سانچو:SubatomicParticle

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sd">
  <siteinfo>
    <sitename>وڪيپيڊيا</sitename>
    <dbname>sdwiki</dbname>
    <base>https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.8</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ذريعات</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">بحث</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">واپرائيندڙ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">واپرائيندڙ بحث</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وڪيپيڊيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">وڪيپيڊيا بحث</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل بحث</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ذريعات وڪي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ذريعات وڪي بحث</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچو</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچو بحث</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">مدد</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">مدد بحث</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">زمرو</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">زمرو بحث</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">باب</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">باب بحث</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڊيول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڊيول بحث</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>سانچو:SubatomicParticle</title>
    <ns>10</ns>
    <id>7627</id>
    <revision>
      <id>390026</id>
      <parentid>34646</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T01:17:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="mqae6uumxsauynkhkdisdvyebf69v0m" xml:space="preserve">{{#invoke:Subatomic particle|main}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mqae6uumxsauynkhkdisdvyebf69v0m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جوهي تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10012</id>
    <revision>
      <id>389931</id>
      <parentid>389750</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T15:36:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29526" sha1="e0jknd9w6116x6xtc6mibks8slqx9kn" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name       =  '''&lt;span style='color: Violet'&gt; جوھي تعلقو&lt;/span&gt;'''
| official_name           = Johi
 |native_name            = 
| settlement_type         = [[تعلقو]]
| image_skyline           =Johi_Taluka.jpg
| imagesize               = 220px
| image_alt               =
| image_caption           = دادو ضلعي جي تعلقن واري نقشي ۾ دادو تعلقو ڳاڙھي رنگ سان ڏيکاريل
| image_map               = 
| mapsize                 = 100px
| map_alt                 =
| map_caption             =
| coordinates             = {{coord|26.69|67.61|region:PK_type:Johi Taluka|display=inline,title}}
| pushpin_map             =Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position  = left&lt;!-- left, right, top, bottom, none --&gt;
| pushpin_map_alt         =
| pushpin_mapsize         =220px
| pushpin_map_caption     =
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = {{flag|پاڪستان}}
| subdivision_type1       = [[پاڪستا جاصوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       =  {{Flag|سنڌ}} 
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2       = [[دادو  ضلعو| دادو]]
| population_total       = 294,848 
| population_as_of    =    2017
| population_est          =
| pop_est_as_of           =
| population_footnotes    = 
| area_total_km2       =  3,616
| elevation_m             =
| elevation_m_min         =
| elevation_m_max         =
| population_density_km2 = 81.54 
| leader_title            =چيئرمين، ميونسپل ايڊمنسٽريشن 
| leader_name             = 
| leader_title1           = 
| leader_name1            = 
| blank_name_sec2         =[[سنڌ جون يونين ڪاؤنسلون|يونين ڪاؤنسلون]] 
| blank_info_sec2=15
| blank_name_sec2          = 
| area_code               =  
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] 
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت ]]
| utc_offset1             = +5
| website                 =
| footnotes               =
|postal_code  =
}}
 
'''جوهي تعلقو''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Johi Taluka}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو|ضلعي دادو]] جو هڪ تعلقو آهي. اوڀر ۾ [[دادو تعلقو|تعلقو دادو]]، اُتر ۾ تعلقو [[خيرپور ناٿن شاھ|خيرپورناٿن شاھ]]، اولھ ۾ [[بلوچستان]] جو تعلقو [[وڍ]] ۽ ڏکڻ ۾ [[ڄامشورو]] ضلعي جو تعلقو [[سيوھڻ شريف|سيوهڻ]] دنگئي اٿس. جوهي تعلقو تاريخي ماڳن جو خزانو آهي.&lt;ref&gt;[https://www.google.com/maps/place/Johi+Tehsil,+Pakistan/@26.5088507,67.157324,10z/data=!3m1!4b1!4m5!3m4!1s0x394aa45c01ff0b13:0x2994aebc8060c797!8m2!3d26.5331488!4d67.4754907 Google Maps&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

==تاريخ==

===سيٽلمينٽ رپورٽ 1898ع===


'''مسٽر ڊزني''' جي رپورٽ (نمبر 120، مورخ 27 فيبروري 1891ع) موجب '''جوھي تعلقو''' اصل ۾ هڪ الڳ تعلقو هو، پر 1865ع کان روينيو انتظام جي سهولت خاطر ان کي '''دادو''' ۽ '''سيھوڻ''' تعلقن ۾ ضم ڪيو ويو هو. بعد ۾ حڪومت جي '''گورنمينٽ ريزوليوشن نمبر: 9824'''، مورخ 25 نومبر 1884ع، تحت 1884–1885ع ۾ ان کي ٻيهر هڪ الڳ تعلقي جي حيثيت سان بحال ڪيو ويو، ۽ ان کان پوءِ اهو مستقل طور الڳ انتظامي حيثيت ۾ رهيو.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;
بهرحال، تعلقو پنهنجي موجوده شڪل 1893ع ۾ حاصل ڪري سگهيو، جڏهن حڪومت جي '''گورنمينٽ ريزوليوشن نمبر: 5511-A'''، مورخہ پهرين سيپٽمبر 1893ع، تحت '''ڪڪڙ تعلقي''' جون 16 ديهون ان سان شامل ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;
جيالاجي (Geology) جي لحاظ کان تعلقو ٻن واضح حصن ۾ ورهايل هو. پهريون حصو سنڌو ماٿري  جو ڪچي وارو ميداني علائقو (Alluvial Plain) هو، جڏهن⁠تہ ٻيو حصو ان جي اولهه طرف واقع وسيع، هموار ۽ تقريباً بي وڻڪار ميدان هو، جيڪو اولهندي جبلن مان لڙهي ايندڙ مٽي، پٿرن ۽ ٻين قدرتي ڍيرن جي تهن سان ٺهيو هو. هي علائقو اوڀر کان اولهه ڏانهن آهستي آهستي اوچائي وٺندو هو، تان جو کيرٿر جبلن جي اندرين قطار تائين پهچي ويندو هو.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt; 1889–1890ع جي سروي دوران ''ڪاڇي'' واري علائقي کي 57 ڳوٺن ۾ ورهايو ويو، جن مان 8 جاگيرون هيون. سروي نمبرن هيٺ ماپيل ڪل ايراضي 83,303 ايڪڙ هئي، ۽ هر سروي نمبر جي سراسري ايراضي 5.82 ايڪڙ هئي.&lt;ref

جوهي تعلقو ٽن الڳ جاگرافيائي حصن تي مشتمل هو. پهريون، اوڀر طرف [[اولھندو نارو| اولهندي نارو]] جي ساڄي ڪناري سان لڳل چانورن جي پوک وارو زرخيز پٽو؛ ٻيو، ان پٽي ۽ جبلن جي وچ وارو وسيع علائقو، جيڪو &quot;[[ڪاڇو]]&quot; سڏبو هو، جتي پوک رڳو برساتي پاڻي يا جبلن مان ايندڙ ٻوڏ جي پاڻي کي روڪي يا موڙي ڪئي ويندي هئي؛ ۽ ٽيون، ڏکڻ طرف واقع اهو ننڍڙو علائقو، جيڪو [[منڇر ڍنڍ]] جي پاڻي سان سيراب ٿيندو هو&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;&gt;{{cite book
|title=H.D. Settlement Report: Johi Taluka, 1898
|author=Revenue Department
|publisher=Revenue Department
|location=Karachi
|year=1898
|url=https://archive.org/details/dli.ministry.13811
|via=Internet Archive
|access-date=29 June 2026
}}&lt;/ref&gt;.
جوهي تعلقو قدرتي حالتن جي لحاظ کان نهايت ڏکين علائقن مان هڪ هو. هي علائقو اتر-اولهه کان [[نئين گاج]] ۽ کيرٿر جبلن مان ايندڙ ٻين جابلو [[نئين|نئينئن]] جي تيز ٻوڏن جي زد ۾ رهندو هو. اهي ٻوڏون ڪيترن ئي موقعن تي اولهندي ناري سان ٿيندڙ مستقل آبپاشي واري زمين کي نقصان پهچائينديون هيون ۽ برساتي پاڻي کي محفوظ رکڻ لاءِ ٺهيل بند پڻ لوڙي ڇڏينديون هيون، جنهن سبب باراني فصلن کي سخت نقصان پهچندو هو&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;.
اولهندي ناري سان آباد ٿيندڙ زمين جو پٽو تمام محدود هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ناري کان ٿورو پري ئي زمين اوچائي وٺڻ شروع ڪندي هئي، جنهن ڪري وهڪري وسيلي آبپاشي ممڪن نه رهندي هئي. ساڳئي وقت، آبپاشي لاءِ واهن جي تعمير پڻ عملي طور ناممڪن سمجهي ويندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ جابلو ٻوڏون هر سال انهن کي مٽيءَ سان ڀري ڇڏينديون هيون. نتيجي طور اهو زرخيز علائقو، جيڪو واهن وسيلي وڏي پيماني تي آباد ٿي سگهيو ٿي، قدرتي رڪاوٽن سبب پنهنجي مڪمل زرعي صلاحيت حاصل نه ڪري سگهيو&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;.
مسٽر جيمس  آبپاشي سيٽلمينٽ کي ملتوي ڪرڻ جي سفارش ڪئي، جنهن کي حڪومت منظور ڪيو. هي بندوبست مرحوم مسٽر ڊزني پاران 1892ع ۾ تجويز ڪيو ويو هو، پر ڇاڪاڻ⁠تہ اولهندي نارو مان مٿئين حصي ۾ نڪتل واهن سبب پاڻي وڏي مقدار ۾ ڪڍيو ويو، جنهن سان جوهي تعلقي جي آبادگارن کي سخت نقصان پهتو، تنهن ڪري فيصلو ڪيو ويو ته بندوبست ان وقت تائين ملتوي رکيو وڃي، جيستائين [[پريچرڊ واھ]] (Pritchard Wah)، جيڪو درياهه مان اولهندي ناري کي پاڻي فراهم ڪرڻ لاءِ خاص طور تعمير ڪيو ويو هو، ڪجهه سالن تائين ڪاميابيءَ سان هلڻ لڳي. شروعاتي دور ۾ پريچرڊ واهه درياهه جي وهڪري سبب پنهنجي مُنهن وٽ ڪٽاءُ جو شڪار رهيو، پر بعد ۾ ان جي ڪارڪردگي بهتر ٿي وئي ۽ اولهندي ناري کي پاڻي جي فراهمي ايتري ته سٺي ٿي وئي، جو ٻوڏ ۽ پاڻي جي اوورفلو کي روڪڻ لاءِ ان جي ڪنارن تي بند تعمير ڪرڻا پيا&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;. بهتر پاڻي جي فراهمي باوجود، چانورن جي پوک هيٺ ايندڙ ايراضيءَ ۾ ڪو خاص اضافو نه ٿيو. ايگزيڪيوٽو انجنيئر موجب ان جو بنيادي سبب جابلو ٻوڏون هيون، جيڪي فصلن کي تباهه ڪري ڇڏينديون هيون ۽ پوک جي واڌ ويجهه ۾ وڏي رڪاوٽ بڻيل هيون&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;. رپورٽ موجب، جوهي تعلقو ڪيترين ئي قدرتي ۽ معاشي مشڪلاتن ۾ گهيريل هو. رجسٽريشن جي انگن اکرن مان ظاهر ٿيو ته مقامي مسلمان زميندارن  جي زمينن جو وڏو حصو هندو واپارين ۽ ساهوڪارن وٽ وڪرو يا گروي ٿي چڪو هو. گذريل پنجن سالن دوران وڪرو يا گروي رکيل زمين جو ڪل انگ تقريباً سڄي پوکيل ايراضيءَ جي برابر يا ان کان به وڌيڪ هو، جيتوڻيڪ ان ۾ ساڳي زمين جي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا گروي رکجڻ جا مثال پڻ شامل هئا. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته تعلقي ۾ قرضداريءَ جي حالت انتهائي ڳڻتي جوڳي هئي&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;. مسٽر ڪيڊل (Mr. Cadel) پڻ نشاندهي ڪئي ته قرضداريءَ جي هن صورتحال جو هڪ نتيجو اهو به نڪتو، جيڪو سنڌ ۾ عام طور ڏٺو ويندو هو، يعني ڏوهن ۾ اضافو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي مقامي زميندار، جيڪي اڳ حڪومت لاءِ امن امان برقرار رکڻ ۾ اهم سهارو هوندا هئا، معاشي ڪمزوري سبب اهو ڪردار ادا ڪرڻ جي قابل نه رهيا هئا&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;. تعلقي جي باقي حصي، سواءِ انهن 16 ديهن جي، جيڪي '''ڪڪڙ''' تعلقي مان '''جوھي''' سان شامل ڪيون ويون هيون،  جيڪي ضمانتي سيٽلمينٽ  هيٺ هيون، تي اڳيون روينيو نظام برقرار رکڻ جي تجويز ڏني وئي. اھو علائقو 57 ديهن تي مشتمل هو ۽ ان جي زراعت جو دارومدار برسات ۽ جابلو ٻوڏن تي هو&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;.
تجويز موجب، برسات تي دارومدار رکندڙ غير بندن واري زمين تي خريف ۽ ربيع ٻنهي فصلن لاءِ في ايڪڙ هڪ رپيو محصول برقرار رکيو وڃي. صرف برساتي پاڻي تي ڀاڙيندڙ بند واري  زمين لاءِ في ايڪڙ هڪ رپيو چار آنا، جڏهن⁠تہ انهن بند وارين زمينن لاءِ، جيڪي برسات سان گڏ جابلو ٻوڏن جي پاڻي مان پڻ فائدو وٺنديون هيون، في ايڪڙ هڪ رپيو ڏهه آنا، خريف ۽ ربيع ٻنهي فصلن لاءِ، اڳ وانگر برقرار رکيا وڃن.
اهي شرحون پهريون ڀيرو 1892ع ۾ ڪمشنر پاران تجويز ڪيون ويون هيون ۽ حڪومت انهن کي '''گورنمينٽ ريزوليوشن نمبر 4383'''، مورخہ 21 مئي 1892ع، تحت منظور ڪيو هو. موجوده آبادڪاري ۾ پڻ انهن ساڳين شرحن کي جاري رکڻ جي سفارش ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt; 1893ع ۾ '''ڪڪڙ''' تعلقي مان 16 ديهن جي '''جوھي''' تعلقي ۾ منتقلي کان پوءِ، تعلقي جي ڪل ايراضي وڌي 732.38 چورس ميل ٿي وئي، جنهن مان 640.04 چورس ميل ريعتي (Rayati) زمين ۽ 92.34 چورس ميل جاگير (Jagir) تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;

1881ع جي مردم شماري موجب '''جوھي''' تعلقي جي آبادي 37,229 هئي، جيڪا في چورس ميل 58 ماڻهن جي برابر هئي. 1891ع جي مردم شماري ۾ آبادي وڌي 51,919 ٿي وئي، يعني في چورس ميل لڳ ڀڳ 70.89 ماڻهو، جيڪو مجموعي طور 14,690 ماڻهن جو اضافو هو&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;. رپورٽ موجب، هن واڌ جو هڪ حصو قدرتي آباديءَ جي واڌ سبب هو، جڏهن⁠تہ ٻيو حصو '''ڪڪڙ''' تعلقي مان منتقل ٿيل 16 ديهن جي شامل ٿيڻ جو نتيجو هو. 1891ع ۾ اصل '''جوھي''' تعلقي جي آبادي 44,848 هئي، جڏهن⁠تہ منتقل ٿيل ديهن جي آبادي 7,071 هئي. فصل لهڻ جي موسم دوران صوبي جي ٻين حصن مان ايندڙ عارضي مزدورن کان سواءِ، عام حالتن ۾ نه ڪا نمايان لڏپلاڻ ٿيندي هئي ۽ نه ئي ٻاهران مستقل لڏي اچڻ جو ڪو خاص رجحان موجود هو.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;

مال جي تعداد ۾ واڌ ۽ گهٽتائي جا سبب مختلف هئا. جبلن ۾ گهٽ برسات پوڻ وارن سالن دوران چوپايو مال ميداني علائقن ڏانهن آندو ويندو هو، جڏهن⁠تہ وڌيڪ برسات پوڻ تي وري واپس جبلن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو. ان کان سواءِ، بهتر چراگاهن جي ڳولا ۾ پڻ مال کي هڪ تعلقي مان ٻئي تعلقي ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو&lt;ref name=&quot;جنت&quot;/&gt;. 1894–1895ع ۾ ڏاندن جي وڏي گهٽتائي بابت مقامي انتظاميه ٻڌايو ته اها به مال جي لڏپلاڻ جو نتيجو هئي، جڏهن⁠تہ انهيءَ سال رڍن ۽ ٻڪرين ۾ نمونيا جي وبا پکڙجڻ سبب پڻ انهن جي تعداد متاثر ٿي&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;.

