِ وي مثبت ماڻهن جو تعداد 2005 ۾ علاج حاصل ڪندڙ تعداد کان ست ڀيرا وڌيڪ هو، صرف گذريل سال ۾ تقريبن 1 ملين جو اضافو ٿيو. 2011 ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ ايڊز سان لاڳاپيل موت جو تعداد 2005 جي تعداد کان 33 سيڪڙو گهٽ هو.<ref>{{Cite web|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/may/20130521prupdateafrica|title=UNAIDS reports more than 7 million people now on HIV treatment across Africa––with nearly 1 million added in the last year—while new HIV infections and deaths from AIDS continue to fall|website=www.unaids.org|language=en|access-date=2018-05-10}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2013/20130521_Update_Africa.pdf|title=UNAIDS Special Report Update: How Africa Turned AIDS Around|last=UN Joint Programme on HIV/AIDS (UNAIDS)|date=May 2013|work=|access-date=}}</ref> 2011 ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ نئين ايڇ آءِ وي انفيڪشن جو تعداد 2001 جي تعداد کان 25 سيڪڙو گهٽ هو.<ref name=":4">{{Cite book|title=Global report: UNAIDS report on the global AIDS epidemic: 2012.|date=2012|publisher=UNAIDS|others=Joint United Nations Programme on HIV/AIDS.|isbn=9789291735921|location=[Geneva]|oclc=823635323}}</ref> ====مليريا==== مليريا سب سهارا آفريڪا ۾ هڪ مقامي بيماري آهي، جتي دنيا ۾ مليريا جا گهڻا ڪيس ۽ موت ٿين ٿا.<ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/malaria|title=Fact sheet about Malaria|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ====ٽي بي==== ٽي بي ([[Tuberculosis]]) عالمي سطح تي، خاص طور تي سب سهارا آفريقي علائقي ۾ ايڇ آءِ وي جي وڌندڙ آبادي ۾، هڪ اعلي ڪيس موت جي شرح سان بيماري ۽ موت جو هڪ اهم سبب آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Mukadi|first1=Ya Diul|last2=Maher|first2=Dermot|last3=Harries|first3=Anthony|date=2001-01-26|title=Tuberculosis case fatality rates in high HIV prevalence populations in sub-Saharan Africa|url=https://journals.lww.com/aidsonline/Fulltext/2001/01260/Tuberculosis_case_fatality_rates_in_high_HIV.2.aspx|journal=AIDS|language=en-US|volume=15|issue=2|pages=143|doi=10.1097/00002030-200101260-00002 |issn=0269-9370}}</ref> ====خسرو==== خطي اندر خسرو (Measles) جي وبا کي روڪڻ لاءِ سب سهارا آفريڪا جي ملڪن ۾ معمول جي حفاظتي ٽيڪون متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Verguet|first1=Stéphane|last2=Jassat|first2=Waasila|last3=Hedberg|first3=Calle|last4=Tollman|first4=Stephen |last5=Jamison|first5=Dean T.|last6=Hofman|first6=Karen J.|date=2012-02-21|title=Measles control in Sub-Saharan Africa: South Africa as a case study|journal=Vaccine|volume=30|issue=9|pages=1594–1600|doi=10.1016/j.vaccine.2011.12.123|issn=1873-2518|pmid=22230581}}</ref> ====ماءُ ۽ ٻار جي موت==== مطالعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته دنيا جي اڌ کان وڌيڪ ماءُ جي موت سب سهارا آفريڪا ۾ ٿيندي آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Alvarez|first1=Jose Luis|last2=Gil|first2=Ruth|last3=Hernández|first3=Valentín|last4=Gil|first4=Angel|date=2009-12-14|title=Factors associated with maternal mortality in sub-Saharan Africa: an ecological study |journal=BMC Public Health|volume=9|article-number=462|doi=10.1186/1471-2458-9-462 |doi-access=free |pmc=2801510|pmid=20003411}}</ref> تنهن هوندي به، هن علائقي ۾ ترقي ڪئي آهي، ڇاڪاڻ ته <small>1990</small> کان وٺي علائقي جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماءُ جي موت جي شرح تقريبن اڌ گهٽجي وئي آهي.<ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality|title=Maternal mortality|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ان کان علاوه، آفريقي يونين جولاءِ 2003 ۾ ماپوٽو پروٽوڪول جي تصديق ڪئي، جيڪو عورتن جي جينياتي ڪٽڻ (FGM) کي منع ڪرڻ جو واعدو ڪري ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/09/15/opinion/a-brutal-custom-join-forces-to-banish-the-mutilation-of-women.html|title=A brutal custom : Join forces to banish the mutilation of women|last=Bonino|first=Emma|date=2004-09-15|work=The New York Times|access-date=2018-05-10|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> صرف سب سهارا آفريقي علائقو عالمي نومولوڊن ۽ ٻارن جي موت جي تقريبن %45 جو سبب بڻجندو آهي. مطالعي مان ٻار جي بقا ۽ مائرن جي تعليم جي وچ ۾ تعلق ظاهر ٿيو آهي ڇاڪاڻ ته تعليم جا سال مثبت طور تي ٻارن جي بقا جي شرح سان لاڳاپيل آهن. جاگرافيائي مقام پڻ هڪ عنصر آهي ڇاڪاڻ ته ٻار جي موت جي شرح شهري علائقن جي مقابلي ۾ ڳوٺاڻن علائقن ۾ وڌيڪ آهي. <ref>{{Cite book|title=Black lives matter : lifespan perspectives|others=Fairchild, Halford H.|date=2017 |isbn=9789382661405|location=Delhi, India|oclc=984759607}}</ref> ==== نظر انداز ٿيل ٽراپيڪل بيماريون ==== نظر انداز ٿيل ٽراپيڪل بيماريون جهڙوڪ انفيڪشن ([[hookworm infection]]) ڪجهه عام صحت جي حالتن کي شامل ڪن ٿيون. جيڪي سب سهارا آفريقي علائقي ۾ اندازاً 500 ملين ماڻهن کي متاثر ڪن ٿيون. <ref>{{Cite journal|last1=Hotez|first1=Peter J.|last2=Kamath|first2=Aruna|date=2009-08-25|title=Neglected Tropical Diseases in Sub-Saharan Africa: Review of Their Prevalence, Distribution, and Disease Burden |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases|language=en|volume=3|issue=8|pages=e412|doi=10.1371/journal.pntd.0000412 |doi-access=free |pmc=2727001|pmid=19707588}}</ref> ==== غير متعدي بيماريون ==== بيمارين جي عالمي بارڊن جي مطالعي جا نتيجا. اهي ظاهر ڪن ٿا ته غير متعدي بيمارين جي عمر جي معيار مطابق موت جي شرح. گهٽ ۾ گهٽ چار سب سهارا ملڪن ۾. ڏکڻ آفريڪا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، نائيجيريا ۽ ايٿوپيا سميت. سڃاڻپ ٿيل اعليٰ آمدني وارن ملڪن جي مقابلي ۾. شماريات جي نظام ۾ بهتري. ۽ بيماري جي خطري جي عنصرن جي کوٽائي تجزيي سان وبائي مرض جي مطالعي ۾ اضافو. اهي غير متعدي بيمارين (يعني: ذیابيطس، هائپر ٽائونشن، ڪينسر، دل جي بيماري، موهپا، وغيره) جي سمجھ کي بهتر بڻائي سگهن ٿا. سب سهارا آفريڪا ۾. انهي سان گڏ علائقي ۾ صحت جي پاليسي جي چوڌاري فيصلن کي بهتر طور تي آگاهي ڏين ٿا.<ref name=":2" /> ==== انڌا پن (آنڪوسرسياسيس) ==== آنڪوسرسياسيس ([[Onchocerciasis]] "درياهه جو انڌو پن") انڌا پن جو هڪ عام سبب, علائقي جي ڪجهه حصن ۾ پڻ مقامي آهي. دنيا ۾ بيماري کان متاثر 99 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهو انهن جي 31 ملڪن ۾ رهن ٿا. جواب ۾ آنڪوسرسياسيس ڪنٽرول لاءِ آفريقي پروگرام (APOC) سال 1995ع ۾ بيماري کي ڪنٽرول ڪرڻ جي مقصد سان شروع ڪيو ويو.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/onchocerciasis|title=Onchocerciasis (river blindness) |website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> === قومي صحت جي سار سنڀال جا نظام === قومي صحت جا نظام ملڪن جي وچ ۾ مختلف آهن. [[گھانا]] ۾، گهڻيون صحت جي سار سنڀال حڪومت پاران فراهم ڪئي ويندي آهي ۽ وڏي پيماني تي صحت جي وزارت ۽ گھانا جي صحت جي خدمتن پاران منظم ڪئي ويندي آهي. صحت جي سار سنڀال جي نظام ۾ فراهم ڪندڙن جا پنج سطح آهن: صحت جون پوسٽون جيڪي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پهرين سطح جي بنيادي سنڀال آهن، صحت مرڪز ۽ ڪلينڪ، ضلعي اسپتالون، علائقائي اسپتالون ۽ ٽئين درجي جون اسپتالون. انهن پروگرامن کي گھانا جي حڪومت، مالي قرضن، اندروني طور تي پيدا ٿيل فنڊ، ۽ ڊونرز پاران گڏ ڪيل صحت فنڊ پاران فنڊ ڪيو ويندو آهي. <ref>{{Cite web|last1=Canagarajah|first1=Sudharshan|last2=Ye|first2=Xiao|date=2001-04-01|title=Public Health and Education Spending in Ghana in 1992-98: Issues of Equity and Efficiency|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632648|website=ssrn.com|ssrn=632648|language=en}}</ref> سب سهارا آفريڪا کان دنيا جي ٻين حصن (يعني انگريزي ڳالهائيندڙ قومون جهڙوڪ آمريڪا ۽ برطانيه) ڏانهن صحت جي ڪارڪنن جي لڏپلاڻ سان گڏ صحت جي ماهرن جي کوٽ علائقي جي صحت جي نظام جي پيداوار ۽ اثرائتي تي منفي اثر وڌو آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Naicker|first1=Saraladevi|last2=Plange-Rhule|first2=Jacob|last3=Tutt|first3=Roger C.|last4=Eastwood|first4=John B.|date=2009|title=Shortage of healthcare workers in developing countries--Africa|journal=Ethnicity & Disease|volume=19|issue=1 Suppl 1|pages=S1–60–4|issn=1049-510X|pmid=19484878}}</ref> آفريڪا ۾ 85 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهو روايتي دوائن کي اڪثر مهانگي ايلوپيٿڪ طبي صحت جي سار سنڀال ۽ مهانگي دواسازي جي شين جي متبادل طور استعمال ڪندا آهن. آرگنائيزيشن آف آفريقي يونٽي (OAU) رياستن ۽ حڪومت جي سربراهن 2000 جي ڏهاڪي کي آفريقي روايتي دوائن تي آفريقي ڏهاڪي طور قرار ڏنو ته جيئن ڊبليو ايڇ او آفريقي علائقي کي اختيار ڪيو وڃي.<ref>{{Cite journal|last=Dunlop|first=David W.|date=November 1975|title=Alternatives to "modern" health delivery systems in Africa: Public policy issues of traditional health systems|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0037785675901717|journal=Social Science & Medicine|volume=9|issue=11–12|pages=581–586|doi=10.1016/0037-7856(75)90171-7|pmid=817397 |issn=0037-7856}}</ref>.<ref>{{Cite journal|last=Kofi-Tsekpo|first=Mawuli|date=2004|title=Institutionalization of African traditional medicine in health care systems in Africa|journal=African Journal of Health Sciences|volume=11|issue=1–2|pages=i–ii|doi=10.4314/ajhs.v11i1.30772 |issn=1022-9272|pmid=17298111}}</ref><gallery> File:Africa HIV-AIDS 2002.svg|Map of Africa colored according to the percentage of the adult (ages 15–49) population with HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS|title=Prevalence of HIV, total (% of population ages 15-49) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=2018-05-09}}</ref> File:Life expectancy in select Southern African countries 1960-2012.svg|Life expectancy has fallen drastically in [[Southern Africa]] a result of HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/193181.stm|title=BBC News {{!}} Health {{!}} Life expectancy in Africa plummets due to Aids|website=news.bbc.co.uk|access-date=2018-05-09}}</ref> </gallery> ==نسلي گروهه== {{main|آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست}} {{Further|آفريڪا جون ٻوليون}} <!-- for actual ethnic groups --> [[File:San tribesman.jpg|upright|thumb|[[سان ماڻهو|سان]] ماڻهو [[بوٽسوانا]] مان]] [[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|upright|[[يوروبا]] ڊرم وڄائيندڙ [[ڪوارا رياست]]، [[نائيجيريا]] (2004)]] [[File:Mongo family in Equateur Province.jpg|thumb|[[مونگو ماڻهو|مونگو]] خاندان [[صوبو ايڪويٽر]]، [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف دي ڪانگو]] ۾ ]] [[بانٽو ٻوليون]] جا ڳالهائيندڙ ([[نائيجر-ڪانگو ٻوليون|نائيجر-ڪانگو]] خاندان جو حصو) ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ غالب آهن. اولهه آفريڪا جي اندروني سوانا جا [[بانٽو ماڻهو|بانٽو]] هاري آهستي آهستي آفريڪا جي اڪثر حصي تي وڌيا.<ref>Luc-Normand Tellier (2009). "''[https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Urban world history: an economic and geographical perspective]''". PUQ. p.204. {{ISBN|2-7605-1588-5}}</ref> پر ڏکڻ سوڊان ۽ اوڀر آفريڪا ۾ ڪيترائي نيلوٽڪ گروھ, سواحلي ساحل تي مخلوط سواحلي ماڻهو ۽ ڏکڻ ۽ وچ آفريڪا ۾ (ترتيب وار) ڪجھ باقي مقامي خويسان (سان ۽ خويسائي) ۽ پگمي ماڻهو پڻ آهن. بنتو ڳالهائيندڙ آفريقي پڻ گبون ۽ استوائي گني ۾ غالب آهن ۽ اهي ڏکڻ ڪيمرون جي ڪجهه حصن ۾ مليا آهن. ڏکڻ آفريڪا جي ڪالهاري ريگستان ۾ "سان" جي نالي سان سڃاتل الڳ ماڻهو ڊگهي عرصي کان موجود آهن, خويسائي ماڻهن سان گڏ, اهي خويسان ٺاهيندا آهن. سان ڏکڻ آفريڪا جا پري-بانتو مقامي ماڻهو آهن, جڏهن ته پگمي وچ آفريڪا جا پري-بانتو مقامي آفريقي ماڻهو آهن.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece Pygmies struggle to survive in war zone where abuse is routine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525095020/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece |date=25 May 2010 }}. Times Online. 16 December 2004.</ref> اولهه آفريڪا جا ماڻهو بنيادي طور تي نائجر-ڪانگو ٻوليون ڳالهائين ٿا. گهڻو ڪري (جيتوڻيڪ خاص طور تي نه) ان جي غير بانٽو شاخن سان تعلق رکن ٿا. جيتوڻيڪ ڪجهه نيلو-سهارا ۽ افرو ايشيائي ڳالهائيندڙ گروپ پڻ مليا آهن. نائيجر-ڪانگو ڳالهائيندڙ (يوروبا، اِگبو، فلاني، اڪان ۽ وولوف) نسلي گروهه سڀ کان وڏا ۽ سڀ کان وڌيڪ بااثر آهن. مرڪزي صحارا ۾. منڊينڪا يا منڊي گروپ سڀ کان وڌيڪ اهم آهن. چاڊڪ ڳالهائيندڙ گروهه (هائوسا سميت) علائقي جي اترئين حصن ۾ مليا آهن. صحارا ۽ نيلو-سهارا برادرين جي ويجهو. جهڙوڪ ڪنوري، <ref name="cia.gov">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081848/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|url-status=dead}}</ref> زرما<ref name="ReferenceA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=24 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424124158/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|url-status=dead}}</ref> ۽ سونگھائي<ref name="ReferenceB">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=10 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110042640/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|url-status=dead}}</ref> اهي وچ آفريڪا جي سرحد سان لڳندڙ اولهه آفريڪا جي اوڀر وارن حصن ۾ موجود آهن. The peoples of North Africa comprise three main groups: [[Berbers]] in the northwest, [[Egyptians]] and [[Libyans]] in northeast, and [[Nilo-Saharan]]-speaking peoples in the east. The [[Muslim]] settlers who arrived in the 7th century introduced the [[Arabic]] language and [[Islam]] to the region, initiating a process of linguistic [[Arabization]] of the region's inhabitants. The Semitic [[Phoenicia]]ns (who founded [[Carthage]]) and [[Hyksos]], the Indo-Iranian [[Alans]], the Indo-European [[Ancient Greece|Greeks]], [[Ancient Rome|Romans]] and [[Vandals]] settled in North Africa as well. [[Berber languages|Berber]]-speaking populations still make significant communities within [[Morocco]] and [[Algeria]] and are still also present in smaller numbers in [[Tunisia]] and [[Libya]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm Q&A: The Berbers]. BBC News. 12 March 2004.</ref> The Berber-speaking [[Tuareg people|Tuareg]] and other often-[[nomad]]ic peoples are the principal inhabitants of the Saharan interior of North Africa. In Mauritania, there is a small Berber community and Niger–Congo-speaking peoples in the South, though in both regions Arabic and Arab culture predominates. In Sudan, although Arabic and Arab culture predominates, it is also inhabited by originally Nilo-Saharan-speaking groups such as the [[Nubians]], [[Fur]], [[Masalit people|Masalit]] and [[Zaghawa people|Zaghawa]]<ref name="John A. Shoup 2011 p. 333">John A. Shoup, Ethnic Groups of Africa and the Middle East (2011), p. 333, {{ISBN|159884363X}}: "The Zaghawa is one of the major divisions of the Beri peoples who live in western Sudan and eastern Chad, and their language, also called Zaghawa, belongs to the Saharan branch of the Nilo-Saharan language group."</ref> who over the centuries have variously intermixed with migrants from the Arabian peninsula. Small communities of Afro-Asiatic-speaking [[Beja people|Beja]] nomads can also be found in Egypt and Sudan. [[File:Bedscha.jpg|thumb|200px|[[Beja people|Beja]] nomads from [[Northeast Africa]]]] In the [[Horn of Africa]], [[Afro-Asiatic languages|Afro-Asiatic]]-speaking groups predominate. [[Ethiopia]]n and [[Eritrea]]n groups like the [[Amhara people|Amhara]] and [[Tigray-Tigrinya people|Tigrayans]] (collectively known as [[Habesha people|Habesha]]) speak languages from the [[Semitic languages|Semitic]] branch of Afro-Asiatic language family, while the [[Oromo people|Oromo]] and [[Somali people|Somali]] speak languages from the [[Cushitic]] branch of Afro-Asiatic. In southern Ethiopia and Eritrea, Nilotic peoples related to those in South Sudan are also found, while Bantu and Khoisan ethnic minorities inhabit parts of southern Somalia. [[File:Boerfamily1886.jpg|thumb|right|200px|An [[Afrikaner]] family from [[South Africa]], 1886.]] Prior to the [[decolonization]] movements of the post-[[World War II]] era, [[Ethnic groups of Europe|Europeans]] were represented in every part of Africa.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html "We Want Our Country" (3 of 10)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723000220/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html |date=23 July 2013 }}. Time. 5 November 1965</ref> Decolonisation during the 1960s and 1970s often resulted in the mass emigration of European-descended settlers out of Africa&nbsp;– especially from Algeria and Morocco (1.6 million ''[[Pied-noir|pieds-noirs]]'' in North Africa),<ref>Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). ''"[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Migration and development co-operation.]"''. Council of Europe. p.25. {{ISBN|92-871-2611-9}}</ref> Kenya, Congo,<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html Jungle Shipwreck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722210703/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html |date=22 July 2013 }}. ''Time.'' 25 July 1960</ref> Rhodesia, Mozambique and Angola.<ref>[http://www.economist.com/world/mideast-africa/displayStory.cfm?story_id=12079340 Flight from Angola], ''The Economist '', 16 August 1975</ref> By the end of 1977, more than one million Portuguese were thought to have returned from Africa.<ref>[http://countrystudies.us/portugal/48.htm Portugal - Emigration], Eric Solsten, ed. Portugal: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1993.</ref> Nevertheless, [[White Africans of European ancestry|White Africans]] remain a minority in many African states, particularly [[South Africa]], [[Zimbabwe]], [[Namibia]] and [[Réunion]].<ref>{{Cite book | first = John A. | last = Holm | title = Pidgins and Creoles: References survey | url = https://books.google.com/books?id=PcD7p9y3EIcC&pg=PA394 | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | page = 394 | isbn = 0-521-35940-6}}</ref> The African country with the largest native European African population is [[South Africa]].<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People South Africa: People: Ethnic Groups.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621164208/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People |date=21 June 2020 }} World Factbook of CIA</ref> The [[Afrikaner]]s, the [[British diaspora in Africa|British diaspora]] and the [[Coloured]]s are the largest native European-descended groups in Africa today. Native European colonization also brought sizable groups of [[Asian people|Asians]], particularly people from the [[Indian subcontinent]], to British colonies. Large [[Non-resident Indian and person of Indian origin|Indian communities]] are found in South Africa, and smaller ones are present in Kenya, Tanzania, and some other southern and East African countries. The large [[Indians in Uganda|Indian community in Uganda]] was [[Expulsion of Asians in Uganda in 1972|expelled]] by the dictator [[Idi Amin]] in 1972, though many have since returned. The islands in the Indian Ocean are also populated primarily by people of Asian origin, often mixed with Africans and Europeans. The [[Malagasy people]] of [[Madagascar]] are [[Austronesian people]] and native [[Africa]]n people, but those along the coast are generally mixed with Bantu, Arab, Indian and European origins. Malay and Indian ancestries are also important components in the group of people known in South Africa as [[Cape Coloured]]s (people with origins in two or more races and continents). Beginning with the 21st century many Hispanics, primarily Mexicans, Central Americans, Chileans, Peruvians, and Colombians, have immigrated to Africa. Around 500,000 Hispanics have immigrated to Africa, most of whom live in South Africa, Kenya, Nigeria, Uganda, and Ghana. During the 20th century, small but economically important communities of [[Demographics of Lebanon#The Lebanese Diaspora|Lebanese]] and [[Overseas Chinese|Chinese]]<ref name=Africa>"[http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration]". By Malia Politzer, ''Migration Information Source''. August 2008.</ref> have also developed in the larger coastal cities of [[West Africa|West]] and East Africa, respectively.<ref>"[http://www1.voanews.com/english/news/a-13-2007-07-10-voa46.html Lebanese Immigrants Boost West African Commerce]", By Naomi Schwarz, VOANews.com, 10 July 2007</ref> ==ٻوليون== {{main|آفريڪا جون ٻوليون}} آفريڪا ۾ ٽي مکيه لساني فائلا آهن: نائجر-ڪانگو ٻوليون (بنٽو سميت). اولهه، مرڪزي، ڏکڻ اوڀر ۽ ڏکڻ آفريڪا ۾, نيلو-سهارا ٻوليون تنزانيا کان سوڊان تائين ۽ چاڊ کان مالي تائين ڳالهايون وڃن ٿيون. خويسان ٻوليون نميبيا ۽ بوٽسوانا جي ڪالاهاري ريگستان ۾ مرڪوز آهن. ٻيا ڪيترائي ننڍا خاندان ۽ ٻولي الڳ ٿيل آهن. انهي سان گڏ ٻوليون جيڪي اڃا تائين درجه بندي نه ڪيون ويون آهن. ان کان علاوه مغربي ايشيا کان آفرو ايشيائي ٻوليون، اتر آفريڪا، هارن آف آفريڪا ۽ ساحل جي حصن ۾ پکڙيل آهن. افريقي وطن مغربي ايشيا ۾ يا آفريڪا ۾ ٿي سگهي ٿو. تازو آفريڪا ۾ متعارف ڪرايل آسٽرونيائي ٻوليون آهن جيڪي مڊگاسڪر ۾ ڳالهايون وڃن ٿيون. انهي سان گڏ ڏکڻ آفريڪا ۽ نميبيا (آفريقي، انگريزي، جرمن) ۾ ڳالهايون ويندڙ هند-يورپي ٻوليون آهن, جيڪي اڳوڻي يورپي ڪالونين ۾ لنگوا فرينڪا طور استعمال ٿينديون هيون. آفريڪا ۾ مقامي طور تي ڳالهائي ويندڙ ٻولين جو ڪل تعداد جو اندازو, مختلف اندازن ۾ (ٻولي بمقابله لهجي جي حد بندي تي منحصر آهي) <small>1,250</small> ۽ <small>2,100</small> جي وچ ۾ لڳايو ويو آهي<ref>{{cite book|title=African Languages: an Introduction|editor-last=Heine|editor-first=Bernd|editor2-last=Heine|editor2-first=Bernd|publisher=Cambridge University Press|year=2000}}</ref> ۽ ڪجهه ڳڻپ موجب "<small>3,000</small> کان وڌيڪ" جو اندازو لڳايو ويو آهي.<ref>{{cite book|title=The Language of African Literature|page=ix|editor-last=Epstein|editor-first=Edmund L.|editor2-last=Kole|editor2-first=Robert|publisher=Africa World Press|year=1998|isbn=0-86543-534-0|quote=Africa is incredibly rich in language&mdash;over 3,000 indigenous languages by some counts, and many creoles, pidgins, and lingua francas.|url=https://books.google.com/books?id=XkkrDH27jmIC&pg=PR9|accessdate=2011-06-23}}</ref> نائيجيريا ۾ صرف 500 کان وڌيڪ ٻوليون آهن (<small>SIL</small> <small>Ethnologue</small> جي ڳڻپ موجب).<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=nigeria |title=Ethnologue report for Nigeria |work=Ethnologue Languages of the World}}</ref> تقريبن هڪ سؤ ٻوليون بين النسلي رابطي لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. عربي، صومالي، بربر، امہاري، اورومو، اِگبو، سواحلي، هائوسا، منڊنگ، فلاني ۽ يوروبا لکين ماڻهو ڳالهائين ٿا. ٻارهن لهجن جا ڪلسٽر (جيڪي هڪ سؤ لساني قسمن تائين گڏ ٿي سگهن ٿا) 75 سيڪڙو ڳالهائين ٿا ۽ پندرهن لهجن جا ڪلسٽر 85 سيڪڙو آفريقي پهرين يا اضافي ٻولي جي طور تي ڳالهائين ٿا.<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/hdr04_complete.pdf |title=Human Development Report 2004 |year=2004 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> نائيجر-ڪانگو, 500 ملين کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن سان (2017), آفريقي ٻولين جو سڀ کان وڏو فيلم آهي. ان تي بانٽو شاخ جو غلبو آهي (بانٽو جي توسيع ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ پکڙيل آهي). بانٽو ڳالهائيندڙ نائجر-ڪانگو ڳالهائيندڙن جو اڌ حصو آهن. عربي, عرب آفريڪا جي آبادي 330 ملين (2017) جي ترتيب سان, آفريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ واحد ٻولي آهي. ٻيون آفرو ايشيائي ٻوليون آفريڪا ۾ 100 ملين ڳالهائيندڙن جي ترتيب سان ڳالهايون وڃن ٿيون (2017). نيلو-سهارن 100 ملين ڳالهائيندڙن جي ترتيب سان ڳالهايون وڃن ٿيون (2017). خويسان ڪيتريون ئي خطري جي ڪلڪ ٻولين کي گڏ ڪري ٿو. سڀ کان وڏي ۾ وڏي 300,000 ڳالهائيندڙن جي ترتيب سان ڪوئخو آهي (2016). ==پڻ ڏسو== {{Portal|Africa}} * آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست * [[فولا قبيلو|فولا ماڻهو]] * [[عرب|عرب ماڻهو]] * بانٽو ماڻهو * هائوسا ماڻهو * آفريڪا جي لساني آباديات * آبادي جي لحاظ کان آفريقي ملڪن جي فهرست * دنيا جي آبادي * آفريڪا ۾ مذهب * [[آفريڪا ۾ اسلام]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{Commons category|Demographics of Africa}} {{Portal|Africa}} [[زمرو:آفريڪا]] [[زمرو:آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] q95k468beaz820dqi0d6363axi18jop 376410 376407 2026-05-08T11:33:09Z Memon2025 21315 376410 wikitext text/x-wiki [[File:African_countries_by_HDI_(2020).svg|thumb|260x260 عڪسلون|2020 ۾ [[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|انساني ترقي جي انڊيڪس]] جي لحاظ کان آفريقي ڪائونٽين جو نقشو: {| style="background:transparent;" width="100%" | |- | {{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#003C00|≥ 0.900}} {{legend|#007F00|0.850–0.899}} {{legend|#00C400|0.800–0.849}} {{Col-break}} {{legend|#00F900|0.750–0.799}} {{legend|#D3FF00|0.700–0.749}} {{legend|#FF0|0.650–0.699}} {{legend|#FFD215|0.600–0.649}} {{Col-break}} {{legend|#FFA83C|0.550–0.599}} {{legend|#FF852F|0.500–0.549}} {{legend|#FF5B00|0.450–0.499}} {{legend|#F00|0.400–0.449}} {{legend|#A70000|≤ 0.399}} {{legend|#D9D9D9|Data unavailable}} {{Col-end}} |} ]] گذريل صديءَ دوران '''[[آفريڪا]] جي آبادي''' تيزي سان وڌي آهي ۽ نتيجي طور نوجوانن جي وڏي تعداد ۾ اضافو ٿيو آهي، جن کي ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ <small>'''50'''</small> سالن کان گهٽ عمر جي اميد سان وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو آهي. سال <small>2017</small>ع تائين ڪل آبادي هڪ ارب <small>'''25'''</small> ڪروڙ کان وڌيڪ آهي، جن جي واڌ جي شرح <small>'''2.5'''</small> سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو آفريقي ملڪ [[نائيجيريا]] آهي جن جي آبادي سال <small>2017</small>ع تائين 19 ڪروڙ 10 لک هي ۽ واڌ جي شرح 2.6 سيڪڙو آهي. <ref name="UN2017">{{حوالو ويب|quote=2017-11-29}}</ref> '''آبادي''': هڪ ارب 25 ڪروڙ 60 لک (2017) جو اندازو '''آبادي جي کثافت''': هڪ في چورس ڪلوميٽر '''آبادي ۾ واڌ''': %2.5 في سال ==آبادي ۾ واڌ== [[File:Population growth rate world 2013.svg|thumb|300px|گھڻن آفريقي ملڪن ۾ سالياني آبادي جي واڌ جي شرح %2 کان مٿي آهي.]] {{see|آبادي جي لحاظ کان آفريڪي ملڪن جي فهرست}} سال <small>2016</small> تائين آفريڪا جي ڪل آبادي جو اندازو <small>1.225</small> بلين آهي جيڪا دنيا جي آبادي جو %<small>17</small> نمائندگي ڪري ٿي. گڏيل قومن جي اندازن مطابق آفريڪا جي آبادي <small>2050</small> تائين <small>2.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>26</small>) ۽ <small>2100</small> تائين تقريبن <small>4.5</small> بلين (دنيا جي ڪل آبادي جو تقريبن %<small>40</small>) تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="billion">{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8366591.stm |title=Africa population tops a billion |publisher=[[BBC]] |date=18 November 2009}}[https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/2004Highlights_finalrevised.pdf "World Population Prospects: The 2004 Revision"] [[United Nations]] (Department of Economic and Social Affairs, population division)</ref> آفريڪا جي آبادي پهريون ڀيرو <small>2009</small> ۾ هڪ ارب کان وڌي وئي. 27 سالن جي ٻيڻي وقت سان (واڌ جي شرح 2.6٪ في سال). <ref name="billion" /> آبادي جي واڌ تقريبن ساڳئي رفتار سان جاري رهي آهي ۽ ڪل آبادي <small>2038</small> تائين 2 ارب کان وڌي وڃڻ جي اميد آهي (29 سال ٻيڻي وقت، %2.4 في سال). 20 صدي جي وچ کان وٺي آبادي جي بي قابو واڌ جو سبب, بغير زرخيزي جي شرح ۾ ساڳئي گهٽتائي جي (مانع حمل جي تمام محدود استعمال جي ڪري), ٻارن جي موت جي شرح ۾ گهٽتائي ۽ عمر جي توقع ۾ عام واڌ آهي. آبادي جي بي قابو واڌ انفراسٽرڪچر جي ترقي کي ختم ڪرڻ ۽ معاشي ترقي کي خراب ڪرڻ جو خطرو آهي.<ref>Eliya Zulu, [https://www.newscientist.com/article/dn21745-how-to-defuse-sub-saharan-africas-population-bomb/ "How to defuse sub-Saharan Africa’s population bomb"], ''New Scientist'', 26 April 2012. Jeffrey Gutman and Nirav Patel, [https://www.brookings.edu/blog/africa-in-focus/2018/01/26/foresight-africa-viewpoint-urban-africa-avoiding-the-perfect-storm/ "Urban Africa: Avoiding the perfect storm"], ''Foresight Africa'', 26 January 2018.</ref> ڪينيا ۽ زامبيا واڌ جي شرح کي روڪڻ جي ڪوشش ۾ خانداني منصوبابندي کي فروغ ڏيڻ لاءِ پروگرامن تي عمل ڪري رهيا آهن.<ref>Joseph J Bish, [https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2016/jan/11/population-growth-in-africa-grasping-the-scale-of-the-challenge "Population growth in Africa: grasping the scale of the challenge"], ''The Guardian'', 11 January 2016. "African fertility has not fallen as expected. Precipitous declines in fertility in Asia and Latin America, from five children per woman in the 1970s to around 2.5 today, led many to believe Africa would follow a similar course. [...] Unfortunately, since the early 1990s, family planning programmes in Africa have not had the same attention [as in other parts of the world], resulting in slow, sometimes negligible, fertility declines. In a handful of countries, previous declines have stalled altogether and are reversing. [...] A few heroic efforts, such as Family Planning 2020, are attempting to stimulate family planning programmes across the continent, and there are some signs of success. Recent figures from Kenya and Zambia show substantial strengthening of contraceptive use among married women. In Kenya, 58% of married women now use modern contraception, and in Zambia this measure has risen from 33% to 45% in the last three years. In both cases, the catalysts for improvements were government commitment and commensurate budget financing. The virtuous circle may not be completely out of reach, but many more African governments must make haste and make substantial investments in contraceptive information and access for their people."</ref> آفريڪا ۾ آبادي جي انتهائي واڌ اوڀر آفريڪا، وچ آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي ڪري آهي. جيڪي علائقا 21 صدي دوران انهن جي آبادي کي پنجين کان وڌيڪ ڪرڻ جو امڪان آهي, انهن مان سڀ کان وڌيڪ (آبادي ۾ اندازي مطابق %680 واڌ سان) وچ آفريڪا آهي. 2000 ۾ 100 ملين کان گهٽ کان 2100 ۾ 750 ملين کان وڌيڪ (هن انگ جو اڌ کان وڌيڪ ڪانگو جي جمهوري جمهوريه پاران هلائي وئي آهي) 2000 ۾ 47 ملين کان 2100 ۾ 379 ملين تائين وڌڻ جو امڪان آهي. ڏکڻ آفريڪا ۽ اتر آفريڪا ۾ آبادي جي متوقع واڌ گهٽ آهي, جن جي توقع آهي ته ساڳئي عرصي دوران انهن جي آبادي کي ترتيب وار ٻيڻو ۽ ٽي ڀيرا نه ڪيو ويندو. [[File:Expectancy of life.svg|thumb|400px| {| width=100% |- | valign=top | {{legend|#0000CD|>80}} {{legend|#4169E1|77.5–80}} {{legend|#00BFFF|75–77.5}} {{legend|#3CB371|72.5–75}} {{legend|#32CD32|70–72.5}} | valign=top | {{legend|#ADFF2F|67.5–70}} {{legend|#FFFF00|65–67.5}} {{legend|#FFD700|60–65}} {{legend|#FF8C00|55–60}} {{legend|#FF4500|50–55}} |} <small>2015</small> <small>۾ علائقي جي لحاظ کان زندگي جي اميد</small><ref>{{cite web |title=World Health Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |publisher=World Health Organization |url=http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/EN_WHS2016_AnnexB.pdf |date=2016 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2015_Volume-I_Comprehensive-Tables.pdf |title=United Nations World Population Prospects: 2015 revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |date=29 July 2015 |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indexmundi.com/falkland_islands_(islas_malvinas)/life_expectancy_at_birth.html |title=Falkland Islands (Islas Malvinas) Life expectancy at birth |work=Index Mundi |accessdate=2018-08-03}}</ref><ref>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160711222147/http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |archive-date=2016-07-11 |url=http://www.indexmundi.com/greenland/life_expectancy_at_birth.html |title=Greenland Life expectancy at birth |work=Index Mundi |access-date=2018-08-03}}</ref>]] علائقي جي لحاظ کان آبادي جو اندازو (اربن ۾): {|class="wikitable" |- | علائقي|| سال*2000 || سال 2050 || سال 2100 |- | [[اوڀر آفريڪا]]|| 0.26|| 0.89 <small>(+242%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+507%) +1.8% في سال)</small> |- | [[وچ آفريڪا]]|| 0.096|| 0.38 <small>(+300%) +2.8% في سال)</small>|| 0.75 <small>(+680%) +2.1% في سال)</small> |- | [[اتر آفريڪا]]|| 0.17|| 0.36 <small>(+112%) +1.5% في سال)</small>|| 0.47 <small>(+176%) +1.0%في سال)</small> |- | [[ڏاکڻي آفريڪا]]|| 0.052 || 0.086 <small>(+65%) +1.0% في سال)</small>|| 0.092 <small>(+77%) +0.6% في سال)</small> |- | [[اولهه آفريڪا]]|| 0.24 || 0.81 <small>(+238%) +2.5% في سال)</small>|| 1.58 <small>(+558%) +1.9% في سال)</small> |- | '''[[آفريڪا]]''' || 0.82 || 2.53 <small>(+209%) +2.3% في سال)</small>|| 4.47 <small>(+454%) +1.7% في سال)</small> |- | '''دنيا'''|| 6.15 || 9.77 <small>(+60%) +0.9% في سال)</small>|| 11.18 <small>(+82%) +0.6% في سال)</small> |} ==صحت== [[Image:Infantmortalityrate.jpg|thumb|300px|دنيا جو نقشو جيڪو 2006 ۾ هر 1000 پيدائشن ۾ ٻارن جي موت جي شرح کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite book|title=The world factbook 2006|date=2006|publisher=Potomac|others=United States Central Intelligence Agency|isbn=1574889974|location=Dulles, Va.|oclc=64964412}}</ref>]]{{Further|آفريڪا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز}} ===سب-صحارا آفريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال جي ترقي جي تاريخ=== سيپٽمبر <small>1987</small> ۾ يونيسيف ۽ ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن (<small>WHO</small>) علائقائي ڪميٽي "بماڪو انيشيئيٽو" جيڪو <small>1980</small> جي ڏهاڪي دوران علائقي ۾ ٿيندڙ مالي مسئلن جي جواب ۽ منشيات جي فنڊ کي گردش ڪرڻ ۾ ڪميونٽي جي شموليت ذريعي اهم دوائن تائين رسائي وڌائڻ جي مقصد سان چارٽر ڪيو ويو, جي شروعات جو اعلان ڪيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Hanson |first1=Kara |last2=McPake|first2=Barbara|date=1993|title=The Bamako Initiative: where is it going |url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.878.4969&rep=rep1&type=pdf|journal=Health Policy and Planning|publisher=Oxford University Press|volume=8|issue=3 |pages=267–274|doi=10.1093/heapol/8.3.247-a |citeseerx=10.1.1.878.4969 |via=Google Scholar}}</ref> <ref name=":1">{{Cite journal|last=Ridde|first=Valéry|date=2011|title=Is the Bamako Initiative Still Relevant for West African Health Systems?|url=http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|journal=International Journal of Health Services|publisher=Baywood Publishing Co.|volume=41|issue=1|pages=175–184|doi=10.2190/HS.41.1.l|pmid=21319728|via=Google Scholar|archive-date=17 April 2018|access-date=16 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417022845/http://www.medsp.umontreal.ca/IRSPUM_DB/pdf/29285.pdf |date=17 April 2018 }}</ref> <small>1987</small> جي بماڪو انيشيئيٽو ڪانفرنس (<small>WHO</small> پاران منظم) [[مالي]] جي گاديءَ واري هنڌ [[بماڪو]] ۾ منعقد ڪئي وئي. ۽ سب سهارا آفريڪا جي صحت جي پاليسي کي نئين شڪل ڏيڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Cite web |url= http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm |title= Health Systems Resource Guide: user fees|date=2006-11-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20061128203803/http://www.eldis.org/healthsystems/userfees/background.htm|access-date=2018-05-10|archive-date= 28 November 2006}}</ref> اجلاس ۾ آفريقي صحت جي وزيرن شرڪت ڪئي. جن بنيادي صحت جي سار سنڀال جي بحالي ذريعي صحت جي سار سنڀال جي رسائي کي بهتر بڻائڻ جي وڪالت ڪئي.<ref name=":1" /> نئين حڪمت عملي ڪميونٽي تي ٻڌل صحت جي سار سنڀال جي سڌاري ذريعي رسائي ۽ نتيجي ۾ خدمتن جي وڌيڪ موثر ۽ منصفانه فراهمي کي خاص طور تي وڌايو. علائقي اندر عوامي صحت برادري شروعات جي جواب ۾ مسئلا اٿاريا جن ۾: برابري، رسائي، سستي، انضمام جا مسئلا, دوائن، انتظام، انحصار، رسد مسئلا شامل آهن ۽ استحڪام کي نسبتي اهميت ڏني وئي. انهن تنقيدن جي نتيجي ۾ شروعات بعد ۾ صحت جي خدمتن جي رسائي ۾ واڌ کي حل ڪرڻ لاءِ صحت جي خدمتن جي معيار کي وڌائڻ ۽ صحت جي نظام جي انتظام جي مجموعي بهتري تبديل ٿي وئي. صحت جي سار سنڀال جي سڀني شعبن تائين هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو. بعد ۾ صحت جي سار سنڀال جي اشارن ۾ بهتري ۽ صحت جي سار سنڀال جي ڪارڪردگي ۽ قيمت ۾ بهتري سان هڪ جامع حڪمت عملي کي وڌايو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Knippenberg |first1=R. |last2=Alihonou |first2=E. |last3=Soucat |first3=A. |last4=Oyegbite |first4=K. |last5=Calivis |first5=M. |last6=Hopwood|first6=I.|last7=Niimi|first7=R.|last8=Diallo|first8=M. P. |last9=Conde|first9=M.|date=June 1997|title=Implementation of the Bamako Initiative: strategies in Benin and Guinea|journal=The International Journal of Health Planning and Management|volume=12 Suppl 1|pages=S29–47 |doi=10.1002/(SICI)1099-1751(199706)12:1+3.0.CO;2-U|doi-broken-date=16 October 2025 |issn=0749-6753|pmid=10173105}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |url= http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |title=Medicus Mundi Switzerland - Manageable Bamako Initiative schemes|date=2007-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071008211344/http://www.medicusmundi.ch/mms/services/bulletin/bulletin200201/kap01/07kuechler.html |access-date=2018-05-10 |archive-date=8 October 2007 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !مدت !زندگي جي توقع سالن ۾ |- |1950–1955 |37.46 |- |1955–1960 |{{increase}} 39.95 |- |1960–1965 |{{increase}} 42.32 |- |1965–1970 |{{increase}} 44.42 |- |1970–1975 |{{increase}} 46.51 |- |1975–1980 |{{increase}} 48.66 |- |1980–1985 |{{increase}} 50.45 |- |1985–1990 |{{increase}} 51.72 |- |1990–1995 |{{decrease}} 51.71 |- |1995–2000 |{{increase}} 52.33 |- |2000–2005 |{{increase}} 53.67 |- |2005–2010 |{{increase}} 56.97 |- |2010–2015 |{{increase}} 60.23 |} ذريعو: عالمي آبادي جا امڪان<ref>{{Cite web |url= https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/|title=World Population Prospects - Population Division - United Nations |website=esa.un.org|access-date=2018-08-26}}</ref> ===صحت جا وڏا چئلينج=== ٻين عالمي علائقن جي مقابلي ۾ سب سهارا آفريقي علائقي ۾ متعدي ۽ دائمي بيمارين جي غير متناسب شرح آهي. <ref name=":2">{{Cite journal |last1=Dalal |first1=Shona |last2=Beunza |first2=Juan Jose |last3=Volmink |first3=Jimmy |last4=Adebamowo |first4=Clement |last5=Bajunirwe |first5=Francis |last6=Njelekela|first6=Marina|last7=Mozaffarian |first7=Dariush |last8=Fawzi |first8=Wafaie |last9=Willett|first9=Walter|date=2011-08-01|title=Non-communicable diseases in sub-Saharan Africa: what we know now|url=https://academic.oup.com/ije/article/40/4/885/682926|journal=International Journal of Epidemiology|language=en|volume=40|issue=4|pages=885–901|doi=10.1093/ije/dyr050|pmid=21527446 |issn=0300-5771}}</ref> ====ذیابيطس==== ٽائپ 2 ذیابيطس خطي ۾ هڪ وبا جي طور تي برقرار آهي جيڪا سب سهارا آفريڪا لاءِ عوامي صحت ۽ سماجي معاشي بحران پيدا ڪري ٿي. سب سهارا آفريقي برادرين ۾ ذیابيطس جي روڳن ۽ ذيلي قسمن جي ڊيٽا جي کوٽ بيماري لاءِ وبائي مرض جي دستاويز ۾ خلا پيدا ڪيو آهي. ڪيترن ئي ملڪن ۾ غير تشخيص ٿيل ذیابيطس جي اعلي شرح ماڻهن کي دائمي صحت جي پيچيدگين جي اعلي خطري ۾ وجهي ٿي، ان ڪري، علائقي ۾ ذیابيطس سان لاڳاپيل بيماري ۽ موت جو وڏو خطرو پيدا ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal|last1=Mbanya|first1=Jean Claude N|last2=Motala|first2=Ayesha A|last3=Sobngwi|first3=Eugene|last4=Assah|first4=Felix K|last5=Enoru|first5=Sostanie T|date=2010-06-26|title=Diabetes in sub-Saharan Africa|url=https://doi.org/10.1016/S0140-6736(10)60550-8|journal=The Lancet|volume=375|issue=9733|pages=2254–2266|doi=10.1016/s0140-6736(10)60550-8|pmid=20609971 |issn=0140-6736|via=}}</ref> ====ايڇ آءِ وي/ايڊز==== 2011 ۾، سب سهارا آفريڪا سڄي دنيا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز سان رهندڙ سڀني ماڻهن جو %69 گهر هو.<ref>{{Cite web|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/epidemiology/2012/gr2012/20121120_FactSheet_Global_en.pdf|title=Global Fact Sheet: World AIDS Day 2012|website=UNAIDS.org|access-date=2025-10-16}}</ref> جواب ۾، عوام کي ايڇ آءِ وي/ايڊز تي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪيترائي قدم شروع ڪيا ويا آهن انهن ۾ گڏيل روڪٿام جا پروگرام، جن کي سڀ کان وڌيڪ اثرائتو قدم سمجهيو ويندو آهي، پرهيز، وفادار رهو، ڪنڊوم استعمال ڪريو مهم ۽ ڊيسمنڊ ٽوٽو ايڇ آءِ وي فائونڊيشن جا آئوٽ ريچ پروگرام شامل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/|title=Desmond Tutu HIV Foundation - Our Work|date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116014630/https://www.desmondtutuhivcentre.org.za/page/work/ |access-date=2018-05-10 |archive-date=16 January 2013 }}</ref> گڏيل قومن جي ايڇ آءِ وي/ايڊز پروگرام (<small>UNAIDS</small>) پاران 2013 ۾ جاري ڪيل هڪ خاص رپورٽ موجب، 2012 ۾ آفريڪا ۾ اينٽي ريٽرو وائرل علاج حاصل ڪندڙ ايڇ آءِ وي مثبت ماڻهن جو تعداد 2005 ۾ علاج حاصل ڪندڙ تعداد کان ست ڀيرا وڌيڪ هو، صرف گذريل سال ۾ تقريبن 1 ملين جو اضافو ٿيو. 2011 ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ ايڊز سان لاڳاپيل موت جو تعداد 2005 جي تعداد کان 33 سيڪڙو گهٽ هو.<ref>{{Cite web|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/may/20130521prupdateafrica|title=UNAIDS reports more than 7 million people now on HIV treatment across Africa––with nearly 1 million added in the last year—while new HIV infections and deaths from AIDS continue to fall|website=www.unaids.org|language=en|access-date=2018-05-10}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://files.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2013/20130521_Update_Africa.pdf|title=UNAIDS Special Report Update: How Africa Turned AIDS Around|last=UN Joint Programme on HIV/AIDS (UNAIDS)|date=May 2013|work=|access-date=}}</ref> 2011 ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ نئين ايڇ آءِ وي انفيڪشن جو تعداد 2001 جي تعداد کان 25 سيڪڙو گهٽ هو.<ref name=":4">{{Cite book|title=Global report: UNAIDS report on the global AIDS epidemic: 2012.|date=2012|publisher=UNAIDS|others=Joint United Nations Programme on HIV/AIDS.|isbn=9789291735921|location=[Geneva]|oclc=823635323}}</ref> ====مليريا==== مليريا سب سهارا آفريڪا ۾ هڪ مقامي بيماري آهي، جتي دنيا ۾ مليريا جا گهڻا ڪيس ۽ موت ٿين ٿا.<ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/malaria|title=Fact sheet about Malaria|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ====ٽي بي==== ٽي بي ([[Tuberculosis]]) عالمي سطح تي، خاص طور تي سب سهارا آفريقي علائقي ۾ ايڇ آءِ وي جي وڌندڙ آبادي ۾، هڪ اعلي ڪيس موت جي شرح سان بيماري ۽ موت جو هڪ اهم سبب آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Mukadi|first1=Ya Diul|last2=Maher|first2=Dermot|last3=Harries|first3=Anthony|date=2001-01-26|title=Tuberculosis case fatality rates in high HIV prevalence populations in sub-Saharan Africa|url=https://journals.lww.com/aidsonline/Fulltext/2001/01260/Tuberculosis_case_fatality_rates_in_high_HIV.2.aspx|journal=AIDS|language=en-US|volume=15|issue=2|pages=143|doi=10.1097/00002030-200101260-00002 |issn=0269-9370}}</ref> ====خسرو==== خطي اندر خسرو (Measles) جي وبا کي روڪڻ لاءِ سب سهارا آفريڪا جي ملڪن ۾ معمول جي حفاظتي ٽيڪون متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Verguet|first1=Stéphane|last2=Jassat|first2=Waasila|last3=Hedberg|first3=Calle|last4=Tollman|first4=Stephen |last5=Jamison|first5=Dean T.|last6=Hofman|first6=Karen J.|date=2012-02-21|title=Measles control in Sub-Saharan Africa: South Africa as a case study|journal=Vaccine|volume=30|issue=9|pages=1594–1600|doi=10.1016/j.vaccine.2011.12.123|issn=1873-2518|pmid=22230581}}</ref> ====ماءُ ۽ ٻار جي موت==== مطالعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته دنيا جي اڌ کان وڌيڪ ماءُ جي موت سب سهارا آفريڪا ۾ ٿيندي آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Alvarez|first1=Jose Luis|last2=Gil|first2=Ruth|last3=Hernández|first3=Valentín|last4=Gil|first4=Angel|date=2009-12-14|title=Factors associated with maternal mortality in sub-Saharan Africa: an ecological study |journal=BMC Public Health|volume=9|article-number=462|doi=10.1186/1471-2458-9-462 |doi-access=free |pmc=2801510|pmid=20003411}}</ref> تنهن هوندي به، هن علائقي ۾ ترقي ڪئي آهي، ڇاڪاڻ ته <small>1990</small> کان وٺي علائقي جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماءُ جي موت جي شرح تقريبن اڌ گهٽجي وئي آهي.<ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality|title=Maternal mortality|website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> ان کان علاوه، آفريقي يونين جولاءِ 2003 ۾ ماپوٽو پروٽوڪول جي تصديق ڪئي، جيڪو عورتن جي جينياتي ڪٽڻ (FGM) کي منع ڪرڻ جو واعدو ڪري ٿو.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/09/15/opinion/a-brutal-custom-join-forces-to-banish-the-mutilation-of-women.html|title=A brutal custom : Join forces to banish the mutilation of women|last=Bonino|first=Emma|date=2004-09-15|work=The New York Times|access-date=2018-05-10|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> صرف سب سهارا آفريقي علائقو عالمي نومولوڊن ۽ ٻارن جي موت جي تقريبن %45 جو سبب بڻجندو آهي. مطالعي مان ٻار جي بقا ۽ مائرن جي تعليم جي وچ ۾ تعلق ظاهر ٿيو آهي ڇاڪاڻ ته تعليم جا سال مثبت طور تي ٻارن جي بقا جي شرح سان لاڳاپيل آهن. جاگرافيائي مقام پڻ هڪ عنصر آهي ڇاڪاڻ ته ٻار جي موت جي شرح شهري علائقن جي مقابلي ۾ ڳوٺاڻن علائقن ۾ وڌيڪ آهي. <ref>{{Cite book|title=Black lives matter : lifespan perspectives|others=Fairchild, Halford H.|date=2017 |isbn=9789382661405|location=Delhi, India|oclc=984759607}}</ref> ==== نظر انداز ٿيل ٽراپيڪل بيماريون ==== نظر انداز ٿيل ٽراپيڪل بيماريون جهڙوڪ انفيڪشن ([[hookworm infection]]) ڪجهه عام صحت جي حالتن کي شامل ڪن ٿيون. جيڪي سب سهارا آفريقي علائقي ۾ اندازاً 500 ملين ماڻهن کي متاثر ڪن ٿيون. <ref>{{Cite journal|last1=Hotez|first1=Peter J.|last2=Kamath|first2=Aruna|date=2009-08-25|title=Neglected Tropical Diseases in Sub-Saharan Africa: Review of Their Prevalence, Distribution, and Disease Burden |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases|language=en|volume=3|issue=8|pages=e412|doi=10.1371/journal.pntd.0000412 |doi-access=free |pmc=2727001|pmid=19707588}}</ref> ==== غير متعدي بيماريون ==== بيمارين جي عالمي بارڊن جي مطالعي جا نتيجا. اهي ظاهر ڪن ٿا ته غير متعدي بيمارين جي عمر جي معيار مطابق موت جي شرح. گهٽ ۾ گهٽ چار سب سهارا ملڪن ۾. ڏکڻ آفريڪا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، نائيجيريا ۽ ايٿوپيا سميت. سڃاڻپ ٿيل اعليٰ آمدني وارن ملڪن جي مقابلي ۾. شماريات جي نظام ۾ بهتري. ۽ بيماري جي خطري جي عنصرن جي کوٽائي تجزيي سان وبائي مرض جي مطالعي ۾ اضافو. اهي غير متعدي بيمارين (يعني: ذیابيطس، هائپر ٽائونشن، ڪينسر، دل جي بيماري، موهپا، وغيره) جي سمجھ کي بهتر بڻائي سگهن ٿا. سب سهارا آفريڪا ۾. انهي سان گڏ علائقي ۾ صحت جي پاليسي جي چوڌاري فيصلن کي بهتر طور تي آگاهي ڏين ٿا.<ref name=":2" /> ==== انڌا پن (آنڪوسرسياسيس) ==== آنڪوسرسياسيس ([[Onchocerciasis]] "درياهه جو انڌو پن") انڌا پن جو هڪ عام سبب, علائقي جي ڪجهه حصن ۾ پڻ مقامي آهي. دنيا ۾ بيماري کان متاثر 99 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهو انهن جي 31 ملڪن ۾ رهن ٿا. جواب ۾ آنڪوسرسياسيس ڪنٽرول لاءِ آفريقي پروگرام (APOC) سال 1995ع ۾ بيماري کي ڪنٽرول ڪرڻ جي مقصد سان شروع ڪيو ويو.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/onchocerciasis|title=Onchocerciasis (river blindness) |website=World Health Organization|language=en-US|access-date=2018-05-10}}</ref> === قومي صحت جي سار سنڀال جا نظام === قومي صحت جا نظام ملڪن جي وچ ۾ مختلف آهن. [[گھانا]] ۾، گهڻيون صحت جي سار سنڀال حڪومت پاران فراهم ڪئي ويندي آهي ۽ وڏي پيماني تي صحت جي وزارت ۽ گھانا جي صحت جي خدمتن پاران منظم ڪئي ويندي آهي. صحت جي سار سنڀال جي نظام ۾ فراهم ڪندڙن جا پنج سطح آهن: صحت جون پوسٽون جيڪي ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پهرين سطح جي بنيادي سنڀال آهن، صحت مرڪز ۽ ڪلينڪ، ضلعي اسپتالون، علائقائي اسپتالون ۽ ٽئين درجي جون اسپتالون. انهن پروگرامن کي گھانا جي حڪومت، مالي قرضن، اندروني طور تي پيدا ٿيل فنڊ، ۽ ڊونرز پاران گڏ ڪيل صحت فنڊ پاران فنڊ ڪيو ويندو آهي. <ref>{{Cite web|last1=Canagarajah|first1=Sudharshan|last2=Ye|first2=Xiao|date=2001-04-01|title=Public Health and Education Spending in Ghana in 1992-98: Issues of Equity and Efficiency|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632648|website=ssrn.com|ssrn=632648|language=en}}</ref> سب سهارا آفريڪا کان دنيا جي ٻين حصن (يعني انگريزي ڳالهائيندڙ قومون جهڙوڪ آمريڪا ۽ برطانيه) ڏانهن صحت جي ڪارڪنن جي لڏپلاڻ سان گڏ صحت جي ماهرن جي کوٽ علائقي جي صحت جي نظام جي پيداوار ۽ اثرائتي تي منفي اثر وڌو آهي.<ref>{{Cite journal|last1=Naicker|first1=Saraladevi|last2=Plange-Rhule|first2=Jacob|last3=Tutt|first3=Roger C.|last4=Eastwood|first4=John B.|date=2009|title=Shortage of healthcare workers in developing countries--Africa|journal=Ethnicity & Disease|volume=19|issue=1 Suppl 1|pages=S1–60–4|issn=1049-510X|pmid=19484878}}</ref> آفريڪا ۾ 85 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهو روايتي دوائن کي اڪثر مهانگي ايلوپيٿڪ طبي صحت جي سار سنڀال ۽ مهانگي دواسازي جي شين جي متبادل طور استعمال ڪندا آهن. آرگنائيزيشن آف آفريقي يونٽي (OAU) رياستن ۽ حڪومت جي سربراهن 2000 جي ڏهاڪي کي آفريقي روايتي دوائن تي آفريقي ڏهاڪي طور قرار ڏنو ته جيئن ڊبليو ايڇ او آفريقي علائقي کي اختيار ڪيو وڃي.<ref>{{Cite journal|last=Dunlop|first=David W.|date=November 1975|title=Alternatives to "modern" health delivery systems in Africa: Public policy issues of traditional health systems|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0037785675901717|journal=Social Science & Medicine|volume=9|issue=11–12|pages=581–586|doi=10.1016/0037-7856(75)90171-7|pmid=817397 |issn=0037-7856}}</ref>.<ref>{{Cite journal|last=Kofi-Tsekpo|first=Mawuli|date=2004|title=Institutionalization of African traditional medicine in health care systems in Africa|journal=African Journal of Health Sciences|volume=11|issue=1–2|pages=i–ii|doi=10.4314/ajhs.v11i1.30772 |issn=1022-9272|pmid=17298111}}</ref><gallery> File:Africa HIV-AIDS 2002.svg|Map of Africa colored according to the percentage of the adult (ages 15–49) population with HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS|title=Prevalence of HIV, total (% of population ages 15-49) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=2018-05-09}}</ref> File:Life expectancy in select Southern African countries 1960-2012.svg|Life expectancy has fallen drastically in [[Southern Africa]] a result of HIV/AIDS.<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/193181.stm|title=BBC News {{!}} Health {{!}} Life expectancy in Africa plummets due to Aids|website=news.bbc.co.uk|access-date=2018-05-09}}</ref> </gallery> ==نسلي گروهه== {{main|آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست}} {{Further|آفريڪا جون ٻوليون}} <!-- for actual ethnic groups --> [[File:San tribesman.jpg|upright|thumb|[[سان ماڻهو|سان]] ماڻهو [[بوٽسوانا]] مان]] [[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|upright|[[يوروبا]] ڊرم وڄائيندڙ [[ڪوارا رياست]]، [[نائيجيريا]] (2004)]] [[File:Mongo family in Equateur Province.jpg|thumb|[[مونگو ماڻهو|مونگو]] خاندان [[صوبو ايڪويٽر]]، [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف دي ڪانگو]] ۾ ]] [[بانٽو ٻوليون]] جا ڳالهائيندڙ ([[نائيجر-ڪانگو ٻوليون|نائيجر-ڪانگو]] خاندان جو حصو) ڏکڻ، مرڪزي ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا ۾ غالب آهن. اولهه آفريڪا جي اندروني سوانا جا [[بانٽو ماڻهو|بانٽو]] هاري آهستي آهستي آفريڪا جي اڪثر حصي تي وڌيا.<ref>Luc-Normand Tellier (2009). "''[https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Urban world history: an economic and geographical perspective]''". PUQ. p.204. {{ISBN|2-7605-1588-5}}</ref> پر ڏکڻ سوڊان ۽ اوڀر آفريڪا ۾ ڪيترائي نيلوٽڪ گروھ, سواحلي ساحل تي مخلوط سواحلي ماڻهو ۽ ڏکڻ ۽ وچ آفريڪا ۾ (ترتيب وار) ڪجھ باقي مقامي خويسان (سان ۽ خويسائي) ۽ پگمي ماڻهو پڻ آهن. بنتو ڳالهائيندڙ آفريقي پڻ گبون ۽ استوائي گني ۾ غالب آهن ۽ اهي ڏکڻ ڪيمرون جي ڪجهه حصن ۾ مليا آهن. ڏکڻ آفريڪا جي ڪالهاري ريگستان ۾ "سان" جي نالي سان سڃاتل الڳ ماڻهو ڊگهي عرصي کان موجود آهن, خويسائي ماڻهن سان گڏ, اهي خويسان ٺاهيندا آهن. سان ڏکڻ آفريڪا جا پري-بانتو مقامي ماڻهو آهن, جڏهن ته پگمي وچ آفريڪا جا پري-بانتو مقامي آفريقي ماڻهو آهن.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece Pygmies struggle to survive in war zone where abuse is routine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525095020/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece |date=25 May 2010 }}. Times Online. 16 December 2004.