تعلقي ۾ اندروني طور ۽ ريلوي سان رابطن جي لحاظ کان چڱيون مواصلاتي سهولتون ميسر هيون. ريلوي لائين تعلقي جي متوازي تقريباً 12 کان 14 ميلن جي فاصلي تي گذرندي هئي. البت، ٻوڏ جي موسم دوران ڏاکڻي حصي جي ڪيترن ئي ڳوٺن ڏانهن ويندڙ رستا منڇر ڍنڍ  جي اوورفلو ۽ ان ۾ ڇوڙ ڪندڙ جابلو ٻوڏن جي پاڻي هيٺ اچي ويندا هئا، جڏهن⁠تہ ڪجهه رستا رڳو جابلو ٻوڏن سبب عارضي طور متاثر ٿيندا هئا&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;.
تعلقي جا مکيه واپاري رستا '''[[جوھي]]''' کان '''[[دادو ريلوي اسٽيشن]]''' ۽ '''[[ڀان سيد آباد|ڀان]]''' ڏانهن ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;

تعلقي اندر اناج جي آمدرفت لاءِ خاص طور اُٺ، بيل گاڏيون ۽ گڏهه استعمال ڪيا ويندا هئا. تعلقي جي اندر اناج جي ٽرانسپورٽ جو سراسري ڀاڙو في ميل في خرار ٽي کان چار آنا هوندو هو، جڏهن⁠تہ ڊگهن سفرن لاءِ گهڻو ڪري اُٺ استعمال ڪيا ويندا هئا. تعلقي کان ٻاهر واقع ريلوي اسٽيشنن تائين اناج پهچائڻ جو ڀاڙو ان کان ڪجهه وڌيڪ هوندو هو&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;.
موسم جي اوج دوران '''شاھ حسن''' ۽ '''[[سيوھڻ]]''' جي وچ ۾، جيڪو تقريباً 16 ميلن جو فاصلو هو، ٻيڙيون پڻ هلنديون هيون. مسافرن کان هڪ طرفي سفر لاءِ اٺ آنا ورتا ويندا هئا، جڏهن⁠تہ اناج ۽ ٻين شين جي کڻائي لاءِ في ميل في خرار ڇهه پائيون (Pies) جي حساب سان ڀاڙو مقرر هو. تعلقي کان ٻاهران بيل گاڏين وسيلي اناج آڻڻ جو خرچ في ميل في خرار ٻه آنا اٺ پائي هوندو هو، جڏهن⁠تہ ڪپهه جي ٽرانسپورٽ لاءِ في ميل في مڻ ٻه پائي ورتا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;

تعلقي ۾ ڪا به باقاعده منڊي موجود نه هئي. اناج ۽ ڪپهه گهڻو ڪري '''ڀان'''، '''ڦلجي''' ۽ '''سيتا روڊ''' جي ريلوي اسٽيشنن وسيلي '''ڪراچي''' ڏانهن موڪليا ويندا هئا. اناج جو ڪجهه حصو تعلقي جي اولهندي ديهن ۽ '''ڪڪڙ''' تعلقي مان منتقل ٿيل ديهن جي بروهي جبلائي آبادگارن طرفان پڻ خريد ڪيو ويندو هو. تعلقي ۾ پوکيل [[تماڪ]] مقامي ضرورتن کان گهڻو وڌيڪ نه هوندو هو. زرعي پيداوار واپاري يا سندن نمائندا مختلف ڳوٺن جي کَليل  ڳاھ واري پڙن (ٿريشنگ فلور) تي خريد ڪندا هئا، جڏهن⁠تہ مقامي ضرورتون ڳوٺن جي ننڍن بازارن ۾ پرچون وڪري ذريعي پوريون ٿينديون هيون. ڳاھ واري ھنڌن تي خريد ڪندڙن طرفان مقرر ڪيل اگهه مان ٽرانسپورٽ جي خرچ طور في خرار هڪ کان ٻه رپيا ڪٽيا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;

هر سال فيبروري ۽ اپريل مهينن ۾ '''پير گاجي''' ۽ '''شاھ حسن''' جي ڳوٺن ۾ مقامي بزرگن '''پير گاجي''' ۽ '''پير متن شاھ''' جي نسبت سان ننڍڙا ميلا لڳندا هئا. اهي ميلا بنيادي طور مذهبي موڪلن جي نوعيت جا هوندا هئا، جتي رڳو مٺايون ۽ کاڌي پيتي جون شيون وڪرو ٿينديون هيون ۽ ڪنهن به قسم جي فيس وصول نه ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;

تعلقي مان برآمد ٿيندڙ شين ۾ خاص طور جوئر، ڪپهه، سرنهن، تيل وارا ٻج، تر ۽ ٻاجھري شامل هئا. ڪپهه، تر، تيل وارا ٻج ۽ ڪجهه اناج '''ڪراچي''' ڏانهن موڪليا ويندا هئا، جڏهن⁠تہ '''دادو'''، '''سيھوڻ''' ۽ '''ڪڪڙ''' تعلقن ڏانهن پڻ انهن شين سان گڏ ٻاجھري ۽ تماڪ برآمد ڪيو ويندو هو. درآمد ٿيندڙ شين ۾ '''لاڙڪاڻي''' مان سڳداسي چانور ۽ تماڪ، '''دادو''' مان ڪڻڪ، پاڙيسري تعلقن مان چڻا ۽ ٻيون داليون، '''ڪراچي''' ۽ '''سکر''' مان ڪپڙا، ريشمي ڪپڙا، مصالحا، گاسليٽ، لوڻ ۽ گيهه، جڏهن⁠تہ '''حيدرآباد''' ۽ '''سيھوڻ''' مان سون، چاندي، لوهه ۽ پتل جون ٺهيل شيون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;

تعلقي ۾ ڪا به ميونسپلٽي موجود نه هئي. مقامي صنعتن ۾ ٿلها ڪپڙا، اوني غاليچا، اوني زين پوش، گهوڙن لاءِ زين جون ٿيلهيون، لاک سان سينگاريل ڪاٺ جا لوڏا ۽ کٽون شامل هيون. اهي سڀ شيون يا ته تعلقي اندر استعمال ٿينديون هيون يا وري پاڙيسري تعلقن ۾ وڪرو ڪيون وينديون هيون. تعلقي ۾ تيل ڪڍڻ لاءِ ابتدائي قسم جون 38 مشينون ۽ ڪپهه صاف ڪرڻ لاءِ 70 هٿ سان هلندڙ جننگ مشينون موجود هيون. تيل ڪڍڻ جي اجرت '''ڄامڀي''' لاءِ في مڻ 2 رپيا 8 آنا، '''سرنھن''' لاءِ 2 رپيا 4 آنا مقرر هئي، جڏهن⁠تہ ڪپهه صاف ڪرڻ جي اجرت في مڻ اڍائي رپيا هئي.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;

1897ع جي 31 مارچ تائين '''جوھي''' تعلقي ۾ مجموعي طور 26 اسڪول قائم هئا. انهن مان 5 لوڪل بورڊ جا ڏينهن وارا اسڪول، 5 لوڪل بورڊ جا مقامي ٻولي وارا اسڪول، 15 مقامي فنڊن جي مالي مدد سان هلندڙ روايتي اسڪول ۽ هڪ خانگي اسڪول هو، جيڪو مقامي فنڊن مان امداد حاصل ڪندو هو. انهن اسڪولن ۾ مجموعي طور 589 شاگرد زير تعليم هئا، جڏهن⁠تہ ڇوڪرين لاءِ ڪو به اسڪول موجود نه هو. گذريل پنجن سالن جي انگن اکرن مان ظاهر ٿئي ٿو ته شاگردن جي اوسط روزاني حاضري ۾ مجموعي طور واڌ جو رجحان رهيو، جيڪو تعلقي ۾ تعليم جي تدريجي ترقيءَ جي نشاندهي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;
ڊپٽي ايجوڪيشنل انسپيڪٽر پنهنجي رپورٽ ۾ لکيو ته گذريل ٻن سالن دوران '''جوھي''' تعلقي ۾ اسڪولن جي تعداد ۾ واڌ ٿي آهي، شاگردن جو انگ لڳ ڀڳ ٻيڻو ٿي ويو آهي، ۽ تدريسي ڪارڪردگي ۾ پڻ مسلسل بهتري اچي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;

'''جوھي''' تعلقي کي متاثر ڪندڙ سرڪاري واهن ۾ '''اولھندو نارو'''، جيڪو تعلقي جي اوڀرئين سرحد سان گڏ وهي ٿو، ۽ ان جون شاخون '''Lohri'''، '''ڊنگري''' ۽ '''ساڪرو''' شامل هيون. '''اولھندي ناري''' جي اولهه طرف جابلو ٻوڏن جو هڪ وڏو قدرتي وهڪرو پڻ موجود هو، جنهن سبب پوک کي جبلن ڏانهن وڌيڪ وڌائڻ ممڪن نه رهندو هو. انهيءَ ڪري '''جوھي''' ۾ آبپاشي جو طريقو ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ غير مؤثر هو، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڻي کي ٻين هنڌن وانگر تنگ نالين (ڪاريزن) ۾ محدود ڪري استعمال نٿي سگهيو پئي. هر فصل جي موسم ۾ هن وهڪري تي بند ٻڌي پاڻي روڪيو ويندو هو ۽ پوءِ ان جي ڪنارن تي ڪجهه رهٽ لڳايا ويندا هئا، پر عام جابلو ٻوڏ اچڻ شرط اهي بند ٽٽي ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;
1889ع کان اڳ ڪيترن ئي سالن تائين '''اولھندي ناري''' ۾ پاڻي جي فراهمي گهڻي متاثر رهي، جنهن جو بنيادي سبب '''لاڙڪاڻي''' ڀرسان ان جي مُنهن تي درياهه جي ڪٽاءُ (Erosion) هو. '''سيھوڻ'''، '''دادو''' ۽ '''جوھي''' تعلقن کي بهتر پاڻي فراهم ڪرڻ لاءِ هڪ مددگار واهه '''پريچرڊ واھ''' ٻن سالن ۾ تعمير ڪيو ويو. شروعاتي ٻن سالن دوران هي واهه پڻ ساڳين قدرتي مشڪلاتن جو شڪار رهيو، پر 1891ع کان پوءِ ان پاڻي جي فراهمي ۾ نمايان بهتري آندي. ساڳئي وقت 1889ع کان پوءِ '''اولھندي ناري''' ۾ پڻ وهڪري جي حالت ايتري بهتر ٿي وئي، جو اهو هر سال سياري جي موسم دوران به وهندو رهيو.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;
1890ع کان پوءِ '''اولھندي ناري''' ۾ پاڻي جي سطح بلند ٿيڻ سبب '''ڪڪڙ''' کان ڪنٽرول لاء دروازا '''Buid Sluice'''، '''جوھي''' تائين واهه جي ٻنهي ڪنارن تي بند تعمير ڪرڻ ضروري بڻجي ويو، جيئن پاڻي اوورفلو ڪري ڀرپاسي جي زمينن ۾ نه پکڙجي. ان کان علاوه 1892–1893ع دوران 9,088 رپين جي لاڳت سان '''لوبڻ واھ''' تعمير ڪيو ويو، جنهن وسيلي وڏي مقدار ۾ پاڻي '''[[لوھري ڍورو|لوھري ڍوري]]''' ڏانهن منتقل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;
'''ساڪرو واھ''' کي 1886ع ۾ سرڪاري انتظام هيٺ آندو ويو، جنهن کان پوءِ ان جي ڪمانڊ واري علائقي ۾ پوکيل زمين جو رقبو نمايان وڌيو. تنهن هوندي به '''اولھندي ناري''' جي اولهندي پاسي واري تقريباً سموري پوک '''[[گاج نئين]]''' مان ايندڙ جابلو ٻوڏن جي خطري هيٺ رهندي هئي.&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;

==مردم نگاري==
جوھي تعلقي جي آبادي پھرين مارچ 1998 ۾ ٿيل آدمشماري مطابق  207,38 ھئي 15 مارچ 2017 ۾ ٿيل آدمشماري ۾ وڌي 294,848 ٿي وئي.   3,616 چورس ڪلوميٽر ايراضي ۾ ان ابادي جي گھاٽائي  81.54 ماڻھو في چورس ڪلوميٽر ھئي. ڪل آبادي مان 2017 ۾ 265,747 ماڻهو ٻھراڙيءَ ۾  ۽ 29,101 ماڻهو شھر ۾ رکندڙ آھن&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=80202}}&lt;/ref&gt;.

==ديھون==

جوھي تعلقي ۾ ڪل 110 ديھون واقع آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ''' جوھي تعلقي جون ديھون'''&lt;ref name=&quot;  زمين&quot;&gt;[https://sindhzameen.gos.pkWeb resultsBoard of Revenue, Sindh ]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
'''
|- 
! #
! ديھ
! #
! ديھ
!#
!ديھ
!#
! ديھ
|-
| 1 ||[[آباد (جوھي)|آباد]]  || 2 ||[[الھيارديرو]] ||3 ||[[آنگي]] ||4||[[آروڻي]]
|-
| 5 ||[[آراڙو (جوھي)|آراڙو]]  || 6 ||[[باگڙي (جوھي)|باگڙي]]  || 7 ||[[بھاولپور (جوھي)|بھاولپور]] ||8||[[بکر شھيد]]
|-
|  9|| [[ٻيڙ ٻگھيو]] || 10 ||[[ڀاشم فقير]]  || 11 ||[[بھلالي شاھ]] ||12||[[بئير]]
|-
| 13 ||[[بٺي (جوھي)|بٺي]]  || 14 ||[[چاڪرڪوٽ]] ||15 ||[[چنا (جوھي)|چنا]] ||16||[[چڻي]]
|-
| 17 ||[[ڪوڪراڻي]]  || 18 ||[[ڊاڀري]]  || 19 ||[[دڙاماڇي]] ||20||[[دوآبو]]
|-
|  21|| [[ڍونڪ]] || 22 ||[[دين پناھ]]  || 23 ||[[ڏوھڙي ڪنڙي]] ||24||[[ڊرگھ بالا (جوھي)|ڊرگھ بالا ]]
|-
| 25 ||[[ڊرگھ ھيٺين (جوھي)|ڊرگھ ھيٺين]]   || 26 ||[[فھيروڏيرو]] ||27 ||[[گاھي چارو]] ||28||[[گاجي خان]]
|-
| 29 ||[[ڳاھا (جوھي)|ڳاھا]]  || 30 ||[[ڳورانڊي]]  || 31 ||[[ھائڙو خان]] ||32||[[حاجي خان (جوھي)|حاجي خان]]
|-
|  33|| [[ھاليجو]] || 34 ||[[حسناڻي]]  || 35 ||[[جلاب]] ||36||[[ڄامپور لانڊڪي]]
|-
| 37 ||[[ڄامپور پنھوارڪي]]  || 38 ||[[جھلڪو]] ||39 ||[[جوھي]] ||40||[[ڪاٺيا باراني]]
|-
| 41 ||[[ڪيٽي نئين]]  || 42 ||[[خانواھ (جوھي)|خانواھ]]  || 43 ||[[کنڍاڻي]] ||44||[[کاراچ]]
|-
|  45|| [[کاٽ]] || 46 ||[[کوھ ماڻو]]  || 47 ||[[ڪور ڪالان]] ||48||[[ڪور فاجو]]
|-
| 49 ||[[ڪورجا مڪ]]  || 50 ||[[ڪوٽ بجو]]   || 51 || [[لالھار]] ||52 ||[[لانڍوديرو]]
|-
| 53 ||[[لوھڙي]]  || 54 ||[[ماچوڪو]] ||55 ||[[مائن جي ڪنڊي]] ||56||[[مکڻ ٻيلو]]
|-
| 57 ||[[ملھار باراني]]  || 58 ||[[ملڪو جاگير]]  || 59 ||[[مسوديرو (جوھي)|مسوديرو]] ||60||[[ميرواھ (جوھي)|ميرواھ]]
|-
|  61|| [[ميراڻي ماڇي]] || 62 ||[[موٺڙي]]  || 63 ||[[مريد ڏيرو]] ||64||[[نئي تڪي]]
|-
| 65 ||[[نائچڪي]]  || 66 ||[[نالي]] ||67 ||[[نوشھرو (جوھي)|نوشھرو]] ||68||[[نوناري (جوھي)|نوناري]]
|-
| 69 ||[[نورو (جوھي)|نورو]]  || 70 ||[[پھوڙ (جوھي)|پھوڙ]]  || 71 ||[[پئي (جوھي)|پئي]] ||72||[[پاٽ گل محمد]]
|-
|  73|| [[پاٽ خانھاري]] || 74 ||[[پاٽ سليمان 1]]  || 75 ||[[پاٽ سليمان 2]] ||76||[[پاٽ سليمان 3]]
|-
| 77 ||[[پاٽ سليمان 4]]  || 78 ||[[پاٽڙو 1]] ||79 ||[[ہاٽڙو 2]] ||80||[[پاٽڙو 3]]
|-
| 81 ||[[پير ڏوھاري]]  || 82 ||[[فدڪ]]  || 83 ||[[ڦلجي جاگير]] ||84||[[ڦلجي ريئتي]]
|-
|  85|| [[پير گاجي شاھ]] || 86 ||[[پوٺو]]  || 87 ||[[قصبو (جوھي)|قصبو]] ||88||[[قبو قلندر 1]]
|-
| 89 ||[[قبو قلندر 2]]  || 90 ||[[راڄوديرو (جوھي)|راڄوديرو]] ||91 ||[[سڪارو]] ||92||[[ساڪر ھالي جو]]
|-
| 93 ||[[سرانجھڙي]]  || 94 ||[[سوارو]]  || 95 ||[[شاھ حسن]] ||96||[[شاھ دمان]]
|-
|  97|| [[شاھ موريو]] || 98 ||[[شوري جاگير]]  || 99 ||[[سولي جاگير]] ||100||[[سڪ نئين]]
|-
| 101 ||[[ٿرڙي جادو شھيد]]   || 102 ||[[ٺل(جوھي)|ٺل]] ||103 ||[[ٽوڪ قاسم]] ||104||[[تور]]
|-
| 105 ||[[توري (جوھي)|توري]]  || 106 ||[[توري 1]]  || 107||[[توري 2]] ||108||[[وگجي جاگير]]
|-
|  109|| [[وگجي ريئتي]] || 110 ||[[واھي پانڌي]]  || || ||||
|}

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا تعلقا]]
[[زمرو:سنڌ جا تعلقا]]</text>
      <sha1>e0jknd9w6116x6xtc6mibks8slqx9kn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مدينه منوره</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10374</id>
    <revision>
      <id>389921</id>
      <parentid>389690</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T13:45:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ثقافت */</comment>
      <origin>389921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74931" sha1="osgwxi1aug553xck500lvhqa4p7y2zc" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = مدينه منوره
| official_name = المدينة المنورة
| native_name = المدينة
| settlement_type = [[شھر]]
| image_skyline = {{Multiple image
| total_width       = 300
| image1            = Madeena masjid nabavi 12122008230.jpg
| image2            = Quba Mosque 2013 09.jpg
| image3            = Hijaz Railway Station 2020.jpg
| image4            = Mount Uhud.JPG
| image5            = Masjid al-Qiblatain.jpg
| image6            = Al-Baqi Cemetery 2021.jpg
| caption1    = [[مسجد نبوي]]
| caption2    = [[مسجد قبا]]
| caption3    = [[حجاز ریلوي]]
| caption4    = [[جبل احد]]
| caption5    = [[قبلتین مسجد]]
| caption6    = [[جنت البقيع قبرستان]]
| perrow            = 1/2/2
| border            = infobox
}}
| image_flag = 
| flag_size = 135px
| image_seal = 
| pushpin_map = Saudi Arabia#Asia
| pushpin_mapsize = 
| pushpin_map_caption = نقشي م مدیني جو مقام
| pushpin_label_position = right
| pushpin_relief = yes
| coordinates = {{coord|24|28|12|N|39|36|36|E|region:SA|display=inline,title}}
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}}
| subdivision_type1 = [[صوبو]]
| subdivision_name1 = مدینو صوبو
| leader_title = [[مئیر]]
| leader_name = فھد البیلھشی&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fahad Al-Belaihshi Appointed Mayor of Madinah by a Royal Decree (Arabic) |url=https://sabq.org/cL3zph |archive-date=12 April 2021 |access-date=29 December 2020 |website=Sabq Online Newspaper |date=7 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412164558/https://sabq.org/cL3zph |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = صوبائي گورنر
| leader_name1 = شھزادو سلمان بن سلطان السعود
| area_total_km2 = 589
| area_total_sq_mi = 227
| area_metro_km2 = 22900
| elevation_m = 620
| elevation_ft = 2030
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Medina Governorate |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/madina/0301__al_mad%C4%ABnah_al_munuwarah/ |access-date=2024-02-03 |website=City Population |archive-date=4 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204001752/https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/madina/0301__al_mad%C4%ABnah_al_munuwarah/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_total = 14,11,599
| population_as_of = سال 2022ع جی آدمشماری
| population_density_km2 = auto
| population_note = 
| population_metro = 14,77,047 (مدینہ گورنریٹ)
| website = {{URL| https://www.amana-md.gov.sa/}}
| timezone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]]
| utc_offset = +03:00
| native_name_lang = ar
| other_name = مدينة النبي (نبي جو شھر)&lt;br&gt;المدينة النبوية (نبي وارو شھر)&lt;br&gt;العاصمة الإسلامية الأولى&lt;br&gt;(اسلام جو پھریون گاديء جو ھنڌ)&lt;br&gt;طيبة الطيبة (پاڪن م پاڪ)
| parts_type = [[ضلعا]]
| population_density_sq_mi = 5212
| established_date2 = 5 دسمبر، 1925ع
| governing_body = مدیني جي علاقائي بلدیا
| elevation_max_m = 1077
| elevation_max_point = [[Mount Uhud]]
| established_title2 = حجاز مقدس جی سعودی حکومت
| established_date = ناھین صدی قبل مسیح
| government_type = بلدیا
| population_rank = 4ھون
| named_for = [[محمد|نبی محمد صلی اللہ علیہ وسلم جی نالی تی]]
| established_date1 = سال 622 عیسوی، پھریون سال ھجری
| established_title1 = ھجرت
| established_title = پھریون آباد تیو
| population_demonym = مدني
| parts = * بلد
** الحرم
** قبا
** احد
** العوالی
** العقیق 
** العیون 
** البیداء
* مضافتی
** العقول
** الموالی
** المندسہ
** ابیار المشی 
** الفریش
| population_density_urban_km2 = 
| area_urban_sq_mi = 
| area_rural_km2 = 
| population_density_urban_sq_mi = 
| blank_name_sec1 = 
| population_rural = 
| blank_info_sec1 = 
| module = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |frame-height=300 | stroke-width=1 |shape-fill-opacity=0.2 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}}
}}
'''مدينه منوره''' (عربي: المدينة المنورة؛  روشني وارو شهر ) ۽ عام طور تي مدينو يا مدينه (المدينة) جي نالي سان پڻ آسان ڪيو ويو آهي. مدینو [[اسلام]] جي تاريخ ۾ پهريون راڄڌاني آهي ۽ [[مڪه مڪرمه]] کان پوءِ مسلمانن لاءِ ٻيو مقدس مقام آهي. اهو [[مدينہ صوبو|مدينه صوبي]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي، جيڪو [[حجاز]] جي تاريخي سرزمين تي واقع آهي، جيڪو [[سعودي عرب]] جي اولهه ۾، مڪي کان اٽڪل 400 ڪلوميٽر اتر اوڀر طرف آهي&lt;ref name=&quot;amana-md.gov.sa2&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20060502182207/http://www.amana-md.gov.sa/WebLinks/Amanageography.aspx أمانة المدينة المنورة، موقع ومساحة المدينة المنورة] تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]]&lt;/ref&gt; ۽  [[ڳاڙهو سمنڊ]] سان 150 ڪلوميٽر اوڀر طرف آهي. سڀ کان ويجھو بندرگاهه ينبوع بندرگاهه آهي، جيڪو اولهه طرف 220 ڪلوميٽر پري آهي.&lt;ref name=&quot;amana-md.gov.sa3&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20060502182207/http://www.amana-md.gov.sa/WebLinks/Amanageography.aspx أمانة المدينة المنورة، موقع ومساحة المدينة المنورة] تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]]&lt;/ref&gt; مديني جي ايراضي اٽڪل 589 چورس ڪلوميٽر آهي،&lt;ref name=&quot;al-madinah.org2&quot;&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454 موقع ومساحة المدينة]، مركز بحوث ودراسات المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075035/http://al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; جنهن مان 99 ڪلوميٽر پري شهري علائقو آهي. هي علائقو شهري علائقي کان ٻاهر آهي، ۽ ان ۾ جبلن، وادين، سيلاب جي ڍڳن، ريگستاني زمينن، زرعي زمينن، قبرستانن ۽ هاءِ وي نيٽ ورڪ جا حصا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;al-madinah.org3&quot;&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454 موقع ومساحة المدينة]، مركز بحوث ودراسات المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075035/http://al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; سال &lt;small&gt;2022&lt;/small&gt; ع جي آبادي &lt;small&gt;14,11,599&lt;/small&gt; آهي، اهو ملڪ جو چوٿون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. تقريبن &lt;small&gt;58.5&lt;/small&gt; سيڪڙو آبادي سعودي شهري آهن ۽ &lt;small&gt;41.5&lt;/small&gt; سيڪڙو پرڏيهي آهن.

مديني جو بنياد پيغمبر صلی اللہ علیہ وسلم جي هجرت کان 1500 سال اڳ رکيو ويو&lt;ref&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=7362 بداية تأسيس المدينة]، مركز بحوث ودراسات المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305141654/http://al-madinah.org/madina/sections.php?sid=7362|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; ۽ مديني ۾ دنيا جي قديم ترين مسجدن مان ٽي شامل آهن ۽ مسلمانن لاءِ سڀ کان اهم آهن: مسجد نبوي، مسجد قبا&lt;ref&gt;[http://www.hajinformation.com/main/h2022.htm وزارة الحج في المملكة العربية السعودية: مسجد قباء] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170822095754/http://www.hajinformation.com/main/h2022.htm|date=22 أغسطس 2017}}&lt;/ref&gt; ۽ قبلتين مسجد. مديني کي مسلمانن لاءِ ان جي اهميت پيغمبر اسلام جي هجرت کانپوء ان جي سڄي زندگي مديني ۾ رهڻ کان ملي ٿي. تمام اهم هنڌن مان هڪ آهي ۽ مسلمان قرآن شريف جي انهن سورتن کي مدني سورتون سڏين ٿا جيڪي مديني ڏانهن هجرت کان پوءِ نازل ٿيون، ۽ ان جو واحد لفظ ”مدني سورت“ آهي.&lt;ref&gt;[http://books.google.co.uk/books?id=ZcMHD5WWL7AC&amp;pg=PA26&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca&amp;hl=en&amp;ei=n9wFTvG7F8q68gPK2IHfDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false القيمة التاريخية للقرآن الكريم والحديث النبوي الشريف] أ.م. خان {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209052458/http://books.google.co.uk/books?id=ZcMHD5WWL7AC&amp;pg=PA26&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca&amp;hl=en&amp;ei=n9wFTvG7F8q68gPK2IHfDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CDAQ6AEwAA|date=09 فبراير 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://books.google.co.uk/books?id=5ShMqiiJbNYC&amp;pg=PA61&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca+surah&amp;hl=en&amp;ei=oOAFTry8H4as8gOv5-XpDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEAQ6AEwBA#v=onepage&amp;q&amp;f=false ما ينبغي أن يعرفه الجميع عن القرآن الكريم]، أحمد الليثي {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150108032632/http://books.google.co.uk/books?id=5ShMqiiJbNYC&amp;pg=PA61&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca+surah&amp;hl=en&amp;ei=oOAFTry8H4as8gOv5-XpDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEAQ6AEwBA|date=08 يناير 2015}}&lt;/ref&gt; شهر جي آبادي اٽڪل 14,11,599 ماڻهن تي مشتمل آهي.&lt;ref&gt;{{استشهاد ويب|مسار=https://portal.saudicensus.sa/portal/public/1/15/101460?type=TABLE|عنوان=تعداد السعودية - السكان حسب - الهيئة السعودية للإحصاء|تاريخ الوصول=1 أغسطس 2023|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20230714141738/https://portal.saudicensus.sa/portal/public/1/15/101460?type=TABLE|تاريخ أرشيف=2023-07-14}}&lt;/ref&gt; ۽ شهر ۾ ڪيترائي نشان ۽ يادگار شامل آهن، جن ۾ شايد سڀ کان نمايان مسجد نبوي آهي، جيڪا مڪي جي مسجد الحرم کان پوءِ مسلمانن لاءِ ٻي مقدس مسجد سمجهي وڃي ٿي، ان کان علاوه جنت البقيع قبرستان، جيڪو شهر جي ماڻهن جو مکيه قبرستان آهي ۽ جنهن ۾ ڪيترائي اصحاب رضوان اللہ علیھم اجمعین دفن آهن،&lt;ref&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=618 أماكن تشرع زيارتها]، مركز بحوث ودراسات المدينة، تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305023809/http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=618|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; مسجد قبا اسلام ۾ ٺاهيل پهرين مسجد هئي، قبلتين جي مسجد، جبل احد ۽ ڪيتريون ئي واديون، کوهه، گهاٽيون، رستا ۽ پراڻيون ماڳ آھن.

==نالا== 
===يثرب=== 
اسلام جي آمد کان اڳ، شهر يثرب (عربي: يَثْرِب) جي نالي سان مشهور هو. يثرب لفظ هاران ۾ مليل هڪ لکت ۾ ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو بابل جي بادشاهه نابونڊيڊس (ڇهين صدي قبل مسيح) سان تعلق رکي ٿو ۽ ايندڙ صدين ۾ ڪيترن ئي متنن ۾ چڱيءَ طرح تصديق ٿيل آهي. اهو نالو قرآن جي سورت 33 جي آيت نمبر 13 ۾ پڻ درج ٿيل آهي: 
اسلام جي ظهور کان اڳ ”يثرب“ جي نالي سان مشهور هو، ان جو ذڪر قرآن مجيد ۾ آهي: 

 &quot;وَإِذْ قَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ يَا أَهْلَ يَثْرِبَ لَا مُقَامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَمَا هِيَ بِعَوْرَةٍ إِنْ يُرِيدُونَ إِلَّا فِرَارًا&quot;(سورة الأحزاب)&lt;ref&gt;سورة الأحزاب - الآية رقم 13&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&amp;ID=2765&amp;idfrom=0&amp;idto=0&amp;flag=1&amp;bk_no=48&amp;ayano=0&amp;surano=0&amp;bookhad=0 المكتبة الإسلامية، كتاب الجامع لأحكام القرآن، سورة الأحزاب، قوله تعالى: ''وإذ قالت طائفة منهم يا أهل يثرب لا مقام لكم فارجعوا''] تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{استشهاد ويب|مسار=http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=48&amp;ID=2765|عنوان=نسخة مؤرشفة|تاريخ الوصول=8 أغسطس 2009|تاريخ أرشيف=10 مارس 2013|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20130310164104/http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=48&amp;ID=2765|حالة المسار=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;   
صحيح حديث ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي ته رسول الله صلي الله عليه وسلم ان جو نالو يثرب کان بدلائي مديني رکيو، ۽ ان جو پراڻو نالو استعمال ڪرڻ کان منع ڪئي، پوءِ فرمايائون: مديني ۾ غير مسلمن جو داخل ٿيڻ حرام آهي، جيئن رسول الله ﷺ فرمايو آهي:
 &quot;من قال للمدينة يثرب فليستغفر الله. والمدينة المنورة محرم دخولها على غير المسلمين، فقد قال النبي محمد:&quot;اللهم إني أحرم ما بين لابتيها مثل ما حرم إبراهيم مكة، اللهم بارك في مُدِّهم و صاعهم&quot;&lt;ref&gt;[http://www.al3ez.net/mag/madina_pr_1.htm حرمة أرض المدينة]، فضائل المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161123145714/http://www.al3ez.net/mag/madina_pr_1.htm|date=23 نوفمبر 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&amp;ID=1478&amp;idfrom=0&amp;idto=0&amp;flag=1&amp;bk_no=47&amp;ayano=0&amp;surano=0&amp;bookhad=0 صحيح البخاري، كتاب البيوع، باب بركة صاع النبي ومده]، المكتبة الإسلامية تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{استشهاد ويب|مسار=http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=47&amp;ID=1478|عنوان=نسخة مؤرشفة|تاريخ الوصول=8 أغسطس 2009|تاريخ أرشيف=10 مارس 2013|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20130310164055/http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=47&amp;ID=1478|حالة المسار=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; (&quot;جيڪو به شهر کي يثرب سڏيندو آهي، ان کي خدا کان بخشش گهرڻ گهرجي. المدينه المنوره ۾ داخلا غير مسلمن لاءِ منع آهي، ڇاڪاڻ ته پيغمبر محمد ﷺ فرمايو: اي خدا، مان ان جي ٻن لاوا ميدانن جي وچ واري علائقي کي مقدس قرار ڏيان ٿو، جيئن ابراهيم مڪي کي مقدس قرار ڏنو هو. اي خدا، انهن جي *مد* ۽ انهن جي *صاع* [اناج جا ماپ] تي برڪت ڪر.&quot;

ان ڪري مشهور آهي ته هن شهر جو نالو جنگ خندق تائين رهيو. اسلامي روايتن موجب، محمد صلي الله عليه وآله وسلم بعد ۾ هن شهر کي هن نالي سان سڏڻ کان منع ڪئي. 

===طيبه ۽ طابه=== 
اٺين صديءَ جو پٿر مديني ۾ دريافت ٿيو، جنهن ۾ هن شهر کي ’طيبه‘ چيو وڃي ٿو. جنگ کان ڪجهه وقت پوءِ، محمد شهر طيبه (پاڪ يا سٺي) (عربي: طَيْبَة) ۽ طابه (عربي: طَابَة) جو نالو رکيو، جيڪو ساڳئي معنيٰ وارو آهي. هي نالو مشهور لوڪ گيت ”يا طيبه“ (اي طيبه!) ۾ به هن شهر جي حوالي سان استعمال ڪيو ويو آهي. ٻن نالن کي گڏ ڪري هڪ ٻئي نالي سان شهر سڃاتو وڃي ٿو، طيبات الطابه (پاڪ ۽ مهربان). 
===مدينه===
هن شهر کي ڪجهه احاديث ۾ صرف مدينه (يعني شهر) سڏيو ويو آهي. نالا مدينة النبوية (ٱلْمَدِيْنَة ٱلنَّبَوِيَّة) ۽ مدينة النبي (ٻنهي معنيٰ ”پيغمبر جو شهر“ يا ”پيغمبر جو شهر“) ۽ المدينة المنورة (). هي شهر جو سڀ کان عام طور تي قبول ٿيل جديد نالو آهي، جيڪو سرڪاري دستاويزن ۽ روڊ جي نشانين ۾ مديني سان گڏ استعمال ٿيندو آهي.