</ref> اولهه آفريڪا جا ماڻهو بنيادي طور تي نائجر-ڪانگو ٻوليون ڳالهائين ٿا. گهڻو ڪري (جيتوڻيڪ خاص طور تي نه) ان جي غير بانٽو شاخن سان تعلق رکن ٿا. جيتوڻيڪ ڪجهه نيلو-سهارا ۽ افرو ايشيائي ڳالهائيندڙ گروپ پڻ مليا آهن. نائيجر-ڪانگو ڳالهائيندڙ (يوروبا، اِگبو، فلاني، اڪان ۽ وولوف) نسلي گروهه سڀ کان وڏا ۽ سڀ کان وڌيڪ بااثر آهن. مرڪزي صحارا ۾. منڊينڪا يا منڊي گروپ سڀ کان وڌيڪ اهم آهن. چاڊڪ ڳالهائيندڙ گروهه (هائوسا سميت) علائقي جي اترئين حصن ۾ مليا آهن. صحارا ۽ نيلو-سهارا برادرين جي ويجهو. جهڙوڪ ڪنوري، <ref name="cia.gov">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081848/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|url-status=dead}}</ref> زرما<ref name="ReferenceA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=24 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424124158/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html|url-status=dead}}</ref> ۽ سونگھائي<ref name="ReferenceB">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|title=The World Factbook|publisher=|access-date=27 December 2013|archive-date=10 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110042640/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html|url-status=dead}}</ref> اهي وچ آفريڪا جي سرحد سان لڳندڙ اولهه آفريڪا جي اوڀر وارن حصن ۾ موجود آهن. The peoples of North Africa comprise three main groups: [[Berbers]] in the northwest, [[Egyptians]] and [[Libyans]] in northeast, and [[Nilo-Saharan]]-speaking peoples in the east. The [[Muslim]] settlers who arrived in the 7th century introduced the [[Arabic]] language and [[Islam]] to the region, initiating a process of linguistic [[Arabization]] of the region's inhabitants. The Semitic [[Phoenicia]]ns (who founded [[Carthage]]) and [[Hyksos]], the Indo-Iranian [[Alans]], the Indo-European [[Ancient Greece|Greeks]], [[Ancient Rome|Romans]] and [[Vandals]] settled in North Africa as well. [[Berber languages|Berber]]-speaking populations still make significant communities within [[Morocco]] and [[Algeria]] and are still also present in smaller numbers in [[Tunisia]] and [[Libya]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm Q&A: The Berbers]. BBC News. 12 March 2004.</ref> The Berber-speaking [[Tuareg people|Tuareg]] and other often-[[nomad]]ic peoples are the principal inhabitants of the Saharan interior of North Africa. In Mauritania, there is a small Berber community and Niger–Congo-speaking peoples in the South, though in both regions Arabic and Arab culture predominates. In Sudan, although Arabic and Arab culture predominates, it is also inhabited by originally Nilo-Saharan-speaking groups such as the [[Nubians]], [[Fur]], [[Masalit people|Masalit]] and [[Zaghawa people|Zaghawa]]<ref name="John A. Shoup 2011 p. 333">John A. Shoup, Ethnic Groups of Africa and the Middle East (2011), p. 333, {{ISBN|159884363X}}: "The Zaghawa is one of the major divisions of the Beri peoples who live in western Sudan and eastern Chad, and their language, also called Zaghawa, belongs to the Saharan branch of the Nilo-Saharan language group."</ref> who over the centuries have variously intermixed with migrants from the Arabian peninsula. Small communities of Afro-Asiatic-speaking [[Beja people|Beja]] nomads can also be found in Egypt and Sudan. [[File:Bedscha.jpg|thumb|200px|[[Beja people|Beja]] nomads from [[Northeast Africa]]]] In the [[Horn of Africa]], [[Afro-Asiatic languages|Afro-Asiatic]]-speaking groups predominate. [[Ethiopia]]n and [[Eritrea]]n groups like the [[Amhara people|Amhara]] and [[Tigray-Tigrinya people|Tigrayans]] (collectively known as [[Habesha people|Habesha]]) speak languages from the [[Semitic languages|Semitic]] branch of Afro-Asiatic language family, while the [[Oromo people|Oromo]] and [[Somali people|Somali]] speak languages from the [[Cushitic]] branch of Afro-Asiatic. In southern Ethiopia and Eritrea, Nilotic peoples related to those in South Sudan are also found, while Bantu and Khoisan ethnic minorities inhabit parts of southern Somalia. [[File:Boerfamily1886.jpg|thumb|right|200px|ڏکڻ آفريڪا مان هڪ آفريڪانر خاندان، 1886]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ جي دور جي ڊيڪولونائيزيشن تحريڪن کان اڳ يورپين جي نمائندگي آفريڪا جي هر حصي ۾ هئي. <ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html "We Want Our Country" (3 of 10)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723000220/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html |date=23 July 2013 }}. Time. 5 November 1965</ref> 1960 ۽ 1970 جي ڏهاڪي دوران ڊيڪولونائيزيشن جي نتيجي ۾ اڪثر ڪري يورپي نسل جي آبادگارن جي وڏي پيماني تي آفريڪا مان, خاص طور تي الجيريا ۽ مراکش کان (اتر آفريڪا ۾ 1.6 ملين پائيڊ-نائر), ڪينيا، ڪانگو، روڊيشيا، موزمبيق ۽ انگولا هجرت ٿي.<ref>[http://www.economist.com/world/mideast-africa/displayStory.cfm?story_id=12079340 Flight from Angola], ''The Economist '', 16 August 1975</ref> 1977 جي آخر تائين هڪ ملين کان وڌيڪ پرتگالي آفريڪا مان واپس آيا هئا.<ref>[http://countrystudies.us/portugal/48.htm Portugal - Emigration], Eric Solsten, ed. Portugal: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1993.</ref> <ref>Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). ''"[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Migration and development co-operation.]"''. Council of Europe. p.25. {{ISBN|92-871-2611-9}}</ref><ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html Jungle Shipwreck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722210703/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html |date=22 July 2013 }}. ''Time.'' 25 July 1960</ref> تنهن هوندي به ڪيترن ئي آفريقي رياستن ۾ اڇا آفريقي, خاص طور تي ڏکڻ آفريڪا، زمبابوي، نميبيا ۽ ري يونين اقليت ۾ آهن.<ref>{{Cite book | first = John A. | last = Holm | title = Pidgins and Creoles: References survey | url = https://books.google.com/books?id=PcD7p9y3EIcC&pg=PA394 | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | page = 394 | isbn = 0-521-35940-6}}</ref> سڀ کان وڏي اصلي يورپي آفريقي آبادي وارو آفريقي ملڪ ڏکڻ آفريڪا آهي.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People South Africa: People: Ethnic Groups.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621164208/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People |date=21 June 2020 }} World Factbook of CIA</ref> آفريڪن (برطانوي ڊاسپورا) ۽ رنگين اڄ آفريڪا ۾ سڀ کان وڏي اصلي يورپي نسل جا گروهه آهن. اصلي يورپي نوآبادياتي پڻ ايشيائي نسل جي وڏي گروهن کي آندو. خاص طور تي هندستاني برصغير ​​جا ماڻهو. برطانوي نوآبادين ڏانهن. ڏکڻ آفريڪا ۾ وڏيون هندستاني برادريون مليون آهن. ۽ ننڍيون ڪينيا، تنزانيا ۽ ڪجهه ٻين ڏکڻ ۽ اوڀر آفريقي ملڪن ۾ موجود آهن. يوگنڊا ۾ وڏي هندستاني برادري کي 1972 ۾ آمر عيدي امين پاران ڪڍيو ويو هو. جيتوڻيڪ ڪيترائي واپس اچي ويا آهن. هندي سمنڊ ۾ ٻيٽ پڻ بنيادي طور تي ايشيائي نسل جي ماڻهن جي آبادي آهن. اڪثر ڪري آفريقي ۽ يورپين سان ملايا ويندا آهن. ملاگاسي ماڻهو (مڊگاسڪر جا) آسٽرونيشيائي ماڻهو آهن. ۽ مقامي آفريقي ماڻهو. پر ساحل سان گڏ رهندڙ ماڻهو عام طور تي بنتو، عرب، هندستاني ۽ يورپي نسل سان مليا ويندا آهن. ملائي ۽ هندستاني آباؤ اجداد پڻ ڏکڻ آفريڪا ۾ ڪيپ ڪلورڊز (ٻن يا وڌيڪ نسلن ۽ براعظمن ۾ اصل وارا ماڻهو) جي نالي سان سڃاتل ماڻهن جي گروپ ۾ اهم جزا آهن. 21 صدي کان شروع ٿي. ڪيترائي هسپانوي (بنيادي طور تي ميڪسيڪن، وچ آمريڪي، چلي، پيرو ۽ ڪولمبين) آفريڪا ڏانهن لڏپلاڻ ڪري چڪا آهن. لڳ ڀڳ 500,000 هسپانوي آفريڪا ڏانهن لڏپلاڻ ڪري چڪا آهن. جن مان گهڻا ڏکڻ آفريڪا، ڪينيا، نائيجيريا، يوگنڊا ۽ گھانا ۾ رهن ٿا. 20 صدي دوران. لبناني (۽ چيني) جون ننڍيون پر اقتصادي طور تي اهم برادريون پڻ اولهه ۽ اوڀر آفريڪا جي وڏن ساحلي شهرن ۾ ترقي ڪيون آهن.<ref name="Africa">"[http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration]". By Malia Politzer, ''Migration Information Source''. August 2008.</ref><ref>"[http://www1.voanews.com/english/news/a-13-2007-07-10-voa46.html Lebanese Immigrants Boost West African Commerce]", By Naomi Schwarz, VOANews.com, 10 July 2007</ref> ==ٻوليون== {{main|آفريڪا جون ٻوليون}} آفريڪا ۾ ٽي مکيه لساني فائلا آهن: نائجر-ڪانگو ٻوليون (بنٽو سميت). اولهه، مرڪزي، ڏکڻ اوڀر ۽ ڏکڻ آفريڪا ۾, نيلو-سهارا ٻوليون تنزانيا کان سوڊان تائين ۽ چاڊ کان مالي تائين ڳالهايون وڃن ٿيون. خويسان ٻوليون نميبيا ۽ بوٽسوانا جي ڪالاهاري ريگستان ۾ مرڪوز آهن. ٻيا ڪيترائي ننڍا خاندان ۽ ٻولي الڳ ٿيل آهن. انهي سان گڏ ٻوليون جيڪي اڃا تائين درجه بندي نه ڪيون ويون آهن. ان کان علاوه مغربي ايشيا کان آفرو ايشيائي ٻوليون، اتر آفريڪا، هارن آف آفريڪا ۽ ساحل جي حصن ۾ پکڙيل آهن. افريقي وطن مغربي ايشيا ۾ يا آفريڪا ۾ ٿي سگهي ٿو. تازو آفريڪا ۾ متعارف ڪرايل آسٽرونيائي ٻوليون آهن جيڪي مڊگاسڪر ۾ ڳالهايون وڃن ٿيون. انهي سان گڏ ڏکڻ آفريڪا ۽ نميبيا (آفريقي، انگريزي، جرمن) ۾ ڳالهايون ويندڙ هند-يورپي ٻوليون آهن, جيڪي اڳوڻي يورپي ڪالونين ۾ لنگوا فرينڪا طور استعمال ٿينديون هيون. آفريڪا ۾ مقامي طور تي ڳالهائي ويندڙ ٻولين جو ڪل تعداد جو اندازو, مختلف اندازن ۾ (ٻولي بمقابله لهجي جي حد بندي تي منحصر آهي) <small>1,250</small> ۽ <small>2,100</small> جي وچ ۾ لڳايو ويو آهي<ref>{{cite book|title=African Languages: an Introduction|editor-last=Heine|editor-first=Bernd|editor2-last=Heine|editor2-first=Bernd|publisher=Cambridge University Press|year=2000}}</ref> ۽ ڪجهه ڳڻپ موجب "<small>3,000</small> کان وڌيڪ" جو اندازو لڳايو ويو آهي.<ref>{{cite book|title=The Language of African Literature|page=ix|editor-last=Epstein|editor-first=Edmund L.|editor2-last=Kole|editor2-first=Robert|publisher=Africa World Press|year=1998|isbn=0-86543-534-0|quote=Africa is incredibly rich in language&mdash;over 3,000 indigenous languages by some counts, and many creoles, pidgins, and lingua francas.|url=https://books.google.com/books?id=XkkrDH27jmIC&pg=PR9|accessdate=2011-06-23}}</ref> نائيجيريا ۾ صرف 500 کان وڌيڪ ٻوليون آهن (<small>SIL</small> <small>Ethnologue</small> جي ڳڻپ موجب).<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=nigeria |title=Ethnologue report for Nigeria |work=Ethnologue Languages of the World}}</ref> تقريبن هڪ سؤ ٻوليون بين النسلي رابطي لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. عربي، صومالي، بربر، امہاري، اورومو، اِگبو، سواحلي، هائوسا، منڊنگ، فلاني ۽ يوروبا لکين ماڻهو ڳالهائين ٿا. ٻارهن لهجن جا ڪلسٽر (جيڪي هڪ سؤ لساني قسمن تائين گڏ ٿي سگهن ٿا) 75 سيڪڙو ڳالهائين ٿا ۽ پندرهن لهجن جا ڪلسٽر 85 سيڪڙو آفريقي پهرين يا اضافي ٻولي جي طور تي ڳالهائين ٿا.<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/hdr04_complete.pdf |title=Human Development Report 2004 |year=2004 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> نائيجر-ڪانگو, 500 ملين کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن سان (2017), آفريقي ٻولين جو سڀ کان وڏو فيلم آهي. ان تي بانٽو شاخ جو غلبو آهي (بانٽو جي توسيع ۾ سب سهارا آفريڪا ۾ پکڙيل آهي). بانٽو ڳالهائيندڙ نائجر-ڪانگو ڳالهائيندڙن جو اڌ حصو آهن. عربي, عرب آفريڪا جي آبادي 330 ملين (2017) جي ترتيب سان, آفريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ واحد ٻولي آهي. ٻيون آفرو ايشيائي ٻوليون آفريڪا ۾ 100 ملين ڳالهائيندڙن جي ترتيب سان ڳالهايون وڃن ٿيون (2017). نيلو-سهارن 100 ملين ڳالهائيندڙن جي ترتيب سان ڳالهايون وڃن ٿيون (2017). خويسان ڪيتريون ئي خطري جي ڪلڪ ٻولين کي گڏ ڪري ٿو. سڀ کان وڏي ۾ وڏي 300,000 ڳالهائيندڙن جي ترتيب سان ڪوئخو آهي (2016). ==پڻ ڏسو== {{Portal|Africa}} * آفريڪا جي نسلي گروهن جي فهرست * [[فولا قبيلو|فولا ماڻهو]] * [[عرب|عرب ماڻهو]] * بانٽو ماڻهو * هائوسا ماڻهو * آفريڪا جي لساني آباديات * آبادي جي لحاظ کان آفريقي ملڪن جي فهرست * دنيا جي آبادي * آفريڪا ۾ مذهب * [[آفريڪا ۾ اسلام]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{Commons category|Demographics of Africa}} {{Portal|Africa}} [[زمرو:آفريڪا]] [[زمرو:آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جي آباديات]] 98oo446q0yvzc02v8pmxncax59irlpk 14 96187 376287 2026-05-07T13:09:12Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:منصوبا]] [[زمرو:انساني رويا]] 376287 wikitext text/x-wiki [[زمرو:منصوبا]] [[زمرو:انساني رويا]] 2ujsraqecqox02kh7171nu9cdsqmfca 14 96188 376288 2026-05-07T13:09:41Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڪم]] [[زمرو:انساني سرگرميون]] 376288 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪم]] [[زمرو:انساني سرگرميون]] f0oig5b1fgkt2cxy16zpwcs6x7q4zm3 14 96189 376291 2026-05-07T13:16:45Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سازش]] [[زمرو:اگرتله]] [[زمرو:پاڪستان جي سياسي تاريخ]] 376291 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سازش]] [[زمرو:اگرتله]] [[زمرو:پاڪستان جي سياسي تاريخ]] n7g05impsyyx98iv4mthks5r1rwe9j6 376293 376291 2026-05-07T13:18:34Z Ibne maryam 17680 /* */ 376293 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مقدما]] [[زمرو:اگرتله سازش]] 9e17tkii0rcs4448vejbu6bsfjtnt4w 14 96190 376292 2026-05-07T13:17:39Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:بنگلاديش]] 376292 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بنگلاديش]] q4mhdz3p9cu2pr2pp7cgjv9rh24yp6l 376303 376292 2026-05-07T14:41:07Z Ibne maryam 17680 /* */ 376303 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بنگله ديش ۾ شهر]] e5nvgeyae4b4qr3el3gzah12igxha9t 376304 376303 2026-05-07T14:41:38Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[زمرو:اگرتله]] کي [[زمرو:نارائن گنج]] ڏانھن چوريو 376303 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بنگله ديش ۾ شهر]] e5nvgeyae4b4qr3el3gzah12igxha9t 376323 376304 2026-05-07T20:28:42Z Ibne maryam 17680 /* */ 376323 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بنگله ديش ۾ شهر]] [[زمرو:بنگله ديش ۾ شهر]] [[زمرو:بنگلاديش جا بندرگاهه وارا شهر]] js6fd9cbzbe729c8yflj9yhgkmgbk3u 14 96191 376294 2026-05-07T13:19:33Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اگرتله]] [[زمرو:سازش]] 376294 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اگرتله]] [[زمرو:سازش]] 6qj0crz3vddbnzm2ei042a0az3pczeu 376300 376294 2026-05-07T14:36:27Z Ibne maryam 17680 /* */ 376300 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اگرتلا]] [[زمرو:سازش]] 1f9vrmaj261q1j3hohhrg0aniwqy71u 14 96192 376295 2026-05-07T13:20:23Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:قانون]] 376295 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قانون]] 4zhtehcn9y30c5lw1lx5pn0rb1ajn6a 376296 376295 2026-05-07T13:22:26Z Ibne maryam 17680 /* */ 376296 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انصاف]] [[زمرو:قانوني ضابطا]] 88jnpdabusghbus8aqkpfh6qxaujm6z 14 96193 376305 2026-05-07T14:41:38Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[زمرو:اگرتله]] کي [[زمرو:نارائن گنج]] ڏانھن چوريو 376305 wikitext text/x-wiki {{واپس منتقل زمرو|زمرو:نارائن گنج}} 6war9nwquircgob0b99y9ro31zjktv0 14 96194 376307 2026-05-07T14:45:09Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:بنگله ديش ۾ شهر]] 376307 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بنگله ديش ۾ شهر]] e5nvgeyae4b4qr3el3gzah12igxha9t 376325 376307 2026-05-07T20:31:00Z Ibne maryam 17680 /* */ 376325 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بنگله ديش ۾ شهر]] [[زمرو:بنگله ديش ۾ شهر]] [[زمرو:بنگلاديش جا بندرگاهه وارا شهر]] js6fd9cbzbe729c8yflj9yhgkmgbk3u 0 96195 376316 2026-05-07T19:12:19Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1345940420|Narayanganj]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 376316 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=Narayanganj|other_name=|native_name=নারায়ণগঞ্জ|nickname=|settlement_type=[[Metropolis]]|motto=<!-- images and maps ----------->|image_skyline={{Photomontage|position=center | photo1a = Skyline in Narayanganj (02).jpg | photo2a = Kanchpur Industrial Area from Shitalaksha river view.jpg | photo2b = Tomb of Ghiyasuddin Azam Shah, Narayanganj, Bangladesh.jpg | photo3a = ঈশা_খাঁর_প্রাসাদ.jpg | photo3b =সোনারগাঁও পানাম নগর পুরাতন স্থাপনা-2.jpg | photo4a =Hajiganj-fort1.jpg | size = 260 | spacing = 1 | color = white | colour_border = white | foot_montage = From top: City Skyline, [[Port of Narayanganj]],<br /> Tomb of Sultan [[Ghiyasuddin Azam Shah]] ,<br /> [[Baro-Bhuyan]] Palace of Lord [[Isa Khan]], Historical [[Panam City (Panam Nagor)|Panam City]], [[Hajiganj Fort]] in City East }}|established_title=[[Township|Municipal Board]]|established_date=8 September 1876|established_title1=[[Metropolis|Metropolitan city]]|established_date1=5 May 2011|established_title2=|image_map=|mapsize=|map_caption=|image_map1=|mapsize1=|map_caption1=|shield_alt=|pushpin_map_caption=Location in Bangladesh|pushpin_map=Bangladesh Dhaka division#Bangladesh|pushpin_label_position=center|subdivision_type=Country|subdivision_name={{Flag|Bangladesh}}|subdivision_type1=[[Divisions of Bangladesh|Division]]|subdivision_name1=[[Dhaka Division|Dhaka]]|subdivision_type2=[[Districts of Bangladesh|District]]|subdivision_name2=[[Narayanganj District|Narayanganj]]|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=<!-- Politics ----------------->|government_footnotes=|government_type=[[Mayor–council government|Mayor-Council]]|governing_body=[[Narayanganj City Corporation]]|leader_title=[[Mayor of Narayanganj|Administrator]]|leader_name=Md Sakhawat Hossain Khan|leader_title1=|leader_name1=|leader_title2=[[List of city corporations in Bangladesh#City Council|City Council]]|leader_name2=[[Narayanganj City Corporation#Ward and councillor list|27 constituencies]]|leader_title3=[[Parliament of Bangladesh|Parliament]]|leader_name3=[[List of constituencies of the Jatiya Sangsad#Dhaka Division|1 constituencies]]|unit_pref=Metric <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired-->|area_footnotes=|area_total_km2=33.57|area_land_km2=<!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion-->|area_water_km2=48.56|area_total_sq_mi=|area_land_sq_mi=|area_water_sq_mi=|area_water_percent=|area_urban_km2=|area_urban_sq_mi=|area_metro_km2=72.43|area_metro_sq_mi=|area_blank1_title=|area_blank1_km2=|area_blank1_sq_mi=<!-- Population ----------------------->|population_as_of=[[2022 Bangladeshi census|2022]]|population_footnotes=<ref name="2022census"/>|population_note=|population_total=967951|population_density_km2=auto|population_metro=|population_density_metro_km2=|population_density_metro_sq_mi=|population_urban=|population_density_urban_km2=|population_density_urban_sq_mi=|population_blank1=|population_blank2_title=City Rank|population_blank2=[[List of city corporations in Bangladesh|5th in Bangladesh]]|timezone=[[Bangladesh Standard Time|Bangladesh Time]]|utc_offset=+6|blank_name=National Calling Code|blank_info=+880|blank1_name=[[Telephone numbers in Bangladesh|Calling Code]]|blank1_info=0671|elevation_m=5|elevation_ft=16|postal_code_type=[[List of postal codes in Bangladesh|Postal code]]|postal_code=1400|area_code_type=[[Telephone numbers in Bangladesh|Calling code]]|area_code=+880 671|demographics_type1=[[Languages of Bangladesh|Languages]]|demographics1_title1=Official|demographics1_info1=[[Bengali language|Bengali]]{{*}}[[Bangladeshi English|English]]|demographics1_title2=Regional|demographics1_info2=[[Dhakaiya Kutti]] · [[Bengali dialects|Eastern Bengali]]|demographics_type2=|demographics2_footnotes=<ref name="BBS">{{cite web | url=https://bbs.portal.gov.bd/site/page/b432a7e5-8b4d-4dac-a76c-a9be4e85828c | title=বাংলাদেশ পরিসংখ্যান ব্যুরো }}</ref>|demographics2_title1=|demographics2_info1=|blank_name_sec1=[[UN/LOCODE]]|blank_info_sec1=BD NRG|blank1_name_sec1={{nowrap|[[GDP]]}} (2022)|blank1_info_sec1=[[List of countries by GDP (PPP)|PPP]]<br />{{IncreasePositive}} $4.8 billion<br />[[List of countries by GDP (nominal)|Nominal]]<br /> {{IncreasePositive}} $1.9 billion|blank3_name_sec1=[[Human Development Index|HDI]] (2023)|blank3_info_sec1=0.701<ref>{{cite web |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/BGD/?interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0 |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |language=en |access-date=12 July 2025}}</ref><br />{{color|#093|high}} · [[List of regions of Bangladesh by Human Development Index|5th of 22]]|blank4_name_sec1=[[Police]]|blank4_info_sec1=|blank5_name_sec1=[[Airport]]|blank5_info_sec1=[[Hazrat Shahjalal International Airport]] (nearby)|blank6_name_sec1=Planning Authority|blank6_info_sec1=[[Rajdhani Unnayan Kartripakkha|RAJUK]]|blank7_name_sec1=Water Supply and Sewerage Authority|blank7_info_sec1=[[Dhaka WASA]]|blank_emblem_size=120px|blank_emblem_type=Narayanganj City Corporation Seal|seal_alt=Official Seal of Narayanganj|leader_party=|website={{URL|ncc.gov.bd}}|footnotes=|name=نارائن گنج|image_seal=|seal_size=150px}} <references /> '''نارائن گنج (Narayanganj؛ {{langx|bn|নারায়ণগঞ্জ|translit=Narayongônj}}''') [[بنگلاديش|بنگلاديش جي]] مرڪزي حصي ۾ گريٽر ڍاڪا علائقي ۾ هڪ شهر آهي. نارائن گنج ضلعو، {{cvt|16|km|mi|0}} گادي واري شهر [[ڍاڪا]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ اٽڪل 16 ڪلوميٽر (10 ميل) جي مفاصلي تي آهي. تقريبن 10 لک جي آبادي سان، اها بنگلاديش جو پنجون وڏو شهر آهي. اهو ڪاروبار ۽ صنعت، خاص طور تي جوٽ واپار ۽ پراسسنگ پلانٽس ۽ ملڪ جي ڪپڙي جي شعبي جو مرڪز پڻ آهي. ان کي، ان جي ڪيترن ئي جوٽ ملن جي موجودگي جي ڪري، بنگلاديش جي [[ڊنڊي]] ([[اسڪاٽلينڊ|اسڪاٽ لينڊ]] جو هڪ شهر) جو لقب ڏنو ويو آهي. (ڊنڊي دنيا جو پهريون صنعتي "جوٽ جو شهر" هو. <ref>{{حوالو ويب|quote=2017-12-20|archivedate=2017-04-15}}</ref> ) ezrcssnwrrr0yc5bneovduhn0utwwvf 376318 376316 2026-05-07T20:23:54Z Ibne maryam 17680 /* */ 376318 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=Narayanganj|other_name=|native_name=নারায়ণগঞ্জ|nickname=|settlement_type=[[Metropolis]]|motto=<!-- images and maps ----------->|image_skyline={{Photomontage|position=center | photo1a = Skyline in Narayanganj (02).jpg | photo2a = Kanchpur Industrial Area from Shitalaksha river view.jpg | photo2b = Tomb of Ghiyasuddin Azam Shah, Narayanganj, Bangladesh.jpg | photo3a = ঈশা_খাঁর_প্রাসাদ.jpg | photo3b =সোনারগাঁও পানাম নগর পুরাতন স্থাপনা-2.jpg | photo4a =Hajiganj-fort1.jpg | size = 260 | spacing = 1 | color = white | colour_border = white | foot_montage = From top: City Skyline, [[Port of Narayanganj]],<br /> Tomb of Sultan [[Ghiyasuddin Azam Shah]] ,<br /> [[Baro-Bhuyan]] Palace of Lord [[Isa Khan]], Historical [[Panam City (Panam Nagor)|Panam City]], [[Hajiganj Fort]] in City East }}|established_title=[[Township|Municipal Board]]|established_date=8 September 1876|established_title1=[[Metropolis|Metropolitan city]]|established_date1=5 May 2011|established_title2=|image_map=|mapsize=|map_caption=|image_map1=|mapsize1=|map_caption1=|shield_alt=|pushpin_map_caption=Location in Bangladesh|pushpin_map=Bangladesh Dhaka division#Bangladesh|pushpin_label_position=center|subdivision_type=Country|subdivision_name={{Flag|Bangladesh}}|subdivision_type1=[[Divisions of Bangladesh|Division]]|subdivision_name1=[[Dhaka Division|Dhaka]]|subdivision_type2=[[Districts of Bangladesh|District]]|subdivision_name2=[[Narayanganj District|Narayanganj]]|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=<!-- Politics ----------------->|government_footnotes=|government_type=[[Mayor–council government|Mayor-Council]]|governing_body=[[Narayanganj City Corporation]]|leader_title=[[Mayor of Narayanganj|Administrator]]|leader_name=Md Sakhawat Hossain Khan|leader_title1=|leader_name1=|leader_title2=[[List of city corporations in Bangladesh#City Council|City Council]]|leader_name2=[[Narayanganj City Corporation#Ward and councillor list|27 constituencies]]|leader_title3=[[Parliament of Bangladesh|Parliament]]|leader_name3=[[List of constituencies of the Jatiya Sangsad#Dhaka Division|1 constituencies]]|unit_pref=Metric <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired-->|area_footnotes=|area_total_km2=33.57|area_land_km2=<!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion-->|area_water_km2=48.56|area_total_sq_mi=|area_land_sq_mi=|area_water_sq_mi=|area_water_percent=|area_urban_km2=|area_urban_sq_mi=|area_metro_km2=72.43|area_metro_sq_mi=|area_blank1_title=|area_blank1_km2=|area_blank1_sq_mi=<!-- Population ----------------------->|population_as_of=[[2022 Bangladeshi census|2022]]|population_footnotes=<ref name="2022census"/>|population_note=|population_total=967951|population_density_km2=auto|population_metro=|population_density_metro_km2=|population_density_metro_sq_mi=|population_urban=|population_density_urban_km2=|population_density_urban_sq_mi=|population_blank1=|population_blank2_title=City Rank|population_blank2=[[List of city corporations in Bangladesh|5th in Bangladesh]]|timezone=[[Bangladesh Standard Time|Bangladesh Time]]|utc_offset=+6|blank_name=National Calling Code|blank_info=+880|blank1_name=[[Telephone numbers in Bangladesh|Calling Code]]|blank1_info=0671|elevation_m=5|elevation_ft=16|postal_code_type=[[List of postal codes in Bangladesh|Postal code]]|postal_code=1400|area_code_type=[[Telephone numbers in Bangladesh|Calling code]]|area_code=+880 671|demographics_type1=[[Languages of Bangladesh|Languages]]|demographics1_title1=Official|demographics1_info1=[[Bengali language|Bengali]]{{*}}[[Bangladeshi English|English]]|demographics1_title2=Regional|demographics1_info2=[[Dhakaiya Kutti]] · [[Bengali dialects|Eastern Bengali]]|demographics_type2=|demographics2_footnotes=<ref name="BBS">{{cite web | url=https://bbs.portal.gov.bd/site/page/b432a7e5-8b4d-4dac-a76c-a9be4e85828c | title=বাংলাদেশ পরিসংখ্যান ব্যুরো }}</ref>|demographics2_title1=|demographics2_info1=|blank_name_sec1=[[UN/LOCODE]]|blank_info_sec1=BD NRG|blank1_name_sec1={{nowrap|[[GDP]]}} (2022)|blank1_info_sec1=[[List of countries by GDP (PPP)|PPP]]<br />{{IncreasePositive}} $4.8 billion<br />[[List of countries by GDP (nominal)|Nominal]]<br /> {{IncreasePositive}} $1.9 billion|blank3_name_sec1=[[Human Development Index|HDI]] (2023)|blank3_info_sec1=0.701<ref>{{cite web |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/BGD/?interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0 |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |language=en |access-date=12 July 2025}}</ref><br />{{color|#093|high}} · [[List of regions of Bangladesh by Human Development Index|5th of 22]]|blank4_name_sec1=[[Police]]|blank4_info_sec1=|blank5_name_sec1=[[Airport]]|blank5_info_sec1=[[Hazrat Shahjalal International Airport]] (nearby)|blank6_name_sec1=Planning Authority|blank6_info_sec1=[[Rajdhani Unnayan Kartripakkha|RAJUK]]|blank7_name_sec1=Water Supply and Sewerage Authority|blank7_info_sec1=[[Dhaka WASA]]|blank_emblem_size=120px|blank_emblem_type=Narayanganj City Corporation Seal|seal_alt=Official Seal of Narayanganj|leader_party=|website={{URL|ncc.gov.bd}}|footnotes=|name=نارائن گنج|image_seal=|seal_size=150px}} '''نارائن گنج''' (Narayanganj؛ নারায়ণগঞ) [[بنگلاديش]] جي مرڪزي حصي ۾ گريٽر ڍاڪا علائقي ۾ هڪ شهر آهي. نارائن گنج ضلعو، گادي واري شهر [[ڍاڪا]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ اٽڪل 16 ڪلوميٽر (10 ميل) جي مفاصلي تي آهي. لڳ ڀڳ 10 لک جي آبادي سان، اها بنگلاديش جو پنجون وڏو شهر آهي. اهو [[ڪاروبار]] ۽ [[صنعت]]، خاص طور تي جوٽ جي واپار ۽ پراسيسنگ پلانٽس ۽ ملڪ جي ڪپڙي جي شعبي جو مرڪز پڻ آهي. ان کي، ان جي ڪيترن ئي جوٽ ملن جي موجودگي جي ڪري، بنگلاديش جو [[ڊنڊي]] ([[اسڪاٽلينڊ|اسڪاٽ لينڊ]] جو هڪ شهر) جو لقب ڏنو ويو آهي. ڊنڊي دنيا جو پهريون صنعتي "جوٽ جو شهر" هو.<ref>{{حوالو ويب|quote=2017-12-20|archivedate=2017-04-15}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:نارائن گنج]] [[زمرو:بنگلاديش]] dusjm6tm7vwcchr1nx2pijolln5huoh 376319 376318 2026-05-07T20:25:04Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 376319 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=Narayanganj|other_name=|native_name=নারায়ণগঞ্জ|nickname=|settlement_type=[[Metropolis]]|motto=<!-- images and maps ----------->|image_skyline={{Photomontage|position=center | photo1a = Skyline in Narayanganj (02).jpg | photo2a = Kanchpur Industrial Area from Shitalaksha river view.jpg | photo2b = Tomb of Ghiyasuddin Azam Shah, Narayanganj, Bangladesh.jpg | photo3a = ঈশা_খাঁর_প্রাসাদ.jpg | photo3b =সোনারগাঁও পানাম নগর পুরাতন স্থাপনা-2.jpg | photo4a =Hajiganj-fort1.jpg | size = 260 | spacing = 1 | color = white | colour_border = white | foot_montage = From top: City Skyline, [[Port of Narayanganj]],<br /> Tomb of Sultan [[Ghiyasuddin Azam Shah]] ,<br /> [[Baro-Bhuyan]] Palace of Lord [[Isa Khan]], Historical [[Panam City (Panam Nagor)|Panam City]], [[Hajiganj Fort]] in City East }}|established_title=[[Township|Municipal Board]]|established_date=8 September 1876|established_title1=[[Metropolis|Metropolitan city]]|established_date1=5 May 2011|established_title2=|image_map=|mapsize=|map_caption=|image_map1=|mapsize1=|map_caption1=|shield_alt=|pushpin_map_caption=Location in Bangladesh|pushpin_map=Bangladesh Dhaka division#Bangladesh|pushpin_label_position=center|subdivision_type=Country|subdivision_name={{Flag|Bangladesh}}|subdivision_type1=[[Divisions of Bangladesh|Division]]|subdivision_name1=[[Dhaka Division|Dhaka]]|subdivision_type2=[[Districts of Bangladesh|District]]|subdivision_name2=[[Narayanganj District|Narayanganj]]|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=<!-- Politics ----------------->|government_footnotes=|government_type=[[Mayor–council government|Mayor-Council]]|governing_body=[[Narayanganj City Corporation]]|leader_title=[[Mayor of Narayanganj|Administrator]]|leader_name=Md Sakhawat Hossain Khan|leader_title1=|leader_name1=|leader_title2=[[List of city corporations in Bangladesh#City Council|City Council]]|leader_name2=[[Narayanganj City Corporation#Ward and councillor list|27 constituencies]]|leader_title3=[[Parliament of Bangladesh|Parliament]]|leader_name3=[[List of constituencies of the Jatiya Sangsad#Dhaka Division|1 constituencies]]|unit_pref=Metric <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired-->|area_footnotes=|area_total_km2=33.57|area_land_km2=<!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion-->|area_water_km2=48.56|area_total_sq_mi=|area_land_sq_mi=|area_water_sq_mi=|area_water_percent=|area_urban_km2=|area_urban_sq_mi=|area_metro_km2=72.43|area_metro_sq_mi=|area_blank1_title=|area_blank1_km2=|area_blank1_sq_mi=<!-- Population ----------------------->|population_as_of=[[2022 Bangladeshi census|2022]]|population_footnotes=<ref name="2022census"/>|population_note=|population_total=967951|population_density_km2=auto|population_metro=|population_density_metro_km2=|population_density_metro_sq_mi=|population_urban=|population_density_urban_km2=|population_density_urban_sq_mi=|population_blank1=|population_blank2_title=City Rank|population_blank2=[[List of city corporations in Bangladesh|5th in Bangladesh]]|timezone=[[Bangladesh Standard Time|Bangladesh Time]]|utc_offset=+6|blank_name=National Calling Code|blank_info=+880|blank1_name=[[Telephone numbers in Bangladesh|Calling Code]]|blank1_info=0671|elevation_m=5|elevation_ft=16|postal_code_type=[[List of postal codes in Bangladesh|Postal code]]|postal_code=1400|area_code_type=[[Telephone numbers in Bangladesh|Calling code]]|area_code=+880 671|demographics_type1=[[Languages of Bangladesh|Languages]]|demographics1_title1=Official|demographics1_info1=[[Bengali language|Bengali]]{{*}}[[Bangladeshi English|English]]|demographics1_title2=Regional|demographics1_info2=[[Dhakaiya Kutti]] · [[Bengali dialects|Eastern Bengali]]|demographics_type2=|demographics2_footnotes=<ref name="BBS">{{cite web | url=https://bbs.portal.gov.bd/site/page/b432a7e5-8b4d-4dac-a76c-a9be4e85828c | title=বাংলাদেশ পরিসংখ্যান ব্যুরো }}</ref>|demographics2_title1=|demographics2_info1=|blank_name_sec1=[[UN/LOCODE]]|blank_info_sec1=BD NRG|blank1_name_sec1={{nowrap|[[GDP]]}} (2022)|blank1_info_sec1=[[List of countries by GDP (PPP)|PPP]]<br />{{IncreasePositive}} $4.8 billion<br />[[List of countries by GDP (nominal)|Nominal]]<br /> {{IncreasePositive}} $1.9 billion|blank3_name_sec1=[[Human Development Index|HDI]] (2023)|blank3_info_sec1=0.701<ref>{{cite web |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/BGD/?interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0 |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |language=en |access-date=12 July 2025}}</ref><br />{{color|#093|high}} · [[List of regions of Bangladesh by Human Development Index|5th of 22]]|blank4_name_sec1=[[Police]]|blank4_info_sec1=|blank5_name_sec1=[[Airport]]|blank5_info_sec1=[[Hazrat Shahjalal International Airport]] (nearby)|blank6_name_sec1=Planning Authority|blank6_info_sec1=[[Rajdhani Unnayan Kartripakkha|RAJUK]]|blank7_name_sec1=Water Supply and Sewerage Authority|blank7_info_sec1=[[Dhaka WASA]]|blank_emblem_size=120px|blank_emblem_type=Narayanganj City Corporation Seal|seal_alt=Official Seal of Narayanganj|leader_party=|website={{URL|ncc.gov.bd}}|footnotes=|name=نارائن گنج|image_seal=|seal_size=150px}} '''نارائن گنج''' (Narayanganj؛ নারায়ণগঞ) [[بنگلاديش]] جي مرڪزي حصي ۾ گريٽر ڍاڪا علائقي ۾ هڪ شهر آهي. نارائن گنج ضلعو، گادي واري شهر [[ڍاڪا]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ اٽڪل 16 ڪلوميٽر (10 ميل) جي مفاصلي تي آهي. لڳ ڀڳ 10 لک جي آبادي سان، اها بنگلاديش جو پنجون وڏو شهر آهي. اهو [[ڪاروبار]] ۽ [[صنعت]]، خاص طور تي جوٽ جي واپار ۽ پراسيسنگ پلانٽس ۽ ملڪ جي ڪپڙي جي شعبي جو مرڪز پڻ آهي. ان کي، ان جي ڪيترن ئي جوٽ ملن جي موجودگي جي ڪري، بنگلاديش جو [[ڊنڊي]] ([[اسڪاٽلينڊ|اسڪاٽ لينڊ]] جو هڪ شهر) جو لقب ڏنو ويو آهي. ڊنڊي دنيا جو پهريون صنعتي "جوٽ جو شهر" هو.<ref>{{حوالو ويب|quote=2017-12-20|archivedate=2017-04-15}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:نارائن گنج]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ شهر]] j6gumt5e0c8g7qqqucqxtbhdi6tmb0e 376320 376319 2026-05-07T20:25:52Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:بنگلاديش ۾ شهر]]; added [[Category:بنگلادي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 376320 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=Narayanganj|other_name=|native_name=নারায়ণগঞ্জ|nickname=|settlement_type=[[Metropolis]]|motto=<!-- images and maps ----------->|image_skyline={{Photomontage|position=center | photo1a = Skyline in Narayanganj (02).jpg | photo2a = Kanchpur Industrial Area from Shitalaksha river view.jpg | photo2b = Tomb of Ghiyasuddin Azam Shah, Narayanganj, Bangladesh.jpg | photo3a = ঈশা_খাঁর_প্রাসাদ.jpg | photo3b =সোনারগাঁও পানাম নগর পুরাতন স্থাপনা-2.jpg | photo4a =Hajiganj-fort1.jpg | size = 260 | spacing = 1 | color = white | colour_border = white | foot_montage = From top: City Skyline, [[Port of Narayanganj]],<br /> Tomb of Sultan [[Ghiyasuddin Azam Shah]] ,<br /> [[Baro-Bhuyan]] Palace of Lord [[Isa Khan]], Historical [[Panam City (Panam Nagor)|Panam City]], [[Hajiganj Fort]] in City East }}|established_title=[[Township|Municipal Board]]|established_date=8 September 1876|established_title1=[[Metropolis|Metropolitan city]]|established_date1=5 May 2011|established_title2=|image_map=|mapsize=|map_caption=|image_map1=|mapsize1=|map_caption1=|shield_alt=|pushpin_map_caption=Location in Bangladesh|pushpin_map=Bangladesh Dhaka division#Bangladesh|pushpin_label_position=center|subdivision_type=Country|subdivision_name={{Flag|Bangladesh}}|subdivision_type1=[[Divisions of Bangladesh|Division]]|subdivision_name1=[[Dhaka Division|Dhaka]]|subdivision_type2=[[Districts of Bangladesh|District]]|subdivision_name2=[[Narayanganj District|Narayanganj]]|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=<!-- Politics ----------------->|government_footnotes=|government_type=[[Mayor–council government|Mayor-Council]]|governing_body=[[Narayanganj City Corporation]]|leader_title=[[Mayor of Narayanganj|Administrator]]|leader_name=Md Sakhawat Hossain Khan|leader_title1=|leader_name1=|leader_title2=[[List of city corporations in Bangladesh#City Council|City Council]]|leader_name2=[[Narayanganj City Corporation#Ward and councillor list|27 constituencies]]|leader_title3=[[Parliament of Bangladesh|Parliament]]|leader_name3=[[List of constituencies of the Jatiya Sangsad#Dhaka Division|1 constituencies]]|unit_pref=Metric <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired-->|area_footnotes=|area_total_km2=33.57|area_land_km2=<!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion-->|area_water_km2=48.56|area_total_sq_mi=|area_land_sq_mi=|area_water_sq_mi=|area_water_percent=|area_urban_km2=|area_urban_sq_mi=|area_metro_km2=72.43|area_metro_sq_mi=|area_blank1_title=|area_blank1_km2=|area_blank1_sq_mi=<!-- Population ----------------------->|population_as_of=[[2022 Bangladeshi census|2022]]|population_footnotes=<ref name="2022census"/>|population_note=|population_total=967951|population_density_km2=auto|population_metro=|population_density_metro_km2=|population_density_metro_sq_mi=|population_urban=|population_density_urban_km2=|population_density_urban_sq_mi=|population_blank1=|population_blank2_title=City Rank|population_blank2=[[List of city corporations in Bangladesh|5th in Bangladesh]]|timezone=[[Bangladesh Standard Time|Bangladesh Time]]|utc_offset=+6|blank_name=National Calling Code|blank_info=+880|blank1_name=[[Telephone numbers in Bangladesh|Calling Code]]|blank1_info=0671|elevation_m=5|elevation_ft=16|postal_code_type=[[List of postal codes in Bangladesh|Postal code]]|postal_code=1400|area_code_type=[[Telephone numbers in Bangladesh|Calling code]]|area_code=+880 671|demographics_type1=[[Languages of Bangladesh|Languages]]|demographics1_title1=Official|demographics1_info1=[[Bengali language|Bengali]]{{*}}[[Bangladeshi English|English]]|demographics1_title2=Regional|demographics1_info2=[[Dhakaiya Kutti]] · [[Bengali dialects|Eastern Bengali]]|demographics_type2=|demographics2_footnotes=<ref name="BBS">{{cite web | url=https://bbs.portal.gov.bd/site/page/b432a7e5-8b4d-4dac-a76c-a9be4e85828c | title=বাংলাদেশ পরিসংখ্যান ব্যুরো }}</ref>|demographics2_title1=|demographics2_info1=|blank_name_sec1=[[UN/LOCODE]]|blank_info_sec1=BD NRG|blank1_name_sec1={{nowrap|[[GDP]]}} (2022)|blank1_info_sec1=[[List of countries by GDP (PPP)|PPP]]<br />{{IncreasePositive}} $4.8 billion<br />[[List of countries by GDP (nominal)|Nominal]]<br /> {{IncreasePositive}} $1.9 billion|blank3_name_sec1=[[Human Development Index|HDI]] (2023)|blank3_info_sec1=0.701<ref>{{cite web |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/BGD/?interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0 |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |language=en |access-date=12 July 2025}}</ref><br />{{color|#093|high}} · [[List of regions of Bangladesh by Human Development Index|5th of 22]]|blank4_name_sec1=[[Police]]|blank4_info_sec1=|blank5_name_sec1=[[Airport]]|blank5_info_sec1=[[Hazrat Shahjalal International Airport]] (nearby)|blank6_name_sec1=Planning Authority|blank6_info_sec1=[[Rajdhani Unnayan Kartripakkha|RAJUK]]|blank7_name_sec1=Water Supply and Sewerage Authority|blank7_info_sec1=[[Dhaka WASA]]|blank_emblem_size=120px|blank_emblem_type=Narayanganj City Corporation Seal|seal_alt=Official Seal of Narayanganj|leader_party=|website={{URL|ncc.gov.bd}}|footnotes=|name=نارائن گنج|image_seal=|seal_size=150px}} '''نارائن گنج''' (Narayanganj؛ নারায়ণগঞ) [[بنگلاديش]] جي مرڪزي حصي ۾ گريٽر ڍاڪا علائقي ۾ هڪ شهر آهي. نارائن گنج ضلعو، گادي واري شهر [[ڍاڪا]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ اٽڪل 16 ڪلوميٽر (10 ميل) جي مفاصلي تي آهي. لڳ ڀڳ 10 لک جي آبادي سان، اها بنگلاديش جو پنجون وڏو شهر آهي. اهو [[ڪاروبار]] ۽ [[صنعت]]، خاص طور تي جوٽ جي واپار ۽ پراسيسنگ پلانٽس ۽ ملڪ جي ڪپڙي جي شعبي جو مرڪز پڻ آهي. ان کي، ان جي ڪيترن ئي جوٽ ملن جي موجودگي جي ڪري، بنگلاديش جو [[ڊنڊي]] ([[اسڪاٽلينڊ|اسڪاٽ لينڊ]] جو هڪ شهر) جو لقب ڏنو ويو آهي. ڊنڊي دنيا جو پهريون صنعتي "جوٽ جو شهر" هو.<ref>{{حوالو ويب|quote=2017-12-20|archivedate=2017-04-15}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:نارائن گنج]] [[زمرو:بنگلادي]] enudp8mmaodzl3pds2usfw3428fwh7r 376321 376320 2026-05-07T20:27:06Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:بنگلادي]]; added [[Category:بنگلاديش جا بندرگاهه وارا شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 376321 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=Narayanganj|other_name=|native_name=নারায়ণগঞ্জ|nickname=|settlement_type=[[Metropolis]]|motto=<!-- images and maps ----------->|image_skyline={{Photomontage|position=center | photo1a = Skyline in Narayanganj (02).jpg | photo2a = Kanchpur Industrial Area from Shitalaksha river view.jpg | photo2b = Tomb of Ghiyasuddin Azam Shah, Narayanganj, Bangladesh.jpg | photo3a = ঈশা_খাঁর_প্রাসাদ.jpg | photo3b =সোনারগাঁও পানাম নগর পুরাতন স্থাপনা-2.jpg | photo4a =Hajiganj-fort1.jpg | size = 260 | spacing = 1 | color = white | colour_border = white | foot_montage = From top: City Skyline, [[Port of Narayanganj]],<br /> Tomb of Sultan [[Ghiyasuddin Azam Shah]] ,<br /> [[Baro-Bhuyan]] Palace of Lord [[Isa Khan]], Historical [[Panam City (Panam Nagor)|Panam City]], [[Hajiganj Fort]] in City East }}|established_title=[[Township|Municipal Board]]|established_date=8 September 1876|established_title1=[[Metropolis|Metropolitan city]]|established_date1=5 May 2011|established_title2=|image_map=|mapsize=|map_caption=|image_map1=|mapsize1=|map_caption1=|shield_alt=|pushpin_map_caption=Location in Bangladesh|pushpin_map=Bangladesh Dhaka division#Bangladesh|pushpin_label_position=center|subdivision_type=Country|subdivision_name={{Flag|Bangladesh}}|subdivision_type1=[[Divisions of Bangladesh|Division]]|subdivision_name1=[[Dhaka Division|Dhaka]]|subdivision_type2=[[Districts of Bangladesh|District]]|subdivision_name2=[[Narayanganj District|Narayanganj]]|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=<!-- Politics ----------------->|government_footnotes=|government_type=[[Mayor–council government|Mayor-Council]]|governing_body=[[Narayanganj City Corporation]]|leader_title=[[Mayor of Narayanganj|Administrator]]|leader_name=Md Sakhawat Hossain Khan|leader_title1=|leader_name1=|leader_title2=[[List of city corporations in Bangladesh#City Council|City Council]]|leader_name2=[[Narayanganj City Corporation#Ward and councillor list|27 constituencies]]|leader_title3=[[Parliament of Bangladesh|Parliament]]|leader_name3=[[List of constituencies of the Jatiya Sangsad#Dhaka Division|1 constituencies]]|unit_pref=Metric <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired-->|area_footnotes=|area_total_km2=33.57|area_land_km2=<!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion-->|area_water_km2=48.56|area_total_sq_mi=|area_land_sq_mi=|area_water_sq_mi=|area_water_percent=|area_urban_km2=|area_urban_sq_mi=|area_metro_km2=72.43|area_metro_sq_mi=|area_blank1_title=|area_blank1_km2=|area_blank1_sq_mi=<!-- Population ----------------------->|population_as_of=[[2022 Bangladeshi census|2022]]|population_footnotes=<ref name="2022census"/>|population_note=|population_total=967951|population_density_km2=auto|population_metro=|population_density_metro_km2=|population_density_metro_sq_mi=|population_urban=|population_density_urban_km2=|population_density_urban_sq_mi=|population_blank1=|population_blank2_title=City Rank|population_blank2=[[List of city corporations in Bangladesh|5th in Bangladesh]]|timezone=[[Bangladesh Standard Time|Bangladesh Time]]|utc_offset=+6|blank_name=National Calling Code|blank_info=+880|blank1_name=[[Telephone numbers in Bangladesh|Calling Code]]|blank1_info=0671|elevation_m=5|elevation_ft=16|postal_code_type=[[List of postal codes in Bangladesh|Postal code]]|postal_code=1400|area_code_type=[[Telephone numbers in Bangladesh|Calling code]]|area_code=+880 671|demographics_type1=[[Languages of Bangladesh|Languages]]|demographics1_title1=Official|demographics1_info1=[[Bengali language|Bengali]]{{*}}[[Bangladeshi English|English]]|demographics1_title2=Regional|demographics1_info2=[[Dhakaiya Kutti]] · [[Bengali dialects|Eastern Bengali]]|demographics_type2=|demographics2_footnotes=<ref name="BBS">{{cite web | url=https://bbs.portal.gov.bd/site/page/b432a7e5-8b4d-4dac-a76c-a9be4e85828c | title=বাংলাদেশ পরিসংখ্যান ব্যুরো }}</ref>|demographics2_title1=|demographics2_info1=|blank_name_sec1=[[UN/LOCODE]]|blank_info_sec1=BD NRG|blank1_name_sec1={{nowrap|[[GDP]]}} (2022)|blank1_info_sec1=[[List of countries by GDP (PPP)|PPP]]<br />{{IncreasePositive}} $4.8 billion<br />[[List of countries by GDP (nominal)|Nominal]]<br /> {{IncreasePositive}} $1.9 billion|blank3_name_sec1=[[Human Development Index|HDI]] (2023)|blank3_info_sec1=0.701<ref>{{cite web |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/BGD/?interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0 |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |language=en |access-date=12 July 2025}}</ref><br />{{color|#093|high}} · [[List of regions of Bangladesh by Human Development Index|5th of 22]]|blank4_name_sec1=[[Police]]|blank4_info_sec1=|blank5_name_sec1=[[Airport]]|blank5_info_sec1=[[Hazrat Shahjalal International Airport]] (nearby)|blank6_name_sec1=Planning Authority|blank6_info_sec1=[[Rajdhani Unnayan Kartripakkha|RAJUK]]|blank7_name_sec1=Water Supply and Sewerage Authority|blank7_info_sec1=[[Dhaka WASA]]|blank_emblem_size=120px|blank_emblem_type=Narayanganj City Corporation Seal|seal_alt=Official Seal of Narayanganj|leader_party=|website={{URL|ncc.gov.bd}}|footnotes=|name=نارائن گنج|image_seal=|seal_size=150px}} '''نارائن گنج''' (Narayanganj؛ নারায়ণগঞ) [[بنگلاديش]] جي مرڪزي حصي ۾ گريٽر ڍاڪا علائقي ۾ هڪ شهر آهي. نارائن گنج ضلعو، گادي واري شهر [[ڍاڪا]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ اٽڪل 16 ڪلوميٽر (10 ميل) جي مفاصلي تي آهي. لڳ ڀڳ 10 لک جي آبادي سان، اها بنگلاديش جو پنجون وڏو شهر آهي. اهو [[ڪاروبار]] ۽ [[صنعت]]، خاص طور تي جوٽ جي واپار ۽ پراسيسنگ پلانٽس ۽ ملڪ جي ڪپڙي جي شعبي جو مرڪز پڻ آهي. ان کي، ان جي ڪيترن ئي جوٽ ملن جي موجودگي جي ڪري، بنگلاديش جو [[ڊنڊي]] ([[اسڪاٽلينڊ|اسڪاٽ لينڊ]] جو هڪ شهر) جو لقب ڏنو ويو آهي. ڊنڊي دنيا جو پهريون صنعتي "جوٽ جو شهر" هو.<ref>{{حوالو ويب|quote=2017-12-20|archivedate=2017-04-15}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:نارائن گنج]] [[زمرو:بنگلاديش جا بندرگاهه وارا شهر]] 2sxsxw1ia9xww4adcfxgu3kc5jadxka 376322 376321 2026-05-07T20:28:19Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 376322 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=Narayanganj|other_name=|native_name=নারায়ণগঞ্জ|nickname=|settlement_type=[[Metropolis]]|motto=<!-- images and maps ----------->|image_skyline={{Photomontage|position=center | photo1a = Skyline in Narayanganj (02).jpg | photo2a = Kanchpur Industrial Area from Shitalaksha river view.jpg | photo2b = Tomb of Ghiyasuddin Azam Shah, Narayanganj, Bangladesh.jpg | photo3a = ঈশা_খাঁর_প্রাসাদ.jpg | photo3b =সোনারগাঁও পানাম নগর পুরাতন স্থাপনা-2.jpg | photo4a =Hajiganj-fort1.jpg | size = 260 | spacing = 1 | color = white | colour_border = white | foot_montage = From top: City Skyline, [[Port of Narayanganj]],<br /> Tomb of Sultan [[Ghiyasuddin Azam Shah]] ,<br /> [[Baro-Bhuyan]] Palace of Lord [[Isa Khan]], Historical [[Panam City (Panam Nagor)|Panam City]], [[Hajiganj Fort]] in City East }}|established_title=[[Township|Municipal Board]]|established_date=8 September 1876|established_title1=[[Metropolis|Metropolitan city]]|established_date1=5 May 2011|established_title2=|image_map=|mapsize=|map_caption=|image_map1=|mapsize1=|map_caption1=|shield_alt=|pushpin_map_caption=Location in Bangladesh|pushpin_map=Bangladesh Dhaka division#Bangladesh|pushpin_label_position=center|subdivision_type=Country|subdivision_name={{Flag|Bangladesh}}|subdivision_type1=[[Divisions of Bangladesh|Division]]|subdivision_name1=[[Dhaka Division|Dhaka]]|subdivision_type2=[[Districts of Bangladesh|District]]|subdivision_name2=[[Narayanganj District|Narayanganj]]|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=<!-- Politics ----------------->|government_footnotes=|government_type=[[Mayor–council government|Mayor-Council]]|governing_body=[[Narayanganj City Corporation]]|leader_title=[[Mayor of Narayanganj|Administrator]]|leader_name=Md Sakhawat Hossain Khan|leader_title1=|leader_name1=|leader_title2=[[List of city corporations in Bangladesh#City Council|City Council]]|leader_name2=[[Narayanganj City Corporation#Ward and councillor list|27 constituencies]]|leader_title3=[[Parliament of Bangladesh|Parliament]]|leader_name3=[[List of constituencies of the Jatiya Sangsad#Dhaka Division|1 constituencies]]|unit_pref=Metric <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired-->|area_footnotes=|area_total_km2=33.57|area_land_km2=<!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion-->|area_water_km2=48.56|area_total_sq_mi=|area_land_sq_mi=|area_water_sq_mi=|area_water_percent=|area_urban_km2=|area_urban_sq_mi=|area_metro_km2=72.43|area_metro_sq_mi=|area_blank1_title=|area_blank1_km2=|area_blank1_sq_mi=<!-- Population ----------------------->|population_as_of=[[2022 Bangladeshi census|2022]]|population_footnotes=<ref name="2022census"/>|population_note=|population_total=967951|population_density_km2=auto|population_metro=|population_density_metro_km2=|population_density_metro_sq_mi=|population_urban=|population_density_urban_km2=|population_density_urban_sq_mi=|population_blank1=|population_blank2_title=City Rank|population_blank2=[[List of city corporations in Bangladesh|5th in Bangladesh]]|timezone=[[Bangladesh Standard Time|Bangladesh Time]]|utc_offset=+6|blank_name=National Calling Code|blank_info=+880|blank1_name=[[Telephone numbers in Bangladesh|Calling Code]]|blank1_info=0671|elevation_m=5|elevation_ft=16|postal_code_type=[[List of postal codes in Bangladesh|Postal code]]|postal_code=1400|area_code_type=[[Telephone numbers in Bangladesh|Calling code]]|area_code=+880 671|demographics_type1=[[Languages of Bangladesh|Languages]]|demographics1_title1=Official|demographics1_info1=[[Bengali language|Bengali]]{{*}}[[Bangladeshi English|English]]|demographics1_title2=Regional|demographics1_info2=[[Dhakaiya Kutti]] · [[Bengali dialects|Eastern Bengali]]|demographics_type2=|demographics2_footnotes=<ref name="BBS">{{cite web | url=https://bbs.portal.gov.bd/site/page/b432a7e5-8b4d-4dac-a76c-a9be4e85828c | title=বাংলাদেশ পরিসংখ্যান ব্যুরো }}</ref>|demographics2_title1=|demographics2_info1=|blank_name_sec1=[[UN/LOCODE]]|blank_info_sec1=BD NRG|blank1_name_sec1={{nowrap|[[GDP]]}} (2022)|blank1_info_sec1=[[List of countries by GDP (PPP)|PPP]]<br />{{IncreasePositive}} $4.8 billion<br />[[List of countries by GDP (nominal)|Nominal]]<br /> {{IncreasePositive}} $1.9 billion|blank3_name_sec1=[[Human Development Index|HDI]] (2023)|blank3_info_sec1=0.701<ref>{{cite web |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/BGD/?interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0 |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |language=en |access-date=12 July 2025}}</ref><br />{{color|#093|high}} · [[List of regions of Bangladesh by Human Development Index|5th of 22]]|blank4_name_sec1=[[Police]]|blank4_info_sec1=|blank5_name_sec1=[[Airport]]|blank5_info_sec1=[[Hazrat Shahjalal International Airport]] (nearby)|blank6_name_sec1=Planning Authority|blank6_info_sec1=[[Rajdhani Unnayan Kartripakkha|RAJUK]]|blank7_name_sec1=Water Supply and Sewerage Authority|blank7_info_sec1=[[Dhaka WASA]]|blank_emblem_size=120px|blank_emblem_type=Narayanganj City Corporation Seal|seal_alt=Official Seal of Narayanganj|leader_party=|website={{URL|ncc.gov.bd}}|footnotes=|name=نارائن گنج|image_seal=|seal_size=150px}} '''نارائن گنج''' (Narayanganj؛ নারায়ণগঞ) [[بنگلاديش]] جي مرڪزي حصي ۾ گريٽر ڍاڪا علائقي ۾ هڪ شهر آهي. نارائن گنج ضلعو، گادي واري شهر [[ڍاڪا]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ اٽڪل 16 ڪلوميٽر (10 ميل) جي مفاصلي تي آهي. لڳ ڀڳ 10 لک جي آبادي سان، اها بنگلاديش جو پنجون وڏو شهر آهي. اهو [[ڪاروبار]] ۽ [[صنعت]]، خاص طور تي جوٽ جي واپار ۽ پراسيسنگ پلانٽس ۽ ملڪ جي ڪپڙي جي شعبي جو مرڪز پڻ آهي. ان کي، ان جي ڪيترن ئي جوٽ ملن جي موجودگي جي ڪري، بنگلاديش جو [[ڊنڊي]] ([[اسڪاٽلينڊ|اسڪاٽ لينڊ]] جو هڪ شهر) جو لقب ڏنو ويو آهي. ڊنڊي دنيا جو پهريون صنعتي "جوٽ جو شهر" هو.<ref>{{حوالو ويب|quote=2017-12-20|archivedate=2017-04-15}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:نارائن گنج]] [[زمرو:بنگله ديش ۾ شهر]] [[زمرو:بنگلاديش جا بندرگاهه وارا شهر]] evm2jep7rjdlxxrktta9zcpogud8bp3 376395 376322 2026-05-08T07:15:39Z Ibne maryam 17680 376395 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=Narayanganj|other_name=|native_name=নারায়ণগঞ্জ|nickname=|settlement_type=ميٽروپوليٽن شهر|motto=<!