==تاريخ==
مديني ڪيترن ئي ممتاز ماڳن ۽ نشانين جو گهر آهي، جن مان اڪثر مسجدون آهن ۽ تاريخي اهميت رکي ٿي. انهن ۾ مٿي ذڪر ڪيل ٽي مسجدون شامل آهن، مسجد الفتح (جنهن کي مسجد الخندق به چيو ويندو آهي)، ست مسجدون، بقيع قبرستان، جتي ڪيترن ئي مشهور اسلامي شخصيتن جون قبرون موجود آهن. سڌو سنئون مسجد نبوي جي ڏکڻ اوڀر طرف، احد جبل، احد جي نالي واري جنگ جو ماڳ ۽ ڪنگ فهد عاليشان قرآن پرنٽنگ ڪمپليڪس جتي جديد قرآني مصحف ڇپيل آهن.
===ابتدائي تاريخ ۽ يهودي ڪنٽرول===
مديني گهٽ ۾ گهٽ 1500 سال اڳ، يا تقريبا 9 صدي قبل مسيح ۾ آباد هو. چوٿين صدي عيسويءَ تائين، عرب قبيلن يمن مان اچی قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. اتي ٽي مشهور يهودي قبيلا هئا، جيڪي محمد صلی اللہ علیہ وسلم جي وقت جي آس پاس شهر ۾ آباد هئا: بنو قينقاع، بنو قريظه ۽ بنو نضير. ابن خردادبه بعد ۾ ٻڌايو ته حجاز ۾ فارسي سلطنت جي تسلط دوران، بنو قريظه فارسي شاهه لاءِ ٽيڪس جمع ڪندڙ طور ڪم ڪيو. 
عرب جي ٻن نون قبيلن، بنو اوس ۽ بنو خزرج جي اچڻ کان پوءِ صورتحال بدلجي وئي. شروعات ۾، اهي قبيلا يهودي قبيلن سان اتحاد ڪيا ويا جيڪي علائقي تي حڪومت ڪندا هئا، پر بعد ۾ اهي بغاوت ڪري آزاد ٿي ويا.
پنجين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، يهودي حڪمرانن شهر جو ڪنٽرول ٻن عرب قبيلن جي حوالي ڪري ڇڏيو. يهودي انسائيڪلوپيڊيا ۾ لکيل آهي ته ”ٻاهرين مدد طلب ڪرڻ ۽ غداريءَ سان هڪ ضيافت ۾ مکيه يهودين جو قتل عام ڪرڻ“ بنو اوس ۽ بنو خزرج آخرڪار مديني تي غالب اچي ويا. 
اڪثر جديد مورخ مسلمانن جي ان دعويٰ کي قبول ڪن ٿا ته بغاوت کان پوءِ يهودي قبيلا اوس ۽ خزرج جا ماتحت ٿي ويا. جڏهن ته، اسڪاٽش اسڪالر، وليم مونٽگومري واٽ جي مطابق، يهودي قبيلن جي گراهڪ 627ع کان اڳ واري دور جي تاريخي حسابن مان پيدا نه ٿي آهي، ۽ هن برقرار رکيو ته يهودين جي آبادي سياسي آزادي جي هڪ اندازي کي برقرار رکيو. ابتدائي مسلمان تاريخدان ابن اسحاق آخري يمن جي بادشاهه هميريءَ ۽ يثرب جي رهاڪن جي وچ ۾ هڪ قديم تڪرار ٻڌائي ٿو ته جڏهن بادشاهه نخلستان مان لنگهي رهيو هو، تڏهن رهاڪن سندس پٽ کي قتل ڪري ڇڏيو، ۽ يمن جي حاڪم ماڻهن کي ڌمڪيون ڏنيون ته هو ماڻهن کي ختم ڪري ڇڏيندا ۽ کجيون ڪٽي ڇڏيندا. ابن اسحاق جو چوڻ آهي ته کيس بنو قريظه قبيلي جي ٻن عالمن ائين ڪرڻ کان روڪيو هو، جن بادشاهه کي نخلستان کي بچائڻ لاءِ عرض ڪيو هو، ڇاڪاڻ ته اها اها جاءِ هئي، جنهن ڏانهن قريش جو هڪ نبي ايندڙ وقت ۾ هجرت ڪندو، ۽ سندس گهر ۽ آرام گاهه هوندو. يمن جي بادشاهه اهڙي طرح هن شهر کي تباهه نه ڪيو ۽ يهوديت ۾ تبديل ٿي ويو. هو ربین کي پاڻ سان وٺي ويو، ۽ مڪي ۾، انهن مبينا طور تي ڪعبي کي ابراهيم جي تعمير ڪيل عبادت گاھہ جي طور تي تسليم ڪيو ۽ بادشاهه کي صلاح ڏني ته &quot;مڪي جي ماڻهن ڇا ڪيو: کعبہ جو طواف ڪرڻ، ان جي تعظيم ۽ احترام ڪرڻ، پنهنجو مٿو ڪٽايو ۽ تمام عاجزي سان هلو جيستائين هو پنهنجي حدن کي ڇڏي نه ويو. ابن اسحاق جو بيان آهي ته يمن جي ويجهو اچڻ تي ربي ماڻهن کي هڪ معجزو ڏيکاريو ته جيئن هو هڪ باھ مان بغير ڪنهن نقصان جي ٻاهر نڪري ۽ يمن جي ماڻهن يهوديت کي قبول ڪيو. 
آخرڪار بنو اوس ۽ بنو خزرج هڪ ٻئي جا دشمن ٿي ويا ۽ حضرت محمد ﷺ جي هجرت (هجرت 622ع) تائين مديني ڏانهن 120 سالن تائين وڙهندا رهيا ۽ پاڻ ۾ وڙهيا ويا. بنو نضير ۽ بنو قريظه بنو اوس سان اتحاد ڪيو ويو، جڏهن ته بنو قينقاع بنو خزرج جو ساٿ ڏنو. هنن ڪل چار جنگيون وڙهيون سندن آخري ۽ سڀ کان خوني لڙائي بعث جي جنگ هئي، جيڪا محمد ﷺ جي اچڻ کان ڪجھ سال اڳ وڙھي وئي هئي. جنگ جو نتيجو اڻ کٽ هو، ۽ جنگ جاري رهي. عبدالله بن ابي، بنو خزرج جو هڪ سردار، جنگ ۾ حصو وٺڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو هو، جنهن ڪري هن کي عدل ۽ امن لاءِ شهرت ملي. هو محمد ﷺ جي اچڻ کان اڳ شهر جو سڀ کان وڌيڪ معزز رهاڪو هو. هلندڙ تڪرار کي حل ڪرڻ لاءِ يثرب جي رهاڪن، مڪي کان ٻاهر هڪ جاءِ، عقبه ۾ محمد ﷺ سان ڳجهي ملاقات ڪئي، جنهن کيس ۽ سندس مومنن جي هڪ ننڍڙي ٽولي کي شهر ۾ اچڻ جي دعوت ڏني، جتي محمد ﷺ جن گروهن جي وچ ۾ ثالث جي خدمت ڪري سگهي ۽ سندس برادري آزاديءَ سان پنهنجي عقيدي تي عمل ڪري سگهي. 
===محمد ﷺ ۽ راشدين جي دور ۾=== 
سال 622ع ۾ محمد صلي الله عليه وآله وسلم ۽ هڪ اندازي مطابق 70 مڪي مهاجرن يثرب ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڪجهه مهينن جي عرصي ۾ مڪي کي ڇڏي ڏنو، هڪ اهڙو واقعو جنهن شهر جي مذهبي ۽ سياسي منظرنامي کي مڪمل طور تبديل ڪري ڇڏيو. اوس ۽ خزرج قبيلن جي وچ ۾ پراڻي دشمني ختم ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻن عرب قبيلن ۽ ڪجهه مقامي يهودين اسلام جي نئين مذهب کي قبول ڪيو.محمد ﷺ، پنهنجي ڏاڏي جي ذريعي خزرج سان ڳنڍيل هو، هن شهر جي اڳواڻ طور تي اتفاق ڪيو ويو. يثرب جا رهاڪو جن ڪنهن پس منظر جي اسلام قبول ڪيو هو؛ ڪافر عرب يا يهودي، انصار (مددگار) سڏيندا هئا. 
ابن اسحاق جي مطابق، علائقي جي سڀني جماعتن مديني جي معاھدي (میثاق مدینہ) تي اتفاق ڪيو، جنهن ۾ سڀني جماعتن محمد ﷺ جي اڳواڻي ۾ گڏيل تعاون جو عزم ڪيو. هن دستاويز جي نوعيت، جيئن ابن اسحاق پاران ریڪارڊ ڪيل ۽ ابن هشام طرفان منتقل ڪئي وئي آهي، جديد مغربي مورخن جي وچ ۾ تڪرار جو موضوع آهي، جن مان ڪيترن جو خيال آهي ته اهو &quot;معاهدو&quot; ممڪن آهي ته مختلف تاريخن جي لکت جي بدران زباني، مختلف معاهدن جو مجموعو آهي، ۽ اهو واضح ناهي ته اهي ڪڏهن ٺاهيا ويا هئا. ٻيا عالم، جيتوڻيڪ، مغربي ۽ مسلمان، ٻنهي جو دليل آهي ته معاهدي جو متن، ڇا هڪ واحد دستاويز اصل ۾ يا ڪيترائي؟ ممڪن آهي ته اسان وٽ موجود قديم ترين اسلامي متنن مان هڪ آهي. يمن جي يهودي ذريعن ۾، محمد ۽ سندس يهودي رعيت جي وچ ۾ هڪ ٻيو معاهدو تيار ڪيو ويو، جيڪو ڪتاب ذمت النبي جي نالي سان مشهور آهي، جيڪو 3هين هجري (625ع) ۾ لکيو ويو، ۽ جنهن ۾ عرب ۾ رهندڙ يهودين کي سبت جي ڏينهن جي اظهار  ۽ انهن جي پاسي جا تالا وڌائڻ لاءِ جي آزادي ڏني وئي. ان جي بدلي ۾، انهن کي هر سال پنهنجي سرپرستن جي حفاظت لاء جزيه ادا ڪرڻو هو، جڏهن ته مسلمان زڪوات ادا ڪندا هئا.

جبل احد، جامع سيد الشهداء جي پراڻي مسجد سان گڏ، جنهن جو نالو حضرت محمد ﷺ جي چاچي حمزه بن عبدالمطلب جي نالي پٺيان آهي. مسجد 2012 ۾ ڊهي وئي ۽ ان جي جاءِ تي ساڳئي نالي سان هڪ نئين، وڏي مسجد ٺاهي وئي. 

سال 625ع ۾ ابو سفيان بن حرب، مڪي جو هڪ وڏو سردار، جنهن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو، مديني جي خلاف مڪي جي فوج جي اڳواڻي ڪئي. محمد ﷺ قريش جي لشڪر سان اٽڪل 1000 مسلمانن جی لشڪر سان ملڻ لاءِ روانو ٿيو، پر جيئن ئي لشڪر ميدان جنگ جي ويجهو پهتو ته عبدالله بن ابي جي ماتحت 300 ماڻهو پوئتي هٽي ويا، جنهن ڪري مسلمان فوج جي حوصلي کي سخت ڌڪ رسيو. محمد ﷺ پنهنجي هاڻوڪي 700 مسلمانن جی مضبوط فوج سان مارچ ڪندو رهيو ۽ 50 تير اندازن جي هڪ ٽولي کي هڪ ننڍي ٽڪريءَ تي چڙهڻ جو حڪم ڏنو، جنهن کي هاڻي جبل الرماح (تیر اندازن جو جبل) چيو وڃي ٿو ته جيئن مڪي جي گهوڙي سوارن تي نظر رکي ۽ مسلمانن جي فوج جو پوئين پاسي کي تحفظ فراهم ڪري. جيئن جنگ گرم ٿي، مڪي وارن کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو ويو. اڳين طرف تير اندازن کان اڳتي وڌيو ويو ۽ جنگ کي مسلمانن جي فتح ٿيندي ڏسي، تير انداز وارن فيصلو ڪيو ته اهي پوئتي هٽڻ وارا مڪي وارن جو تعاقب ڪن. هڪ ننڍڙي پارٽي، تنهن هوندي به، پوئتي رهي. باقي سڀني کي عرض ڪيو ته محمد ﷺ جي حڪم جي نافرماني نه ڪن. اهو ڏسي ته تيرنداز ٽڪريءَ تان هيٺ لهڻ شروع ڪري رهيا هئا، خالد بن وليد، جيڪو ھن وقت تائین مسلمان نا ھو، پنهنجي يونٽ کي ٽڪريءَ تي گهيرو ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ سندس گهوڙي سوارن جو تعاقب ڪيو ته هيٺ لهندڙ تيرانداز کي ٽڪريءَ جي اڳيان ميدان ۾ پڪڙي منظم طريقي سان ماريو ۽ ڏسندو رهيو. سندن مايوس ڪامريڊن تي، جيڪي ٽڪريءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا، جيڪي حملي آورن کي ناڪام بڻائڻ لاءِ تير هلائي رهيا هئا، پر ڪو به اثر نه ٿيو. بهرحال، مڪي وارن مديني تي حملو ڪري پنهنجو فائدو نه ورتو ۽ مڪي ڏانهن موٽي آيا. مدني (مديني وارا) کي وڏو نقصان رسيو ۽ محمد ﷺ زخمي ٿي پيو. 
===خندق جي جنگ===

خندق جي جنگ واري جاءِ تي ستن مسجدن مان ٽن کي جديد مسجد الفتح ۾ شامل ڪيو ويو، هتي پس منظر ۾ جبل السلع ۽ پيش منظر ۾ مقامي سامان وڪڻڻ واري دڪان جي تصوير آهي. 

سال 627ع ۾ ابو سفيان هڪ ٻي لشڪر کي مديني طرف روانو ڪيو. سندس ارادن کان واقف ٿي، نبي ﷺ شهر جي اترئين پاسي کان بچاءَ لاءِ تجويزون طلب ڪيون، ڇاڪاڻ ته اوڀر ۽ اولهه آتش فشاني پٿرن سان محفوظ هئا ۽ ڏکڻ کجين جي وڻن سان ڍڪيل هو. سلمان الفارسي، هڪ فارسي صحابي، جيڪو ساساني جنگي حڪمت عملين کان واقف هو، هن شهر جي حفاظت لاءِ خندق کوٽڻ جي سفارش ڪئي، جنهن کي نبي ﷺ قبول ڪيو. ان بعد جو محاصرو خندق جي جنگ ۽ قریش جی ڪنفيڊرٽس جي جنگ جي نالي سان مشهور ٿيو. هڪ مهيني جي گھيري ۽ مختلف لڙائيءَ کان پوءِ، سخت سياري جي ڪري مڪي وارا وري واپس هليا ويا. محاصري دوران ابو سفيان يهودي قبيلي بنو قريظه سان رابطو ڪيو ۽ انهن سان هڪ معاهدو ڪيو ته مسلمان محافظن تي حملو ڪيو وڃي ۽ محافظن کي موثر انداز ۾ گهيرو ڪيو وڃي. تنهن هوندي به اهو مسلمانن طرفان دفاع ڪيو ويو ۽ منصوبو ناڪام ٿي ويو. اهو مديني جي آئين (میثاق مدینہ) جي ڀڃڪڙي هئي ۽ مڪي لشڪر جي واپسي کان پوء، نبي ﷺ فوري طور تي قريظه جي خلاف مارچ ڪيو ۽ انهن جي مضبوط قلعن جو گهيرو ڪيو. يهودي فوجن آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. بنو اوس جي ڪجهه ميمبرن پنهنجن پراڻن اتحادين جي طرفان ڳالهين تي اتفاق ڪيو ۽ نبي ﷺ  انهن جي سردارن مان هڪ، سعد بن معاذ کي جج مقرر ڪرڻ تي راضي ٿي ويو، جيڪو اسلام قبول ڪري چڪو هو. سعد فيصلو ڪيو ته قبيلي جي سڀني مردن کي قتل ڪيو وڃي ۽ عورتن ۽ ٻارن کي غلام بڻايو وڃي. ان عمل کي دفاعي انداز ۾ تصور ڪيو ويو ته جيئن مسلمان برادري مديني ۾ پنهنجي بقاءَ جو يقين رکي سگهي. فرانسيسي مؤرخ رابرٽ منٽران جو خيال آهي ته ان نقطه نظر کان اها ڪاميابي هئي، ان نقطي کان پوءِ مسلمانن کي بنيادي طور تي توسيع ۽ فتح جو سامان ڪيو ء بقا ۽ سان واسطو نه هو. 
هجرت کان پوءِ ڏهن سالن ۾ مديني جو بنياد وڌو جتان نبي ﷺ ۽ مسلمان فوجن حملو ڪيو ۽ ان تي حملا ڪيا ۽ اتان ئي هن مڪي تي ڪاهه ڪئي ۽ سال 630ع ۾ بغير جنگ جي ان ۾ داخل ٿيو. اسلام ۾ مڪي جي وڌندڙ اهميت، ڪعبة الله جي اسلامي دنيا جي مرڪز جي اهميت، نماز جي سمت (قبلی) جي حيثيت ۽ حج ۾. نبي ﷺ مديني واپس آيو، جيڪو ڪجهه سالن تائين رهيو. اسلام جو سڀ کان اهم شهر ۽ ابتدائي خلافت راشدين جي انتظام جو بنياد. فرض ڪيو ويو آهي ته هن شهر جو نالو مدينہ النبي (عربي ۾ &quot;پيغمبر جو شهر&quot;) نبي ﷺ جي نبوت جي اعزاز ۾ رکيو ويو آهي ۽ شهر هن جي دفن جي جڳهه آهي.

==جاگرافي== 
مدينو حجاز جي علائقي ۾ واقع آهي جيڪو 200 ڪلوميٽر (120 ميل) ويڪرو پٽي نفود ريگستان ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي وچ ۾ آهي. لڳ ڀڳ 720 ڪلوميٽر (450 ميل) رياض جي اتر اولهه ۾ واقع آهي جيڪو سعودي ريگستان جي مرڪز ۾ آهي. شهر سعودي عرب جي اولهه سامونڊي ڪناري کان 250 ڪلوميٽر (160 ميل) پري آهي ۽ تقريبن 620 ميٽر (2,030 فوٽ) سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي.'30°36  ڊگھائي ڦاڪ اوڀر ۽ '28°24 ويڪرائي ڦاڪ اتر تي واقع آهي. اهو اٽڪل 589 چورس ڪلوميٽر (227 چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. شهر کي 12 ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي، جن مان 7 کي شهري ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي، جڏهن ته باقي 5 کي مضافات ۾ ورهايو ويو آهي. 
===بلندي=== 
حجاز جي علائقي جي اڪثر شهرن وانگر، مدينو تمام گهڻي بلندي تي واقع آهي. مڪي کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا بلند، هي شهر 620 ميٽر (2,030 فوٽ) سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي. جبل احد مديني جي بلند ترين چوٽي آهي ۽ 1,077 ميٽر (3,533 فوٽ) ڊگھي آهي. 
===جاگرافيائي بيهڪ===
مدينو هڪ ريگستاني نخلستان آهي جنهن جي چوڌاري حجاز جا جبل ۽ آتش فشاني ٽڪريون آهن. مديني جي چوڌاري مٽي گهڻو ڪري بيسالٽ تي مشتمل آهي، جڏهن ته جبلن، خاص طور تي شهر جي ڏکڻ ۾ قابل ذڪر، آتش فشاني راھ آهن جيڪي پيلوزوئڪ دور جي پهرين جيولوجيڪل دور جي تاريخ آهن. اهو ڪيترن ئي مشهور جبلن سان گهيريل آهي، خاص طور تي جبل الحجاج (حاجين جو جبل) اولهه ۾، جبل السلع اتر-اولهه، جبل العر يا قافلن جو جبل ڏکڻ ۽ جبل احد اتر ڏانهن آهي. هي شهر وادي العقل، وادي العقيق ۽ وادي الحمض جي ٽن وادين جي تري واري نقطي تي هڪ سڪل جبل جي پليٽ تي واقع آهي، ان ڪري، هتي خشڪ ريگستاني جبلن جي وچ ۾ وڏا سبز علائقا آهن. 
===موسم===
ڪوپن آبهوا جي درجه بندي (Köppen Scale) تحت، مدينو هڪ گرم ريگستاني آبهوا واري علائقي (BWh) ۾ پوي ٿو. اونهارو انتهائي گرم ۽ خشڪ هوندو آهي. ڏينهن جو گرمي پد °43 سينٽي گريڊ (°109 فارن هائيٽ) سان گڏ رات جو تقريباً °29 سينٽي گريڊ (°84 فارن هائيٽ) هوندو آهي. جون ۽ سيپٽمبر جي وچ ۾ °45 سينٽي گريڊ (°113 فارن هائيٽ) کان مٿي گرمي پد غير معمولي ناهي. سيارو ٿڌو هوندو آهي، گرمي پد رات جو °8 سينٽي گريڊ (°46 فارن هائيٽ) کان ڏينهن ۾ °25 سينٽي گريڊ (°77 فارن هائيٽ) تائين هوندو آهي. اتي تمام گھٽ برسات پوي ٿي، جيڪا تقريبن نومبر ۽ مئي جي وچ ۾ پوي ٿي. اونهاري ۾، هوا اتر۔اولهه آهي، جڏهن ته بهار ۽ سياري ۾، ڏکڻ۔اولهه آهي.

==اسلام ۾ اهميت==
مذهبي ماڳ جي حيثيت ۾ مديني جي اهميت ٻن مسجدن، [[مسجد نبوي]] ۽ [[مسجد قبا]] جي موجودگيءَ مان نڪتي. اهي ٻئي مسجدون حضرت محمد ﷺ جن پاڻ ٺاهيون هيون. اسلامي صحيفن ۾ مديني جي تقدس تي زور ڏنو ويو آهي. قرآن مجيد ۾ مديني جو ذڪر ڪيترائي ڀيرا آيو آهي. ٻه مثال آهن سوره توبه (آيت 101) ۽ سوره الحشر (آيت 8). مدني سورتون عام طور تي مڪي سورتن کان ڊگھيون هونديون آهن ۽ تعداد ۾ به وڏيون هونديون آهن. امام بخاري صحيح بخاري ۾ نقل ڪيو آهي ته انس بن مالڪ نبي ﷺ کان نقل ڪيو آهي ته: 
  ”مدينه ان جاءِ کان ان جاءِ تائين حرم آهي، ان جا وڻ نه وڍيا وڃن ۽ نه ڪا بدعت پيدا ڪئي وڃي ۽ نه ان ۾ ڪو گناهه ڪيو وڃي، ۽ جيڪو به ان ۾ بدعت پيدا ڪري يا گناهن جو ڪم ڪري ته پوءِ ان جو ڪو معافی نه ڪيو وڃي ۽ ان تی اللہ، ملائڪ ۽ سڀني ماڻھن جي لعنت ھجي.&quot; 
===مسجد نبوي=== 
اسلامي روايت موجب، مسجد نبوي ۾ هڪ نماز مسجد الحرام، جتي هڪ نماز ڪنهن ٻي مسجد ۾ هڪ لک 
نمازن جي برابر آهي، کان سواءِ ٻي ڪنهن به مسجد ۾ 1,000 نمازن جي برابر آهي. مسجد شروع ۾ صرف نماز لاءِ هڪ کليل جاءِ هئي ۽ نبي ﷺ جي روضي (رهائش جي جاءِ، جيتوڻيڪ لفظ جي لفظي معنيٰ آهي باغ) جي ڀرسان ان جي زالن جي گهرن سان گڏ، هڪ بلند ۽ ڍڪيل منبر هو. مسجد کي تاريخ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌايو ويو، ان جون ڪيتريون ئي اندروني خصوصيتون وقت جي حوالي سان جديد معيارن مطابق ترقي ڪيون ويون. 
جديد مسجد نبوي نبي ﷺ جي روضه جي مٿان واقع سائي گنبد جي ڪري مشهور آهي، جيڪو هن وقت نبي محمد ﷺ، حضرت ابوبڪر صديق رضی اللہ تعالٰی عنہ ۽ عمر فاروق رضی اللہ تعالٰی عنہ جي تدفين واري جاءِ طور ڪم ڪري ٿو ۽ روڊ جي نشانين ۾ استعمال ٿئي ٿو ۽ خود مديني لاءِ ھڪ آئڪن آهي. مسجد جو سمورو صحن 250 جھليندڙ ڇتين سان سج جي ڇانو ۾ آهي.

سج لٿي وقت اوڀر کان مسجد نبوي جو خوبصورت منظر. 
===مسجد قباء===
مسجد قباء ۾ نماز پڙهڻ سنت آهي. هڪ روايت ۾ سهل بن حنيف کان روايت آهي ته محمد ﷺ جن فرمايو: 
  ”جيڪو پنهنجي گهر ۾ غسل ڪري، پوءِ مسجد قبا ۾ اچي ۽ ان ۾ نماز پڙهي ته ان کي عمري جيترو ثواب آهي“. 
۽ ٻي روايت ۾ 
 ”جيڪو به ٻاهر نڪرندو جيستائين هن مسجد ۾ نه اچي، يعني مسجد قباء ۽ اتي نماز پڙهي ته اهو عمري جي برابر هوندو.&quot; 

بخاري ۽ مسلم ۾ لکيل آهي ته محمد صلي الله عليه وسلم هر ڇنڇر تي ٻه رڪعتون سنت نماز پڙهڻ لاءِ قباءَ ويندا هئا. مسجد قباءَ کي حضرت محمد ﷺ جن پنهنجي پراڻي شهر مديني ۾ اچڻ تي پاڻ تعمير ڪرايو هو. مسجد قباء جو ذڪر قرآن ۾ بالواسطه طور تي سوره توبه جي آيت نمبر 108 ۾ ڪيو ويو آهي. 
===ٻيون جایون=== 
====مسجد قبلتين==== 
مسجد القبلتين هڪ ٻي مسجد آهي جيڪا تاريخي لحاظ کان مسلمانن لاءِ اهم آهي. مسلمانن جو عقيدو آهي ته محمد ﷺ کي حڪم ڏنو ويو هو ته هو پنهنجي نماز جو رخ (قبلی) يروشلم ڏانهن بدلي ڪري مڪي ۾ ڪعبي ڏانهن نماز ادا ڪري. جيئن ته کيس سوره البقره جي آيت نمبر 143 ۽ 144 ۾ حڪم ڏنو ويو هو.هن وقت مسجد کي 4,000 کان وڌيڪ عبادت ڪندڙن کي رکڻ جي قابل وڌايو پيو آھي. ====مسجد الفتح ۽ ست مسجدون==== 
انهن تاريخي ست مسجدن مان ٽن کي تازو هڪ کليل صحن سان گڏ وڏي مسجد الفتح ۾ شامل ڪيو ويو آهي. سني ذريعن جو چوڻ آهي ته اهڙي ڪا به حديث يا ٻيو ڪو ثبوت نه آهي جنهن مان ثابت ٿئي ته محمد ﷺ انهن مسجدن جي فضيلت بابت ڪجهه چيو هجي. 
====جنت البقيع قبرستان====
جنت البقيع مديني ۾ هڪ اهم قبرستان آهي جتي محمد ﷺ جي خاندان جا ڪيترائي فرد، خليفن ۽ عالمن کي دفن ڪيو ويو آهي. 
===اسلامي اسڪاٽولوجي ۾===
====تمدن جي پڄاڻي==== 
مديني ۾ تهذيب جي خاتمي بابت حضرت ابو هريره کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ جن فرمايو: 
  ”ماڻهو مديني مان نڪرندا ته ان جي بهترين حالت هوندي به، ۽ ان ۾ جهنگلي پکين ۽ شڪاري جانورن کان سواءِ ٻيو ڪو به نه رهندو، ۽ آخري ماڻهو مري ويندا جيڪي قبيلي مزينه جا ٻه رڍا هوندا. پنهنجين رڍن کي مديني ڏانهن ڊوڙائي رهيا هوندا، پر ان ۾ ڪنهن کي به نه ڏسندا، ۽ جڏهن ثنیت الوداع جي واديءَ ۾ پهچندا ته اوندهه ۾ ڪري پوندا“. 
(البخاري، جلد 3، ڪتاب 30، حديث 98)

== آباديات ==
سال 2018 تائين، مديني صوبي جي رڪارڊ ٿيل آبادي 21,88,138 هئي،&lt;ref name=&quot;stats.gov.sa&quot;&gt;{{cite web |title=Population in Madinah Region According to Gender and Age groups |url=https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/table_1-4_0.xlsx |website=Saudi Census |access-date=6 February 2020 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206181911/https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/table_1-4_0.xlsx |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جن جي واڌ جي شرح %2.32 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Saudi Census Releases |url=https://www.stats.gov.sa/en/13 |website=Saudi Census |date=17 December 2015 |access-date=6 February 2020 |archive-date=7 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180907075332/https://www.stats.gov.sa/en/13 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; دنيا جي مسلمانن جي منزل هجڻ جي ڪري، مديني ۾ حج يا عمري جي ادائيگي کان پوءِ غير قانوني مهاجرت ٿيندي آهي، حڪومت پاران لاڳو ڪيل سخت ضابطن جي باوجود. بهرحال، مرڪزي حج ڪمشنر شهزاده خالد بن فيصل چيو ته 2018 ۾ غير قانوني طور تي رهڻ وارن زائرين جي تعداد ۾ %29 گهٽتائي آئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Al-Faisal : The Number of Illegal Staying Visitors have Dropped by 29%(Arabic) |url=https://sabq.org/P4TyhH |website=Sabq Newspaper |date=13 August 2019 |access-date=13 August 2019 |archive-date=15 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190815040400/https://sabq.org/P4TyhH |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

=== مذهب ===
سعودي عرب جي اڪثر شهرن وانگر، اسلام اهو مذهب آهي جنهن جي پيروي مديني جي آبادي جي اڪثريت ڪري ٿي. مختلف مڪتب فڪر (حنفي، مالڪي، شافعي ۽ حنبلي) جي سني اڪثريت آهي، جڏهن ته مديني ۽ ان جي آس پاس، جهڙوڪ نخواله ۾ هڪ اهم شيعه اقليت آهي. حرم کان ٻاهر، غير مسلم مهاجر مزدورن ۽ پرڏيهين جو وڏو تعداد موجود آهي.

==ثقافت==
[[File:Louvre - carreaux ottomans 07.jpg|thumb|upright|[[مسجد نبوي|نبوي مسجد]] مدينه جي نمائندگي ڪندڙ پينل. 18 صدي عيسويءَ ۾ ترڪي جي شهر ازنڪ ۾ مليو. جامع جسم، سليڪٽ ڪوٽ، شفاف چمڪ، انڊرگليز رنگيل.]]
[[مڪه مڪرمه]] وانگر، [[مدينہ صوبو|مدينو]] هڪ ثقافتي ماحول جي نمائش ڪري ٿو، هڪ اهڙو شهر جتي ڪيتريون ئي قوميتون ۽ ثقافتون گڏ رهن ٿيون ۽ روزانو هڪ ٻئي سان رابطو ڪن ٿيون. اهو صرف قرآن پاڪ جي ڇپائي لاءِ ڪنگ فهد ڪمپليڪس کي مدد ڪري ٿو. 1985 ۾ قائم ڪيل، دنيا ۾ قرآن جو سڀ کان وڏو پبلشر، اهو تقريباً 1100 ماڻهن کي ملازمت ڏئي ٿو ۽ ڪيترن ئي ٻولين ۾ 361 مختلف اشاعتون شايع ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Publications of King Fahd Complex (Arabic) |url=https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/statist/ |access-date=10 February 2020 |website=King Fahd Complex for the Printing of the Holy Quran |archive-date=13 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513044329/https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/statist/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ٻڌايو ويو آهي ته دنيا جي چوڌاري 400,000 کان وڌيڪ ماڻهو هر سال ڪمپليڪس جو دورو ڪندا آهن. هر گهمڻ واري کي سهولت جي دوري جي آخر ۾ قرآن جي هڪ مفت ڪاپي تحفي ۾ ڏني ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{cite web |title=About King Fahd Complex |url=https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/about/ |access-date=10 February 2020 |website=King Fahd Complex for the Printing of the Holy Quran |archive-date=13 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513041538/https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/about/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== عجائب گھر ۽ فن ===
المدينه ميوزيم ۾ شهر جي ثقافتي ۽ تاريخي ورثي بابت ڪيتريون ئي نمائشون آهن جن ۾ مختلف آثار قديمه جا مجموعا، بصري گيلريون ۽ پراڻي شهر جون ناياب تصويرون شامل آهن. ان ۾ حجاز ريلوي ميوزيم پڻ شامل آهي. دارالمدينه ميوزيم 2011 ۾ کوليو ويو ۽ اهو شهر جي اڏاوتي ۽ شهري ورثي ۾ ماهر مديني جي تاريخ کي ظاهر ڪري ٿو. محمد جي زماني کان ڪا به آثار قديمه يا فن تعمير ناهي، سواءِ ڪجهه پٿر جي دفاعي ٽاورن جي باقيات جي. قرآن پاڪ جي نمائش ۾ قرآن جا نادر نسخا، مسجد نبوي جي چوڌاري ٻين نمائشن سان گڏ آهن. 

مدينه آرٽس سينٽر، جيڪو 2018 ۾ قائم ٿيو ۽ ايم ايم ڊي اي جي ثقافتي ونگ پاران هلائي ٿو، جديد ۽ همعصر فن تي ڌيان ڏئي ٿو. مرڪز جو مقصد فن کي وڌائڻ ۽ سماج جي فنڪارانه ۽ ثقافتي تحريڪ کي مالا مال ڪرڻ آهي، سڀني گروهن ۽ عمرن جي فنڪارن کي بااختيار بڻائڻ. فيبروري 2020 تائين، سماجي فاصلن جي قدمن ۽ ڪرفيو جي لاڳو ٿيڻ کان اڳ، هن هفتيوار ورڪشاپ ۽ بحث مباحثن سان گڏ 13 کان وڌيڪ گروپ ۽ سولو آرٽ گيلريون منعقد ڪيون. مرڪز ڪنگ فهد پارڪ ۾ واقع آهي، قبا مسجد جي ويجهو 8,200 چورس ميٽر (88,000 چورس فوٽ) جي ايراضي تي.

2018 ۾، ايم ايم ڊي اي عربي خطاطي ۽ مشهور عربي خطاطين جي جشن لاءِ هڪ سالياني فورم، مدينه فورم آف عربي خطاطي شروع ڪيو. هن تقريب ۾ عربي خطاطي بابت بحث مباحثا ۽ 10 ملڪن جي 50 عربي خطاطين جي ڪم کي ڏيکارڻ لاءِ هڪ گيلري شامل آهي. دار القلم سينٽر فار عربي خطاطي، مسجد نبوي جي اتر اولهه ۾، حجاز ريلوي ميوزيم جي بلڪل پار واقع آهي. اپريل 2020 ۾، اهو اعلان ڪيو ويو ته مرڪز جو نالو تبديل ڪري شهزاده محمد بن سلمان سينٽر فار عربي خطاطي رکيو ويو، ۽ 2020 ۽ 2021 دوران وزارت ثقافت پاران منعقد ڪيل &quot;عربي خطاطي جو سال&quot; تقريب سان گڏ، عربي خطاطين لاءِ هڪ بين الاقوامي مرڪز ۾ اپ گريڊ ڪيو ويو.

[[Al-Madinah Museum|The Al Madinah Museum]] has several exhibits concerning the cultural and historical heritage of the city featuring different archaeological collections, visual galleries and rare images of the old city.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Al Madinah Museum |url=http://sauditourism.sa/en/aboutKSA/CultureAndHistory/Museums/Pages/AlmadinahMuseum.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190501211056/https://www.sauditourism.sa/en/aboutKSA/CultureAndHistory/Museums/Pages/AlmadinahMuseum.aspx |archive-date=1 May 2019 |access-date=2019-05-21 |website=sauditourism.sa |language=en-us}}&lt;/ref&gt; It also includes the [[Hejaz Railway Museum]]. The Dar Al Madinah Museum opened in 2011 and it uncovers the history of Medina specialising in the architectural and urban heritage of the city.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Alhamdan |first=Shahd |date=2016-01-23 |title=Museum offers insight into history of Madinah |url=http://saudigazette.com.sa/article/147128 |access-date=2020-05-09 |website=Saudigazette |language=en |archive-date=6 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201206012625/https://saudigazette.com.sa/article/147128 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; There is no archaeology or architecture from the time of Mohammed, except what remains of a few stone defensive towers&lt;ref name=&quot;RSEQ&quot;&gt;Robert Schick, ''Archaeology and the Quran'', [[Encyclopaedia of the Qur'an]]&lt;/ref&gt; The Holy Qur'an Exhibition houses rare manuscripts of the Quran, along with other exhibitions that encircle the Masjid an-Nabawi.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Holy Quran Exhibition {{!}} Medina, Saudi Arabia Attractions |url=https://www.lonelyplanet.com/saudi-arabia/medina/attractions/holy-quran-exhibition/a/poi-sig/1611055/1341228 |access-date=2020-05-09 |website=Lonely Planet |language=en |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804133829/https://www.lonelyplanet.com/saudi-arabia/medina/attractions/holy-quran-exhibition/a/poi-sig/1611055/1341228 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[File:Medina_Art_Center.jpg|thumb|right|Madinah Arts Center]]

The Madinah Arts Center, founded in 2018 and operated by the MMDA's Cultural Wing, focuses on [[Modern art|modern]] and [[contemporary art]]s. The centre aims to enhance arts and enrich the artistic and cultural movement of society, empowering artists of all groups and ages. As of February 2020, before the implementation of [[social distancing]] measures and [[curfew]]s, it held more than 13 group and solo art galleries, along with weekly workshops and discussions. The centre is located in King Fahd Park, close to [[Quba Mosque]] on an area of {{convert|8,200|m2|ft2|abbr=off|sp=us}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=MMDA Opens Medina Arts Center (Arabic) |url=https://www.alyaum.com/articles/6042035/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A-/%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9/%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%AA%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%AD-%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2%D8%A7-%D9%84%D9%84%D9%81%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%A9 |access-date=24 February 2020 |website=Al-Yaum Newspaper |date=17 July 2018 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803214431/https://www.alyaum.com/articles/6042035/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A-/%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9/%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%AA%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%AD-%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2%D8%A7-%D9%84%D9%84%D9%81%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%A9 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