-- images and maps ----------->|image_skyline={{Photomontage|position=center | photo1a = Skyline in Narayanganj (02).jpg | photo2a = Kanchpur Industrial Area from Shitalaksha river view.jpg | photo2b = Tomb of Ghiyasuddin Azam Shah, Narayanganj, Bangladesh.jpg | photo3a = ঈশা_খাঁর_প্রাসাদ.jpg | photo3b =সোনারগাঁও পানাম নগর পুরাতন স্থাপনা-2.jpg | photo4a =Hajiganj-fort1.jpg | size = 260 | spacing = 1 | color = white | colour_border = white | foot_montage = مٿي کان؛ ساڄي کان کاٻي: شهر جي اسڪائي لائين، نارائن گنج جي بندرگاهه، سلطان غياث الدين اعظم شاهه جو مقبرو، نواب عيسيٰ خان جي رهائش -"ڀويان محل"، تاريخي پنم ناگور (شهر)، شهر جي اوڀر ۾ حاجي گنج قلعو. }}|established_title=[[Township|Municipal Board]]|established_date=8 September 1876|established_title1=[[Metropolis|Metropolitan city]]|established_date1=5 May 2011|established_title2=|image_map=|mapsize=|map_caption=|image_map1=|mapsize1=|map_caption1=|shield_alt=|pushpin_map_caption=Location in Bangladesh|pushpin_map=Bangladesh Dhaka division#Bangladesh|pushpin_label_position=center|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{Flag|Bangladesh}}|subdivision_type1=ڊويزن|subdivision_name1=ڍاڪا ڊويزن|subdivision_type2=[[ضلعو]]|subdivision_name2=ناراين گنج ضلعو|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=ميونسپل بورڊ: 8 سيپٽمبر 1876. * ميٽروپوليٽن شهر: 5 مئي 2011 * ميئر-ڪائونسل • باڊي: ناراين گنج سٽي ڪارپوريشن. • ايڊمنسٽريٽر: محمد سخاوت حسين خان • سٽي ڪائونسل: 27 حلقا • پارليامينٽ: 1 حلقا ايريا: ميٽروپوليس. اوچائي. آبادي. • کثافت. • شهر جو درجو. بنگلاديش ۾ پنجون نمبر ٻوليون: • سرڪاري: بنگالي • انگريزي. • علائقائي: ڍاڪيا ڪوٽي · اوڀر بنگالي. ٽائيم زون: UTC+6 (بنگلاديش جو وقت) پوسٽل ڪوڊ * ڪالنگ ڪوڊ * ارب آمريڪي ڊالر نامياري. ايئرپورٽ حضرت شاهجلال انٽرنيشنل ايئرپورٽ (ويجھو) پلاننگ اٿارٽي راجوڪ واٽر سپلاءِ اينڊ سيوريج اٿارٽي ڍاڪا واسا ويب سائيٽ.|subdivision_name4=<!-- Politics ----------------->|government_footnotes=|government_type=[[Mayor–council government|Mayor-Council]]|governing_body=[[Narayanganj City Corporation]]|leader_title=[[Mayor of Narayanganj|Administrator]]|leader_name=Md Sakhawat Hossain Khan|leader_title1=|leader_name1=|leader_title2=[[List of city corporations in Bangladesh#City Council|City Council]]|leader_name2=[[Narayanganj City Corporation#Ward and councillor list|27 constituencies]]|leader_title3=[[Parliament of Bangladesh|Parliament]]|leader_name3=[[List of constituencies of the Jatiya Sangsad#Dhaka Division|1 constituencies]]|unit_pref=Metric <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired-->|area_footnotes=|area_total_km2=33.57|area_land_km2=<!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion-->|area_water_km2=48.56|area_total_sq_mi=|area_land_sq_mi=|area_water_sq_mi=|area_water_percent=|area_urban_km2=|area_urban_sq_mi=|area_metro_km2=72.43|area_metro_sq_mi=|area_blank1_title=|area_blank1_km2=|area_blank1_sq_mi=<!-- Population ----------------------->|population_as_of=[[2022 Bangladeshi census|2022]]|population_footnotes=<ref name="2022census"/>|population_note=|population_total=967951|population_density_km2=auto|population_metro=|population_density_metro_km2=|population_density_metro_sq_mi=|population_urban=|population_density_urban_km2=|population_density_urban_sq_mi=|population_blank1=|population_blank2_title=City Rank|population_blank2=[[List of city corporations in Bangladesh|5th in Bangladesh]]|timezone=[[Bangladesh Standard Time|Bangladesh Time]]|utc_offset=+6|blank_name=National Calling Code|blank_info=+880|blank1_name=[[Telephone numbers in Bangladesh|Calling Code]]|blank1_info=0671|elevation_m=5|elevation_ft=16|postal_code_type=[[List of postal codes in Bangladesh|Postal code]]|postal_code=1400|area_code_type=[[Telephone numbers in Bangladesh|Calling code]]|area_code=+880 671|demographics_type1=[[Languages of Bangladesh|Languages]]|demographics1_title1=Official|demographics1_info1=[[Bengali language|Bengali]]{{*}}[[Bangladeshi English|English]]|demographics1_title2=Regional|demographics1_info2=[[Dhakaiya Kutti]] · [[Bengali dialects|Eastern Bengali]]|demographics_type2=|demographics2_footnotes=<ref name="BBS">{{cite web | url=https://bbs.portal.gov.bd/site/page/b432a7e5-8b4d-4dac-a76c-a9be4e85828c | title=বাংলাদেশ পরিসংখ্যান ব্যুরো }}</ref>|demographics2_title1=|demographics2_info1=|blank_name_sec1=[[UN/LOCODE]]|blank_info_sec1=BD NRG|blank1_name_sec1={{nowrap|[[GDP]]}} (2022)|blank1_info_sec1=[[List of countries by GDP (PPP)|PPP]]<br />{{IncreasePositive}} $4.8 billion<br />[[List of countries by GDP (nominal)|Nominal]]<br /> {{IncreasePositive}} $1.9 billion|blank3_name_sec1=[[Human Development Index|HDI]] (2023)|blank3_info_sec1=0.701<ref>{{cite web |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/BGD/?interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0 |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |language=en |access-date=12 July 2025}}</ref><br />{{color|#093|high}} · [[List of regions of Bangladesh by Human Development Index|5th of 22]]|blank4_name_sec1=[[Police]]|blank4_info_sec1=|blank5_name_sec1=[[Airport]]|blank5_info_sec1=[[Hazrat Shahjalal International Airport]] (nearby)|blank6_name_sec1=Planning Authority|blank6_info_sec1=[[Rajdhani Unnayan Kartripakkha|RAJUK]]|blank7_name_sec1=Water Supply and Sewerage Authority|blank7_info_sec1=[[Dhaka WASA]]|blank_emblem_size=120px|blank_emblem_type=Narayanganj City Corporation Seal|seal_alt=Official Seal of Narayanganj|leader_party=|website={{URL|ncc.gov.bd}}|footnotes=|name=نارائن گنج|image_seal=|seal_size=150px}} '''نارائن گنج''' (Narayanganj؛ নারায়ণগঞ) [[بنگلاديش]] جي مرڪزي حصي ۾ گريٽر ڍاڪا علائقي ۾ هڪ شهر آهي. نارائن گنج ضلعو، گادي واري شهر [[ڍاڪا]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ اٽڪل 16 ڪلوميٽر (10 ميل) جي مفاصلي تي آهي. لڳ ڀڳ 10 لک جي آبادي سان، اها بنگلاديش جو پنجون وڏو شهر آهي. اهو [[ڪاروبار]] ۽ [[صنعت]]، خاص طور تي جوٽ جي واپار ۽ پراسيسنگ پلانٽس ۽ ملڪ جي ڪپڙي جي شعبي جو مرڪز پڻ آهي. ان کي، ان جي ڪيترن ئي جوٽ ملن جي موجودگي جي ڪري، بنگلاديش جو [[ڊنڊي]] ([[اسڪاٽلينڊ|اسڪاٽ لينڊ]] جو هڪ شهر) جو لقب ڏنو ويو آهي. ڊنڊي دنيا جو پهريون صنعتي "جوٽ جو شهر" هو.<ref>{{حوالو ويب|quote=2017-12-20|archivedate=2017-04-15}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:نارائن گنج]] [[زمرو:بنگله ديش ۾ شهر]] [[زمرو:بنگلاديش جا بندرگاهه وارا شهر]] 17uhhmwfuwqckbo6oi657z5eak3b1q9 376396 376395 2026-05-08T08:21:23Z Ibne maryam 17680 376396 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=Narayanganj|other_name=|native_name=নারায়ণগঞ্জ|nickname=|settlement_type=ميٽروپوليٽن شهر|motto=<!-- images and maps ----------->|image_skyline={{Photomontage|position=center | photo1a = Skyline in Narayanganj (02).jpg | photo2a = Kanchpur Industrial Area from Shitalaksha river view.jpg | photo2b = Tomb of Ghiyasuddin Azam Shah, Narayanganj, Bangladesh.jpg | photo3a = ঈশা_খাঁর_প্রাসাদ.jpg | photo3b =সোনারগাঁও পানাম নগর পুরাতন স্থাপনা-2.jpg | photo4a =Hajiganj-fort1.jpg | size = 260 | spacing = 1 | color = white | colour_border = white | foot_montage = مٿي کان؛ ساڄي کان کاٻي: شهر جي اسڪائي لائين، نارائن گنج جي بندرگاهه، سلطان غياث الدين اعظم شاهه جو مقبرو، نواب عيسيٰ خان جي رهائش -"ڀويان محل"، تاريخي پنم ناگور (شهر)، شهر جي اوڀر ۾ حاجي گنج قلعو. }}|established_title=ميونسپل بورڊ|established_date=8 سيپٽمبر 1876ع|established_title1=ميٽروپوليٽن شهر|established_date1=5 مئي 2011ع|established_title2=|image_map=|mapsize=|map_caption=|image_map1=|mapsize1=|map_caption1=|shield_alt=|pushpin_map_caption=بنگلاديش ۾ جاء|pushpin_map=Bangladesh Dhaka division#Bangladesh|pushpin_label_position=center|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{Flag|Bangladesh}}|subdivision_type1=ڊويزن|subdivision_name1=ڍاڪا ڊويزن|subdivision_type2=[[ضلعو]]|subdivision_name2=ناراين گنج ضلعو|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=<!-- Politics ----------------->|government_footnotes=|government_type=ميئر-ڪائونسل|governing_body=ناراين گنج سٽي ڪارپوريشن|leader_title=ايڊمنسٽريٽر|leader_name=محمد سخاوت حسين خان|leader_title1=|leader_name1=|leader_title2=سٽي ڪائونسل|leader_name2=27 ڪونسلر سيٽون|leader_title3=پارليامينٽ|leader_name3=هڪ انتخابي تڪ|unit_pref=Metric <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired-->|area_footnotes=|area_total_km2=33.57|area_land_km2=<!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion-->|area_water_km2=48.56|area_total_sq_mi=|area_land_sq_mi=|area_water_sq_mi=|area_water_percent=|area_urban_km2=|area_urban_sq_mi=|area_metro_km2=72.43|area_metro_sq_mi=|area_blank1_title=|area_blank1_km2=|area_blank1_sq_mi=<!-- Population ----------------------->|population_as_of=2022ع|population_footnotes=<ref name="2022census"/>|population_note=|population_total=967951|population_density_km2=auto|population_metro=|population_density_metro_km2=|population_density_metro_sq_mi=|population_urban=|population_density_urban_km2=|population_density_urban_sq_mi=|population_blank1=|population_blank2_title=درجو|population_blank2=پنجون|timezone=[[بنگلاديش جو معياري وقت|BST]]|utc_offset=+6|blank_name=نيشنل ڪالنگ ڪوڊ|blank_info=+880|blank1_name=ڪالنگ ڪوڊ|blank1_info=0671|elevation_m=5|elevation_ft=16|postal_code_type=پوسٽل ڪوڊ|postal_code=1400|area_code_type=ڪالنگ ڪوڊ|area_code=+880 671|demographics_type1=ٻوليون|demographics1_title1=سرڪاري|demographics1_info1=[[بنگالي ٻولي|بنگالي]] {{*}} [[انگريزي]]|demographics1_title2=علاقائي|demographics1_info2=ڍاڪيا ڪوٽي • اوڀر بنگالي|demographics_type2=|demographics2_footnotes=<ref name="BBS">{{cite web | url=https://bbs.portal.gov.bd/site/page/b432a7e5-8b4d-4dac-a76c-a9be4e85828c | title=বাংলাদেশ পরিসংখ্যান ব্যুরো }}</ref>|demographics2_title1=|demographics2_info1=|blank_name_sec1=[[UN/LOCODE]]|blank_info_sec1=BD NRG|blank1_name_sec1=جي ڊي پي (2022ع)|blank1_info_sec1=پي پي پي<br /> {{Increase}} 4.8 ارب آمريڪي ڊالر <br />نامياري<br /> {{Increase}}1.9 ارب آمريڪي ڊالر|blank3_name_sec1=[[Human Development Index|HDI]] (2023)|blank3_info_sec1=0.701<ref>{{cite web |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/BGD/?interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0 |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |language=en |access-date=12 July 2025}}</ref><br />{{color|#093|high}} · [[List of regions of Bangladesh by Human Development Index|5th of 22]]|blank4_name_sec1=[[Police]]|blank4_info_sec1=|blank5_name_sec1=[[هوائي اڏو|ايئرپورٽ]]|blank5_info_sec1=حضرت شاهه جلال انٽرنيشنل ايئرپورٽ|blank6_name_sec1=پلاننگ اٿارٽي|blank6_info_sec1=راجڌاني انايان ڪارتريپاکا (RAJUK)|blank7_name_sec1=واٽر سپلاءِ اينڊ سيوريج اٿارٽي|blank7_info_sec1=ڍاڪا واسا ([[Dhaka WASA]])|blank_emblem_size=120px|blank_emblem_type=مهر|seal_alt=Official Seal of Narayanganj|leader_party=|website={{URL|ncc.gov.bd}}|footnotes=|name=نارائن گنج|image_seal=|seal_size=150px}} '''نارائن گنج''' (Narayanganj؛ নারায়ণগঞ) [[بنگلاديش]] جي مرڪزي حصي ۾ گريٽر ڍاڪا علائقي ۾ هڪ شهر آهي. نارائن گنج ضلعو، گادي واري شهر [[ڍاڪا]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ اٽڪل 16 ڪلوميٽر (10 ميل) جي مفاصلي تي آهي. لڳ ڀڳ 10 لک جي آبادي سان، اها بنگلاديش جو پنجون وڏو شهر آهي. اهو [[ڪاروبار]] ۽ [[صنعت]]، خاص طور تي جوٽ جي واپار ۽ پراسيسنگ پلانٽس ۽ ملڪ جي ڪپڙي جي شعبي جو مرڪز پڻ آهي. ان کي، ان جي ڪيترن ئي جوٽ ملن جي موجودگي جي ڪري، بنگلاديش جو [[ڊنڊي]] ([[اسڪاٽلينڊ|اسڪاٽ لينڊ]] جو هڪ شهر) جو لقب ڏنو ويو آهي. ڊنڊي دنيا جو پهريون صنعتي "جوٽ جو شهر" هو.<ref>{{حوالو ويب|quote=2017-12-20|archivedate=2017-04-15}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:نارائن گنج]] [[زمرو:بنگله ديش ۾ شهر]] [[زمرو:بنگلاديش جا بندرگاهه وارا شهر]] 1m8xf7hg3bjecopn3vlgkvzwnuzx1lu 2 96196 376327 2026-05-07T21:40:32Z Intisar Ali 8681 /* */ 376327 wikitext text/x-wiki {{cite web |url=https://example.com |title=Archived Test |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101000000/https://example.com |archive-date=1 January 2024 |access-date=8 May 2026 }} {{cite journal |title=RTL Test |language=sd |script-title=sd:سنڌي عنوان |journal=Test |date=2025 }} {{cite book |last=خان |first=علي |title=سنڌي ڪتاب |year=2023 }} 0mh2vuuuoas346xzvzviqjdoubae2dw 376328 376327 2026-05-07T21:42:05Z Intisar Ali 8681 /* */ 376328 wikitext text/x-wiki {{cite web |url=https://example.com |title=Archived Test |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101000000/https://example.com |archive-date=1 January 2024 |access-date=8 May 2026 }} {{cite journal |title=RTL Test |language=sd |script-title=sd:سنڌي عنوان |journal=Test |date=2025 }} {{cite book |last=خان |first=علي |title=سنڌي ڪتاب |year=2023 }} {{cite book |last=Smith |first=John |title=Sample Book |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9780190000000}} {{cite journal |last=Ali |first=Azad |title=Sample Article |journal=Test Journal |date=2024 |doi=10.1000/test}} 9fsqmmwwvgsn04tm6o6aaxzia79grdf 828 96197 376339 2026-05-07T23:37:12Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{#lst:ماڊيول:Citation/CS1/doc|header}} ھي ماڊيول اھي روٽينون رکي ٿو جيڪي وڪيپيڊيا تي حوالن لاءِ {{cs1}} ۽ {{cs2}} تاريخي فارميٽن جي مدد ڪن ٿيون۔ خاص طور تي، ھن ماڊيول ۾ فنڪشنن جو ھڪ مجموعو شامل آھي جيڪي cs1|2 حوالن سان لاڳاپيل تاريخ رکندڙ مختلف پيرا ميٽرن جي تاريخي فارميٽن ۽ مواد جي تصد... 376339 wikitext text/x-wiki {{#lst:ماڊيول:Citation/CS1/doc|header}} ھي ماڊيول اھي روٽينون رکي ٿو جيڪي وڪيپيڊيا تي حوالن لاءِ {{cs1}} ۽ {{cs2}} تاريخي فارميٽن جي مدد ڪن ٿيون۔ خاص طور تي، ھن ماڊيول ۾ فنڪشنن جو ھڪ مجموعو شامل آھي جيڪي cs1|2 حوالن سان لاڳاپيل تاريخ رکندڙ مختلف پيرا ميٽرن جي تاريخي فارميٽن ۽ مواد جي تصديق ڪن ٿا۔ {{#lst:ماڊيول:Citation/CS1/doc|module_components_table}} <noinclude> [[زمرو:ماڊيول دستاويزي صفحا]] </noinclude> b7zh01kiq7i6snzl31n9bqvxsrksnqy 828 96198 376340 2026-05-07T23:42:41Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{#lst:ماڊيول:Citation/CS1/doc|header}} ھي اڻڄاتل پيرا ميٽر ظاهر ٿيڻ وقت حوالو سانچي ۾ استعمال لاءِ تجويز ڪيل متبادلن جي فهرست آھي۔ جڏھن ڪنھن حوالو سانچي اندر اڻڄاتل پيرا ميٽر ملي ٿو تہ ھڪ نقص پيغام پيدا ڪيو ويندو آھي، ۽ جتي ممڪن ھجي اتي سافٽويئر ھن عام غلطين ۽ ٽائپن جي فهرست سا... 376340 wikitext text/x-wiki {{#lst:ماڊيول:Citation/CS1/doc|header}} ھي اڻڄاتل پيرا ميٽر ظاهر ٿيڻ وقت حوالو سانچي ۾ استعمال لاءِ تجويز ڪيل متبادلن جي فهرست آھي۔ جڏھن ڪنھن حوالو سانچي اندر اڻڄاتل پيرا ميٽر ملي ٿو تہ ھڪ نقص پيغام پيدا ڪيو ويندو آھي، ۽ جتي ممڪن ھجي اتي سافٽويئر ھن عام غلطين ۽ ٽائپن جي فهرست سان صلاح ڪري استعمال ڪندڙ جي مراد بابت تجويز پيش ڪندو آھي۔ ھر داخلا ھن صورت ۾ ھوندي آھي: ['غلط داخل ڪيل پيرا ميٽر'] = 'استعمال لاءِ تجويز ڪيل پيرا ميٽر' ھن فهرست جي جاچ کان اڳ غلط داخل ڪيل پيرا ميٽر کي ننڍن اکرن ۾ تبديل ڪيو ويندو، تنھنڪري ھن فهرست ۾ سڀئي داخلا ننڍن اکرن ۾ لکيون وڃن۔ {{#lst:ماڊيول:Citation/CS1/doc|module_components_table}} <noinclude> [[زمرو:ماڊيول دستاويزي صفحا]] </noinclude> 9xzijaxmea7xcgz7lbjokwcnp9erwel 828 96199 376341 2026-05-07T23:48:17Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{#lst:ماڊيول:Citation/CS1/doc|header}} ھن ماڊيول ۾ انھن سڀني پيرا ميٽرن جي فھرست شامل آھي، جن کي [[ماڊيول:Citation/CS1]] سڃاڻي ٿو۔ ھر پيرا ميٽر کي ھڪ حالت (state) ڏني ويندي آھي۔ * '''true''': ھي پيرا ميٽر صحيح، جائز ۽ سپورٽ ڪيل پيرا ميٽر آھن۔ * '''false''': ھي پيرا ميٽر فرسودہ (deprecated) آھن، پر اڃا تائين... 376341 wikitext text/x-wiki {{#lst:ماڊيول:Citation/CS1/doc|header}} ھن ماڊيول ۾ انھن سڀني پيرا ميٽرن جي فھرست شامل آھي، جن کي [[ماڊيول:Citation/CS1]] سڃاڻي ٿو۔ ھر پيرا ميٽر کي ھڪ حالت (state) ڏني ويندي آھي۔ * '''true''': ھي پيرا ميٽر صحيح، جائز ۽ سپورٽ ڪيل پيرا ميٽر آھن۔ * '''false''': ھي پيرا ميٽر فرسودہ (deprecated) آھن، پر اڃا تائين سپورٽ ڪيا وڃن ٿا۔ * '''{{'}}tracked{{'}}''': ھي پيرا ميٽر صحيح ۽ سپورٽ ڪيل آھن، ۽ ساڳئي نالي واري خاصيتن جي زمري ۾ ٽريڪ ڪيا وڃن ٿا۔ * '''nil''': جيڪي پيرا ميٽر موجود ناھن، سي يا ته سپورٽ نٿا ڪيا وڃن يا پوءِ وڌيڪ سپورٽ نٿا ڪيا وڃن۔ <code>basic_arguments</code> واري جدول سڀني سانچن جي مدد سان سپورٽ ڪئي ويندي آھي۔ {{#lst:ماڊيول:Citation/CS1/doc|module_components_table}} <noinclude> [[زمرو:ماڊيول دستاويزي صفحا]] </noinclude> 7pq1fou5oj642g14hpo5xucx5s2ajlu 828 96200 376343 2026-05-07T23:54:37Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{#lst:ماڊيول:Citation/CS1/doc|header}} ھن صفحي ۾ مختلف فنڪشن شامل آھن، جيڪي cs1|2 سانچي جي ميٽا ڊيٽا کي رينڊر ڪن ٿا۔ {{#lst:ماڊيول:Citation/CS1/doc|module_components_table}} ٻيا دستاويز: * [[ماڊيول ڳالهه:Citation/CS1/COinS]] <noinclude> [[زمرو:ماڊيول دستاويزي صفحا]] </noinclude> 376343 wikitext text/x-wiki {{#lst:ماڊيول:Citation/CS1/doc|header}} ھن صفحي ۾ مختلف فنڪشن شامل آھن، جيڪي cs1|2 سانچي جي ميٽا ڊيٽا کي رينڊر ڪن ٿا۔ {{#lst:ماڊيول:Citation/CS1/doc|module_components_table}} ٻيا دستاويز: * [[ماڊيول ڳالهه:Citation/CS1/COinS]] <noinclude> [[زمرو:ماڊيول دستاويزي صفحا]] </noinclude> 5i29ja5lk163jfoop6zcda3zlhv4j7z 0 96201 376345 2026-05-08T00:07:34Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|هلڪو، نفيس ۽ سادي اُڻت وارو ڪپڙو}} {{redirect|سلڪ شيفون|گيت لاءِ|مونا (بينڊ)}} [[File:Lillian Gish 2.jpg|thumb|upright|آمريڪي اداڪارا [[ليليئن گش]] 1922ع ۾ شيفون ۽ ليس واري صبح جي پوشاڪ ۾]] File:No8633No8638No8626No9651.png|thumb|upright|ڀورو شيفون براڊڪلاٿ جو ڪوٽ ۽ اسڪرٽ وارو اسٽريٽ سوٽ، جنهن تي ڪڙهائي... 376345 wikitext text/x-wiki {{Short description|هلڪو، نفيس ۽ سادي اُڻت وارو ڪپڙو}} {{redirect|سلڪ شيفون|گيت لاءِ|مونا (بينڊ)}} [[File:Lillian Gish 2.jpg|thumb|upright|آمريڪي اداڪارا [[ليليئن گش]] 1922ع ۾ شيفون ۽ ليس واري صبح جي پوشاڪ ۾]] [[File:No8633No8638No8626No9651.png|thumb|upright|ڀورو شيفون براڊڪلاٿ جو ڪوٽ ۽ اسڪرٽ وارو اسٽريٽ سوٽ، جنهن تي ڪڙهائي ۽ ليس جي سينگار ٿيل آهي (1905ع)]] '''شيفون''' ({{IPA|fr|ʃi.fɔ̃|lang}}; {{IPAc-en|lang|ʃ|ɪ|ˈ|f|ɒ|n}}, {{respell|shif|ON}})، فرانسيسي لفظ ''{{Transliteration|fr|chiffe}}'' مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ”ڪپڙو يا چٿڙو“؛<ref name=":0">{{Cite web |date=2021-08-12 |others=MasterClass |title=What Is Chiffon Fabric? Learn About the Characteristics of This Luxury Fabric and How Chiffon Is Made |url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-chiffon-fabric-learn-about-the-characteristics-of-this-luxury-fabric-and-how-chiffon-is-made#what-is-chiffon |website=Masterclass.com |access-date=2022-06-29 |archive-date=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817035721/https://www.masterclass.com/articles/what-is-chiffon-fabric-learn-about-the-characteristics-of-this-luxury-fabric-and-how-chiffon-is-made#what-is-chiffon |url-status=live }}</ref> هي هڪ هلڪو، متوازن [[سادِي اُڻت]] وارو [[شفاف ڪپڙو|شفاف]] [[ڪپڙو]] يا گاز جهڙو ڪپڙو آهي، جيڪو [[گاسامر (ڪپڙو)|گاسامر]] وانگر هوندو آهي ۽ [[سوت ڪتڻ]] جي S- ۽ Z-ٽوئسٽ ڪريپ (گهڻي ٽوئسٽ وارن) ڌاڳن سان اُڻيو ويندو آهي.<ref name="textiles">Kadolph, Sara J., ed.: ''Textiles'', 10 th edition, Pearson/Prentice-Hall, 2007, {{ISBN|0-13-118769-4}}, p. 230.</ref><ref>[https://www.masterclass.com/articles/28-types-of-fabrics-and-their-uses 28 Types of Fabrics and Their Uses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220420164902/https://www.masterclass.com/articles/28-types-of-fabrics-and-their-uses |date=2022-04-20 }} MasterClass</ref> [[ڪريپ (ڪپڙو)|ڪريپ]] [[ڌاڳو]] عام ڌاڳن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٽوئسٽ رکندڙ هوندو آهي.<ref name=":0" /> ڪريپ ڌاڳن جي ٽوئسٽ اُڻت کان پوءِ ڪپڙي کي ٻنهي طرفن ۾ هلڪو ڇڪيل بڻائي ٿي، جنهن ڪري ان ۾ ٿورو لچڪ ۽ هلڪو کُرَدرو احساس پيدا ٿيندو آهي۔ == خاصيتون == شيفون هڪ هلڪو وزن وارو ڪپڙو آهي، جيڪو نفاست ۽ عشرت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي؛<ref name=":1">{{Cite web |date=2017-12-15 |title=What is Chiffon? Luxury Fabric Vs Thrifty Synthetic {{!}} Contrado |url=https://www.contrado.co.uk/blog/what-is-chiffon-luxury-natural-fabric-vs-thrifty-synthetic/ |access-date=2022-08-12 |website=Contrado Blog |language=en-GB |archive-date=2022-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812164405/https://www.contrado.co.uk/blog/what-is-chiffon-luxury-natural-fabric-vs-thrifty-synthetic/ |url-status=live }}</ref> اهو سهڻي نموني لهرائجي ٿو ۽ ان ۾ چمڪدار ۽ شفاف ڏيک هوندو آهي.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> وڏو ڪندڙ شيشو هيٺ شيفون نفيس ڄار يا ميش وانگر ڏسڻ ۾ ايندو آهي، جنهن ڪري ان ۾ ڪجهه شفافيت هوندي آهي۔ شيفون قدرتي يا مصنوعي ريشَن مان تيار ڪري سگهجي ٿو.<ref name=":0" /> ريشمي شيفون تمام مهانگو هوندو هو، ۽ فيشن ۾ ان جو استعمال اعليٰ حيثيت سان ڳنڍيل هو. نائلون شيفون، پاليسٽر شيفون ۽ ريون شيفون جهڙن مصنوعي شيفون جي ترقي کان پوءِ شيفون وڌيڪ سستو، عام استعمال لاءِ دستياب ۽ مقبول بڻجي ويو.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ڇاڪاڻ⁠تہ شيفون هلڪو وزن وارو ڪپڙو آهي ۽ آساني سان ڇڄي پوي ٿو، تنهن ڪري ان کي ڇڄڻ کان بچائڻ لاءِ بند يا فرينچ [[سلائي جا قسم|سلائيون]] استعمال ڪيون وينديون آهن۔ === قدرتي ريشا === شروعاتي شيفون مڪمل طور [[ريشم]] مان ٺاهيو ويندو هو ۽ تمام مهانگو هوندو هو؛ فيشن ۾ ان جو استعمال اعليٰ سماجي حيثيت سان لاڳاپيل هو.<ref name=":0" /> ريشمي شيفون رنگن کي خوبصورتي سان ظاهر ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ريشم جا ريشا رنگ آساني سان جذب ڪندا آهن۔ شيفون چڱي نموني لهرائجي به ويندو آهي، جنهن ڪري اهو پوشاڪ کي بهتر بناوت ڏيندو آهي.<ref name=":0" /> ريشمي شيفون کي [[ڊرائي ڪليننگ|ڊرائي ڪلين]] ڪرڻو پوندو آهي.<ref name=":0" /> [[چين]] ۾ خام [[ريشم]] مان ٺهيل ريشمي شيفون کي {{Transliteration|zh|xiāo}} ({{Lang-zh|c=绡}}) سڏيو ويندو هو، جيڪو خام ريشم جو به نالو هو.<ref>{{Cite book |title=History of textile technology of ancient China |date=1992 |publisher=Science Press New York |others=Weiji Cheng |isbn=1-880132-02-8 |location=Rego Park, NY |oclc=26813079}}</ref>{{Rp|page=352}} شيفون [[ڪپهه]] مان به تيار ڪري سگهجي ٿو.<ref name=":1" /> === مصنوعي ريشا === 1938ع ۾ [[نائلون]] شيفون ايجاد ڪيو ويو؛ ان کان پوءِ 1958ع ۾ [[پاليسٽر]] شيفون تيار ڪيو ويو، جيڪو پنهنجي مضبوطي ۽ گهٽ قيمت سبب تمام گهڻو مشهور ٿيو.<ref name=":0" /> شيفون [[ريون]] مان پڻ تيار ڪري سگهجي ٿو.<ref name=":0" /> == استعمال == جديد مغربي فيشن ۾ شيفون گهڻو ڪري شام جي پوشاڪ ۾ استعمال ٿيندو آهي، خاص طور هڪ مٿئين تهه طور، جيئن پوشاڪ کي نفيس ۽ لهرائيندڙ ڏيک ڏنو وڃي.<ref name=":0" /> اهو [[بلاؤز]]، [[ربن]]، اسڪارفن ۽ [[لانجري]] ۾ به مشهور ڪپڙو آهي.<ref name=":0" /> [[ڀارت]] ۾ شيفون بنيادي طور [[ساڙي]] ۽ [[دوپٽو]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=":0" /> ==گيلري== <gallery widths=180> File:1970s Givenchy cocktail dress, orange printed silk chiffon 03.jpg|1970ع واري ڏهاڪي جي گيوينشي ڪاڪٽيل پوشاڪ، نارنگي ڇپيل ريشمي شيفون </gallery> == مشابه شيون == شيفون ساڳي قسم جي ڪپڙي [[جارجيٽ (ڪپڙو)|جارجيٽ]] کان وڌيڪ هموار ۽ وڌيڪ چمڪدار هوندو آهي.<ref name=":1" /> شيفون [[آرگنزا]] جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ لهرائيندڙ ۽ هوادار هوندو آهي، جڏهن⁠تہ آرگنزا وڌيڪ سخت هوندو آهي۔ شيفون وڌيڪ هلڪو ۽ نرم هوندو آهي، جڏهن⁠تہ [[ٽول (ڄار)|ٽول]] وڌيڪ مضبوط ۽ ڄار جهڙي ڏيک وارو هوندو آهي۔ == پڻ ڏسو == *[[شيفون ڪيڪ]] *[[ٽافيتا]] *[[هبوتائي]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline}} {{Fabric}} [[زمرو:سوت ڪتڻ]] [[زمرو:اُڻيل ڪپڙا]] j15rqql4084ygfevpbwjgi80cs1zar8 376346 376345 2026-05-08T00:10:10Z Intisar Ali 8681 /* */ 376346 wikitext text/x-wiki {{Short description|هلڪو، نفيس ۽ سادي اُڻت وارو ڪپڙو}} {{redirect|سلڪ شيفون|گيت لاءِ|مونا (بينڊ)}} [[File:Lillian Gish 2.jpg|thumb|upright|آمريڪي اداڪارا [[ليليئن گش]] 1922ع ۾ شيفون ۽ ليس واري صبح جي پوشاڪ ۾]] [[File:No8633No8638No8626No9651.png|thumb|upright|ڀورو شيفون براڊڪلاٿ جو ڪوٽ ۽ اسڪرٽ وارو اسٽريٽ سوٽ، جنهن تي ڪڙهائي ۽ ليس جو سينگار ٿيل آهي (1905ع)]] '''شيفون''' ({{IPA|fr|ʃi.fɔ̃|lang}}; {{IPAc-en|lang|ʃ|ɪ|ˈ|f|ɒ|n}}, {{respell|shif|ON}})، فرانسيسي لفظ ''{{Transliteration|fr|chiffe}}'' مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ”ڪپڙو يا چٿڙو“؛<ref name=":0">{{Cite web |date=2021-08-12 |others=MasterClass |title=What Is Chiffon Fabric? Learn About the Characteristics of This Luxury Fabric and How Chiffon Is Made |url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-chiffon-fabric-learn-about-the-characteristics-of-this-luxury-fabric-and-how-chiffon-is-made#what-is-chiffon |website=Masterclass.com |access-date=2022-06-29 |archive-date=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817035721/https://www.masterclass.com/articles/what-is-chiffon-fabric-learn-about-the-characteristics-of-this-luxury-fabric-and-how-chiffon-is-made#what-is-chiffon |url-status=live }}</ref> هي هڪ هلڪو، متوازن [[سادِي اُڻت]] وارو [[شفاف ڪپڙو|شفاف]] [[ڪپڙو]] يا گاز جهڙو ڪپڙو آهي، جيڪو [[گاسامر (ڪپڙو)|گاسامر]] وانگر هوندو آهي ۽ [[سٽ ڪتڻ]] جي S- ۽ Z-ٽوئسٽ ڪريپ (گهڻي ٽوئسٽ وارن) ڌاڳن سان اُڻيو ويندو آهي.<ref name="textiles">Kadolph, Sara J., ed.: ''Textiles'', 10 th edition, Pearson/Prentice-Hall, 2007, {{ISBN|0-13-118769-4}}, p. 230.</ref><ref>[https://www.masterclass.com/articles/28-types-of-fabrics-and-their-uses 28 Types of Fabrics and Their Uses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220420164902/https://www.masterclass.com/articles/28-types-of-fabrics-and-their-uses |date=2022-04-20 }} MasterClass</ref> [[ڪريپ (ڪپڙو)|ڪريپ]] [[ڌاڳو]] عام ڌاڳن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وڪڙ رکندڙ هوندو آهي.<ref name=":0" /> ڪريپ ڌاڳن جي وڪڙن جي اُڻت کان پوءِ ڪپڙي کي ٻنهي طرفن ۾ هلڪو ڇڪيل بڻائي ٿي، جنهن ڪري ان ۾ ٿوري لچڪ ۽ هلڪو کنھرو احساس پيدا ٿيندو آهي۔ == خاصيتون == شيفون هڪ هلڪو وزن وارو ڪپڙو آهي، جيڪو نفاست ۽ عشرت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي؛<ref name=":1">{{Cite web |date=2017-12-15 |title=What is Chiffon? Luxury Fabric Vs Thrifty Synthetic {{!}} Contrado |url=https://www.contrado.co.uk/blog/what-is-chiffon-luxury-natural-fabric-vs-thrifty-synthetic/ |access-date=2022-08-12 |website=Contrado Blog |language=en-GB |archive-date=2022-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812164405/https://www.contrado.co.uk/blog/what-is-chiffon-luxury-natural-fabric-vs-thrifty-synthetic/ |url-status=live }}</ref> اهو سهڻي نموني لهرائجي ٿو ۽ ان ۾ چمڪدار ۽ شفاف ڏيک هوندو آهي.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> وڏو ڪندڙ شيشو هيٺ شيفون نفيس ڄار يا ميش وانگر ڏسڻ ۾ ايندو آهي، جنهن ڪري ان ۾ ڪجهه شفافيت هوندي آهي۔ شيفون قدرتي يا مصنوعي ريشَن مان تيار ڪري سگهجي ٿو.<ref name=":0" /> ريشمي شيفون تمام مهانگو هوندو هو، ۽ فيشن ۾ ان جو استعمال اعليٰ حيثيت سان ڳنڍيل هو. نائلون شيفون، پاليسٽر شيفون ۽ ريون شيفون جهڙن مصنوعي شيفون جي ترقي کان پوءِ شيفون وڌيڪ سستو، عام استعمال لاءِ دستياب ۽ مقبول بڻجي ويو.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ڇاڪاڻ⁠تہ شيفون هلڪو وزن وارو ڪپڙو آهي ۽ آساني سان ڇڄي پوي ٿو، تنهن ڪري ان کي ڇڄڻ کان بچائڻ لاءِ بند يا فرينچ [[سلائي جا قسم|سلائيون]] استعمال ڪيون وينديون آهن۔ === قدرتي ريشا === شروعاتي شيفون مڪمل طور [[ريشم]] مان ٺاهيو ويندو هو ۽ تمام مهانگو هوندو هو؛ فيشن ۾ ان جو استعمال اعليٰ سماجي حيثيت سان لاڳاپيل هو.<ref name=":0" /> ريشمي شيفون رنگن کي خوبصورتي سان ظاهر ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ريشم جا ريشا رنگ آساني سان جذب ڪندا آهن۔ شيفون چڱي نموني لهرائجي به ويندو آهي، جنهن ڪري اهو پوشاڪ کي بهتر بناوت ڏيندو آهي.<ref name=":0" /> ريشمي شيفون کي [[ڊرائي ڪليننگ|ڊرائي ڪلين]] ڪرڻو پوندو آهي.<ref name=":0" /> [[چين]] ۾ خام [[ريشم]] مان ٺهيل ريشمي شيفون کي {{Transliteration|zh|xiāo}} ({{Lang-zh|c=绡}}) سڏيو ويندو هو، جيڪو خام ريشم جو به نالو هو.<ref>{{Cite book |title=History of textile technology of ancient China |date=1992 |publisher=Science Press New York |others=Weiji Cheng |isbn=1-880132-02-8 |location=Rego Park, NY |oclc=26813079}}</ref>{{Rp|page=352}} شيفون [[ڪپهه]] مان به تيار ڪري سگهجي ٿو.<ref name=":1" /> === مصنوعي ريشا === 1938ع ۾ [[نائلون]] شيفون ايجاد ڪيو ويو؛ ان کان پوءِ 1958ع ۾ [[پاليسٽر]] شيفون تيار ڪيو ويو، جيڪو پنهنجي مضبوطي ۽ گهٽ قيمت سبب تمام گهڻو مشهور ٿيو.<ref name=":0" /> شيفون [[ريون]] مان پڻ تيار ڪري سگهجي ٿو.<ref name=":0" /> == استعمال == جديد مغربي فيشن ۾ شيفون گهڻو ڪري شام جي پوشاڪ ۾ استعمال ٿيندو آهي، خاص طور هڪ مٿئين تهه طور، جيئن پوشاڪ کي نفيس ۽ لهرائيندڙ ڏيک ڏنو وڃي.<ref name=":0" /> اهو [[بلاؤز]]، [[ربن]]، اسڪارفن ۽ [[لانجري]] ۾ به مشهور ڪپڙو آهي.<ref name=":0" /> [[ڀارت]] ۾ شيفون بنيادي طور [[ساڙي]] ۽ [[دوپٽو]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=":0" /> ==گيلري== <gallery widths=180> File:1970s Givenchy cocktail dress, orange printed silk chiffon 03.jpg|1970ع واري ڏهاڪي جي گيوينشي ڪاڪٽيل پوشاڪ، نارنگي ڇپيل ريشمي شيفون </gallery> == مشابه شيون == شيفون ساڳي قسم جي ڪپڙي [[جارجيٽ (ڪپڙو)|جارجيٽ]] کان وڌيڪ هموار ۽ وڌيڪ چمڪدار هوندو آهي.<ref name=":1" /> شيفون [[آرگنزا]] جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ لهرائيندڙ ۽ هوادار هوندو آهي، جڏهن⁠تہ آرگنزا وڌيڪ سخت هوندو آهي۔ شيفون وڌيڪ هلڪو ۽ نرم هوندو آهي، جڏهن⁠تہ [[ٽول (ڄار)|ٽول]] وڌيڪ مضبوط ۽ ڄار جهڙي ڏيک وارو هوندو آهي۔ == پڻ ڏسو == *[[شيفون ڪيڪ]] *[[ٽافيتا]] *[[هبوتائي]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline}} {{Fabric}} [[زمرو:سوت ڪتڻ]] [[زمرو:اُڻيل ڪپڙا]] owfy8vd070zrl1zakejo36g5djuj4it 376347 376346 2026-05-08T00:15:02Z Intisar Ali 8681 376347 wikitext text/x-wiki {{Short description|هلڪو، نفيس ۽ سادي اُڻت وارو ڪپڙو}} {{redirect|سلڪ شيفون|گيت لاءِ|مونا (بينڊ)}} [[File:Lillian Gish 2.jpg|thumb|upright|آمريڪي اداڪارا [[ليليئن گش]] 1922ع ۾ شيفون ۽ ليس واري صبح جي پوشاڪ ۾]] [[File:No8633No8638No8626No9651.png|thumb|upright|ڀورو شيفون براڊڪلاٿ جو ڪوٽ ۽ اسڪرٽ وارو اسٽريٽ سوٽ، جنهن تي ڪڙهائي ۽ ليس جو سينگار ٿيل آهي (1905ع)]] '''شيفون''' ({{IPA|fr|ʃi.fɔ̃|lang}}; {{IPAc-en|lang|ʃ|ɪ|ˈ|f|ɒ|n}}, {{respell|shif|ON}})، فرانسيسي لفظ ''{{Transliteration|fr|chiffe}}'' مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ”ڪپڙو يا چٿڙو“؛<ref name=":0">{{Cite web |date=2021-08-12 |others=MasterClass |title=What Is Chiffon Fabric? Learn About the Characteristics of This Luxury Fabric and How Chiffon Is Made |url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-chiffon-fabric-learn-about-the-characteristics-of-this-luxury-fabric-and-how-chiffon-is-made#what-is-chiffon |website=Masterclass.com |access-date=2022-06-29 |archive-date=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817035721/https://www.masterclass.com/articles/what-is-chiffon-fabric-learn-about-the-characteristics-of-this-luxury-fabric-and-how-chiffon-is-made#what-is-chiffon |url-status=live }}</ref> هي هڪ هلڪو، متوازن [[سادِي اُڻت]] وارو [[شفاف ڪپڙو|شفاف]] [[ڪپڙو]] يا گاز جهڙو ڪپڙو آهي، جيڪو [[گاسامر (ڪپڙو)|گاسامر]] وانگر هوندو آهي ۽ [[سٽ ڪتڻ]] جي S- ۽ Z-ٽوئسٽ ڪريپ (گهڻي ٽوئسٽ وارن) ڌاڳن سان اُڻيو ويندو آهي.<ref name="textiles">Kadolph, Sara J., ed.: ''Textiles'', 10 th edition, Pearson/Prentice-Hall, 2007, {{ISBN|0-13-118769-4}}, p. 230.</ref><ref>[https://www.masterclass.com/articles/28-types-of-fabrics-and-their-uses 28 Types of Fabrics and Their Uses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220420164902/https://www.masterclass.com/articles/28-types-of-fabrics-and-their-uses |date=2022-04-20 }} MasterClass</ref> [[ڪريپ (ڪپڙو)|ڪريپ]] [[ڌاڳو]] عام ڌاڳن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وڪڙ رکندڙ هوندو آهي.<ref name=":0" /> ڪريپ ڌاڳن جي وڪڙن جي اُڻت کان پوءِ ڪپڙي کي ٻنهي طرفن ۾ هلڪو ڇڪيل بڻائي ٿي، جنهن ڪري ان ۾ ٿوري لچڪ ۽ هلڪو کنھرو احساس پيدا ٿيندو آهي۔ == خاصيتون == شيفون هڪ هلڪو وزن وارو ڪپڙو آهي، جيڪو نفاست ۽ عشرت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي؛<ref name=":1">{{Cite web |date=2017-12-15 |title=What is Chiffon? Luxury Fabric Vs Thrifty Synthetic {{!}} Contrado |url=https://www.contrado.co.uk/blog/what-is-chiffon-luxury-natural-fabric-vs-thrifty-synthetic/ |access-date=2022-08-12 |website=Contrado Blog |language=en-GB |archive-date=2022-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812164405/https://www.contrado.co.uk/blog/what-is-chiffon-luxury-natural-fabric-vs-thrifty-synthetic/ |url-status=live }}</ref> اهو سهڻي نموني لهرائجي ٿو ۽ ان ۾ چمڪدار ۽ شفاف ڏيک هوندو آهي.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> [[آتشي شيشو|آتشي شيشي]] هيٺ شيفون نفيس ڄار يا ميش وانگر ڏسڻ ۾ ايندو آهي، جنهن ڪري ان ۾ ڪجهه شفافيت هوندي آهي۔ شيفون قدرتي يا مصنوعي ريشَن مان تيار ڪري سگهجي ٿو.<ref name=":0" /> ريشمي شيفون تمام مهانگو هوندو هو، ۽ فيشن ۾ ان جو استعمال اعليٰ حيثيت سان ڳنڍيل هو. نائلون شيفون، پاليسٽر شيفون ۽ ريون شيفون جهڙن مصنوعي شيفون جي ترقي کان پوءِ شيفون وڌيڪ سستو، عام استعمال لاءِ دستياب ۽ مقبول بڻجي ويو.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ڇاڪاڻ⁠تہ شيفون هلڪو وزن وارو ڪپڙو آهي ۽ آساني سان ڇڄي پوي ٿو، تنهن ڪري ان کي ڇڄڻ کان بچائڻ لاءِ بند يا فرينچ [[سلائي جا قسم|سلائيون]] استعمال ڪيون وينديون آهن۔ === قدرتي ريشا === شروع ۾ شيفون مڪمل طور [[ريشم]] مان ٺاهيو ويندو هو ۽ تمام مهانگو هوندو هو؛ فيشن ۾ ان جو استعمال اعليٰ سماجي حيثيت سان لاڳاپيل هو.<ref name=":0" /> ريشمي شيفون رنگن کي خوبصورتي سان ظاهر ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ريشم جا ريشا رنگ آساني سان جذب ڪندا آهن۔ شيفون چڱي نموني لهرائجي به ويندو آهي، جنهن ڪري اهو پوشاڪ کي بهتر بناوت ڏيندو آهي.<ref name=":0" /> ريشمي شيفون کي [[ڊرائي ڪليننگ|ڊرائي ڪلين]] ڪرڻو پوندو آهي.<ref name=":0" /> [[چين]] ۾ خام [[ريشم]] مان ٺهيل ريشمي شيفون کي {{Transliteration|zh|xiāo}} ({{Lang-zh|c=绡}}) سڏيو ويندو هو، جيڪو خام ريشم جو به نالو هو.<ref>{{Cite book |title=History of textile technology of ancient China |date=1992 |publisher=Science Press New York |others=Weiji Cheng |isbn=1-880132-02-8 |location=Rego Park, NY |oclc=26813079}}</ref>{{Rp|page=352}} شيفون [[ڪپهه]] مان به تيار ڪري سگهجي ٿو.<ref name=":1" /> === مصنوعي ريشا === 1938ع ۾ [[نائلون]] شيفون ايجاد ڪيو ويو؛ ان کان پوءِ 1958ع ۾ [[پولسٽر]] شيفون تيار ڪيو ويو، جيڪو پنهنجي مضبوطي ۽ گهٽ قيمت سبب تمام گهڻو مشهور ٿيو.<ref name=":0" /> شيفون [[مصنوعي ابريشم]] مان پڻ تيار ڪري سگهجي ٿو.<ref name=":0" /> == استعمال == جديد مغربي فيشن ۾ شيفون گهڻو ڪري شام جي پوشاڪ ۾ استعمال ٿيندو آهي، خاص طور هڪ مٿئين تهه طور، جيئن پوشاڪ کي نفيس ۽ لهرائيندڙ ڏيک ڏنو وڃي.<ref name=":0" /> اهو [[بلاؤز]]، [[ربن]]، اسڪارفن ۽ [[لانجري]] ۾ به مشهور ڪپڙو آهي.<ref name=":0" /> [[ڀارت]] ۾ شيفون بنيادي طور [[ساڙي]] ۽ [[دوپٽو]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=":0" /> ==گيلري== <gallery widths=180> File:1970s Givenchy cocktail dress, orange printed silk chiffon 03.jpg|1970ع واري ڏهاڪي جي گيوينشي ڪاڪٽيل پوشاڪ، نارنگي ڇپيل ريشمي شيفون </gallery> == مشابه شيون == شيفون ساڳي قسم جي ڪپڙي [[جارجيٽ (ڪپڙو)|جارجيٽ]] کان وڌيڪ هموار ۽ وڌيڪ چمڪدار هوندو آهي.<ref name=":1" /> شيفون [[آرگنزا]] جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ لهرائيندڙ ۽ هوادار هوندو آهي، جڏهن⁠تہ آرگنزا وڌيڪ سخت هوندو آهي۔ شيفون وڌيڪ هلڪو ۽ نرم هوندو آهي، جڏهن⁠تہ [[ٽول (ڄار)|ٽول]] وڌيڪ مضبوط ۽ ڄار جهڙي ڏيک وارو هوندو آهي۔ == پڻ ڏسو == *[[شيفون ڪيڪ]] *[[ٽافيتا]] *[[هبوتائي]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline}} {{Fabric}} [[زمرو:سوت ڪتڻ]] [[زمرو:اُڻيل ڪپڙا]] 8jfpkfd907v1qa5s9qnul123fqghdoh 376348 376347 2026-05-08T00:18:54Z Intisar Ali 8681 376348 wikitext text/x-wiki {{Short description|هلڪو، نفيس ۽ سادي اُڻت وارو ڪپڙو}} {{redirect|سلڪ شيفون|گيت لاءِ|مونا (بينڊ)}} [[File:Lillian Gish 2.jpg|thumb|upright|آمريڪي اداڪارا [[ليليئن گش]] 1922ع ۾ شيفون ۽ ليس واري صبح جي پوشاڪ ۾]] [[File:No8633No8638No8626No9651.png|thumb|upright|ڀورو شيفون براڊڪلاٿ جو ڪوٽ ۽ اسڪرٽ وارو اسٽريٽ سوٽ، جنهن تي ڪڙهائي ۽ ليس جو سينگار ٿيل آهي (1905ع)]] '''شيفون''' ({{IPA|fr|ʃi.fɔ̃|lang}}; {{IPAc-en|lang|ʃ|ɪ|ˈ|f|ɒ|n}}, {{respell|shif|ON}})، فرانسيسي لفظ ''{{Transliteration|fr|chiffe}}'' مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ”ڪپڙو يا چٿڙو“؛<ref name=":0">{{Cite web |date=2021-08-12 |others=MasterClass |title=What Is Chiffon Fabric? Learn About the Characteristics of This Luxury Fabric and How Chiffon Is Made |url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-chiffon-fabric-learn-about-the-characteristics-of-this-luxury-fabric-and-how-chiffon-is-made#what-is-chiffon |website=Masterclass.com |access-date=2022-06-29 |archive-date=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817035721/https://www.masterclass.com/articles/what-is-chiffon-fabric-learn-about-the-characteristics-of-this-luxury-fabric-and-how-chiffon-is-made#what-is-chiffon |url-status=live }}</ref> هي هڪ هلڪو، متوازن [[سادِي اُڻت]] وارو [[شفاف ڪپڙو|شفاف]] [[ڪپڙو]] يا گاز جهڙو ڪپڙو آهي، جيڪو [[گاسامر (ڪپڙو)|گاسامر]] وانگر هوندو آهي ۽ [[سٽ ڪتڻ]] جي S- ۽ Z-ٽوئسٽ ڪريپ (گهڻي ٽوئسٽ وارن) ڌاڳن سان اُڻيو ويندو آهي.<ref name="textiles">Kadolph, Sara J., ed.: ''Textiles'', 10 th edition, Pearson/Prentice-Hall, 2007, {{ISBN|0-13-118769-4}}, p. 230.</ref><ref>[https://www.masterclass.com/articles/28-types-of-fabrics-and-their-uses 28 Types of Fabrics and Their Uses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220420164902/https://www.masterclass.com/articles/28-types-of-fabrics-and-their-uses |date=2022-04-20 }} MasterClass</ref> [[ڪريپ (ڪپڙو)|ڪريپ]] [[ڌاڳو]] عام ڌاڳن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وڪڙ رکندڙ هوندو آهي.<ref name=":0" /> ڪريپ ڌاڳن جي وڪڙن جي اُڻت کان پوءِ ڪپڙي کي ٻنهي طرفن ۾ هلڪو ڇڪيل بڻائي ٿي، جنهن ڪري ان ۾ ٿوري لچڪ ۽ هلڪو کنھرو احساس پيدا ٿيندو آهي۔ == خاصيتون == شيفون هڪ هلڪو وزن وارو ڪپڙو آهي، جيڪو نفاست ۽ عشرت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي؛<ref name=":1">{{Cite web |date=2017-12-15 |title=What is Chiffon? Luxury Fabric Vs Thrifty Synthetic {{!}} Contrado |url=https://www.contrado.co.uk/blog/what-is-chiffon-luxury-natural-fabric-vs-thrifty-synthetic/ |access-date=2022-08-12 |website=Contrado Blog |language=en-GB |archive-date=2022-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812164405/https://www.contrado.co.uk/blog/what-is-chiffon-luxury-natural-fabric-vs-thrifty-synthetic/ |url-status=live }}</ref> اهو سهڻي نموني لهرائجي ٿو ۽ ان ۾ چمڪدار ۽ شفاف ڏيک هوندو آهي.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> [[آتشي شيشو|آتشي شيشي]] هيٺ شيفون نفيس ڄار يا ميش وانگر ڏسڻ ۾ ايندو آهي، جنهن ڪري ان ۾ ڪجهه شفافيت هوندي آهي۔ شيفون قدرتي يا مصنوعي ريشَن مان تيار ڪري سگهجي ٿو.<ref name=":0" /> ريشمي شيفون تمام مهانگو هوندو هو، ۽ فيشن ۾ ان جو استعمال اعليٰ حيثيت سان ڳنڍيل هو. نائلون شيفون، پاليسٽر شيفون ۽ ريون شيفون جهڙن مصنوعي شيفون جي ترقي کان پوءِ شيفون وڌيڪ سستو، عام استعمال لاءِ دستياب ۽ مقبول بڻجي ويو.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ڇاڪاڻ⁠تہ شيفون هلڪو وزن وارو ڪپڙو آهي ۽ آساني سان ڇڄي پوي ٿو، تنهن ڪري ان کي ڇڄڻ کان بچائڻ لاءِ بند يا فرينچ [[سلائي جا قسم|سلائيون]] استعمال ڪيون وينديون آهن۔ === قدرتي ريشا === شروع ۾ شيفون مڪمل طور [[ريشم]] مان ٺاهيو ويندو هو ۽ تمام مهانگو هوندو هو؛ فيشن ۾ ان جو استعمال اعليٰ سماجي حيثيت سان لاڳاپيل هو.<ref name=":0" /> ريشمي شيفون رنگن کي خوبصورتي سان ظاهر ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ريشم جا ريشا رنگ آساني سان جذب ڪندا آهن۔ شيفون چڱي نموني لهرائجي به ويندو آهي، جنهن ڪري اهو پوشاڪ کي بهتر بناوت ڏيندو آهي.<ref name=":0" /> ريشمي شيفون کي [[ڊرائي ڪليننگ|ڊرائي ڪلين]] ڪرڻو پوندو آهي.<ref name=":0" /> [[چين]] ۾ خام [[ريشم]] مان ٺهيل ريشمي شيفون کي {{Transliteration|zh|xiāo}} ({{Lang-zh|c=绡}}) سڏيو ويندو هو، جيڪو خام ريشم جو به نالو هو.<ref>{{Cite book |title=History of textile technology of ancient China |date=1992 |publisher=Science Press New York |others=Weiji Cheng |isbn=1-880132-02-8 |location=Rego Park, NY |oclc=26813079}}</ref>{{Rp|page=352}} شيفون [[ڪپهه]] مان به تيار ڪري سگهجي ٿو.<ref name=":1" /> === مصنوعي ريشا === 1938ع ۾ [[نائلون]] شيفون ايجاد ڪيو ويو؛ ان کان پوءِ 1958ع ۾ [[پولسٽر]] شيفون تيار ڪيو ويو، جيڪو پنهنجي مضبوطي ۽ گهٽ قيمت سبب تمام گهڻو مشهور ٿيو.<ref name=":0" /> شيفون [[مصنوعي ابريشم]] مان پڻ تيار ڪري سگهجي ٿو.<ref name=":0" /> == استعمال == جديد مغربي فيشن ۾ شيفون گهڻو ڪري شام جي پوشاڪ ۾ استعمال ٿيندو آهي، خاص طور هڪ مٿئين تهه طور، جيئن پوشاڪ کي نفيس ۽ لهرائيندڙ ڏيک ڏنو وڃي.<ref name=":0" /> اهو [[بلاؤز]]، [[ربن]]، اسڪارفن ۽ [[لانجري]] (زنانو زير لباس) ۾ به مشهور ڪپڙو آهي.<ref name=":0" /> [[ڀارت]] ۾ شيفون بنيادي طور [[ساڙي]] ۽ [[دوپٽو|دوپٽي]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=":0" /> ==گيلري== <gallery widths=180> File:1970s Givenchy cocktail dress, orange printed silk chiffon 03.jpg|1970ع واري ڏهاڪي جي گيوينشي ڪاڪٽيل پوشاڪ، نارنگي ڇپيل ريشمي شيفون </gallery> == مشابه شيون == شيفون ساڳي قسم جي ڪپڙي [[جارجيٽ (ڪپڙو)|جارجيٽ]] کان وڌيڪ هموار ۽ وڌيڪ چمڪدار هوندو آهي.<ref name=":1" /> شيفون [[آرگنزا]] جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ لهرائيندڙ ۽ هوادار هوندو آهي، جڏهن⁠تہ آرگنزا وڌيڪ سخت هوندو آهي۔ شيفون وڌيڪ هلڪو ۽ نرم هوندو آهي، جڏهن⁠تہ [[ٽول (ڄار)|ٽول]] وڌيڪ مضبوط ۽ ڄار جهڙي ڏيک وارو هوندو آهي۔ == پڻ ڏسو == *[[شيفون ڪيڪ]] *[[ٽافيتا]] *[[هبوتائي]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline}} {{Fabric}} [[زمرو:سوت ڪتڻ]] [[زمرو:اُڻيل ڪپڙا]] 34cnab8jhasl0k8vnw99oipsqccjhed 376349 376348 2026-05-08T00:20:06Z Intisar Ali 8681 376349 wikitext text/x-wiki {{Short description|هلڪو، نفيس ۽ سادي اُڻت وارو ڪپڙو}} {{redirect|سلڪ شيفون|گيت لاءِ|مونا (بينڊ)}} [[File:Lillian Gish 2.jpg|thumb|upright|آمريڪي اداڪارا [[ليليئن گش]] 1922ع ۾ شيفون ۽ ليس واري صبح جي پوشاڪ ۾]] [[File:No8633No8638No8626No9651.png|thumb|upright|ڀورو شيفون براڊڪلاٿ جو ڪوٽ ۽ اسڪرٽ وارو اسٽريٽ سوٽ، جنهن تي ڪڙهائي ۽ ليس جو سينگار ٿيل آهي (1905ع)]] '''شيفون''' ({{IPA|fr|ʃi.fɔ̃|lang}}; {{IPAc-en|lang|ʃ|ɪ|ˈ|f|ɒ|n}}, {{respell|shif|ON}})، فرانسيسي لفظ ''{{Transliteration|fr|chiffe}}'' مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ”ڪپڙو يا چٿڙو“؛<ref name=":0">{{Cite web |date=2021-08-12 |others=MasterClass |title=What Is Chiffon Fabric? Learn About the Characteristics of This Luxury Fabric and How Chiffon Is Made |url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-chiffon-fabric-learn-about-the-characteristics-of-this-luxury-fabric-and-how-chiffon-is-made#what-is-chiffon |website=Masterclass.com |access-date=2022-06-29 |archive-date=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817035721/https://www.masterclass.com/articles/what-is-chiffon-fabric-learn-about-the-characteristics-of-this-luxury-fabric-and-how-chiffon-is-made#what-is-chiffon |url-status=live }}</ref> هي هڪ هلڪو، متوازن [[سادِي اُڻت]] وارو [[شفاف ڪپڙو|شفاف]] [[ڪپڙو]] يا گاز جهڙو ڪپڙو آهي، جيڪو [[گاسامر (ڪپڙو)|گاسامر]] وانگر هوندو آهي ۽ [[سٽ ڪتڻ]] جي S- ۽ Z-ٽوئسٽ ڪريپ (گهڻي ٽوئسٽ وارن) ڌاڳن سان اُڻيو ويندو آهي.<ref name="textiles">Kadolph, Sara J., ed.: ''Textiles'', 10 th edition, Pearson/Prentice-Hall, 2007, {{ISBN|0-13-118769-4}}, p. 230.</ref><ref>[https://www.masterclass.com/articles/28-types-of-fabrics-and-their-uses 28 Types of Fabrics and Their Uses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220420164902/https://www.masterclass.com/articles/28-types-of-fabrics-and-their-uses |date=2022-04-20 }} MasterClass</ref> [[ڪريپ (ڪپڙو)|ڪريپ]] [[ڌاڳو]] عام ڌاڳن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وڪڙ رکندڙ هوندو آهي.<ref name=":0" /> ڪريپ ڌاڳن جي وڪڙن جي اُڻت کان پوءِ ڪپڙي کي ٻنهي طرفن ۾ هلڪو ڇڪيل بڻائي ٿي، جنهن ڪري ان ۾ ٿوري لچڪ ۽ هلڪو کنھرو احساس پيدا ٿيندو آهي۔ == خاصيتون == شيفون هڪ هلڪو وزن وارو ڪپڙو آهي، جيڪو نفاست ۽ عشرت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي؛<ref name=":1">{{Cite web |date=2017-12-15 |title=What is Chiffon? Luxury Fabric Vs Thrifty Synthetic {{!}} Contrado |url=https://www.contrado.co.uk/blog/what-is-chiffon-luxury-natural-fabric-vs-thrifty-synthetic/ |access-date=2022-08-12 |website=Contrado Blog |language=en-GB |archive-date=2022-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812164405/https://www.contrado.co.uk/blog/what-is-chiffon-luxury-natural-fabric-vs-thrifty-synthetic/ |url-status=live }}</ref> اهو سهڻي نموني لهرائجي ٿو ۽ ان ۾ چمڪدار ۽ شفاف ڏيک هوندو آهي.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> [[آتشي شيشو|آتشي شيشي]] هيٺ شيفون نفيس ڄار يا ميش وانگر ڏسڻ ۾ ايندو آهي، جنهن ڪري ان ۾ ڪجهه شفافيت هوندي آهي۔ شيفون قدرتي يا مصنوعي ريشَن مان تيار ڪري سگهجي ٿو.<ref name=":0" /> ريشمي شيفون تمام مهانگو هوندو هو، ۽ فيشن ۾ ان جو استعمال اعليٰ حيثيت سان ڳنڍيل هو. نائلون شيفون، پاليسٽر شيفون ۽ ريون شيفون جهڙن مصنوعي شيفون جي ترقي کان پوءِ شيفون وڌيڪ سستو، عام استعمال لاءِ دستياب ۽ مقبول بڻجي ويو.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ڇاڪاڻ⁠تہ شيفون هلڪو وزن وارو ڪپڙو آهي ۽ آساني سان ڇڄي پوي ٿو، تنهن ڪري ان کي ڇڄڻ کان بچائڻ لاءِ بند يا فرينچ [[سلائي جا قسم|سلائيون]] استعمال ڪيون وينديون آهن۔ === قدرتي ريشا === شروع ۾ شيفون مڪمل طور [[ريشم]] مان ٺاهيو ويندو هو ۽ تمام مهانگو هوندو هو؛ فيشن ۾ ان جو استعمال اعليٰ سماجي حيثيت سان لاڳاپيل هو.<ref name=":0" /> ريشمي شيفون رنگن کي خوبصورتي سان ظاهر ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ريشم جا ريشا رنگ آساني سان جذب ڪندا آهن۔ شيفون چڱي نموني لهرائجي به ويندو آهي، جنهن ڪري اهو پوشاڪ کي بهتر بناوت ڏيندو آهي.<ref name=":0" /> ريشمي شيفون کي [[ڊرائي ڪليننگ|ڊرائي ڪلين]] ڪرڻو پوندو آهي.<ref name=":0" /> [[چين]] ۾ خام [[ريشم]] مان ٺهيل ريشمي شيفون کي {{Transliteration|zh|xiāo}} ({{Lang-zh|c=绡}}) سڏيو ويندو هو، جيڪو خام ريشم جو به نالو هو.<ref>{{Cite book |title=History of textile technology of ancient China |date=1992 |publisher=Science Press New York |others=Weiji Cheng |isbn=1-880132-02-8 |location=Rego Park, NY |oclc=26813079}}</ref>{{Rp|page=352}} شيفون [[ڪپهه]] مان به تيار ڪري سگهجي ٿو.<ref name=":1" /> === مصنوعي ريشا === 1938ع ۾ [[نائلون]] شيفون ايجاد ڪيو ويو؛ ان کان پوءِ 1958ع ۾ [[پولسٽر]] شيفون تيار ڪيو ويو، جيڪو پنهنجي مضبوطي ۽ گهٽ قيمت سبب تمام گهڻو مشهور ٿيو.<ref name=":0" /> شيفون [[مصنوعي ابريشم]] مان پڻ تيار ڪري سگهجي ٿو.<ref name=":0" /> == استعمال == جديد مغربي فيشن ۾ شيفون گهڻو ڪري شام جي پوشاڪ ۾ استعمال ٿيندو آهي، خاص طور هڪ مٿئين تهه طور، جيئن پوشاڪ کي نفيس ۽ لهرائيندڙ ڏيک ڏنو وڃي.<ref name=":0" /> اهو [[بلاؤز]]، [[ربن]]، اسڪارفن ۽ [[لانجري]] (زنانو زير لباس) ۾ به مشهور ڪپڙو آهي.<ref name=":0" /> [[ڀارت]] ۾ شيفون بنيادي طور [[ساڙي]] ۽ [[دوپٽو|دوپٽي]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=":0" /> ==گيلري== <gallery widths=180> File:1970s Givenchy cocktail dress, orange printed silk chiffon 03.jpg|1970ع واري ڏهاڪي جي گيوينشي ڪاڪٽيل پوشاڪ، نارنگي ڇاپي/پرنٽ وارو ريشمي شيفون </gallery> == مشابه شيون == شيفون ساڳي قسم جي ڪپڙي [[جارجيٽ (ڪپڙو)|جارجيٽ]] کان وڌيڪ هموار ۽ وڌيڪ چمڪدار هوندو آهي.<ref name=":1" /> شيفون [[آرگنزا]] جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ لهرائيندڙ ۽ هوادار هوندو آهي، جڏهن⁠تہ آرگنزا وڌيڪ سخت هوندو آهي۔ شيفون وڌيڪ هلڪو ۽ نرم هوندو آهي، جڏهن⁠تہ [[ٽول (ڄار)|ٽول]] وڌيڪ مضبوط ۽ ڄار جهڙي ڏيک وارو هوندو آهي۔ == پڻ ڏسو == *[[شيفون ڪيڪ]] *[[ٽافيتا]] *[[هبوتائي]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline}} {{Fabric}} [[زمرو:سوت ڪتڻ]] [[زمرو:اُڻيل ڪپڙا]] 3l5qh4kqlu13fjq4g2lru4v3penpr4y 0 96202 376350 2026-05-08T00:32:19Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ڪو به هلڪو ۽ نيم شفاف ڪپڙو}} {{more citations needed|date=December 2016}} [[File:Godward-The Mirror-1899.jpg|thumb|180px|''دي مرر'' (1899ع)، [[جان وليم گاڊورڊ]] جي تصوير]] '''شفاف ڪپڙو''' (Sheer fabric) اهڙو [[ڪپڙو]] هوندو آهي، جيڪو سنھي [[ڌاڳو|ڌاڳي]] يا گهٽ ڪثافت واري [[بُڻٽ]] سان تيار ڪيو ويندو آهي۔ ان جي نتيجي ۾ ه... 376350 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪو به هلڪو ۽ نيم شفاف ڪپڙو}} {{more citations needed|date=December 2016}} [[File:Godward-The Mirror-1899.jpg|thumb|180px|''دي مرر'' (1899ع)، [[جان وليم گاڊورڊ]] جي تصوير]] '''شفاف ڪپڙو''' (Sheer fabric) اهڙو [[ڪپڙو]] هوندو آهي، جيڪو سنھي [[ڌاڳو|ڌاڳي]] يا گهٽ ڪثافت واري [[بُڻٽ]] سان تيار ڪيو ويندو آهي۔ ان جي نتيجي ۾ هڪ نيم-[[شفافيت (بصريات)|شفاف]] ۽ نرم ڪپڙو ٺهندو آهي۔ ڪجهه شفاف ڪپڙا ڀڄڻ تي مڪمل [[شفافيت (بصريات)|شفاف]] بڻجي ويندا آهن۔ == جائزو == ڪپڙي جي شفافيت کي عددي [[ڊينير (ماپ)|ڊينير]] سان ظاهر ڪيو ويندو آهي، جيڪو 3 (تمام ناياب، انتهائي سنھو، بمشڪل ڏسڻ ۾ ايندڙ) کان 15 (اسٽاڪنگ لاءِ معياري شفافيت) ۽ پوءِ 30 (نيم غير شفاف) کان وٺي 100 ([[غير شفافيت (بصريات)|غير شفاف]]) تائين هوندو آهي۔ اهي مواد جيڪي نيم شفاف بڻائي سگهجن ٿا، تن ۾ [[گاسامر (ڪپڙو)|گاسامر]]، [[ريشم]]، [[مصنوعي ابريشم]] يا [[نائلون]] شامل آهن۔ شفاف ڪپڙو ڪيترن ئي رنگن ۾ موجود هوندو آهي، پر پردن لاءِ اڇو ۽ اڇي جا مختلف شيڊ، جهڙوڪ ڪريم، ونٽر وائيٽ، ايگ شيل ۽ آئيوري مشهور آهن۔ ڪجهه حالتن ۾ شفاف ڪپڙي تي ڪڙهائي وارا نمونا يا ڊزائن ٺاهيا ويندا آهن۔ [[File:Chorwacja, widok z wyspy Ciovo na wyspę Solta.JPG|thumb|right|شفاف پردا]] [[Image:Pantyhose2.jpg|thumb|right|نائلون مان ٺهيل شفاف [[پينٽي هوز]]]] شفاف ڪپڙي جو عام استعمال پردن ۾ ٿيندو آهي، جيڪي ڏينهن جي وقت سج جي روشني کي اندر اچڻ ڏيندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه حد تائين رازداري به برقرار رکندا آهن۔ پر جڏهن ڪمري جي اندر ٻاهر کان وڌيڪ روشني هوندي آهي (جهڙوڪ رات جو)، تڏهن ڪمري جو اندروني حصو ٻاهران ڏسي سگهجي ٿو۔ شفاف ڪپڙن جي ڍِلي اُڻت سبب اهڙا پردا گرميءَ کان بچاءَ جي تمام گهٽ صلاحيت رکندا آهن۔ شفاف ڪپڙو لباس ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جهڙوڪ اسٽاڪنگ يا ٽائيٽس، ناچ جي پوشاڪ، [[لانجري]]، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ٻين پوشاڪَن جي حصي طور، جهڙوڪ [[شادي جي پوشاڪ]] ۽ رسمي لباس۔ لباس لاءِ استعمال ٿيندڙ شفاف ڪپڙو پائڻ واري کي تمام گهٽ گرمي فراهم ڪندو آهي، تنهن ڪري اهو عام طور گرم موسم ۾ پاتو ويندو آهي۔ اهو [[سج کان بچاءُ وارو لباس|سج کان بچاءَ]] جي به نسبتاً گهٽ حفاظت مهيا ڪندو آهي۔ جيتوڻيڪ شفاف ڊگھا جورابا 1920ع واري ڏهاڪي کان مشهور رهيا آهن، ۽ ڪجهه وقت کان عورتن جي رات واري پوشاڪ ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن،<ref>{{cite web|title=Seriously Sensual|url=https://www.seriouslysensual.co.uk/nightwear/|website=Nightwear|accessdate=22 August 2017}}</ref> پر ٻين لباسن ۾ شفاف ڪپڙن جو استعمال تازن سالن ۾ وڌيڪ عام ٿي ويو آهي۔ 2008ع کان فيشن جي دنيا ۾ شفاف فيشن جو رجحان موجود رهيو آهي،<ref>{{Cite web|url=http://images.theage.com.au/2010/02/15/1123369/600-GALL-BEGG-SS7-600x400.jpg|title=The Age: 15/2/10 - 2010 Allan Border Medal}}</ref> جنهن ۾ شفاف ڪپڙا تنگ لباس، مختلف تهن ۽ نفيس نسواني لهرائن ۾ استعمال ڪيا ويا آهن۔<ref>{{Cite web|url=http://www.fashionising.com/trends/b--Sheer-fashion-trend-2009-2010-953.html|title=Sheer fashion trend: 2009 & 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091101011259/http://www.fashionising.com/trends/b--Sheer-fashion-trend-2009-2010-953.html|archive-date=1 November 2009|first=Tania|last=Braukamper|website=Fashionising}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[باڊي اسٽاڪنگ]] * [[جارجيٽ (ڪپڙو)]] * [[آرپار ڏسڻ ۾ ايندڙ لباس]] * [[ريشم]] * [[الٽرا شفاف]] == حوالا == {{reflist}} [[زمرو:فيشن ڊزائن]] [[زمرو:ڪپڙا]] [[زمرو:ڪپڙن جون خاصيتون]] [[زمرو:شفاف مواد]] ahl8gzqvsl2ptnzsjpaqepr8rpzneuc 376351 376350 2026-05-08T00:33:45Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سادِي اُڻت]] کي [[شفاف ڪپڙو]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 376350 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪو به هلڪو ۽ نيم شفاف ڪپڙو}} {{more citations needed|date=December 2016}} [[File:Godward-The Mirror-1899.jpg|thumb|180px|''دي مرر'' (1899ع)، [[جان وليم گاڊورڊ]] جي تصوير]] '''شفاف ڪپڙو''' (Sheer fabric) اهڙو [[ڪپڙو]] هوندو آهي، جيڪو سنھي [[ڌاڳو|ڌاڳي]] يا گهٽ ڪثافت واري [[بُڻٽ]] سان تيار ڪيو ويندو آهي۔ ان جي نتيجي ۾ هڪ نيم-[[شفافيت (بصريات)|شفاف]] ۽ نرم ڪپڙو ٺهندو آهي۔ ڪجهه شفاف ڪپڙا ڀڄڻ تي مڪمل [[شفافيت (بصريات)|شفاف]] بڻجي ويندا آهن۔ == جائزو == ڪپڙي جي شفافيت کي عددي [[ڊينير (ماپ)|ڊينير]] سان ظاهر ڪيو ويندو آهي، جيڪو 3 (تمام ناياب، انتهائي سنھو، بمشڪل ڏسڻ ۾ ايندڙ) کان 15 (اسٽاڪنگ لاءِ معياري شفافيت) ۽ پوءِ 30 (نيم غير شفاف) کان وٺي 100 ([[غير شفافيت (بصريات)|غير شفاف]]) تائين هوندو آهي۔ اهي مواد جيڪي نيم شفاف بڻائي سگهجن ٿا، تن ۾ [[گاسامر (ڪپڙو)|گاسامر]]، [[ريشم]]، [[مصنوعي ابريشم]] يا [[نائلون]] شامل آهن۔ شفاف ڪپڙو ڪيترن ئي رنگن ۾ موجود هوندو آهي، پر پردن لاءِ اڇو ۽ اڇي جا مختلف شيڊ، جهڙوڪ ڪريم، ونٽر وائيٽ، ايگ شيل ۽ آئيوري مشهور آهن۔ ڪجهه حالتن ۾ شفاف ڪپڙي تي ڪڙهائي وارا نمونا يا ڊزائن ٺاهيا ويندا آهن۔ [[File:Chorwacja, widok z wyspy Ciovo na wyspę Solta.JPG|thumb|right|شفاف پردا]] [[Image:Pantyhose2.jpg|thumb|right|نائلون مان ٺهيل شفاف [[پينٽي هوز]]]] شفاف ڪپڙي جو عام استعمال پردن ۾ ٿيندو آهي، جيڪي ڏينهن جي وقت سج جي روشني کي اندر اچڻ ڏيندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه حد تائين رازداري به برقرار رکندا آهن۔ پر جڏهن ڪمري جي اندر ٻاهر کان وڌيڪ روشني هوندي آهي (جهڙوڪ رات جو)، تڏهن ڪمري جو اندروني حصو ٻاهران ڏسي سگهجي ٿو۔ شفاف ڪپڙن جي ڍِلي اُڻت سبب اهڙا پردا گرميءَ کان بچاءَ جي تمام گهٽ صلاحيت رکندا آهن۔ شفاف ڪپڙو لباس ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جهڙوڪ اسٽاڪنگ يا ٽائيٽس، ناچ جي پوشاڪ، [[لانجري]]، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ٻين پوشاڪَن جي حصي طور، جهڙوڪ [[شادي جي پوشاڪ]] ۽ رسمي لباس۔ لباس لاءِ استعمال ٿيندڙ شفاف ڪپڙو پائڻ واري کي تمام گهٽ گرمي فراهم ڪندو آهي، تنهن ڪري اهو عام طور گرم موسم ۾ پاتو ويندو آهي۔ اهو [[سج کان بچاءُ وارو لباس|سج کان بچاءَ]] جي به نسبتاً گهٽ حفاظت مهيا ڪندو آهي۔ جيتوڻيڪ شفاف ڊگھا جورابا 1920ع واري ڏهاڪي کان مشهور رهيا آهن، ۽ ڪجهه وقت کان عورتن جي رات واري پوشاڪ ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن،<ref>{{cite web|title=Seriously Sensual|url=https://www.seriouslysensual.co.uk/nightwear/|website=Nightwear|accessdate=22 August 2017}}</ref> پر ٻين لباسن ۾ شفاف ڪپڙن جو استعمال تازن سالن ۾ وڌيڪ عام ٿي ويو آهي۔ 2008ع کان فيشن جي دنيا ۾ شفاف فيشن جو رجحان موجود رهيو آهي،<ref>{{Cite web|url=http://images.theage.com.au/2010/02/15/1123369/600-GALL-BEGG-SS7-600x400.jpg|title=The Age: 15/2/10 - 2010 Allan Border Medal}}</ref> جنهن ۾ شفاف ڪپڙا تنگ لباس، مختلف تهن ۽ نفيس نسواني لهرائن ۾ استعمال ڪيا ويا آهن۔