In 2018, the MMDA launched Madinah Forum of Arabic Calligraphy, an annual forum to celebrate [[Arabic calligraphy]] and renowned Arabic calligraphers. The event includes discussions about Arabic calligraphy, and a gallery to show the work of 50 Arabic calligraphers from 10 countries.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Madinah Forum of Arabic Calligraphy (Arabic) |url=https://www.al-madina.com/article/571879 |access-date=24 February 2020 |website=Al-Madina Newspaper |date=May 2018}}&lt;/ref&gt; The Dar al-Qalam Center for Arabic Calligraphy is located to the northwest of the Masjid an-Nabawi, just across the [[Hejaz Railway Museum]]. In April 2020, it was announced that the centre was renamed the Prince Mohammed bin Salman Center for Arabic Calligraphy, and upgraded to an international hub for Arabic Calligraphers, in conjunction with the &quot;Year of Arabic Calligraphy&quot; event organised by the [[Ministry of Culture (Saudi Arabia)|Ministry of Culture]] during the years 2020 and 2021.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Prince Mohammed bin Salman Center of Arabic Calligraphy (Arabic) |url=https://www.spa.gov.sa/viewstory.php?lang=ar&amp;newsid=2079635 |access-date=27 April 2020 |website=Saudi Press Agency |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803212302/https://www.spa.gov.sa/viewstory.php?lang=ar&amp;newsid=2079635 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Other projects launched by the MMDA Cultural Wing include the Madinah Forum of Live Sculpture held at Quba Square, with 16 sculptors from 11 countries. The forum aimed to celebrate [[sculpture]] as it is an ancient art, and to attract young artists to this form of art.&lt;ref&gt;{{cite web |title=16 Sculptors Participate in Madinah Forum of Live Sculpture (Arabic) |url=https://www.spa.gov.sa/1750319 |access-date=24 February 2020 |website=Saudi Press Agency |archive-date=23 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200223222321/https://www.spa.gov.sa/1750319 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==معيشت==
Historically, Medina's economy was dependent on the sale of [[dates (fruit)|dates]] and other agricultural activities. As of 1920, 139 varieties of dates were being grown in the area, along with other [[vegetable]]s.&lt;ref name=Prothero83&gt;{{cite book |last=Prothero |first=G. W. |title=Arabia |year=1920 |publisher=H.M. Stationery Office |location=London |page=83 |url=http://www.wdl.org/en/item/11767/view/1/83/ |access-date=9 September 2013 |archive-date=27 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227051942/https://www.wdl.org/en/item/11767/view/1/83/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Religious tourism]] plays a major part in Medina's economy, being the second holiest city in Islam, and holding many historical Islamic locations, it attracts more than 7&amp;nbsp;million annual visitors who come to perform [[Hajj]] during the Hajj season, and [[Umrah]] throughout the year.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://haj.gov.sa/ar/InternalPageCategories/Details/49 |title=منصة البيانات المفتوحة |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205195331/https://haj.gov.sa/ar/InternalPageCategories/Details/49 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Medina has two industrial areas, the larger one was established in 2003 with a total area of 10,000,000 m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, and managed by the [[Saudi Authority for Industrial Cities and Technology Zones]] (MODON). It is located {{convert|50|km|mi|abbr=on}} from [[Prince Mohammad bin Abdulaziz International Airport|Prince Mohammed bin Abdulaziz International Airport]], and {{convert|200|km|mi|abbr=on}} from [[Yanbu Commercial Port]], and has 236 factories, which produce petroleum products, building materials, food products, and many other products.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://modon.gov.sa/ar/Cities/IndustrialCities/Pages/IndustrialCity.aspx?CityId=5ab5a824-f7fc-4658-8d09-b8291cf70412 |title=المدينة الصناعية بالمدينة المنورة |publisher=Modon.gov.sa |date= |accessdate=2022-02-12 |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804003535/https://modon.gov.sa/ar/Cities/IndustrialCities/Pages/IndustrialCity.aspx?CityId=5ab5a824-f7fc-4658-8d09-b8291cf70412 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The [[Knowledge Economic City, Medina|Knowledge Economic City (KEC)]] is a Saudi Arabian [[joint stock company]] founded in 2010. It focuses on [[real estate development]] and knowledge-based industries.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://madinahkec.com/en/background/ |title=Background |access-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205200832/https://madinahkec.com/en/background/ |archive-date=5 February 2020 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The project is under development and is expected to highly increase the number of jobs in Medina by its completion.&lt;ref&gt;[http://www.fdimagazine.com/news/fullstory.php/aid/1830/Economic_cities_a_rise.html Economic cities a rise] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090924053753/http://www.fdimagazine.com/news/fullstory.php/aid/1830/Economic_cities_a_rise.html |date=24 September 2009 }}&lt;/ref&gt;

==انساني وسيلا==
===Education and scholarly activity===
====Primary and secondary education====
The Ministry of Education is the governing body of education in the [[Madinah Province|al-Madinah Province]], and it operates 724 and 773 public schools for boys and girls, respectively, throughout the province.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Number of Schools in Medina (Arabic) |url=https://edu.moe.gov.sa/Madinah/About/Pages/Statistics.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210834/https://edu.moe.gov.sa/Madinah/About/Pages/Statistics.aspx |archive-date=5 February 2020 |access-date=5 February 2020 |website=Madinah General Administration of Education}}&lt;/ref&gt; Taibah High School is one of the most notable schools in Saudi Arabia. Established in 1942, it was the second-largest school in the country at that time. Saudi ministers and government officials have graduated from this high school.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Taibah High School (Arabic) |url=https://www.al-madina.com/article/13791/%D8%B7%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D9%88%D8%B4%D9%8A%D8%A1-%D9%85%D9%86-%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AC%D9%8A%D8%A7%D9%84 |access-date=5 February 2020 |website=Al-Madina Newspaper |date=4 June 2010 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210835/https://www.al-madina.com/article/13791/%25D8%25B7%25D9%258A%25D8%25B9%25D8%25A9-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AB%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2588%25D9%258A%25D8%25A9-%25D9%2588%25D8%25B4%25D9%258A%25D8%25A1-%25D9%2585%25D9%2586-%25D9%2588%25D9%2581%25D8%25A7%25D8%25A1-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25A3%25D8%25AC%25D9%258A%25D8%25A7%25D9%2584 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

====Higher education and research====
[[Taibah University]] is a public university providing higher education for the residents of the province. It has 28 colleges, of which 16 are in Medina, offering 89 academic programs, and had an enrollment of 69,210 students in 2020.&lt;ref&gt;{{cite web |title=About Taibah University |url=https://www.taibahu.edu.sa/Pages/en/CustomPage.aspx?ID=47 |website=Taibah University |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210835/https://www.taibahu.edu.sa/Pages/en/CustomPage.aspx%3FID%3D47 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

[[File:Islamic University of Medina Main Gate.jpg|thumb|Main gate of the Islamic University]]
The [[Islamic University of Madinah]], established in 1961, is the oldest higher education institution in the region, with around 22,000 students enrolled. It offers majors in [[Sharia]], [[Qur'an]], [[Aqidah#Usul al din|Usul ad-Din]], [[Hadith]], and the [[Arabic language]].&lt;ref&gt;{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20171113050828/http://www.saudinf.com/main/j42.htm University of Madinah]}} Saudi Info.&lt;/ref&gt; The university offers [[Bachelor of Arts]] degrees and also [[Master's degree|Master's]] and [[Doctorate]] degrees.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.4icu.org/reviews/4170.htm |title=University of Madinah |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210843/https://www.4icu.org/reviews/4170.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The admission is open to Muslims based on scholarships programs that provide accommodation and living expenses. In 2012, the university expanded its programs by establishing the College of Science, which offers [[Engineering]] and [[Computer science]] majors.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Islamic University Starts the Admission for Science Programs for the First Time (Arabic) |url=http://www.alriyadh.com/744376 |website=Al-Riyadh Newspaper |access-date=15 November 2017 |archive-date=16 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181016120625/http://www.alriyadh.com/744376 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

[[Al-Madinah College of Technology|Al Madinah College of Technology]], which is governed by [[Technical and Vocational Training Corporation|TVTC]], offers a variety of degree programs including [[electrical engineering]], [[mechanical engineering]], computer sciences and electronic sciences.{{Circular reference|date=August 2020}} Private universities at Medina include [[University of Prince Mugrin|University of Prince Muqrin]], the [[Arab Open University]], and Al Rayyan Colleges.

==ٽرانسپورٽ==
===Air===
[[File:Pano1-1.jpg|thumb|left|[[Prince Mohammad bin Abdulaziz International Airport]]]]
Medina is served by the [[Prince Mohammad bin Abdulaziz International Airport]] located off Highway 340. It handles domestic flights, while it has scheduled international services to regional destinations in the [[Middle East]]. It is the fourth-busiest airport in Saudi Arabia, handling 8,144,790 passengers in 2018.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tavyatirimciiliskileri.com/en-EN/Documents/Dec_2018.pdf |title=TAV Traffic Results 2018 |access-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713073305/http://www.tavyatirimciiliskileri.com/en-EN/Documents/Dec_2018.pdf |archive-date=13 July 2019 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The airport project was announced as the world's best by ''[[Engineering News-Record]]''{{'}}s 3rd Annual Global Best Projects Competition held on 10 September 2015.&lt;ref name=&quot;arabian&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.arabianaerospace.aero/tav-have-constructed-the-world-s-best-airport.html |title=Arabian Aerospace – TAV have constructed the world's best airport |access-date=6 February 2020 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206024526/https://www.arabianaerospace.aero/tav-have-constructed-the-world-s-best-airport.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://enr.construction.com/opinions/blogs/criticalpath.asp?plckController=Blog&amp;plckBlogPage=BlogViewPost&amp;newspaperUserId=e5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999a&amp;plckPostId=Blog:e5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999aPost:25bc7b33-a207-4924-b584-145500911967&amp;plckScript=blogScript&amp;plckElementId=blogDest |title=ENR Announces Winners of 3rd Annual Global Best Projects Competition |access-date=25 October 2017 |archive-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150928233056/http://enr.construction.com/opinions/blogs/criticalpath.asp?plckController=Blog&amp;plckBlogPage=BlogViewPost&amp;newspaperUserId=e5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999a&amp;plckPostId=Blog%3ae5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999aPost%3a25bc7b33-a207-4924-b584-145500911967&amp;plckScript=blogScript&amp;plckElementId=blogDest |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The airport also received the first [[Leadership in Energy and Environmental Design]] (LEED) Gold certificate in the [[MENA]] region.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tibahairports.com/en-EN/pressroom/Pages/PressReleaseDetail.aspx?pid=17 |title=PressReleaseDetail |access-date=25 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630023423/http://www.tibahairports.com/en-EN/pressroom/Pages/PressReleaseDetail.aspx?pid=17 |archive-date=30 June 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The airport receives higher numbers of passengers during the [[Hajj]]. [[File:Medina Buses Salam Road Stop.jpg|thumb|A government-run bus in Medina at Salam Rd. Station]]

===Roads===
In 2015, the [[Al Madinah Region Development Authority|MMDA]] announced Darb as-Sunnah (Sunnah Path) Project, which aims to develop and transform the {{convert|3|km|mi|abbr=on}} Quba'a Road connecting the Quba'a Mosque to the al-Masjid an-Nabawi to an avenue, paving the whole road for pedestrians and providing service facilities to the visitors. The project also aims to revive the [[Sunnah]] where Muhammed used to walk from his house (al-Masjid an-Nabawi) to Quba'a every Saturday afternoon.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Darb Al-Sunnah Project (Arabic) |url=https://www.al-madina.com/article/401608 |access-date=9 September 2015 |website=Al-Madinah Newspaper |date=9 September 2015 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803201415/https://www.al-madina.com/article/401608 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

The city of Medina lies at the junction of two of the most important Saudi highways, Highway 60 and Highway 15. Highway 15 connects Medina to [[Mecca]] in the south and onward and [[Tabuk, Saudi Arabia|Tabuk]] and [[Jordan]] in the north. Highway 60 connects the city with [[Yanbu]], a port city on the [[Red Sea]] in the west and [[Al-Qassim Region|Al Qassim]] in the east. The city is served by three [[ring road]]s: King Faisal Road, a 5&amp;nbsp;km ring road that surrounds [[Al-Masjid an-Nabawi]] and the downtown area, King Abdullah Road, a 27&amp;nbsp;km road that surrounds most of urban Medina and King Khalid Road is the biggest ring road that surrounds the whole city and some rural areas with 60&amp;nbsp;km of roads.

===Bus and rapid transit===
[[File:Haramain High Speed Railway Station in Medina.jpg|thumb|[[Haramain high-speed railway]] station at Medina]]
The bus transport system in Medina was established in 2012 by the [[Al Madinah Region Development Authority|MMDA]] and is operated by SAPTCO. The newly established bus system includes 10 lines connecting different regions of the city to [[al-Masjid an-Nabawi|Masjid an-Nabawi]] and the downtown area, and serves around 20,000 passengers on a daily basis.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Madina Buses Official (Arabic) |url=https://madinabuses.mda.gov.sa |website=Madina Buses Official Website |access-date=21 April 2022 |archive-date=3 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603050406/https://madinabuses.mda.gov.sa/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Medina Buses Serves 20k Passengers Daily (Arabic) |url=https://makkahnewspaper.com/article/1103561/%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%AF/20-%D8%A3%D9%84-%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%8A%D8%AF-%D9%8A%D9%88%D9%85%D9%8A%D8%A7-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%82%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D8%AF%D8%AF%D9%8A-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9 |website=Makkah Newspaper |date=19 May 2019 |access-date=19 May 2019 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206010400/https://makkahnewspaper.com/article/1103561/%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25A8%25D9%2584%25D8%25AF/20-%25D8%25A3%25D9%2584-%25D9%2585%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%258A%25D8%25AF-%25D9%258A%25D9%2588%25D9%2585%25D9%258A%25D8%25A7-%25D9%2585%25D9%2586-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2586%25D9%2582%25D9%2584-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AA%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25AF%25D9%258A%25D9%2586%25D8%25A9 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; In 2017, the MMDA launched the Madinah Sightseeing Bus service. [[Open top bus]]es take passengers on sightseeing trips throughout the day with two lines and 11 destinations, including Masjid an-Nabawi, [[Quba Mosque|Quba'a Mosque]] and [[Masjid al-Qiblatayn]] and offers audio tour guidance with eight different languages.&lt;ref&gt;{{cite web |title=City Sightseeing Medina |url=http://csmadinah.com/en/ |website=City Sightseeing Medina Official Website |access-date=6 February 2020 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206010401/http://csmadinah.com/en/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; By the end of 2019, the MMDA announced its plan to expand the bus network with 15 [[Bus rapid transit|BRT]] lines. The project was set to be done in 2023.&lt;ref&gt;{{cite web |title=36 Months to Create 15 Bus Lines in Medina (Arabic) |url=https://www.alwatan.com.sa/article/1032422/%D9%85%D8%AD%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA/36-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%A7-%D9%84%D8%A5%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A1-15-%D8%AE%D8%B7%D8%A7-%D9%84%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9%D8%A9-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9 |website=Al-Watan Newspaper |date=31 December 2019 |access-date=31 December 2019 |archive-date=31 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231155133/https://www.alwatan.com.sa/article/1032422/%D9%85%D8%AD%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA/36-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%A7-%D9%84%D8%A5%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A1-15-%D8%AE%D8%B7%D8%A7-%D9%84%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9%D8%A9-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; In 2015, the MMDA announced a three-line [[Medina Metro|metro]] project in extension to the public transportation master plan in Medina.&lt;ref&gt;{{cite web |title=MMDA Announces a 3-line Metro Project in Medina(Arabic) |url=https://aawsat.com/home/article/326216/%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%D8%AA%D9%86%D9%81%D9%8A%D8%B0-3-%D8%AE%D8%B7%D9%88%D8%B7-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88-%D9%88200-%D9%85%D8%AD%D8%B7%D8%A9-%D9%84%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AA |website=Asharq Al-Awsat Newspaper |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205221221/https://aawsat.com/home/article/326216/%25D9%2587%25D9%258A%25D8%25A6%25D8%25A9-%25D8%25AA%25D8%25B7%25D9%2588%25D9%258A%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25AF%25D9%258A%25D9%2586%25D8%25A9-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D9%2586%25D9%2588%25D8%25B1%25D8%25A9-%25D8%25AA%25D8%25B7%25D8%25B1%25D8%25AD-%25D8%25AA%25D9%2586%25D9%2581%25D9%258A%25D8%25B0-3-%25D8%25AE%25D8%25B7%25D9%2588%25D8%25B7-%25D9%2585%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2588-%25D9%2588200-%25D9%2585%25D8%25AD%25D8%25B7%25D8%25A9-%25D9%2584%25D9%2584%25D8%25AD%25D8%25A7%25D9%2581%25D9%2584%25D8%25A7%25D8%25AA |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===Rail===
{{Main|Haramain High Speed Railway}}
The historic Ottoman [[Hejaz railway]] was abandoned following World War I, and the Medina railway station was converted into a museum by the Saudi government. The [[Haramain High Speed Railway]] (HHR) came into operation in 2018, linking Medina and [[Mecca]], and passing through three stations: [[Jeddah]], [[King Abdulaziz International Airport]], and [[King Abdullah Economic City]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pictures: Saudi Arabia opens high-speed railway to public |url=https://gulfnews.com/world/gulf/saudi/pictures-saudi-arabia-opens-high-speed-railway-to-public-1.2289006 |access-date=2019-11-09 |website=gulfnews.com |date=12 October 2018 |language=en |archive-date=4 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190904120551/https://gulfnews.com/world/gulf/saudi/pictures-saudi-arabia-opens-high-speed-railway-to-public-1.2289006 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; It runs along {{convert|444|km|mi|abbr=off|sp=us}} at a speed of 300&amp;nbsp;km/h, and has an annual capacity of 60&amp;nbsp;million passengers.&lt;ref&gt;{{cite web |title=About Haramain High Speed Rail |url=https://sar.hhr.sa/sites/sro/Pages/en-us/AboutUs/OrganizationalInformation/MissionVision.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205221212/https://sar.hhr.sa/sites/sro/Pages/en-us/AboutUs/OrganizationalInformation/MissionVision.aspx |archive-date=5 February 2020 |access-date=5 February 2020 |website=Official Haramain High Speed Rail Website}}&lt;/ref&gt;

{{Collapsible list
 | expand = 
 | framestyle = 
 | titlestyle = 
 | title = Services at Medina station
 | liststyle = 
 | hlist = 
 | bullets = 
 | 1 =    {{anchor|station}}
{{adjacent stations|system=Saudi Arabia Railways
|line=Haramain High Speed Railway|right=King Abdullah Economic City}}
}}

==قابل ذڪر ماڻهو==
* [[حسن ابن علي]] رضي الله عنه (625-670ع)
* [[حسين ابن علي]] رضي الله عنه (626-680)
* [[مالڪ بن انس]] رضي الله عنه (711-795)
* علي سجاد (658 - 712) 
* محمد الباقر (676 - 732) 
* زيد بن علي (695-740) 
* جعفر الصادق (702-765) 
* موسيٰ ڪاظم (745-799) 
* علي الرضا (766 - 818) 
* محمد الجواد (811 - 835) 
* علي الهادي (828 - 868) 
* حسن العسڪري (844 - 874) 
* عزيز ديا (1914-1997)، ليکڪ 
* محمد عوام (1940ع) عالم 
* نثار مدني (1941)، سياستدان 
* جمال خاشقجي (1958-2018)، صحافي 
* سلمان الفراج (1989)، فٽبالر

==پڻ ڏسو==
{{Portal|سعودي عرب|اسلام}}
* المدينه ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي 
* روا المدينه 
* مديني جي تاريخ

==وڌيڪ پڙهڻ==
* عبدالباسط بدر (2013) - مدينه، منور شهر: تاريخ ۽ نشان - المدينه المنورة ريسرچ اينڊ اسٽڊي سينٽر - مدينه {{ISBN|978-603-90414-7-4}} 
*[[صفي الرحمان مبارڪپوري]] (2004) مدينه منوره جي تاريخ - دارالسلام پبلشرز - رياض {{ISBN|978-996-08921-1-5}}

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:مدينه المنوره]]
[[زمرو:مقدس شهر]] 
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:مدينه صوبو]] 
[[زمرو:اسلامي مقدس شهر]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ اسلام]]
[[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد علائقا]]</text>
      <sha1>osgwxi1aug553xck500lvhqa4p7y2zc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389944</id>
      <parentid>389921</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T17:25:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* عجائب گهر ۽ ثقافت */</comment>
      <origin>389944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73340" sha1="agsjfw2u7kcx9wnnqpepvsfjr2eets9" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = مدينه منوره
| official_name = المدينة المنورة
| native_name = المدينة
| settlement_type = [[شھر]]
| image_skyline = {{Multiple image
| total_width       = 300
| image1            = Madeena masjid nabavi 12122008230.jpg
| image2            = Quba Mosque 2013 09.jpg
| image3            = Hijaz Railway Station 2020.jpg
| image4            = Mount Uhud.JPG
| image5            = Masjid al-Qiblatain.jpg
| image6            = Al-Baqi Cemetery 2021.jpg
| caption1    = [[مسجد نبوي]]
| caption2    = [[مسجد قبا]]
| caption3    = [[حجاز ریلوي]]
| caption4    = [[جبل احد]]
| caption5    = [[قبلتین مسجد]]
| caption6    = [[جنت البقيع قبرستان]]
| perrow            = 1/2/2
| border            = infobox
}}
| image_flag = 
| flag_size = 135px
| image_seal = 
| pushpin_map = Saudi Arabia#Asia
| pushpin_mapsize = 
| pushpin_map_caption = نقشي م مدیني جو مقام
| pushpin_label_position = right
| pushpin_relief = yes
| coordinates = {{coord|24|28|12|N|39|36|36|E|region:SA|display=inline,title}}
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}}
| subdivision_type1 = [[صوبو]]
| subdivision_name1 = مدینو صوبو
| leader_title = [[مئیر]]
| leader_name = فھد البیلھشی&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fahad Al-Belaihshi Appointed Mayor of Madinah by a Royal Decree (Arabic) |url=https://sabq.org/cL3zph |archive-date=12 April 2021 |access-date=29 December 2020 |website=Sabq Online Newspaper |date=7 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412164558/https://sabq.org/cL3zph |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = صوبائي گورنر
| leader_name1 = شھزادو سلمان بن سلطان السعود
| area_total_km2 = 589
| area_total_sq_mi = 227
| area_metro_km2 = 22900
| elevation_m = 620
| elevation_ft = 2030
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Medina Governorate |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/madina/0301__al_mad%C4%ABnah_al_munuwarah/ |access-date=2024-02-03 |website=City Population |archive-date=4 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204001752/https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/madina/0301__al_mad%C4%ABnah_al_munuwarah/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_total = 14,11,599
| population_as_of = سال 2022ع جی آدمشماری
| population_density_km2 = auto
| population_note = 
| population_metro = 14,77,047 (مدینہ گورنریٹ)
| website = {{URL| https://www.amana-md.gov.sa/}}
| timezone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]]
| utc_offset = +03:00
| native_name_lang = ar
| other_name = مدينة النبي (نبي جو شھر)&lt;br&gt;المدينة النبوية (نبي وارو شھر)&lt;br&gt;العاصمة الإسلامية الأولى&lt;br&gt;(اسلام جو پھریون گاديء جو ھنڌ)&lt;br&gt;طيبة الطيبة (پاڪن م پاڪ)
| parts_type = [[ضلعا]]
| population_density_sq_mi = 5212
| established_date2 = 5 دسمبر، 1925ع
| governing_body = مدیني جي علاقائي بلدیا
| elevation_max_m = 1077
| elevation_max_point = [[Mount Uhud]]
| established_title2 = حجاز مقدس جی سعودی حکومت
| established_date = ناھین صدی قبل مسیح
| government_type = بلدیا
| population_rank = 4ھون
| named_for = [[محمد|نبی محمد صلی اللہ علیہ وسلم جی نالی تی]]
| established_date1 = سال 622 عیسوی، پھریون سال ھجری
| established_title1 = ھجرت
| established_title = پھریون آباد تیو
| population_demonym = مدني
| parts = * بلد
** الحرم
** قبا
** احد
** العوالی
** العقیق 
** العیون 
** البیداء
* مضافتی
** العقول
** الموالی
** المندسہ
** ابیار المشی 
** الفریش
| population_density_urban_km2 = 
| area_urban_sq_mi = 
| area_rural_km2 = 
| population_density_urban_sq_mi = 
| blank_name_sec1 = 
| population_rural = 
| blank_info_sec1 = 
| module = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |frame-height=300 | stroke-width=1 |shape-fill-opacity=0.2 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}}
}}
'''مدينه منوره''' (عربي: المدينة المنورة؛  روشني وارو شهر ) ۽ عام طور تي مدينو يا مدينه (المدينة) جي نالي سان پڻ آسان ڪيو ويو آهي. مدینو [[اسلام]] جي تاريخ ۾ پهريون راڄڌاني آهي ۽ [[مڪه مڪرمه]] کان پوءِ مسلمانن لاءِ ٻيو مقدس مقام آهي. اهو [[مدينہ صوبو|مدينه صوبي]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي، جيڪو [[حجاز]] جي تاريخي سرزمين تي واقع آهي، جيڪو [[سعودي عرب]] جي اولهه ۾، مڪي کان اٽڪل 400 ڪلوميٽر اتر اوڀر طرف آهي&lt;ref name=&quot;amana-md.gov.sa2&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20060502182207/http://www.amana-md.gov.sa/WebLinks/Amanageography.aspx أمانة المدينة المنورة، موقع ومساحة المدينة المنورة] تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]]&lt;/ref&gt; ۽  [[ڳاڙهو سمنڊ]] سان 150 ڪلوميٽر اوڀر طرف آهي. سڀ کان ويجھو بندرگاهه ينبوع بندرگاهه آهي، جيڪو اولهه طرف 220 ڪلوميٽر پري آهي.&lt;ref name=&quot;amana-md.gov.sa3&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20060502182207/http://www.amana-md.gov.sa/WebLinks/Amanageography.aspx أمانة المدينة المنورة، موقع ومساحة المدينة المنورة] تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]]&lt;/ref&gt; مديني جي ايراضي اٽڪل 589 چورس ڪلوميٽر آهي،&lt;ref name=&quot;al-madinah.org2&quot;&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454 موقع ومساحة المدينة]، مركز بحوث ودراسات المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075035/http://al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; جنهن مان 99 ڪلوميٽر پري شهري علائقو آهي. هي علائقو شهري علائقي کان ٻاهر آهي، ۽ ان ۾ جبلن، وادين، سيلاب جي ڍڳن، ريگستاني زمينن، زرعي زمينن، قبرستانن ۽ هاءِ وي نيٽ ورڪ جا حصا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;al-madinah.org3&quot;&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454 موقع ومساحة المدينة]، مركز بحوث ودراسات المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075035/http://al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; سال &lt;small&gt;2022&lt;/small&gt; ع جي آبادي &lt;small&gt;14,11,599&lt;/small&gt; آهي، اهو ملڪ جو چوٿون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. تقريبن &lt;small&gt;58.5&lt;/small&gt; سيڪڙو آبادي سعودي شهري آهن ۽ &lt;small&gt;41.5&lt;/small&gt; سيڪڙو پرڏيهي آهن.

مديني جو بنياد پيغمبر صلی اللہ علیہ وسلم جي هجرت کان 1500 سال اڳ رکيو ويو&lt;ref&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=7362 بداية تأسيس المدينة]، مركز بحوث ودراسات المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305141654/http://al-madinah.org/madina/sections.php?sid=7362|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; ۽ مديني ۾ دنيا جي قديم ترين مسجدن مان ٽي شامل آهن ۽ مسلمانن لاءِ سڀ کان اهم آهن: مسجد نبوي، مسجد قبا&lt;ref&gt;[http://www.hajinformation.com/main/h2022.htm وزارة الحج في المملكة العربية السعودية: مسجد قباء] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170822095754/http://www.hajinformation.com/main/h2022.htm|date=22 أغسطس 2017}}&lt;/ref&gt; ۽ قبلتين مسجد. مديني کي مسلمانن لاءِ ان جي اهميت پيغمبر اسلام جي هجرت کانپوء ان جي سڄي زندگي مديني ۾ رهڻ کان ملي ٿي. تمام اهم هنڌن مان هڪ آهي ۽ مسلمان قرآن شريف جي انهن سورتن کي مدني سورتون سڏين ٿا جيڪي مديني ڏانهن هجرت کان پوءِ نازل ٿيون، ۽ ان جو واحد لفظ ”مدني سورت“ آهي.&lt;ref&gt;[http://books.google.co.uk/books?id=ZcMHD5WWL7AC&amp;pg=PA26&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca&amp;hl=en&amp;ei=n9wFTvG7F8q68gPK2IHfDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false القيمة التاريخية للقرآن الكريم والحديث النبوي الشريف] أ.م. خان {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209052458/http://books.google.co.uk/books?id=ZcMHD5WWL7AC&amp;pg=PA26&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca&amp;hl=en&amp;ei=n9wFTvG7F8q68gPK2IHfDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CDAQ6AEwAA|date=09 فبراير 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://books.google.co.uk/books?id=5ShMqiiJbNYC&amp;pg=PA61&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca+surah&amp;hl=en&amp;ei=oOAFTry8H4as8gOv5-XpDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEAQ6AEwBA#v=onepage&amp;q&amp;f=false ما ينبغي أن يعرفه الجميع عن القرآن الكريم]، أحمد الليثي {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150108032632/http://books.google.co.uk/books?id=5ShMqiiJbNYC&amp;pg=PA61&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca+surah&amp;hl=en&amp;ei=oOAFTry8H4as8gOv5-XpDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEAQ6AEwBA|date=08 يناير 2015}}&lt;/ref&gt; شهر جي آبادي اٽڪل 14,11,599 ماڻهن تي مشتمل آهي.&lt;ref&gt;{{استشهاد ويب|مسار=https://portal.saudicensus.sa/portal/public/1/15/101460?type=TABLE|عنوان=تعداد السعودية - السكان حسب - الهيئة السعودية للإحصاء|تاريخ الوصول=1 أغسطس 2023|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20230714141738/https://portal.saudicensus.sa/portal/public/1/15/101460?type=TABLE|تاريخ أرشيف=2023-07-14}}&lt;/ref&gt; ۽ شهر ۾ ڪيترائي نشان ۽ يادگار شامل آهن، جن ۾ شايد سڀ کان نمايان مسجد نبوي آهي، جيڪا مڪي جي مسجد الحرم کان پوءِ مسلمانن لاءِ ٻي مقدس مسجد سمجهي وڃي ٿي، ان کان علاوه جنت البقيع قبرستان، جيڪو شهر جي ماڻهن جو مکيه قبرستان آهي ۽ جنهن ۾ ڪيترائي اصحاب رضوان اللہ علیھم اجمعین دفن آهن،&lt;ref&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=618 أماكن تشرع زيارتها]، مركز بحوث ودراسات المدينة، تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305023809/http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=618|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; مسجد قبا اسلام ۾ ٺاهيل پهرين مسجد هئي، قبلتين جي مسجد، جبل احد ۽ ڪيتريون ئي واديون، کوهه، گهاٽيون، رستا ۽ پراڻيون ماڳ آھن.

==نالا== 
===يثرب=== 
اسلام جي آمد کان اڳ، شهر يثرب (عربي: يَثْرِب) جي نالي سان مشهور هو. يثرب لفظ هاران ۾ مليل هڪ لکت ۾ ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو بابل جي بادشاهه نابونڊيڊس (ڇهين صدي قبل مسيح) سان تعلق رکي ٿو ۽ ايندڙ صدين ۾ ڪيترن ئي متنن ۾ چڱيءَ طرح تصديق ٿيل آهي. اهو نالو قرآن جي سورت 33 جي آيت نمبر 13 ۾ پڻ درج ٿيل آهي: 
اسلام جي ظهور کان اڳ ”يثرب“ جي نالي سان مشهور هو، ان جو ذڪر قرآن مجيد ۾ آهي: 

 &quot;وَإِذْ قَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ يَا أَهْلَ يَثْرِبَ لَا مُقَامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَمَا هِيَ بِعَوْرَةٍ إِنْ يُرِيدُونَ إِلَّا فِرَارًا&quot;(سورة الأحزاب)&lt;ref&gt;سورة الأحزاب - الآية رقم 13&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&amp;ID=2765&amp;idfrom=0&amp;idto=0&amp;flag=1&amp;bk_no=48&amp;ayano=0&amp;surano=0&amp;bookhad=0 المكتبة الإسلامية، كتاب الجامع لأحكام القرآن، سورة الأحزاب، قوله تعالى: ''وإذ قالت طائفة منهم يا أهل يثرب لا مقام لكم فارجعوا''] تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{استشهاد ويب|مسار=http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=48&amp;ID=2765|عنوان=نسخة مؤرشفة|تاريخ الوصول=8 أغسطس 2009|تاريخ أرشيف=10 مارس 2013|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20130310164104/http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=48&amp;ID=2765|حالة المسار=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;   
صحيح حديث ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي ته رسول الله صلي الله عليه وسلم ان جو نالو يثرب کان بدلائي مديني رکيو، ۽ ان جو پراڻو نالو استعمال ڪرڻ کان منع ڪئي، پوءِ فرمايائون: مديني ۾ غير مسلمن جو داخل ٿيڻ حرام آهي، جيئن رسول الله ﷺ فرمايو آهي:
 &quot;من قال للمدينة يثرب فليستغفر الله. والمدينة المنورة محرم دخولها على غير المسلمين، فقد قال النبي محمد:&quot;اللهم إني أحرم ما بين لابتيها مثل ما حرم إبراهيم مكة، اللهم بارك في مُدِّهم و صاعهم&quot;&lt;ref&gt;[http://www.al3ez.net/mag/madina_pr_1.htm حرمة أرض المدينة]، فضائل المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161123145714/http://www.al3ez.net/mag/madina_pr_1.htm|date=23 نوفمبر 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&amp;ID=1478&amp;idfrom=0&amp;idto=0&amp;flag=1&amp;bk_no=47&amp;ayano=0&amp;surano=0&amp;bookhad=0 صحيح البخاري، كتاب البيوع، باب بركة صاع النبي ومده]، المكتبة الإسلامية تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{استشهاد ويب|مسار=http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=47&amp;ID=1478|عنوان=نسخة مؤرشفة|تاريخ الوصول=8 أغسطس 2009|تاريخ أرشيف=10 مارس 2013|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20130310164055/http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=47&amp;ID=1478|حالة المسار=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; (&quot;جيڪو به شهر کي يثرب سڏيندو آهي، ان کي خدا کان بخشش گهرڻ گهرجي. المدينه المنوره ۾ داخلا غير مسلمن لاءِ منع آهي، ڇاڪاڻ ته پيغمبر محمد ﷺ فرمايو: اي خدا، مان ان جي ٻن لاوا ميدانن جي وچ واري علائقي کي مقدس قرار ڏيان ٿو، جيئن ابراهيم مڪي کي مقدس قرار ڏنو هو. اي خدا، انهن جي *مد* ۽ انهن جي *صاع* [اناج جا ماپ] تي برڪت ڪر.&quot;

ان ڪري مشهور آهي ته هن شهر جو نالو جنگ خندق تائين رهيو. اسلامي روايتن موجب، محمد صلي الله عليه وآله وسلم بعد ۾ هن شهر کي هن نالي سان سڏڻ کان منع ڪئي. 