<ref>{{Cite web|url=http://www.fashionising.com/trends/b--Sheer-fashion-trend-2009-2010-953.html|title=Sheer fashion trend: 2009 & 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091101011259/http://www.fashionising.com/trends/b--Sheer-fashion-trend-2009-2010-953.html|archive-date=1 November 2009|first=Tania|last=Braukamper|website=Fashionising}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[باڊي اسٽاڪنگ]] * [[جارجيٽ (ڪپڙو)]] * [[آرپار ڏسڻ ۾ ايندڙ لباس]] * [[ريشم]] * [[الٽرا شفاف]] == حوالا == {{reflist}} [[زمرو:فيشن ڊزائن]] [[زمرو:ڪپڙا]] [[زمرو:ڪپڙن جون خاصيتون]] [[زمرو:شفاف مواد]] ahl8gzqvsl2ptnzsjpaqepr8rpzneuc 0 96203 376352 2026-05-08T00:33:45Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سادِي اُڻت]] کي [[شفاف ڪپڙو]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 376352 wikitext text/x-wiki #چوريو [[شفاف ڪپڙو]] gazte41t8gpzsda0tj6b4ev29wzsekg 0 96204 376353 2026-05-08T00:41:38Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ٽوڙيل ڌاڳن وارن مختلف ڪپڙن مان ڪو به، اڪثر سُڪڙيل مٿاڇري وارو}} [[File:Woman's Bonnet (Mourning) LACMA 41.11.8.jpg|thumb|سخت ڪريپ مان ٺهيل عورتن جي ماتمي بونٽ، {{circa|1880}}]] '''ڪريپ'''، جنهن کي '''crepe''' يا '''crape''' به لکيو ويندو آهي ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] {{lang|fr|crêpe}} مان)،<ref>{{Cite web|url=http://w... 376353 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٽوڙيل ڌاڳن وارن مختلف ڪپڙن مان ڪو به، اڪثر سُڪڙيل مٿاڇري وارو}} [[File:Woman's Bonnet (Mourning) LACMA 41.11.8.jpg|thumb|سخت ڪريپ مان ٺهيل عورتن جي ماتمي بونٽ، {{circa|1880}}]] '''ڪريپ'''، جنهن کي '''crepe''' يا '''crape''' به لکيو ويندو آهي ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] {{lang|fr|crêpe}} مان)،<ref>{{Cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?search=crepe&searchmode=none|title=Search 'crepe' on etymonline|website=etymonline}}</ref> [[ريشم]]، [[اُن]]، يا [[مصنوعي ريشو|مصنوعي ريشو]] مان ٺهيل اهڙو [[ڪپڙو]] آهي، جنهن جي بناوت نمايان طور تي کرکري ۽ سُڪڙيل هوندي آهي۔ اصطلاح "crape" عام طور تي ڪپڙي جي ان صورت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪا خاص طور [[ماتم]] سان لاڳاپيل آهي۔<ref name=dic>[http://dictionary.reference.com/browse/crape Dictionary.com]</ref> تاريخي طور ڪريپ کي "crespe" يا "crisp" به سڏيو ويندو هو۔<ref name=lou>Taylor, pp. 246-253</ref> اهو سخت ڪتيل ڌاڳي مان اُڻيو ويندو آهي، اصل ۾ ريشم "in the gum" مان، يعني اهڙو ريشم جنهن مان [[سيريسن]] نه هٽايو ويو هجي۔ روايتي طور ڪريپ جون ٻه جدا جدا قسمون رهيون آهن: نرم، ڪينٽن يا مشرقي ڪريپ، ۽ سخت يا کرکرو ڪريپ۔<ref>{{EB1911|inline=y|wstitle=Crape|volume=7|page=379}}</ref> ==قسم== ===A=== [[File:Woman's Ball Gown LACMA M.2007.211.939 (2 of 3).jpg|thumb|right|ايروفين لباس جو تفصيل، {{circa|1827}}]] {{glossary}} {{term|Aerophane}} {{defn|no=1|ڪريپ جهڙي بناوت وارو سُڪڙيل ريشمي [[گاز]]۔}} {{defn|no=2|19هين صديءَ جو تاريخي هلڪو ڪريپ،<ref name="Fairchild Dictionary">{{cite book |last1=Tortora |first1=Phyllis G. |last2=Johnson |first2=Ingrid |date=2013 |title=The Fairchild Books Dictionary of Textiles |url=https://books.google.com/books?id=LTYfAQAAQBAJ |edition=8th |location=London |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=9781609015350}}</ref>{{rp|6}} جيڪو 1820ع ۾ متعارف ٿيو،<ref name=lew6>[https://books.google.com/books?id=gbIsJ2tZJS4C&pg=PA6 Lewandowski], p.6</ref> ۽ 1861ع ۾ "crepe aerophane" طور سڃاتو ويو۔<ref name=lewcrepe/>}} {{term|Albert crêpe}} {{defn|no=1|1862ع ۾ متعارف ٿيل نفيس ڪارو ريشمي ماتمي ڪريپ۔<ref name=lew6/>}} {{defn|no=2|سادي اُڻت وارو ڪريپ۔}} {{defn|no=3|[[انگريزي ڪپڙا|انگريزي]] ٺهيل ريشم ۽ ڪپهه جي ملاوٽ وارو ڪريپ۔<ref name="Fairchild Dictionary"/>{{rp|10}}}} {{term|Alicienne}} {{defn|سادي اُڻت ۽ ڪريپ پٽين جي بدلجندڙ بناوت وارو فرنيچر ڪپڙو۔<ref name="Fairchild Dictionary"/>{{rp|14}}}} {{term|Alpaca crêpe}} {{defn|اُن جهڙي بناوت وارو ريون ۽ ايسيٽيٽ جي ملاوٽ وارو ڪريپ، جيڪو لازمي طور [[الپاڪا]] ڌاڳي مان ٺهيل نه هوندو آهي۔<ref name="Fairchild Dictionary"/>{{rp|14}}}} {{term|Altesse}} {{defn|ڪريپ ڀرائي سان برطانوي سادي اُڻت وارو ريشمي ڪپڙو۔<ref name="Fairchild Dictionary"/>{{rp|14}}}} {{term|Arabian}} {{defn|no=1|برطانيا ۾ ٺهيل سادي اُڻت وارو ڪپڙو، جنهن ۾ نمونيدار ڪريپ ڊزائن هوندا آهن۔}} {{defn|no=2|ٽڪرن ۾ رنگيل ريشمي ڪريپ، جنهن تي نقطن جي ڪڙهائي ٿيل هوندي آهي۔<ref name="Fairchild Dictionary"/>{{rp|23}}}} {{term|Armure}} {{defn|(ڏسو جارجيائي ڪريپ)}} {{glossary end}} ===B=== {{glossary}} {{term|Balanced crêpe}} {{defn|ٻنهي طرفن ۾ بدلجندڙ S ۽ Z ٽوئسٽ ڌاڳن سان اُڻيل ڪريپ۔<ref name="Fairchild Dictionary"/>{{rp|39}}}} {{term|Balmoral crape}} {{defn|1895ع جو انگريزي ڪريپ۔<ref name=lewba>[https://books.google.com/books?id=gbIsJ2tZJS4C&pg=PA22 Lewandowski], p. 22</ref>}} {{term|Balzerine}} {{defn|1889ع جو تنگ پٽن وارو ريشمي [[گرينادين (ڪپڙو)|گرينادين]]، جنهن مٿان ويڪريون ڪريپ پٽيون لڳل هونديون هيون۔ 1830ع واري ڏهاڪي جو اڳوڻو ڪپهه/ورسٽيڊ ڪپڙو، جنهن کي [[بالزارين]] لکيو ويندو هو، غالباً ڪريپ نه هو۔<ref name=lewba/>}} {{term|Bark (or tree-bark) crêpe}} {{defn|اهو وسيع اصطلاح آهي، جيڪو [[ڇال (نباتيات)|وڻ جي ڇال]] جهڙي بناوت وارن کُرَدُرن ڪريپن لاءِ استعمال ٿئي ٿو۔<ref>[https://books.google.com/books?id=gbIsJ2tZJS4C&pg=PA25 Lewandowski], p. 25</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=LTYfAQAAQBAJ&pg=PA45 Tortora & Johnson], p.45</ref>}} {{term|Bauté satin}} {{defn|وارپ سان اُڻيل ساٽن، جنهن جي پٺي سادي ڪريپ واري هوندي آهي۔<ref>[https://books.google.com/books?id=LTYfAQAAQBAJ&pg=PA52 Tortora & Johnson], p. 52</ref>}} {{term|Borada crape}} {{defn|1887ع ۾ اشتهار ڏنل ماتمي ڪريپ جو سستو ۽ اقتصادي نسخو۔<ref name=lou/>}} {{term|Bologna crêpe}} {{defn|ماتم لاءِ استعمال ٿيندڙ ريشمي ڪريپ، جنهن کي valle cypre به سڏيو ويندو هو۔<ref>Tortora & Johnson, p. 66</ref>}} {{glossary end}} ===C=== {{glossary}} {{term|Canton crêpe}} {{defn|ڪنڪريلي مٿاڇري وارو نرم ريشمي ڪريپ، جيڪو اصل ۾ چين جي [[گوانگڊونگ|ڪينٽن]] سان لاڳاپيل هو، ۽ جنهن ۾ ترچيون رِبون هونديون آهن۔ اهو برطانيا ۾ ٺاهيو ويندو هو، پر چين ڏانهن موڪليو ويندو هو، تنهنڪري ان جو نالو ائين پيو۔<ref>Tortora & Johnson, p. 96</ref>}} {{term|Caustic soda crêpe}} {{defn|ڪپهه کي ڪيميائي عمل سان ڪريپ جهڙي بناوت ڏيڻ لاءِ تيار ڪيل ڪپڙو، اڪثر نمونن ۾۔<ref>[https://books.google.com/books?id=LTYfAQAAQBAJ&pg=PA107 Tortora & Johnson], p. 52</ref>}} {{term|Chiffon crêpe}} {{defn|[[شيفون (ڪپڙو)|شيفون]] وزن وارو ڪريپ۔<ref name=lew1>[https://books.google.com/books?id=gbIsJ2tZJS4C&pg=PA62 Lewandowski], p. 52</ref>}} {{transliteration|ja|{{term|Chijimi}}}} {{defn|جاپاني ڪريپ۔<ref name=lew1/>}} [[File:Chirimen (Japanese crepe) of rayon.jpg|right|thumb|{{transliteration|ja|Chirimen}}]] {{transliteration|ja|{{term|Chirimen}}}} {{defn|جاپاني خام ريشمي ڪريپ، جيڪو وڏي پيماني تي [[ڪيمونو]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي۔<ref>[https://books.google.com/books?id=KsN81J1s70kC&pg=PA276 Ikegami], p.276</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=gYNGAQAAQBAJ&pg=PA92 Panda], p.92</ref> جڏهن اهو نقطن سان اُڻيو وڃي تہ ان کي {{transliteration|ja|mon-chirimen}} سڏيو ويندو آهي۔<ref name=lewm/>}} {{term|Courtauld crape}} {{defn|1890ع واري ڏهاڪي جو ماتمي ڪريپ، جيڪو [[ڪورٽالڊس]] ٺاهيو۔ 1894ع جي هڪ قسم، جنهن کي 'Courtauld's new silk crêpe' سڏيو ويو، غير معمولي طور تي پتلي ۽ نرم هئي۔<ref name=lewcrepe/> ڪورٽالڊس انگريزي ڪريپن ۽ ڪريپن جي برآمدي مارڪيٽ تي اجارو رکيو، جنهن جو مطلب اهو هو تہ "crape anglaise" نالي ڪپڙا 1940ع تائين تقريباً هميشه ڪورٽالڊس پاران ئي ٺاهيا ويندا هئا۔<ref name=lou/>}} {{term|Crêpe Algerian}} {{defn|کُرَدُري ڪريپ بناوت واري ڇپيل [[پونجي]] لاءِ واپاري نالو۔<ref name=fc3>[https://books.google.com/books?id=LTYfAQAAQBAJ&pg=PA156 Tortora & Johnson], p. 156</ref>}} {{term|Crêpe anglaise}} {{defn|ڪاري ۽ اڇي انگريزي ماتمي ڪريپن لاءِ فرانسيسي اصطلاح۔<ref name=lewcrepe>[https://books.google.com/books?id=gbIsJ2tZJS4C&pg=PA77 Lewandowski], p.77</ref> حقيقي 'crape anglais' رڳو اهو سمجهيو ويندو هو، جيڪو ڪورٽالڊس ٺاهيندو هو (ڏسو ڪورٽالڊ ڪريپ)، ۽ اهو آخري ڀيرو 1940ع ۾ ٺاهيو ويو۔<ref name=lou/>}} {{term|Crêpe Beatrice}} {{defn|هلڪي وارپ پٽي واري ڪريپ لاءِ واپاري نالو۔<ref name=fc3/>}} {{term|Crêpe berber}} {{defn|ٽڪرن ۾ رنگيل ڪريپ بناوت واري پونجي لاءِ واپاري نالو۔<ref name=fc4>[https://books.google.com/books?id=LTYfAQAAQBAJ&pg=PA157 Tortora & Johnson], p. 157</ref>}} {{term|Crêpe [[شارميوز]]}} {{defn|[[گرينادين (ڪپڙو)|گرينادين]] وارپ ۽ ڪريپ پٺيءَ سان هلڪو ريشمي ساٽن۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe chenette}} {{defn|ڪنڪريلي بناوت واري مضبوط ڪريپ لاءِ واپاري نالو۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe crêpe}} {{defn|وارپ ۾ اضافي ٽوئسٽن سان ٺهيل، جنهن سان وڌيڪ گهري بناوت پيدا ٿئي ٿي۔<ref name=fc4/>}} [[File:Till boken - utställningen Kunglig Vintage - Livrustkammaren - 87606.tif|thumb|ڪريپ ڊي شين]] {{term|Crêpe de chine}} {{defn|نفيس، هلڪو ريشمي، ڪپهه يا ورسٽيڊ ڪپڙو، جنهن ۾ سادي اُڻت ۽ ڪريپ-ٽوئسٽ ڀرائي هوندي آهي۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe de chine travers}} {{defn|رِب ٿيل ڪريپ ڊي شين، جنهن ۾ وڌيڪ ڳرا ڀرائي وارا ڌاڳا باقاعده وقفن سان اُڻت ۾ شامل ڪيا ويندا آهن۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe de dante}} {{defn|ريشم ۽ اُن جي ڀرائي وارو ڪريپ۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe de lahor}} {{defn|فرانس ۾ ٺهيل ڪپهه جو ڪريپ۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe de laine}} {{defn|شفاف اُني ڪپڙو، جيڪو هلڪي ڪريپ اثر لاءِ سخت ٽوئسٽ سان سادي اُڻت ۾ اُڻيو ويندو آهي۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe de santé}} {{defn|بي رنگ، ويجهي اُڻت وارو، کُرَدُري بناوت وارو اُن-ملاوٽ ڪريپ، جيڪو ريشم، ڪتان يا ڪپهه سان ملايل هوندو آهي؛ ان کي "health crepe" به سڏيو ويندو آهي۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe de Suisse}} {{defn|1860ع جو لباس وارو ڪپڙو۔<ref name=lewcrepe/>}} {{term|Crêpe d'espagne}} {{defn|کليل اُڻت وارو ڪپڙو، جنهن ۾ ريشمي وارپ ۽ اُني ڀرائي هوندي آهي۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe diana}} {{defn|ڪپهه ۽ ريشم جي ملاوٽ واري ڪريپ لاءِ واپاري نالو۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe Elizabeth}} {{defn|داغدار يا ڪنڪريلي [[جارجيٽ (ڪپڙو)|جارجيٽ]] لاءِ انگريزي اصطلاح۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe faille sublime}} {{defn|سخت ٽوئسٽ ڀرائي سان ريشمي [[گروسگرين]]۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe flannel}} {{defn|ڪريپ ختم سان سادي اُڻت وارو ورسٽيڊ۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe imperial}} {{defn|19هين صديءَ جي آخر جو اُني ڪريپ۔<ref name=lewcrepe/>}} {{term|Crêpe jacquard}} {{defn|[[جيڪارڊ اُڻت]] سان پيدا ٿيل ڊزائنن وارو ڪريپ۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe janigor}} {{defn|ڳري رِب واري ڪپڙي لاءِ واپاري نالو، جنهن ۾ بدلجندڙ ريون ۽ مدهم ايسيٽيٽ وارپ ڌاڳا هوندا آهن، ۽ جنهن کي مختلف شيڊن لاءِ ڪراس ڊاءِ ڪيو ويندو آهي۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe jersey}} {{defn|عمودي رِبون رکندڙ ريشمي ڪريپ، جيڪو [[جرسي (ڪپڙو)|بُنيل ڪپڙي]] جهڙو ڏسڻ ۾ اچي ٿو۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe lissé (or lease)}} {{defn|هلڪو، چمڪدار، ٿورو سخت ٿيل کليل اُڻت وارو ريشمي يا ڪپهه جو ڪريپ، جنهن ۾ ڪريپ ڪريپ جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٽوئسٽ هوندا آهن۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpela}} {{defn|ڪريپ اثر لاءِ فرانسيسي اصطلاح۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crepeline}} {{defn|تمام شفاف سادي اُڻت وارو ريشم، جيڪو عام طور ڪپڙي جي تحفظ ۾ استعمال ٿيندو آهي۔<ref name=fc4/> اصل ۾ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ ڪريپ ڊي شين جي سستي متبادل طور متعارف ٿيو۔<ref name=lewcrepe/>}} {{term|Crêpella}} {{defn|سخت ڪتيل ڌاڳي سان سادي اُڻت وارو ورسٽيڊ۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe maretz}} {{defn|1862ع جو ڪپڙو۔<ref name=lewcrepe/>}} {{term|Crêpe marocain}} {{defn|ڳرو، ڪراس-رِب ٿيل ڪريپ، جنهن ۾ ڀرائي وارو ڌاڳو وارپ کان وڌيڪ ٿلهو هوندو آهي، ۽ جيڪو ڪينٽن ڪريپ جهڙو لڳندو آهي۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe meteor}} {{defn|نرم ريشمي ڪريپ، [[ٽول]] اُڻت، جيڪا ساٽن ۾ بدلجي ٿي۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe mohair}} {{defn|ريشم ۽ [[موهير]] جي ملاوٽ وارو ڪريپ۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe morette}} {{defn|واپاري نالو۔ هلڪو ورسٽيڊ ڪريپ، جنهن ۾ وڌيڪ ڳري ۽ ڍلي ڀرائي هوندي آهي۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe mosseux}} {{defn|غير شفاف [[وائل]] جو هڪ قسم، جيڪو سُڪڙڻ جي مزاحمت ڪري ٿو۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe myosotis}} {{defn|1930ع واري ڏهاڪي ۾ ٺهيل بعد وارو ماتمي ڪريپ، جيڪو سُڪڙيل ريشم مان نرم ختم سان ٺاهيو ويو۔<ref name=lewcrepe/> ڪورٽالڊس هن ڪپڙي کي 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ روايتي سخت ماتمي ڪريپن جي گهٽجندڙ مقبوليت جي متبادل طور جاري ڪيو۔<ref name=lou/>}} {{term|Crepenette}} {{defn|ڪريپ اثر واري پونجي۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe ondese}} {{defn|کُرَدُري بناوت وارو ريون-ايسيٽيٽ ملاوٽ ڪريپ۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe poplin}} {{defn|19هين صديءَ جي آخر جو ريشم-اُن رِب ڪپڙو، ڪريپ اثر سان۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe rachel}} {{defn|فرانسيسي ڇپيل ڪپهه-ورسٽيڊ ملاوٽ ڪريپ۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe radio}} {{defn|برطانوي خام ريشمي ڪريپ، جنهن ۾ رِب ٿيل اثر هوندو آهي، ۽ S-ٽوئسٽ ۽ Z-ٽوئسٽ جون بدلجندڙ ٻٽي قطارون استعمال ٿينديون آهن۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe royal}} {{defn|1889ع ۾ متعارف ٿيل شفاف ڪريپ ڊي شين۔<ref name=lewcrepe/>}} {{term|Crêpe suzette}} {{defn|ڪريپون جارجيٽ جي هڪ صورت۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crepine}} {{defn|ڪريپ نقطن وارو ريشم۔ هي نالو [[فرنج (سينگار)|فرنج]] جي هڪ قسم لاءِ به استعمال ٿيندو آهي۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crepoline}} {{defn|شفاف ڪپڙن جو هڪ طبقو، جنهن ۾ وارپ طرف ڪريپ اثر هوندو آهي۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crepon}} {{defn|وڌيڪ ڳرو ڪريپ، جنهن ۾ ڪيترين اُڻت ٽيڪنڪ سان وارپ طرف وڌايل بناوت پيدا ڪئي ويندي آهي۔<ref name=fc4/> هڪ نرم ريشمي نسخو 1866ع ۾ متعارف ٿيو، ۽ ٻيو، تمام ڳرو نسخو 1882ع ۾۔ 1890ع واري ڏهاڪي ۾ ڪريپون هڪ اُني ڪپڙي لاءِ به استعمال ٿيو، جيڪو پٽين يا چوڪن جي وچ ۾ ڦوڪجي پوندو هو، جنهن ۾ ڪريپون ميليري (پٽيدار) ۽ ڪريپون پرشين ('مشرقي نمونن' سان) شامل هئا۔<ref name=lewcrepe/>}} {{term|Crystal crêpe}} {{defn|ريشمي ڪريپ لاءِ انگريزي اصطلاح۔<ref>[https://books.google.com/books?id=LTYfAQAAQBAJ&pg=PA164 Tortora & Johnson], p. 164</ref>}} {{term|Crespe}} {{defn|هلڪو سُڪڙيل ماتمي گاز، 16هين صديءَ جي آخر جو۔<ref name=lewcrepe/>}} {{term|Cynara}} {{defn|ريون ۽ ايسيٽيٽ مان ٺهيل ڪريپ-قسم جو ڪپڙو۔<ref>Tortora & Johnson, p. 168</ref>}} {{term|Cyprus}} {{defn|15هين کان 17هين صديءَ ۾ ماتمي ٽوپي جي پٽين لاءِ استعمال ٿيندڙ نفيس ڪريپ، جيڪو قبرص ۾ ٺاهيو ويندو هو۔<ref>[https://books.google.com/books?id=gbIsJ2tZJS4C&pg=PA81 Lewandowski], p. 81</ref>}} {{glossary end}} ===E=== {{glossary}} {{term|ʻeleʻele kanikau}} {{defn|هوائي ۾ پاتو ويندڙ ڪارو ماتمي ڪريپ۔<ref>[https://books.google.com/books?id=gbIsJ2tZJS4C&pg=PA96 Lewandowski], p. 96</ref>}} {{term|Epingline}} {{defn|ريشم، ريون يا ورسٽيڊ مان ٺهيل ڪپڙو، جنهن جي مٿاڇري ڪريپ جهڙي هوندي آهي۔<ref>[https://books.google.com/books?id=gbIsJ2tZJS4C&pg=PA99 Lewandowski], p. 99</ref>}} {{term|Esmeralda or étendelle}} {{defn|شفاف اڇو ڪريپ يا گاز، جيڪو 19هين صديءَ جي شروعات ۾ مشهور هو، اڪثر ڪڙهائي ٿيل۔<ref>Tortora & Johnson, p. 215</ref>}} {{glossary end}} ===F=== {{glossary}} {{term|Flat crêpe}} {{defn|ان کي موڪ ڪريپ يا (غلط طور) فرانسيسي ڪريپ به سڏيو ويندو آهي۔ هموار، سادو ۽ چٽو سادي اُڻت وارو ڪپڙو، عام طور ريشم جي ملاوٽ، جنهن ۾ سخت ٽوئسٽ وارا ڌاڳا ۽ عام ڌاڳي جو وارپ هوندو آهي۔ هي اصطلاح ڪريپ-ٽوئسٽ ڌاڳن کان سواءِ ٺاهيل ساڳئي قسم جي ڪپڙي لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي۔<ref>[https://books.google.com/books?id=LTYfAQAAQBAJ&pg=PA236 Tortora & Johnson], p. 236</ref>}} {{term|French crêpe}} {{defn|no=1|فليٽ ڪريپ لاءِ غلط طور لاڳو ڪيل نالو۔}} {{defn|no=2|فليٽ ڪريپ جهڙا سادي اُڻت وارا هلڪا ريشمي يا ريون ڪپڙا۔}} {{defn|no=3|لانجري وزن وارو ڪپڙو، جنهن ۾ عام ڌاڳي جو وارپ ۽ ٽوئسٽ ٿيل ڀرائي وارو ڌاڳو هوندو آهي، جيڪو عام ڪريپ ٽوئسٽ کان گهٽ ٽوئسٽ ٿيل هوندو آهي۔<ref>[https://books.google.com/books?id=LTYfAQAAQBAJ&pg=PA247 Tortora & Johnson], p. 247</ref>}} {{glossary end}} ===G=== {{glossary}} {{term|Gamsa}} {{defn|ٽول اُڻت واري ريون ۾ ساٽن پٺيءَ واري ڪريپ جي نقل۔<ref>Tortora & Johnson, p. 254</ref>}} [[File:Rouwhoed in de vorm van diadeem met lange gezichtssluier van zwarte crêpe georgette, BK-1990-17 (cropped).jpg|thumb|upright|جارجيٽ]] {{term|[[جارجيٽ (ڪپڙو)|جارجيٽ]]}} {{defn|no=1|شفاف، هلڪو ڪپڙو، جنهن جو نالو لباس ٺاهيندڙ جارجيٽ ڊي لا پلانٽ جي نالي تي رکيو ويو۔<ref name=mbp>{{cite book|last=Picken|first=Mary Brooks|title=A Dictionary of Costume and Fashion: Historic and Modern|year=1957|publisher=Courier Corporation|isbn=9780486402949|pages=[https://archive.org/details/dictionaryofcost0000pick/page/88 88]|author-link=Mary Brooks Picken|url=https://archive.org/details/dictionaryofcost0000pick/page/88}}</ref>}} {{defn|no=2|ڪريپ مٿاڇري وارو سادي اُڻت وارو ريشمي يا مصنوعي ڪپڙو، جنهن ۾ وارپ ۽ ويفٽ ٻنهي ۾ بدلجندڙ S ۽ Z ٽوئسٽ ڌاڳا هوندا آهن۔}} {{defn|no=3|ڪپهه جي ڪريپ لاءِ انگريزي اصطلاح۔<ref name=fc5>[https://books.google.com/books?id=LTYfAQAAQBAJ&pg=PA259 Tortora & Johnson], p. 259</ref>}} {{term|Georgian crêpe}} {{defn|زنجيري ڪنڪريلي ڪريپ (فرانس ۾ {{lang|fr|armure}} سڏيو ويندو آهي)، اڪثر هيرا، ڍال يا پکيءَ جي اک جهڙن نمونن سان۔<ref name=fc5/>}} {{glossary end}} ===H=== {{glossary}} {{term|Health crêpe}} {{defn|ڏسو ڪريپ ڊي سانتي۔}} {{glossary end}} ===L=== {{glossary}} {{term|Lingerie crêpe}} {{defn|ڏسو فرانسيسي ڪريپ۔}} {{glossary end}} ===M=== {{glossary}} {{term|Marana}} {{defn|اُني ڪريپ، تمام لچڪدار ۽ سهڻي نموني لهرائيندڙ۔<ref>Tortora & Johnson, p. 372</ref>}} {{term|Mock crêpe}} {{defn|ڏسو فليٽ ڪريپ۔}} {{term|Momie crêpe}} {{defn|هلڪو ڪپهه جو ڪپڙو۔<ref name=lewm>[https://books.google.com/books?id=gbIsJ2tZJS4C&pg=PA194 Lewandowski], p. 194</ref>}} {{term|Moss crepe}} {{defn|ڏسو سينڊ ڪريپ۔}} {{glossary end}} ===N=== {{glossary}} {{term|Norwich crêpe or crape}} {{defn|no=1|19هين صديءَ جو ريشمي وارپ ۽ ورسٽيڊ، جيڪو غير ٽول [[بومبازين]] جهڙو هو، پر حقيقي ڪريپ نه سمجهيو ويندو هو۔}} {{defn|no=2|17هين صديءَ جو ڪاري رنگ ۾ رنگيل ورسٽيڊ ڪريپ، جيڪو انگلينڊ ۾ ٺاهيو ويو۔}} {{defn|no=3|جارجيٽ جهڙو ريشم ۽ ڪپهه جي ملاوٽ وارو ڪپڙو، ڪريپ اُڻت ۾۔<ref name=lou/><ref>[https://books.google.com/books?id=LTYfAQAAQBAJ&pg=PA418 Tortora & Johnson], p. 418</ref>}} {{glossary end}} ===P=== {{glossary}} {{term|Pekin crêpe}} {{defn|پيڪن (چمڪدار ۽ ميٽ پٽيدار ڪپڙو)، جيڪو ڪريپ ويفٽ سان اُڻيو ويندو آهي۔<ref>[https://books.google.com/books?id=gbIsJ2tZJS4C&pg=PA224 Lewandowski], p. 224</ref>}} {{term|Plissé}} {{defn|گهڻو ڪري ڪپهه جو ڪپڙو، جنهن ۾ ڪريپ اثر ڪيميائي عمل سان ڪپڙي کي سُڪڙائڻ ۽ گهنجائڻ سان پيدا ڪيو ويندو آهي، عام طور پٽين ۾۔ پليسي ساٽن ڪريپ ڌاڳن سان ٺاهيو ويندو آهي۔<ref>[https://books.google.com/books?id=LTYfAQAAQBAJ&pg=PA465 Tortora & Johnson], p. 465</ref>}} {{glossary end}} ===R=== {{glossary}} {{term|Reverse crêpe}} {{defn|ڪريپ ڌاڳي واري وارپ ۽ چٽي ڀرائي سان اُڻيل۔<ref>Tortora & Johnson, p. 509</ref>}} {{term|Rhythm crêpe}} {{defn|[[سيرسڪر]] پٽي سان سادي اُڻت وارو ريون۔<ref>Tortora & Johnson, p. 510</ref>}} {{term|Romaine}} {{defn|ڳرو پر شفاف ڪريپ۔<ref>[https://books.google.com/books?id=gbIsJ2tZJS4C&pg=PA252 Lewandowski], p. 252</ref>}} {{term|Roshanara}} {{defn|تمام رِب ٿيل ساٽن پٺيءَ واري ڪريپ لاءِ واپاري نالو۔<ref>Tortora & Johnson, p. 517</ref>}} {{term|Russian crêpe}} {{defn|1881ع ۾ ايجاد ٿيو۔ کُرَدُري اُڻت وارو ڪريپ۔<ref>[https://books.google.com/books?id=gbIsJ2tZJS4C&pg=PA254 Lewandowski], p. 254</ref>}} {{glossary end}} ===S=== {{glossary}} {{term|Sand crepe or moss crepe}} {{defn|داڻيدار يا ٿڌي مٿاڇري جهڙي ڏيک وارو ڪريپ، جيڪو ننڍي [[ڊابي (ڪپڙو)|ڊابي اُڻت]] سان پيدا ڪيو ويندو آهي۔<ref>[https://books.google.com/books?id=LTYfAQAAQBAJ&pg=PA527 Tortora & Johnson], p. 527</ref>}} {{term|Sawdust crêpe}} {{defn|سينڊ ڪريپ جهڙو، پر وڌيڪ سخت مٿاڇري سان۔<ref>Tortora & Johnson, p. 536</ref>}} [[File:Satin-back crepe closeup.jpg|thumb|upright|ساٽن پٺيءَ وارو ڪريپ]] {{term|Satin-back crêpe}} {{defn|ٻنهي پاسن کان استعمال ٿيندڙ ڪپڙو، جنهن جي هڪ پاسي [[ساٽن]] ۽ پٺي ڪريپ واري هوندي آهي۔<ref name=fc3/>}} {{transliteration|ja|{{term|Shioze}}}} {{defn|جاپاني ڪتيل-ريشم ڪريپ۔<ref>Tortora & Johnson, p. 555</ref>}} {{term|Spanish crêpe}} {{defn|ڏسو ڪريپ ڊي اسپين۔}} {{glossary end}} ===V=== {{glossary}} {{term|Victoria crepe}} {{defn|برطانيا ۾ ٺهيل ڪپهه جو ڪريپ، جنهن ۾ تمام گهڻي [[چمڪ (ڪپڙا)|چمڪ]] هوندي آهي۔<ref>Tortora & Johnson, p. 664</ref>}} {{glossary end}} ===Y=== {{glossary}} {{transliteration|zh|{{term|Yantsou}}}} {{defn|نمونيدار ريشمي ڪريپ، جيڪو اوڀر چين جي [[ينتائي]] ۾ ٺاهيو ويو۔<ref>Tortora & Johnson, p. 693</ref>}} {{term|Yeddo crêpe}} {{defn|نرم ڪپهه جو ڪپڙو، وچولي وزن وارو۔<ref>Tortora & Johnson, p. 695</ref>}} {{glossary end}} ==پڻ ڏسو== * [[ڪريپ پيپر]]، ساڳي بناوت وارو ڪاغذ * [[مومي ڪپڙو]] ==حوالا== {{reflist|25em}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} * {{cite book |last1=Ikegami |first1=Eiko |title=Bonds of civility : aesthetic networks and political origins of Japanese culture |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=9780521601153 |edition=Reprinted}} * {{cite book |last1=Lewandowski |first1=Elizabeth J.|title=The complete costume dictionary|date=2011|publisher=Scarecrow Press, Inc. |location=Lanham, Md.|isbn=9780810877856}} * {{cite book|last1=Panda|first1=H.|title=The complete book on textile processing and silk reeling technology |date=2010 |publisher=Asia Pacific Business Press, Inc.|location=Delhi|isbn=9788178331355|edition=First}} * {{cite book|last1=Taylor|first1=Lou|title=Mourning Dress: A Costume and Social History|orig-year=1983|year=2009|publisher=Routledge Revivals |isbn=978-1135228439 |pages=246–253 |edition=2009 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Jz-OAgAAQBAJ&pg=PA247 |chapter=Appendix 1: A Selection of Popular Mourning Fabrics}} * {{cite book|last1=Tortora|first1=Phyllis G. |last2=Johnson |first2=Ingrid |title=The Fairchild books dictionary of textiles|date=2014|publisher=Fairchild Books|location=New York |isbn=9781609015350|edition=8th}} {{refend}} {{fabric}} {{DEFAULTSORT:Crepe (textile)}} [[زمرو:اُڻيل ڪپڙا]] [[زمرو:ريشم]] [[زمرو:موت جون رسمون]] 7u5ttxj6wzqxi8kj9v85qver51e3tx9 376354 376353 2026-05-08T00:45:29Z Intisar Ali 8681 /* */ 376354 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٽوڙيل ڌاڳن وارن مختلف ڪپڙن مان ڪو به، اڪثر سُڪڙيل مٿاڇري وارو}} [[File:Woman's Bonnet (Mourning) LACMA 41.11.8.jpg|thumb|سخت ڪريپ مان ٺهيل عورتن جي ماتمي بونٽ، {{circa|1880}}]] '''ڪريپ'''، جنهن کي '''crepe''' يا '''crape''' به لکيو ويندو آهي ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] {{lang|fr|crêpe}} مان)،<ref>{{Cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?search=crepe&searchmode=none|title=Search 'crepe' on etymonline|website=etymonline}}</ref> [[ريشم]]، [[اُن]]، يا [[مصنوعي ريشو|مصنوعي ريشي]] مان ٺهيل اهڙو [[ڪپڙو]] آهي، جنهن جي بناوت نمايان طور تي کرکري ۽ سُڪڙيل هوندي آهي۔ اصطلاح "crape" عام طور تي ڪپڙي جي ان صورت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪا خاص طور [[ماتم]] سان لاڳاپيل آهي۔<ref name=dic>[http://dictionary.reference.com/browse/crape Dictionary.com]</ref> تاريخي طور ڪريپ کي "crespe" يا "crisp" به سڏيو ويندو هو۔<ref name=lou>Taylor, pp. 246-253</ref> اهو سخت ڪتيل ڌاڳي مان اُڻيو ويندو آهي، جيڪو اصل ۾ کنؤر واري ريشم مان، يعني اهڙو ريشم جنهن مان [[سيريسن]] نه هٽايو ويو هجي۔ روايتي طور ڪريپ جا ٻه جدا جدا قسم ھوندا آهن: نرم، ڪينٽن يا مشرقي ڪريپ، ۽ سخت يا کرکرو ڪريپ۔<ref>{{EB1911|inline=y|wstitle=Crape|volume=7|page=379}}</ref> ==قسم== ===A=== [[File:Woman's Ball Gown LACMA M.2007.211.939 (2 of 3).jpg|thumb|right|ايروفين لباس جو تفصيل، {{circa|1827}}]] {{glossary}} {{term|Aerophane}} {{defn|no=1|ڪريپ جهڙي بناوت وارو سُڪڙيل ريشمي [[گاز]]۔}} {{defn|no=2|19هين صديءَ جو تاريخي هلڪو ڪريپ،<ref name="Fairchild Dictionary">{{cite book |last1=Tortora |first1=Phyllis G. |last2=Johnson |first2=Ingrid |date=2013 |title=The Fairchild Books Dictionary of Textiles |url=https://books.google.com/books?id=LTYfAQAAQBAJ |edition=8th |location=London |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=9781609015350}}</ref>{{rp|6}} جيڪو 1820ع ۾ متعارف ٿيو،<ref name=lew6>[https://books.google.com/books?id=gbIsJ2tZJS4C&pg=PA6 Lewandowski], p.6</ref> ۽ 1861ع ۾ "crepe aerophane" طور سڃاتو ويو۔<ref name=lewcrepe/>}} {{term|Albert crêpe}} {{defn|no=1|1862ع ۾ متعارف ٿيل نفيس ڪارو ريشمي ماتمي ڪريپ۔<ref name=lew6/>}} {{defn|no=2|سادي اُڻت وارو ڪريپ۔}} {{defn|no=3|[[انگريزي ڪپڙا|انگريزي]] ٺهيل ريشم ۽ ڪپهه جي ملاوٽ وارو ڪريپ۔<ref name="Fairchild Dictionary"/>{{rp|10}}}} {{term|Alicienne}} {{defn|سادي اُڻت ۽ ڪريپ پٽين جي بدلجندڙ بناوت وارو فرنيچر ڪپڙو۔<ref name="Fairchild Dictionary"/>{{rp|14}}}} {{term|Alpaca crêpe}} {{defn|اُن جهڙي بناوت وارو ريون ۽ ايسيٽيٽ جي ملاوٽ وارو ڪريپ، جيڪو لازمي طور [[الپاڪا]] ڌاڳي مان ٺهيل نه هوندو آهي۔<ref name="Fairchild Dictionary"/>{{rp|14}}}} {{term|Altesse}} {{defn|ڪريپ ڀرائي سان برطانوي سادي اُڻت وارو ريشمي ڪپڙو۔<ref name="Fairchild Dictionary"/>{{rp|14}}}} {{term|Arabian}} {{defn|no=1|برطانيا ۾ ٺهيل سادي اُڻت وارو ڪپڙو، جنهن ۾ نمونيدار ڪريپ ڊزائن هوندا آهن۔}} {{defn|no=2|ٽڪرن ۾ رنگيل ريشمي ڪريپ، جنهن تي نقطن جي ڪڙهائي ٿيل هوندي آهي۔<ref name="Fairchild Dictionary"/>{{rp|23}}}} {{term|Armure}} {{defn|(ڏسو جارجيائي ڪريپ)}} {{glossary end}} ===B=== {{glossary}} {{term|Balanced crêpe}} {{defn|ٻنهي طرفن ۾ بدلجندڙ S ۽ Z ٽوئسٽ ڌاڳن سان اُڻيل ڪريپ۔<ref name="Fairchild Dictionary"/>{{rp|39}}}} {{term|Balmoral crape}} {{defn|1895ع جو انگريزي ڪريپ۔<ref name=lewba>[https://books.google.com/books?id=gbIsJ2tZJS4C&pg=PA22 Lewandowski], p. 22</ref>}} {{term|Balzerine}} {{defn|1889ع جو تنگ پٽن وارو ريشمي [[گرينادين (ڪپڙو)|گرينادين]]، جنهن مٿان ويڪريون ڪريپ پٽيون لڳل هونديون هيون۔ 1830ع واري ڏهاڪي جو اڳوڻو ڪپهه/ورسٽيڊ ڪپڙو، جنهن کي [[بالزارين]] لکيو ويندو هو، غالباً ڪريپ نه هو۔<ref name=lewba/>}} {{term|Bark (or tree-bark) crêpe}} {{defn|اهو وسيع اصطلاح آهي، جيڪو [[ڇال (نباتيات)|وڻ جي ڇال]] جهڙي بناوت وارن کُرَدُرن ڪريپن لاءِ استعمال ٿئي ٿو۔<ref>[https://books.google.com/books?id=gbIsJ2tZJS4C&pg=PA25 Lewandowski], p. 25</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=LTYfAQAAQBAJ&pg=PA45 Tortora & Johnson], p.45</ref>}} {{term|Bauté satin}} {{defn|وارپ سان اُڻيل ساٽن، جنهن جي پٺي سادي ڪريپ واري هوندي آهي۔<ref>[https://books.google.com/books?id=LTYfAQAAQBAJ&pg=PA52 Tortora & Johnson], p. 52</ref>}} {{term|Borada crape}} {{defn|1887ع ۾ اشتهار ڏنل ماتمي ڪريپ جو سستو ۽ اقتصادي نسخو۔<ref name=lou/>}} {{term|Bologna crêpe}} {{defn|ماتم لاءِ استعمال ٿيندڙ ريشمي ڪريپ، جنهن کي valle cypre به سڏيو ويندو هو۔<ref>Tortora & Johnson, p. 66</ref>}} {{glossary end}} ===C=== {{glossary}} {{term|Canton crêpe}} {{defn|ڪنڪريلي مٿاڇري وارو نرم ريشمي ڪريپ، جيڪو اصل ۾ چين جي [[گوانگڊونگ|ڪينٽن]] سان لاڳاپيل هو، ۽ جنهن ۾ ترچيون رِبون هونديون آهن۔ اهو برطانيا ۾ ٺاهيو ويندو هو، پر چين ڏانهن موڪليو ويندو هو، تنهنڪري ان جو نالو ائين پيو۔<ref>Tortora & Johnson, p. 96</ref>}} {{term|Caustic soda crêpe}} {{defn|ڪپهه کي ڪيميائي عمل سان ڪريپ جهڙي بناوت ڏيڻ لاءِ تيار ڪيل ڪپڙو، اڪثر نمونن ۾۔<ref>[https://books.google.com/books?id=LTYfAQAAQBAJ&pg=PA107 Tortora & Johnson], p. 52</ref>}} {{term|Chiffon crêpe}} {{defn|[[شيفون (ڪپڙو)|شيفون]] وزن وارو ڪريپ۔<ref name=lew1>[https://books.google.com/books?id=gbIsJ2tZJS4C&pg=PA62 Lewandowski], p. 52</ref>}} {{transliteration|ja|{{term|Chijimi}}}} {{defn|جاپاني ڪريپ۔<ref name=lew1/>}} [[File:Chirimen (Japanese crepe) of rayon.jpg|right|thumb|{{transliteration|ja|Chirimen}}]] {{transliteration|ja|{{term|Chirimen}}}} {{defn|جاپاني خام ريشمي ڪريپ، جيڪو وڏي پيماني تي [[ڪيمونو]] ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي۔<ref>[https://books.google.com/books?id=KsN81J1s70kC&pg=PA276 Ikegami], p.276</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=gYNGAQAAQBAJ&pg=PA92 Panda], p.92</ref> جڏهن اهو نقطن سان اُڻيو وڃي تہ ان کي {{transliteration|ja|mon-chirimen}} سڏيو ويندو آهي۔<ref name=lewm/>}} {{term|Courtauld crape}} {{defn|1890ع واري ڏهاڪي جو ماتمي ڪريپ، جيڪو [[ڪورٽالڊس]] ٺاهيو۔ 1894ع جي هڪ قسم، جنهن کي 'Courtauld's new silk crêpe' سڏيو ويو، غير معمولي طور تي پتلي ۽ نرم هئي۔<ref name=lewcrepe/> ڪورٽالڊس انگريزي ڪريپن ۽ ڪريپن جي برآمدي مارڪيٽ تي اجارو رکيو، جنهن جو مطلب اهو هو تہ "crape anglaise" نالي ڪپڙا 1940ع تائين تقريباً هميشه ڪورٽالڊس پاران ئي ٺاهيا ويندا هئا۔<ref name=lou/>}} {{term|Crêpe Algerian}} {{defn|کُرَدُري ڪريپ بناوت واري ڇپيل [[پونجي]] لاءِ واپاري نالو۔<ref name=fc3>[https://books.google.com/books?id=LTYfAQAAQBAJ&pg=PA156 Tortora & Johnson], p. 156</ref>}} {{term|Crêpe anglaise}} {{defn|ڪاري ۽ اڇي انگريزي ماتمي ڪريپن لاءِ فرانسيسي اصطلاح۔<ref name=lewcrepe>[https://books.google.com/books?id=gbIsJ2tZJS4C&pg=PA77 Lewandowski], p.77</ref> حقيقي 'crape anglais' رڳو اهو سمجهيو ويندو هو، جيڪو ڪورٽالڊس ٺاهيندو هو (ڏسو ڪورٽالڊ ڪريپ)، ۽ اهو آخري ڀيرو 1940ع ۾ ٺاهيو ويو۔<ref name=lou/>}} {{term|Crêpe Beatrice}} {{defn|هلڪي وارپ پٽي واري ڪريپ لاءِ واپاري نالو۔<ref name=fc3/>}} {{term|Crêpe berber}} {{defn|ٽڪرن ۾ رنگيل ڪريپ بناوت واري پونجي لاءِ واپاري نالو۔<ref name=fc4>[https://books.google.com/books?id=LTYfAQAAQBAJ&pg=PA157 Tortora & Johnson], p. 157</ref>}} {{term|Crêpe [[شارميوز]]}} {{defn|[[گرينادين (ڪپڙو)|گرينادين]] وارپ ۽ ڪريپ پٺيءَ سان هلڪو ريشمي ساٽن۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe chenette}} {{defn|ڪنڪريلي بناوت واري مضبوط ڪريپ لاءِ واپاري نالو۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe crêpe}} {{defn|وارپ ۾ اضافي ٽوئسٽن سان ٺهيل، جنهن سان وڌيڪ گهري بناوت پيدا ٿئي ٿي۔<ref name=fc4/>}} [[File:Till boken - utställningen Kunglig Vintage - Livrustkammaren - 87606.tif|thumb|ڪريپ ڊي شين]] {{term|Crêpe de chine}} {{defn|نفيس، هلڪو ريشمي، ڪپهه يا ورسٽيڊ ڪپڙو، جنهن ۾ سادي اُڻت ۽ ڪريپ-ٽوئسٽ ڀرائي هوندي آهي۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe de chine travers}} {{defn|رِب ٿيل ڪريپ ڊي شين، جنهن ۾ وڌيڪ ڳرا ڀرائي وارا ڌاڳا باقاعده وقفن سان اُڻت ۾ شامل ڪيا ويندا آهن۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe de dante}} {{defn|ريشم ۽ اُن جي ڀرائي وارو ڪريپ۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe de lahor}} {{defn|فرانس ۾ ٺهيل ڪپهه جو ڪريپ۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe de laine}} {{defn|شفاف اُني ڪپڙو، جيڪو هلڪي ڪريپ اثر لاءِ سخت ٽوئسٽ سان سادي اُڻت ۾ اُڻيو ويندو آهي۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe de santé}} {{defn|بي رنگ، ويجهي اُڻت وارو، کُرَدُري بناوت وارو اُن-ملاوٽ ڪريپ، جيڪو ريشم، ڪتان يا ڪپهه سان ملايل هوندو آهي؛ ان کي "health crepe" به سڏيو ويندو آهي۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe de Suisse}} {{defn|1860ع جو لباس وارو ڪپڙو۔<ref name=lewcrepe/>}} {{term|Crêpe d'espagne}} {{defn|کليل اُڻت وارو ڪپڙو، جنهن ۾ ريشمي وارپ ۽ اُني ڀرائي هوندي آهي۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe diana}} {{defn|ڪپهه ۽ ريشم جي ملاوٽ واري ڪريپ لاءِ واپاري نالو۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe Elizabeth}} {{defn|داغدار يا ڪنڪريلي [[جارجيٽ (ڪپڙو)|جارجيٽ]] لاءِ انگريزي اصطلاح۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe faille sublime}} {{defn|سخت ٽوئسٽ ڀرائي سان ريشمي [[گروسگرين]]۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe flannel}} {{defn|ڪريپ ختم سان سادي اُڻت وارو ورسٽيڊ۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe imperial}} {{defn|19هين صديءَ جي آخر جو اُني ڪريپ۔<ref name=lewcrepe/>}} {{term|Crêpe jacquard}} {{defn|[[جيڪارڊ اُڻت]] سان پيدا ٿيل ڊزائنن وارو ڪريپ۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe janigor}} {{defn|ڳري رِب واري ڪپڙي لاءِ واپاري نالو، جنهن ۾ بدلجندڙ ريون ۽ مدهم ايسيٽيٽ وارپ ڌاڳا هوندا آهن، ۽ جنهن کي مختلف شيڊن لاءِ ڪراس ڊاءِ ڪيو ويندو آهي۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe jersey}} {{defn|عمودي رِبون رکندڙ ريشمي ڪريپ، جيڪو [[جرسي (ڪپڙو)|بُنيل ڪپڙي]] جهڙو ڏسڻ ۾ اچي ٿو۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe lissé (or lease)}} {{defn|هلڪو، چمڪدار، ٿورو سخت ٿيل کليل اُڻت وارو ريشمي يا ڪپهه جو ڪريپ، جنهن ۾ ڪريپ ڪريپ جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٽوئسٽ هوندا آهن۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpela}} {{defn|ڪريپ اثر لاءِ فرانسيسي اصطلاح۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crepeline}} {{defn|تمام شفاف سادي اُڻت وارو ريشم، جيڪو عام طور ڪپڙي جي تحفظ ۾ استعمال ٿيندو آهي۔<ref name=fc4/> اصل ۾ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ ڪريپ ڊي شين جي سستي متبادل طور متعارف ٿيو۔<ref name=lewcrepe/>}} {{term|Crêpella}} {{defn|سخت ڪتيل ڌاڳي سان سادي اُڻت وارو ورسٽيڊ۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe maretz}} {{defn|1862ع جو ڪپڙو۔<ref name=lewcrepe/>}} {{term|Crêpe marocain}} {{defn|ڳرو، ڪراس-رِب ٿيل ڪريپ، جنهن ۾ ڀرائي وارو ڌاڳو وارپ کان وڌيڪ ٿلهو هوندو آهي، ۽ جيڪو ڪينٽن ڪريپ جهڙو لڳندو آهي۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe meteor}} {{defn|نرم ريشمي ڪريپ، [[ٽول]] اُڻت، جيڪا ساٽن ۾ بدلجي ٿي۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe mohair}} {{defn|ريشم ۽ [[موهير]] جي ملاوٽ وارو ڪريپ۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe morette}} {{defn|واپاري نالو۔ هلڪو ورسٽيڊ ڪريپ، جنهن ۾ وڌيڪ ڳري ۽ ڍلي ڀرائي هوندي آهي۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe mosseux}} {{defn|غير شفاف [[وائل]] جو هڪ قسم، جيڪو سُڪڙڻ جي مزاحمت ڪري ٿو۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe myosotis}} {{defn|1930ع واري ڏهاڪي ۾ ٺهيل بعد وارو ماتمي ڪريپ، جيڪو سُڪڙيل ريشم مان نرم ختم سان ٺاهيو ويو۔<ref name=lewcrepe/> ڪورٽالڊس هن ڪپڙي کي 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ روايتي سخت ماتمي ڪريپن جي گهٽجندڙ مقبوليت جي متبادل طور جاري ڪيو۔<ref name=lou/>}} {{term|Crepenette}} {{defn|ڪريپ اثر واري پونجي۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe ondese}} {{defn|کُرَدُري بناوت وارو ريون-ايسيٽيٽ ملاوٽ ڪريپ۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe poplin}} {{defn|19هين صديءَ جي آخر جو ريشم-اُن رِب ڪپڙو، ڪريپ اثر سان۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe rachel}} {{defn|فرانسيسي ڇپيل ڪپهه-ورسٽيڊ ملاوٽ ڪريپ۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe radio}} {{defn|برطانوي خام ريشمي ڪريپ، جنهن ۾ رِب ٿيل اثر هوندو آهي، ۽ S-ٽوئسٽ ۽ Z-ٽوئسٽ جون بدلجندڙ ٻٽي قطارون استعمال ٿينديون آهن۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crêpe royal}} {{defn|1889ع ۾ متعارف ٿيل شفاف ڪريپ ڊي شين۔<ref name=lewcrepe/>}} {{term|Crêpe suzette}} {{defn|ڪريپون جارجيٽ جي هڪ صورت۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crepine}} {{defn|ڪريپ نقطن وارو ريشم۔ هي نالو [[فرنج (سينگار)|فرنج]] جي هڪ قسم لاءِ به استعمال ٿيندو آهي۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crepoline}} {{defn|شفاف ڪپڙن جو هڪ طبقو، جنهن ۾ وارپ طرف ڪريپ اثر هوندو آهي۔<ref name=fc4/>}} {{term|Crepon}} {{defn|وڌيڪ ڳرو ڪريپ، جنهن ۾ ڪيترين اُڻت ٽيڪنڪ سان وارپ طرف وڌايل بناوت پيدا ڪئي ويندي آهي۔<ref name=fc4/> هڪ نرم ريشمي نسخو 1866ع ۾ متعارف ٿيو، ۽ ٻيو، تمام ڳرو نسخو 1882ع ۾۔ 1890ع واري ڏهاڪي ۾ ڪريپون هڪ اُني ڪپڙي لاءِ به استعمال ٿيو، جيڪو پٽين يا چوڪن جي وچ ۾ ڦوڪجي پوندو هو، جنهن ۾ ڪريپون ميليري (پٽيدار) ۽ ڪريپون پرشين ('مشرقي نمونن' سان) شامل هئا۔<ref name=lewcrepe/>}} {{term|Crystal crêpe}} {{defn|ريشمي ڪريپ لاءِ انگريزي اصطلاح۔<ref>[https://books.google.com/books?id=LTYfAQAAQBAJ&pg=PA164 Tortora & Johnson], p. 164</ref>}} {{term|Crespe}} {{defn|هلڪو سُڪڙيل ماتمي گاز، 16هين صديءَ جي آخر جو۔<ref name=lewcrepe/>}} {{term|Cynara}} {{defn|ريون ۽ ايسيٽيٽ مان ٺهيل ڪريپ-قسم جو ڪپڙو۔<ref>Tortora & Johnson, p. 168</ref>}} {{term|Cyprus}} {{defn|15هين کان 17هين صديءَ ۾ ماتمي ٽوپي جي پٽين لاءِ استعمال ٿيندڙ نفيس ڪريپ، جيڪو قبرص ۾ ٺاهيو ويندو هو۔<ref>[https://books.google.com/books?id=gbIsJ2tZJS4C&pg=PA81 Lewandowski], p. 81</ref>}} {{glossary end}} ===E=== {{glossary}} {{term|ʻeleʻele kanikau}} {{defn|هوائي ۾ پاتو ويندڙ ڪارو ماتمي ڪريپ۔<ref>[https://books.google.com/books?id=gbIsJ2tZJS4C&pg=PA96 Lewandowski], p. 96</ref>}} {{term|Epingline}} {{defn|ريشم، ريون يا ورسٽيڊ مان ٺهيل ڪپڙو، جنهن جي مٿاڇري ڪريپ جهڙي هوندي آهي۔<ref>[https://books.google.com/books?id=gbIsJ2tZJS4C&pg=PA99 Lewandowski], p. 99</ref>}} {{term|Esmeralda or étendelle}} {{defn|شفاف اڇو ڪريپ يا گاز، جيڪو 19هين صديءَ جي شروعات ۾ مشهور هو، اڪثر ڪڙهائي ٿيل۔<ref>Tortora & Johnson, p. 215</ref>}} {{glossary end}} ===F=== {{glossary}} {{term|Flat crêpe}} {{defn|ان کي موڪ ڪريپ يا (غلط طور) فرانسيسي ڪريپ به سڏيو ويندو آهي۔ هموار، سادو ۽ چٽو سادي اُڻت وارو ڪپڙو، عام طور ريشم جي ملاوٽ، جنهن ۾ سخت ٽوئسٽ وارا ڌاڳا ۽ عام ڌاڳي جو وارپ هوندو آهي۔ هي اصطلاح ڪريپ-ٽوئسٽ ڌاڳن کان سواءِ ٺاهيل ساڳئي قسم جي ڪپڙي لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي۔<ref>[https://books.google.com/books?id=LTYfAQAAQBAJ&pg=PA236 Tortora & Johnson], p. 236</ref>}} {{term|French crêpe}} {{defn|no=1|فليٽ ڪريپ لاءِ غلط طور لاڳو ڪيل نالو۔}} {{defn|no=2|فليٽ ڪريپ جهڙا سادي اُڻت وارا هلڪا ريشمي يا ريون ڪپڙا۔}} {{defn|no=3|لانجري وزن وارو ڪپڙو، جنهن ۾ عام ڌاڳي جو وارپ ۽ ٽوئسٽ ٿيل ڀرائي وارو ڌاڳو هوندو آهي، جيڪو عام ڪريپ ٽوئسٽ کان گهٽ ٽوئسٽ ٿيل هوندو آهي۔<ref>[https://books.google.com/books?id=LTYfAQAAQBAJ&pg=PA247 Tortora & Johnson], p. 247</ref>}} {{glossary end}} ===G=== {{glossary}} {{term|Gamsa}} {{defn|ٽول اُڻت واري ريون ۾ ساٽن پٺيءَ واري ڪريپ جي نقل۔<ref>Tortora & Johnson, p. 254</ref>}} [[File:Rouwhoed in de vorm van diadeem met lange gezichtssluier van zwarte crêpe georgette, BK-1990-17 (cropped).jpg|thumb|upright|جارجيٽ]] {{term|[[جارجيٽ (ڪپڙو)|جارجيٽ]]}} {{defn|no=1|شفاف، هلڪو ڪپڙو، جنهن جو نالو لباس ٺاهيندڙ جارجيٽ ڊي لا پلانٽ جي نالي تي رکيو ويو۔<ref name=mbp>{{cite book|last=Picken|first=Mary Brooks|title=A Dictionary of Costume and Fashion: Historic and Modern|year=1957|publisher=Courier Corporation|isbn=9780486402949|pages=[https://archive.org/details/dictionaryofcost0000pick/page/88 88]|author-link=Mary Brooks Picken|url=https://archive.org/details/dictionaryofcost0000pick/page/88}}</ref>}} {{defn|no=2|ڪريپ مٿاڇري وارو سادي اُڻت وارو ريشمي يا مصنوعي ڪپڙو، جنهن ۾ وارپ ۽ ويفٽ ٻنهي ۾ بدلجندڙ S ۽ Z ٽوئسٽ ڌاڳا هوندا آهن۔}} {{defn|no=3|ڪپهه جي ڪريپ لاءِ انگريزي اصطلاح۔<ref name=fc5>[https://books.google.com/books?id=LTYfAQAAQBAJ&pg=PA259 Tortora & Johnson], p. 259</ref>}} {{term|Georgian crêpe}} {{defn|زنجيري ڪنڪريلي ڪريپ (فرانس ۾ {{lang|fr|armure}} سڏيو ويندو آهي)، اڪثر هيرا، ڍال يا پکيءَ جي اک جهڙن نمونن سان۔<ref name=fc5/>}} {{glossary end}} ===H=== {{glossary}} {{term|Health crêpe}} {{defn|ڏسو ڪريپ ڊي سانتي۔}} {{glossary end}} ===L=== {{glossary}} {{term|Lingerie crêpe}} {{defn|ڏسو فرانسيسي ڪريپ۔}} {{glossary end}} ===M=== {{glossary}} {{term|Marana}} {{defn|اُني ڪريپ، تمام لچڪدار ۽ سهڻي نموني لهرائيندڙ۔<ref>Tortora & Johnson, p. 372</ref>}} {{term|Mock crêpe}} {{defn|ڏسو فليٽ ڪريپ۔}} {{term|Momie crêpe}} {{defn|هلڪو ڪپهه جو ڪپڙو۔<ref name=lewm>[https://books.google.com/books?id=gbIsJ2tZJS4C&pg=PA194 Lewandowski], p. 194</ref>}} {{term|Moss crepe}} {{defn|ڏسو سينڊ ڪريپ۔}} {{glossary end}} ===N=== {{glossary}} {{term|Norwich crêpe or crape}} {{defn|no=1|19هين صديءَ جو ريشمي وارپ ۽ ورسٽيڊ، جيڪو غير ٽول [[بومبازين]] جهڙو هو، پر حقيقي ڪريپ نه سمجهيو ويندو هو۔}} {{defn|no=2|17هين صديءَ جو ڪاري رنگ ۾ رنگيل ورسٽيڊ ڪريپ، جيڪو انگلينڊ ۾ ٺاهيو ويو۔}} {{defn|no=3|جارجيٽ جهڙو ريشم ۽ ڪپهه جي ملاوٽ وارو ڪپڙو، ڪريپ اُڻت ۾۔<ref name=lou/><ref>[https://books.google.com/books?id=LTYfAQAAQBAJ&pg=PA418 Tortora & Johnson], p. 418</ref>}} {{glossary end}} ===P=== {{glossary}} {{term|Pekin crêpe}} {{defn|پيڪن (چمڪدار ۽ ميٽ پٽيدار ڪپڙو)، جيڪو ڪريپ ويفٽ سان اُڻيو ويندو آهي۔<ref>[https://books.google.com/books?id=gbIsJ2tZJS4C&pg=PA224 Lewandowski], p. 224</ref>}} {{term|Plissé}} {{defn|گهڻو ڪري ڪپهه جو ڪپڙو، جنهن ۾ ڪريپ اثر ڪيميائي عمل سان ڪپڙي کي سُڪڙائڻ ۽ گهنجائڻ سان پيدا ڪيو ويندو آهي، عام طور پٽين ۾۔ پليسي ساٽن ڪريپ ڌاڳن سان ٺاهيو ويندو آهي۔<ref>[https://books.google.com/books?id=LTYfAQAAQBAJ&pg=PA465 Tortora & Johnson], p. 465</ref>}} {{glossary end}} ===R=== {{glossary}} {{term|Reverse crêpe}} {{defn|ڪريپ ڌاڳي واري وارپ ۽ چٽي ڀرائي سان اُڻيل۔<ref>Tortora & Johnson, p. 509</ref>}} {{term|Rhythm crêpe}} {{defn|[[سيرسڪر]] پٽي سان سادي اُڻت وارو ريون۔<ref>Tortora & Johnson, p. 510</ref>}} {{term|Romaine}} {{defn|ڳرو پر شفاف ڪريپ۔<ref>[https://books.google.com/books?id=gbIsJ2tZJS4C&pg=PA252 Lewandowski], p. 252</ref>}} {{term|Roshanara}} {{defn|تمام رِب ٿيل ساٽن پٺيءَ واري ڪريپ لاءِ واپاري نالو۔<ref>Tortora & Johnson, p. 517</ref>}} {{term|Russian crêpe}} {{defn|1881ع ۾ ايجاد ٿيو۔ کُرَدُري اُڻت وارو ڪريپ۔<ref>[https://books.google.com/books?id=gbIsJ2tZJS4C&pg=PA254 Lewandowski], p. 254</ref>}} {{glossary end}} ===S=== {{glossary}} {{term|Sand crepe or moss crepe}} {{defn|داڻيدار يا ٿڌي مٿاڇري جهڙي ڏيک وارو ڪريپ، جيڪو ننڍي [[ڊابي (ڪپڙو)|ڊابي اُڻت]] سان پيدا ڪيو ويندو آهي۔<ref>[https://books.google.com/books?id=LTYfAQAAQBAJ&pg=PA527 Tortora & Johnson], p. 527</ref>}} {{term|Sawdust crêpe}} {{defn|سينڊ ڪريپ جهڙو، پر وڌيڪ سخت مٿاڇري سان۔<ref>Tortora & Johnson, p. 536</ref>}} [[File:Satin-back crepe closeup.jpg|thumb|upright|ساٽن پٺيءَ وارو ڪريپ]] {{term|Satin-back crêpe}} {{defn|ٻنهي پاسن کان استعمال ٿيندڙ ڪپڙو، جنهن جي هڪ پاسي [[ساٽن]] ۽ پٺي ڪريپ واري هوندي آهي۔<ref name=fc3/>}} {{transliteration|ja|{{term|Shioze}}}} {{defn|جاپاني ڪتيل-ريشم ڪريپ۔<ref>Tortora & Johnson, p. 555</ref>}} {{term|Spanish crêpe}} {{defn|ڏسو ڪريپ ڊي اسپين۔}} {{glossary end}} ===V=== {{glossary}} {{term|Victoria crepe}} {{defn|برطانيا ۾ ٺهيل ڪپهه جو ڪريپ، جنهن ۾ تمام گهڻي [[چمڪ (ڪپڙا)|چمڪ]] هوندي آهي۔<ref>Tortora & Johnson, p. 664</ref>}} {{glossary end}} ===Y=== {{glossary}} {{transliteration|zh|{{term|Yantsou}}}} {{defn|نمونيدار ريشمي ڪريپ، جيڪو اوڀر چين جي [[ينتائي]] ۾ ٺاهيو ويو۔<ref>Tortora & Johnson, p. 693</ref>}} {{term|Yeddo crêpe}} {{defn|نرم ڪپهه جو ڪپڙو، وچولي وزن وارو۔<ref>Tortora & Johnson, p. 695</ref>}} {{glossary end}} ==پڻ ڏسو== * [[ڪريپ پيپر]]، ساڳي بناوت وارو ڪاغذ * [[مومي ڪپڙو]] ==حوالا== {{reflist|25em}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} * {{cite book |last1=Ikegami |first1=Eiko |title=Bonds of civility : aesthetic networks and political origins of Japanese culture |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=9780521601153 |edition=Reprinted}} * {{cite book |last1=Lewandowski |first1=Elizabeth J.|title=The complete costume dictionary|date=2011|publisher=Scarecrow Press, Inc. |location=Lanham, Md.|isbn=9780810877856}} * {{cite book|last1=Panda|first1=H.|title=The complete book on textile processing and silk reeling technology |date=2010 |publisher=Asia Pacific Business Press, Inc.|location=Delhi|isbn=9788178331355|edition=First}} * {{cite book|last1=Taylor|first1=Lou|title=Mourning Dress: A Costume and Social History|orig-year=1983|year=2009|publisher=Routledge Revivals |isbn=978-1135228439 |pages=246–253 |edition=2009 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Jz-OAgAAQBAJ&pg=PA247 |chapter=Appendix 1: A Selection of Popular Mourning Fabrics}} * {{cite book|last1=Tortora|first1=Phyllis G. |last2=Johnson |first2=Ingrid |title=The Fairchild books dictionary of textiles|date=2014|publisher=Fairchild Books|location=New York |isbn=9781609015350|edition=8th}} {{refend}} {{fabric}} {{DEFAULTSORT:Crepe (textile)}} [[زمرو:اُڻيل ڪپڙا]] [[زمرو:ريشم]] [[زمرو:موت جون رسمون]] r0r2aayru32q0xdmj6zrbqbrv12xixf 10 96205 376355 2026-05-08T00:47:32Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <dt {{safesubst<noinclude/>:#if:{{{class|}}}|class="{{{class}}}"|}} {{safesubst<noinclude/>:#if: {{{noid|}}}||id="{{safesubst<noinclude/>:#invoke:delink|delink|{{safesubst<noinclude/>:#invoke:String|replace|source={{safesubst<noinclude/>:lc:{{{id|{{{term|{{{1}}}}}}}}}}}|"|<!--blank to strip out double quote mark-->}}}}"}} {{safesubst<noinclude/>:#if:{{{style|}}}|style="{{{style}}}"|}}>{{safesubst<noinclude/>:#if:{{{nondefining|}}}||<dfn>}}{{{content|{{{2|{{{term|{{{1}}}}}... 376355 wikitext text/x-wiki <dt {{safesubst<noinclude/>:#if:{{{class|}}}|class="{{{class}}}"|}} {{safesubst<noinclude/>:#if: {{{noid|}}}||id="{{safesubst<noinclude/>:#invoke:delink|delink|{{safesubst<noinclude/>:#invoke:String|replace|source={{safesubst<noinclude/>:lc:{{{id|{{{term|{{{1}}}}}}}}}}}|"|<!--blank to strip out double quote mark-->}}}}"}} {{safesubst<noinclude/>:#if:{{{style|}}}|style="{{{style}}}"|}}>{{safesubst<noinclude/>:#if:{{{nondefining|}}}||<dfn>}}{{{content|{{{2|{{{term|{{{1}}}}}}}}}}}}{{safesubst<noinclude/>:#if:{{{nondefining|}}}||</dfn>}}</dt><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 98pjzofxvoj3fs4l0jfsto5414hwshs 10 96206 376356 2026-05-08T00:50:14Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{دستاويز ذيلي صفحو}} {{Uses TemplateStyles|Template:Glossary/styles.css}} سانچو {{tlx|term}} [[وڪيپيڊيا:اندازنامو/اصطلاحي فهرستون|سانچي-جوڙيل اصطلاحي فهرستن]] ۾ استعمال ٿيندو آهي ته جيئن اهڙا اصطلاح تيار ڪيا وڃن جيڪي وضاحت هيٺ اچن، صحيح نموني سان ڍانچابند هجن، پيشڪش ۽ مواد جي الڳ ٿيڻ|معنوي ا... 376356 wikitext text/x-wiki {{دستاويز ذيلي صفحو}} {{Uses TemplateStyles|Template:Glossary/styles.css}} سانچو {{tlx|term}} [[وڪيپيڊيا:اندازنامو/اصطلاحي فهرستون|سانچي-جوڙيل اصطلاحي فهرستن]] ۾ استعمال ٿيندو آهي ته جيئن اهڙا اصطلاح تيار ڪيا وڃن جيڪي وضاحت هيٺ اچن، صحيح نموني سان ڍانچابند هجن، [[پيشڪش ۽ مواد جي الڳ ٿيڻ|معنوي اهميت]] رکن، ۽ اهڙي طريقي سان ڳنڍي سگهجن ڄڻ اهي الڳ سيڪشن هجن۔ هي {{tag|dt}}، يعني ''وضاحتي فهرست جي اصطلاح'' واري [[HTML عنصر#فهرستون|HTML عنصر]] لاءِ هڪ لفافو (wrapper) آهي۔ هن سانچي جو هڪ يادگيريءَ وارو رخ پڻ {{tlx|dt}} تي موجود آهي۔ ==استعمال== بنيادي استعمال: {{Glossary/doc/usage}} ان لائن سانچا، حوالا، وڪي مارڪ اپ جا انداز وغيره اصطلاح جي ٻئي پيرا ميٽر ({{para|content}} يا {{para|2}}) ۾ استعمال ڪري سگهجن ٿا، جيستائين پهرين پيرا ميٽر ({{para|term}} يا {{para|1}}) ۾ اصطلاح بغير مارڪ اپ جي برقرار رهي۔ فني طور تي، جيڪڏهن اصطلاح يا مواد ۾ "=" وارو نشان موجود نه هجي ته واضح پيرا ميٽر نالا لازمي ناهن، پر جيئن ته ڪو به واپرائيندڙ وڌيڪ مواد شامل ڪري سگهي ٿو ــ جن ۾ سانچا يا URL به شامل ٿي سگهن ٿا ــ تنهن ڪري {{em|هميشه سڀ کان محفوظ طريقو اهو آهي ته پيرا ميٽرن کي واضح نالو يا نمبر ڏنو وڃي}}۔ * هي ڪم ڪندو: {{bxt|1={{tnull|term|term{{=}}E{{=}}MC²}} }} * هي ڪم ڪندو: {{bxt|1={{tnull|term|1{{=}}E{{=}}MC²}} }} * هي {{strongbad|ناڪام ٿيندو}}: {{!bxt|1={{tnull|term|E{{=}}MC²}} }} وڌيڪ پيچيده استعمال عام طور هن ريت هوندو آهي: {{block indent|1={{tnull|term|term{{=}}<var>بغير مارڪ اپ وارو اصطلاح</var>&nbsp;|content{{=}}<var>مارڪ اپ سان اصطلاح</var>}} }} يا {{block indent|1={{tnull|term|1{{=}}<var>بغير مارڪ اپ وارو اصطلاح</var>&nbsp;|2{{=}}<var>مارڪ اپ سان اصطلاح</var>}} }} يا {{block indent|1={{tnull|term|1{{=}}<var>بغير مارڪ اپ وارو اصطلاح</var>&nbsp;|content{{=}}<var>مارڪ اپ سان اصطلاح</var>}} }} ==اصطلاح جي وڪي-اندازبندي ۽ ڳنڍڻ== جيڪڏهن ٻيو يا {{para|content}} پيرا ميٽر وڪي مارڪ اپ سان اندازبند، ڳنڍيل يا ٻي صورت ۾ تبديل ڪيو وڃي، ته اصطلاح {{em|لازمي طور}} پهرين يا {{para|term}} پيرا ميٽر ۾ بغير اندازبندي جي برقرار رکڻو پوندو۔ ائين نه ڪرڻ سان سانچو خراب ٿي ويندو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي ڳنڍڻ ۽ ٻين مقصدن لاءِ عنصر جي <code>id</code> طور استعمال ڪرڻ لاءِ ”صاف“ اصطلاح گهرجي۔ ترتيب ارادي طور [[وپ:پائپ|پائپ ٿيل وڪي ڳنڍڻ]] (<code><nowiki>[[</nowiki><var>عنوان</var>|<var>اندازبند</var><nowiki>]]</nowiki></code>) جهڙي رکي وئي آهي۔ *{{xt|صحيح}}: {{tlc|term|1{{=}}esprit de corps |2{{=}}{{'}}{{'}}esprit de corps{{'}}{{'}}}} *{{!xt|غلط}}: {{tlc|term|1{{=}}{{'}}{{'}}esprit de corps{{'}}{{'}}}} اندازبندي سانچي جي <em>ٻاهران</em> به لاڳو نٿي ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي مواد (اصطلاح) لاءِ ظرف آهي، پاڻ مواد ناهي (۽ ائين ڪرڻ سان غلط مارڪ اپ پيدا ٿيندو جنهن جا نتيجا مختلف برائوزرن ۾ مختلف ٿي سگهن ٿا): *{{!xt|غلط}}: <code>{{'}}{{'}}{{tlf|term|1{{=}}esprit de corps}}{{'}}{{'}}</code> ساڳين سببن جي ڪري جيئن عنوانن ۾ ٻين صفحن ڏانهن ڳنڍڻ جي همٿ افزائي نٿي ڪئي وڃي، {{strong|اصطلاحي فهرستن جي اصطلاحن ۾ ڳنڍڻ جي همٿ افزائي نٿي ڪئي وڃي}}: *{{xtg|متروڪ}}: {{dc|{{tlc|term|1{{=}}esprit de corps|2{{=}}{{'}}{{'}}<nowiki>&#91;&#91;esprit de corps&#93;&#93;</nowiki>{{'}}{{'}}}}}} *{{xt|ترجيحي}}: {{tlc|term|1{{=}}esprit de corps|2{{=}}{{'}}{{'}}esprit de corps{{'}}{{'}}}}، ۽ وضاحت {{tlx|defn}} ۾ بنيادي مقالي [[ايسپري ڊي ڪور]] ڏانهن ڳنڍڻ لاءِ {{tlx|ghat}} هيٺ-نوٽ جو استعمال۔ ٻيهر، جيئن پهرين پيرا ميٽر (اصطلاح) بابت چيو ويو، جيڪڏهن ٻئي پيرا ميٽر جي مواد ۾ "<code>=</code>" وارو نشان موجود هجي ته نحو {{em|لازمي طور}} واضح پيرا ميٽر گهرندي (۽ ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترن URL، مثال طور حوالن ۾، هي نشان هوندو آهي، تنهن ڪري هميشه محفوظ طريقو اهو آهي ته پيرا ميٽرن کي نالو يا نمبر ڏنو وڃي): نمبرن سان: {{block indent|1={{tnull|term|{{bxt|1{{=}}}}E&#61;MC²|{{bxt|2{{=}}}}E&#61;MC<nowiki>²</nowiki>}} }} يا نالن سان: {{block indent|1={{tnull|term|{{bxt|term{{=}}}}E&#61;MC²|{{bxt|content{{=}}}}E&#61;MC<nowiki>²</nowiki>}} }} ==اصطلاح ڏانهن ڳنڍڻ== {{tlx|term}} پاڻمرادو اصل اصطلاح ({{para|term}} يا {{para|1}}) يا {{para|id}} کي {{em|مڪمل ننڍن اکرن}} ۾ تبديل ڪري هڪ ڳنڍڻ لنگر (HTML <code>id</code>) ٺاهي ٿو۔ اصطلاحي فهرستن جي لڳ ڀڳ 90٪ ڳنڍڻن جو استعمال جملي جي وچ ۾ ٿيندو آهي، تنهن ڪري اهي ننڍي اکر سان شروع ٿيندا آهن، سواءِ خاص نالن جي۔ {{tlx|glossary link}} سانچو (۽ ان جا ذيلي سانچا جهڙوڪ {{tlx|cuegloss}}) پاڻمرادو توهان جي ڏنل ڳنڍڻ هدف کي ننڍن اکرن ۾ تبديل ڪري ڇڏيندا۔ تنهن ڪري، مسئلو صرف تڏهن ٿيندو جڏهن توهان دستي طور اهڙو ڳنڍڻ ٺاهيو جيئن <code><nowiki>[[آمريڪي سياسي اصطلاحن جي فهرست#Democratic Party|Democratic Party]]</nowiki></code> ۽ <code>#Democratic Party</code> واري حصي کي ننڍن اکرن ۾ نه ڪيو وڃي۔ تنهن ڪري {{tnull|glossary link}} استعمال ڪرڻ گهرجي۔ جيڪڏهن توهان جي اصطلاحي فهرست ۾ اهڙو غير معمولي معاملو هجي جتي ٻه داخلا صرف اکرن جي وڏائي/ننڍائي جي فرق سان هڪجهڙا نالا رکن (۽ اهڙيءَ طرح ساڳيو ننڍن اکرن وارو HTML <code>id</code> حاصل ڪن)، ته وڏي اکر واري داخلا کي منفرد {{para|id}} ڏنو وڃي، {{em|۽}} ان کي ننڍن اکرن واري داخلا جي HTML <code>id</code> سان ٽڪراءُ کان بچايو وڃي۔ اهو هن ريت ڪري سگهجي ٿو ته ان جو {{para|id}} بدلائي هڪ مختلف صورت (مثلاً نمبر سان) ڪيو وڃي، پوءِ {{para|content|=}} پيرا ميٽر ۽ لنگر سانچي ذريعي دستي طور ٻيو HTML <samp>id</samp> شامل ڪيو وڃي: <pre> {{term|term=foo}} {{defn|Definition of lower-case version here ... {{term|term=Foo |id=Foo_2 |content={{vanchor|Foo}} }} {{defn|Definition of proper-name version here ... </pre> پوءِ انهن ڏانهن <code>#foo</code> ۽ <code>#Foo</code> ذريعي ڳنڍي سگهجي ٿو۔ (فني طور ٻئي کي <code>#foo_2</code> طور به سڏي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سانچي جي ڪوڊ ذريعي ننڍن اکرن ۾ تبديل ٿي ويندو، پر اهو گهڻو فطري نه هوندو ۽ رڳو هن حل جو هڪ ضمني نتيجو آهي۔) سانچو {{tlx|anchor}} پڻ {{para|content}} يعني {{para|2}} پيرا ميٽر ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، مثال طور اصطلاح جي جمع صورت، متبادل هجي، پراڻو نالو يا مختصر لنگر نالو ڏيڻ لاءِ۔ جيئن اندازبند اصطلاحن بابت چيو ويو، پهريون پيرا ميٽر ”سادو“ اصطلاح ڏيڻ لاءِ ۽ ٻيو اضافي مارڪ اپ ڏيڻ لاءِ استعمال ٿيڻ گهرجي۔ {{tnull|term}} استعمال ڪندي اصطلاح پاڻ کي {{tnull|anchor}} ۾ ٻيهر شامل ڪرڻ ضروري ناهي: {{block indent|1={{tnull|term|1{{=}}shortstop&nbsp;|content{{=}}shortstop{{bxt|1={{tnull|anchor|shortstops|short-stop|short stop}}}}}} }} <div style="font-size: 90%;"> ان جي ابتڙ، جڏهن غير جوڙيل اصطلاحي فهرستن ۾ سيميڪولن سان الڳ ڪيل اصطلاح استعمال ٿين، ته ڳنڍڻ لنگر لاءِ اصطلاح کي {{em|واضح طور}} شامل ڪرڻ ضروري هوندو (جيڪو لڳ ڀڳ هميشه گهربل هوندو): {{block indent|1=<code><nowiki>;</nowiki>shortstop</code>{{tnull|anchor|{{bxt|<code>shortstop</code>}}|shortstops|short-stop|short stop}} }} يا {{tlx|vanchor}} استعمال ڪريو {{block indent|1=<code><nowiki>;</nowiki></code>{{tlx|vanchor|{{bxt|<code>shortstop</code>}}|shortstops|short-stop|short stop}} }} (سخت فني لحاظ کان، هن حقيقت جو هن سانچي سان سڌو واسطو ناهي، پر اهو انهن واپرائيندڙن لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿو جيڪي هڪ اصطلاحي انداز مان ٻئي ڏانهن تبديلي ڪري رهيا آهن۔) </div> npggnfcpgkkks6l3wc60gzhwc1be7sf 376358 376356 2026-05-08T00:52:27Z Intisar Ali 8681 /* */ 376358 wikitext text/x-wiki {{دستاويز ذيلي صفحو}} {{Uses TemplateStyles|سانچو:Glossary/styles.css}} سانچو {{tlx|term}} [[وڪيپيڊيا:اندازنامو/اصطلاحي فهرستون|سانچي-جوڙيل اصطلاحي فهرستن]] ۾ استعمال ٿيندو آهي ته جيئن اهڙا اصطلاح تيار ڪيا وڃن جيڪي وضاحت هيٺ اچن، صحيح نموني سان ڍانچابند هجن، [[پيشڪش ۽ مواد جي الڳ ٿيڻ|معنوي اهميت]] رکن، ۽ اهڙي طريقي سان ڳنڍي سگهجن ڄڻ اهي الڳ سيڪشن هجن۔ هي {{tag|dt}}، يعني ''وضاحتي فهرست جي اصطلاح'' واري [[HTML عنصر#فهرستون|HTML عنصر]] لاءِ هڪ لفافو (wrapper) آهي۔ هن سانچي جو هڪ يادگيريءَ وارو رخ پڻ {{tlx|dt}} تي موجود آهي۔ ==استعمال== بنيادي استعمال: {{Glossary/doc/usage}} ان لائن سانچا، حوالا، وڪي مارڪ اپ جا انداز وغيره اصطلاح جي ٻئي پيرا ميٽر ({{para|content}} يا {{para|2}}) ۾ استعمال ڪري سگهجن ٿا، جيستائين پهرين پيرا ميٽر ({{para|term}} يا {{para|1}}) ۾ اصطلاح بغير مارڪ اپ جي برقرار رهي۔ فني طور تي، جيڪڏهن اصطلاح يا مواد ۾ "=" وارو نشان موجود نه هجي ته واضح پيرا ميٽر نالا لازمي ناهن، پر جيئن ته ڪو به واپرائيندڙ وڌيڪ مواد شامل ڪري سگهي ٿو ــ جن ۾ سانچا يا URL به شامل ٿي سگهن ٿا ــ تنهن ڪري {{em|هميشه سڀ کان محفوظ طريقو اهو آهي ته پيرا ميٽرن کي واضح نالو يا نمبر ڏنو وڃي}}۔ * هي ڪم ڪندو: {{bxt|1={{tnull|term|term{{=}}E{{=}}MC²}} }} * هي ڪم ڪندو: {{bxt|1={{tnull|term|1{{=}}E{{=}}MC²}} }} * هي {{strongbad|ناڪام ٿيندو}}: {{!bxt|1={{tnull|term|E{{=}}MC²}} }} وڌيڪ پيچيده استعمال عام طور هن ريت هوندو آهي: {{block indent|1={{tnull|term|term{{=}}<var>بغير مارڪ اپ وارو اصطلاح</var>&nbsp;|content{{=}}<var>مارڪ اپ سان اصطلاح</var>}} }} يا {{block indent|1={{tnull|term|1{{=}}<var>بغير مارڪ اپ وارو اصطلاح</var>&nbsp;|2{{=}}<var>مارڪ اپ سان اصطلاح</var>}} }} يا {{block indent|1={{tnull|term|1{{=}}<var>بغير مارڪ اپ وارو اصطلاح</var>&nbsp;|content{{=}}<var>مارڪ اپ سان اصطلاح</var>}} }} ==اصطلاح جي وڪي-اندازبندي ۽ ڳنڍڻ== جيڪڏهن ٻيو يا {{para|content}} پيرا ميٽر وڪي مارڪ اپ سان اندازبند، ڳنڍيل يا ٻي صورت ۾ تبديل ڪيو وڃي، ته اصطلاح {{em|لازمي طور}} پهرين يا {{para|term}} پيرا ميٽر ۾ بغير اندازبندي جي برقرار رکڻو پوندو۔ ائين نه ڪرڻ سان سانچو خراب ٿي ويندو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي ڳنڍڻ ۽ ٻين مقصدن لاءِ عنصر جي <code>id</code> طور استعمال ڪرڻ لاءِ ”صاف“ اصطلاح گهرجي۔ ترتيب ارادي طور [[وپ:پائپ|پائپ ٿيل وڪي ڳنڍڻ]] (<code><nowiki>[[</nowiki><var>عنوان</var>|<var>اندازبند</var><nowiki>]]</nowiki></code>) جهڙي رکي وئي آهي۔ *{{xt|صحيح}}: {{tlc|term|1{{=}}esprit de corps |2{{=}}{{'}}{{'}}esprit de corps{{'}}{{'}}}} *{{!xt|غلط}}: {{tlc|term|1{{=}}{{'}}{{'}}esprit de corps{{'}}{{'}}}} اندازبندي سانچي جي <em>ٻاهران</em> به لاڳو نٿي ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي مواد (اصطلاح) لاءِ ظرف آهي، پاڻ مواد ناهي (۽ ائين ڪرڻ سان غلط مارڪ اپ پيدا ٿيندو جنهن جا نتيجا مختلف برائوزرن ۾ مختلف ٿي سگهن ٿا): *{{!xt|غلط}}: <code>{{'}}{{'}}{{tlf|term|1{{=}}esprit de corps}}{{'}}{{'}}</code> ساڳين سببن جي ڪري جيئن عنوانن ۾ ٻين صفحن ڏانهن ڳنڍڻ جي همٿ افزائي نٿي ڪئي وڃي، {{strong|اصطلاحي فهرستن جي اصطلاحن ۾ ڳنڍڻ جي همٿ افزائي نٿي ڪئي وڃي}}: *{{xtg|متروڪ}}: {{dc|{{tlc|term|1{{=}}esprit de corps|2{{=}}{{'}}{{'}}<nowiki>&#91;&#91;esprit de corps&#93;&#93;</nowiki>{{'}}{{'}}}}}} *{{xt|ترجيحي}}: {{tlc|term|1{{=}}esprit de corps|2{{=}}{{'}}{{'}}esprit de corps{{'}}{{'}}}}، ۽ وضاحت {{tlx|defn}} ۾ بنيادي مقالي [[ايسپري ڊي ڪور]] ڏانهن ڳنڍڻ لاءِ {{tlx|ghat}} هيٺ-نوٽ جو استعمال۔ ٻيهر، جيئن پهرين پيرا ميٽر (اصطلاح) بابت چيو ويو، جيڪڏهن ٻئي پيرا ميٽر جي مواد ۾ "<code>=</code>" وارو نشان موجود هجي ته نحو {{em|لازمي طور}} واضح پيرا ميٽر گهرندي (۽ ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترن URL، مثال طور حوالن ۾، هي نشان هوندو آهي، تنهن ڪري هميشه محفوظ طريقو اهو آهي ته پيرا ميٽرن کي نالو يا نمبر ڏنو وڃي): نمبرن سان: {{block indent|1={{tnull|term|{{bxt|1{{=}}}}E&#61;MC²|{{bxt|2{{=}}}}E&#61;MC<nowiki>²</nowiki>}} }} يا نالن سان: {{block indent|1={{tnull|term|{{bxt|term{{=}}}}E&#61;MC²|{{bxt|content{{=}}}}E&#61;MC<nowiki>²</nowiki>}} }} ==اصطلاح ڏانهن ڳنڍڻ== {{tlx|term}} پاڻمرادو اصل اصطلاح ({{para|term}} يا {{para|1}}) يا {{para|id}} کي {{em|مڪمل ننڍن اکرن}} ۾ تبديل ڪري هڪ ڳنڍڻ لنگر (HTML <code>id</code>) ٺاهي ٿو۔ اصطلاحي فهرستن جي لڳ ڀڳ 90٪ ڳنڍڻن جو استعمال جملي جي وچ ۾ ٿيندو آهي، تنهن ڪري اهي ننڍي اکر سان شروع ٿيندا آهن، سواءِ خاص نالن جي۔ {{tlx|glossary link}} سانچو (۽ ان جا ذيلي سانچا جهڙوڪ {{tlx|cuegloss}}) پاڻمرادو توهان جي ڏنل ڳنڍڻ هدف کي ننڍن اکرن ۾ تبديل ڪري ڇڏيندا۔ تنهن ڪري، مسئلو صرف تڏهن ٿيندو جڏهن توهان دستي طور اهڙو ڳنڍڻ ٺاهيو جيئن <code><nowiki>[[آمريڪي سياسي اصطلاحن جي فهرست#Democratic Party|Democratic Party]]</nowiki></code> ۽ <code>#Democratic Party</code> واري حصي کي ننڍن اکرن ۾ نه ڪيو وڃي۔ تنهن ڪري {{tnull|glossary link}} استعمال ڪرڻ گهرجي۔ جيڪڏهن توهان جي اصطلاحي فهرست ۾ اهڙو غير معمولي معاملو هجي جتي ٻه داخلا صرف اکرن جي وڏائي/ننڍائي جي فرق سان هڪجهڙا نالا رکن (۽ اهڙيءَ طرح ساڳيو ننڍن اکرن وارو HTML <code>id</code> حاصل ڪن)، ته وڏي اکر واري داخلا کي منفرد {{para|id}} ڏنو وڃي، {{em|۽}} ان کي ننڍن اکرن واري داخلا جي HTML <code>id</code> سان ٽڪراءُ کان بچايو وڃي۔ اهو هن ريت ڪري سگهجي ٿو ته ان جو {{para|id}} بدلائي هڪ مختلف صورت (مثلاً نمبر سان) ڪيو وڃي، پوءِ {{para|content|=}} پيرا ميٽر ۽ لنگر سانچي ذريعي دستي طور ٻيو HTML <samp>id</samp> شامل ڪيو وڃي: <pre> {{term|term=foo}} {{defn|Definition of lower-case version here ... {{term|term=Foo |id=Foo_2 |content={{vanchor|Foo}} }} {{defn|Definition of proper-name version here ... </pre> پوءِ انهن ڏانهن <code>#foo</code> ۽ <code>#Foo</code> ذريعي ڳنڍي سگهجي ٿو۔ (فني طور ٻئي کي <code>#foo_2</code> طور به سڏي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سانچي جي ڪوڊ ذريعي ننڍن اکرن ۾ تبديل ٿي ويندو، پر اهو گهڻو فطري نه هوندو ۽ رڳو هن حل جو هڪ ضمني نتيجو آهي۔) سانچو {{tlx|anchor}} پڻ {{para|content}} يعني {{para|2}} پيرا ميٽر ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، مثال طور اصطلاح جي جمع صورت، متبادل هجي، پراڻو نالو يا مختصر لنگر نالو ڏيڻ لاءِ۔ جيئن اندازبند اصطلاحن بابت چيو ويو، پهريون پيرا ميٽر ”سادو“ اصطلاح ڏيڻ لاءِ ۽ ٻيو اضافي مارڪ اپ ڏيڻ لاءِ استعمال ٿيڻ گهرجي۔ {{tnull|term}} استعمال ڪندي اصطلاح پاڻ کي {{tnull|anchor}} ۾ ٻيهر شامل ڪرڻ ضروري ناهي: {{block indent|1={{tnull|term|1{{=}}shortstop&nbsp;|content{{=}}shortstop{{bxt|1={{tnull|anchor|shortstops|short-stop|short stop}}}}}} }} <div style="font-size: 90%;"> ان جي ابتڙ، جڏهن غير جوڙيل اصطلاحي فهرستن ۾ سيميڪولن سان الڳ ڪيل اصطلاح استعمال ٿين، ته ڳنڍڻ لنگر لاءِ اصطلاح کي {{em|واضح طور}} شامل ڪرڻ ضروري هوندو (جيڪو لڳ ڀڳ هميشه گهربل هوندو): {{block indent|1=<code><nowiki>;</nowiki>shortstop</code>{{tnull|anchor|{{bxt|<code>shortstop</code>}}|shortstops|short-stop|short stop}} }} يا {{tlx|vanchor}} استعمال ڪريو {{block indent|1=<code><nowiki>;</nowiki></code>{{tlx|vanchor|{{bxt|<code>shortstop</code>}}|shortstops|short-stop|short stop}} }} (سخت فني لحاظ کان، هن حقيقت جو هن سانچي سان سڌو واسطو ناهي، پر اهو انهن واپرائيندڙن لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿو جيڪي هڪ اصطلاحي انداز مان ٻئي ڏانهن تبديلي ڪري رهيا آهن۔) </div> 3q29dlkvryy3jf9rgd3vgjf1hzk5s6j 10 96207 376357 2026-05-08T00:51:30Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: /* {{pp-template}} */ .glossary dt { margin-top: 0.4em; } .glossary dt + dt { margin-top: -0.2em; } /* the inline styles that were defined in {gbq}/{gquote}; simply use {quote} within {defn}, will work like {gbq} */ .glossary .templatequote { margin-top: 0; margin-bottom: -0.5em; } 376357 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ .glossary dt { margin-top: 0.4em; } .glossary dt + dt { margin-top: -0.2em; } /* the inline styles that were defined in {gbq}/{gquote}; simply use {quote} within {defn}, will work like {gbq} */ .glossary .templatequote { margin-top: 0; margin-bottom: -0.5em; } 4hh821x02ojnxsxxaojq51gaveybu7m 10 96208 376359 2026-05-08T00:56:15Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <templatestyles src="Glossary/styles.css" /> <dl class="glossary {{{class|}}}" {{#if:{{{style|}}}|style="{{{style}}}"|}} {{#if:{{{id|}}}|id="{{{id}}}"|}}><noinclude>{{glossary end}} <!--Categories and interwikis go on the /doc page.--> {{Documentation}} </noinclude> 376359 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Glossary/styles.css" /> <dl class="glossary {{{class|}}}" {{#if:{{{style|}}}|style="{{{style}}}"|}} {{#if:{{{id|}}}|id="{{{id}}}"|}}><noinclude>{{glossary end}} <!--Categories and interwikis go on the /doc page.--> {{Documentation}} </noinclude> ozlm5ph8y8992ad0benlm98j0pt7t65 10 96209 376360 2026-05-08T00:58:23Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{دستاويز ذيلي صفحو}} {{Uses TemplateStyles|Template:Glossary/styles.css}} ==استعمال== سانچو {{tlx|glossary}} (يعني {{tnull|glossary start}} يا {{tnull|glossary begin}}) سانچو {{tlx|glossary end}} سان گڏ استعمال ٿيندو آهي ته جيئن ڪنهن اصطلاحي فهرست يا اصطلاحي فهرست جهڙي وضاحتي فهرست (جنهن کي تعريفاتي فهرست يا لاڳاپيل فهرست به چ... 376360 wikitext text/x-wiki {{دستاويز ذيلي صفحو}} {{Uses TemplateStyles|Template:Glossary/styles.css}} ==استعمال== سانچو {{tlx|glossary}} (يعني {{tnull|glossary start}} يا {{tnull|glossary begin}}) سانچو {{tlx|glossary end}} سان گڏ استعمال ٿيندو آهي ته جيئن ڪنهن اصطلاحي فهرست يا اصطلاحي فهرست جهڙي وضاحتي فهرست (جنهن کي تعريفاتي فهرست يا لاڳاپيل فهرست به چيو ويندو آهي) کي واضح طور حدبند ڪيو وڃي، خاص طور تي [[وڪيپيڊيا:اندازنامو/اصطلاحي فهرستون#سانچي-جوڙيل|سانچي-جوڙيل اصطلاحي فهرست]] ۾، جيتوڻيڪ اهڙيون فهرستون وڌيڪ عام مقصدن لاءِ به استعمال ڪري سگهجن ٿيون۔ سانچي-جوڙيل اصطلاحي فهرستن لاءِ هي {{em|لازمي}} آهي (فني لحاظ کان)، ۽ جتي به وضاحتي/تعريفاتي فهرستون اصطلاحن لاءِ استعمال ٿين، اتي به هي سٺو طريقو سمجھيو ويندو آهي۔ هي سانچا گڏجي {{tag|dl}} يعني ''وضاحتي فهرست'' وارو [[HTML عنصر#فهرستون|HTML عنصر]] پيدا ڪن ٿا۔ بدقسمتي سان، هن لکڻ وقت "{{tnull|dl}}" يادگيريءَ وارو رخ موجود ناهي۔ هي ٻه سانچا گڏجي وڪيپيڊيا جي [[ميڊياوڪي]] سافٽويئر انجڻ کي اصطلاحن ۽ وضاحتن جي چوڌاري پاڻمرادو اضافي وضاحتي فهرست ڪوڊ ({{tag|dl}}) ٺاهڻ کان به روڪين ٿا، جيڪڏهن انهن جي وچ ۾ خالي سٽون موجود هجن، جيئن گهڻو ڪري غير جوڙيل اصطلاحي فهرستن ۾ ٿيندو آهي۔ عام استعمال: {{Glossary/doc/usage}} ===پيرا ميٽر=== *{{para|id}} &nbsp; اصطلاحي فهرست لاءِ هڪ-لفظي ID نالو مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو۔ هي <code>#{{var|id}}</code> ڳنڍڻ هدف طور استعمال ٿي سگهي ٿو، ۽ ٻيا ميٽاڊيٽا مقصد به رکي سگهي ٿو۔ *{{para|style}} &nbsp; CSS اندازبندي کي {{tag|dl|o}} عنصر ڏانهن موڪليندو۔ يعني هي وضاحتي فهرست کي بطور ظرف اندازبند ڪندو، نه ڪي ان جي اندر موجود الڳ اصطلاحن ۽ وضاحتن کي۔ ''هن جي ضرورت تمام گهٽ پوندي آهي۔'' *{{para|class}} &nbsp; هڪ يا وڌيڪ اسپيس سان جدا ڪيل CSS طبقا {{tag|dl|o}} عنصر ڏانهن موڪليندو، پاڻمرادو شامل ٿيندڙ <code>glossary</code> طبقي کان علاوه۔ ''هن جي به تمام گهٽ ضرورت پوندي آهي۔'' ===مثال=== هي هڪ تمام سادي ۽ پوءِ وڌيڪ پيچيده مثال ڏيکاري ٿو، هڪ جوڙيل اصطلاحي فهرست ۾ (جنهن ۾ بلاڪ اقتباس واري داخلا به شامل آهي، جيڪا وضاحت جي اندر هجڻ سبب {{tl2|blockquote}} جي معياري ڏيک کان گهٽ عمودي حاشيا رکي ٿي، [[وڪيپيڊيا:TemplateStyles|TemplateStyles]] جي ڪري): {{markupv |m=<syntaxhighlight lang="wikitext" highlight="3,15"> ==A–M== {{glossary}} {{term|1=applesnorkel}} {{defn|1=Definition of term 1.}} {{term|term=arglefarst |content={{lang|xx|arglefarst}}{{anchor|argle-farst|argle farst}} }} {{defn|no=1 |defn=Beginning of first definition of term 2 {{blockquote|1=Block quotation in first definition of term 2.}} Conclusion of first definition of term 2. }} {{defn|no=2 |defn=Second definition of term 2.}} {{glossary end}} </syntaxhighlight> |r= {{blockindent| {{fake heading|A–M}} {{glossary}} {{term|applesnorkel}} {{defn|1=اصطلاح 1 جي وضاحت۔}} {{term|term=|arglefarst|content=''arglefarst''{{anchor|argle-farst|argle farst}} }} <!-- مثالن ۾ {{lang}} سانچو استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪريو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو غير ضروري منتقليون پيدا ڪندو آهي۔ --> {{defn|no=1 |defn=اصطلاح 2 جي پهرين وضاحت جي شروعات {{blockquote|1=اصطلاح 2 جي پهرين وضاحت ۾ بلاڪ اقتباس۔}} اصطلاح 2 جي پهرين وضاحت جي پڄاڻي۔ }} {{defn|no=2 |defn=اصطلاح 2 جي ٻي وضاحت۔}} {{glossary end}} }} }} ===دائرو=== هي سانچن جو خاندان، جيئن بنيادي تعريفاتي فهرست ڪوڊ، {{em|بنيادي طور}} تعريفاتي استعمال لاءِ ٺاهيو ويو آهي، پر ان جا ٻيا استعمال به ٿي سگهن ٿا۔ ''[http://www.w3.org/TR/1999/REC-html401-19991224/struct/lists.html HTML 4.01 وضاحتنامو]'' پاڻ چوي ٿو: {{quote|1=تعريفاتي فهرستون&nbsp;... عام طور اصطلاح/وضاحت جي جوڙن تي مشتمل هونديون آهن (جيتوڻيڪ تعريفاتي فهرستن جا ٻيا استعمال به ٿي سگهن ٿا)۔ مثال طور، جڏهن ڪنهن پيداوار جي اشتهاربازي ڪئي وڃي، تڏهن تعريفاتي فهرست هن ريت استعمال ٿي سگهي ٿي: {{glossary}} {{term|گهٽ قيمت}} {{defn|هن پيداوار جو نئون نسخو پوئين نسخي کان گهڻو گهٽ قيمت وارو آهي!}} {{term|استعمال ۾ وڌيڪ آسان}} {{defn|اسان پيداوار ۾ تبديليون ڪيون آهن ته جيئن اها استعمال ڪرڻ ۾ تمام وڌيڪ آسان ٿي وڃي!}} {{term|ٻارن لاءِ محفوظ}} {{defn|توهان پنهنجي ٻارن کي هن پيداوار سان ڪمري ۾ اڪيلو ڇڏي سگهو ٿا ۽ انهن کي ڪو نقصان نه ٿيندو (هي ڪا ضمانت ناهي)۔}} {{glossary end}} }} تنهن ڪري، واپرائيندڙن کي گهرجي ته جتي مواد تعريفاتي فهرست جي پيشڪش لاءِ مناسب هجي، اتي بلٽ يا نمبر وارين فهرستن جي بدران تعريفاتي فهرست مارڪ اپ استعمال ڪرڻ ۾ آزادي محسوس ڪن۔ ==پڻ ڏسو== {{glossary templates see also}} {{HTML lists}} <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- زمرا هتي شامل ڪريو، مهرباني --> [[زمرو:Glossary templates]] [[زمرو:Definition list templates]] }}</includeonly> qt66s27milng6iejbwiwckh8tb9funl 10 96210 376361 2026-05-08T00:59:25Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <noinclude><dl></noinclude></dl><!--end glossary--><noinclude> {{Documentation|Template:Glossary/doc}}<!--Categories go in the /doc subpage.--> </noinclude> 376361 wikitext text/x-wiki <noinclude><dl></noinclude></dl><!--end glossary--><noinclude> {{Documentation|Template:Glossary/doc}}<!--Categories go in the /doc subpage.--> </noinclude> rp0c9akprcgq2q7txzo5i78zwqs12xh 10 96211 376362 2026-05-08T01:01:00Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <dd {{safesubst<noinclude/>:#if:{{{class|}}}|class="{{{class}}}"|}} {{safesubst<noinclude/>:#if:{{{id|}}}|id="{{{id}}}"|{{safesubst<noinclude/>:#if:{{{term|}}}|id="{{{term}}}-defn{{{2|{{{no|1}}}}}}"|}}|}} {{safesubst<noinclude/>:#if:{{{style|}}}|style="{{{style}}}"|}}>{{safesubst<noinclude/>:#if:{{{2|{{{no|}}}}}}|{{{2|{{{no}}}}}}.&nbsp;&nbsp;|}}{{{defn|{{{1|{{{content}}}}}}}}}</dd><noinclude> {{documentation}}<!--Please add this template's categories to the /doc subpage,... 376362 wikitext text/x-wiki <dd {{safesubst<noinclude/>:#if:{{{class|}}}|class="{{{class}}}"|}} {{safesubst<noinclude/>:#if:{{{id|}}}|id="{{{id}}}"|{{safesubst<noinclude/>:#if:{{{term|}}}|id="{{{term}}}-defn{{{2|{{{no|1}}}}}}"|}}|}} {{safesubst<noinclude/>:#if:{{{style|}}}|style="{{{style}}}"|}}>{{safesubst<noinclude/>:#if:{{{2|{{{no|}}}}}}|{{{2|{{{no}}}}}}.&nbsp;&nbsp;|}}{{{defn|{{{1|{{{content}}}}}}}}}</dd><noinclude> {{documentation}}<!--Please add this template's categories to the /doc subpage, interwikis to Wikidata, not here - thanks!--> </noinclude> bvqehh4plupnmplm9g048aerxirkcba 376363 376362 2026-05-08T01:01:49Z Intisar Ali 8681 /* */ 376363 wikitext text/x-wiki <dd {{safesubst<noinclude/>:#if:{{{class|}}}|class="{{{class}}}"|}} {{safesubst<noinclude/>:#if:{{{id|}}}|id="{{{id}}}"|{{safesubst<noinclude/>:#if:{{{term|}}}|id="{{{term}}}-defn{{{2|{{{no|1}}}}}}"|}}|}} {{safesubst<noinclude/>:#if:{{{style|}}}|style="{{{style}}}"|}}>{{safesubst<noinclude/>:#if:{{{2|{{{no|}}}}}}|{{{2|{{{no}}}}}}.&nbsp;&nbsp;|}}{{{defn|{{{1|{{{content}}}}}}}}}</dd><noinclude> {{دستاويز}}<!--مهرباني ڪري هن سانچي جا زمرا /doc ذيلي صفحي ۾ شامل ڪريو، بين الويڪي ڳنڍڻ وڪيڊيٽا ۾ شامل ڪريو، هتي نه - مهرباني!--> </noinclude> 5wyhkftvhpl904b5sr71urdujc8kmi0 10 96212 376364 2026-05-08T01:04:35Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{دستاويز ذيلي صفحو}}<!--مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺان شامل ڪريو؛ بين الويڪي ڳنڍڻ وڪيڊيٽا ۾ شامل ڪريو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيڊيٽا]])--> {{ombox|text=سانچا {{tl|Term}} ۽ {{tl|Defn}} صرف [[MOS:DEFLIST|وضاحتي فهرستن]] ۾ استعمال ڪريو۔ انهن کي [[MOS:PSEUDOHEAD|جعلي عنوانن]] يا [[وڪيپيڊيا:Indentation|انڊينٽيشن]]... 376364 wikitext text/x-wiki {{دستاويز ذيلي صفحو}}<!--مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺان شامل ڪريو؛ بين الويڪي ڳنڍڻ وڪيڊيٽا ۾ شامل ڪريو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيڊيٽا]])--> {{ombox|text=سانچا {{tl|Term}} ۽ {{tl|Defn}} صرف [[MOS:DEFLIST|وضاحتي فهرستن]] ۾ استعمال ڪريو۔ انهن کي [[MOS:PSEUDOHEAD|جعلي عنوانن]] يا [[وڪيپيڊيا:Indentation|انڊينٽيشن]] لاءِ استعمال نه ڪريو۔<!-- وڏي مواد جي فهرست ۾ اندروني ذيلي سيڪشن لڪائڻ لاءِ {{tl|TOC limit}} استعمال ڪريو۔ انڊينٽيشن لاءِ {{tl|Block indent}} استعمال ڪريو۔ --> وڌيڪ معلومات لاءِ [[MOS:BADINDENT]] ۽ [[MOS:PSEUDOHEADING]] ڏسو۔}} {{template shortcut|dd}} سانچو {{tlx|defn}} [[وڪيپيڊيا:اندازنامو/اصطلاحي فهرستون|سانچي-جوڙيل اصطلاحي فهرستن]] ۾ اصطلاحن جون وضاحتون ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي۔ هي {{tag|dd}}، يعني ''وضاحتي فهرست جي وضاحت'' واري [[HTML عنصر#فهرستون|HTML عنصر]] لاءِ هڪ لفافو (wrapper) آهي۔ هن سانچي جو هڪ يادگيريءَ وارو رخ {{tlx|dd}} تي پڻ موجود آهي۔ ==استعمال== بنيادي استعمال: {{Glossary/doc/usage}} ڳنڍڻ، ان لائن سانچا، حوالا، وڪي مارڪ اپ انداز وغيره وضاحت تي لاڳو ڪري سگهجن ٿا۔ فني طور، جيڪڏهن وضاحت جي مواد ۾ "=" وارو نشان موجود نه هجي ته {{para|1}} وارو حصو اختياري آهي، پر جيئن ته ڪو به واپرائيندڙ وڌيڪ مواد شامل ڪري سگهي ٿو، جن ۾ اهڙا سانچا به شامل ٿي سگهن ٿا جن ۾ هي نشان هجي، تنهن ڪري هميشه سڀ کان محفوظ طريقو اهو آهي ته پيرا ميٽر کي واضح نالو ڏنو وڃي۔ {{para|1}} پيرا ميٽر کي {{para|defn}} به سڏي سگهجي ٿو انهن لاءِ جيڪي عددي پيرا ميٽر پسند نٿا ڪن۔ * هي ڪم ڪندو: {{bxt|1={{tlf|defn|1{{=}}اهو تصور ته جسم جو ماس ان جي توانائي جي مواد جي ماپ آهي، جيڪو فارمولي E{{=}}MC² ذريعي ظاهر ڪيو ويندو آهي}} }} * هي ڪم ڪندو: {{bxt|1={{tlf|defn|defn{{=}}اهو تصور ته جسم جو ماس ان جي توانائي جي مواد جي ماپ آهي، جيڪو فارمولي E{{=}}MC² ذريعي ظاهر ڪيو ويندو آهي}} }} * هي {{strongbad|ناڪام ٿيندو}}: {{!bxt|1={{tlf|defn|اهو تصور ته جسم جو ماس ان جي توانائي جي مواد جي ماپ آهي، جيڪو فارمولي E{{=}}MC² ذريعي ظاهر ڪيو ويندو آهي}} }} وڌيڪ پيچيده استعمال هن ريت ٿي سگهي ٿو: {{quote|{{tnull|defn|1{{=}}<var>وضاحت.</var>&nbsp;|no{{=}}<var>#</var>&nbsp;|term{{=}}<var>term_id</var>}} }} جتي {{para|no|<var>#</var>}} وضاحتن جي فهرست ۾ اڳواٽ نمبر ڏئي ٿو، ۽ {{para|term|<var>term_id</var>}} ان اصطلاح جو نالو مهيا ڪري ٿو جيڪو {{tlx|Term}} سانچي ۾ استعمال ٿيو آهي ۽ جنهن سان هي وضاحت لاڳاپيل آهي۔ ===تصويرون، هيٺ-نوٽ ۽ ٻيو مواد=== تصويرون، [[سانچو:Ghat|هيٺ-نوٽ]] ۽ ٻيو ”واڌو“ مواد جيڪو {{tnull|term}} جي فوراً پٺيان ڏيکارڻ لاءِ هجي، اهو {{em|لازمي طور}} {{tnull|term}} جي پهرين {{tnull|defn}} جي مٿئين حصي (اندر) ۾ رکڻ گهرجي۔ انهن کي {{strong|ڪڏهن به}} {{tnull|term}} ۽ {{tnull|defn}} جي وچ ۾ نٿو رکي سگهجي، نه ته اصطلاحي فهرست جو مارڪ اپ خراب ٿي ويندو۔ تصويرون يقيناً {{tnull|defn}} جي اندر ٻين هنڌن تي رکي سگهجن ٿيون، ۽ هيٺين نوٽن جهڙوڪ {{tlx|more}} کي {{tnull|defn}} جي مواد جي آخر ۾، پر {{em|اندر}} رکڻ گهرجي۔ <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{glossary}} {{term |1=colour ball |content=colour ball {{anchor|coloured ball|coloured balls|colour|colours|color ball}}}} {{defn|1= [[File:Set of Snookerballs.png|thumb|right|150px|سنوڪر بالن جو مڪمل سيٽ، جنهن ۾ ڇهه '''رنگين بال''' شامل آهن]] {{ghat|پڻ '''رنگين بال(ون)'''، '''رنگ(ن)'''؛ آمريڪي هجي ۾ '''color''' پڻ ڪڏهن ڪڏهن استعمال ٿيندو آهي۔}} [[snooker]] ۾، اهي {{cuegloss|object ball}} جيڪي {{cuegloss|red ball|ڳاڙها}} نه هجن۔ }} {{glossary end}}</syntaxhighlight> {{qac|[[File:Set of Snookerballs.png|thumb|right|150px|سنوڪر بالن جو مڪمل سيٽ، جنهن ۾ ڇهه '''رنگين بال''' شامل آهن]] {{glossary}} {{term |1=colour ball |content=colour ball {{anchor|coloured ball|coloured balls|colour|colours|color ball}}}} {{defn|1= {{ghat|پڻ '''رنگين بال(ون)'''، '''رنگ(ن)'''؛ آمريڪي هجي ۾ '''color''' پڻ ڪڏهن ڪڏهن استعمال ٿيندو آهي۔}} [[سنوڪر]] ۾، اهي {{cuegloss|object ball}} جيڪي {{cuegloss|red ball|ڳاڙها}} نه هجن۔ }}{{glossary end}} }} {{clear}} === هڪ اصطلاح لاءِ گهڻيون وضاحتون === جيڪڏهن هڪ {{tnull|term}} جون گهڻيون وضاحتون هجن، ته انهن کي رڳو {{para|2|parameter}} ذريعي نمبر ڏنا ويندا آهن۔ هن پيرا ميٽر کي ”{{strong|ٻي}} يا ان کان پوءِ واري وضاحت“ جي معنيٰ ۾ سمجهو۔ جيڪڏهن پسند هجي ته ان کي {{para|no}} به سڏي سگهجي ٿو (”[[Numero sign|No.]]“ مان)۔ مثال: {| | style="border: 1px solid black; vertical-align: top;" | <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{glossary}} {{term|1=blubbermonster}} {{defn|1=Lorem ipsum dolor sit amet. |no=1}} {{defn|1=Consectetur adipisicing elit. |no=2}} {{glossary end}}</syntaxhighlight> |- | style="border: 1px solid black; vertical-align: top;" | <blockquote> {{glossary}} {{term|1=blubbermonster}} {{defn|1=Lorem ipsum dolor sit amet. |no=1}} {{defn|1=Consectetur adipisicing elit. |no=2}} {{glossary end}} </blockquote> |} {{clear}} وضاحتن جي اڻبرابر ڊيگهه جي ڪري، عام طور {{para|2|}} کي {{para|1}} وضاحت کان اڳ رکڻ وڌيڪ آسان هوندو آهي: {{quote|{{tnull|defn&nbsp;|2{{=}}1&nbsp;|1{{=}}Lorem ipsum dolor sit amet.}} }} يا {{quote|{{tnull|defn&nbsp;|no{{=}}1&nbsp;|1{{=}}Lorem ipsum dolor sit amet.}} }} هي هڪ تمام مضبوط طريقو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو هر وضاحت جي اندر بلاڪ اقتباس، گهريل فهرستون، حوالاجاتي هيٺ-نوٽ ۽ ٻيو بلاڪ-سطحي مارڪ اپ استعمال ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو۔ وضاحتن ڏانهن الڳ الڳ ڳنڍڻ به ڪري سگهجن ٿا۔ نمبر ڏنل وضاحت سان ”معياري“ هيٺ-نوٽ استعمال ڪرڻ لاءِ دستي نمبرنگ ڪرڻي پوندي، نه ته ڏيک خراب لڳندو۔ بهرحال، هي طريقو هاڻي متروڪ سمجھيو وڃي ٿو۔ ان کي ڪنهن حد تائين ڪم ڪرائڻ جو مثال: <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{term|1=blackjack|content=blackjack{{anchor|Blackjack}} }} {{defn |1={{main|Blackjack}}}} {{defn|no=1|1=هڪ ڪارڊ راند جنهن ۾ رانديگر 21 جي ويجهو پهچڻ جي ڪوشش ڪن ٿا پر ان کان وڌڻ نه گهرجي۔}} {{defn|no=2|1=بليڪ جيڪ راند ۾ بهترين ممڪن هٿ، جيڪو هڪ ايس ۽ 10 قدر واري ڪارڊ (يعني 10، J، Q، K) تي مشتمل هوندو آهي۔ }} </syntaxhighlight> بهتر اهو آهي ته اصطلاحي فهرستن جي هيٺ-نوٽن لاءِ {{tlx|ghat}} سانچو استعمال ڪيو وڃي، ۽ ان کي پهرين (يا سڀ کان وڌيڪ مناسب) وضاحت جي اندر رکيو وڃي۔ هي مٿئين ڏيکاريل جعلي-وضاحت ٺاهڻ جي ضرورت ختم ڪري ٿو۔ {{tnull|Ghat}} (جيڪو [[ماڊيول:Hatnote inline]] استعمال ڪري ٿو) وٽ ڪجهه CSS ترتيبون آهن جيڪي ان کي {{tlx|Hatnote}} ۽ ان جي ذيلي سانچن کان بهتر ڪم ڪندڙ بڻائين ٿيون جڏهن اهي وضاحت جي اندر استعمال ٿين۔ === وضاحت کي الڳ طور ڳنڍڻ لائق بڻائڻ === {{quote box|width=33%|title=HTML5 تازه ڪاري:|quote=<code>id</code> جي مواد تي موجود گهڻيون پابنديون ختم ڪيون ويون آهن، تنهن ڪري <code>id</code> قدرن کي هاڻي <code>[a-z][A-Z]</code> الفابيتي اکر سان شروع ٿيڻ، گهڻن رمزن کان پاسو ڪرڻ يا اهڙين ٻين حدن جي ضرورت ناهي۔ وڪيپيڊيا جي ميڊياوڪي انجڻ پاڻمرادو مسئلا پيدا ڪندڙ اکرن کي مناسب انداز ۾ تبديل ڪرڻ جي قابل آهي۔}} ڪنهن خاص وضاحت ڏانهن سڌو ڳنڍڻ فعال ڪرڻ لاءِ، وضاحت کي ان جي {{tlx|term}} نالي سان سڃاڻپ ڏيو (يا جيڪڏهن {{tnull|term}} ۾ {{para|id|{{var|foo}}}} استعمال ٿيو هجي ته اهو قدر ڏيو)۔ هر اصطلاح لاءِ هي صفحي تي منفرد هجڻ گهرجي، پر هڪ ئي اصطلاح جي گهڻين وضاحتن لاءِ ساڳيو رهڻ گهرجي۔ اهو {{tnull|defn}} جي {{para|term}} پيرا ميٽر ذريعي ڪيو ويندو آهي۔ نتيجي ۾ <code>#</code>-ڳنڍڻ هدف ID هن شڪل ۾ ٺهندو: <code>{{var|term}}-defn{{var|#}}</code>، جتي {{var|#}} وضاحت جو نمبر آهي ''([[# هڪ اصطلاح لاءِ گهڻيون وضاحتون]] ڏسو)''، جيڪو اڳواٽ طور "1" هوندو آهي۔ مثال: {| | style="border: 1px solid black; vertical-align: top;" | <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{glossary}} {{term|1=blubbermonster}} {{defn|no=1 |1=Lorem ipsum dolor sit amet. |term=blubbermonster}} {{defn|no=2 |1=Consectetur adipisicing elit. |term=blubbermonster}} {{term|1=snorkelweasel (noun)}} {{defn|1=Ut enim ad minim veniam |term=snorkelweasel (noun)}} {{glossary end}}</syntaxhighlight> |- | style="border: 1px solid black; vertical-align: top;" | <blockquote> {{glossary}} {{term|1=blubbermonster}} {{defn|no=1 |1=Lorem ipsum dolor sit amet. |term=blubbermonster}} {{defn|no=2 |1=Consectetur adipisicing elit. |term=blubbermonster}} {{term|1=snorkelweasel (noun)}} {{defn|1=Ut enim ad minim veniam |term=snorkelweasel (noun)}} {{glossary end}}</blockquote> |- | style="border: 1px solid black; vertical-align: top;" | &nbsp;HTML آئوٽ پُٽ: <syntaxhighlight lang="html"> <dl class="glossary"> <dt class="glossary" id="blubbermonster" style="margin-top: 0.4em;"><dfn class="glossary">blubbermonster</dfn></dt> <dd class="glossary" id="blubbermonster-defn1">1.&nbsp;&nbsp;Lorem ipsum dolor sit amet.</dd> <dd class="glossary" id="blubbermonster-defn2">2.&nbsp;&nbsp;Consectetur adipisicing elit.</dd> <dt class="glossary" id="snorkelweasel_(noun)" style="margin-top: 0.4em;"><dfn class="glossary">snorkelweasel (noun)</dfn></dt> <dd class="glossary" id="snorkelweasel_(noun)-defn1">Ut enim ad minim veniam</dd> </dl> </syntaxhighlight> |} {{clear}} نوٽ ڪريو ته <code>snorkelweasel (noun)</code> ۾ ڪجهه اکر ميڊياوڪي طرفان پاڻمرادو تبديل ڪيا ويا آهن ۽ برائوزر ڏانهن <code>snorkelweasel_.28noun.29-defn1</code> طور موڪليا ويا آهن۔ توهان اڃا به هن صفحي تي [[#snorkelweasel (noun)-defn1]] ذريعي ڳنڍي سگهو ٿا (صفحي جو ذريعو ڏسو – ان ڳنڍڻ ۾ <code>href=#snorkelweasel_.28noun.29-defn1</code> موجود آهي)۔ ID جهڙوڪ {{samp|blubbermonster-defn1}}، {{samp|blubbermonster-defn2}} ۽ {{samp|snorkelweasel_(noun)-defn1}} سڀ الڳ الڳ ڳنڍڻ لائق آهن، مثال طور <code><nowiki>[[عجيب اصطلاحن جي فهرست#blubbermonster-defn1]]</nowiki></code>۔ هي خاص طور اصطلاحي فهرست جي اندر حوالاجاتي ڳنڍڻن لاءِ مفيد آهي، مثال طور <code><nowiki>پڻ ڏسو [[#blubbermonster-defn2|"blubbermonster"، مفهوم 2]].</nowiki></code> هڪ کان وڌيڪ ڳنڍڻ لائق لنگر شامل ڪرڻ لاءِ، وضاحت جي مواد جي شروعات ۾ {{tl|anchor}} سانچو استعمال ڪريو: {{tlf|defn|no{{=}}2 |1{{=}}{{tlp|anchor|elit|Elit}}Consectetur adipisicing elit. |term{{=}}blubbermonster}} === ٻوليون === هتي {{para|lang}} پيرا ميٽر موجود ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انگريزي وڪيپيڊيا تي سڀ وضاحتون لازمي طور انگريزي ۾ هونديون آهن۔ اهڙن غير اصطلاحي استعمالن ۾ جتي ڪجهه مواد پرڏيهي ٻوليءَ ۾ هجي، اتي ٻوليءَ جا سانچا استعمال ڪريو۔ مثال طور، فلمي عنوانن جي ترجمن جي فهرست جيڪا اصطلاحي فهرست مارڪ اپ سان ترتيب ڏنل هجي: <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{glossary}} {{term|1=Titles of La Vie en Rose in various languages&nbsp;|content=Titles of ''[[La Vie en Rose]]'' in various languages}} {{defn|1=French: ''{{lang|fr|La Vie en Rose}}''}} {{defn|1=English: ''Life in Pink''}} ... {{glossary end}} </syntaxhighlight> === مثال === هي هڪ تمام سادي ۽ پوءِ وڌيڪ پيچيده مثال ڏيکاري ٿو: {{markupv |m= <syntaxhighlight lang="wikitext"> == A&ndash;M == {{glossary}} {{term|1=applesnorkel}} {{defn|1=Definition of term 1.}} {{term|term=arglefarst |content={{lang|xx|arglefarst}}{{anchor|argle-farst|argle farst}} }} {{defn|no=1 |defn= Beginning of first definition of term 2 {{quote|1=Block quotation in first definition of term 2.}} Conclusion of first definition of term 2. }} {{defn|no=2 |defn=Second definition of term 2.}} {{glossary end}}</syntaxhighlight> |r= {{blockindent| {{fake heading|A&ndash;M}} {{glossary}} {{term|1=applesnorkel}} {{defn|1=اصطلاح 1 جي وضاحت۔}} {{term|term=arglefarst |content=''arglefarst''{{anchor|argle-farst|argle farst}} }} {{defn|no=1 |defn= اصطلاح 2 جي پهرين وضاحت جي شروعات {{quote|1=اصطلاح 2 جي پهرين وضاحت ۾ بلاڪ اقتباس۔}} اصطلاح 2 جي پهرين وضاحت جي پڄاڻي۔ }} {{defn|no=2 |defn=اصطلاح 2 جي ٻي وضاحت۔}} {{glossary end}} }} }} ===وضاحت تي CSS انداز لاڳو ڪرڻ=== {{para|style}} پيرا ميٽر CSS اندازبندي کي {{tag|dd|o}} عنصر ڏانهن موڪليندو، مثال طور {{para|style|font-family:serif;}} وغيره۔ يعني هي وضاحت کي پاڻ اندازبند ڪندو، نه ان اصطلاح کي جنهن سان اها لاڳاپيل آهي، نه ٻين وضاحتن کي، ۽ نه سڄي اصطلاحي فهرست کي۔ مضمونن ۾ هن خصوصيت جي شايد ئي ڪڏهن ضرورت پوي، پر ٻين هنڌن تي مثلاً واپرائيندڙ صفحي جي مخصوص انداز سان مطابقت لاءِ مفيد ٿي سگهي ٿي۔ ===ٻيا پيرا ميٽر=== {{para|id}} پيرا ميٽر وضاحت لاءِ هڪ-لفظي، اکرن جي لحاظ کان حساس ID نالو مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو۔ اهو صفحي تي منفرد هجڻ گهرجي۔ هي #ڳنڍڻ هدف طور ۽ ٻين ميٽاڊيٽا مقصدن لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو۔ ''وضاحت کي عام طريقي سان ڳنڍڻ لائق بڻائڻ بابت [[# وضاحت کي الڳ طور ڳنڍڻ لائق بڻائڻ]] وارو حصو ڏسو۔'' شايد هن خصوصيت کي استعمال ڪرڻ جو {{em|واحد}} سبب اهو هجي ته صفحي تي ساڳئي نالي جا ٻه اصطلاح موجود هجن، جيڪي ID ٽڪراءُ جو سبب بڻجن۔ {{para|class}} پيرا ميٽر هڪ يا وڌيڪ اسپيس سان جدا ڪيل CSS طبقا {{tag|dd|o}} عنصر ڏانهن موڪليندو۔ ''هن جي تمام گهٽ ضرورت پوندي آهي۔'' '''نوٽ:''' [[وڪيپيڊيا:TemplateStyles|TemplateStyles]] کي گهيريندڙ {{tnull|glossary}} ۾ استعمال ڪرڻ سان (جيڪو HTML {{tag|dl|open|attribs=class="glossary"}} ٽيگ ٺاهي ٿو)، هي سانچو هاڻي اڳواٽ طور <code>glossary</code> طبقو شامل نٿو ڪري۔ ==پڻ ڏسو== {{glossary templates see also}} * {{tl|dfn}} سان غلط نه سمجهيو وڃي <includeonly>{{Sandbox other|| <!--مهرباني ڪري هن لڪير کان هيٺ زمرا شامل ڪريو؛ بين الويڪي ڳنڍڻ وڪيڊيٽا ۾--> [[زمرو:Glossary templates]] [[زمرو:Definition list templates]] }}</includeonly> gzstr1ypckqeu4k1uuxjzupiao7vavx 10 96213 376366 2026-05-08T01:46:43Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <noinclude>{{دستاويز ذيلي صفحو}}</noinclude>{{#switch: {{FULLPAGENAME}} | Template:BLACK = {{For|متن جي رنگ واري سانچي لاءِ|Template:Black}} | Template:Ya = {{For|ننڍي ٽڪ ۽ سائي پسمنظر کان سواءِ سانچي لاءِ|Template:Aye}} | Template:Maybe = {{For|پيلي ٽڪ واري سانچي لاءِ|Template:Mby}} | Template:To be announced = {{distinguish|Template:TBD}} | Template:Pending = {{For|ننڍن نشان... 376366 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{دستاويز ذيلي صفحو}}</noinclude>{{#switch: {{FULLPAGENAME}} | Template:BLACK = {{For|متن جي رنگ واري سانچي لاءِ|Template:Black}} | Template:Ya = {{For|ننڍي ٽڪ ۽ سائي پسمنظر کان سواءِ سانچي لاءِ|Template:Aye}} | Template:Maybe = {{For|پيلي ٽڪ واري سانچي لاءِ|Template:Mby}} | Template:To be announced = {{distinguish|Template:TBD}} | Template:Pending = {{For|ننڍن نشانن وارن تبصري سانچن لاءِ|Template:Tobedone|Template:Bug pending|Template:PendingRequest}} | Template:Correct = {{distinguish|Template:Correct title}} }}<!-- -->{{#ifeq:{{#invoke:High-use|num|x|demo={{FULLPAGENAME}}}}|many||{{High-use|demo={{FULLPAGENAME}}}}}} هن سلسلي جا سانچا، جن ۾ {{tlxb|{{BASEPAGENAME}}}} شامل آهي، [[مدد:جدول|جدول]] ۾ استعمال لاءِ ٺاهيا ويا آهن ته جيئن ڪنهن خاني ۾ متن سان گڏ مناسب رنگين پسمنظر وارو خانو ٺهي۔ اهي عام طور [[:زمرو:ڀيٽون|ڀيٽ وارن جدولن]] ۾ استعمال ٿيندا آهن۔ انهن مان گهڻا سانچا صرف پسمنظر جو رنگ پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال نه ٿيڻ گهرجن: انهن کي سندن معنيٰ مطابق استعمال ڪريو۔ مثال طور، {{Tl|yes}} سائي پسمنظر وارو خانو ٺاهي ٿو۔ خاني جو متن پهرئين [[مدد:سانچو#پيرا ميٽر|پيرا ميٽر]] مان ورتو ويندو آهي؛ <syntaxhighlight lang="wikitext" inline=yes>{{yes|پڪ}}</syntaxhighlight> سان "پڪ" ڏيکاربو، ٻي صورت ۾ اهو اڳواٽ طور "Yes" ڏيکاريندو۔ گهڻا سانچا واپرائيندڙن کي {{para|1}} يا ان جي برابر پيرا ميٽر ذريعي اڳواٽ متن بدلائڻ ڏين ٿا، ڪجهه ۾ متن سانچي جي سڏ کان پوءِ رکڻو پوندو آهي، ۽ ٻين ۾ ٻنهي جي وچ ۾ عمودي ليڪ ({{char|{{!}}}}) گهربل ٿي سگهي ٿي: <syntaxhighlight lang="wikitext" inline=yes>{{table cell template}} متن</syntaxhighlight> يا <syntaxhighlight lang="wikitext" inline=yes>{{table cell template}} | متن</syntaxhighlight>۔ هي معلومات، رنگ ۽ اڳواٽ متن هيٺ ڏنل جدول ۾ موجود آهن۔ {{Warnsign|اهم:}} جيڪڏهن توهان جدول جي خانن لاءِ اهڙيون ٻيون خاصيتون استعمال ڪرڻ چاهيو ٿا جيڪي هيٺ {{slink|#ڪوڊ}} ۾ موجود ناهن، ''مثال طور'' <code>colspan</code>، <code>rowspan</code>، يا <code>style</code>، ته اهي سانچي جي سڏ کان اڳ رکڻيون پونديون، ۽ انهن جي وچ ۾ '''ڪا عمودي ليڪ''' ({{char|{{!}}}}) نه هئڻ گهرجي، مثال طور: {| class=wikitable align=right style="margin-left:0.6em; margin-top:5px;" !{{Yes}} ||{{No}} ||rowspan=2 {{n/a}} |- |colspan=2 style="border:solid 3px Maroon" {{Yes-No}} |} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="width:75%;">... !{{Yes}} ||{{No}} ||rowspan=2 {{n/a}} |- |colspan=2 style="border:solid 3px Maroon" {{Yes-No}} ... </syntaxhighlight> == سانچا == <div style="overflow:100%;"> {{sticky header}} {| class="wikitable sortable sticky-header-multi" style="width:100%; text-align:left;" |+ جدول خاني جا سانچا ! scope="col" rowspan=2 class=unsortable | طبقو<ref>جدول خاني جي سانچن جو HTML طبقو [[m:مدد:واپرائيندڙ انداز|واپرائيندڙ اسٽائل شيٽ]] ۾ ڏيک بدلائڻ لاءِ حوالو ڏئي سگهجي ٿو۔</ref> ! scope="colgroup" colspan=2 class=unsortable | اڳواٽ ! scope="colgroup" colspan=2 class=unsortable | ترتيب ڏنل |- ! scope="col" class=unsortable | نحو ! scope="col" class=unsortable | ڏيک ! scope="col" class=unsortable | نحو ! scope="col" class=unsortable | ڏيک |- |rowspan=2| {{tt|table-rh}} | {{tlx|rh}} {{tt|{{!}} قطار سرخي}}<ref name="table-cell-templates-table-after+pipe" /> || {{rh}} | قطار سرخي || {{tlx|rh|2=align=right}} {{mono|{{!}} قطار سرخي}} || {{rh|align=right}} | قطار سرخي |- | {{tlx|rh2}} {{tt|{{!}} قطار سرخي}}<ref name="table-cell-templates-table-after+pipe">هي پيرا ميٽر نٿو وٺي؛ مواد سانچي جي سڏ کان پوءِ، پائپ (|) اکر سان جدا ڪري رکڻ گهرجي۔</ref> || {{rh2}} | قطار سرخي || {{tlx|rh2|2=align=center}} {{mono|{{!}} قطار سرخي}} || {{rh2|align=center}} | قطار سرخي |- |rowspan=4| {{tt|table-yes}} | {{tlx|yes}} || {{yes}} || {{tlx|yes|<nowiki>ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]</nowiki>}} ||{{yes|ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]}} |- | {{tlx|yes C}} || {{yes C}} || {{tlx|yes C|<nowiki>ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]</nowiki>}} ||{{yes C|ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]}} |- | {{tlx|yes O}} || {{yes O}} || {{tlx|yes O|<nowiki>ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]</nowiki>}} ||{{yes O|ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]}} |- | {{tlx|yes N}} || {{yes N}} || {{tlx|yes N|<nowiki>ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]</nowiki>}} || {{yes N|ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]}} |- | {{tt|table-maybe}} | {{tlx|maybe}} || {{maybe}} || {{tlx|maybe|<nowiki>ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]</nowiki>}} ||{{maybe|ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]}} |- |rowspan=9| {{tt|table-no}} | {{tlx|no}} || {{no}} || {{tlx|no|<nowiki>ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]</nowiki>}} || {{no|ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]}} |- | {{tlx|no O}} || {{no O}} || {{tlx|no O|<nowiki>ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]</nowiki>}} || {{no O|ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]}} |- | {{tlx|no X}} || {{no X}} || {{tlx|no X|<nowiki>ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]</nowiki>}} || {{no X|ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]}} |- | {{tlx|eliminated}} || {{eliminated}} || {{tlx|eliminated|ٻاهر ڪيو ويو}} || {{eliminated|ٻاهر ڪيو ويو}} |- | {{tlx|lost}} || {{lost}} || {{tlx|lost|گم}} || {{lost|گم}} |- | {{tlx|active fire}}<ref>هي سانچو {{WikiProject link|Wildfire}} سان لاڳاپيل آهي۔</ref> || {{active fire}} ||{{tlx|active fire|12%}}||{{active fire|12%}} |- | {{tlx|member inactive}} || {{member inactive}} || {{tlx|member inactive}} (آخري ڀيرو سرگرم 2017) || {{member inactive}} (آخري ڀيرو سرگرم 2017) |- | {{tlx|safe}} || {{safe}} || {{tlx|safe|محفوظ}} || {{safe|محفوظ}} |- | {{tlx|no Y}} || {{no Y}} || {{tlx|no Y|<nowiki>ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]</nowiki>}} ||{{no Y|ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]}} |- | {{tt|table-active}} | {{tlx|active}} || {{active}} || {{tlx|active|لائيو}} || {{active|لائيو}} |- |rowspan=2| {{tt|table-siteactive}} | {{tlx|site active}} || {{site active}} || {{tlx|site active|مٿي}} || {{site active|مٿي}} |- | {{tlx|coming soon}} || {{coming soon}} || {{tlx|coming soon|سال جو ٻيو اڌ}} || {{coming soon|سال جو ٻيو اڌ}} |- | {{tt|table-siteinactive}} | {{tlx|site inactive}} || {{site inactive}} || {{tlx|site inactive|هيٺ}} || {{site inactive|هيٺ}} |- | rowspan=2 |{{tt|table-success}} | {{tlx|success}} || {{success}} || {{tlx|success|مشن مڪمل}} || {{success|مشن مڪمل}} |- | {{tlx|operational}} || {{operational}} || {{tlx|operational|ڊيٽا واپس ڏئي رهيو آهي}} || {{operational|ڊيٽا واپس ڏئي رهيو آهي}} |- | {{tt|table-failure}} | {{tlx|failure}} || {{failure}} || {{tlx|failure|غلط مدار}} || {{failure|غلط مدار}} |- |rowspan=12| {{tt|table-yes2}} | {{tlx|yes2}} || {{yes2}} || {{tlx|yes2|متن}} || {{yes2|متن}} |- | {{tlx|good}} || {{good}} || {{tlx|good|A}} || {{good|A}} |- | {{tlx|ya}} || {{ya}} || {{tlx|ya|text{{=}}ها}} || {{ya|text=ها}} |- | {{tlx|ya|Ya}} || {{ya|Ya}} || {{tlx|ya|متن|link{{=}}WP:ALT}} || {{ya|متن|link=WP:ALT}} |- | {{tlx|yan}} || {{yan}} || {{tlx|yan|text{{=}}ها}} || {{yan|text=ها}} |- | {{tlx|won}} || {{won}} || {{tlx|won|text{{=}}اڇو|color{{=}}darkblue|فاتح}} || {{won|text=اڇو|color=darkblue|فاتح}} |- | {{tlx|won|place{{=}}1}} || {{won|place=1}} || {{tlx|won|place{{=}}gold}} || {{won|place=gold}} |- | {{tlx|won|place{{=}}2}} || {{won|place=2}} || {{tlx|won|place{{=}}silver}} || {{won|place=silver}} |- | {{tlx|won|place{{=}}3}} || {{won|place=3}} || {{tlx|won|place{{=}}bronze}} || {{won|place=bronze}} |- | {{tlx|WinDL}} || {{WinDL}} || {{tlx|WinDL|کٽ}} || {{WinDL|کٽ}} |- | {{tlx|WinDL|res{{=}}D}} || {{WinDL|res=D}} || {{tlx|WinDL|res{{=}}برابر}} || {{WinDL|res=برابر}} |- | {{tlx|WinDL|res{{=}}L}} || {{WinDL|res=L}} || {{tlx|WinDL|res{{=}}هار}} || {{WinDL|res=هار}} |- |rowspan=9| {{tt|table-no2}} | {{tlx|no2}} || {{no2}} || {{tlx|no2|متن}} || {{no2|متن}} |- | {{tlx|na}} || {{na}} || {{tlx|na|text{{=}}لاڳو ناهي}} || {{na|text=لاڳو ناهي}} |- | {{tlx|na|Na}} || {{na|Na}} || {{tlx|na|متن|link{{=}}WP:ALT}} || {{na|متن|link=WP:ALT}} |- | {{tlx|nan}} || {{nan}} || {{tlx|nan|text{{=}}لاڳو ناهي}} || {{nan|text=لاڳو ناهي}} |- | {{tlx|nom}} || {{nom}} || {{tlx|nom|5}} || {{nom|5}} |- | {{tlx|notnom}} || {{notnom}} || | {{tlx|notnom|چونڊيل نه}} || {{notnom|چونڊيل نه}} |- | {{tlx|shortlisted}} || {{shortlisted}} || {{tlx|shortlisted|تجويز ڪيل}} || {{shortlisted|تجويز ڪيل}} |- | {{tlx|longlisted}} || {{longlisted}} || {{tlx|longlisted|رد ڪيل}} || {{longlisted|رد ڪيل}} |- | {{tlx|TBA}} || {{TBA}} || {{tlx|TBA|اعلان ٿيڻو آهي}} || {{TBA|اعلان ٿيڻو آهي}} |- | rowspan=16| {{tt|table-partial}} | {{tlx|partial}} || {{partial}} || {{tlx|partial|تقريباً مڪمل}} ||{{partial|تقريباً مڪمل}} |- | {{tlx|Regional}} || {{Regional}} || {{tlx|Regional|اويغور}} || {{Regional|اويغور}} |- | {{tlx|MaybeCheck}} || {{MaybeCheck}} || {{tlx|MaybeCheck|text{{=}}ممڪن طور}} || {{MaybeCheck|text=ممڪن طور}} |- | {{tlx|MaybeCheck|ممڪن طور}} || {{MaybeCheck|ممڪن طور}} || {{tlx|MaybeCheck|متن|link{{=}}WP:ALT}} || {{MaybeCheck|متن|link=WP:ALT}} |- | {{tlx|partial success}} || {{partial success}} || {{tlx|partial success|<br />مدار تائين پهتو ۽ تصويرون واپس موڪليون}} || {{partial success|مدار تائين پهتو ۽ تصويرون واپس موڪليون}} |- | {{tlx|partial failure}} || {{partial failure}} || {{tlx|partial failure|<nowiki>[[</nowiki>ڪيوب سيٽ]] مقرر نه ٿيو}} || {{partial failure|[[ڪيوب سيٽ]] مقرر نه ٿيو}} |- | {{tlx|okay}} || {{okay}} || {{tlx|okay|C}} || {{okay|C}} |- | {{tlx|Yes-No}} || {{Yes-No}} || {{tlx|Yes-No|ها، جيڪڏهن؛ نه، پر}} || {{Yes-No|ها، جيڪڏهن؛ نه، پر}} |- | {{tlx|some}} || {{some}} || {{tlx|some|گهڻا}} || {{some|گهڻا}} |- | {{tlx|pending}} || {{pending}} || {{tlx|pending|انتظار ۾}} || {{pending|انتظار ۾}} |- | {{tlx|sometimes}} || {{sometimes}} || {{tlx|sometimes|ڪڏهن ڪڏهن}} || {{sometimes|ڪڏهن ڪڏهن}} |- | {{tlx|rarely}} || {{rarely}} || {{tlx|rarely|ڪڏهن ڪڏهن ئي}}|| {{rarely|ڪڏهن ڪڏهن ئي}} |- | {{tlx|usually}} || {{usually}} || {{tlx|usually|عام طور}} || {{usually|عام طور}} |- | {{tlx|unofficial}} || {{unofficial}} || {{tlx|unofficial|<nowiki>''عملي طور''</nowiki>}} || {{unofficial|''عملي طور''}} |- | {{tlx|unofficial2}} || {{unofficial2}} || {{tlx|unofficial2|<nowiki>''عملي طور''</nowiki>}} || {{unofficial2|''عملي طور''}} |- | {{tlx|nonpartisan}} || {{nonpartisan}} || {{tlx|nonpartisan|غير جانبدار}} || {{nonpartisan|غير جانبدار}} |- | {{tt|table-any}} | {{tlx|any}} || {{any}} || {{tlx|any|ڪو به}}|| {{any|ڪو به}} |- | {{tt|table-automatic}} | {{tlx|perhaps}} || {{perhaps}} || {{tlx|perhaps|شايد}} || {{perhaps|شايد}} |- | {{tt|table-draw}} | {{tlx|draw}} || {{draw}} || {{tlx|draw|1:1}} || {{draw|1:1}} |- | {{tt|table-noAttempt}} | {{tlx|No attempt}} || {{No attempt}} || {{tlx|No attempt|لهڻ جي ڪوشش نه ڪئي وئي}} || {{No attempt|لهڻ جي ڪوشش نه ڪئي وئي}} |- |rowspan=7| {{tt|table-na}} | {{tlx|n/a}} || {{n/a}} || {{tlx|n/a|دستياب ناهي}}|| {{n/a|دستياب ناهي}} |- | {{tlx|varies}} || {{varies}} || {{tlx|varies|مختلف آهي}}|| {{varies|مختلف آهي}} |- | {{tlx|non-album single}}<ref>هي سانچو {{WikiProject link|Songs}} سان لاڳاپيل آهي۔</ref> || {{non-album single}} || {{tlx|non-album single|EP}} || {{non-album single|EP}} |- | {{tlx|unreleased}} || {{unreleased}} || {{tlx|unreleased|روڪيل}} || {{unreleased|روڪيل}} |- | {{tlx|BLACK}} || {{BLACK}} || {{tlx|BLACK|پابندي مڙهيل}} || {{BLACK|پابندي مڙهيل}} |- | {{tlx|sdash}} || {{sdash}} || {{tlx|sdash}}|| {{sdash}} |- | {{tlx|vacant}} || {{vacant}} || {{tlx|vacant|خالي}} || {{vacant|خالي}} |- |rowspan=2| {{tt|table-unknown}} | {{tlx|unknown}} || {{Unknown}} || {{tlx|unknown|?}} || {{unknown|?}} |- | {{tlx|dunno}} || {{Dunno}} || {{tlx|dunno|پڪ ناهي}} || {{dunno|پڪ ناهي}} |- | {{tt|table-included}} | {{tlx|included}} || {{included}} || {{tlx|included|شامل ٿيل}} || {{included|شامل ٿيل}} |- | {{tt|noresult}} | {{tlx|no result}} || {{no result}} || {{tlx|no result|NR}} || {{no result|NR}} |- | {{tt|table-planned}} | {{tlx|planned}} || {{planned}} || {{tlx|planned|جولاءِ 2028}} || {{planned|جولاءِ 2028}} |- | {{tt|table-scheduled}} | {{tlx|scheduled}} || {{scheduled}} || {{tlx|scheduled|3 مارچ 2027}} || {{scheduled|3 مارچ 2027}} |- |rowspan=9| {{tt|table-software}}<ref>هي سانچن جو گروهه {{WikiProject link|Software}} سان لاڳاپيل آهي۔</ref> | {{tlx|beta}} || {{beta}} || {{tlx|beta|پريويو}} || {{beta|پريويو}} |- | {{tlx|table-experimental}} || {{table-experimental}} || {{tlx|table-experimental|ليب}} || {{table-experimental|ليب}} |- | {{tlx|nightly}} || {{nightly}} || {{tlx|nightly|ترقياتي}} || {{nightly|ترقياتي}} |- | {{tlx|release-candidate}} || {{release-candidate}} || {{tlx|release-candidate|RC}} || {{release-candidate|RC}} |- | {{tlx|open source}} || {{open source}} || {{tlx|open source|آزاد سافٽويئر}} || {{open source|آزاد سافٽويئر}} |- | {{tlx|free}} || {{free}} || {{tlx|free|خالي}} || {{free|خالي}} |- | {{tlx|proprietary}} || {{proprietary}} || {{tlx|proprietary|حسب ضرورت واڌارو}} || {{proprietary|حسب ضرورت واڌارو}} |- | {{tlx|nonfree}} || {{nonfree}} || {{tlx|nonfree|ادا ڪيل}} || {{nonfree|ادا ڪيل}} |- | {{tlx|needs}} || {{needs}} || {{tlx|needs|گهربل}} || {{needs|گهربل}} |- | {{tt|table-depends}} | {{tlx|depends}} || {{depends}} || {{tlx|depends|وڪري ڪندڙ طرفان مقرر}} || {{depends|وڪري ڪندڙ طرفان مقرر}} |- |rowspan=2| {{tt|table-dropped}} | {{tlx|dropped}} || {{dropped}} || {{tlx|dropped|ختم ڪيل}} || {{dropped|ختم ڪيل}} |- | {{tlx|terminated}} || {{terminated}} || {{tlx|terminated|برطرف}} || {{terminated|برطرف}} |- | {{tt|incorrect}} | {{tlx|incorrect}} || {{incorrect}} || {{tlx|incorrect|غلط}} || {{incorrect|غلط}} |- | rowspan=8 | {{tt|table-debate}} | {{tlx|D-P}} || {{D-P}} || {{tlx|D-P|موجود}} || {{D-P|موجود}} |- | {{tlx|D-A}} || {{D-A}} || {{tlx|D-A|غير حاضر}} || {{D-A|غير حاضر}} |- | {{tlx|D-I}} || {{D-I}} || {{tlx|D-I|مدعو}} || {{D-I|مدعو}} |- | {{tlx|D-O}} || {{D-O}} || {{tlx|D-O|ٻيو مباحثو}} || {{D-O|ٻيو مباحثو}} |- | {{tlx|D-N}} || {{D-N}} || {{tlx|D-N|مدعو نه}} || {{D-N|مدعو نه}} |- | {{tlx|D-Nv}} || {{D-Nv}} || {{tlx|D-Nv|ووٽ نه ڏيندڙ}} || {{D-Nv|ووٽ نه ڏيندڙ}} |- | {{tlx|D-W}} || {{D-W}} || {{tlx|D-W|هٿ کنيل}} || {{D-W|هٿ کنيل}} |- | {{tlx|D-Out}} || {{D-Out}} || {{tlx|D-Out|مقابلي کان ٻاهر}} || {{D-Out|مقابلي کان ٻاهر}} |- |rowspan=14| {{tt|table-cast}}<ref>هي سانچن جو گروهه {{WikiProject link|Television}} سان لاڳاپيل آهي۔</ref> | {{tlx|CMain}} || {{CMain}} || {{tlx|CMain|متن}} || {{CMain|متن}} |- | {{tlx|CAlso starring}} || {{CAlso starring}} || {{tlx|CAlso starring|ساٿي اداڪار}} || {{CAlso starring|ساٿي اداڪار}} |- | {{tlx|CRecurring}} || {{CRecurring}} || {{tlx|CRecurring|باقاعده مهمان}} || {{CRecurring|باقاعده مهمان}} |- | {{tlx|CGuest}} || {{CGuest}} || {{tlx|CGuest|متاثر}} || {{CGuest|متاثر}} |- | {{tlx|COther}} || {{COther}} || {{tlx|COther|گڏيل ڪاسٽ}} || {{COther|گڏيل ڪاسٽ}} |- | {{tlx|CNone}} || {{CNone}} || {{tlx|CNone|ڪاسٽ}} || {{CNone|ڪاسٽ}} |- | {{tlx|CRemoved}} || {{CRemoved}} || {{tlx|CRemoved|ايڊٽ ڪيل}} || {{CRemoved|ايڊٽ ڪيل}} |- | {{tlx|CFinalist}} || {{CFinalist}} || {{tlx|CFinalist|مقابلي ۾ شامل}} || {{CFinalist|مقابلي ۾ شامل}} |- | {{tlx|CFinalist|place{{=}}3rd Place}} || {{CFinalist|place=3rd Place}} || {{tlx|CFinalist|place{{=}}ٽيون نمبر}} || {{CFinalist|place=ٽيون نمبر}} |- | {{tlx|exempt}} || {{exempt}} || {{tlx|exempt|مستثنا}} || {{exempt|مستثنا}} |- | {{tlx|Black Exempt}} || {{Black Exempt}} || {{tlx|Black Exempt|کوٽ}} || {{Black Exempt|کوٽ}} |- | {{tlx|nocontest}} || {{nocontest}} || {{tlx|nocontest|ٻيهر مقرر}} || {{nocontest|ٻيهر مقرر}} |- | {{tlx|Runner-up}} || {{Runner-up}} || {{tlx|Runner-up|ٻيو نمبر}} || {{Runner-up|ٻيو نمبر}} |- | {{tlx|Quit}} || {{Quit}} || {{tlx|Quit|ڇڏي ويو}} || {{Quit|ڇڏي ويو}} |- |rowspan=7| {{tt|table-IUCN}}<ref>هي سانچن جو گروهه {{WikiProject link|Tree of Life}} سان لاڳاپيل آهي۔</ref> | {{tlx|IUCN-EX}} || {{IUCN-EX}} || {{tlx|IUCN-EX|نابود}} || {{IUCN-EX|نابود}} |- | {{tlx|IUCN-CR}} || {{IUCN-CR}} || {{tlx|IUCN-CR|انتهائي خطري هيٺ}} || {{IUCN-CR|انتهائي خطري هيٺ}} |- | {{tlx|IUCN-EN}} || {{IUCN-EN}} || {{tlx|IUCN-EN|خطري هيٺ}} || {{IUCN-EN|خطري هيٺ}} |- | {{tlx|IUCN-VU}} || {{IUCN-VU}} || {{tlx|IUCN-VU|نازڪ حالت ۾}} || {{IUCN-VU|نازڪ حالت ۾}} |- | {{tlx|IUCN-NT}} || {{IUCN-NT}} || {{tlx|IUCN-NT|خطري جي ويجهو}} || {{IUCN-NT|خطري جي ويجهو}} |- | {{tlx|IUCN-LC}} || {{IUCN-LC}} || {{tlx|IUCN-LC|گهٽ ڳڻتي}} || {{IUCN-LC|گهٽ ڳڻتي}} |- | {{tlx|IUCN-DD}} || {{IUCN-DD}} || {{tlx|IUCN-DD|ڊيٽا اڻپوري}} || {{IUCN-DD|ڊيٽا اڻپوري}} |- |rowspan=9| ''ڪو طبقو ناهي'' | {{tlx|not yet}} || {{not yet}} || {{tlx|not yet|اڃا نه}} || {{not yet|اڃا نه، [[ڳنڍڻ متن]] سان}} |- | {{tlx|optional}} || {{optional}} || {{tlx|optional|لازمي نه}} || {{optional|لازمي نه}} |- | {{tlx|shade|100}}% || {{shade|100}}% || {{tlx|shade|color{{=}}blue|100}}% || {{shade|color=blue|100}}% |- | {{tlx|shade|75}}% || {{shade|75}}% || {{tlx|shade|color{{=}}blue|75|73–78}}% || {{shade|color=blue|75|73–78}}% |- | {{tlx|shade|25}}% || {{shade|25}}% || {{tlx|shade|color{{=}}blue|25|<nowiki>{{val|25|2|u=%}}</nowiki>}} || {{shade|color=blue|25|{{val|25|2|u=%}}}} |- | {{tlx|shade|0}}% || {{shade|0}}% || {{tlx|shade|color{{=}}blue|0}}% || {{shade|color=blue|0}}% |- | {{tlx|CellCategory|1}} || {{CellCategory|1}} || {{tlx|CellCategory|1|گروهه A}} || {{CellCategory|1|گروهه A}} |- | {{tlx|CellCategory|2}} || {{CellCategory|2}} || {{tlx|CellCategory|2|گروهه B|align{{=}}tc}} || {{CellCategory|2|گروهه B|align=tc}} |- | {{tlx|CellCategory|3}} || {{CellCategory|3}} || {{tlx|CellCategory|3|گروهه C|align{{=}}tr}} || {{CellCategory|3|گروهه C|align=tr}} |}</div> {{notelist}} == ڪوڊ == هن سلسلي جي گهڻن، جيڪڏهن سڀني نه ته، سانچن لاءِ عام ڪوڊ: :<code>{{Table cell templates|class=''automatic''|text=''متن''|bg=#''abcdef''}}</code> <includeonly>هن سانچي لاءِ مخصوص ڪوڊ: :<code>{{ {{#switch:{{SUBPAGENAME}}|doc={{#titleparts:{{FULLPAGENAME}}|-1}}|#default={{FULLPAGENAME}}}} }}</code>{{#if:{{{doc|}}}|<!-- nowiki ٽيگن کان پوءِ نئين سٽ زبردستي آڻيو --><nowiki></nowiki> {{{doc}}}|<!-- جيڪڏهن اضافي دستاويز نه هجي ته نئين سٽ نه هجي -->}}</includeonly> == نوان سانچا ٺاهڻ == نئون جدول خانو سانچو ٺاهڻ لاءِ توهان هي استعمال ڪري سگهو ٿا: :<syntaxhighlight lang="wikitext" inline=yes>{{subst:Table cell templates|text= اڳواٽ متن |bg= پسمنظر جو رنگ |class= اڳياڙي کان سواءِ طبقي جو نالو |align= معياري افقي سڌائي}}</syntaxhighlight> توهان کي <code>align</code> پيرا ميٽر ڇڏي ڏيڻ گهرجي، ۽ اڪثر <code>class</code> پيرا ميٽر به غير ضروري هوندو آهي۔ ان کان پوءِ نئون سانچو [[سانچو:Table cell templates/doc|عام دستاويز]] واري جدول ۾ شامل ڪريو۔ مهرباني ڪري ٻين سانچن مان ڪنهن هڪ کي ٻيهر استعمال ڪرڻ تي غور ڪريو ۽ رنگ سمجهه سان چونڊيو۔ جيڪڏهن توهان کي اهڙو جدول خانو سانچو ملي جيڪو پيرا ميٽر نٿو وٺي ۽ توهان خاني جو متن بدلائڻ چاهيو ٿا، ته سانچي کي نقل ''نه ڪريو''! ان جي بدران، سانچي کي ايڊٽ ڪريو ۽ متن کي اڳواٽ پيرا ميٽر مٽاسٽا ۾ تبديل ڪريو۔ مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن سانچي جو متن <code>Dropped</code> آهي، ته ان کي <code><nowiki>{{{1|Dropped}}}</nowiki></code> ۾ تبديل ڪريو۔ :<syntaxhighlight lang=text inline>style="background: #abcdef; color: black; vertical-align: middle; text-align: {{{align|center}}}; {{{style|}}}" class="automatic table-automatic"| {{{1|text}}}</syntaxhighlight> == رنگ چونڊڻ == سانچو بدلائڻ يا نئون سانچو ٺاهڻ وقت، پسمنظر جو رنگ ۽ ڪڏهن ڪڏهن متن جو رنگ چونڊيندي [[مدد:رنگ|رنگ جي استعمال بابت رهنمائي]] ۽ [[وڪيپيڊيا:اندازنامو/رنگ|رنگ جي رسائي بابت رهنمائي]] تي عمل ڪريو۔ انهن مان ڪيترائي سانچا ٻين مضمونن يا حوالن ڏانهن ڳنڍڻن سان استعمال ٿي سگهن ٿا، تنهن ڪري ڳنڍڻ پسمنظر جي رنگ جي مقابلي ۾ صاف سڃاڻپ جوڳا هجڻ گهرجن۔ توهان [https://webaim.org/resources/contrastchecker/ WebAIM مقابلو جاچيندڙ] ذريعي مقابلي جي سطح جاچي سگهو ٿا، اڳيون رنگ [[وپ:LINKCOLOR|نيري ڳنڍڻ]] واري رنگ تي مقرر ڪري۔ مقابلو گهٽ ۾ گهٽ WCAG AA سطح تي هجڻ گهرجي، ۽ جتي ممڪن هجي، WCAG AAA سطح تي هجڻ گهرجي۔ [[وڪيپيڊيا:اندازنامو/رسائي/رنگ]] وٽ اهڙن رنگن جو مجموعو آهي جيڪي اڻ ڏٺل ڳنڍڻن ۽ عام متن لاءِ WCAG AAA ۽ WCAG AA سان مطابقت رکن ٿا۔ == رنگ ذيلي صفحو == سڀني سانچن وٽ يا ته <code>/bgcolor</code> ذيلي صفحو هجڻ گهرجي جنهن ۾ صحيح CSS رنگ ڪوڊ کان سواءِ ڪجهه نه هجي، ممڪن طور ''nowiki'' ٽيگن ۾ ويڙهيل، مثال طور <code><nowiki>#BFD</nowiki></code>، جنهن کي <code>style</code> خاصيت ۾ <code><nowiki>background: {{/bgcolor}};</nowiki></code> سان شامل ڪري سگهجي؛ يا انهن کي ڪنهن ٻئي سانچي جي ذيلي صفحي ڏانهن اشارو ڪرڻ گهرجي، مثال طور <code><nowiki>background: {{Template:Yes2/bgcolor}};</nowiki></code>۔ متبادل طور، <code>/bgcolor</code> ذيلي صفحو ڪنهن ٻئي رنگ ڪوڊ ذيلي صفحي ڏانهن ريڊائريڪٽ ڪري سگهي ٿو: <code><nowiki>#REDIRECT [[yes2/bgcolor]]</nowiki></code>۔ اهڙيءَ طرح، جيڪي صفحا اهي سانچا استعمال ڪري رهيا آهن، اهي {{tl|legend}} ۽ اهڙا ساڳيا سانچا به استعمال ڪري سگهن ٿا، جيڪي اصل رنگ ڏانهن حوالو ڏئي. t37yl0eqicga244lkbgurwjenonah6p 376367 376366 2026-05-08T01:48:23Z Intisar Ali 8681 376367 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{دستاويز}}</noinclude>{{#switch: {{FULLPAGENAME}} | Template:BLACK = {{For|متن جي رنگ واري سانچي لاءِ|Template:Black}} | Template:Ya = {{For|ننڍي ٽڪ ۽ سائي پسمنظر کان سواءِ سانچي لاءِ|Template:Aye}} | Template:Maybe = {{For|پيلي ٽڪ واري سانچي لاءِ|Template:Mby}} | Template:To be announced = {{distinguish|Template:TBD}} | Template:Pending = {{For|ننڍن نشانن وارن تبصري سانچن لاءِ|Template:Tobedone|Template:Bug pending|Template:PendingRequest}} | Template:Correct = {{distinguish|Template:Correct title}} }}<!-- -->{{#ifeq:{{#invoke:High-use|num|x|demo={{FULLPAGENAME}}}}|many||{{High-use|demo={{FULLPAGENAME}}}}}} هن سلسلي جا سانچا، جن ۾ {{tlxb|{{BASEPAGENAME}}}} شامل آهي، [[مدد:جدول|جدول]] ۾ استعمال لاءِ ٺاهيا ويا آهن ته جيئن ڪنهن خاني ۾ متن سان گڏ مناسب رنگين پسمنظر وارو خانو ٺهي۔ اهي عام طور [[:زمرو:ڀيٽون|ڀيٽ وارن جدولن]] ۾ استعمال ٿيندا آهن۔ انهن مان گهڻا سانچا صرف پسمنظر جو رنگ پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال نه ٿيڻ گهرجن: انهن کي سندن معنيٰ مطابق استعمال ڪريو۔ مثال طور، {{Tl|yes}} سائي پسمنظر وارو خانو ٺاهي ٿو۔ خاني جو متن پهرئين [[مدد:سانچو#پيرا ميٽر|پيرا ميٽر]] مان ورتو ويندو آهي؛ <syntaxhighlight lang="wikitext" inline=yes>{{yes|پڪ}}</syntaxhighlight> سان "پڪ" ڏيکاربو، ٻي صورت ۾ اهو اڳواٽ طور "Yes" ڏيکاريندو۔ گهڻا سانچا واپرائيندڙن کي {{para|1}} يا ان جي برابر پيرا ميٽر ذريعي اڳواٽ متن بدلائڻ ڏين ٿا، ڪجهه ۾ متن سانچي جي سڏ کان پوءِ رکڻو پوندو آهي، ۽ ٻين ۾ ٻنهي جي وچ ۾ عمودي ليڪ ({{char|{{!}}}}) گهربل ٿي سگهي ٿي: <syntaxhighlight lang="wikitext" inline=yes>{{table cell template}} متن</syntaxhighlight> يا <syntaxhighlight lang="wikitext" inline=yes>{{table cell template}} | متن</syntaxhighlight>۔ هي معلومات، رنگ ۽ اڳواٽ متن هيٺ ڏنل جدول ۾ موجود آهن۔ {{Warnsign|اهم:}} جيڪڏهن توهان جدول جي خانن لاءِ اهڙيون ٻيون خاصيتون استعمال ڪرڻ چاهيو ٿا جيڪي هيٺ {{slink|#ڪوڊ}} ۾ موجود ناهن، ''مثال طور'' <code>colspan</code>، <code>rowspan</code>، يا <code>style</code>، ته اهي سانچي جي سڏ کان اڳ رکڻيون پونديون، ۽ انهن جي وچ ۾ '''ڪا عمودي ليڪ''' ({{char|{{!}}}}) نه هئڻ گهرجي، مثال طور: {| class=wikitable align=right style="margin-left:0.6em; margin-top:5px;" !{{Yes}} ||{{No}} ||rowspan=2 {{n/a}} |- |colspan=2 style="border:solid 3px Maroon" {{Yes-No}} |} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="width:75%;">... !{{Yes}} ||{{No}} ||rowspan=2 {{n/a}} |- |colspan=2 style="border:solid 3px Maroon" {{Yes-No}} ... </syntaxhighlight> == سانچا == <div style="overflow:100%;"> {{sticky header}} {| class="wikitable sortable sticky-header-multi" style="width:100%; text-align:left;" |+ جدول خاني جا سانچا ! scope="col" rowspan=2 class=unsortable | طبقو<ref>جدول خاني جي سانچن جو HTML طبقو [[m:مدد:واپرائيندڙ انداز|واپرائيندڙ اسٽائل شيٽ]] ۾ ڏيک بدلائڻ لاءِ حوالو ڏئي سگهجي ٿو۔</ref> ! scope="colgroup" colspan=2 class=unsortable | اڳواٽ ! scope="colgroup" colspan=2 class=unsortable | ترتيب ڏنل |- ! scope="col" class=unsortable | نحو ! scope="col" class=unsortable | ڏيک ! scope="col" class=unsortable | نحو ! scope="col" class=unsortable | ڏيک |- |rowspan=2| {{tt|table-rh}} | {{tlx|rh}} {{tt|{{!}} قطار سرخي}}<ref name="table-cell-templates-table-after+pipe" /> || {{rh}} | قطار سرخي || {{tlx|rh|2=align=right}} {{mono|{{!}} قطار سرخي}} || {{rh|align=right}} | قطار سرخي |- | {{tlx|rh2}} {{tt|{{!}} قطار سرخي}}<ref name="table-cell-templates-table-after+pipe">هي پيرا ميٽر نٿو وٺي؛ مواد سانچي جي سڏ کان پوءِ، پائپ (|) اکر سان جدا ڪري رکڻ گهرجي۔</ref> || {{rh2}} | قطار سرخي || {{tlx|rh2|2=align=center}} {{mono|{{!}} قطار سرخي}} || {{rh2|align=center}} | قطار سرخي |- |rowspan=4| {{tt|table-yes}} | {{tlx|yes}} || {{yes}} || {{tlx|yes|<nowiki>ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]</nowiki>}} ||{{yes|ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]}} |- | {{tlx|yes C}} || {{yes C}} || {{tlx|yes C|<nowiki>ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]</nowiki>}} ||{{yes C|ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]}} |- | {{tlx|yes O}} || {{yes O}} || {{tlx|yes O|<nowiki>ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]</nowiki>}} ||{{yes O|ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]}} |- | {{tlx|yes N}} || {{yes N}} || {{tlx|yes N|<nowiki>ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]</nowiki>}} || {{yes N|ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]}} |- | {{tt|table-maybe}} | {{tlx|maybe}} || {{maybe}} || {{tlx|maybe|<nowiki>ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]</nowiki>}} ||{{maybe|ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]}} |- |rowspan=9| {{tt|table-no}} | {{tlx|no}} || {{no}} || {{tlx|no|<nowiki>ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]</nowiki>}} || {{no|ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]}} |- | {{tlx|no O}} || {{no O}} || {{tlx|no O|<nowiki>ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]</nowiki>}} || {{no O|ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]}} |- | {{tlx|no X}} || {{no X}} || {{tlx|no X|<nowiki>ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]</nowiki>}} || {{no X|ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]}} |- | {{tlx|eliminated}} || {{eliminated}} || {{tlx|eliminated|ٻاهر ڪيو ويو}} || {{eliminated|ٻاهر ڪيو ويو}} |- | {{tlx|lost}} || {{lost}} || {{tlx|lost|گم}} || {{lost|گم}} |- | {{tlx|active fire}}<ref>هي سانچو {{WikiProject link|Wildfire}} سان لاڳاپيل آهي۔</ref> || {{active fire}} ||{{tlx|active fire|12%}}||{{active fire|12%}} |- | {{tlx|member inactive}} || {{member inactive}} || {{tlx|member inactive}} (آخري ڀيرو سرگرم 2017) || {{member inactive}} (آخري ڀيرو سرگرم 2017) |- | {{tlx|safe}} || {{safe}} || {{tlx|safe|محفوظ}} || {{safe|محفوظ}} |- | {{tlx|no Y}} || {{no Y}} || {{tlx|no Y|<nowiki>ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]</nowiki>}} ||{{no Y|ترتيب ڏنل [[سادو متن|متن]]}} |- | {{tt|table-active}} | {{tlx|active}} || {{active}} || {{tlx|active|لائيو}} || {{active|لائيو}} |- |rowspan=2| {{tt|table-siteactive}} | {{tlx|site active}} || {{site active}} || {{tlx|site active|مٿي}} || {{site active|مٿي}} |- | {{tlx|coming soon}} || {{coming soon}} || {{tlx|coming soon|سال جو ٻيو اڌ}} || {{coming soon|سال جو ٻيو اڌ}} |- | {{tt|table-siteinactive}} | {{tlx|site inactive}} || {{site inactive}} || {{tlx|site inactive|هيٺ}} || {{site inactive|هيٺ}} |- | rowspan=2 |{{tt|table-success}} | {{tlx|success}} || {{success}} || {{tlx|success|مشن مڪمل}} || {{success|مشن مڪمل}} |- | {{tlx|operational}} || {{operational}} || {{tlx|operational|ڊيٽا واپس ڏئي رهيو آهي}} || {{operational|ڊيٽا واپس ڏئي رهيو آهي}} |- | {{tt|table-failure}} | {{tlx|failure}} || {{failure}} || {{tlx|failure|غلط مدار}} || {{failure|غلط مدار}} |- |rowspan=12| {{tt|table-yes2}} | {{tlx|yes2}} || {{yes2}} || {{tlx|yes2|متن}} || {{yes2|متن}} |- | {{tlx|good}} || {{good}} || {{tlx|good|A}} || {{good|A}} |- | {{tlx|ya}} || {{ya}} || {{tlx|ya|text{{=}}ها}} || {{ya|text=ها}} |- | {{tlx|ya|Ya}} || {{ya|Ya}} || {{tlx|ya|متن|link{{=}}WP:ALT}} || {{ya|متن|link=WP:ALT}} |- | {{tlx|yan}} || {{yan}} || {{tlx|yan|text{{=}}ها}} || {{yan|text=ها}} |- | {{tlx|won}} || {{won}} || {{tlx|won|text{{=}}اڇو|color{{=}}darkblue|فاتح}} || {{won|text=اڇو|color=darkblue|فاتح}} |- | {{tlx|won|place{{=}}1}} || {{won|place=1}} || {{tlx|won|place{{=}}gold}} || {{won|place=gold}} |- | {{tlx|won|place{{=}}2}} || {{won|place=2}} || {{tlx|won|place{{=}}silver}} || {{won|place=silver}} |- | {{tlx|won|place{{=}}3}} || {{won|place=3}} || {{tlx|won|place{{=}}bronze}} || {{won|place=bronze}} |- | {{tlx|WinDL}} || {{WinDL}} || {{tlx|WinDL|کٽ}} || {{WinDL|کٽ}} |- | {{tlx|WinDL|res{{=}}D}} || {{WinDL|res=D}} || {{tlx|WinDL|res{{=}}برابر}} || {{WinDL|res=برابر}} |- | {{tlx|WinDL|res{{=}}L}} || {{WinDL|res=L}} || {{tlx|WinDL|res{{=}}هار}} || {{WinDL|res=هار}} |- |rowspan=9| {{tt|table-no2}} | {{tlx|no2}} || {{no2}} || {{tlx|no2|متن}} || {{no2|متن}} |- | {{tlx|na}} || {{na}} || {{tlx|na|text{{=}}لاڳو ناهي}} || {{na|text=لاڳو ناهي}} |- | {{tlx|na|Na}} || {{na|Na}} || {{tlx|na|متن|link{{=}}WP:ALT}} || {{na|متن|link=WP:ALT}} |- | {{tlx|nan}} || {{nan}} || {{tlx|nan|text{{=}}لاڳو ناهي}} || {{nan|text=لاڳو ناهي}} |- | {{tlx|nom}} || {{nom}} || {{tlx|nom|5}} || {{nom|5}} |- | {{tlx|notnom}} || {{notnom}} || | {{tlx|notnom|چونڊيل نه}} || {{notnom|چونڊيل نه}} |- | {{tlx|shortlisted}} || {{shortlisted}} || {{tlx|shortlisted|تجويز ڪيل}} || {{shortlisted|تجويز ڪيل}} |- | {{tlx|longlisted}} || {{longlisted}} || {{tlx|longlisted|رد ڪيل}} || {{longlisted|رد ڪيل}} |- | {{tlx|TBA}} || {{TBA}} || {{tlx|TBA|اعلان ٿيڻو آهي}} || {{TBA|اعلان ٿيڻو آهي}} |- | rowspan=16| {{tt|table-partial}} | {{tlx|partial}} || {{partial}} || {{tlx|partial|تقريباً مڪمل}} ||{{partial|تقريباً مڪمل}} |- | {{tlx|Regional}} || {{Regional}} || {{tlx|Regional|اويغور}} || {{Regional|اويغور}} |- | {{tlx|MaybeCheck}} || {{MaybeCheck}} || {{tlx|MaybeCheck|text{{=}}ممڪن طور}} || {{MaybeCheck|text=ممڪن طور}} |- | {{tlx|MaybeCheck|ممڪن طور}} || {{MaybeCheck|ممڪن طور}} || {{tlx|MaybeCheck|متن|link{{=}}WP:ALT}} || {{MaybeCheck|متن|link=WP:ALT}} |- | {{tlx|partial success}} || {{partial success}} || {{tlx|partial success|<br />مدار تائين پهتو ۽ تصويرون واپس موڪليون}} || {{partial success|مدار تائين پهتو ۽ تصويرون واپس موڪليون}} |- | {{tlx|partial failure}} || {{partial failure}} || {{tlx|partial failure|<nowiki>[[</nowiki>ڪيوب سيٽ]] مقرر نه ٿيو}} || {{partial failure|[[ڪيوب سيٽ]] مقرر نه ٿيو}} |- | {{tlx|okay}} || {{okay}} || {{tlx|okay|C}} || {{okay|C}} |- | {{tlx|Yes-No}} || {{Yes-No}} || {{tlx|Yes-No|ها، جيڪڏهن؛ نه، پر}} || {{Yes-No|ها، جيڪڏهن؛ نه، پر}} |- | {{tlx|some}} || {{some}} || {{tlx|some|گهڻا}} || {{some|گهڻا}} |- | {{tlx|pending}} || {{pending}} || {{tlx|pending|انتظار ۾}} || {{pending|انتظار ۾}} |- | {{tlx|sometimes}} || {{sometimes}} || {{tlx|sometimes|ڪڏهن ڪڏهن}} || {{sometimes|ڪڏهن ڪڏهن}} |- | {{tlx|rarely}} || {{rarely}} || {{tlx|rarely|ڪڏهن ڪڏهن ئي}}|| {{rarely|ڪڏهن ڪڏهن ئي}} |- | {{tlx|usually}} || {{usually}} || {{tlx|usually|عام طور}} || {{usually|عام طور}} |- | {{tlx|unofficial}} || {{unofficial}} || {{tlx|unofficial|<nowiki>''عملي طور''</nowiki>}} || {{unofficial|''عملي طور''}} |- | {{tlx|unofficial2}} || {{unofficial2}} || {{tlx|unofficial2|<nowiki>''عملي طور''</nowiki>}} || {{unofficial2|''عملي طور''}} |- | {{tlx|nonpartisan}} || {{nonpartisan}} || {{tlx|nonpartisan|غير جانبدار}} || {{nonpartisan|غير جانبدار}} |- | {{tt|table-any}} | {{tlx|any}} || {{any}} || {{tlx|any|ڪو به}}|| {{any|ڪو به}} |- | {{tt|table-automatic}} | {{tlx|perhaps}} || {{perhaps}} || {{tlx|perhaps|شايد}} || {{perhaps|شايد}} |- | {{tt|table-draw}} | {{tlx|draw}} || {{draw}} || {{tlx|draw|1:1}} || {{draw|1:1}} |- | {{tt|table-noAttempt}} | {{tlx|No attempt}} || {{No attempt}} || {{tlx|No attempt|لهڻ جي ڪوشش نه ڪئي وئي}} || {{No attempt|لهڻ جي ڪوشش نه ڪئي وئي}} |- |rowspan=7| {{tt|table-na}} | {{tlx|n/a}} || {{n/a}} || {{tlx|n/a|دستياب ناهي}}|| {{n/a|دستياب ناهي}} |- | {{tlx|varies}} || {{varies}} || {{tlx|varies|مختلف آهي}}|| {{varies|مختلف آهي}} |- | {{tlx|non-album single}}<ref>هي سانچو {{WikiProject link|Songs}} سان لاڳاپيل آهي۔</ref> || {{non-album single}} || {{tlx|non-album single|EP}} || {{non-album single|EP}} |- | {{tlx|unreleased}} || {{unreleased}} || {{tlx|unreleased|روڪيل}} || {{unreleased|روڪيل}} |- | {{tlx|BLACK}} || {{BLACK}} || {{tlx|BLACK|پابندي مڙهيل}} || {{BLACK|پابندي مڙهيل}} |- | {{tlx|sdash}} || {{sdash}} || {{tlx|sdash}}|| {{sdash}} |- | {{tlx|vacant}} || {{vacant}} || {{tlx|vacant|خالي}} || {{vacant|خالي}} |- |rowspan=2| {{tt|table-unknown}} | {{tlx|unknown}} || {{Unknown}} || {{tlx|unknown|?}} || {{unknown|?}} |- | {{tlx|dunno}} || {{Dunno}} || {{tlx|dunno|پڪ ناهي}} || {{dunno|پڪ ناهي}} |- | {{tt|table-included}} | {{tlx|included}} || {{included}} || {{tlx|included|شامل ٿيل}} || {{included|شامل ٿيل}} |- | {{tt|noresult}} | {{tlx|no result}} || {{no result}} || {{tlx|no result|NR}} || {{no result|NR}} |- | {{tt|table-planned}} | {{tlx|planned}} || {{planned}} || {{tlx|planned|جولاءِ 2028}} || {{planned|جولاءِ 2028}} |- | {{tt|table-scheduled}} | {{tlx|scheduled}} || {{scheduled}} || {{tlx|scheduled|3 مارچ 2027}} || {{scheduled|3 مارچ 2027}} |- |rowspan=9| {{tt|table-software}}<ref>هي سانچن جو گروهه {{WikiProject link|Software}} سان لاڳاپيل آهي۔</ref> | {{tlx|beta}} || {{beta}} || {{tlx|beta|پريويو}} || {{beta|پريويو}} |- | {{tlx|table-experimental}} || {{table-experimental}} || {{tlx|table-experimental|ليب}} || {{table-experimental|ليب}} |- | {{tlx|nightly}} || {{nightly}} || {{tlx|nightly|ترقياتي}} || {{nightly|ترقياتي}} |- | {{tlx|release-candidate}} || {{release-candidate}} || {{tlx|release-candidate|RC}} || {{release-candidate|RC}} |- | {{tlx|open source}} || {{open source}} || {{tlx|open source|آزاد سافٽويئر}} || {{open source|آزاد سافٽويئر}} |- | {{tlx|free}} || {{free}} || {{tlx|free|خالي}} || {{free|خالي}} |- | {{tlx|proprietary}} || {{proprietary}} || {{tlx|proprietary|حسب ضرورت واڌارو}} || {{proprietary|حسب ضرورت واڌارو}} |- | {{tlx|nonfree}} || {{nonfree}} || {{tlx|nonfree|ادا ڪيل}} || {{nonfree|ادا ڪيل}} |- | {{tlx|needs}} || {{needs}} || {{tlx|needs|گهربل}} || {{needs|گهربل}} |- | {{tt|table-depends}} | {{tlx|depends}} || {{depends}} || {{tlx|depends|وڪري ڪندڙ طرفان مقرر}} || {{depends|وڪري ڪندڙ طرفان مقرر}} |- |rowspan=2| {{tt|table-dropped}} | {{tlx|dropped}} || {{dropped}} || {{tlx|dropped|ختم ڪيل}} || {{dropped|ختم ڪيل}} |- | {{tlx|terminated}} || {{terminated}} || {{tlx|terminated|برطرف}} || {{terminated|برطرف}} |- | {{tt|incorrect}} | {{tlx|incorrect}} || {{incorrect}} || {{tlx|incorrect|غلط}} || {{incorrect|غلط}} |- | rowspan=8 | {{tt|table-debate}} | {{tlx|D-P}} || {{D-P}} || {{tlx|D-P|موجود}} || {{D-P|موجود}} |- | {{tlx|D-A}} || {{D-A}} || {{tlx|D-A|غير حاضر}} || {{D-A|غير حاضر}} |- | {{tlx|D-I}} || {{D-I}} || {{tlx|D-I|مدعو}} || {{D-I|مدعو}} |- | {{tlx|D-O}} || {{D-O}} || {{tlx|D-O|ٻيو مباحثو}} || {{D-O|ٻيو مباحثو}} |- | {{tlx|D-N}} || {{D-N}} || {{tlx|D-N|مدعو نه}} || {{D-N|مدعو نه}} |- | {{tlx|D-Nv}} || {{D-Nv}} || {{tlx|D-Nv|ووٽ نه ڏيندڙ}} || {{D-Nv|ووٽ نه ڏيندڙ}} |- | {{tlx|D-W}} || {{D-W}} || {{tlx|D-W|هٿ کنيل}} || {{D-W|هٿ کنيل}} |- | {{tlx|D-Out}} || {{D-Out}} || {{tlx|D-Out|مقابلي کان ٻاهر}} || {{D-Out|مقابلي کان ٻاهر}} |- |rowspan=14| {{tt|table-cast}}<ref>هي سانچن جو گروهه {{WikiProject link|Television}} سان لاڳاپيل آهي۔</ref> | {{tlx|CMain}} || {{CMain}} || {{tlx|CMain|متن}} || {{CMain|متن}} |- | {{tlx|CAlso starring}} || {{CAlso starring}} || {{tlx|CAlso starring|ساٿي اداڪار}} || {{CAlso starring|ساٿي اداڪار}} |- | {{tlx|CRecurring}} || {{CRecurring}} || {{tlx|CRecurring|باقاعده مهمان}} || {{CRecurring|باقاعده مهمان}} |- | {{tlx|CGuest}} || {{CGuest}} || {{tlx|CGuest|متاثر}} || {{CGuest|متاثر}} |- | {{tlx|COther}} || {{COther}} || {{tlx|COther|گڏيل ڪاسٽ}} || {{COther|گڏيل ڪاسٽ}} |- | {{tlx|CNone}} || {{CNone}} || {{tlx|CNone|ڪاسٽ}} || {{CNone|ڪاسٽ}} |- | {{tlx|CRemoved}} || {{CRemoved}} || {{tlx|CRemoved|ايڊٽ ڪيل}} || {{CRemoved|ايڊٽ ڪيل}} |- | {{tlx|CFinalist}} || {{CFinalist}} || {{tlx|CFinalist|مقابلي ۾ شامل}} || {{CFinalist|مقابلي ۾ شامل}} |- | {{tlx|CFinalist|place{{=}}3rd Place}} || {{CFinalist|place=3rd Place}} || {{tlx|CFinalist|place{{=}}ٽيون نمبر}} || {{CFinalist|place=ٽيون نمبر}} |- | {{tlx|exempt}} || {{exempt}} || {{tlx|exempt|مستثنا}} || {{exempt|مستثنا}} |- | {{tlx|Black Exempt}} || {{Black Exempt}} || {{tlx|Black Exempt|کوٽ}} || {{Black Exempt|کوٽ}} |- | {{tlx|nocontest}} || {{nocontest}} || {{tlx|nocontest|ٻيهر مقرر}} || {{nocontest|ٻيهر مقرر}} |- | {{tlx|Runner-up}} || {{Runner-up}} || {{tlx|Runner-up|ٻيو نمبر}} || {{Runner-up|ٻيو نمبر}} |- | {{tlx|Quit}} || {{Quit}} || {{tlx|Quit|ڇڏي ويو}} || {{Quit|ڇڏي ويو}} |- |rowspan=7| {{tt|table-IUCN}}<ref>هي سانچن جو گروهه {{WikiProject link|Tree of Life}} سان لاڳاپيل آهي۔</ref> | {{tlx|IUCN-EX}} || {{IUCN-EX}} || {{tlx|IUCN-EX|نابود}} || {{IUCN-EX|نابود}} |- | {{tlx|IUCN-CR}} || {{IUCN-CR}} || {{tlx|IUCN-CR|انتهائي خطري هيٺ}} || {{IUCN-CR|انتهائي خطري هيٺ}} |- | {{tlx|IUCN-EN}} || {{IUCN-EN}} || {{tlx|IUCN-EN|خطري هيٺ}} || {{IUCN-EN|خطري هيٺ}} |- | {{tlx|IUCN-VU}} || {{IUCN-VU}} || {{tlx|IUCN-VU|نازڪ حالت ۾}} || {{IUCN-VU|نازڪ حالت ۾}} |- | {{tlx|IUCN-NT}} || {{IUCN-NT}} || {{tlx|IUCN-NT|خطري جي ويجهو}} || {{IUCN-NT|خطري جي ويجهو}} |- | {{tlx|IUCN-LC}} || {{IUCN-LC}} || {{tlx|IUCN-LC|گهٽ ڳڻتي}} || {{IUCN-LC|گهٽ ڳڻتي}} |- | {{tlx|IUCN-DD}} || {{IUCN-DD}} || {{tlx|IUCN-DD|ڊيٽا اڻپوري}} || {{IUCN-DD|ڊيٽا اڻپوري}} |- |rowspan=9| ''ڪو طبقو ناهي'' | {{tlx|not yet}} || {{not yet}} || {{tlx|not yet|اڃا نه}} || {{not yet|اڃا نه، [[ڳنڍڻ متن]] سان}} |- | {{tlx|optional}} || {{optional}} || {{tlx|optional|لازمي نه}} || {{optional|لازمي نه}} |- | {{tlx|shade|100}}% || {{shade|100}}% || {{tlx|shade|color{{=}}blue|100}}% || {{shade|color=blue|100}}% |- | {{tlx|shade|75}}% || {{shade|75}}% || {{tlx|shade|color{{=}}blue|75|73–78}}% || {{shade|color=blue|75|73–78}}% |- | {{tlx|shade|25}}% || {{shade|25}}% || {{tlx|shade|color{{=}}blue|25|<nowiki>{{val|25|2|u=%}}</nowiki>}} || {{shade|color=blue|25|{{val|25|2|u=%}}}} |- | {{tlx|shade|0}}% || {{shade|0}}% || {{tlx|shade|color{{=}}blue|0}}% || {{shade|color=blue|0}}% |- | {{tlx|CellCategory|1}} || {{CellCategory|1}} || {{tlx|CellCategory|1|گروهه A}} || {{CellCategory|1|گروهه A}} |- | {{tlx|CellCategory|2}} || {{CellCategory|2}} || {{tlx|CellCategory|2|گروهه B|align{{=}}tc}} || {{CellCategory|2|گروهه B|align=tc}} |- | {{tlx|CellCategory|3}} || {{CellCategory|3}} || {{tlx|CellCategory|3|گروهه C|align{{=}}tr}} || {{CellCategory|3|گروهه C|align=tr}} |}</div> {{notelist}} == ڪوڊ == هن سلسلي جي گهڻن، جيڪڏهن سڀني نه ته، سانچن لاءِ عام ڪوڊ: :<code>{{Table cell templates|class=''automatic''|text=''متن''|bg=#''abcdef''}}</code> <includeonly>هن سانچي لاءِ مخصوص ڪوڊ: :<code>{{ {{#switch:{{SUBPAGENAME}}|doc={{#titleparts:{{FULLPAGENAME}}|-1}}|#default={{FULLPAGENAME}}}} }}</code>{{#if:{{{doc|}}}|<!-- nowiki ٽيگن کان پوءِ نئين سٽ زبردستي آڻيو --><nowiki></nowiki> {{{doc}}}|<!-- جيڪڏهن اضافي دستاويز نه هجي ته نئين سٽ نه هجي -->}}</includeonly> == نوان سانچا ٺاهڻ == نئون جدول خانو سانچو ٺاهڻ لاءِ توهان هي استعمال ڪري سگهو ٿا: :<syntaxhighlight lang="wikitext" inline=yes>{{subst:Table cell templates|text= اڳواٽ متن |bg= پسمنظر جو رنگ |class= اڳياڙي کان سواءِ طبقي جو نالو |align= معياري افقي سڌائي}}</syntaxhighlight> توهان کي <code>align</code> پيرا ميٽر ڇڏي ڏيڻ گهرجي، ۽ اڪثر <code>class</code> پيرا ميٽر به غير ضروري هوندو آهي۔ ان کان پوءِ نئون سانچو [[سانچو:Table cell templates/doc|عام دستاويز]] واري جدول ۾ شامل ڪريو۔ مهرباني ڪري ٻين سانچن مان ڪنهن هڪ کي ٻيهر استعمال ڪرڻ تي غور ڪريو ۽ رنگ سمجهه سان چونڊيو۔ جيڪڏهن توهان کي اهڙو جدول خانو سانچو ملي جيڪو پيرا ميٽر نٿو وٺي ۽ توهان خاني جو متن بدلائڻ چاهيو ٿا، ته سانچي کي نقل ''نه ڪريو''! ان جي بدران، سانچي کي ايڊٽ ڪريو ۽ متن کي اڳواٽ پيرا ميٽر مٽاسٽا ۾ تبديل ڪريو۔ مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن سانچي جو متن <code>Dropped</code> آهي، ته ان کي <code><nowiki>{{{1|Dropped}}}</nowiki></code> ۾ تبديل ڪريو۔ :<syntaxhighlight lang=text inline>style="background: #abcdef; color: black; vertical-align: middle; text-align: {{{align|center}}}; {{{style|}}}" class="automatic table-automatic"| {{{1|text}}}</syntaxhighlight> == رنگ چونڊڻ == سانچو بدلائڻ يا نئون سانچو ٺاهڻ وقت، پسمنظر جو رنگ ۽ ڪڏهن ڪڏهن متن جو رنگ چونڊيندي [[مدد:رنگ|رنگ جي استعمال بابت رهنمائي]] ۽ [[وڪيپيڊيا:اندازنامو/رنگ|رنگ جي رسائي بابت رهنمائي]] تي عمل ڪريو۔ انهن مان ڪيترائي سانچا ٻين مضمونن يا حوالن ڏانهن ڳنڍڻن سان استعمال ٿي سگهن ٿا، تنهن ڪري ڳنڍڻ پسمنظر جي رنگ جي مقابلي ۾ صاف سڃاڻپ جوڳا هجڻ گهرجن۔ توهان [https://webaim.org/resources/contrastchecker/ WebAIM مقابلو جاچيندڙ] ذريعي مقابلي جي سطح جاچي سگهو ٿا، اڳيون رنگ [[وپ:LINKCOLOR|نيري ڳنڍڻ]] واري رنگ تي مقرر ڪري۔ مقابلو گهٽ ۾ گهٽ WCAG AA سطح تي هجڻ گهرجي، ۽ جتي ممڪن هجي، WCAG AAA سطح تي هجڻ گهرجي۔ [[وڪيپيڊيا:اندازنامو/رسائي/رنگ]] وٽ اهڙن رنگن جو مجموعو آهي جيڪي اڻ ڏٺل ڳنڍڻن ۽ عام متن لاءِ WCAG AAA ۽ WCAG AA سان مطابقت رکن ٿا۔ == رنگ ذيلي صفحو == سڀني سانچن وٽ يا ته <code>/bgcolor</code> ذيلي صفحو هجڻ گهرجي جنهن ۾ صحيح CSS رنگ ڪوڊ کان سواءِ ڪجهه نه هجي، ممڪن طور ''nowiki'' ٽيگن ۾ ويڙهيل، مثال طور <code><nowiki>#BFD</nowiki></code>، جنهن کي <code>style</code> خاصيت ۾ <code><nowiki>background: {{/bgcolor}};</nowiki></code> سان شامل ڪري سگهجي؛ يا انهن کي ڪنهن ٻئي سانچي جي ذيلي صفحي ڏانهن اشارو ڪرڻ گهرجي، مثال طور <code><nowiki>background: {{Template:Yes2/bgcolor}};</nowiki></code>۔ متبادل طور، <code>/bgcolor</code> ذيلي صفحو ڪنهن ٻئي رنگ ڪوڊ ذيلي صفحي ڏانهن ريڊائريڪٽ ڪري سگهي ٿو: <code><nowiki>#REDIRECT [[yes2/bgcolor]]</nowiki></code>۔ اهڙيءَ طرح، جيڪي صفحا اهي سانچا استعمال ڪري رهيا آهن، اهي {{tl|legend}} ۽ اهڙا ساڳيا سانچا به استعمال ڪري سگهن ٿا، جيڪي اصل رنگ ڏانهن حوالو ڏئي. hgnczexntrhft0zuopykpox9usxewdw 0 96214 376368 2026-05-08T01:53:23Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|هڪٻئي ۾ ڦاٿل فائبرن جي ڊگهي لڳاتار ڊيگهه}} {{other uses}} {{Lead too short|date=May 2022}} {{Infobox material | image = File:Yarn at Folklife - Stierch.jpg | caption = ڌاڳي جا گولا |name=ڌاڳو}} '''ڌاڳو''' هڪٻئي ۾ ڦاٿل [[فائبر|فائبرن]] جي ڊگهي لڳاتار ڊيگهه آهي، جيڪا [[سلائي]]، [[ڪروشيه]]، [[اُڻت]]، [[واڻڻ]]، ڀر... 376368 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪٻئي ۾ ڦاٿل فائبرن جي ڊگهي لڳاتار ڊيگهه}} {{other uses}} {{Lead too short|date=May 2022}} {{Infobox material | image = File:Yarn at Folklife - Stierch.jpg | caption = ڌاڳي جا گولا |name=ڌاڳو}} '''ڌاڳو''' هڪٻئي ۾ ڦاٿل [[فائبر|فائبرن]] جي ڊگهي لڳاتار ڊيگهه آهي، جيڪا [[سلائي]]، [[ڪروشيه]]، [[اُڻت]]، [[واڻڻ]]، [[ڀرت]]، [[رسو|رسي]] ٺاهڻ، ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙن]] جي پيداوار ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="definition">{{cite dictionary|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/yarn|title=Yarn|dictionary=Merriam-Webster|access-date=2012-05-25|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507191854/http://www.merriam-webster.com/dictionary/yarn|archive-date=2012-05-07}}</ref> ''[[سلائي وارو ڌاڳو|ٿريڊ]]'' ڌاڳي جو هڪ قسم آهي، جيڪو هٿ سان يا [[سلائي مشين|مشين]] ذريعي سلائي لاءِ استعمال ٿيندو آهي۔ جديد تيار ڪيل سلائي وارا ڌاڳا سلائي دوران پيدا ٿيندڙ دٻاءَ برداشت ڪرڻ لاءِ [[موم]] يا ٻين [[سڻڀ|سڻڀن]] سان مڪمل ڪيا ويندا آهن.<ref>Kadolph, Sara J., ed. (2007) ''Textiles'', 10th edition, Pearson/Prentice-Hall. p. 203. {{ISBN|0-13-118769-4}}</ref> [[ڀرت وارو ڌاڳو|ڀرت وارا ڌاڳا]] خاص طور [[سُئيءَ جو ڪم|سُئيءَ جي ڪم]] لاءِ ٺاهيل ڌاڳا آهن۔ ڌاڳو ڪيترن قدرتي يا مصنوعي موادن مان ٺهي سگهي ٿو، ۽ مختلف رنگن ۽ ٿولهين ۾ ملندو آهي، جن کي "وزن" چيو ويندو آهي۔ جيتوڻيڪ ڌاڳي کي مختلف رنگن ۾ [[رڱڻ|رڱي]] سگهجي ٿو، پر گهڻا ڌاڳا هڪجهڙي [[رنگت]] سان يڪ رنگا هوندا آهن۔ hn6qn1m6axoyo801wnpfq55qqamvwpe 376373 376368 2026-05-08T02:06:51Z Intisar Ali 8681 /* */ 376373 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪٻئي ۾ ڦاٿل فائبرن جي ڊگهي لڳاتار ڊيگهه}} {{other uses}} {{Lead too short|date=May 2022}} {{Infobox material | image = File:Yarn at Folklife - Stierch.jpg | caption = ڌاڳي جا گولا |name=ڌاڳو}} '''ڌاڳو''' هڪٻئي ۾ ڦاٿل [[فائبر|فائبرن]] جي ڊگهي لڳاتار ڊيگهه آهي، جيڪا [[سلائي]]، [[ڪروشيه]]، [[اُڻت]]، [[واڻڻ]]، [[ڀرت]]، [[رسو|رسي]] ٺاهڻ، ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙن]] جي پيداوار ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="definition">{{cite dictionary|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/yarn|title=Yarn|dictionary=Merriam-Webster|access-date=2012-05-25|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507191854/http://www.merriam-webster.com/dictionary/yarn|archive-date=2012-05-07}}</ref> ''[[سلائي وارو ڌاڳو|ٿريڊ]]'' ڌاڳي جو هڪ قسم آهي، جيڪو هٿ سان يا [[سلائي مشين|مشين]] ذريعي سلائي لاءِ استعمال ٿيندو آهي۔ جديد تيار ڪيل سلائي وارا ڌاڳا سلائي دوران پيدا ٿيندڙ دٻاءَ برداشت ڪرڻ لاءِ [[موم]] يا ٻين [[سڻڀ|سڻڀن]] سان مڪمل ڪيا ويندا آهن.<ref>Kadolph, Sara J., ed. (2007) ''Textiles'', 10th edition, Pearson/Prentice-Hall. p. 203. {{ISBN|0-13-118769-4}}</ref> [[ڀرت وارو ڌاڳو|ڀرت وارا ڌاڳا]] خاص طور [[سُئيءَ جو ڪم|سُئيءَ جي ڪم]] لاءِ ٺاهيل ڌاڳا آهن۔ ڌاڳو ڪيترن قدرتي يا مصنوعي موادن مان ٺهي سگهي ٿو، ۽ مختلف رنگن ۽ ٿولهين ۾ ملندو آهي، جن کي "وزن" چيو ويندو آهي۔ جيتوڻيڪ ڌاڳي کي مختلف رنگن ۾ [[رڱڻ|رڱي]] سگهجي ٿو، پر گهڻا ڌاڳا هڪجهڙي [[رنگت]] سان يڪ رنگا هوندا آهن۔ == اشتقاق == انگريزي جو لفظ "[[وڪشنري:يارن#انگريزي|يارن]]" [[وچين انگريزي]] مان نڪتل آهي، جيڪو [[قديم انگريزي]] گيئرن {{Lang|ang|gearn}} مان آيو، ۽ [[قديم اعليٰ جرمن]] ''{{Lang|goh|گارن}}'' ("يارن")، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ''{{Lang|nl|گارن}}''، [[قديم يوناني]] {{Lang|grc|χορδή}} (''ڪارڊ''، "رسي")، ۽ [[سنسڪرت]] {{Transliteration|sa|ھرا}} ("پٽو") سان لاڳاپيل آهي۔<ref name=definition/> شروعاتي طور هن لفظ جو مطلب آنڊن يا اندرين عضون سان لاڳاپيل هو۔<ref>{{cite web | title=Yarn - Etymology, Origin & Meaning | url=https://www.etymonline.com/word/yarn }}</ref> ktysbqai4zcl3ugilgd47vazqbnntp0 376375 376373 2026-05-08T02:07:46Z Intisar Ali 8681 /* اشتقاق */ 376375 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪٻئي ۾ ڦاٿل فائبرن جي ڊگهي لڳاتار ڊيگهه}} {{other uses}} {{Lead too short|date=May 2022}} {{Infobox material | image = File:Yarn at Folklife - Stierch.jpg | caption = ڌاڳي جا گولا |name=ڌاڳو}} '''ڌاڳو''' هڪٻئي ۾ ڦاٿل [[فائبر|فائبرن]] جي ڊگهي لڳاتار ڊيگهه آهي، جيڪا [[سلائي]]، [[ڪروشيه]]، [[اُڻت]]، [[واڻڻ]]، [[ڀرت]]، [[رسو|رسي]] ٺاهڻ، ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙن]] جي پيداوار ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="definition">{{cite dictionary|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/yarn|title=Yarn|dictionary=Merriam-Webster|access-date=2012-05-25|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507191854/http://www.merriam-webster.com/dictionary/yarn|archive-date=2012-05-07}}</ref> ''[[سلائي وارو ڌاڳو|ٿريڊ]]'' ڌاڳي جو هڪ قسم آهي، جيڪو هٿ سان يا [[سلائي مشين|مشين]] ذريعي سلائي لاءِ استعمال ٿيندو آهي۔ جديد تيار ڪيل سلائي وارا ڌاڳا سلائي دوران پيدا ٿيندڙ دٻاءَ برداشت ڪرڻ لاءِ [[موم]] يا ٻين [[سڻڀ|سڻڀن]] سان مڪمل ڪيا ويندا آهن.<ref>Kadolph, Sara J., ed. (2007) ''Textiles'', 10th edition, Pearson/Prentice-Hall. p. 203. {{ISBN|0-13-118769-4}}</ref> [[ڀرت وارو ڌاڳو|ڀرت وارا ڌاڳا]] خاص طور [[سُئيءَ جو ڪم|سُئيءَ جي ڪم]] لاءِ ٺاهيل ڌاڳا آهن۔ ڌاڳو ڪيترن قدرتي يا مصنوعي موادن مان ٺهي سگهي ٿو، ۽ مختلف رنگن ۽ ٿولهين ۾ ملندو آهي، جن کي "وزن" چيو ويندو آهي۔ جيتوڻيڪ ڌاڳي کي مختلف رنگن ۾ [[رڱڻ|رڱي]] سگهجي ٿو، پر گهڻا ڌاڳا هڪجهڙي [[رنگت]] سان يڪ رنگا هوندا آهن۔ == اشتقاق == انگريزي جو لفظ "[[وڪشنري:يارن#انگريزي|يارن]]" [[وچين انگريزي]] مان نڪتل آهي، جيڪو [[قديم انگريزي]] گيئرن {{Lang|ang|gearn}} مان آيو، ۽ [[قديم اعليٰ جرمن]] ''{{Lang|goh|گارن}}'' ("يارن")، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ''{{Lang|nl|گارن}}''، [[قديم يوناني]] {{Lang|grc|χορδή}} (''ڪارڊ''، "رسي")، ۽ [[سنسڪرت]] ھرا ("پٽو") سان لاڳاپيل آهي۔<ref name=definition/> شروعاتي طور هن لفظ جو مطلب آنڊن يا اندرين عضون سان لاڳاپيل هو۔<ref>{{cite web | title=Yarn - Etymology, Origin & Meaning | url=https://www.etymonline.com/word/yarn }}</ref> 5mm37dsmdcoiwi4it6l35xvzd9ir2x9 376376 376375 2026-05-08T02:09:23Z Intisar Ali 8681 376376 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪٻئي ۾ ڦاٿل فائبرن جي ڊگهي لڳاتار ڊيگهه}} {{other uses}} {{Lead too short|date=May 2022}} {{Infobox material | image = File:Yarn at Folklife - Stierch.jpg | caption = ڌاڳي جا گولا |name=ڌاڳو}} '''ڌاڳو''' هڪٻئي ۾ ڦاٿل [[فائبر|فائبرن]] جي ڊگهي لڳاتار ڊيگهه آهي، جيڪا [[سلائي]]، [[ڪروشيه]]، [[اُڻت]]، [[واڻڻ]]، [[ڀرت]]، [[رسو|رسي]] ٺاهڻ، ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙن]] جي پيداوار ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="definition">{{cite dictionary|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/yarn|title=Yarn|dictionary=Merriam-Webster|access-date=2012-05-25|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507191854/http://www.merriam-webster.com/dictionary/yarn|archive-date=2012-05-07}}</ref> ''[[سلائي وارو ڌاڳو|ٿريڊ]]'' ڌاڳي جو هڪ قسم آهي، جيڪو هٿ سان يا [[سلائي مشين|مشين]] ذريعي سلائي لاءِ استعمال ٿيندو آهي۔ جديد تيار ڪيل سلائي وارا ڌاڳا سلائي دوران پيدا ٿيندڙ دٻاءَ برداشت ڪرڻ لاءِ [[موم]] يا ٻين [[سڻڀ|سڻڀن]] سان مڪمل ڪيا ويندا آهن.<ref>Kadolph, Sara J., ed. (2007) ''Textiles'', 10th edition, Pearson/Prentice-Hall. p. 203. {{ISBN|0-13-118769-4}}</ref> [[ڀرت وارو ڌاڳو|ڀرت وارا ڌاڳا]] خاص طور [[سُئيءَ جو ڪم|سُئيءَ جي ڪم]] لاءِ ٺاهيل ڌاڳا آهن۔ ڌاڳو ڪيترن قدرتي يا مصنوعي موادن مان ٺهي سگهي ٿو، ۽ مختلف رنگن ۽ ٿولهين ۾ ملندو آهي، جن کي "وزن" چيو ويندو آهي۔ جيتوڻيڪ ڌاڳي کي مختلف رنگن ۾ [[رڱڻ|رڱي]] سگهجي ٿو، پر گهڻا ڌاڳا هڪجهڙي [[رنگت]] سان يڪ رنگا هوندا آهن۔ == اشتقاق == انگريزي جو لفظ "[[وڪشنري:يارن#انگريزي|يارن]]" [[وچين انگريزي]] مان نڪتل آهي، جيڪو [[قديم انگريزي]] گيئرن {{Lang|ang|gearn}} مان آيو، ۽ [[قديم اعليٰ جرمن]] ''{{Lang|goh|گارن}}'' ("يارن")، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ''{{Lang|nl|گارن}}''، [[قديم يوناني]] {{Lang|grc|χορδή}} (''ڪارڊ''، "رسي")، ۽ [[سنسڪرت]] ھرا ("پٽو") سان لاڳاپيل آهي۔<ref name=definition/> شروعاتي طور هن لفظ جو مطلب آنڊن يا اندرين عضون سان لاڳاپيل هو۔<ref>{{cite web | title=Yarn - Etymology, Origin & Meaning | url=https://www.etymonline.com/word/yarn }}</ref> == تاريخ == [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28358.jpg|thumb|قدرتي فائبرن جا ڌاڳا، جيڪي [[رسو|رسي]] جي تياري ۾ استعمال ٿيندا هئا، اسڪاٽلينڊ، 1918ع]] ڌاڳو ٺاهڻ جو انساني عمل [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] کان موجود هجڻ معلوم آهي۔ [[فائبر|فائبر وارا]] مواد جانورن جي [[چمڙو|کلن]]، [[ڪانو|ڪانن]]، [[ڪپهه]]، [[ان]] ۽ [[ريشم]] مان حاصل ڪيا ويندا هئا۔ ڪپڙي جي [[واپار]] قديم عالمي معيشت ۾ تمام وڏو ڪردار ادا ڪيو۔<ref>{{Cite journal |last=Bay |first=Ann |date=September 1980 |title=Spinning Yarns, Telling Tales about Textiles |url=http://www.smithsonianeducation.org/educators/lesson_plans/spinning_yarns/atz_spinningyarns_sep1980.pdf |journal=Art to Zoo |publisher=Office of Elementary and Secondary Education, [[Smithsonian Institution]] |via=Smithsonian Learning Lab}}</ref> h0qfmh5h4frhdlqlrvi6g201om8hx9x 376377 376376 2026-05-08T02:15:20Z Intisar Ali 8681 /* */ 376377 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪٻئي ۾ ڦاٿل فائبرن جي ڊگهي لڳاتار ڊيگهه}} {{other uses}} {{Lead too short|date=May 2022}} {{Infobox material | image = File:Yarn at Folklife - Stierch.jpg | caption = ڌاڳي جا گولا |name=ڌاڳو}} '''ڌاڳو''' هڪٻئي ۾ ڦاٿل [[فائبر|فائبرن]] جي ڊگهي لڳاتار ڊيگهه آهي، جيڪا [[سلائي]]، [[ڪروشيه]]، [[اُڻت]]، [[واڻڻ]]، [[ڀرت]]، [[رسو|رسي]] ٺاهڻ، ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙن]] جي پيداوار ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="definition">{{cite dictionary|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/yarn|title=Yarn|dictionary=Merriam-Webster|access-date=2012-05-25|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507191854/http://www.merriam-webster.com/dictionary/yarn|archive-date=2012-05-07}}</ref> ''[[سلائي وارو ڌاڳو|ٿريڊ]]'' ڌاڳي جو هڪ قسم آهي، جيڪو هٿ سان يا [[سلائي مشين|مشين]] ذريعي سلائي لاءِ استعمال ٿيندو آهي۔ جديد تيار ڪيل سلائي وارا ڌاڳا سلائي دوران پيدا ٿيندڙ دٻاءَ برداشت ڪرڻ لاءِ [[موم]] يا ٻين [[سڻڀ|سڻڀن]] سان مڪمل ڪيا ويندا آهن.<ref>Kadolph, Sara J., ed. (2007) ''Textiles'', 10th edition, Pearson/Prentice-Hall. p. 203. {{ISBN|0-13-118769-4}}</ref> [[ڀرت وارو ڌاڳو|ڀرت وارا ڌاڳا]] خاص طور [[سُئيءَ جو ڪم|سُئيءَ جي ڪم]] لاءِ ٺاهيل ڌاڳا آهن۔ ڌاڳو ڪيترن قدرتي يا مصنوعي موادن مان ٺهي سگهي ٿو، ۽ مختلف رنگن ۽ ٿولهين ۾ ملندو آهي، جن کي "وزن" چيو ويندو آهي۔ جيتوڻيڪ ڌاڳي کي مختلف رنگن ۾ [[رڱڻ|رڱي]] سگهجي ٿو، پر گهڻا ڌاڳا هڪجهڙي [[رنگت]] سان يڪ رنگا هوندا آهن۔ '''ڌاڳو'''، مضبوط نموني وريل تہن وارو ڌاڳو هوندو آهي، جنهن جو ڪراس سيڪشن گول شڪل وارو هوندو آهي ۽ جيڪو تجارتي ۽ گهريلو سلائي مشينن سان گڏ هٿ واري سلائي لاءِ به استعمال ٿيندو آهي۔ ڌاڳو عام طور چرخيءَ يا ريل تي ويڙهيل هوندو آهي، ۽ ان جي ماپ يا باريڪيءَ جو درجو چرخيءَ جي ڇيڙي تي ظاهر ڪيو ويندو آهي<ref name="Britannica-thread">{{cite encyclopedia |title=Thread |url=https://www.britannica.com/technology/thread-textile |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-05-08 }}</ref>۔ == اشتقاق == انگريزي جو لفظ "[[وڪشنري:يارن#انگريزي|يارن]]" [[وچين انگريزي]] مان نڪتل آهي، جيڪو [[قديم انگريزي]] گيئرن {{Lang|ang|gearn}} مان آيو، ۽ [[قديم اعليٰ جرمن]] ''{{Lang|goh|گارن}}'' ("يارن")، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ''{{Lang|nl|گارن}}''، [[قديم يوناني]] {{Lang|grc|χορδή}} (''ڪارڊ''، "رسي")، ۽ [[سنسڪرت]] ھرا ("پٽو") سان لاڳاپيل آهي۔<ref name=definition/> شروعاتي طور هن لفظ جو مطلب آنڊن يا اندرين عضون سان لاڳاپيل هو۔<ref>{{cite web | title=Yarn - Etymology, Origin & Meaning | url=https://www.etymonline.com/word/yarn }}</ref> == تاريخ == [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28358.jpg|thumb|قدرتي فائبرن جا ڌاڳا، جيڪي [[رسو|رسي]] جي تياري ۾ استعمال ٿيندا هئا، اسڪاٽلينڊ، 1918ع]] ڌاڳو ٺاهڻ جو انساني عمل [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] کان موجود هجڻ معلوم آهي۔ [[فائبر|فائبر وارا]] مواد جانورن جي [[چمڙو|کلن]]، [[ڪانو|ڪانن]]، [[ڪپهه]]، [[ان]] ۽ [[ريشم]] مان حاصل ڪيا ويندا هئا۔ ڪپڙي جي [[واپار]] قديم عالمي معيشت ۾ تمام وڏو ڪردار ادا ڪيو۔<ref>{{Cite journal |last=Bay |first=Ann |date=September 1980 |title=Spinning Yarns, Telling Tales about Textiles |url=http://www.smithsonianeducation.org/educators/lesson_plans/spinning_yarns/atz_spinningyarns_sep1980.pdf |journal=Art to Zoo |publisher=Office of Elementary and Secondary Education, [[Smithsonian Institution]] |via=Smithsonian Learning Lab}}</ref> oox439o561w08o33i9xdn3yvkk93avc 376378 376377 2026-05-08T02:23:37Z Intisar Ali 8681 /* */ 376378 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪٻئي ۾ ڦاٿل فائبرن جي ڊگهي لڳاتار ڊيگهه}} {{other uses}} {{Lead too short|date=May 2022}} {{Infobox material | image = File:Yarn at Folklife - Stierch.jpg | caption = ڌاڳي جا گولا |name=ڌاڳو}} '''ڌاڳو''' هڪٻئي ۾ ڦاٿل [[فائبر|فائبرن]] جي ڊگهي لڳاتار ڊيگهه آهي، جيڪا [[سلائي]]، [[ڪروشيه]]، [[اُڻت]]، [[واڻڻ]]، [[ڀرت]]، [[رسو|رسي]] ٺاهڻ، ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙن]] جي پيداوار ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="definition">{{cite dictionary|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/yarn|title=Yarn|dictionary=Merriam-Webster|access-date=2012-05-25|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507191854/http://www.merriam-webster.com/dictionary/yarn|archive-date=2012-05-07}}</ref> ''[[سلائي وارو ڌاڳو|ٿريڊ]]'' ڌاڳي جو هڪ قسم آهي، جيڪو هٿ سان يا [[سلائي مشين|مشين]] ذريعي سلائي لاءِ استعمال ٿيندو آهي۔ جديد تيار ڪيل سلائي وارا ڌاڳا سلائي دوران پيدا ٿيندڙ دٻاءَ برداشت ڪرڻ لاءِ [[موم]] يا ٻين [[سڻڀ|سڻڀن]] سان مڪمل ڪيا ويندا آهن.<ref>Kadolph, Sara J., ed. (2007) ''Textiles'', 10th edition, Pearson/Prentice-Hall. p. 203. {{ISBN|0-13-118769-4}}</ref> [[ڀرت وارو ڌاڳو|ڀرت وارا ڌاڳا]] خاص طور [[سُئيءَ جو ڪم|سُئيءَ جي ڪم]] لاءِ ٺاهيل ڌاڳا آهن۔ ڌاڳو ڪيترن قدرتي يا مصنوعي موادن مان ٺهي سگهي ٿو، ۽ مختلف رنگن ۽ ٿولهين ۾ ملندو آهي، جن کي "وزن" چيو ويندو آهي۔ جيتوڻيڪ ڌاڳي کي مختلف رنگن ۾ [[رڱڻ|رڱي]] سگهجي ٿو، پر گهڻا ڌاڳا هڪجهڙي [[رنگت]] سان يڪ رنگا هوندا آهن۔ '''ڌاڳو'''، مضبوط نموني وريل تہن وارو ڌاڳو هوندو آهي، جنهن جو ڪراس سيڪشن گول شڪل وارو هوندو آهي ۽ جيڪو تجارتي ۽ گهريلو سلائي مشينن سان گڏ هٿ واري سلائي لاءِ به استعمال ٿيندو آهي۔ ڌاڳو عام طور چرخيءَ يا ريل تي ويڙهيل هوندو آهي، ۽ ان جي ماپ يا باريڪيءَ جو درجو چرخيءَ جي ڇيڙي تي ظاهر ڪيو ويندو آهي<ref name="Britannica-thread">{{cite encyclopedia |title=Thread |url=https://www.britannica.com/technology/thread-textile |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-05-08 }}</ref>۔ ڪپهه جو ڌاڳو ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ ڌاڳن وارن ڪپڙن، جهڙوڪ ڪپهه ۽ سڻي، سان مطابقت رکي ٿو، ۽ [[مصنوعي ابريشم]] يا ريان لاءِ به مناسب هوندو آهي، جيڪو سيلولوز مان ٺهندو آهي، جيڪو ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ مادي آهي۔ ريشمي ٿريڊ، ريشم ۽ ان لاءِ مناسب هوندو آهي، جيڪي ٻئي جانورن مان حاصل ٿيندڙ مواد آهن؛ جڏهن⁠تہ نائلون ۽ پوليسٽر مصنوعي ڪپڙن ۽ تمام گهڻي ڇڪ رکندڙ اُڻيل ڪپڙن لاءِ مناسب هوندا آهن<ref name="Britannica-thread"></ref>. == اشتقاق == انگريزي جو لفظ "[[وڪشنري:يارن#انگريزي|يارن]]" [[وچين انگريزي]] مان نڪتل آهي، جيڪو [[قديم انگريزي]] گيئرن {{Lang|ang|gearn}} مان آيو، ۽ [[قديم اعليٰ جرمن]] ''{{Lang|goh|گارن}}'' ("يارن")، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ''{{Lang|nl|گارن}}''، [[قديم يوناني]] {{Lang|grc|χορδή}} (''ڪارڊ''، "رسي")، ۽ [[سنسڪرت]] ھرا ("پٽو") سان لاڳاپيل آهي۔<ref name=definition/> شروعاتي طور هن لفظ جو مطلب آنڊن يا اندرين عضون سان لاڳاپيل هو۔<ref>{{cite web | title=Yarn - Etymology, Origin & Meaning | url=https://www.etymonline.com/word/yarn }}</ref> == تاريخ == [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28358.jpg|thumb|قدرتي فائبرن جا ڌاڳا، جيڪي [[رسو|رسي]] جي تياري ۾ استعمال ٿيندا هئا، اسڪاٽلينڊ، 1918ع]] ڌاڳو ٺاهڻ جو انساني عمل [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] کان موجود هجڻ معلوم آهي۔ [[فائبر|فائبر وارا]] مواد جانورن جي [[چمڙو|کلن]]، [[ڪانو|ڪانن]]، [[ڪپهه]]، [[ان]] ۽ [[ريشم]] مان حاصل ڪيا ويندا هئا۔ ڪپڙي جي [[واپار]] قديم عالمي معيشت ۾ تمام وڏو ڪردار ادا ڪيو۔<ref>{{Cite journal |last=Bay |first=Ann |date=September 1980 |title=Spinning Yarns, Telling Tales about Textiles |url=http://www.smithsonianeducation.org/educators/lesson_plans/spinning_yarns/atz_spinningyarns_sep1980.pdf |journal=Art to Zoo |publisher=Office of Elementary and Secondary Education, [[Smithsonian Institution]] |via=Smithsonian Learning Lab}}</ref> cj28g6thumh43jzndx90o6n3y3d5okg 376379 376378 2026-05-08T02:32:32Z Intisar Ali 8681 376379 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪٻئي ۾ ڦاٿل فائبرن جي ڊگهي لڳاتار ڊيگهه}} {{other uses}} {{Lead too short|date=May 2022}} {{Infobox material | image = File:Yarn at Folklife - Stierch.jpg | caption = ڌاڳي جا گولا |name=ڌاڳو}} '''ڌاڳو''' هڪٻئي ۾ ڦاٿل [[فائبر|فائبرن]] جي ڊگهي لڳاتار ڊيگهه آهي، جيڪا [[سلائي]]، [[ڪروشيه]]، [[اُڻت]]، [[واڻڻ]]، [[ڀرت]]، [[رسو|رسي]] ٺاهڻ، ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙن]] جي پيداوار ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="definition">{{cite dictionary|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/yarn|title=Yarn|dictionary=Merriam-Webster|access-date=2012-05-25|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507191854/http://www.merriam-webster.com/dictionary/yarn|archive-date=2012-05-07}}</ref> ''[[سلائي وارو ڌاڳو|ٿريڊ]]'' ڌاڳي جو هڪ قسم آهي، جيڪو هٿ سان يا [[سلائي مشين|مشين]] ذريعي سلائي لاءِ استعمال ٿيندو آهي۔ جديد تيار ڪيل سلائي وارا ڌاڳا سلائي دوران پيدا ٿيندڙ دٻاءَ برداشت ڪرڻ لاءِ [[موم]] يا ٻين [[سڻڀ|سڻڀن]] سان مڪمل ڪيا ويندا آهن.<ref>Kadolph, Sara J., ed. (2007) ''Textiles'', 10th edition, Pearson/Prentice-Hall. p. 203. {{ISBN|0-13-118769-4}}</ref> [[ڀرت وارو ڌاڳو|ڀرت وارا ڌاڳا]] خاص طور [[سُئيءَ جو ڪم|سُئيءَ جي ڪم]] لاءِ ٺاهيل ڌاڳا آهن۔ ڌاڳو ڪيترن قدرتي يا مصنوعي موادن مان ٺهي سگهي ٿو، ۽ مختلف رنگن ۽ ٿولهين ۾ ملندو آهي، جن کي "وزن" چيو ويندو آهي۔ جيتوڻيڪ ڌاڳي کي مختلف رنگن ۾ [[رڱڻ|رڱي]] سگهجي ٿو، پر گهڻا ڌاڳا هڪجهڙي [[رنگت]] سان يڪ رنگا هوندا آهن۔ '''ڌاڳو'''، مضبوط نموني وريل تہن وارو ڌاڳو هوندو آهي، جنهن جو ڪراس سيڪشن گول شڪل وارو هوندو آهي ۽ جيڪو تجارتي ۽ گهريلو سلائي مشينن سان گڏ هٿ واري سلائي لاءِ به استعمال ٿيندو آهي۔ ڌاڳو عام طور چرخيءَ يا ريل تي ويڙهيل هوندو آهي، ۽ ان جي ماپ يا باريڪيءَ جو درجو چرخيءَ جي ڇيڙي تي ظاهر ڪيو ويندو آهي<ref name="Britannica-thread">{{cite encyclopedia |title=Thread |url=https://www.britannica.com/technology/thread-textile |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-05-08 }}</ref>۔ ڪپهه جو ڌاڳو ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ ڌاڳن وارن ڪپڙن، جهڙوڪ ڪپهه ۽ سڻي، سان مطابقت رکي ٿو، ۽ [[مصنوعي ابريشم]] يا ريان لاءِ به مناسب هوندو آهي، جيڪو سيلولوز مان ٺهندو آهي، جيڪو ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ مادي آهي۔ ريشمي ٿريڊ، ريشم ۽ ان لاءِ مناسب هوندو آهي، جيڪي ٻئي جانورن مان حاصل ٿيندڙ مواد آهن؛ جڏهن⁠تہ نائلون ۽ پوليسٽر مصنوعي ڪپڙن ۽ تمام گهڻي ڇڪ رکندڙ اُڻيل ڪپڙن لاءِ مناسب هوندا آهن<ref name="Britannica-thread"></ref>. == اشتقاق == انگريزي جو لفظ "[[وڪشنري:يارن#انگريزي|يارن]]" [[وچين انگريزي]] مان نڪتل آهي، جيڪو [[قديم انگريزي]] گيئرن {{Lang|ang|gearn}} مان آيو، ۽ [[قديم اعليٰ جرمن]] ''{{Lang|goh|گارن}}'' ("يارن")، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ''{{Lang|nl|گارن}}''، [[قديم يوناني]] {{Lang|grc|χορδή}} (''ڪارڊ''، "رسي")، ۽ [[سنسڪرت]] ھرا ("پٽو") سان لاڳاپيل آهي۔<ref name=definition/> شروعاتي طور هن لفظ جو مطلب آنڊن يا اندرين عضون سان لاڳاپيل هو۔<ref>{{cite web | title=Yarn - Etymology, Origin & Meaning | url=https://www.etymonline.com/word/yarn }}</ref> == تاريخ == [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28358.jpg|thumb|قدرتي فائبرن جا ڌاڳا، جيڪي [[رسو|رسي]] جي تياري ۾ استعمال ٿيندا هئا، اسڪاٽلينڊ، 1918ع]] ڌاڳو ٺاهڻ جو انساني عمل [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] کان موجود هجڻ معلوم آهي۔ [[فائبر|فائبر وارا]] مواد جانورن جي [[چمڙو|کلن]]، [[ڪانو|ڪانن]]، [[ڪپهه]]، [[ان]] ۽ [[ريشم]] مان حاصل ڪيا ويندا هئا۔ ڪپڙي جي [[واپار]] قديم عالمي معيشت ۾ تمام وڏو ڪردار ادا ڪيو۔<ref>{{Cite journal |last=Bay |first=Ann |date=September 1980 |title=Spinning Yarns, Telling Tales about Textiles |url=http://www.smithsonianeducation.org/educators/lesson_plans/spinning_yarns/atz_spinningyarns_sep1980.pdf |journal=Art to Zoo |publisher=Office of Elementary and Secondary Education, [[Smithsonian Institution]] |via=Smithsonian Learning Lab}}</ref> == مواد == ڌاڳو ڪيترن ئي [[قدرتي فائبر|قدرتي]] يا [[مصنوعي فائبر|مصنوعي فائبرن]] مان، يا قدرتي ۽ مصنوعي فائبرن جي ملاوٽ مان تيار ڪري سگهجي ٿو۔ === قدرتي فائبر === {{main|قدرتي فائبر}} ====ڪپهه==== [[File:Flügelspinnmaschine.jpeg|thumb|right|[[Cotton-spinning machinery|فلائر اسپننگ]] ذريعي ڪپهه کي ورايو پيو وڃي]] سڀ کان عام ٻوٽي مان حاصل ٿيندڙ فائبر [[ڪپهه]] آهي، جنهن کي عام طور نفيس ڌاڳي ۾ وريو ويندو آهي ته جيئن ان مان مشيني واڻڻ يا [[ڪپڙو]] ٺاهڻ لاءِ اُڻت ڪري سگهجي۔<ref name="advameg">{{cite web |title = How yarn is made |publisher = Advameg |url = http://www.madehow.com/Volume-3/Yarn.html |access-date = 2007-06-21 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20070616053622/http://www.madehow.com/Volume-3/Yarn.html |archive-date = 2007-06-16 }}</ref> ====ريشم==== [[ريشم]] هڪ قدرتي [[پروٽين]] وارو [[فائبر]] آهي، جنهن جون ڪجهه قسمن کي ڪپڙي ۾ واڻي سگهجي ٿو۔ ريشم جو پروٽيني فائبر بنيادي طور [[فائبرائن]] تي مشتمل هوندو آهي ۽ اهو پتنگي ''[[بامبڪس موري]]'' جي سنڍن ذريعي پيدا ٿيندو آهي۔ خيال ڪيو وڃي ٿو ته ريشم جي پيداوار چين ۾ شروع ٿي، ۽ [[شانگ سلطنت]] (1600–1050 ق م) تائين ريشمي ڌاڳي ۽ ڪپڙي جي تياري چڱيءَ طرح قائم ٿي چڪي هئي۔<ref name="postrel">{{cite book |last1=Postrel |first1=Virginia |title=The Fabric of Civilization: How Textiles Made the World |date=2020 |publisher=Basic Books |location=New York |isbn=9781541617629 |page=58}}</ref><ref name=silkculture>{{cite book |title=Chinese Silk: A Cultural History |last=Vainker |first=Shelagh |year=2004 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=978-0813534466 |pages=20, 17}}</ref> ====سڻي==== [[سڻي]] هڪ ٻيو قدرتي فائبر آهي، جنهن کي ڌاڳي ۽ ڪپڙي لاءِ استعمال ڪرڻ جي ڊگهي تاريخ موجود آهي۔ سڻي جا فائبر [[السي]] جي ٻوٽي مان حاصل ڪيا ويندا آهن۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XR4mCgAAQBAJ&q=%22linen%22+used+to+make+yarn&pg=PA70|title=J.J. Pizzuto's Fabric Science: Studio Access Card|last1=Johnson|first1=Ingrid|last2=Cohen|first2=Allen C.|last3=Sarkar|first3=Ajoy K.|date=2015-09-24|publisher=Bloomsbury Publishing USA|isbn=9781628926583}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=llOi2BeViCwC&q=%22cotton%22+used+to+make+yarn&pg=PA311|title=Soft Surfaces: Visual Research for Artists, Architects, and Designers|last=Juracek|first=Judy A.|date=2000|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=9780393730333}}</ref> ====ٻيا ٻوٽن وارا فائبر==== [[File:40-QWSTION-BANANATEX-WARPING-LAUSCHSICHT.jpg|thumb|جديد ڪپڙي جي ڪارخاني ۾ واڻڻ لاءِ [[مانيلا هيمپ]] جا وارپ ڌاڳا تيار ڪيا پيا وڃن]] ٻيا ٻوٽن وارا فائبر، جيڪي وريل ڪري ڌاڳو ٺاهيا ويندا آهن، انهن ۾ [[بانس]]، [[ڀنگ]], [[مڪئي]], [[Urtica dioica|ٻٻرڻ]], ۽ [[سويا]] فائبر شامل آهن۔<ref name="vikki" /> ====جانورن جا فائبر==== سڀ کان عام وريل جانوري فائبر [[اون]] آهي، جيڪا [[رڍ]] مان حاصل ڪئي ويندي آهي۔ جيئن⁠تہ ڊگها فائبر بهتر ڌاڳو ٺاهيندا آهن، تنهنڪري وقت سان گڏ رڍن جي اهڙي نسل ڪشي ڪئي وئي آهي جو اهي ڊگها فائبر پيدا ڪن۔ ان سبب [[رڍن جي اون لهڻ]] جي ضرورت وڌي وئي ته جيئن جيتن ۽ وڌيڪ گرمي کان بچاءُ ٿي سگهي۔<ref name="doyle">{{cite journal |last1=Doyle |first1=EK |last2=Preston |first2=JWV |last3=McGregor |first3=BA |last4=Hynd |first4=PI |title=The science behind the wool industry. The importance and value of wool production from sheep. |journal=Anim Front |date=May 17, 2021 |volume=11 |issue=2 |pages=15–23 |doi=10.1093/af/vfab005 |pmid=34026311 |pmc=8127695 }}</ref> ٻين استعمال ٿيندڙ جانوري فائبرن ۾ [[الپاڪا]]، [[انگورا اون|انگورا]]، [[موهير]]، [[لاما]]، [[ڪشميري اون|ڪشميري اون]]، ۽ ريشم شامل آهن۔<ref name="vikki">{{cite book |last1=Haffenden |first1=Vikki |last2=Patmore |first2=Frederica |title=The Knitting Book: Over 250 Step-by-Step Techniques |date=2019 |publisher=DK Publishing |location=New York |isbn=9781465482402 |url=https://books.google.com/books?id=qbW1DwAAQBAJ |access-date=6 November 2024}}</ref> وڌيڪ ناياب صورتن ۾ ڌاڳو [[اٺ]]، [[ياڪ]]، [[common brushtail possum|پوسم]]، [[مشڪ بيل]]، [[وڪونيا]]، [[ٻلي]]، [[Chiengora|ڪتي]]، [[بگهڙ]]، [[Angora rabbit|خرگوش]]، [[بائيسن]]، يا [[چنچيلا]] جي وارن مان، ۽ پڻ [[ترڪي (پکي)|ترڪي]] يا [[شتر مرغ]] جي پنن مان به تيار ڪيو ويندو آهي۔ ===مصنوعي فائبر=== {{Main|مصنوعي فائبر}} مصنوعي فائبرن جا ڪجهه مثال، جيڪي ڌاڳي طور استعمال ٿيندا آهن، انهن ۾ [[نائلون]]، [[ايڪريلڪ فائبر]]، [[ريون]]،<ref>{{cite journal |title=Rayon |journal=Time Magazine |date=1925 |volume=5 |issue=26 |pages=24–25}}</ref> ۽ [[پوليسٽر]] شامل آهن۔ مصنوعي فائبر عام طور جيل جهڙي حالت وارن موادن جي لڳاتار تارن جي صورت ۾ ڪڍيا ويندا آهن۔ انهن تارن کي ڇڪي، سخت ڪري، ۽ پختو ڪيو ويندو آهي ته جيئن پوءِ واري عمل لاءِ گهربل خاصيتون حاصل ٿين۔ مصنوعي فائبر ٽن بنيادي صورتن ۾ ملن ٿا: اسٽيپل، ٽو، ۽ فلامينٽ۔ اسٽيپل ڪٽيل فائبر هوندا آهن، جيڪي عام طور 120 ملي ميٽر تائين ڊيگهه ۾ وڪرو ٿيندا آهن۔ ٽو فائبرن جي لڳاتار "رسي" هوندي آهي، جيڪا ڪيترن فلامينٽن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي هڪٻئي سان ڍيلا ڳنڍيل هوندا آهن۔ فلامينٽ هڪ لڳاتار تار هوندي آهي، جيڪا هڪ يا ڪيترن فلامينٽن تي مشتمل ٿي سگهي ٿي۔ مصنوعي فائبر گهڻو ڪري [[ڪپڙي جي ماپ جا ايڪا|لڪير واري ماپ جي حساب سان وزن]] ۾ ماپيا ويندا آهن۔ ڊينير ۽ ڊي ٽيڪس سڀ کان عام وزن-ڊيگهه ماپون آهن۔ ڪٽيل ڊيگهه رڳو اسٽيپل فائبر تي لاڳو ٿيندي آهي۔ فلامينٽ ڪڍڻ واري عمل کي ڪڏهن ڪڏهن "اسپننگ" به چيو ويندو آهي، پر گهڻا ماڻهو اسپننگ کي وريل ڌاڳو ٺاهڻ سان ڳنڍيندا آهن۔ ===ٻيهر استعمال ٿيل مواد مان ڌاڳو=== [[ٽي شرٽ]] ڌاڳو ٻيهر استعمال ٿيل ڌاڳو آهي، جيڪو ساڳئي ڪپڙي مان ٺاهيو ويندو آهي جيڪو ٽي شرٽن ۽ ٻين ڪپڙن ۾ استعمال ٿيندو آهي۔ اهو گهڻو ڪري ڪپڙا ٺاهڻ دوران بچيل ڪپڙي مان تيار ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري ان کي ٻيهر استعمال لائق ۽ [[ماحول دوست]] پيداوار سمجهيو ويندو آهي۔ اهو گهر ۾ پراڻن ڪپڙن مان به تيار ڪري سگهجي ٿو۔<ref name="coburn">{{cite journal |last1=Coburn |first1=Robyn |date=September 1, 2010 |title=Crafting for a Greener World: T-shirt yarns |url=https://www.life.ca/naturallife/1010/crafting-for-a-greener-world-refashioning-tshirt-yarns.htmhttps://www.life.ca/naturallife/1010/crafting-for-a-greener-world-refashioning-tshirt-yarns.htm |journal=Natural Life Magazine |issue=135 |pages=10–13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612133012/https://www.life.ca/naturallife/1010/crafting-for-a-greener-world-refashioning-tshirt-yarns.htm |archive-date=2015-06-12 |access-date=19 December 2021}}{{Dead link|date=July 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{Cite web |last=Miliani |first=Andrea |date=2022-04-21 |title=Inside a Chilean Factory Turning Old Clothes Into High-Quality Eco-Yarn |url=https://www.vogue.com/article/inside-ecocitex-yarn-factory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250828055533/https://www.vogue.com/article/inside-ecocitex-yarn-factory |archive-date=2025-08-28 |access-date=2025-10-22 |website=Vogue |language=en-US}}</ref> تيار ٿيل ڌاڳو اُڻيل يا ڪروشيه شين ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو۔<ref>{{cite news |last1=Holli |first1=Friedland |title=Knitting with recycled t-shirts |work=Baltimore Examiner |date=April 5, 2010}}</ref> ===مواد جي خاصيتن جو مقابلو=== [[File:Restored primary level spinning machine at Quarry Bank Mill.jpg|thumb|left|190px|برطانيا جي [[Quarry Bank Mill]] ۾ مڪمل بحال ڪيل ڊربي ڊبلر، جيڪو فنيشر ڪارڊنگ لاءِ سليور ليپ تيار ڪري رهيو آهي]] عام طور قدرتي فائبر مصنوعي فائبرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ احتياط سان سنڀالڻ گهرجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي آساني سان سڪي سگهن ٿا، [[فيلٽ]] بڻجي سگهن ٿا، داغدار ٿي سگهن ٿا، ريشا ڇڏين ٿا، رنگ وڃائي سگهن ٿا، ڦهلجي سگهن ٿا، گهنج پئجي سگهن ٿا، يا [[پتنگ]]ن طرفان کائي سگهجن ٿا، جيستائين انهن تي [[مرسيرائيزڊ ڪپهه|مرسيرائيزيشن]] يا سپر واش جهڙا خاص علاج نه ڪيا وڃن۔ پروٽين وارن ڌاڳن جا ڪجهه قسم (مثلاً وار، ريشم، پن) ڪجهه ماڻهن لاءِ چمڙي ۾ جلن پيدا ڪري سگهن ٿا، جنهن سبب [[رابطي واري سوزش]]، [[ڇَتيون]] يا [[ساهه کڻڻ ۾ تڪليف]] ٿي سگهي ٿي۔ اهي ردعمل گهڻو ڪري ٿلهن يا کُردرن فائبرن جي قطر يا انهن جي ڪنارن جي حساسيت سبب ٿيندا آهن۔<ref>{{Cite web|last=Shakespeare|first=Margaret|date=September 30, 2015|title=20 Things You Didn't Know About...Wool|url=https://www.discovermagazine.com/planet-earth/20-things-you-didnt-know-about-wool|access-date=2021-11-25|website=Discover Magazine}}</ref> حقيقت ۾، مشهور خيال جي ابتڙ، اون جي الرجي تقريباً اڻڄاتل آهي۔ Acta Dermato-Venereologica جي هڪ مطالعي موجب، جديد انتهائي نفيس ميرينو اون گهٽ فائبر قطر سبب خارش پيدا نٿي ڪري ۽ [[ڊرميٽائٽس|ايگزيما]] جي سنڀال ۾ فائديمند آهي۔<ref name=pmid28350041>{{cite journal |last1=Zallmann |first1=M |last2=Smith |first2=P |last3=Tang |first3=M |last4=Spelman |first4=L |last5=Cahill |first5=J |last6=Wortmann |first6=G |last7=Katelaris |first7=C |last8=Allen |first8=K |last9=Su |first9=J |title=Debunking the Myth of Wool Allergy: Reviewing the Evidence for Immune and Non-immune Cutaneous Reactions |journal=Acta Dermato Venereologica |date=2017 |volume=97 |issue=8 |pages=906–915 |doi=10.2340/00015555-2655 |pmid=28350041 |doi-access=free |hdl=10072/355515 |hdl-access=free }}</ref> قدرتي وار جهڙا فائبر جڏهن ساڙيا وڃن ٿا ته سڙيل وارن جهڙي بو ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان ڪيترائي انساني وارن وانگر پروٽين مان ٺهيل هوندا آهن۔ ڪپهه ۽ ويسڪوز (ريون) جا ڌاڳا بتيءَ وانگر سڙندا آهن۔ مصنوعي ڌاڳا عام طور ڳري وڃن ٿا، جيتوڻيڪ ڪجهه مصنوعي فائبر فطري طور [[باهه کان بچاءُ وارو ڪپڙو|باهه جي مزاحمت]] رکن ٿا۔ ڪنهن نامعلوم فائبر جي سڙڻ ۽ بوءَ جو مشاهدو ڪرڻ سان اهو طئي ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي ته اهو قدرتي آهي يا مصنوعي، ۽ ان جو فائبر مواد ڇا آهي۔ قدرتي ۽ مصنوعي ٻنهي قسمن جا ڌاڳا [[Pill (textile)|پِل]] ٺاهي سگهن ٿا۔ پِل ٺاهڻ فائبر جي مواد، اسپننگ جي طريقي، وڪڙ، فائبر جي ڊيگهه، ۽ ڪپڙي جي بناوت تي دارومدار رکي ٿو۔ هڪ تہه وارا ڌاڳا يا ميرينو اون جهڙا فائبر وڌيڪ پِل ٺاهيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ تہه فائبرن کي مضبوطي سان نٿي جهلي سگهي، ۽ ميرينو اون جا ننڍا فائبر آساني سان ٻاهر نڪري ايندا آهن۔ مصنوعي ۽ قدرتي فائبرن جي ملاوٽ وارا ڌاڳا پنهنجي هر بنيادي مواد جون خاصيتون حاصل ڪندا آهن، جيڪا انهن جي تناسب تي دارومدار رکي ٿي۔ مصنوعي فائبر گهٽ خرچ، وڌيڪ پائيداري، غيرمعمولي رنگ يا بصري اثر، مشيني ڌوئڻ جي سهولت، داغن جي مزاحمت، گرمي گهٽ رکڻ، يا لباس جو وزن هلڪو ڪرڻ لاءِ شامل ڪيا ويندا آهن۔ ehpkrg9g0s0pryhc1sv176tzvx98nrs 376380 376379 2026-05-08T02:33:05Z Intisar Ali 8681 /* */ 376380 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪٻئي ۾ ڦاٿل فائبرن جي ڊگهي لڳاتار ڊيگهه}} {{other uses}} {{Lead too short|date=May 2022}} {{Infobox material | image = File:Yarn at Folklife - Stierch.jpg | caption = ڌاڳي جا گولا |name=ڌاڳو}} '''ڌاڳو''' هڪٻئي ۾ ڦاٿل [[فائبر|فائبرن]] جي ڊگهي لڳاتار ڊيگهه آهي، جيڪا [[سلائي]]، [[ڪروشيه]]، [[اُڻت]]، [[واڻڻ]]، [[ڀرت]]، [[رسو|رسي]] ٺاهڻ، ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙن]] جي پيداوار ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="definition">{{cite dictionary|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/yarn|title=Yarn|dictionary=Merriam-Webster|access-date=2012-05-25|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507191854/http://www.merriam-webster.com/dictionary/yarn|archive-date=2012-05-07}}</ref> ''[[سلائي وارو ڌاڳو|ٿريڊ]]'' ڌاڳي جو هڪ قسم آهي، جيڪو هٿ سان يا [[سلائي مشين|مشين]] ذريعي سلائي لاءِ استعمال ٿيندو آهي۔ جديد تيار ڪيل سلائي وارا ڌاڳا سلائي دوران پيدا ٿيندڙ دٻاءَ برداشت ڪرڻ لاءِ [[موم]] يا ٻين [[سڻڀ|سڻڀن]] سان مڪمل ڪيا ويندا آهن.<ref>Kadolph, Sara J., ed. (2007) ''Textiles'', 10th edition, Pearson/Prentice-Hall. p. 203. {{ISBN|0-13-118769-4}}</ref> [[ڀرت وارو ڌاڳو|ڀرت وارا ڌاڳا]] خاص طور [[سُئيءَ جو ڪم|سُئيءَ جي ڪم]] لاءِ ٺاهيل ڌاڳا آهن۔ ڌاڳو ڪيترن قدرتي يا مصنوعي موادن مان ٺهي سگهي ٿو، ۽ مختلف رنگن ۽ ٿولهين ۾ ملندو آهي، جن کي "وزن" چيو ويندو آهي۔ جيتوڻيڪ ڌاڳي کي مختلف رنگن ۾ [[رڱڻ|رڱي]] سگهجي ٿو، پر گهڻا ڌاڳا هڪجهڙي [[رنگت]] سان يڪ رنگا هوندا آهن۔ '''ڌاڳو'''، مضبوط نموني وريل تہن وارو ڌاڳو هوندو آهي، جنهن جو ڪراس سيڪشن گول شڪل وارو هوندو آهي ۽ جيڪو تجارتي ۽ گهريلو سلائي مشينن سان گڏ هٿ واري سلائي لاءِ به استعمال ٿيندو آهي۔ ڌاڳو عام طور چرخيءَ يا ريل تي ويڙهيل هوندو آهي، ۽ ان جي ماپ يا باريڪيءَ جو درجو چرخيءَ جي ڇيڙي تي ظاهر ڪيو ويندو آهي<ref name="Britannica-thread">{{cite encyclopedia |title=Thread |url=https://www.britannica.com/technology/thread-textile |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-05-08 }}</ref>۔ ڪپهه جو ڌاڳو ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ ڌاڳن وارن ڪپڙن، جهڙوڪ ڪپهه ۽ سٽ، سان مطابقت رکي ٿو، ۽ [[مصنوعي ابريشم]] يا ريان لاءِ به مناسب هوندو آهي، جيڪو سيلولوز مان ٺهندو آهي، جيڪو ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ مادي آهي۔ ريشمي ٿريڊ، ريشم ۽ ان لاءِ مناسب هوندو آهي، جيڪي ٻئي جانورن مان حاصل ٿيندڙ مواد آهن؛ جڏهن⁠تہ نائلون ۽ پوليسٽر مصنوعي ڪپڙن ۽ تمام گهڻي ڇڪ رکندڙ اُڻيل ڪپڙن لاءِ مناسب هوندا آهن<ref name="Britannica-thread"></ref>. == اشتقاق == انگريزي جو لفظ "[[وڪشنري:يارن#انگريزي|يارن]]" [[وچين انگريزي]] مان نڪتل آهي، جيڪو [[قديم انگريزي]] گيئرن {{Lang|ang|gearn}} مان آيو، ۽ [[قديم اعليٰ جرمن]] ''{{Lang|goh|گارن}}'' ("يارن")، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ''{{Lang|nl|گارن}}''، [[قديم يوناني]] {{Lang|grc|χορδή}} (''ڪارڊ''، "رسي")، ۽ [[سنسڪرت]] ھرا ("پٽو") سان لاڳاپيل آهي۔<ref name=definition/> شروعاتي طور هن لفظ جو مطلب آنڊن يا اندرين عضون سان لاڳاپيل هو۔<ref>{{cite web | title=Yarn - Etymology, Origin & Meaning | url=https://www.etymonline.com/word/yarn }}</ref> == تاريخ == [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28358.jpg|thumb|قدرتي فائبرن جا ڌاڳا، جيڪي [[رسو|رسي]] جي تياري ۾ استعمال ٿيندا هئا، اسڪاٽلينڊ، 1918ع]] ڌاڳو ٺاهڻ جو انساني عمل [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] کان موجود هجڻ معلوم آهي۔ [[فائبر|فائبر وارا]] مواد جانورن جي [[چمڙو|کلن]]، [[ڪانو|ڪانن]]، [[ڪپهه]]، [[ان]] ۽ [[ريشم]] مان حاصل ڪيا ويندا هئا۔ ڪپڙي جي [[واپار]] قديم عالمي معيشت ۾ تمام وڏو ڪردار ادا ڪيو۔<ref>{{Cite journal |last=Bay |first=Ann |date=September 1980 |title=Spinning Yarns, Telling Tales about Textiles |url=http://www.smithsonianeducation.org/educators/lesson_plans/spinning_yarns/atz_spinningyarns_sep1980.pdf |journal=Art to Zoo |publisher=Office of Elementary and Secondary Education, [[Smithsonian Institution]] |via=Smithsonian Learning Lab}}</ref> == مواد == ڌاڳو ڪيترن ئي [[قدرتي فائبر|قدرتي]] يا [[مصنوعي فائبر|مصنوعي فائبرن]] مان، يا قدرتي ۽ مصنوعي فائبرن جي ملاوٽ مان تيار ڪري سگهجي ٿو۔ === قدرتي فائبر === {{main|قدرتي فائبر}} ====ڪپهه==== [[File:Flügelspinnmaschine.jpeg|thumb|right|[[Cotton-spinning machinery|فلائر اسپننگ]] ذريعي ڪپهه کي ورايو پيو وڃي]] سڀ کان عام ٻوٽي مان حاصل ٿيندڙ فائبر [[ڪپهه]] آهي، جنهن کي عام طور نفيس ڌاڳي ۾ وريو ويندو آهي ته جيئن ان مان مشيني واڻڻ يا [[ڪپڙو]] ٺاهڻ لاءِ اُڻت ڪري سگهجي۔<ref name="advameg">{{cite web |title = How yarn is made |publisher = Advameg |url = http://www.madehow.com/Volume-3/Yarn.html |access-date = 2007-06-21 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20070616053622/http://www.madehow.com/Volume-3/Yarn.html |archive-date = 2007-06-16 }}</ref> ====ريشم==== [[ريشم]] هڪ قدرتي [[پروٽين]] وارو [[فائبر]] آهي، جنهن جون ڪجهه قسمن کي ڪپڙي ۾ واڻي سگهجي ٿو۔ ريشم جو پروٽيني فائبر بنيادي طور [[فائبرائن]] تي مشتمل هوندو آهي ۽ اهو پتنگي ''[[بامبڪس موري]]'' جي سنڍن ذريعي پيدا ٿيندو آهي۔ خيال ڪيو وڃي ٿو ته ريشم جي پيداوار چين ۾ شروع ٿي، ۽ [[شانگ سلطنت]] (1600–1050 ق م) تائين ريشمي ڌاڳي ۽ ڪپڙي جي تياري چڱيءَ طرح قائم ٿي چڪي هئي۔<ref name="postrel">{{cite book |last1=Postrel |first1=Virginia |title=The Fabric of Civilization: How Textiles Made the World |date=2020 |publisher=Basic Books |location=New York |isbn=9781541617629 |page=58}}</ref><ref name=silkculture>{{cite book |title=Chinese Silk: A Cultural History |last=Vainker |first=Shelagh |year=2004 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=978-0813534466 |pages=20, 17}}</ref> ====سڻي==== [[سڻي]] هڪ ٻيو قدرتي فائبر آهي، جنهن کي ڌاڳي ۽ ڪپڙي لاءِ استعمال ڪرڻ جي ڊگهي تاريخ موجود آهي۔ سڻي جا فائبر [[السي]] جي ٻوٽي مان حاصل ڪيا ويندا آهن۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XR4mCgAAQBAJ&q=%22linen%22+used+to+make+yarn&pg=PA70|title=J.J. Pizzuto's Fabric Science: Studio Access Card|last1=Johnson|first1=Ingrid|last2=Cohen|first2=Allen C.|last3=Sarkar|first3=Ajoy K.|date=2015-09-24|publisher=Bloomsbury Publishing USA|isbn=9781628926583}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=llOi2BeViCwC&q=%22cotton%22+used+to+make+yarn&pg=PA311|title=Soft Surfaces: Visual Research for Artists, Architects, and Designers|last=Juracek|first=Judy A.|date=2000|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=9780393730333}}</ref> ====ٻيا ٻوٽن وارا فائبر==== [[File:40-QWSTION-BANANATEX-WARPING-LAUSCHSICHT.jpg|thumb|جديد ڪپڙي جي ڪارخاني ۾ واڻڻ لاءِ [[مانيلا هيمپ]] جا وارپ ڌاڳا تيار ڪيا پيا وڃن]] ٻيا ٻوٽن وارا فائبر، جيڪي وريل ڪري ڌاڳو ٺاهيا ويندا آهن، انهن ۾ [[بانس]]، [[ڀنگ]], [[مڪئي]], [[Urtica dioica|ٻٻرڻ]], ۽ [[سويا]] فائبر شامل آهن۔<ref name="vikki" /> ====جانورن جا فائبر==== سڀ کان عام وريل جانوري فائبر [[اون]] آهي، جيڪا [[رڍ]] مان حاصل ڪئي ويندي آهي۔ جيئن⁠تہ ڊگها فائبر بهتر ڌاڳو ٺاهيندا آهن، تنهنڪري وقت سان گڏ رڍن جي اهڙي نسل ڪشي ڪئي وئي آهي جو اهي ڊگها فائبر پيدا ڪن۔ ان سبب [[رڍن جي اون لهڻ]] جي ضرورت وڌي وئي ته جيئن جيتن ۽ وڌيڪ گرمي کان بچاءُ ٿي سگهي۔<ref name="doyle">{{cite journal |last1=Doyle |first1=EK |last2=Preston |first2=JWV |last3=McGregor |first3=BA |last4=Hynd |first4=PI |title=The science behind the wool industry. The importance and value of wool production from sheep. |journal=Anim Front |date=May 17, 2021 |volume=11 |issue=2 |pages=15–23 |doi=10.1093/af/vfab005 |pmid=34026311 |pmc=8127695 }}</ref> ٻين استعمال ٿيندڙ جانوري فائبرن ۾ [[الپاڪا]]، [[انگورا اون|انگورا]]، [[موهير]]، [[لاما]]، [[ڪشميري اون|ڪشميري اون]]، ۽ ريشم شامل آهن۔<ref name="vikki">{{cite book |last1=Haffenden |first1=Vikki |last2=Patmore |first2=Frederica |title=The Knitting Book: Over 250 Step-by-Step Techniques |date=2019 |publisher=DK Publishing |location=New York |isbn=9781465482402 |url=https://books.google.com/books?id=qbW1DwAAQBAJ |access-date=6 November 2024}}</ref> وڌيڪ ناياب صورتن ۾ ڌاڳو [[اٺ]]، [[ياڪ]]، [[common brushtail possum|پوسم]]، [[مشڪ بيل]]، [[وڪونيا]]، [[ٻلي]]، [[Chiengora|ڪتي]]، [[بگهڙ]]، [[Angora rabbit|خرگوش]]، [[بائيسن]]، يا [[چنچيلا]] جي وارن مان، ۽ پڻ [[ترڪي (پکي)|ترڪي]] يا [[شتر مرغ]] جي پنن مان به تيار ڪيو ويندو آهي۔ ===مصنوعي فائبر=== {{Main|مصنوعي فائبر}} مصنوعي فائبرن جا ڪجهه مثال، جيڪي ڌاڳي طور استعمال ٿيندا آهن، انهن ۾ [[نائلون]]، [[ايڪريلڪ فائبر]]، [[ريون]]،<ref>{{cite journal |title=Rayon |journal=Time Magazine |date=1925 |volume=5 |issue=26 |pages=24–25}}</ref> ۽ [[پوليسٽر]] شامل آهن۔ مصنوعي فائبر عام طور جيل جهڙي حالت وارن موادن جي لڳاتار تارن جي صورت ۾ ڪڍيا ويندا آهن۔ انهن تارن کي ڇڪي، سخت ڪري، ۽ پختو ڪيو ويندو آهي ته جيئن پوءِ واري عمل لاءِ گهربل خاصيتون حاصل ٿين۔ مصنوعي فائبر ٽن بنيادي صورتن ۾ ملن ٿا: اسٽيپل، ٽو، ۽ فلامينٽ۔ اسٽيپل ڪٽيل فائبر هوندا آهن، جيڪي عام طور 120 ملي ميٽر تائين ڊيگهه ۾ وڪرو ٿيندا آهن۔ ٽو فائبرن جي لڳاتار "رسي" هوندي آهي، جيڪا ڪيترن فلامينٽن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي هڪٻئي سان ڍيلا ڳنڍيل هوندا آهن۔ فلامينٽ هڪ لڳاتار تار هوندي آهي، جيڪا هڪ يا ڪيترن فلامينٽن تي مشتمل ٿي سگهي ٿي۔ مصنوعي فائبر گهڻو ڪري [[ڪپڙي جي ماپ جا ايڪا|لڪير واري ماپ جي حساب سان وزن]] ۾ ماپيا ويندا آهن۔ ڊينير ۽ ڊي ٽيڪس سڀ کان عام وزن-ڊيگهه ماپون آهن۔ ڪٽيل ڊيگهه رڳو اسٽيپل فائبر تي لاڳو ٿيندي آهي۔ فلامينٽ ڪڍڻ واري عمل کي ڪڏهن ڪڏهن "اسپننگ" به چيو ويندو آهي، پر گهڻا ماڻهو اسپننگ کي وريل ڌاڳو ٺاهڻ سان ڳنڍيندا آهن۔ ===ٻيهر استعمال ٿيل مواد مان ڌاڳو=== [[ٽي شرٽ]] ڌاڳو ٻيهر استعمال ٿيل ڌاڳو آهي، جيڪو ساڳئي ڪپڙي مان ٺاهيو ويندو آهي جيڪو ٽي شرٽن ۽ ٻين ڪپڙن ۾ استعمال ٿيندو آهي۔ اهو گهڻو ڪري ڪپڙا ٺاهڻ دوران بچيل ڪپڙي مان تيار ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري ان کي ٻيهر استعمال لائق ۽ [[ماحول دوست]] پيداوار سمجهيو ويندو آهي۔ اهو گهر ۾ پراڻن ڪپڙن مان به تيار ڪري سگهجي ٿو۔<ref name="coburn">{{cite journal |last1=Coburn |first1=Robyn |date=September 1, 2010 |title=Crafting for a Greener World: T-shirt yarns |url=https://www.life.ca/naturallife/1010/crafting-for-a-greener-world-refashioning-tshirt-yarns.htmhttps://www.life.ca/naturallife/1010/crafting-for-a-greener-world-refashioning-tshirt-yarns.htm |journal=Natural Life Magazine |issue=135 |pages=10–13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612133012/https://www.life.ca/naturallife/1010/crafting-for-a-greener-world-refashioning-tshirt-yarns.htm |archive-date=2015-06-12 |access-date=19 December 2021}}{{Dead link|date=July 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{Cite web |last=Miliani |first=Andrea |date=2022-04-21 |title=Inside a Chilean Factory Turning Old Clothes Into High-Quality Eco-Yarn |url=https://www.vogue.com/article/inside-ecocitex-yarn-factory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250828055533/https://www.vogue.com/article/inside-ecocitex-yarn-factory |archive-date=2025-08-28 |access-date=2025-10-22 |website=Vogue |language=en-US}}</ref> تيار ٿيل ڌاڳو اُڻيل يا ڪروشيه شين ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو۔<ref>{{cite news |last1=Holli |first1=Friedland |title=Knitting with recycled t-shirts |work=Baltimore Examiner |date=April 5, 2010}}</ref> ===مواد جي خاصيتن جو مقابلو=== [[File:Restored primary level spinning machine at Quarry Bank Mill.jpg|thumb|left|190px|برطانيا جي [[Quarry Bank Mill]] ۾ مڪمل بحال ڪيل ڊربي ڊبلر، جيڪو فنيشر ڪارڊنگ لاءِ سليور ليپ تيار ڪري رهيو آهي]] عام طور قدرتي فائبر مصنوعي فائبرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ احتياط سان سنڀالڻ گهرجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي آساني سان سڪي سگهن ٿا، [[فيلٽ]] بڻجي سگهن ٿا، داغدار ٿي سگهن ٿا، ريشا ڇڏين ٿا، رنگ وڃائي سگهن ٿا، ڦهلجي سگهن ٿا، گهنج پئجي سگهن ٿا، يا [[پتنگ]]ن طرفان کائي سگهجن ٿا، جيستائين انهن تي [[مرسيرائيزڊ ڪپهه|مرسيرائيزيشن]] يا سپر واش جهڙا خاص علاج نه ڪيا وڃن۔ پروٽين وارن ڌاڳن جا ڪجهه قسم (مثلاً وار، ريشم، پن) ڪجهه ماڻهن لاءِ چمڙي ۾ جلن پيدا ڪري سگهن ٿا، جنهن سبب [[رابطي واري سوزش]]، [[ڇَتيون]] يا [[ساهه کڻڻ ۾ تڪليف]] ٿي سگهي ٿي۔ اهي ردعمل گهڻو ڪري ٿلهن يا کُردرن فائبرن جي قطر يا انهن جي ڪنارن جي حساسيت سبب ٿيندا آهن۔<ref>{{Cite web|last=Shakespeare|first=Margaret|date=September 30, 2015|title=20 Things You Didn't Know About...Wool|url=https://www.discovermagazine.com/planet-earth/20-things-you-didnt-know-about-wool|access-date=2021-11-25|website=Discover Magazine}}</ref> حقيقت ۾، مشهور خيال جي ابتڙ، اون جي الرجي تقريباً اڻڄاتل آهي۔ Acta Dermato-Venereologica جي هڪ مطالعي موجب، جديد انتهائي نفيس ميرينو اون گهٽ فائبر قطر سبب خارش پيدا نٿي ڪري ۽ [[ڊرميٽائٽس|ايگزيما]] جي سنڀال ۾ فائديمند آهي۔<ref name=pmid28350041>{{cite journal |last1=Zallmann |first1=M |last2=Smith |first2=P |last3=Tang |first3=M |last4=Spelman |first4=L |last5=Cahill |first5=J |last6=Wortmann |first6=G |last7=Katelaris |first7=C |last8=Allen |first8=K |last9=Su |first9=J |title=Debunking the Myth of Wool Allergy: Reviewing the Evidence for Immune and Non-immune Cutaneous Reactions |journal=Acta Dermato Venereologica |date=2017 |volume=97 |issue=8 |pages=906–915 |doi=10.2340/00015555-2655 |pmid=28350041 |doi-access=free |hdl=10072/355515 |hdl-access=free }}</ref> قدرتي وار جهڙا فائبر جڏهن ساڙيا وڃن ٿا ته سڙيل وارن جهڙي بو ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان ڪيترائي انساني وارن وانگر پروٽين مان ٺهيل هوندا آهن۔ ڪپهه ۽ ويسڪوز (ريون) جا ڌاڳا بتيءَ وانگر سڙندا آهن۔ مصنوعي ڌاڳا عام طور ڳري وڃن ٿا، جيتوڻيڪ ڪجهه مصنوعي فائبر فطري طور [[باهه کان بچاءُ وارو ڪپڙو|باهه جي مزاحمت]] رکن ٿا۔ ڪنهن نامعلوم فائبر جي سڙڻ ۽ بوءَ جو مشاهدو ڪرڻ سان اهو طئي ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي ته اهو قدرتي آهي يا مصنوعي، ۽ ان جو فائبر مواد ڇا آهي۔ قدرتي ۽ مصنوعي ٻنهي قسمن جا ڌاڳا [[Pill (textile)|پِل]] ٺاهي سگهن ٿا۔ پِل ٺاهڻ فائبر جي مواد، اسپننگ جي طريقي، وڪڙ، فائبر جي ڊيگهه، ۽ ڪپڙي جي بناوت تي دارومدار رکي ٿو۔ هڪ تہه وارا ڌاڳا يا ميرينو اون جهڙا فائبر وڌيڪ پِل ٺاهيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ تہه فائبرن کي مضبوطي سان نٿي جهلي سگهي، ۽ ميرينو اون جا ننڍا فائبر آساني سان ٻاهر نڪري ايندا آهن۔ مصنوعي ۽ قدرتي فائبرن جي ملاوٽ وارا ڌاڳا پنهنجي هر بنيادي مواد جون خاصيتون حاصل ڪندا آهن، جيڪا انهن جي تناسب تي دارومدار رکي ٿي۔ مصنوعي فائبر گهٽ خرچ، وڌيڪ پائيداري، غيرمعمولي رنگ يا بصري اثر، مشيني ڌوئڻ جي سهولت، داغن جي مزاحمت، گرمي گهٽ رکڻ، يا لباس جو وزن هلڪو ڪرڻ لاءِ شامل ڪيا ويندا آهن۔ 97imtya1xzd7ljz6d5yxawwklct2ue9 376381 376380 2026-05-08T02:34:49Z Intisar Ali 8681 376381 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪٻئي ۾ ڦاٿل فائبرن جي ڊگهي لڳاتار ڊيگهه}} {{other uses}} {{Lead too short|date=May 2022}} {{Infobox material | image = File:Yarn at Folklife - Stierch.jpg | caption = ڌاڳي جا گولا |name=ڌاڳو}} '''ڌاڳو''' هڪٻئي ۾ ڦاٿل [[فائبر|فائبرن]] جي ڊگهي لڳاتار ڊيگهه آهي، جيڪا [[سلائي]]، [[ڪروشيه]]، [[اُڻت]]، [[واڻڻ]]، [[ڀرت]]، [[رسو|رسي]] ٺاهڻ، ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙن]] جي پيداوار ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="definition">{{cite dictionary|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/yarn|title=Yarn|dictionary=Merriam-Webster|access-date=2012-05-25|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507191854/http://www.merriam-webster.com/dictionary/yarn|archive-date=2012-05-07}}</ref> ''[[سلائي وارو ڌاڳو|ٿريڊ]]'' ڌاڳي جو هڪ قسم آهي، جيڪو هٿ سان يا [[سلائي مشين|مشين]] ذريعي سلائي لاءِ استعمال ٿيندو آهي۔ جديد تيار ڪيل سلائي وارا ڌاڳا سلائي دوران پيدا ٿيندڙ دٻاءَ برداشت ڪرڻ لاءِ [[موم]] يا ٻين [[سڻڀ|سڻڀن]] سان مڪمل ڪيا ويندا آهن.<ref>Kadolph, Sara J., ed. (2007) ''Textiles'', 10th edition, Pearson/Prentice-Hall. p. 203. {{ISBN|0-13-118769-4}}</ref> [[ڀرت وارو ڌاڳو|ڀرت وارا ڌاڳا]] خاص طور [[سُئيءَ جو ڪم|سُئيءَ جي ڪم]] لاءِ ٺاهيل ڌاڳا آهن۔ ڌاڳو ڪيترن قدرتي يا مصنوعي موادن مان ٺهي سگهي ٿو، ۽ مختلف رنگن ۽ ٿولهين ۾ ملندو آهي، جن کي "وزن" چيو ويندو آهي۔ جيتوڻيڪ ڌاڳي کي مختلف رنگن ۾ [[رڱڻ|رڱي]] سگهجي ٿو، پر گهڻا ڌاڳا هڪجهڙي [[رنگت]] سان يڪ رنگا هوندا آهن۔ '''ڌاڳو'''، مضبوط نموني وريل تہن وارو ڌاڳو هوندو آهي، جنهن جو ڪراس سيڪشن گول شڪل وارو هوندو آهي ۽ جيڪو تجارتي ۽ گهريلو سلائي مشينن سان گڏ هٿ واري سلائي لاءِ به استعمال ٿيندو آهي۔ ڌاڳو عام طور چرخيءَ يا ريل تي ويڙهيل هوندو آهي، ۽ ان جي ماپ يا باريڪيءَ جو درجو چرخيءَ جي ڇيڙي تي ظاهر ڪيو ويندو آهي<ref name="Britannica-thread">{{cite encyclopedia |title=Thread |url=https://www.britannica.com/technology/thread-textile |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-05-08 }}</ref>۔ ڪپهه جو ڌاڳو ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ ڌاڳن وارن ڪپڙن، جهڙوڪ ڪپهه ۽ سٽ، سان مطابقت رکي ٿو، ۽ [[مصنوعي ابريشم]] يا ريان لاءِ به مناسب هوندو آهي، جيڪو سيلولوز مان ٺهندو آهي، جيڪو ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ مادي آهي۔ ريشمي ٿريڊ، ريشم ۽ ان لاءِ مناسب هوندو آهي، جيڪي ٻئي جانورن مان حاصل ٿيندڙ مواد آهن؛ جڏهن⁠تہ نائلون ۽ پوليسٽر مصنوعي ڪپڙن ۽ تمام گهڻي ڇڪ رکندڙ اُڻيل ڪپڙن لاءِ مناسب هوندا آهن<ref name="Britannica-thread"></ref>. == اشتقاق == انگريزي جو لفظ "[[وڪشنري:يارن#انگريزي|يارن]]" [[وچين انگريزي]] مان نڪتل آهي، جيڪو [[قديم انگريزي]] گيئرن {{Lang|ang|gearn}} مان آيو، ۽ [[قديم اعليٰ جرمن]] ''{{Lang|goh|گارن}}'' ("يارن")، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ''{{Lang|nl|گارن}}''، [[قديم يوناني]] {{Lang|grc|χορδή}} (''ڪارڊ''، "رسي")، ۽ [[سنسڪرت]] ھرا ("پٽو") سان لاڳاپيل آهي۔<ref name=definition/> شروعاتي طور هن لفظ جو مطلب آنڊن يا اندرين عضون سان لاڳاپيل هو۔<ref>{{cite web | title=Yarn - Etymology, Origin & Meaning | url=https://www.etymonline.com/word/yarn }}</ref> == تاريخ == [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28358.jpg|thumb|قدرتي فائبرن جا ڌاڳا، جيڪي [[رسو|رسي]] جي تياري ۾ استعمال ٿيندا هئا، اسڪاٽلينڊ، 1918ع]] ڌاڳو ٺاهڻ جو انساني عمل [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] کان موجود هجڻ معلوم آهي۔ [[فائبر|فائبر وارا]] مواد جانورن جي [[چمڙو|کلن]]، [[ڪانو|ڪانن]]، [[ڪپهه]]، [[ان]] ۽ [[ريشم]] مان حاصل ڪيا ويندا هئا۔ ڪپڙي جي [[واپار]] قديم عالمي معيشت ۾ تمام وڏو ڪردار ادا ڪيو۔<ref>{{Cite journal |last=Bay |first=Ann |date=September 1980 |title=Spinning Yarns, Telling Tales about Textiles |url=http://www.smithsonianeducation.org/educators/lesson_plans/spinning_yarns/atz_spinningyarns_sep1980.pdf |journal=Art to Zoo |publisher=Office of Elementary and Secondary Education, [[Smithsonian Institution]] |via=Smithsonian Learning Lab}}</ref> == مواد == ڌاڳو ڪيترن ئي [[قدرتي فائبر|قدرتي]] يا [[مصنوعي فائبر|مصنوعي فائبرن]] مان، يا قدرتي ۽ مصنوعي فائبرن جي ملاوٽ مان تيار ڪري سگهجي ٿو۔ === قدرتي فائبر === {{main|قدرتي فائبر}} ====ڪپهه==== [[File:Flügelspinnmaschine.jpeg|thumb|right|[[Cotton-spinning machinery|فلائر اسپننگ]] ذريعي ڪپهه کي ورايو پيو وڃي]] سڀ کان عام ٻوٽي مان حاصل ٿيندڙ فائبر [[ڪپهه]] آهي، جنهن کي عام طور نفيس ڌاڳي ۾ وريو ويندو آهي ته جيئن ان مان مشيني واڻڻ يا [[ڪپڙو]] ٺاهڻ لاءِ اُڻت ڪري سگهجي۔<ref name="advameg">{{cite web |title = How yarn is made |publisher = Advameg |url = http://www.madehow.com/Volume-3/Yarn.html |access-date = 2007-06-21 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20070616053622/http://www.madehow.com/Volume-3/Yarn.html |archive-date = 2007-06-16 }}</ref> ====ريشم==== [[ريشم]] هڪ قدرتي [[پروٽين]] وارو [[فائبر]] آهي، جنهن جون ڪجهه قسمن کي ڪپڙي ۾ واڻي سگهجي ٿو۔ ريشم جو پروٽيني فائبر بنيادي طور [[فائبرائن]] تي مشتمل هوندو آهي ۽ اهو پتنگي ''[[بامبڪس موري]]'' جي سنڍن ذريعي پيدا ٿيندو آهي۔ خيال ڪيو وڃي ٿو ته ريشم جي پيداوار چين ۾ شروع ٿي، ۽ [[شانگ سلطنت]] (1600–1050 ق م) تائين ريشمي ڌاڳي ۽ ڪپڙي جي تياري چڱيءَ طرح قائم ٿي چڪي هئي۔<ref name="postrel">{{cite book |last1=Postrel |first1=Virginia |title=The Fabric of Civilization: How Textiles Made the World |date=2020 |publisher=Basic Books |location=New York |isbn=9781541617629 |page=58}}</ref><ref name=silkculture>{{cite book |title=Chinese Silk: A Cultural History |last=Vainker |first=Shelagh |year=2004 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=978-0813534466 |pages=20, 17}}</ref> ====سٽ==== [[سٽ]] (linen) هڪ ٻيو قدرتي فائبر آهي، جنهن کي ڌاڳي ۽ ڪپڙي لاءِ استعمال ڪرڻ جي ڊگهي تاريخ موجود آهي۔ سٽ جا فائبر [[السي]] جي ٻوٽي مان حاصل ڪيا ويندا آهن۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XR4mCgAAQBAJ&q=%22linen%22+used+to+make+yarn&pg=PA70|title=J.J. Pizzuto's Fabric Science: Studio Access Card|last1=Johnson|first1=Ingrid|last2=Cohen|first2=Allen C.|last3=Sarkar|first3=Ajoy K.|date=2015-09-24|publisher=Bloomsbury Publishing USA|isbn=9781628926583}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=llOi2BeViCwC&q=%22cotton%22+used+to+make+yarn&pg=PA311|title=Soft Surfaces: Visual Research for Artists, Architects, and Designers|last=Juracek|first=Judy A.|date=2000|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=9780393730333}}</ref> ====ٻيا ٻوٽن وارا فائبر==== [[File:40-QWSTION-BANANATEX-WARPING-LAUSCHSICHT.jpg|thumb|جديد ڪپڙي جي ڪارخاني ۾ واڻڻ لاءِ [[مانيلا هيمپ]] جا وارپ ڌاڳا تيار ڪيا پيا وڃن]] ٻيا ٻوٽن وارا فائبر، جيڪي وريل ڪري ڌاڳو ٺاهيا ويندا آهن، انهن ۾ [[بانس]]، [[ڀنگ]], [[مڪئي]], [[Urtica dioica|ٻٻرڻ]], ۽ [[سويا]] فائبر شامل آهن۔<ref name="vikki" /> ====جانورن جا فائبر==== سڀ کان عام وريل جانوري فائبر [[اون]] آهي، جيڪا [[رڍ]] مان حاصل ڪئي ويندي آهي۔ جيئن⁠تہ ڊگها فائبر بهتر ڌاڳو ٺاهيندا آهن، تنهنڪري وقت سان گڏ رڍن جي اهڙي نسل ڪشي ڪئي وئي آهي جو اهي ڊگها فائبر پيدا ڪن۔ ان سبب [[رڍن جي اون لهڻ]] جي ضرورت وڌي وئي ته جيئن جيتن ۽ وڌيڪ گرمي کان بچاءُ ٿي سگهي۔<ref name="doyle">{{cite journal |last1=Doyle |first1=EK |last2=Preston |first2=JWV |last3=McGregor |first3=BA |last4=Hynd |first4=PI |title=The science behind the wool industry. The importance and value of wool production from sheep. |journal=Anim Front |date=May 17, 2021 |volume=11 |issue=2 |pages=15–23 |doi=10.1093/af/vfab005 |pmid=34026311 |pmc=8127695 }}</ref> ٻين استعمال ٿيندڙ جانوري فائبرن ۾ [[الپاڪا]]، [[انگورا اون|انگورا]]، [[موهير]]، [[لاما]]، [[ڪشميري اون|ڪشميري اون]]، ۽ ريشم شامل آهن۔<ref name="vikki">{{cite book |last1=Haffenden |first1=Vikki |last2=Patmore |first2=Frederica |title=The Knitting Book: Over 250 Step-by-Step Techniques |date=2019 |publisher=DK Publishing |location=New York |isbn=9781465482402 |url=https://books.google.com/books?id=qbW1DwAAQBAJ |access-date=6 November 2024}}</ref> وڌيڪ ناياب صورتن ۾ ڌاڳو [[اٺ]]، [[ياڪ]]، [[common brushtail possum|پوسم]]، [[مشڪ بيل]]، [[وڪونيا]]، [[ٻلي]]، [[Chiengora|ڪتي]]، [[بگهڙ]]، [[Angora rabbit|خرگوش]]، [[بائيسن]]، يا [[چنچيلا]] جي وارن مان، ۽ پڻ [[ترڪي (پکي)|ترڪي]] يا [[شتر مرغ]] جي پنن مان به تيار ڪيو ويندو آهي۔ ===مصنوعي فائبر=== {{Main|مصنوعي فائبر}} مصنوعي فائبرن جا ڪجهه مثال، جيڪي ڌاڳي طور استعمال ٿيندا آهن، انهن ۾ [[نائلون]]، [[ايڪريلڪ فائبر]]، [[ريون]]،<ref>{{cite journal |title=Rayon |journal=Time Magazine |date=1925 |volume=5 |issue=26 |pages=24–25}}</ref> ۽ [[پوليسٽر]] شامل آهن۔ مصنوعي فائبر عام طور جيل جهڙي حالت وارن موادن جي لڳاتار تارن جي صورت ۾ ڪڍيا ويندا آهن۔ انهن تارن کي ڇڪي، سخت ڪري، ۽ پختو ڪيو ويندو آهي ته جيئن پوءِ واري عمل لاءِ گهربل خاصيتون حاصل ٿين۔ مصنوعي فائبر ٽن بنيادي صورتن ۾ ملن ٿا: اسٽيپل، ٽو، ۽ فلامينٽ۔ اسٽيپل ڪٽيل فائبر هوندا آهن، جيڪي عام طور 120 ملي ميٽر تائين ڊيگهه ۾ وڪرو ٿيندا آهن۔ ٽو فائبرن جي لڳاتار "رسي" هوندي آهي، جيڪا ڪيترن فلامينٽن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي هڪٻئي سان ڍيلا ڳنڍيل هوندا آهن۔ فلامينٽ هڪ لڳاتار تار هوندي آهي، جيڪا هڪ يا ڪيترن فلامينٽن تي مشتمل ٿي سگهي ٿي۔ مصنوعي فائبر گهڻو ڪري [[ڪپڙي جي ماپ جا ايڪا|لڪير واري ماپ جي حساب سان وزن]] ۾ ماپيا ويندا آهن۔ ڊينير ۽ ڊي ٽيڪس سڀ کان عام وزن-ڊيگهه ماپون آهن۔ ڪٽيل ڊيگهه رڳو اسٽيپل فائبر تي لاڳو ٿيندي آهي۔ فلامينٽ ڪڍڻ واري عمل کي ڪڏهن ڪڏهن "اسپننگ" به چيو ويندو آهي، پر گهڻا ماڻهو اسپننگ کي وريل ڌاڳو ٺاهڻ سان ڳنڍيندا آهن۔ ===ٻيهر استعمال ٿيل مواد مان ڌاڳو=== [[ٽي شرٽ]] ڌاڳو ٻيهر استعمال ٿيل ڌاڳو آهي، جيڪو ساڳئي ڪپڙي مان ٺاهيو ويندو آهي جيڪو ٽي شرٽن ۽ ٻين ڪپڙن ۾ استعمال ٿيندو آهي۔ اهو گهڻو ڪري ڪپڙا ٺاهڻ دوران بچيل ڪپڙي مان تيار ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري ان کي ٻيهر استعمال لائق ۽ [[ماحول دوست]] پيداوار سمجهيو ويندو آهي۔ اهو گهر ۾ پراڻن ڪپڙن مان به تيار ڪري سگهجي ٿو۔<ref name="coburn">{{cite journal |last1=Coburn |first1=Robyn |date=September 1, 2010 |title=Crafting for a Greener World: T-shirt yarns |url=https://www.life.ca/naturallife/1010/crafting-for-a-greener-world-refashioning-tshirt-yarns.htmhttps://www.life.ca/naturallife/1010/crafting-for-a-greener-world-refashioning-tshirt-yarns.htm |journal=Natural Life Magazine |issue=135 |pages=10–13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612133012/https://www.life.ca/naturallife/1010/crafting-for-a-greener-world-refashioning-tshirt-yarns.htm |archive-date=2015-06-12 |access-date=19 December 2021}}{{Dead link|date=July 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{Cite web |last=Miliani |first=Andrea |date=2022-04-21 |title=Inside a Chilean Factory Turning Old Clothes Into High-Quality Eco-Yarn |url=https://www.vogue.com/article/inside-ecocitex-yarn-factory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250828055533/https://www.vogue.com/article/inside-ecocitex-yarn-factory |archive-date=2025-08-28 |access-date=2025-10-22 |website=Vogue |language=en-US}}</ref> تيار ٿيل ڌاڳو اُڻيل يا ڪروشيه شين ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو۔<ref>{{cite news |last1=Holli |first1=Friedland |title=Knitting with recycled t-shirts |work=Baltimore Examiner |date=April 5, 2010}}</ref> ===مواد جي خاصيتن جو مقابلو=== [[File:Restored primary level spinning machine at Quarry Bank Mill.jpg|thumb|left|190px|برطانيا جي [[Quarry Bank Mill]] ۾ مڪمل بحال ڪيل ڊربي ڊبلر، جيڪو فنيشر ڪارڊنگ لاءِ سليور ليپ تيار ڪري رهيو آهي]] عام طور قدرتي فائبر مصنوعي فائبرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ احتياط سان سنڀالڻ گهرجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي آساني سان سڪي سگهن ٿا، [[فيلٽ]] بڻجي سگهن ٿا، داغدار ٿي سگهن ٿا، ريشا ڇڏين ٿا، رنگ وڃائي سگهن ٿا، ڦهلجي سگهن ٿا، گهنج پئجي سگهن ٿا، يا [[پتنگ]]ن طرفان کائي سگهجن ٿا، جيستائين انهن تي [[مرسيرائيزڊ ڪپهه|مرسيرائيزيشن]] يا سپر واش جهڙا خاص علاج نه ڪيا وڃن۔ پروٽين وارن ڌاڳن جا ڪجهه قسم (مثلاً وار، ريشم، پن) ڪجهه ماڻهن لاءِ چمڙي ۾ جلن پيدا ڪري سگهن ٿا، جنهن سبب [[رابطي واري سوزش]]، [[ڇَتيون]] يا [[ساهه کڻڻ ۾ تڪليف]] ٿي سگهي ٿي۔ اهي ردعمل گهڻو ڪري ٿلهن يا کُردرن فائبرن جي قطر يا انهن جي ڪنارن جي حساسيت سبب ٿيندا آهن۔<ref>{{Cite web|last=Shakespeare|first=Margaret|date=September 30, 2015|title=20 Things You Didn't Know About...Wool|url=https://www.discovermagazine.com/planet-earth/20-things-you-didnt-know-about-wool|access-date=2021-11-25|website=Discover Magazine}}</ref> حقيقت ۾، مشهور خيال جي ابتڙ، اون جي الرجي تقريباً اڻڄاتل آهي۔ Acta Dermato-Venereologica جي هڪ مطالعي موجب، جديد انتهائي نفيس ميرينو اون گهٽ فائبر قطر سبب خارش پيدا نٿي ڪري ۽ [[ڊرميٽائٽس|ايگزيما]] جي سنڀال ۾ فائديمند آهي۔<ref name=pmid28350041>{{cite journal |last1=Zallmann |first1=M |last2=Smith |first2=P |last3=Tang |first3=M |last4=Spelman |first4=L |last5=Cahill |first5=J |last6=Wortmann |first6=G |last7=Katelaris |first7=C |last8=Allen |first8=K |last9=Su |first9=J |title=Debunking the Myth of Wool Allergy: Reviewing the Evidence for Immune and Non-immune Cutaneous Reactions |journal=Acta Dermato Venereologica |date=2017 |volume=97 |issue=8 |pages=906–915 |doi=10.2340/00015555-2655 |pmid=28350041 |doi-access=free |hdl=10072/355515 |hdl-access=free }}</ref> قدرتي وار جهڙا فائبر جڏهن ساڙيا وڃن ٿا ته سڙيل وارن جهڙي بو ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان ڪيترائي انساني وارن وانگر پروٽين مان ٺهيل هوندا آهن۔ ڪپهه ۽ ويسڪوز (ريون) جا ڌاڳا بتيءَ وانگر سڙندا آهن۔ مصنوعي ڌاڳا عام طور ڳري وڃن ٿا، جيتوڻيڪ ڪجهه مصنوعي فائبر فطري طور [[باهه کان بچاءُ وارو ڪپڙو|باهه جي مزاحمت]] رکن ٿا۔ ڪنهن نامعلوم فائبر جي سڙڻ ۽ بوءَ جو مشاهدو ڪرڻ سان اهو طئي ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي ته اهو قدرتي آهي يا مصنوعي، ۽ ان جو فائبر مواد ڇا آهي۔ قدرتي ۽ مصنوعي ٻنهي قسمن جا ڌاڳا [[Pill (textile)|پِل]] ٺاهي سگهن ٿا۔ پِل ٺاهڻ فائبر جي مواد، اسپننگ جي طريقي، وڪڙ، فائبر جي ڊيگهه، ۽ ڪپڙي جي بناوت تي دارومدار رکي ٿو۔ هڪ تہه وارا ڌاڳا يا ميرينو اون جهڙا فائبر وڌيڪ پِل ٺاهيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ تہه فائبرن کي مضبوطي سان نٿي جهلي سگهي، ۽ ميرينو اون جا ننڍا فائبر آساني سان ٻاهر نڪري ايندا آهن۔ مصنوعي ۽ قدرتي فائبرن جي ملاوٽ وارا ڌاڳا پنهنجي هر بنيادي مواد جون خاصيتون حاصل ڪندا آهن، جيڪا انهن جي تناسب تي دارومدار رکي ٿي۔ مصنوعي فائبر گهٽ خرچ، وڌيڪ پائيداري، غيرمعمولي رنگ يا بصري اثر، مشيني ڌوئڻ جي سهولت، داغن جي مزاحمت، گرمي گهٽ رکڻ، يا لباس جو وزن هلڪو ڪرڻ لاءِ شامل ڪيا ويندا آهن۔ a5pz8o1uzn9cck121vggtkqymnwx2kv 376382 376381 2026-05-08T02:38:33Z Intisar Ali 8681 376382 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪٻئي ۾ ڦاٿل فائبرن جي ڊگهي لڳاتار ڊيگهه}} {{other uses}} {{Lead too short|date=May 2022}} {{Infobox material | image = File:Yarn at Folklife - Stierch.jpg | caption = ڌاڳي جا گولا |name=ڌاڳو}} '''ڌاڳو''' هڪٻئي ۾ ڦاٿل [[فائبر|فائبرن]] جي ڊگهي لڳاتار ڊيگهه آهي، جيڪا [[سلائي]]، [[ڪروشيه]]، [[اُڻت]]، [[واڻڻ]]، [[ڀرت]]، [[رسو|رسي]] ٺاهڻ، ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙن]] جي پيداوار ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="definition">{{cite dictionary|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/yarn|title=Yarn|dictionary=Merriam-Webster|access-date=2012-05-25|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507191854/http://www.merriam-webster.com/dictionary/yarn|archive-date=2012-05-07}}</ref> ''[[سلائي وارو ڌاڳو|ٿريڊ]]'' ڌاڳي جو هڪ قسم آهي، جيڪو هٿ سان يا [[سلائي مشين|مشين]] ذريعي سلائي لاءِ استعمال ٿيندو آهي۔ جديد تيار ڪيل سلائي وارا ڌاڳا سلائي دوران پيدا ٿيندڙ دٻاءَ برداشت ڪرڻ لاءِ [[موم]] يا ٻين [[سڻڀ|سڻڀن]] سان مڪمل ڪيا ويندا آهن.<ref>Kadolph, Sara J., ed. (2007) ''Textiles'', 10th edition, Pearson/Prentice-Hall. p. 203. {{ISBN|0-13-118769-4}}</ref> [[ڀرت وارو ڌاڳو|ڀرت وارا ڌاڳا]] خاص طور [[سُئيءَ جو ڪم|سُئيءَ جي ڪم]] لاءِ ٺاهيل ڌاڳا آهن۔ ڌاڳو ڪيترن قدرتي يا مصنوعي موادن مان ٺهي سگهي ٿو، ۽ مختلف رنگن ۽ ٿولهين ۾ ملندو آهي، جن کي "وزن" چيو ويندو آهي۔ جيتوڻيڪ ڌاڳي کي مختلف رنگن ۾ [[رڱڻ|رڱي]] سگهجي ٿو، پر گهڻا ڌاڳا هڪجهڙي [[رنگت]] سان يڪ رنگا هوندا آهن۔ '''ڌاڳو'''، مضبوط نموني وريل تہن وارو ڌاڳو هوندو آهي، جنهن جو ڪراس سيڪشن گول شڪل وارو هوندو آهي ۽ جيڪو تجارتي ۽ گهريلو سلائي مشينن سان گڏ هٿ واري سلائي لاءِ به استعمال ٿيندو آهي۔ ڌاڳو عام طور چرخيءَ يا ريل تي ويڙهيل هوندو آهي، ۽ ان جي ماپ يا باريڪيءَ جو درجو چرخيءَ جي ڇيڙي تي ظاهر ڪيو ويندو آهي<ref name="Britannica-thread">{{cite encyclopedia |title=Thread |url=https://www.britannica.com/technology/thread-textile |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-05-08 }}</ref>۔ ڪپهه جو ڌاڳو ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ ڌاڳن وارن ڪپڙن، جهڙوڪ ڪپهه ۽ سٽ، سان مطابقت رکي ٿو، ۽ [[مصنوعي ابريشم]] يا ريان لاءِ به مناسب هوندو آهي، جيڪو سيلولوز مان ٺهندو آهي، جيڪو ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ مادي آهي۔ ريشمي ٿريڊ، ريشم ۽ ان لاءِ مناسب هوندو آهي، جيڪي ٻئي جانورن مان حاصل ٿيندڙ مواد آهن؛ جڏهن⁠تہ نائلون ۽ پوليسٽر مصنوعي ڪپڙن ۽ تمام گهڻي ڇڪ رکندڙ اُڻيل ڪپڙن لاءِ مناسب هوندا آهن<ref name="Britannica-thread"></ref>. == اشتقاق == انگريزي جو لفظ "[[وڪشنري:يارن#انگريزي|يارن]]" [[وچين انگريزي]] مان نڪتل آهي، جيڪو [[قديم انگريزي]] گيئرن {{Lang|ang|gearn}} مان آيو، ۽ [[قديم اعليٰ جرمن]] ''{{Lang|goh|گارن}}'' ("يارن")، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ''{{Lang|nl|گارن}}''، [[قديم يوناني]] {{Lang|grc|χορδή}} (''ڪارڊ''، "رسي")، ۽ [[سنسڪرت]] ھرا ("پٽو") سان لاڳاپيل آهي۔<ref name=definition/> شروعاتي طور هن لفظ جو مطلب آنڊن يا اندرين عضون سان لاڳاپيل هو۔<ref>{{cite web | title=Yarn - Etymology, Origin & Meaning | url=https://www.etymonline.com/word/yarn }}</ref> == تاريخ == [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28358.jpg|thumb|قدرتي فائبرن جا ڌاڳا، جيڪي [[رسو|رسي]] جي تياري ۾ استعمال ٿيندا هئا، اسڪاٽلينڊ، 1918ع]] ڌاڳو ٺاهڻ جو انساني عمل [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] کان موجود هجڻ معلوم آهي۔ [[فائبر|فائبر وارا]] مواد جانورن جي [[چمڙو|کلن]]، [[ڪانو|ڪانن]]، [[ڪپهه]]، [[ان]] ۽ [[ريشم]] مان حاصل ڪيا ويندا هئا۔ ڪپڙي جي [[واپار]] قديم عالمي معيشت ۾ تمام وڏو ڪردار ادا ڪيو۔<ref>{{Cite journal |last=Bay |first=Ann |date=September 1980 |title=Spinning Yarns, Telling Tales about Textiles |url=http://www.smithsonianeducation.org/educators/lesson_plans/spinning_yarns/atz_spinningyarns_sep1980.pdf |journal=Art to Zoo |publisher=Office of Elementary and Secondary Education, [[Smithsonian Institution]] |via=Smithsonian Learning Lab}}</ref> == مواد == ڌاڳو ڪيترن ئي [[قدرتي فائبر|قدرتي]] يا [[مصنوعي فائبر|مصنوعي فائبرن]] مان، يا قدرتي ۽ مصنوعي فائبرن جي ملاوٽ مان تيار ڪري سگهجي ٿو۔ === قدرتي فائبر === {{main|قدرتي فائبر}} ====ڪپهه==== [[File:Flügelspinnmaschine.jpeg|thumb|right|[[Cotton-spinning machinery|فلائر اسپننگ]] ذريعي ڪپهه کي ورايو پيو وڃي]] سڀ کان عام ٻوٽي مان حاصل ٿيندڙ فائبر [[ڪپهه]] آهي، جنهن کي عام طور نفيس ڌاڳي ۾ وريو ويندو آهي ته جيئن ان مان مشيني واڻڻ يا [[ڪپڙو]] ٺاهڻ لاءِ اُڻت ڪري سگهجي۔<ref name="advameg">{{cite web |title = How yarn is made |publisher = Advameg |url = http://www.madehow.com/Volume-3/Yarn.html |access-date = 2007-06-21 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20070616053622/http://www.madehow.com/Volume-3/Yarn.html |archive-date = 2007-06-16 }}</ref> ====ريشم==== [[ريشم]] هڪ قدرتي [[پروٽين]] وارو [[فائبر]] آهي، جنهن جون ڪجهه قسمن کي ڪپڙي ۾ واڻي سگهجي ٿو۔ ريشم جو پروٽيني فائبر بنيادي طور [[فائبرائن]] تي مشتمل هوندو آهي ۽ اهو پتنگي ''[[بامبڪس موري]]'' جي سنڍن ذريعي پيدا ٿيندو آهي۔ خيال ڪيو وڃي ٿو ته ريشم جي پيداوار چين ۾ شروع ٿي، ۽ [[شانگ سلطنت]] (1600–1050 ق م) تائين ريشمي ڌاڳي ۽ ڪپڙي جي تياري چڱيءَ طرح قائم ٿي چڪي هئي۔<ref name="postrel">{{cite book |last1=Postrel |first1=Virginia |title=The Fabric of Civilization: How Textiles Made the World |date=2020 |publisher=Basic Books |location=New York |isbn=9781541617629 |page=58}}</ref><ref name=silkculture>{{cite book |title=Chinese Silk: A Cultural History |last=Vainker |first=Shelagh |year=2004 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=978-0813534466 |pages=20, 17}}</ref> ====سٽ==== [[سٽ]] (linen) هڪ ٻيو قدرتي فائبر آهي، جنهن کي ڌاڳي ۽ ڪپڙي لاءِ استعمال ڪرڻ جي ڊگهي تاريخ موجود آهي۔ سٽ جا فائبر [[السي]] جي ٻوٽي مان حاصل ڪيا ويندا آهن۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XR4mCgAAQBAJ&q=%22linen%22+used+to+make+yarn&pg=PA70|title=J.J. Pizzuto's Fabric Science: Studio Access Card|last1=Johnson|first1=Ingrid|last2=Cohen|first2=Allen C.|last3=Sarkar|first3=Ajoy K.|date=2015-09-24|publisher=Bloomsbury Publishing USA|isbn=9781628926583}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=llOi2BeViCwC&q=%22cotton%22+used+to+make+yarn&pg=PA311|title=Soft Surfaces: Visual Research for Artists, Architects, and Designers|last=Juracek|first=Judy A.|date=2000|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=9780393730333}}</ref> ====ٻيا ٻوٽن وارا فائبر==== [[File:40-QWSTION-BANANATEX-WARPING-LAUSCHSICHT.jpg|thumb|جديد ڪپڙي جي ڪارخاني ۾ واڻڻ لاءِ [[مانيلا هيمپ]] جا وارپ ڌاڳا تيار ڪيا پيا وڃن]] ٻيا ٻوٽن وارا فائبر، جن کي پاڻ ۾ وارائي ڌاڳو ٺاهيو ويندو آهي، انهن ۾ [[بانس]]، [[ڀنگ]], [[مڪئي]], [[ارٽيڪا ڊائيوڪا|ٻٻرڻ]], ۽ [[سويا]] فائبر شامل آهن۔<ref name="vikki" /> ====جانورن جا فائبر==== سڀ کان عام وريل جانوري فائبر [[اون]] آهي، جيڪا [[رڍ]] مان حاصل ڪئي ويندي آهي۔ جيئن⁠تہ ڊگها فائبر بهتر ڌاڳو ٺاهيندا آهن، تنهنڪري وقت سان گڏ رڍن جي اهڙي نسل ڪشي ڪئي وئي آهي جو اهي ڊگها فائبر پيدا ڪن۔ ان سبب [[رڍن جي اون لهڻ]] جي ضرورت وڌي وئي ته جيئن جيتن ۽ وڌيڪ گرمي کان بچاءُ ٿي سگهي۔<ref name="doyle">{{cite journal |last1=Doyle |first1=EK |last2=Preston |first2=JWV |last3=McGregor |first3=BA |last4=Hynd |first4=PI |title=The science behind the wool industry. The importance and value of wool production from sheep. |journal=Anim Front |date=May 17, 2021 |volume=11 |issue=2 |pages=15–23 |doi=10.1093/af/vfab005 |pmid=34026311 |pmc=8127695 }}</ref> ٻين استعمال ٿيندڙ جانوري فائبرن ۾ [[الپاڪا]]، [[انگورا اون|انگورا]]، [[موهير]]، [[لاما]]، [[ڪشميري اون|ڪشميري اون]]، ۽ ريشم شامل آهن۔<ref name="vikki">{{cite book |last1=Haffenden |first1=Vikki |last2=Patmore |first2=Frederica |title=The Knitting Book: Over 250 Step-by-Step Techniques |date=2019 |publisher=DK Publishing |location=New York |isbn=9781465482402 |url=https://books.google.com/books?id=qbW1DwAAQBAJ |access-date=6 November 2024}}</ref> وڌيڪ ناياب صورتن ۾ ڌاڳو [[اٺ]]، [[ياڪ]]، [[common brushtail possum|پوسم]]، [[مشڪ بيل]]، [[وڪونيا]]، [[ٻلي]]، [[Chiengora|ڪتي]]، [[بگهڙ]]، [[Angora rabbit|خرگوش]]، [[بائيسن]]، يا [[چنچيلا]] جي وارن مان، ۽ پڻ [[ترڪي (پکي)|ترڪي]] يا [[شتر مرغ]] جي پنن مان به تيار ڪيو ويندو آهي۔ ===مصنوعي فائبر=== {{Main|مصنوعي فائبر}} مصنوعي فائبرن جا ڪجهه مثال، جيڪي ڌاڳي طور استعمال ٿيندا آهن، انهن ۾ [[نائلون]]، [[ايڪريلڪ فائبر]]، [[ريون]]،<ref>{{cite journal |title=Rayon |journal=Time Magazine |date=1925 |volume=5 |issue=26 |pages=24–25}}</ref> ۽ [[پوليسٽر]] شامل آهن۔ مصنوعي فائبر عام طور جيل جهڙي حالت وارن موادن جي لڳاتار تارن جي صورت ۾ ڪڍيا ويندا آهن۔ انهن تارن کي ڇڪي، سخت ڪري، ۽ پختو ڪيو ويندو آهي ته جيئن پوءِ واري عمل لاءِ گهربل خاصيتون حاصل ٿين۔ مصنوعي فائبر ٽن بنيادي صورتن ۾ ملن ٿا: اسٽيپل، ٽو، ۽ فلامينٽ۔ اسٽيپل ڪٽيل فائبر هوندا آهن، جيڪي عام طور 120 ملي ميٽر تائين ڊيگهه ۾ وڪرو ٿيندا آهن۔ ٽو فائبرن جي لڳاتار "رسي" هوندي آهي، جيڪا ڪيترن فلامينٽن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي هڪٻئي سان ڍيلا ڳنڍيل هوندا آهن۔ فلامينٽ هڪ لڳاتار تار هوندي آهي، جيڪا هڪ يا ڪيترن فلامينٽن تي مشتمل ٿي سگهي ٿي۔ مصنوعي فائبر گهڻو ڪري [[ڪپڙي جي ماپ جا ايڪا|لڪير واري ماپ جي حساب سان وزن]] ۾ ماپيا ويندا آهن۔ ڊينير ۽ ڊي ٽيڪس سڀ کان عام وزن-ڊيگهه ماپون آهن۔ ڪٽيل ڊيگهه رڳو اسٽيپل فائبر تي لاڳو ٿيندي آهي۔ فلامينٽ ڪڍڻ واري عمل کي ڪڏهن ڪڏهن "اسپننگ" به چيو ويندو آهي، پر گهڻا ماڻهو اسپننگ کي وريل ڌاڳو ٺاهڻ سان ڳنڍيندا آهن۔ ===ٻيهر استعمال ٿيل مواد مان ڌاڳو=== [[ٽي شرٽ]] ڌاڳو ٻيهر استعمال ٿيل ڌاڳو آهي، جيڪو ساڳئي ڪپڙي مان ٺاهيو ويندو آهي جيڪو ٽي شرٽن ۽ ٻين ڪپڙن ۾ استعمال ٿيندو آهي۔ اهو گهڻو ڪري ڪپڙا ٺاهڻ دوران بچيل ڪپڙي مان تيار ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري ان کي ٻيهر استعمال لائق ۽ [[ماحول دوست]] پيداوار سمجهيو ويندو آهي۔ اهو گهر ۾ پراڻن ڪپڙن مان به تيار ڪري سگهجي ٿو۔<ref name="coburn">{{cite journal |last1=Coburn |first1=Robyn |date=September 1, 2010 |title=Crafting for a Greener World: T-shirt yarns |url=https://www.life.ca/naturallife/1010/crafting-for-a-greener-world-refashioning-tshirt-yarns.htmhttps://www.life.ca/naturallife/1010/crafting-for-a-greener-world-refashioning-tshirt-yarns.htm |journal=Natural Life Magazine |issue=135 |pages=10–13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612133012/https://www.life.ca/naturallife/1010/crafting-for-a-greener-world-refashioning-tshirt-yarns.htm |archive-date=2015-06-12 |access-date=19 December 2021}}{{Dead link|date=July 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{Cite web |last=Miliani |first=Andrea |date=2022-04-21 |title=Inside a Chilean Factory Turning Old Clothes Into High-Quality Eco-Yarn |url=https://www.vogue.com/article/inside-ecocitex-yarn-factory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250828055533/https://www.vogue.com/article/inside-ecocitex-yarn-factory |archive-date=2025-08-28 |access-date=2025-10-22 |website=Vogue |language=en-US}}</ref> تيار ٿيل ڌاڳو اُڻيل يا ڪروشيه شين ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو۔<ref>{{cite news |last1=Holli |first1=Friedland |title=Knitting with recycled t-shirts |work=Baltimore Examiner |date=April 5, 2010}}</ref> ===مواد جي خاصيتن جو مقابلو=== [[File:Restored primary level spinning machine at Quarry Bank Mill.jpg|thumb|left|190px|برطانيا جي [[Quarry Bank Mill]] ۾ مڪمل بحال ڪيل ڊربي ڊبلر، جيڪو فنيشر ڪارڊنگ لاءِ سليور ليپ تيار ڪري رهيو آهي]] عام طور قدرتي فائبر مصنوعي فائبرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ احتياط سان سنڀالڻ گهرجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي آساني سان سڪي سگهن ٿا، [[فيلٽ]] بڻجي سگهن ٿا، داغدار ٿي سگهن ٿا، ريشا ڇڏين ٿا، رنگ وڃائي سگهن ٿا، ڦهلجي سگهن ٿا، گهنج پئجي سگهن ٿا، يا [[پتنگ]]ن طرفان کائي سگهجن ٿا، جيستائين انهن تي [[مرسيرائيزڊ ڪپهه|مرسيرائيزيشن]] يا سپر واش جهڙا خاص علاج نه ڪيا وڃن۔ پروٽين وارن ڌاڳن جا ڪجهه قسم (مثلاً وار، ريشم، پن) ڪجهه ماڻهن لاءِ چمڙي ۾ جلن پيدا ڪري سگهن ٿا، جنهن سبب [[رابطي واري سوزش]]، [[ڇَتيون]] يا [[ساهه کڻڻ ۾ تڪليف]] ٿي سگهي ٿي۔ اهي ردعمل گهڻو ڪري ٿلهن يا کُردرن فائبرن جي قطر يا انهن جي ڪنارن جي حساسيت سبب ٿيندا آهن۔<ref>{{Cite web|last=Shakespeare|first=Margaret|date=September 30, 2015|title=20 Things You Didn't Know About...Wool|url=https://www.discovermagazine.com/planet-earth/20-things-you-didnt-know-about-wool|access-date=2021-11-25|website=Discover Magazine}}</ref> حقيقت ۾، مشهور خيال جي ابتڙ، اون جي الرجي تقريباً اڻڄاتل آهي۔ Acta Dermato-Venereologica جي هڪ مطالعي موجب، جديد انتهائي نفيس ميرينو اون گهٽ فائبر قطر سبب خارش پيدا نٿي ڪري ۽ [[ڊرميٽائٽس|ايگزيما]] جي سنڀال ۾ فائديمند آهي۔<ref name=pmid28350041>{{cite journal |last1=Zallmann |first1=M |last2=Smith |first2=P |last3=Tang |first3=M |last4=Spelman |first4=L |last5=Cahill |first5=J |last6=Wortmann |first6=G |last7=Katelaris |first7=C |last8=Allen |first8=K |last9=Su |first9=J |title=Debunking the Myth of Wool Allergy: Reviewing the Evidence for Immune and Non-immune Cutaneous Reactions |journal=Acta Dermato Venereologica |date=2017 |volume=97 |issue=8 |pages=906–915 |doi=10.2340/00015555-2655 |pmid=28350041 |doi-access=free |hdl=10072/355515 |hdl-access=free }}</ref> قدرتي وار جهڙا فائبر جڏهن ساڙيا وڃن ٿا ته سڙيل وارن جهڙي بو ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان ڪيترائي انساني وارن وانگر پروٽين مان ٺهيل هوندا آهن۔ ڪپهه ۽ ويسڪوز (ريون) جا ڌاڳا بتيءَ وانگر سڙندا آهن۔ مصنوعي ڌاڳا عام طور ڳري وڃن ٿا، جيتوڻيڪ ڪجهه مصنوعي فائبر فطري طور [[باهه کان بچاءُ وارو ڪپڙو|باهه جي مزاحمت]] رکن ٿا۔ ڪنهن نامعلوم فائبر جي سڙڻ ۽ بوءَ جو مشاهدو ڪرڻ سان اهو طئي ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي ته اهو قدرتي آهي يا مصنوعي، ۽ ان جو فائبر مواد ڇا آهي۔ قدرتي ۽ مصنوعي ٻنهي قسمن جا ڌاڳا [[Pill (textile)|پِل]] ٺاهي سگهن ٿا۔ پِل ٺاهڻ فائبر جي مواد، اسپننگ جي طريقي، وڪڙ، فائبر جي ڊيگهه، ۽ ڪپڙي جي بناوت تي دارومدار رکي ٿو۔ هڪ تہه وارا ڌاڳا يا ميرينو اون جهڙا فائبر وڌيڪ پِل ٺاهيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ تہه فائبرن کي مضبوطي سان نٿي جهلي سگهي، ۽ ميرينو اون جا ننڍا فائبر آساني سان ٻاهر نڪري ايندا آهن۔ مصنوعي ۽ قدرتي فائبرن جي ملاوٽ وارا ڌاڳا پنهنجي هر بنيادي مواد جون خاصيتون حاصل ڪندا آهن، جيڪا انهن جي تناسب تي دارومدار رکي ٿي۔ مصنوعي فائبر گهٽ خرچ، وڌيڪ پائيداري، غيرمعمولي رنگ يا بصري اثر، مشيني ڌوئڻ جي سهولت، داغن جي مزاحمت، گرمي گهٽ رکڻ، يا لباس جو وزن هلڪو ڪرڻ لاءِ شامل ڪيا ويندا آهن۔ li82xz4ih6j24o84x55tvdaorpnti5t 376383 376382 2026-05-08T02:45:22Z Intisar Ali 8681 376383 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪٻئي ۾ ڦاٿل فائبرن جي ڊگهي لڳاتار ڊيگهه}} {{other uses}} {{Lead too short|date=May 2022}} {{Infobox material | image = File:Yarn at Folklife - Stierch.jpg | caption = ڌاڳي جا گولا |name=ڌاڳو}} '''ڌاڳو''' هڪٻئي ۾ ڦاٿل [[فائبر|فائبرن]] جي ڊگهي لڳاتار ڊيگهه آهي، جيڪا [[سلائي]]، [[ڪروشيه]]، [[اُڻت]]، [[واڻڻ]]، [[ڀرت]]، [[رسو|رسي]] ٺاهڻ، ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙن]] جي پيداوار ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="definition">{{cite dictionary|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/yarn|title=Yarn|dictionary=Merriam-Webster|access-date=2012-05-25|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507191854/http://www.merriam-webster.com/dictionary/yarn|archive-date=2012-05-07}}</ref> ''[[سلائي وارو ڌاڳو|ٿريڊ]]'' ڌاڳي جو هڪ قسم آهي، جيڪو هٿ سان يا [[سلائي مشين|مشين]] ذريعي سلائي لاءِ استعمال ٿيندو آهي۔ جديد تيار ڪيل سلائي وارا ڌاڳا سلائي دوران پيدا ٿيندڙ دٻاءَ برداشت ڪرڻ لاءِ [[موم]] يا ٻين [[سڻڀ|سڻڀن]] سان مڪمل ڪيا ويندا آهن.<ref>Kadolph, Sara J., ed. (2007) ''Textiles'', 10th edition, Pearson/Prentice-Hall. p. 203. {{ISBN|0-13-118769-4}}</ref> [[ڀرت وارو ڌاڳو|ڀرت وارا ڌاڳا]] خاص طور [[سُئيءَ جو ڪم|سُئيءَ جي ڪم]] لاءِ ٺاهيل ڌاڳا آهن۔ ڌاڳو ڪيترن قدرتي يا مصنوعي موادن مان ٺهي سگهي ٿو، ۽ مختلف رنگن ۽ ٿولهين ۾ ملندو آهي، جن کي "وزن" چيو ويندو آهي۔ جيتوڻيڪ ڌاڳي کي مختلف رنگن ۾ [[رڱڻ|رڱي]] سگهجي ٿو، پر گهڻا ڌاڳا هڪجهڙي [[رنگت]] سان يڪ رنگا هوندا آهن۔ '''ڌاڳو'''، مضبوط نموني وريل تہن وارو ڌاڳو هوندو آهي، جنهن جو ڪراس سيڪشن گول شڪل وارو هوندو آهي ۽ جيڪو تجارتي ۽ گهريلو سلائي مشينن سان گڏ هٿ واري سلائي لاءِ به استعمال ٿيندو آهي۔ ڌاڳو عام طور چرخيءَ يا ريل تي ويڙهيل هوندو آهي، ۽ ان جي ماپ يا باريڪيءَ جو درجو چرخيءَ جي ڇيڙي تي ظاهر ڪيو ويندو آهي<ref name="Britannica-thread">{{cite encyclopedia |title=Thread |url=https://www.britannica.com/technology/thread-textile |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-05-08 }}</ref>۔ ڪپهه جو ڌاڳو ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ ڌاڳن وارن ڪپڙن، جهڙوڪ ڪپهه ۽ سٽ، سان مطابقت رکي ٿو، ۽ [[مصنوعي ابريشم]] يا ريان لاءِ به مناسب هوندو آهي، جيڪو سيلولوز مان ٺهندو آهي، جيڪو ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ مادي آهي۔ ريشمي ٿريڊ، ريشم ۽ ان لاءِ مناسب هوندو آهي، جيڪي ٻئي جانورن مان حاصل ٿيندڙ مواد آهن؛ جڏهن⁠تہ نائلون ۽ پوليسٽر مصنوعي ڪپڙن ۽ تمام گهڻي ڇڪ رکندڙ اُڻيل ڪپڙن لاءِ مناسب هوندا آهن<ref name="Britannica-thread"></ref>. == اشتقاق == انگريزي جو لفظ "[[وڪشنري:يارن#انگريزي|يارن]]" [[وچين انگريزي]] مان نڪتل آهي، جيڪو [[قديم انگريزي]] گيئرن {{Lang|ang|gearn}} مان آيو، ۽ [[قديم اعليٰ جرمن]] ''{{Lang|goh|گارن}}'' ("يارن")، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ''{{Lang|nl|گارن}}''، [[قديم يوناني]] {{Lang|grc|χορδή}} (''ڪارڊ''، "رسي")، ۽ [[سنسڪرت]] ھرا ("پٽو") سان لاڳاپيل آهي۔<ref name=definition/> شروعاتي طور هن لفظ جو مطلب آنڊن يا اندرين عضون سان لاڳاپيل هو۔<ref>{{cite web | title=Yarn - Etymology, Origin & Meaning | url=https://www.etymonline.com/word/yarn }}</ref> == تاريخ == [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28358.jpg|thumb|قدرتي فائبرن جا ڌاڳا، جيڪي [[رسو|رسي]] جي تياري ۾ استعمال ٿيندا هئا، اسڪاٽلينڊ، 1918ع]] ڌاڳو ٺاهڻ جو انساني عمل [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] کان موجود هجڻ معلوم آهي۔ [[فائبر|فائبر وارا]] مواد جانورن جي [[چمڙو|کلن]]، [[ڪانو|ڪانن]]، [[ڪپهه]]، [[ان]] ۽ [[ريشم]] مان حاصل ڪيا ويندا هئا۔ ڪپڙي جي [[واپار]] قديم عالمي معيشت ۾ تمام وڏو ڪردار ادا ڪيو۔<ref>{{Cite journal |last=Bay |first=Ann |date=September 1980 |title=Spinning Yarns, Telling Tales about Textiles |url=http://www.smithsonianeducation.org/educators/lesson_plans/spinning_yarns/atz_spinningyarns_sep1980.pdf |journal=Art to Zoo |publisher=Office of Elementary and Secondary Education, [[Smithsonian Institution]] |via=Smithsonian Learning Lab}}</ref> == مواد == ڌاڳو ڪيترن ئي [[قدرتي فائبر|قدرتي]] يا [[مصنوعي فائبر|مصنوعي فائبرن]] مان، يا قدرتي ۽ مصنوعي فائبرن جي ملاوٽ مان تيار ڪري سگهجي ٿو۔ === قدرتي فائبر === {{main|قدرتي فائبر}} ====ڪپهه==== [[File:Flügelspinnmaschine.jpeg|thumb|right|[[Cotton-spinning machinery|فلائر اسپننگ]] ذريعي ڪپهه کي ورايو پيو وڃي]] سڀ کان عام ٻوٽي مان حاصل ٿيندڙ فائبر [[ڪپهه]] آهي، جنهن کي عام طور نفيس ڌاڳي ۾ وريو ويندو آهي ته جيئن ان مان مشيني واڻڻ يا [[ڪپڙو]] ٺاهڻ لاءِ اُڻت ڪري سگهجي۔<ref name="advameg">{{cite web |title = How yarn is made |publisher = Advameg |url = http://www.madehow.com/Volume-3/Yarn.html |access-date = 2007-06-21 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20070616053622/http://www.madehow.com/Volume-3/Yarn.html |archive-date = 2007-06-16 }}</ref> ====ريشم==== [[ريشم]] هڪ قدرتي [[پروٽين]] وارو [[فائبر]] آهي، جنهن جون ڪجهه قسمن کي ڪپڙي ۾ واڻي سگهجي ٿو۔ ريشم جو پروٽيني فائبر بنيادي طور [[فائبرائن]] تي مشتمل هوندو آهي ۽ اهو پتنگي ''[[بامبڪس موري]]'' جي سنڍن ذريعي پيدا ٿيندو آهي۔ خيال ڪيو وڃي ٿو ته ريشم جي پيداوار چين ۾ شروع ٿي، ۽ [[شانگ سلطنت]] (1600–1050 ق م) تائين ريشمي ڌاڳي ۽ ڪپڙي جي تياري چڱيءَ طرح قائم ٿي چڪي هئي۔<ref name="postrel">{{cite book |last1=Postrel |first1=Virginia |title=The Fabric of Civilization: How Textiles Made the World |date=2020 |publisher=Basic Books |location=New York |isbn=9781541617629 |page=58}}</ref><ref name=silkculture>{{cite book |title=Chinese Silk: A Cultural History |last=Vainker |first=Shelagh |year=2004 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=978-0813534466 |pages=20, 17}}</ref> ====سٽ==== [[سٽ]] (linen) هڪ ٻيو قدرتي فائبر آهي، جنهن کي ڌاڳي ۽ ڪپڙي لاءِ استعمال ڪرڻ جي ڊگهي تاريخ موجود آهي۔ سٽ جا فائبر [[السي]] جي ٻوٽي مان حاصل ڪيا ويندا آهن۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XR4mCgAAQBAJ&q=%22linen%22+used+to+make+yarn&pg=PA70|title=J.J. Pizzuto's Fabric Science: Studio Access Card|last1=Johnson|first1=Ingrid|last2=Cohen|first2=Allen C.|last3=Sarkar|first3=Ajoy K.|date=2015-09-24|publisher=Bloomsbury Publishing USA|isbn=9781628926583}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=llOi2BeViCwC&q=%22cotton%22+used+to+make+yarn&pg=PA311|title=Soft Surfaces: Visual Research for Artists, Architects, and Designers|last=Juracek|first=Judy A.|date=2000|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=9780393730333}}</ref> ====ٻيا ٻوٽن وارا فائبر==== [[File:40-QWSTION-BANANATEX-WARPING-LAUSCHSICHT.jpg|thumb|جديد ڪپڙي جي ڪارخاني ۾ واڻڻ لاءِ [[مانيلا هيمپ]] جا وارپ ڌاڳا تيار ڪيا پيا وڃن]] ٻيا ٻوٽن وارا فائبر، جن کي پاڻ ۾ وارائي ڌاڳو ٺاهيو ويندو آهي، انهن ۾ [[بانس]]، [[ڀنگ]], [[مڪئي]], [[ارٽيڪا ڊائيوڪا|ٻٻرڻ]], ۽ [[سويا]] فائبر شامل آهن۔<ref name="vikki" /> ====جانورن جا فائبر==== سڀ کان عام چرخي تي ورايل وريل جانوري فائبر [[ان]] آهي، جيڪا [[رڍ]] مان حاصل ڪئي ويندي آهي۔ جيئن⁠تہ ڊگها فائبر بهتر ڌاڳو ٺاهيندا آهن، تنهنڪري وقت سان گڏ رڍن جي اهڙي نسل ڪشي ڪئي وئي آهي جو اهي ڊگها فائبر پيدا ڪن۔ ان سبب رڍن جي ان لاھڻ جي ضرورت وڌي وئي ته جيئن جيتن ۽ وڌيڪ گرمي کان بچاءُ ٿي سگهي۔<ref name="doyle">{{cite journal |last1=Doyle |first1=EK |last2=Preston |first2=JWV |last3=McGregor |first3=BA |last4=Hynd |first4=PI |title=The science behind the wool industry. The importance and value of wool production from sheep. |journal=Anim Front |date=May 17, 2021 |volume=11 |issue=2 |pages=15–23 |doi=10.1093/af/vfab005 |pmid=34026311 |pmc=8127695 }}</ref> ٻين استعمال ٿيندڙ جانوري فائبرن ۾ [[الپاڪا]]، [[انگورا ان|انگورا]]، [[موهير]]، [[لاما]]، [[ڪشميري ان]]، ۽ ريشم شامل آهن۔<ref name="vikki">{{cite book |last1=Haffenden |first1=Vikki |last2=Patmore |first2=Frederica |title=The Knitting Book: Over 250 Step-by-Step Techniques |date=2019 |publisher=DK Publishing |location=New York |isbn=9781465482402 |url=https://books.google.com/books?id=qbW1DwAAQBAJ |access-date=6 November 2024}}</ref> وڌيڪ ناياب صورتن ۾ ڌاڳو [[اٺ]]، [[ياڪ]]، [[عام برش جھڙي پڇ وارو پوسم|پوسم]]، [[مسڪ ڍڳو]]، [[وڪونيا]]، [[ٻلي]]، [[چينگورا|ڪتي]]، [[بگھڙ]]، [[انگورائي سيھڙ|سيھڙ]]، [[بائيسن]]، يا [[چنچيلا]] جي وارن مان، ۽ پڻ [[ترڪي (پکي)|ترڪي]] يا [[شتر مرغ]] جي کنڀن مان به تيار ڪيو ويندو آهي۔ ===مصنوعي فائبر=== {{Main|مصنوعي فائبر}} مصنوعي فائبرن جا ڪجهه مثال، جيڪي ڌاڳي طور استعمال ٿيندا آهن، انهن ۾ [[نائلون]]، [[ايڪريلڪ فائبر]]، [[ريون]]،<ref>{{cite journal |title=Rayon |journal=Time Magazine |date=1925 |volume=5 |issue=26 |pages=24–25}}</ref> ۽ [[پوليسٽر]] شامل آهن۔ مصنوعي فائبر عام طور جيل جهڙي حالت وارن موادن جي لڳاتار تارن جي صورت ۾ ڪڍيا ويندا آهن۔ انهن تارن کي ڇڪي، سخت ڪري، ۽ پختو ڪيو ويندو آهي ته جيئن پوءِ واري عمل لاءِ گهربل خاصيتون حاصل ٿين۔ مصنوعي فائبر ٽن بنيادي صورتن ۾ ملن ٿا: اسٽيپل، ٽو، ۽ فلامينٽ۔ اسٽيپل ڪٽيل فائبر هوندا آهن، جيڪي عام طور 120 ملي ميٽر تائين ڊيگهه ۾ وڪرو ٿيندا آهن۔ ٽو فائبرن جي لڳاتار "رسي" هوندي آهي، جيڪا ڪيترن فلامينٽن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي هڪٻئي سان ڍيلا ڳنڍيل هوندا آهن۔ فلامينٽ هڪ لڳاتار تار هوندي آهي، جيڪا هڪ يا ڪيترن فلامينٽن تي مشتمل ٿي سگهي ٿي۔ مصنوعي فائبر گهڻو ڪري [[ڪپڙي جي ماپ جا ايڪا|لڪير واري ماپ جي حساب سان وزن]] ۾ ماپيا ويندا آهن۔ ڊينير ۽ ڊي ٽيڪس سڀ کان عام وزن-ڊيگهه ماپون آهن۔ ڪٽيل ڊيگهه رڳو اسٽيپل فائبر تي لاڳو ٿيندي آهي۔ فلامينٽ ڪڍڻ واري عمل کي ڪڏهن ڪڏهن "اسپننگ" به چيو ويندو آهي، پر گهڻا ماڻهو اسپننگ کي وريل ڌاڳو ٺاهڻ سان ڳنڍيندا آهن۔ ===ٻيهر استعمال ٿيل مواد مان ڌاڳو=== [[ٽي شرٽ]] ڌاڳو ٻيهر استعمال ٿيل ڌاڳو آهي، جيڪو ساڳئي ڪپڙي مان ٺاهيو ويندو آهي جيڪو ٽي شرٽن ۽ ٻين ڪپڙن ۾ استعمال ٿيندو آهي۔ اهو گهڻو ڪري ڪپڙا ٺاهڻ دوران بچيل ڪپڙي مان تيار ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري ان کي ٻيهر استعمال لائق ۽ [[ماحول دوست]] پيداوار سمجهيو ويندو آهي۔ اهو گهر ۾ پراڻن ڪپڙن مان به تيار ڪري سگهجي ٿو۔<ref name="coburn">{{cite journal |last1=Coburn |first1=Robyn |date=September 1, 2010 |title=Crafting for a Greener World: T-shirt yarns |url=https://www.life.ca/naturallife/1010/crafting-for-a-greener-world-refashioning-tshirt-yarns.htmhttps://www.life.ca/naturallife/1010/crafting-for-a-greener-world-refashioning-tshirt-yarns.htm |journal=Natural Life Magazine |issue=135 |pages=10–13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612133012/https://www.life.ca/naturallife/1010/crafting-for-a-greener-world-refashioning-tshirt-yarns.htm |archive-date=2015-06-12 |access-date=19 December 2021}}{{Dead link|date=July 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{Cite web |last=Miliani |first=Andrea |date=2022-04-21 |title=Inside a Chilean Factory Turning Old Clothes Into High-Quality Eco-Yarn |url=https://www.vogue.com/article/inside-ecocitex-yarn-factory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250828055533/https://www.vogue.com/article/inside-ecocitex-yarn-factory |archive-date=2025-08-28 |access-date=2025-10-22 |website=Vogue |language=en-US}}</ref> تيار ٿيل ڌاڳو اُڻيل يا ڪروشيه شين ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو۔<ref>{{cite news |last1=Holli |first1=Friedland |title=Knitting with recycled t-shirts |work=Baltimore Examiner |date=April 5, 2010}}</ref> ===مواد جي خاصيتن جو مقابلو=== [[File:Restored primary level spinning machine at Quarry Bank Mill.jpg|thumb|left|190px|برطانيا جي [[Quarry Bank Mill]] ۾ مڪمل بحال ڪيل ڊربي ڊبلر، جيڪو فنيشر ڪارڊنگ لاءِ سليور ليپ تيار ڪري رهيو آهي]] عام طور قدرتي فائبر مصنوعي فائبرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ احتياط سان سنڀالڻ گهرجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي آساني سان سڪي سگهن ٿا، [[فيلٽ]] بڻجي سگهن ٿا، داغدار ٿي سگهن ٿا، ريشا ڇڏين ٿا، رنگ وڃائي سگهن ٿا، ڦهلجي سگهن ٿا، گهنج پئجي سگهن ٿا، يا [[پتنگ]]ن طرفان کائي سگهجن ٿا، جيستائين انهن تي [[مرسيرائيزڊ ڪپهه|مرسيرائيزيشن]] يا سپر واش جهڙا خاص علاج نه ڪيا وڃن۔ پروٽين وارن ڌاڳن جا ڪجهه قسم (مثلاً وار، ريشم، پن) ڪجهه ماڻهن لاءِ چمڙي ۾ جلن پيدا ڪري سگهن ٿا، جنهن سبب [[رابطي واري سوزش]]، [[ڇَتيون]] يا [[ساهه کڻڻ ۾ تڪليف]] ٿي سگهي ٿي۔ اهي ردعمل گهڻو ڪري ٿلهن يا کُردرن فائبرن جي قطر يا انهن جي ڪنارن جي حساسيت سبب ٿيندا آهن۔<ref>{{Cite web|last=Shakespeare|first=Margaret|date=September 30, 2015|title=20 Things You Didn't Know About...Wool|url=https://www.discovermagazine.com/planet-earth/20-things-you-didnt-know-about-wool|access-date=2021-11-25|website=Discover Magazine}}</ref> حقيقت ۾، مشهور خيال جي ابتڙ، اون جي الرجي تقريباً اڻڄاتل آهي۔ Acta Dermato-Venereologica جي هڪ مطالعي موجب، جديد انتهائي نفيس ميرينو اون گهٽ فائبر قطر سبب خارش پيدا نٿي ڪري ۽ [[ڊرميٽائٽس|ايگزيما]] جي سنڀال ۾ فائديمند آهي۔<ref name=pmid28350041>{{cite journal |last1=Zallmann |first1=M |last2=Smith |first2=P |last3=Tang |first3=M |last4=Spelman |first4=L |last5=Cahill |first5=J |last6=Wortmann |first6=G |last7=Katelaris |first7=C |last8=Allen |first8=K |last9=Su |first9=J |title=Debunking the Myth of Wool Allergy: Reviewing the Evidence for Immune and Non-immune Cutaneous Reactions |journal=Acta Dermato Venereologica |date=2017 |volume=97 |issue=8 |pages=906–915 |doi=10.2340/00015555-2655 |pmid=28350041 |doi-access=free |hdl=10072/355515 |hdl-access=free }}</ref> قدرتي وار جهڙا فائبر جڏهن ساڙيا وڃن ٿا ته سڙيل وارن جهڙي بو ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان ڪيترائي انساني وارن وانگر پروٽين مان ٺهيل هوندا آهن۔ ڪپهه ۽ ويسڪوز (ريون) جا ڌاڳا بتيءَ وانگر سڙندا آهن۔ مصنوعي ڌاڳا عام طور ڳري وڃن ٿا، جيتوڻيڪ ڪجهه مصنوعي فائبر فطري طور [[باهه کان بچاءُ وارو ڪپڙو|باهه جي مزاحمت]] رکن ٿا۔ ڪنهن نامعلوم فائبر جي سڙڻ ۽ بوءَ جو مشاهدو ڪرڻ سان اهو طئي ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي ته اهو قدرتي آهي يا مصنوعي، ۽ ان جو فائبر مواد ڇا آهي۔ قدرتي ۽ مصنوعي ٻنهي قسمن جا ڌاڳا [[Pill (textile)|پِل]] ٺاهي سگهن ٿا۔ پِل ٺاهڻ فائبر جي مواد، اسپننگ جي طريقي، وڪڙ، فائبر جي ڊيگهه، ۽ ڪپڙي جي بناوت تي دارومدار رکي ٿو۔ هڪ تہه وارا ڌاڳا يا ميرينو اون جهڙا فائبر وڌيڪ پِل ٺاهيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ تہه فائبرن کي مضبوطي سان نٿي جهلي سگهي، ۽ ميرينو اون جا ننڍا فائبر آساني سان ٻاهر نڪري ايندا آهن۔ مصنوعي ۽ قدرتي فائبرن جي ملاوٽ وارا ڌاڳا پنهنجي هر بنيادي مواد جون خاصيتون حاصل ڪندا آهن، جيڪا انهن جي تناسب تي دارومدار رکي ٿي۔ مصنوعي فائبر گهٽ خرچ، وڌيڪ پائيداري، غيرمعمولي رنگ يا بصري اثر، مشيني ڌوئڻ جي سهولت، داغن جي مزاحمت، گرمي گهٽ رکڻ، يا لباس جو وزن هلڪو ڪرڻ لاءِ شامل ڪيا ويندا آهن۔ l7nw7m6woybovxre1iiye8bznw4lpj6 376384 376383 2026-05-08T02:49:05Z Intisar Ali 8681 376384 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪٻئي ۾ ڦاٿل فائبرن جي ڊگهي لڳاتار ڊيگهه}} {{other uses}} {{Lead too short|date=May 2022}} {{Infobox material | image = File:Yarn at Folklife - Stierch.jpg | caption = ڌاڳي جا گولا |name=ڌاڳو}} '''ڌاڳو''' هڪٻئي ۾ ڦاٿل [[فائبر|فائبرن]] جي ڊگهي لڳاتار ڊيگهه آهي، جيڪا [[سلائي]]، [[ڪروشيه]]، [[اُڻت]]، [[واڻڻ]]، [[ڀرت]]، [[رسو|رسي]] ٺاهڻ، ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙن]] جي پيداوار ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="definition">{{cite dictionary|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/yarn|title=Yarn|dictionary=Merriam-Webster|access-date=2012-05-25|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507191854/http://www.merriam-webster.com/dictionary/yarn|archive-date=2012-05-07}}</ref> ''[[سلائي وارو ڌاڳو|ٿريڊ]]'' ڌاڳي جو هڪ قسم آهي، جيڪو هٿ سان يا [[سلائي مشين|مشين]] ذريعي سلائي لاءِ استعمال ٿيندو آهي۔ جديد تيار ڪيل سلائي وارا ڌاڳا سلائي دوران پيدا ٿيندڙ دٻاءَ برداشت ڪرڻ لاءِ [[موم]] يا ٻين [[سڻڀ|سڻڀن]] سان مڪمل ڪيا ويندا آهن.<ref>Kadolph, Sara J., ed. (2007) ''Textiles'', 10th edition, Pearson/Prentice-Hall. p. 203. {{ISBN|0-13-118769-4}}</ref> [[ڀرت وارو ڌاڳو|ڀرت وارا ڌاڳا]] خاص طور [[سُئيءَ جو ڪم|سُئيءَ جي ڪم]] لاءِ ٺاهيل ڌاڳا آهن۔ ڌاڳو ڪيترن قدرتي يا مصنوعي موادن مان ٺهي سگهي ٿو، ۽ مختلف رنگن ۽ ٿولهين ۾ ملندو آهي، جن کي "وزن" چيو ويندو آهي۔ جيتوڻيڪ ڌاڳي کي مختلف رنگن ۾ [[رڱڻ|رڱي]] سگهجي ٿو، پر گهڻا ڌاڳا هڪجهڙي [[رنگت]] سان يڪ رنگا هوندا آهن۔ '''ڌاڳو'''، مضبوط نموني وريل تہن وارو ڌاڳو هوندو آهي، جنهن جو ڪراس سيڪشن گول شڪل وارو هوندو آهي ۽ جيڪو تجارتي ۽ گهريلو سلائي مشينن سان گڏ هٿ واري سلائي لاءِ به استعمال ٿيندو آهي۔ ڌاڳو عام طور چرخيءَ يا ريل تي ويڙهيل هوندو آهي، ۽ ان جي ماپ يا باريڪيءَ جو درجو چرخيءَ جي ڇيڙي تي ظاهر ڪيو ويندو آهي<ref name="Britannica-thread">{{cite encyclopedia |title=Thread |url=https://www.britannica.com/technology/thread-textile |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-05-08 }}</ref>۔ ڪپهه جو ڌاڳو ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ ڌاڳن وارن ڪپڙن، جهڙوڪ ڪپهه ۽ سٽ، سان مطابقت رکي ٿو، ۽ [[مصنوعي ابريشم]] يا ريان لاءِ به مناسب هوندو آهي، جيڪو سيلولوز مان ٺهندو آهي، جيڪو ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ مادي آهي۔ ريشمي ٿريڊ، ريشم ۽ ان لاءِ مناسب هوندو آهي، جيڪي ٻئي جانورن مان حاصل ٿيندڙ مواد آهن؛ جڏهن⁠تہ نائلون ۽ پوليسٽر مصنوعي ڪپڙن ۽ تمام گهڻي ڇڪ رکندڙ اُڻيل ڪپڙن لاءِ مناسب هوندا آهن<ref name="Britannica-thread"></ref>. == اشتقاق == انگريزي جو لفظ "[[وڪشنري:يارن#انگريزي|يارن]]" [[وچين انگريزي]] مان نڪتل آهي، جيڪو [[قديم انگريزي]] گيئرن {{Lang|ang|gearn}} مان آيو، ۽ [[قديم اعليٰ جرمن]] ''{{Lang|goh|گارن}}'' ("يارن")، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ''{{Lang|nl|گارن}}''، [[قديم يوناني]] {{Lang|grc|χορδή}} (''ڪارڊ''، "رسي")، ۽ [[سنسڪرت]] ھرا ("پٽو") سان لاڳاپيل آهي۔<ref name=definition/> شروعاتي طور هن لفظ جو مطلب آنڊن يا اندرين عضون سان لاڳاپيل هو۔<ref>{{cite web | title=Yarn - Etymology, Origin & Meaning | url=https://www.etymonline.com/word/yarn }}</ref> == تاريخ == [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28358.jpg|thumb|قدرتي فائبرن جا ڌاڳا، جيڪي [[رسو|رسي]] جي تياري ۾ استعمال ٿيندا هئا، اسڪاٽلينڊ، 1918ع]] ڌاڳو ٺاهڻ جو انساني عمل [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] کان موجود هجڻ معلوم آهي۔ [[فائبر|فائبر وارا]] مواد جانورن جي [[چمڙو|کلن]]، [[ڪانو|ڪانن]]، [[ڪپهه]]، [[ان]] ۽ [[ريشم]] مان حاصل ڪيا ويندا هئا۔ ڪپڙي جي [[واپار]] قديم عالمي معيشت ۾ تمام وڏو ڪردار ادا ڪيو۔<ref>{{Cite journal |last=Bay |first=Ann |date=September 1980 |title=Spinning Yarns, Telling Tales about Textiles |url=http://www.smithsonianeducation.org/educators/lesson_plans/spinning_yarns/atz_spinningyarns_sep1980.pdf |journal=Art to Zoo |publisher=Office of Elementary and Secondary Education, [[Smithsonian Institution]] |via=Smithsonian Learning Lab}}</ref> == مواد == ڌاڳو ڪيترن ئي [[قدرتي فائبر|قدرتي]] يا [[مصنوعي فائبر|مصنوعي فائبرن]] مان، يا قدرتي ۽ مصنوعي فائبرن جي ملاوٽ مان تيار ڪري سگهجي ٿو۔ === قدرتي فائبر === {{main|قدرتي فائبر}} ====ڪپهه==== [[File:Flügelspinnmaschine.jpeg|thumb|right|[[Cotton-spinning machinery|فلائر اسپننگ]] ذريعي ڪپهه کي ورايو پيو وڃي]] سڀ کان عام ٻوٽي مان حاصل ٿيندڙ فائبر [[ڪپهه]] آهي، جنهن کي عام طور نفيس ڌاڳي ۾ وريو ويندو آهي ته جيئن ان مان مشيني واڻڻ يا [[ڪپڙو]] ٺاهڻ لاءِ اُڻت ڪري سگهجي۔<ref name="advameg">{{cite web |title = How yarn is made |publisher = Advameg |url = http://www.madehow.com/Volume-3/Yarn.html |access-date = 2007-06-21 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20070616053622/http://www.madehow.com/Volume-3/Yarn.html |archive-date = 2007-06-16 }}</ref> ====ريشم==== [[ريشم]] هڪ قدرتي [[پروٽين]] وارو [[فائبر]] آهي، جنهن جون ڪجهه قسمن کي ڪپڙي ۾ واڻي سگهجي ٿو۔ ريشم جو پروٽيني فائبر بنيادي طور [[فائبرائن]] تي مشتمل هوندو آهي ۽ اهو پتنگي ''[[بامبڪس موري]]'' جي سنڍن ذريعي پيدا ٿيندو آهي۔ خيال ڪيو وڃي ٿو ته ريشم جي پيداوار چين ۾ شروع ٿي، ۽ [[شانگ سلطنت]] (1600–1050 ق م) تائين ريشمي ڌاڳي ۽ ڪپڙي جي تياري چڱيءَ طرح قائم ٿي چڪي هئي۔<ref name="postrel">{{cite book |last1=Postrel |first1=Virginia |title=The Fabric of Civilization: How Textiles Made the World |date=2020 |publisher=Basic Books |location=New York |isbn=9781541617629 |page=58}}</ref><ref name=silkculture>{{cite book |title=Chinese Silk: A Cultural History |last=Vainker |first=Shelagh |year=2004 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=978-0813534466 |pages=20, 17}}</ref> ====سٽ==== [[سٽ]] (linen) هڪ ٻيو قدرتي فائبر آهي، جنهن کي ڌاڳي ۽ ڪپڙي لاءِ استعمال ڪرڻ جي ڊگهي تاريخ موجود آهي۔ سٽ جا فائبر [[السي]] جي ٻوٽي مان حاصل ڪيا ويندا آهن۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XR4mCgAAQBAJ&q=%22linen%22+used+to+make+yarn&pg=PA70|title=J.J. Pizzuto's Fabric Science: Studio Access Card|last1=Johnson|first1=Ingrid|last2=Cohen|first2=Allen C.|last3=Sarkar|first3=Ajoy K.|date=2015-09-24|publisher=Bloomsbury Publishing USA|isbn=9781628926583}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=llOi2BeViCwC&q=%22cotton%22+used+to+make+yarn&pg=PA311|title=Soft Surfaces: Visual Research for Artists, Architects, and Designers|last=Juracek|first=Judy A.|date=2000|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=9780393730333}}</ref> ====ٻيا ٻوٽن وارا فائبر==== [[File:40-QWSTION-BANANATEX-WARPING-LAUSCHSICHT.jpg|thumb|جديد ڪپڙي جي ڪارخاني ۾ واڻڻ لاءِ [[مانيلا هيمپ]] جا وارپ ڌاڳا تيار ڪيا پيا وڃن]] ٻيا ٻوٽن وارا فائبر، جن کي پاڻ ۾ وارائي ڌاڳو ٺاهيو ويندو آهي، انهن ۾ [[بانس]]، [[ڀنگ]], [[مڪئي]], [[ارٽيڪا ڊائيوڪا|ٻٻرڻ]], ۽ [[سويا]] فائبر شامل آهن۔<ref name="vikki" /> ====جانورن جا فائبر==== سڀ کان عام چرخي تي ورايل وريل جانوري فائبر [[ان]] آهي، جيڪا [[رڍ]] مان حاصل ڪئي ويندي آهي۔ جيئن⁠تہ ڊگها فائبر بهتر ڌاڳو ٺاهيندا آهن، تنهنڪري وقت سان گڏ رڍن جي اهڙي نسل ڪشي ڪئي وئي آهي جو اهي ڊگها فائبر پيدا ڪن۔ ان سبب رڍن جي ان لاھڻ جي ضرورت وڌي وئي ته جيئن جيتن ۽ وڌيڪ گرمي کان بچاءُ ٿي سگهي۔<ref name="doyle">{{cite journal |last1=Doyle |first1=EK |last2=Preston |first2=JWV |last3=McGregor |first3=BA |last4=Hynd |first4=PI |title=The science behind the wool industry. The importance and value of wool production from sheep. |journal=Anim Front |date=May 17, 2021 |volume=11 |issue=2 |pages=15–23 |doi=10.1093/af/vfab005 |pmid=34026311 |pmc=8127695 }}</ref> ٻين استعمال ٿيندڙ جانوري فائبرن ۾ [[الپاڪا]]، [[انگورا ان|انگورا]]، [[موهير]]، [[لاما]]، [[ڪشميري ان]]، ۽ ريشم شامل آهن۔<ref name="vikki">{{cite book |last1=Haffenden |first1=Vikki |last2=Patmore |first2=Frederica |title=The Knitting Book: Over 250 Step-by-Step Techniques |date=2019 |publisher=DK Publishing |location=New York |isbn=9781465482402 |url=https://books.google.com/books?id=qbW1DwAAQBAJ |access-date=6 November 2024}}</ref> وڌيڪ ناياب صورتن ۾ ڌاڳو [[اٺ]]، [[ياڪ]]، [[عام برش جھڙي پڇ وارو پوسم|پوسم]]، [[مسڪ ڍڳو]]، [[وڪونيا]]، [[ٻلي]]، [[چينگورا|ڪتي]]، [[بگھڙ]]، [[انگورائي سيھڙ|سيھڙ]]، [[بائيسن]]، يا [[چنچيلا]] جي وارن مان، ۽ پڻ [[ترڪي (پکي)|ترڪي]] يا [[شتر مرغ]] جي کنڀن مان به تيار ڪيو ويندو آهي۔ ===مصنوعي فائبر=== {{Main|مصنوعي فائبر}} مصنوعي فائبرن جا ڪجهه مثال، جيڪي ڌاڳي طور استعمال ٿيندا آهن، انهن ۾ [[نائلون]]، [[ايڪريلڪ فائبر]]، [[ريون]]،<ref>{{cite journal |title=Rayon |journal=Time Magazine |date=1925 |volume=5 |issue=26 |pages=24–25}}</ref> ۽ [[پوليسٽر]] شامل آهن۔ مصنوعي فائبر عام طور جيل جهڙي حالت وارن موادن جي لڳاتار تارن جي صورت ۾ ڪڍيا ويندا آهن۔ انهن تارن کي ڇڪي، سخت ڪري، ۽ پختو ڪيو ويندو آهي ته جيئن پوءِ واري عمل لاءِ گهربل خاصيتون حاصل ٿين۔ مصنوعي فائبر ٽن بنيادي صورتن ۾ ملن ٿا: اسٽيپل، ٽو، ۽ فلامينٽ۔ اسٽيپل ڪٽيل فائبر هوندا آهن، جيڪي عام طور 120 ملي ميٽر تائين ڊيگهه ۾ ڪتيا ويندا آهن۔ ٽو فائبرن جي لڳاتار "رسي" هوندي آهي، جيڪا ڪيترن فلامينٽن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي هڪٻئي سان ڍيلا ڳنڍيل هوندا آهن۔ فلامينٽ هڪ لڳاتار تار هوندي آهي، جيڪا هڪ يا ڪيترن فلامينٽن تي مشتمل ٿي سگهي ٿي۔ مصنوعي فائبر گهڻو ڪري [[ڪپڙي جي ماپ جا ايڪا|لڪير واري ماپ جي حساب سان وزن]] ۾ ماپيا ويندا آهن۔ ڊينير ۽ ڊي ٽيڪس سڀ کان عام وزن-ڊيگهه ماپون آهن۔ ڪٽيل ڊيگهه رڳو اسٽيپل فائبر تي لاڳو ٿيندي آهي۔ فلامينٽ ڪڍڻ واري عمل کي ڪڏهن ڪڏهن ڪرڻ يا"اسپننگ" به چيو ويندو آهي، پر گهڻا ماڻهو ڪتڻ کي چرخي تي ڌاڳو ٺاهڻ سان ڳنڍيندا آهن۔ ===ٻيهر استعمال ٿيل مواد مان ڌاڳو=== [[ٽي شرٽ]] ڌاڳو ٻيهر استعمال ٿيل ڌاڳو آهي، جيڪو ساڳئي ڪپڙي مان ٺاهيو ويندو آهي جيڪو ٽي شرٽن ۽ ٻين ڪپڙن ۾ استعمال ٿيندو آهي۔ اهو گهڻو ڪري ڪپڙا ٺاهڻ دوران بچيل ڪپڙي مان تيار ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري ان کي ٻيهر استعمال لائق ۽ [[ماحول دوست]] پيداوار سمجهيو ويندو آهي۔ اهو گهر ۾ پراڻن ڪپڙن مان به تيار ڪري سگهجي ٿو۔<ref name="coburn">{{cite journal |last1=Coburn |first1=Robyn |date=September 1, 2010 |title=Crafting for a Greener World: T-shirt yarns |url=https://www.life.ca/naturallife/1010/crafting-for-a-greener-world-refashioning-tshirt-yarns.htmhttps://www.life.ca/naturallife/1010/crafting-for-a-greener-world-refashioning-tshirt-yarns.htm |journal=Natural Life Magazine |issue=135 |pages=10–13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612133012/https://www.life.ca/naturallife/1010/crafting-for-a-greener-world-refashioning-tshirt-yarns.htm |archive-date=2015-06-12 |access-date=19 December 2021}}{{Dead link|date=July 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{Cite web |last=Miliani |first=Andrea |date=2022-04-21 |title=Inside a Chilean Factory Turning Old Clothes Into High-Quality Eco-Yarn |url=https://www.vogue.com/article/inside-ecocitex-yarn-factory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250828055533/https://www.vogue.com/article/inside-ecocitex-yarn-factory |archive-date=2025-08-28 |access-date=2025-10-22 |website=Vogue |language=en-US}}</ref> تيار ٿيل ڌاڳو اُڻيل يا ڪروشيه شين ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو۔<ref>{{cite news |last1=Holli |first1=Friedland |title=Knitting with recycled t-shirts |work=Baltimore Examiner |date=April 5, 2010}}</ref> ===مواد جي خاصيتن جو مقابلو=== [[File:Restored primary level spinning machine at Quarry Bank Mill.jpg|thumb|left|190px|برطانيا جي [[Quarry Bank Mill]] ۾ مڪمل بحال ڪيل ڊربي ڊبلر، جيڪو فنيشر ڪارڊنگ لاءِ سليور ليپ تيار ڪري رهيو آهي]] عام طور قدرتي فائبر مصنوعي فائبرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ احتياط سان سنڀالڻ گهرجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي آساني سان سڪي سگهن ٿا، [[فيلٽ]] بڻجي سگهن ٿا، داغدار ٿي سگهن ٿا، ريشا ڇڏين ٿا، رنگ وڃائي سگهن ٿا، ڦهلجي سگهن ٿا، گهنج پئجي سگهن ٿا، يا [[پتنگ]]ن طرفان کائي سگهجن ٿا، جيستائين انهن تي [[مرسيرائيزڊ ڪپهه|مرسيرائيزيشن]] يا سپر واش جهڙا خاص علاج نه ڪيا وڃن۔ پروٽين وارن ڌاڳن جا ڪجهه قسم (مثلاً وار، ريشم، پن) ڪجهه ماڻهن لاءِ چمڙي ۾ جلن پيدا ڪري سگهن ٿا، جنهن سبب [[رابطي واري سوزش]]، [[ڇَتيون]] يا [[ساهه کڻڻ ۾ تڪليف]] ٿي سگهي ٿي۔ اهي ردعمل گهڻو ڪري ٿلهن يا کُردرن فائبرن جي قطر يا انهن جي ڪنارن جي حساسيت سبب ٿيندا آهن۔<ref>{{Cite web|last=Shakespeare|first=Margaret|date=September 30, 2015|title=20 Things You Didn't Know About...Wool|url=https://www.discovermagazine.com/planet-earth/20-things-you-didnt-know-about-wool|access-date=2021-11-25|website=Discover Magazine}}</ref> حقيقت ۾، مشهور خيال جي ابتڙ، اون جي الرجي تقريباً اڻڄاتل آهي۔ Acta Dermato-Venereologica جي هڪ مطالعي موجب، جديد انتهائي نفيس ميرينو اون گهٽ فائبر قطر سبب خارش پيدا نٿي ڪري ۽ [[ڊرميٽائٽس|ايگزيما]] جي سنڀال ۾ فائديمند آهي۔<ref name=pmid28350041>{{cite journal |last1=Zallmann |first1=M |last2=Smith |first2=P |last3=Tang |first3=M |last4=Spelman |first4=L |last5=Cahill |first5=J |last6=Wortmann |first6=G |last7=Katelaris |first7=C |last8=Allen |first8=K |last9=Su |first9=J |title=Debunking the Myth of Wool Allergy: Reviewing the Evidence for Immune and Non-immune Cutaneous Reactions |journal=Acta Dermato Venereologica |date=2017 |volume=97 |issue=8 |pages=906–915 |doi=10.2340/00015555-2655 |pmid=28350041 |doi-access=free |hdl=10072/355515 |hdl-access=free }}</ref> قدرتي وار جهڙا فائبر جڏهن ساڙيا وڃن ٿا ته سڙيل وارن جهڙي بو ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان ڪيترائي انساني وارن وانگر پروٽين مان ٺهيل هوندا آهن۔ ڪپهه ۽ ويسڪوز (ريون) جا ڌاڳا بتيءَ وانگر سڙندا آهن۔ مصنوعي ڌاڳا عام طور ڳري وڃن ٿا، جيتوڻيڪ ڪجهه مصنوعي فائبر فطري طور [[باهه کان بچاءُ وارو ڪپڙو|باهه جي مزاحمت]] رکن ٿا۔ ڪنهن نامعلوم فائبر جي سڙڻ ۽ بوءَ جو مشاهدو ڪرڻ سان اهو طئي ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي ته اهو قدرتي آهي يا مصنوعي، ۽ ان جو فائبر مواد ڇا آهي۔ قدرتي ۽ مصنوعي ٻنهي قسمن جا ڌاڳا [[Pill (textile)|پِل]] ٺاهي سگهن ٿا۔ پِل ٺاهڻ فائبر جي مواد، اسپننگ جي طريقي، وڪڙ، فائبر جي ڊيگهه، ۽ ڪپڙي جي بناوت تي دارومدار رکي ٿو۔ هڪ تہه وارا ڌاڳا يا ميرينو اون جهڙا فائبر وڌيڪ پِل ٺاهيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ تہه فائبرن کي مضبوطي سان نٿي جهلي سگهي، ۽ ميرينو اون جا ننڍا فائبر آساني سان ٻاهر نڪري ايندا آهن۔ مصنوعي ۽ قدرتي فائبرن جي ملاوٽ وارا ڌاڳا پنهنجي هر بنيادي مواد جون خاصيتون حاصل ڪندا آهن، جيڪا انهن جي تناسب تي دارومدار رکي ٿي۔ مصنوعي فائبر گهٽ خرچ، وڌيڪ پائيداري، غيرمعمولي رنگ يا بصري اثر، مشيني ڌوئڻ جي سهولت، داغن جي مزاحمت، گرمي گهٽ رکڻ، يا لباس جو وزن هلڪو ڪرڻ لاءِ شامل ڪيا ويندا آهن۔ afovc1ju28j1ff46qdoo88ycfgerz6u 376408 376384 2026-05-08T11:14:13Z Intisar Ali 8681 376408 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪٻئي ۾ ڦاٿل فائبرن جي ڊگهي لڳاتار ڊيگهه}} {{other uses}} {{Lead too short|date=May 2022}} {{Infobox material | image = File:Yarn at Folklife - Stierch.jpg | caption = ڌاڳي جا گولا |name=ڌاڳو}} '''ڌاڳو''' هڪٻئي ۾ ڦاٿل [[فائبر|فائبرن]] جي ڊگهي لڳاتار ڊيگهه آهي، جيڪا [[سلائي]]، [[ڪروشيه]]، [[اُڻت]]، [[واڻڻ]]، [[ڀرت]]، [[رسو|رسي]] ٺاهڻ، ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙن]] جي پيداوار ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="definition">{{cite dictionary|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/yarn|title=Yarn|dictionary=Merriam-Webster|access-date=2012-05-25|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507191854/http://www.merriam-webster.com/dictionary/yarn|archive-date=2012-05-07}}</ref> ''[[سلائي وارو ڌاڳو|ٿريڊ]]'' ڌاڳي جو هڪ قسم آهي، جيڪو هٿ سان يا [[سلائي مشين|مشين]] ذريعي سلائي لاءِ استعمال ٿيندو آهي۔ جديد تيار ڪيل سلائي وارا ڌاڳا سلائي دوران پيدا ٿيندڙ دٻاءَ برداشت ڪرڻ لاءِ [[موم]] يا ٻين [[سڻڀ|سڻڀن]] سان مڪمل ڪيا ويندا آهن.<ref>Kadolph, Sara J., ed. (2007) ''Textiles'', 10th edition, Pearson/Prentice-Hall. p. 203. {{ISBN|0-13-118769-4}}</ref> [[ڀرت وارو ڌاڳو|ڀرت وارا ڌاڳا]] خاص طور [[سُئيءَ جو ڪم|سُئيءَ جي ڪم]] لاءِ ٺاهيل ڌاڳا آهن۔ ڌاڳو ڪيترن قدرتي يا مصنوعي موادن مان ٺهي سگهي ٿو، ۽ مختلف رنگن ۽ ٿولهين ۾ ملندو آهي، جن کي "وزن" چيو ويندو آهي۔ جيتوڻيڪ ڌاڳي کي مختلف رنگن ۾ [[رڱڻ|رڱي]] سگهجي ٿو، پر گهڻا ڌاڳا هڪجهڙي [[رنگت]] سان يڪ رنگا هوندا آهن۔ '''ڌاڳو'''، مضبوط نموني وريل تہن وارو ڌاڳو هوندو آهي، جنهن جو ڪراس سيڪشن گول شڪل وارو هوندو آهي ۽ جيڪو تجارتي ۽ گهريلو سلائي مشينن سان گڏ هٿ واري سلائي لاءِ به استعمال ٿيندو آهي۔ ڌاڳو عام طور چرخيءَ يا ريل تي ويڙهيل هوندو آهي، ۽ ان جي ماپ يا باريڪيءَ جو درجو چرخيءَ جي ڇيڙي تي ظاهر ڪيو ويندو آهي<ref name="Britannica-thread">{{cite encyclopedia |title=Thread |url=https://www.britannica.com/technology/thread-textile |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-05-08 }}</ref>۔ ڪپهه جو ڌاڳو ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ ڌاڳن وارن ڪپڙن، جهڙوڪ ڪپهه ۽ سٽ، سان مطابقت رکي ٿو، ۽ [[مصنوعي ابريشم]] يا ريان لاءِ به مناسب هوندو آهي، جيڪو سيلولوز مان ٺهندو آهي، جيڪو ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ مادي آهي۔ ريشمي ٿريڊ، ريشم ۽ ان لاءِ مناسب هوندو آهي، جيڪي ٻئي جانورن مان حاصل ٿيندڙ مواد آهن؛ جڏهن⁠تہ نائلون ۽ پوليسٽر مصنوعي ڪپڙن ۽ تمام گهڻي ڇڪ رکندڙ اُڻيل ڪپڙن لاءِ مناسب هوندا آهن<ref name="Britannica-thread"></ref>. == اشتقاق == انگريزي جو لفظ "[[وڪشنري:يارن#انگريزي|يارن]]" [[وچين انگريزي]] مان نڪتل آهي، جيڪو [[قديم انگريزي]] گيئرن {{Lang|ang|gearn}} مان آيو، ۽ [[قديم اعليٰ جرمن]] ''{{Lang|goh|گارن}}'' ("يارن")، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ''{{Lang|nl|گارن}}''، [[قديم يوناني]] {{Lang|grc|χορδή}} (''ڪارڊ''، "رسي")، ۽ [[سنسڪرت]] ھرا ("پٽو") سان لاڳاپيل آهي۔<ref name=definition/> شروعاتي طور هن لفظ جو مطلب آنڊن يا اندرين عضون سان لاڳاپيل هو۔<ref>{{cite web | title=Yarn - Etymology, Origin & Meaning | url=https://www.etymonline.com/word/yarn }}</ref> == تاريخ == [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28358.jpg|thumb|قدرتي فائبرن جا ڌاڳا، جيڪي [[رسو|رسي]] جي تياري ۾ استعمال ٿيندا هئا، اسڪاٽلينڊ، 1918ع]] ڌاڳو ٺاهڻ جو انساني عمل [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] کان موجود هجڻ معلوم آهي۔ [[فائبر|فائبر وارا]] مواد جانورن جي [[چمڙو|کلن]]، [[ڪانو|ڪانن]]، [[ڪپهه]]، [[ان]] ۽ [[ريشم]] مان حاصل ڪيا ويندا هئا۔ ڪپڙي جي [[واپار]] قديم عالمي معيشت ۾ تمام وڏو ڪردار ادا ڪيو۔<ref>{{Cite journal |last=Bay |first=Ann |date=September 1980 |title=Spinning Yarns, Telling Tales about Textiles |url=http://www.smithsonianeducation.org/educators/lesson_plans/spinning_yarns/atz_spinningyarns_sep1980.pdf |journal=Art to Zoo |publisher=Office of Elementary and Secondary Education, [[Smithsonian Institution]] |via=Smithsonian Learning Lab}}</ref> == مواد == ڌاڳو ڪيترن ئي [[قدرتي فائبر|قدرتي]] يا [[مصنوعي فائبر|مصنوعي فائبرن]] مان، يا قدرتي ۽ مصنوعي فائبرن جي ملاوٽ مان تيار ڪري سگهجي ٿو۔ === قدرتي فائبر === {{main|قدرتي فائبر}} ====ڪپهه==== [[File:Flügelspinnmaschine.jpeg|thumb|right|[[Cotton-spinning machinery|فلائر اسپننگ]] ذريعي ڪپهه کي ورايو پيو وڃي]] سڀ کان عام ٻوٽي مان حاصل ٿيندڙ فائبر [[ڪپهه]] آهي، جنهن کي عام طور نفيس ڌاڳي ۾ وريو ويندو آهي ته جيئن ان مان مشيني واڻڻ يا [[ڪپڙو]] ٺاهڻ لاءِ اُڻت ڪري سگهجي۔<ref name="advameg">{{cite web |title = How yarn is made |publisher = Advameg |url = http://www.madehow.com/Volume-3/Yarn.html |access-date = 2007-06-21 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20070616053622/http://www.madehow.com/Volume-3/Yarn.html |archive-date = 2007-06-16 }}</ref> ====ريشم==== [[ريشم]] هڪ قدرتي [[پروٽين]] وارو [[فائبر]] آهي، جنهن جون ڪجهه قسمن کي ڪپڙي ۾ واڻي سگهجي ٿو۔ ريشم جو پروٽيني فائبر بنيادي طور [[فائبرائن]] تي مشتمل هوندو آهي ۽ اهو پتنگي ''[[بامبڪس موري]]'' جي سنڍن ذريعي پيدا ٿيندو آهي۔ خيال ڪيو وڃي ٿو ته ريشم جي پيداوار چين ۾ شروع ٿي، ۽ [[شانگ سلطنت]] (1600–1050 ق م) تائين ريشمي ڌاڳي ۽ ڪپڙي جي تياري چڱيءَ طرح قائم ٿي چڪي هئي۔<ref name="postrel">{{cite book |last1=Postrel |first1=Virginia |title=The Fabric of Civilization: How Textiles Made the World |date=2020 |publisher=Basic Books |location=New York |isbn=9781541617629 |page=58}}</ref><ref name=silkculture>{{cite book |title=Chinese Silk: A Cultural History |last=Vainker |first=Shelagh |year=2004 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=978-0813534466 |pages=20, 17}}</ref> ====سٽ==== [[سٽ]] (linen) هڪ ٻيو قدرتي فائبر آهي، جنهن کي ڌاڳي ۽ ڪپڙي لاءِ استعمال ڪرڻ جي ڊگهي تاريخ موجود آهي۔ سٽ جا فائبر [[السي]] جي ٻوٽي مان حاصل ڪيا ويندا آهن۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XR4mCgAAQBAJ&q=%22linen%22+used+to+make+yarn&pg=PA70|title=J.J. Pizzuto's Fabric Science: Studio Access Card|last1=Johnson|first1=Ingrid|last2=Cohen|first2=Allen C.|last3=Sarkar|first3=Ajoy K.|date=2015-09-24|publisher=Bloomsbury Publishing USA|isbn=9781628926583}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=llOi2BeViCwC&q=%22cotton%22+used+to+make+yarn&pg=PA311|title=Soft Surfaces: Visual Research for Artists, Architects, and Designers|last=Juracek|first=Judy A.|date=2000|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=9780393730333}}</ref> ====ٻيا ٻوٽن وارا فائبر==== [[File:40-QWSTION-BANANATEX-WARPING-LAUSCHSICHT.jpg|thumb|جديد ڪپڙي جي ڪارخاني ۾ واڻڻ لاءِ [[مانيلا هيمپ]] جا وارپ ڌاڳا تيار ڪيا پيا وڃن]] ٻيا ٻوٽن وارا فائبر، جن کي پاڻ ۾ وارائي ڌاڳو ٺاهيو ويندو آهي، انهن ۾ [[بانس]]، [[ڀنگ]], [[مڪئي]], [[ارٽيڪا ڊائيوڪا|ٻٻرڻ]], ۽ [[سويا]] فائبر شامل آهن۔<ref name="vikki" /> ====جانورن جا فائبر==== سڀ کان عام چرخي تي ورايل وريل جانوري فائبر [[ان]] آهي، جيڪا [[رڍ]] مان حاصل ڪئي ويندي آهي۔ جيئن⁠تہ ڊگها فائبر بهتر ڌاڳو ٺاهيندا آهن، تنهنڪري وقت سان گڏ رڍن جي اهڙي نسل ڪشي ڪئي وئي آهي جو اهي ڊگها فائبر پيدا ڪن۔ ان سبب رڍن جي ان لاھڻ جي ضرورت وڌي وئي ته جيئن جيتن ۽ وڌيڪ گرمي کان بچاءُ ٿي سگهي۔<ref name="doyle">{{cite journal |last1=Doyle |first1=EK |last2=Preston |first2=JWV |last3=McGregor |first3=BA |last4=Hynd |first4=PI |title=The science behind the wool industry. The importance and value of wool production from sheep. |journal=Anim Front |date=May 17, 2021 |volume=11 |issue=2 |pages=15–23 |doi=10.1093/af/vfab005 |pmid=34026311 |pmc=8127695 }}</ref> ٻين استعمال ٿيندڙ جانوري فائبرن ۾ [[الپاڪا]]، [[انگورا ان|انگورا]]، [[موهير]]، [[لاما]]، [[ڪشميري ان]]، ۽ ريشم شامل آهن۔<ref name="vikki">{{cite book |last1=Haffenden |first1=Vikki |last2=Patmore |first2=Frederica |title=The Knitting Book: Over 250 Step-by-Step Techniques |date=2019 |publisher=DK Publishing |location=New York |isbn=9781465482402 |url=https://books.google.com/books?id=qbW1DwAAQBAJ |access-date=6 November 2024}}</ref> وڌيڪ ناياب صورتن ۾ ڌاڳو [[اٺ]]، [[ياڪ]]، [[عام برش جھڙي پڇ وارو پوسم|پوسم]]، [[مسڪ ڍڳو]]، [[وڪونيا]]، [[ٻلي]]، [[چينگورا|ڪتي]]، [[بگھڙ]]، [[انگورائي سيھڙ|سيھڙ]]، [[بائيسن]]، يا [[چنچيلا]] جي وارن مان، ۽ پڻ [[ترڪي (پکي)|ترڪي]] يا [[شتر مرغ]] جي کنڀن مان به تيار ڪيو ويندو آهي۔ ===مصنوعي فائبر=== {{Main|مصنوعي فائبر}} مصنوعي فائبرن جا ڪجهه مثال، جيڪي ڌاڳي طور استعمال ٿيندا آهن، انهن ۾ [[نائلون]]، [[ايڪريلڪ فائبر]]، [[ريون]]،<ref>{{cite journal |title=Rayon |journal=Time Magazine |date=1925 |volume=5 |issue=26 |pages=24–25}}</ref> ۽ [[پوليسٽر]] شامل آهن۔ مصنوعي فائبر عام طور جيل جهڙي حالت وارن موادن جي لڳاتار تارن جي صورت ۾ ڪڍيا ويندا آهن۔ انهن تارن کي ڇڪي، سخت ڪري، ۽ پختو ڪيو ويندو آهي ته جيئن پوءِ واري عمل لاءِ گهربل خاصيتون حاصل ٿين۔ مصنوعي فائبر ٽن بنيادي صورتن ۾ ملن ٿا: اسٽيپل، ٽو، ۽ فلامينٽ۔ اسٽيپل ڪٽيل فائبر هوندا آهن، جيڪي عام طور 120 ملي ميٽر تائين ڊيگهه ۾ ڪتيا ويندا آهن۔ ٽو فائبرن جي لڳاتار "رسي" هوندي آهي، جيڪا ڪيترن فلامينٽن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي هڪٻئي سان ڍيلا ڳنڍيل هوندا آهن۔ فلامينٽ هڪ لڳاتار تار هوندي آهي، جيڪا هڪ يا ڪيترن فلامينٽن تي مشتمل ٿي سگهي ٿي۔ مصنوعي فائبر گهڻو ڪري [[ڪپڙي جي ماپ جا ايڪا|لڪير واري ماپ جي حساب سان وزن]] ۾ ماپيا ويندا آهن۔ ڊينير ۽ ڊي ٽيڪس سڀ کان عام وزن-ڊيگهه ماپون آهن۔ ڪٽيل ڊيگهه رڳو اسٽيپل فائبر تي لاڳو ٿيندي آهي۔ فلامينٽ ڪڍڻ واري عمل کي ڪڏهن ڪڏهن ڪرڻ يا"اسپننگ" به چيو ويندو آهي، پر گهڻا ماڻهو ڪتڻ کي چرخي تي ڌاڳو ٺاهڻ سان ڳنڍيندا آهن۔ ===ٻيهر استعمال ٿيل مواد مان ڌاڳو=== [[ٽي شرٽ]] ڌاڳو ٻيهر استعمال ٿيل ڌاڳو آهي، جيڪو ساڳئي ڪپڙي مان ٺاهيو ويندو آهي جيڪو ٽي شرٽن ۽ ٻين ڪپڙن ۾ استعمال ٿيندو آهي۔ اهو گهڻو ڪري ڪپڙا ٺاهڻ دوران بچيل ڪپڙي مان تيار ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري ان کي ٻيهر استعمال لائق ۽ [[ماحول دوست]] پيداوار سمجهيو ويندو آهي۔ اهو گهر ۾ پراڻن ڪپڙن مان به تيار ڪري سگهجي ٿو۔<ref name="coburn">{{cite journal |last1=Coburn |first1=Robyn |date=September 1, 2010 |title=Crafting for a Greener World: T-shirt yarns |url=https://www.life.ca/naturallife/1010/crafting-for-a-greener-world-refashioning-tshirt-yarns.htmhttps://www.life.ca/naturallife/1010/crafting-for-a-greener-world-refashioning-tshirt-yarns.htm |journal=Natural Life Magazine |issue=135 |pages=10–13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612133012/https://www.life.ca/naturallife/1010/crafting-for-a-greener-world-refashioning-tshirt-yarns.htm |archive-date=2015-06-12 |access-date=19 December 2021}}{{Dead link|date=July 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{Cite web |last=Miliani |first=Andrea |date=2022-04-21 |title=Inside a Chilean Factory Turning Old Clothes Into High-Quality Eco-Yarn |url=https://www.vogue.com/article/inside-ecocitex-yarn-factory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250828055533/https://www.vogue.com/article/inside-ecocitex-yarn-factory |archive-date=2025-08-28 |access-date=2025-10-22 |website=Vogue |language=en-US}}</ref> تيار ٿيل ڌاڳو اُڻيل يا ڪروشيه شين ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو۔<ref>{{cite news |last1=Holli |first1=Friedland |title=Knitting with recycled t-shirts |work=Baltimore Examiner |date=April 5, 2010}}</ref> ===مواد جي خاصيتن جو مقابلو=== [[File:Restored primary level spinning machine at Quarry Bank Mill.jpg|thumb|left|190px|برطانيا جي [[Quarry Bank Mill]] ۾ مڪمل بحال ڪيل ڊربي ڊبلر، جيڪو فنيشر ڪارڊنگ لاءِ سليور ليپ تيار ڪري رهيو آهي]] عام طور قدرتي فائبر مصنوعي فائبرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ احتياط سان سنڀالڻ گهرجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي آساني سان سڪي سگهن ٿا، [[ٿلھو ڪپڙو]] بڻجي سگهن ٿا، داغدار ٿي سگهن ٿا، ريشا ڇڏين ٿا، رنگ وڃائي سگهن ٿا، ڦهلجي سگهن ٿا، ان ۾ گهنج پئجي سگهن ٿا، يا [[پتنگو|پتنگن]] طرفان کائي سگهجن ٿا، جيستائين انهن تي [[مرسيرائيزڊ ڪپھ|مرسيرائيزيشن]] يا سپر واش جهڙا خاص علاج نه ڪيا وڃن۔ پروٽين وارن ڌاڳن جا ڪجهه قسم (مثلاً وار، ريشم، کنڀ) ڪجهه ماڻهن لاءِ چمڙي ۾ ساڙو پيدا ڪري سگهن ٿا، جنهن سبب [[وچڙندڙ سوزش]]، [[ڇاپاڪو]] يا [[ساهه کڻڻ ۾ تڪليف]] ٿي سگهي ٿي۔ اهي ردعمل گهڻو ڪري ٿلهن يا کُردرن فائبرن جي قطر يا انهن جي ڪنارن جي حساسيت سبب ٿيندو آهي۔<ref>{{Cite web|last=Shakespeare|first=Margaret|date=September 30, 2015|title=20 Things You Didn't Know About...Wool|url=https://www.discovermagazine.com/planet-earth/20-things-you-didnt-know-about-wool|access-date=2021-11-25|website=Discover Magazine}}</ref> حقيقت ۾، مشهور خيال جي ابتڙ، ان جي الرجي تقريباً اڻڄاتل آهي۔ ايڪٽا ڊرميٽو-وينرولاجيڪا جي هڪ مطالعي موجب، جديد انتهائي نفيس ميرينو اون گهٽ فائبر قطر سبب خارش پيدا نٿي ڪري ۽ [[ڊرميٽائٽس|ايگزيما]] جي سنڀال ۾ فائديمند آهي۔<ref name=pmid28350041>{{cite journal |last1=Zallmann |first1=M |last2=Smith |first2=P |last3=Tang |first3=M |last4=Spelman |first4=L |last5=Cahill |first5=J |last6=Wortmann |first6=G |last7=Katelaris |first7=C |last8=Allen |first8=K |last9=Su |first9=J |title=Debunking the Myth of Wool Allergy: Reviewing the Evidence for Immune and Non-immune Cutaneous Reactions |journal=Acta Dermato Venereologica |date=2017 |volume=97 |issue=8 |pages=906–915 |doi=10.2340/00015555-2655 |pmid=28350041 |doi-access=free |hdl=10072/355515 |hdl-access=free }}</ref> قدرتي وارن جهڙا فائبر جڏهن ساڙيا وڃن ٿا ته سڙيل وارن جهڙي بوء ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان ڪيترائي انساني وارن وانگر پروٽين مان ٺهيل هوندا آهن۔ ڪپهه ۽ ويسڪوز (ريون) جا ڌاڳا بتيءَ وانگر سڙندا آهن۔ مصنوعي ڌاڳا عام طور ڳري وڃن ٿا، جيتوڻيڪ ڪجهه مصنوعي فائبر فطري طور [[باهه کان بچاءُ وارو ڪپڙو|باهه جي مزاحمت]] رکن ٿا۔ ڪنهن نامعلوم فائبر جي سڙڻ ۽ بوءَ جو مشاهدو ڪرڻ سان اهو طئي ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي ته اهو قدرتي آهي يا مصنوعي، ۽ ان جو فائبر مواد ڇا آهي۔ قدرتي ۽ مصنوعي ٻنهي قسمن جا ڌاڳا [[پل (ڪپڙو)|پِل]] ٺاهي سگهن ٿا۔ پِل ٺاهڻ فائبر جي مواد، اسپننگ جي طريقي، وڪڙ، فائبر جي ڊيگهه، ۽ ڪپڙي جي بناوت تي دارومدار رکي ٿو۔ هڪ تہه وارا ڌاڳا يا ميرينو اون جهڙا فائبر وڌيڪ پِل ٺاهيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ تھي فائبرن کي مضبوطي سان نٿي جهلي سگهي، ۽ ميرينو ان جا ننڍا فائبر آساني سان ٻاهر نڪري ايندا آهن۔ مصنوعي ۽ قدرتي فائبرن جي ملاوٽ وارا ڌاڳا پنهنجي هر بنيادي مواد جون خاصيتون حاصل ڪندا آهن، جيڪا انهن جي تناسب تي دارومدار رکي ٿي۔ مصنوعي فائبر گهٽ خرچ، وڌيڪ پائيداري، غيرمعمولي رنگ يا نظري اثر، مشيني ڌوئڻ جي سهولت، داغن جي مزاحمت، گرمي گهٽ رکڻ، يا لباس جو وزن هلڪو ڪرڻ لاءِ شامل ڪيا ويندا آهن۔ lm89cdyr1xzndc0sb9ellrq9k2208ms 376409 376408 2026-05-08T11:14:47Z Intisar Ali 8681 376409 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪٻئي ۾ ڦاٿل فائبرن جي ڊگهي لڳاتار ڊيگهه}} {{other uses}} {{Lead too short|date=May 2022}} {{Infobox material | image = File:Yarn at Folklife - Stierch.jpg | caption = ڌاڳي جا گولا |name=ڌاڳو}} '''ڌاڳو''' هڪٻئي ۾ ڦاٿل [[فائبر|فائبرن]] جي ڊگهي لڳاتار ڊيگهه آهي، جيڪا [[سلائي]]، [[ڪروشيه]]، [[اُڻت]]، [[واڻڻ]]، [[ڀرت]]، [[رسو|رسي]] ٺاهڻ، ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙن]] جي پيداوار ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="definition">{{cite dictionary|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/yarn|title=Yarn|dictionary=Merriam-Webster|access-date=2012-05-25|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507191854/http://www.merriam-webster.com/dictionary/yarn|archive-date=2012-05-07}}</ref> ''[[سلائي وارو ڌاڳو|ٿريڊ]]'' ڌاڳي جو هڪ قسم آهي، جيڪو هٿ سان يا [[سلائي مشين|مشين]] ذريعي سلائي لاءِ استعمال ٿيندو آهي۔ جديد تيار ڪيل سلائي وارا ڌاڳا سلائي دوران پيدا ٿيندڙ دٻاءَ برداشت ڪرڻ لاءِ [[موم]] يا ٻين [[سڻڀ|سڻڀن]] سان مڪمل ڪيا ويندا آهن.<ref>Kadolph, Sara J., ed. (2007) ''Textiles'', 10th edition, Pearson/Prentice-Hall. p. 203. {{ISBN|0-13-118769-4}}</ref> [[ڀرت وارو ڌاڳو|ڀرت وارا ڌاڳا]] خاص طور [[سُئيءَ جو ڪم|سُئيءَ جي ڪم]] لاءِ ٺاهيل ڌاڳا آهن۔ ڌاڳو ڪيترن قدرتي يا مصنوعي موادن مان ٺهي سگهي ٿو، ۽ مختلف رنگن ۽ ٿولهين ۾ ملندو آهي، جن کي "وزن" چيو ويندو آهي۔ جيتوڻيڪ ڌاڳي کي مختلف رنگن ۾ [[رڱڻ|رڱي]] سگهجي ٿو، پر گهڻا ڌاڳا هڪجهڙي [[رنگت]] سان يڪ رنگا هوندا آهن۔ '''ڌاڳو'''، مضبوط نموني وريل تہن وارو ڌاڳو هوندو آهي، جنهن جو ڪراس سيڪشن گول شڪل وارو هوندو آهي ۽ جيڪو تجارتي ۽ گهريلو سلائي مشينن سان گڏ هٿ واري سلائي لاءِ به استعمال ٿيندو آهي۔ ڌاڳو عام طور چرخيءَ يا ريل تي ويڙهيل هوندو آهي، ۽ ان جي ماپ يا باريڪيءَ جو درجو چرخيءَ جي ڇيڙي تي ظاهر ڪيو ويندو آهي<ref name="Britannica-thread">{{cite encyclopedia |title=Thread |url=https://www.britannica.com/technology/thread-textile |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-05-08 }}</ref>۔ ڪپهه جو ڌاڳو ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ ڌاڳن وارن ڪپڙن، جهڙوڪ ڪپهه ۽ سٽ، سان مطابقت رکي ٿو، ۽ [[مصنوعي ابريشم]] يا ريان لاءِ به مناسب هوندو آهي، جيڪو سيلولوز مان ٺهندو آهي، جيڪو ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ مادي آهي۔ ريشمي ٿريڊ، ريشم ۽ ان لاءِ مناسب هوندو آهي، جيڪي ٻئي جانورن مان حاصل ٿيندڙ مواد آهن؛ جڏهن⁠تہ نائلون ۽ پوليسٽر مصنوعي ڪپڙن ۽ تمام گهڻي ڇڪ رکندڙ اُڻيل ڪپڙن لاءِ مناسب هوندا آهن<ref name="Britannica-thread"></ref>. == اشتقاق == انگريزي جو لفظ "[[وڪشنري:يارن#انگريزي|يارن]]" [[وچين انگريزي]] مان نڪتل آهي، جيڪو [[قديم انگريزي]] گيئرن {{Lang|ang|gearn}} مان آيو، ۽ [[قديم اعليٰ جرمن]] ''{{Lang|goh|گارن}}'' ("يارن")، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ''{{Lang|nl|گارن}}''، [[قديم يوناني]] {{Lang|grc|χορδή}} (''ڪارڊ''، "رسي")، ۽ [[سنسڪرت]] ھرا ("پٽو") سان لاڳاپيل آهي۔<ref name=definition/> شروعاتي طور هن لفظ جو مطلب آنڊن يا اندرين عضون سان لاڳاپيل هو۔<ref>{{cite web | title=Yarn - Etymology, Origin & Meaning | url=https://www.etymonline.com/word/yarn }}</ref> == تاريخ == [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28358.jpg|thumb|قدرتي فائبرن جا ڌاڳا، جيڪي [[رسو|رسي]] جي تياري ۾ استعمال ٿيندا هئا، اسڪاٽلينڊ، 1918ع]] ڌاڳو ٺاهڻ جو انساني عمل [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] کان موجود هجڻ معلوم آهي۔ [[فائبر|فائبر وارا]] مواد جانورن جي [[چمڙو|کلن]]، [[ڪانو|ڪانن]]، [[ڪپهه]]، [[ان]] ۽ [[ريشم]] مان حاصل ڪيا ويندا هئا۔ ڪپڙي جي [[واپار]] قديم عالمي معيشت ۾ تمام وڏو ڪردار ادا ڪيو۔<ref>{{Cite journal |last=Bay |first=Ann |date=September 1980 |title=Spinning Yarns, Telling Tales about Textiles |url=http://www.smithsonianeducation.org/educators/lesson_plans/spinning_yarns/atz_spinningyarns_sep1980.pdf |journal=Art to Zoo |publisher=Office of Elementary and Secondary Education, [[Smithsonian Institution]] |via=Smithsonian Learning Lab}}</ref> == مواد == ڌاڳو ڪيترن ئي [[قدرتي فائبر|قدرتي]] يا [[مصنوعي فائبر|مصنوعي فائبرن]] مان، يا قدرتي ۽ مصنوعي فائبرن جي ملاوٽ مان تيار ڪري سگهجي ٿو۔ === قدرتي فائبر === {{main|قدرتي فائبر}} ====ڪپهه==== [[File:Flügelspinnmaschine.jpeg|thumb|right|[[Cotton-spinning machinery|فلائر اسپننگ]] ذريعي ڪپهه کي ورايو پيو وڃي]] سڀ کان عام ٻوٽي مان حاصل ٿيندڙ فائبر [[ڪپهه]] آهي، جنهن کي عام طور نفيس ڌاڳي ۾ وريو ويندو آهي ته جيئن ان مان مشيني واڻڻ يا [[ڪپڙو]] ٺاهڻ لاءِ اُڻت ڪري سگهجي۔<ref name="advameg">{{cite web |title = How yarn is made |publisher = Advameg |url = http://www.madehow.com/Volume-3/Yarn.html |access-date = 2007-06-21 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20070616053622/http://www.madehow.com/Volume-3/Yarn.html |archive-date = 2007-06-16 }}</ref> ====ريشم==== [[ريشم]] هڪ قدرتي [[پروٽين]] وارو [[فائبر]] آهي، جنهن جون ڪجهه قسمن کي ڪپڙي ۾ واڻي سگهجي ٿو۔ ريشم جو پروٽيني فائبر بنيادي طور [[فائبرائن]] تي مشتمل هوندو آهي ۽ اهو پتنگي ''[[بامبڪس موري]]'' جي سنڍن ذريعي پيدا ٿيندو آهي۔ خيال ڪيو وڃي ٿو ته ريشم جي پيداوار چين ۾ شروع ٿي، ۽ [[شانگ سلطنت]] (1600–1050 ق م) تائين ريشمي ڌاڳي ۽ ڪپڙي جي تياري چڱيءَ طرح قائم ٿي چڪي هئي۔<ref name="postrel">{{cite book |last1=Postrel |first1=Virginia |title=The Fabric of Civilization: How Textiles Made the World |date=2020 |publisher=Basic Books |location=New York |isbn=9781541617629 |page=58}}</ref><ref name=silkculture>{{cite book |title=Chinese Silk: A Cultural History |last=Vainker |first=Shelagh |year=2004 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=978-0813534466 |pages=20, 17}}</ref> ====سٽ==== [[سٽ]] (linen) هڪ ٻيو قدرتي فائبر آهي، جنهن کي ڌاڳي ۽ ڪپڙي لاءِ استعمال ڪرڻ جي ڊگهي تاريخ موجود آهي۔ سٽ جا فائبر [[السي]] جي ٻوٽي مان حاصل ڪيا ويندا آهن۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XR4mCgAAQBAJ&q=%22linen%22+used+to+make+yarn&pg=PA70|title=J.J. Pizzuto's Fabric Science: Studio Access Card|last1=Johnson|first1=Ingrid|last2=Cohen|first2=Allen C.|last3=Sarkar|first3=Ajoy K.|date=2015-09-24|publisher=Bloomsbury Publishing USA|isbn=9781628926583}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=llOi2BeViCwC&q=%22cotton%22+used+to+make+yarn&pg=PA311|title=Soft Surfaces: Visual Research for Artists, Architects, and Designers|last=Juracek|first=Judy A.|date=2000|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=9780393730333}}</ref> ====ٻيا ٻوٽن وارا فائبر==== [[File:40-QWSTION-BANANATEX-WARPING-LAUSCHSICHT.jpg|thumb|جديد ڪپڙي جي ڪارخاني ۾ واڻڻ لاءِ [[مانيلا هيمپ]] جا وارپ ڌاڳا تيار ڪيا پيا وڃن]] ٻيا ٻوٽن وارا فائبر، جن کي پاڻ ۾ وارائي ڌاڳو ٺاهيو ويندو آهي، انهن ۾ [[بانس]]، [[ڀنگ]], [[مڪئي]], [[ارٽيڪا ڊائيوڪا|ٻٻرڻ]], ۽ [[سويا]] فائبر شامل آهن۔<ref name="vikki" /> ====جانورن جا فائبر==== سڀ کان عام چرخي تي ورايل وريل جانوري فائبر [[ان]] آهي، جيڪا [[رڍ]] مان حاصل ڪئي ويندي آهي۔ جيئن⁠تہ ڊگها فائبر بهتر ڌاڳو ٺاهيندا آهن، تنهنڪري وقت سان گڏ رڍن جي اهڙي نسل ڪشي ڪئي وئي آهي جو اهي ڊگها فائبر پيدا ڪن۔ ان سبب رڍن جي ان لاھڻ جي ضرورت وڌي وئي ته جيئن جيتن ۽ وڌيڪ گرمي کان بچاءُ ٿي سگهي۔<ref name="doyle">{{cite journal |last1=Doyle |first1=EK |last2=Preston |first2=JWV |last3=McGregor |first3=BA |last4=Hynd |first4=PI |title=The science behind the wool industry. The importance and value of wool production from sheep. |journal=Anim Front |date=May 17, 2021 |volume=11 |issue=2 |pages=15–23 |doi=10.1093/af/vfab005 |pmid=34026311 |pmc=8127695 }}</ref> ٻين استعمال ٿيندڙ جانوري فائبرن ۾ [[الپاڪا]]، [[انگورا ان|انگورا]]، [[موهير]]، [[لاما]]، [[ڪشميري ان]]، ۽ ريشم شامل آهن۔<ref name="vikki">{{cite book |last1=Haffenden |first1=Vikki |last2=Patmore |first2=Frederica |title=The Knitting Book: Over 250 Step-by-Step Techniques |date=2019 |publisher=DK Publishing |location=New York |isbn=9781465482402 |url=https://books.google.com/books?id=qbW1DwAAQBAJ |access-date=6 November 2024}}</ref> وڌيڪ ناياب صورتن ۾ ڌاڳو [[اٺ]]، [[ياڪ]]، [[عام برش جھڙي پڇ وارو پوسم|پوسم]]، [[مسڪ ڍڳو]]، [[وڪونيا]]، [[ٻلي]]، [[چينگورا|ڪتي]]، [[بگھڙ]]، [[انگورائي سيھڙ|سيھڙ]]، [[بائيسن]]، يا [[چنچيلا]] جي وارن مان، ۽ پڻ [[ترڪي (پکي)|ترڪي]] يا [[شتر مرغ]] جي کنڀن مان به تيار ڪيو ويندو آهي۔ ===مصنوعي فائبر=== {{Main|مصنوعي فائبر}} مصنوعي فائبرن جا ڪجهه مثال، جيڪي ڌاڳي طور استعمال ٿيندا آهن، انهن ۾ [[نائلون]]، [[ايڪريلڪ فائبر]]، [[ريون]]،<ref>{{cite journal |title=Rayon |journal=Time Magazine |date=1925 |volume=5 |issue=26 |pages=24–25}}</ref> ۽ [[پوليسٽر]] شامل آهن۔ مصنوعي فائبر عام طور جيل جهڙي حالت وارن موادن جي لڳاتار تارن جي صورت ۾ ڪڍيا ويندا آهن۔ انهن تارن کي ڇڪي، سخت ڪري، ۽ پختو ڪيو ويندو آهي ته جيئن پوءِ واري عمل لاءِ گهربل خاصيتون حاصل ٿين۔ مصنوعي فائبر ٽن بنيادي صورتن ۾ ملن ٿا: اسٽيپل، ٽو، ۽ فلامينٽ۔ اسٽيپل ڪٽيل فائبر هوندا آهن، جيڪي عام طور 120 ملي ميٽر تائين ڊيگهه ۾ ڪتيا ويندا آهن۔ ٽو فائبرن جي لڳاتار "رسي" هوندي آهي، جيڪا ڪيترن فلامينٽن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي هڪٻئي سان ڍيلا ڳنڍيل هوندا آهن۔ فلامينٽ هڪ لڳاتار تار هوندي آهي، جيڪا هڪ يا ڪيترن فلامينٽن تي مشتمل ٿي سگهي ٿي۔ مصنوعي فائبر گهڻو ڪري [[ڪپڙي جي ماپ جا ايڪا|لڪير واري ماپ جي حساب سان وزن]] ۾ ماپيا ويندا آهن۔ ڊينير ۽ ڊي ٽيڪس سڀ کان عام وزن-ڊيگهه ماپون آهن۔ ڪٽيل ڊيگهه رڳو اسٽيپل فائبر تي لاڳو ٿيندي آهي۔ فلامينٽ ڪڍڻ واري عمل کي ڪڏهن ڪڏهن ڪرڻ يا"اسپننگ" به چيو ويندو آهي، پر گهڻا ماڻهو ڪتڻ کي چرخي تي ڌاڳو ٺاهڻ سان ڳنڍيندا آهن۔ ===ٻيهر استعمال ٿيل مواد مان ڌاڳو=== [[ٽي شرٽ]] ڌاڳو ٻيهر استعمال ٿيل ڌاڳو آهي، جيڪو ساڳئي ڪپڙي مان ٺاهيو ويندو آهي جيڪو ٽي شرٽن ۽ ٻين ڪپڙن ۾ استعمال ٿيندو آهي۔ اهو گهڻو ڪري ڪپڙا ٺاهڻ دوران بچيل ڪپڙي مان تيار ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري ان کي ٻيهر استعمال لائق ۽ [[ماحول دوست]] پيداوار سمجهيو ويندو آهي۔ اهو گهر ۾ پراڻن ڪپڙن مان به تيار ڪري سگهجي ٿو۔<ref name="coburn">{{cite journal |last1=Coburn |first1=Robyn |date=September 1, 2010 |title=Crafting for a Greener World: T-shirt yarns |url=https://www.life.ca/naturallife/1010/crafting-for-a-greener-world-refashioning-tshirt-yarns.htmhttps://www.life.ca/naturallife/1010/crafting-for-a-greener-world-refashioning-tshirt-yarns.htm |journal=Natural Life Magazine |issue=135 |pages=10–13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612133012/https://www.life.ca/naturallife/1010/crafting-for-a-greener-world-refashioning-tshirt-yarns.htm |archive-date=2015-06-12 |access-date=19 December 2021}}{{Dead link|date=July 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{Cite web |last=Miliani |first=Andrea |date=2022-04-21 |title=Inside a Chilean Factory Turning Old Clothes Into High-Quality Eco-Yarn |url=https://www.vogue.com/article/inside-ecocitex-yarn-factory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250828055533/https://www.vogue.com/article/inside-ecocitex-yarn-factory |archive-date=2025-08-28 |access-date=2025-10-22 |website=Vogue |language=en-US}}</ref> تيار ٿيل ڌاڳو اُڻيل يا ڪروشيه شين ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو۔<ref>{{cite news |last1=Holli |first1=Friedland |title=Knitting with recycled t-shirts |work=Baltimore Examiner |date=April 5, 2010}}</ref> ===مواد جي خاصيتن جو مقابلو=== [[File:Restored primary level spinning machine at Quarry Bank Mill.jpg|thumb|left|190px|برطانيا جي [[ڪئاري بينڪ مل]] ۾ مڪمل بحال ڪيل ڊربي ڊبلر، جيڪو فنيشر ڪارڊنگ لاءِ سليور ليپ تيار ڪري رهيو آهي]] عام طور قدرتي فائبر مصنوعي فائبرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ احتياط سان سنڀالڻ گهرجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي آساني سان سڪي سگهن ٿا، [[ٿلھو ڪپڙو]] بڻجي سگهن ٿا، داغدار ٿي سگهن ٿا، ريشا ڇڏين ٿا، رنگ وڃائي سگهن ٿا، ڦهلجي سگهن ٿا، ان ۾ گهنج پئجي سگهن ٿا، يا [[پتنگو|پتنگن]] طرفان کائي سگهجن ٿا، جيستائين انهن تي [[مرسيرائيزڊ ڪپھ|مرسيرائيزيشن]] يا سپر واش جهڙا خاص علاج نه ڪيا وڃن۔ پروٽين وارن ڌاڳن جا ڪجهه قسم (مثلاً وار، ريشم، کنڀ) ڪجهه ماڻهن لاءِ چمڙي ۾ ساڙو پيدا ڪري سگهن ٿا، جنهن سبب [[وچڙندڙ سوزش]]، [[ڇاپاڪو]] يا [[ساهه کڻڻ ۾ تڪليف]] ٿي سگهي ٿي۔ اهي ردعمل گهڻو ڪري ٿلهن يا کُردرن فائبرن جي قطر يا انهن جي ڪنارن جي حساسيت سبب ٿيندو آهي۔<ref>{{Cite web|last=Shakespeare|first=Margaret|date=September 30, 2015|title=20 Things You Didn't Know About...Wool|url=https://www.discovermagazine.com/planet-earth/20-things-you-didnt-know-about-wool|access-date=2021-11-25|website=Discover Magazine}}</ref> حقيقت ۾، مشهور خيال جي ابتڙ، ان جي الرجي تقريباً اڻڄاتل آهي۔ ايڪٽا ڊرميٽو-وينرولاجيڪا جي هڪ مطالعي موجب، جديد انتهائي نفيس ميرينو اون گهٽ فائبر قطر سبب خارش پيدا نٿي ڪري ۽ [[ڊرميٽائٽس|ايگزيما]] جي سنڀال ۾ فائديمند آهي۔<ref name=pmid28350041>{{cite journal |last1=Zallmann |first1=M |last2=Smith |first2=P |last3=Tang |first3=M |last4=Spelman |first4=L |last5=Cahill |first5=J |last6=Wortmann |first6=G |last7=Katelaris |first7=C |last8=Allen |first8=K |last9=Su |first9=J |title=Debunking the Myth of Wool Allergy: Reviewing the Evidence for Immune and Non-immune Cutaneous Reactions |journal=Acta Dermato Venereologica |date=2017 |volume=97 |issue=8 |pages=906–915 |doi=10.2340/00015555-2655 |pmid=28350041 |doi-access=free |hdl=10072/355515 |hdl-access=free }}</ref> قدرتي وارن جهڙا فائبر جڏهن ساڙيا وڃن ٿا ته سڙيل وارن جهڙي بوء ڏين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان ڪيترائي انساني وارن وانگر پروٽين مان ٺهيل هوندا آهن۔ ڪپهه ۽ ويسڪوز (ريون) جا ڌاڳا بتيءَ وانگر سڙندا آهن۔ مصنوعي ڌاڳا عام طور ڳري وڃن ٿا، جيتوڻيڪ ڪجهه مصنوعي فائبر فطري طور [[باهه کان بچاءُ وارو ڪپڙو|باهه جي مزاحمت]] رکن ٿا۔ ڪنهن نامعلوم فائبر جي سڙڻ ۽ بوءَ جو مشاهدو ڪرڻ سان اهو طئي ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي ته اهو قدرتي آهي يا مصنوعي، ۽ ان جو فائبر مواد ڇا آهي۔ قدرتي ۽ مصنوعي ٻنهي قسمن جا ڌاڳا [[پل (ڪپڙو)|پِل]] ٺاهي سگهن ٿا۔ پِل ٺاهڻ فائبر جي مواد، اسپننگ جي طريقي، وڪڙ، فائبر جي ڊيگهه، ۽ ڪپڙي جي بناوت تي دارومدار رکي ٿو۔ هڪ تہه وارا ڌاڳا يا ميرينو اون جهڙا فائبر وڌيڪ پِل ٺاهيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ تھي فائبرن کي مضبوطي سان نٿي جهلي سگهي، ۽ ميرينو ان جا ننڍا فائبر آساني سان ٻاهر نڪري ايندا آهن۔ مصنوعي ۽ قدرتي فائبرن جي ملاوٽ وارا ڌاڳا پنهنجي هر بنيادي مواد جون خاصيتون حاصل ڪندا آهن، جيڪا انهن جي تناسب تي دارومدار رکي ٿي۔ مصنوعي فائبر گهٽ خرچ، وڌيڪ پائيداري، غيرمعمولي رنگ يا نظري اثر، مشيني ڌوئڻ جي سهولت، داغن جي مزاحمت، گرمي گهٽ رکڻ، يا لباس جو وزن هلڪو ڪرڻ لاءِ شامل ڪيا ويندا آهن۔ eont0ba52z9s5viez18ku6thnp40tj5 10 96215 376369 2026-05-08T01:55:27Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{ambox | name = Intro-tooshort | subst = <includeonly>{{subst:</includeonly><includeonly>substcheck}}</includeonly> | type = style | issue = هن مقالي جو [[وڪيپيڊيا:شروعاتي حصو|تعارفي حصو]] '''ان جي مواد جو [[وڪيپيڊيا:SUMMARY|مناسب خلاصو]] پيش نٿو ڪري'''۔ | fix = توهان تعارف کي وڌائي مقالي جي اهم نقطن جو وڪيپيڊيا:شروعاتي حصو#Provide an accessib... 376369 wikitext text/x-wiki {{ambox | name = Intro-tooshort | subst = <includeonly>{{subst:</includeonly><includeonly>substcheck}}</includeonly> | type = style | issue = هن مقالي جو [[وڪيپيڊيا:شروعاتي حصو|تعارفي حصو]] '''ان جي مواد جو [[وڪيپيڊيا:SUMMARY|مناسب خلاصو]] پيش نٿو ڪري'''۔ | fix = توهان تعارف کي وڌائي مقالي جي اهم نقطن جو [[وڪيپيڊيا:شروعاتي حصو#Provide an accessible overview|واضح جائزو]] مهيا ڪرڻ ۾ مدد ڪري سگهو ٿا۔ توهان [[وڪيپيڊيا:شروعاتي حصو#Length|شروعاتي حصي جي رهنمائي]] پڻ ڏسي سگهو ٿا۔ | date = {{{date|}}} | cat = صفحا جن کي صفائي جي ضرورت آهي | all = سڀ صفحا جن کي صفائي جي ضرورت آهي | all2 = وڪيپيڊيا تعارفي صفائي }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> jbt6g3aos1wi13rv6ibv6ktc1xuud0s 10 96216 376370 2026-05-08T01:56:54Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Documentation subpage}} <!-- زمرا هيٺ ڏنل حصي ۾ شامل ڪريو ۽ بين الويڪي ڳنڍڻ وڪيڊيٽا تي شامل ڪريو --> {{Twinkle standard installation}} {{High-use}} == استعمال == {{tlx|Lead too short|date{{=}}{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}} انهن مضمونن جي مٿان رکو جتي [[وڪيپيڊيا:اندازنامو/شروعاتي حصو|شروعاتي حصو]]، مقالي جي مجموعي ڊيگهه جي... 376370 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- زمرا هيٺ ڏنل حصي ۾ شامل ڪريو ۽ بين الويڪي ڳنڍڻ وڪيڊيٽا تي شامل ڪريو --> {{Twinkle standard installation}} {{High-use}} == استعمال == {{tlx|Lead too short|date{{=}}{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}} انهن مضمونن جي مٿان رکو جتي [[وڪيپيڊيا:اندازنامو/شروعاتي حصو|شروعاتي حصو]]، مقالي جي مجموعي ڊيگهه جي ڀيٽ ۾، سفارش ڪيل حد کان گهڻو ننڍو هجي۔ شروعاتي حصي جي مناسب ڊيگهه مقالي جي ڪل ڊيگهه تي دارومدار رکي ٿي۔ جيڪڏهن شروعاتي حصو مقالي جي اهم نقطن جو مناسب خلاصو پيش ڪرڻ ۾ ناڪام ٿئي، بغير لازمي طور ننڍو هجڻ جي، ته ان جي بدران {{tl|lead rewrite}} سانچو استعمال ڪريو۔ توهان {{para|reason}} پيرا ميٽر استعمال ڪري اهو بيان ڪري سگهو ٿا ته شروعاتي حصو ڇو تمام ننڍو آهي، جيئن هيٺين مثال ۾ ڏيکاريل آهي: :{{Tlx|Lead too short|2=date={{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}|3=reason=هتي پنهنجو تبصرو لکو۔}} * ''هي سانچو اسٽيوب مضمونن تي استعمال نه ڪريو''۔ [[WP:STUB|اسٽيوب مضمون]] تعريف موجب اڻپوري نموني تيار ٿيل مضمون هوندا آهن — انهن کي اڃا ”تمام ننڍي شروعاتي حصي“ وارو ٽيگ لڳائڻ مناسب ناهي۔ == نوٽس == * هي سانچو ٽيگ ڪيل مضمونن کي [[:زمرو:Wikipedia introduction cleanup]] ۽ [[:زمرو:Articles covered by WikiProject Wikify]] ۾ شامل ڪندو۔ ==نگراني وارو زمرو== * {{clc|All pages needing cleanup}} == TemplateData == {{TemplateData header}} <templatedata> { "description": "هي صفائي وارو سانچو استعمال ڪريو ته جيئن ظاهر ڪري سگهجي ته ڪنهن مقالي جو شروعاتي حصو، مقالي جي ڊيگهه جي لحاظ کان، تمام ننڍو آهي ۽ ان کي وڌائڻ گهرجي۔", "format": "inline", "params": { "date": { "label": "مهينو ۽ سال", "description": "اهو مهينو ۽ سال جنهن ۾ سانچو شامل ڪيو ويو (مڪمل صورت ۾)۔ \"{{subst:CURRENTMONTHNAME}} {{subst:CURRENTYEAR}}\" پاڻمرادو موجوده مهينو ۽ سال داخل ڪندو۔", "type": "line", "autovalue": "{{subst:CURRENTMONTHNAME}} {{subst:CURRENTYEAR}}", "example": "جنوري 2013", "required": true }, "reason": { "label": "سبب", "description": "اهو سبب جنهن جي ڪري شروعاتي حصو تمام ننڍو آهي (مثال طور، ان ۾ ڇا غائب آهي)", "type": "string" }, "talk": { "label": "ڳالهه ٻولهه صفحي جو سيڪشن", "description": "وڌيڪ بحث لاءِ ڳالهه ٻولهه صفحي تي سيڪشن جو نالو", "type": "line" } }, "paramOrder": [ "date", "reason", "talk" ] } </templatedata> ==ريڊائريڪٽ== {{columns-list|colwidth=15em| #{{tl|build lead}} #{{tl|expand lead}} #{{tl|intro too short}} #{{tl|intro-expand}} #{{tl|intro-tooshort}} #{{tl|lead-too-short}} #{{tl|lede too short}} #{{tl|short intro}} #{{tl|short lead}} #{{tl|too short}} }} {{Introduction cleanup maintenance templates}} <includeonly>{{sandbox other|| <!-- هن لڪير کان هيٺ زمرا؛ بين الويڪي ڳنڍڻ وڪيڊيٽا تي --> [[زمرو:Introduction cleanup templates|{{PAGENAME}}]] [[زمرو:Wikipedia section templates]] }}</includeonly> 6kodbag2ooxlrn5yo4w6sfilggq40jo 376371 376370 2026-05-08T01:57:24Z Intisar Ali 8681 376371 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- زمرا هيٺ ڏنل حصي ۾ شامل ڪريو ۽ بين الويڪي ڳنڍڻ وڪيڊيٽا تي شامل ڪريو --> {{Twinkle standard installation}} {{High-use}} == استعمال == {{tlx|Lead too short|date{{=}}{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}} انهن مضمونن جي مٿان رکو جتي [[وڪيپيڊيا:اندازنامو/شروعاتي حصو|شروعاتي حصو]]، مقالي جي مجموعي ڊيگهه جي ڀيٽ ۾، سفارش ڪيل حد کان گهڻو ننڍو هجي۔ شروعاتي حصي جي مناسب ڊيگهه مقالي جي ڪل ڊيگهه تي دارومدار رکي ٿي۔ جيڪڏهن شروعاتي حصو مقالي جي اهم نقطن جو مناسب خلاصو پيش ڪرڻ ۾ ناڪام ٿئي، بغير لازمي طور ننڍو هجڻ جي، ته ان جي بدران {{tl|lead rewrite}} سانچو استعمال ڪريو۔ توهان {{para|reason}} پيرا ميٽر استعمال ڪري اهو بيان ڪري سگهو ٿا ته شروعاتي حصو ڇو تمام ننڍو آهي، جيئن هيٺين مثال ۾ ڏيکاريل آهي: :{{Tlx|Lead too short|2=date={{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}|3=reason=هتي پنهنجو تبصرو لکو۔}} * ''هي سانچو اسٽيوب مضمونن تي استعمال نه ڪريو''۔ [[WP:STUB|اسٽيوب مضمون]] تعريف موجب اڻپوري نموني تيار ٿيل مضمون هوندا آهن — انهن کي اڃا ”تمام ننڍي شروعاتي حصي“ وارو ٽيگ لڳائڻ مناسب ناهي۔ == نوٽس == * هي سانچو ٽيگ ڪيل مضمونن کي [[:زمرو:Wikipedia introduction cleanup]] ۽ [[:زمرو:Articles covered by WikiProject Wikify]] ۾ شامل ڪندو۔ ==نگراني وارو زمرو== * {{clc|All pages needing cleanup}} == سانچي جي ڊيٽا== {{TemplateData header}} <templatedata> { "description": "هي صفائي وارو سانچو استعمال ڪريو ته جيئن ظاهر ڪري سگهجي ته ڪنهن مقالي جو شروعاتي حصو، مقالي جي ڊيگهه جي لحاظ کان، تمام ننڍو آهي ۽ ان کي وڌائڻ گهرجي۔", "format": "inline", "params": { "date": { "label": "مهينو ۽ سال", "description": "اهو مهينو ۽ سال جنهن ۾ سانچو شامل ڪيو ويو (مڪمل صورت ۾)۔ \"{{subst:CURRENTMONTHNAME}} {{subst:CURRENTYEAR}}\" پاڻمرادو موجوده مهينو ۽ سال داخل ڪندو۔", "type": "line", "autovalue": "{{subst:CURRENTMONTHNAME}} {{subst:CURRENTYEAR}}", "example": "جنوري 2013", "required": true }, "reason": { "label": "سبب", "description": "اهو سبب جنهن جي ڪري شروعاتي حصو تمام ننڍو آهي (مثال طور، ان ۾ ڇا غائب آهي)", "type": "string" }, "talk": { "label": "ڳالهه ٻولهه صفحي جو سيڪشن", "description": "وڌيڪ بحث لاءِ ڳالهه ٻولهه صفحي تي سيڪشن جو نالو", "type": "line" } }, "paramOrder": [ "date", "reason", "talk" ] } </templatedata> ==ريڊائريڪٽ== {{columns-list|colwidth=15em| #{{tl|build lead}} #{{tl|expand lead}} #{{tl|intro too short}} #{{tl|intro-expand}} #{{tl|intro-tooshort}} #{{tl|lead-too-short}} #{{tl|lede too short}} #{{tl|short intro}} #{{tl|short lead}} #{{tl|too short}} }} {{Introduction cleanup maintenance templates}} <includeonly>{{sandbox other|| <!-- هن لڪير کان هيٺ زمرا؛ بين الويڪي ڳنڍڻ وڪيڊيٽا تي --> [[زمرو:Introduction cleanup templates|{{PAGENAME}}]] [[زمرو:Wikipedia section templates]] }}</includeonly> trmtqugmkaozsufqd8f2yybgc4avtab