===طيبه ۽ طابه=== 
اٺين صديءَ جو پٿر مديني ۾ دريافت ٿيو، جنهن ۾ هن شهر کي ’طيبه‘ چيو وڃي ٿو. جنگ کان ڪجهه وقت پوءِ، محمد شهر طيبه (پاڪ يا سٺي) (عربي: طَيْبَة) ۽ طابه (عربي: طَابَة) جو نالو رکيو، جيڪو ساڳئي معنيٰ وارو آهي. هي نالو مشهور لوڪ گيت ”يا طيبه“ (اي طيبه!) ۾ به هن شهر جي حوالي سان استعمال ڪيو ويو آهي. ٻن نالن کي گڏ ڪري هڪ ٻئي نالي سان شهر سڃاتو وڃي ٿو، طيبات الطابه (پاڪ ۽ مهربان). 
===مدينه===
هن شهر کي ڪجهه احاديث ۾ صرف مدينه (يعني شهر) سڏيو ويو آهي. نالا مدينة النبوية (ٱلْمَدِيْنَة ٱلنَّبَوِيَّة) ۽ مدينة النبي (ٻنهي معنيٰ ”پيغمبر جو شهر“ يا ”پيغمبر جو شهر“) ۽ المدينة المنورة (). هي شهر جو سڀ کان عام طور تي قبول ٿيل جديد نالو آهي، جيڪو سرڪاري دستاويزن ۽ روڊ جي نشانين ۾ مديني سان گڏ استعمال ٿيندو آهي.

==تاريخ==
مديني ڪيترن ئي ممتاز ماڳن ۽ نشانين جو گهر آهي، جن مان اڪثر مسجدون آهن ۽ تاريخي اهميت رکي ٿي. انهن ۾ مٿي ذڪر ڪيل ٽي مسجدون شامل آهن، مسجد الفتح (جنهن کي مسجد الخندق به چيو ويندو آهي)، ست مسجدون، بقيع قبرستان، جتي ڪيترن ئي مشهور اسلامي شخصيتن جون قبرون موجود آهن. سڌو سنئون مسجد نبوي جي ڏکڻ اوڀر طرف، احد جبل، احد جي نالي واري جنگ جو ماڳ ۽ ڪنگ فهد عاليشان قرآن پرنٽنگ ڪمپليڪس جتي جديد قرآني مصحف ڇپيل آهن.
===ابتدائي تاريخ ۽ يهودي ڪنٽرول===
مديني گهٽ ۾ گهٽ 1500 سال اڳ، يا تقريبا 9 صدي قبل مسيح ۾ آباد هو. چوٿين صدي عيسويءَ تائين، عرب قبيلن يمن مان اچی قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. اتي ٽي مشهور يهودي قبيلا هئا، جيڪي محمد صلی اللہ علیہ وسلم جي وقت جي آس پاس شهر ۾ آباد هئا: بنو قينقاع، بنو قريظه ۽ بنو نضير. ابن خردادبه بعد ۾ ٻڌايو ته حجاز ۾ فارسي سلطنت جي تسلط دوران، بنو قريظه فارسي شاهه لاءِ ٽيڪس جمع ڪندڙ طور ڪم ڪيو. 
عرب جي ٻن نون قبيلن، بنو اوس ۽ بنو خزرج جي اچڻ کان پوءِ صورتحال بدلجي وئي. شروعات ۾، اهي قبيلا يهودي قبيلن سان اتحاد ڪيا ويا جيڪي علائقي تي حڪومت ڪندا هئا، پر بعد ۾ اهي بغاوت ڪري آزاد ٿي ويا.
پنجين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، يهودي حڪمرانن شهر جو ڪنٽرول ٻن عرب قبيلن جي حوالي ڪري ڇڏيو. يهودي انسائيڪلوپيڊيا ۾ لکيل آهي ته ”ٻاهرين مدد طلب ڪرڻ ۽ غداريءَ سان هڪ ضيافت ۾ مکيه يهودين جو قتل عام ڪرڻ“ بنو اوس ۽ بنو خزرج آخرڪار مديني تي غالب اچي ويا. 
اڪثر جديد مورخ مسلمانن جي ان دعويٰ کي قبول ڪن ٿا ته بغاوت کان پوءِ يهودي قبيلا اوس ۽ خزرج جا ماتحت ٿي ويا. جڏهن ته، اسڪاٽش اسڪالر، وليم مونٽگومري واٽ جي مطابق، يهودي قبيلن جي گراهڪ 627ع کان اڳ واري دور جي تاريخي حسابن مان پيدا نه ٿي آهي، ۽ هن برقرار رکيو ته يهودين جي آبادي سياسي آزادي جي هڪ اندازي کي برقرار رکيو. ابتدائي مسلمان تاريخدان ابن اسحاق آخري يمن جي بادشاهه هميريءَ ۽ يثرب جي رهاڪن جي وچ ۾ هڪ قديم تڪرار ٻڌائي ٿو ته جڏهن بادشاهه نخلستان مان لنگهي رهيو هو، تڏهن رهاڪن سندس پٽ کي قتل ڪري ڇڏيو، ۽ يمن جي حاڪم ماڻهن کي ڌمڪيون ڏنيون ته هو ماڻهن کي ختم ڪري ڇڏيندا ۽ کجيون ڪٽي ڇڏيندا. ابن اسحاق جو چوڻ آهي ته کيس بنو قريظه قبيلي جي ٻن عالمن ائين ڪرڻ کان روڪيو هو، جن بادشاهه کي نخلستان کي بچائڻ لاءِ عرض ڪيو هو، ڇاڪاڻ ته اها اها جاءِ هئي، جنهن ڏانهن قريش جو هڪ نبي ايندڙ وقت ۾ هجرت ڪندو، ۽ سندس گهر ۽ آرام گاهه هوندو. يمن جي بادشاهه اهڙي طرح هن شهر کي تباهه نه ڪيو ۽ يهوديت ۾ تبديل ٿي ويو. هو ربین کي پاڻ سان وٺي ويو، ۽ مڪي ۾، انهن مبينا طور تي ڪعبي کي ابراهيم جي تعمير ڪيل عبادت گاھہ جي طور تي تسليم ڪيو ۽ بادشاهه کي صلاح ڏني ته &quot;مڪي جي ماڻهن ڇا ڪيو: کعبہ جو طواف ڪرڻ، ان جي تعظيم ۽ احترام ڪرڻ، پنهنجو مٿو ڪٽايو ۽ تمام عاجزي سان هلو جيستائين هو پنهنجي حدن کي ڇڏي نه ويو. ابن اسحاق جو بيان آهي ته يمن جي ويجهو اچڻ تي ربي ماڻهن کي هڪ معجزو ڏيکاريو ته جيئن هو هڪ باھ مان بغير ڪنهن نقصان جي ٻاهر نڪري ۽ يمن جي ماڻهن يهوديت کي قبول ڪيو. 
آخرڪار بنو اوس ۽ بنو خزرج هڪ ٻئي جا دشمن ٿي ويا ۽ حضرت محمد ﷺ جي هجرت (هجرت 622ع) تائين مديني ڏانهن 120 سالن تائين وڙهندا رهيا ۽ پاڻ ۾ وڙهيا ويا. بنو نضير ۽ بنو قريظه بنو اوس سان اتحاد ڪيو ويو، جڏهن ته بنو قينقاع بنو خزرج جو ساٿ ڏنو. هنن ڪل چار جنگيون وڙهيون سندن آخري ۽ سڀ کان خوني لڙائي بعث جي جنگ هئي، جيڪا محمد ﷺ جي اچڻ کان ڪجھ سال اڳ وڙھي وئي هئي. جنگ جو نتيجو اڻ کٽ هو، ۽ جنگ جاري رهي. عبدالله بن ابي، بنو خزرج جو هڪ سردار، جنگ ۾ حصو وٺڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو هو، جنهن ڪري هن کي عدل ۽ امن لاءِ شهرت ملي. هو محمد ﷺ جي اچڻ کان اڳ شهر جو سڀ کان وڌيڪ معزز رهاڪو هو. هلندڙ تڪرار کي حل ڪرڻ لاءِ يثرب جي رهاڪن، مڪي کان ٻاهر هڪ جاءِ، عقبه ۾ محمد ﷺ سان ڳجهي ملاقات ڪئي، جنهن کيس ۽ سندس مومنن جي هڪ ننڍڙي ٽولي کي شهر ۾ اچڻ جي دعوت ڏني، جتي محمد ﷺ جن گروهن جي وچ ۾ ثالث جي خدمت ڪري سگهي ۽ سندس برادري آزاديءَ سان پنهنجي عقيدي تي عمل ڪري سگهي. 
===محمد ﷺ ۽ راشدين جي دور ۾=== 
سال 622ع ۾ محمد صلي الله عليه وآله وسلم ۽ هڪ اندازي مطابق 70 مڪي مهاجرن يثرب ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڪجهه مهينن جي عرصي ۾ مڪي کي ڇڏي ڏنو، هڪ اهڙو واقعو جنهن شهر جي مذهبي ۽ سياسي منظرنامي کي مڪمل طور تبديل ڪري ڇڏيو. اوس ۽ خزرج قبيلن جي وچ ۾ پراڻي دشمني ختم ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻن عرب قبيلن ۽ ڪجهه مقامي يهودين اسلام جي نئين مذهب کي قبول ڪيو.محمد ﷺ، پنهنجي ڏاڏي جي ذريعي خزرج سان ڳنڍيل هو، هن شهر جي اڳواڻ طور تي اتفاق ڪيو ويو. يثرب جا رهاڪو جن ڪنهن پس منظر جي اسلام قبول ڪيو هو؛ ڪافر عرب يا يهودي، انصار (مددگار) سڏيندا هئا. 
ابن اسحاق جي مطابق، علائقي جي سڀني جماعتن مديني جي معاھدي (میثاق مدینہ) تي اتفاق ڪيو، جنهن ۾ سڀني جماعتن محمد ﷺ جي اڳواڻي ۾ گڏيل تعاون جو عزم ڪيو. هن دستاويز جي نوعيت، جيئن ابن اسحاق پاران ریڪارڊ ڪيل ۽ ابن هشام طرفان منتقل ڪئي وئي آهي، جديد مغربي مورخن جي وچ ۾ تڪرار جو موضوع آهي، جن مان ڪيترن جو خيال آهي ته اهو &quot;معاهدو&quot; ممڪن آهي ته مختلف تاريخن جي لکت جي بدران زباني، مختلف معاهدن جو مجموعو آهي، ۽ اهو واضح ناهي ته اهي ڪڏهن ٺاهيا ويا هئا. ٻيا عالم، جيتوڻيڪ، مغربي ۽ مسلمان، ٻنهي جو دليل آهي ته معاهدي جو متن، ڇا هڪ واحد دستاويز اصل ۾ يا ڪيترائي؟ ممڪن آهي ته اسان وٽ موجود قديم ترين اسلامي متنن مان هڪ آهي. يمن جي يهودي ذريعن ۾، محمد ۽ سندس يهودي رعيت جي وچ ۾ هڪ ٻيو معاهدو تيار ڪيو ويو، جيڪو ڪتاب ذمت النبي جي نالي سان مشهور آهي، جيڪو 3هين هجري (625ع) ۾ لکيو ويو، ۽ جنهن ۾ عرب ۾ رهندڙ يهودين کي سبت جي ڏينهن جي اظهار  ۽ انهن جي پاسي جا تالا وڌائڻ لاءِ جي آزادي ڏني وئي. ان جي بدلي ۾، انهن کي هر سال پنهنجي سرپرستن جي حفاظت لاء جزيه ادا ڪرڻو هو، جڏهن ته مسلمان زڪوات ادا ڪندا هئا.

جبل احد، جامع سيد الشهداء جي پراڻي مسجد سان گڏ، جنهن جو نالو حضرت محمد ﷺ جي چاچي حمزه بن عبدالمطلب جي نالي پٺيان آهي. مسجد 2012 ۾ ڊهي وئي ۽ ان جي جاءِ تي ساڳئي نالي سان هڪ نئين، وڏي مسجد ٺاهي وئي. 

سال 625ع ۾ ابو سفيان بن حرب، مڪي جو هڪ وڏو سردار، جنهن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو، مديني جي خلاف مڪي جي فوج جي اڳواڻي ڪئي. محمد ﷺ قريش جي لشڪر سان اٽڪل 1000 مسلمانن جی لشڪر سان ملڻ لاءِ روانو ٿيو، پر جيئن ئي لشڪر ميدان جنگ جي ويجهو پهتو ته عبدالله بن ابي جي ماتحت 300 ماڻهو پوئتي هٽي ويا، جنهن ڪري مسلمان فوج جي حوصلي کي سخت ڌڪ رسيو. محمد ﷺ پنهنجي هاڻوڪي 700 مسلمانن جی مضبوط فوج سان مارچ ڪندو رهيو ۽ 50 تير اندازن جي هڪ ٽولي کي هڪ ننڍي ٽڪريءَ تي چڙهڻ جو حڪم ڏنو، جنهن کي هاڻي جبل الرماح (تیر اندازن جو جبل) چيو وڃي ٿو ته جيئن مڪي جي گهوڙي سوارن تي نظر رکي ۽ مسلمانن جي فوج جو پوئين پاسي کي تحفظ فراهم ڪري. جيئن جنگ گرم ٿي، مڪي وارن کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو ويو. اڳين طرف تير اندازن کان اڳتي وڌيو ويو ۽ جنگ کي مسلمانن جي فتح ٿيندي ڏسي، تير انداز وارن فيصلو ڪيو ته اهي پوئتي هٽڻ وارا مڪي وارن جو تعاقب ڪن. هڪ ننڍڙي پارٽي، تنهن هوندي به، پوئتي رهي. باقي سڀني کي عرض ڪيو ته محمد ﷺ جي حڪم جي نافرماني نه ڪن. اهو ڏسي ته تيرنداز ٽڪريءَ تان هيٺ لهڻ شروع ڪري رهيا هئا، خالد بن وليد، جيڪو ھن وقت تائین مسلمان نا ھو، پنهنجي يونٽ کي ٽڪريءَ تي گهيرو ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ سندس گهوڙي سوارن جو تعاقب ڪيو ته هيٺ لهندڙ تيرانداز کي ٽڪريءَ جي اڳيان ميدان ۾ پڪڙي منظم طريقي سان ماريو ۽ ڏسندو رهيو. سندن مايوس ڪامريڊن تي، جيڪي ٽڪريءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا، جيڪي حملي آورن کي ناڪام بڻائڻ لاءِ تير هلائي رهيا هئا، پر ڪو به اثر نه ٿيو. بهرحال، مڪي وارن مديني تي حملو ڪري پنهنجو فائدو نه ورتو ۽ مڪي ڏانهن موٽي آيا. مدني (مديني وارا) کي وڏو نقصان رسيو ۽ محمد ﷺ زخمي ٿي پيو. 
===خندق جي جنگ===

خندق جي جنگ واري جاءِ تي ستن مسجدن مان ٽن کي جديد مسجد الفتح ۾ شامل ڪيو ويو، هتي پس منظر ۾ جبل السلع ۽ پيش منظر ۾ مقامي سامان وڪڻڻ واري دڪان جي تصوير آهي. 

سال 627ع ۾ ابو سفيان هڪ ٻي لشڪر کي مديني طرف روانو ڪيو. سندس ارادن کان واقف ٿي، نبي ﷺ شهر جي اترئين پاسي کان بچاءَ لاءِ تجويزون طلب ڪيون، ڇاڪاڻ ته اوڀر ۽ اولهه آتش فشاني پٿرن سان محفوظ هئا ۽ ڏکڻ کجين جي وڻن سان ڍڪيل هو. سلمان الفارسي، هڪ فارسي صحابي، جيڪو ساساني جنگي حڪمت عملين کان واقف هو، هن شهر جي حفاظت لاءِ خندق کوٽڻ جي سفارش ڪئي، جنهن کي نبي ﷺ قبول ڪيو. ان بعد جو محاصرو خندق جي جنگ ۽ قریش جی ڪنفيڊرٽس جي جنگ جي نالي سان مشهور ٿيو. هڪ مهيني جي گھيري ۽ مختلف لڙائيءَ کان پوءِ، سخت سياري جي ڪري مڪي وارا وري واپس هليا ويا. محاصري دوران ابو سفيان يهودي قبيلي بنو قريظه سان رابطو ڪيو ۽ انهن سان هڪ معاهدو ڪيو ته مسلمان محافظن تي حملو ڪيو وڃي ۽ محافظن کي موثر انداز ۾ گهيرو ڪيو وڃي. تنهن هوندي به اهو مسلمانن طرفان دفاع ڪيو ويو ۽ منصوبو ناڪام ٿي ويو. اهو مديني جي آئين (میثاق مدینہ) جي ڀڃڪڙي هئي ۽ مڪي لشڪر جي واپسي کان پوء، نبي ﷺ فوري طور تي قريظه جي خلاف مارچ ڪيو ۽ انهن جي مضبوط قلعن جو گهيرو ڪيو. يهودي فوجن آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. بنو اوس جي ڪجهه ميمبرن پنهنجن پراڻن اتحادين جي طرفان ڳالهين تي اتفاق ڪيو ۽ نبي ﷺ  انهن جي سردارن مان هڪ، سعد بن معاذ کي جج مقرر ڪرڻ تي راضي ٿي ويو، جيڪو اسلام قبول ڪري چڪو هو. سعد فيصلو ڪيو ته قبيلي جي سڀني مردن کي قتل ڪيو وڃي ۽ عورتن ۽ ٻارن کي غلام بڻايو وڃي. ان عمل کي دفاعي انداز ۾ تصور ڪيو ويو ته جيئن مسلمان برادري مديني ۾ پنهنجي بقاءَ جو يقين رکي سگهي. فرانسيسي مؤرخ رابرٽ منٽران جو خيال آهي ته ان نقطه نظر کان اها ڪاميابي هئي، ان نقطي کان پوءِ مسلمانن کي بنيادي طور تي توسيع ۽ فتح جو سامان ڪيو ء بقا ۽ سان واسطو نه هو. 
هجرت کان پوءِ ڏهن سالن ۾ مديني جو بنياد وڌو جتان نبي ﷺ ۽ مسلمان فوجن حملو ڪيو ۽ ان تي حملا ڪيا ۽ اتان ئي هن مڪي تي ڪاهه ڪئي ۽ سال 630ع ۾ بغير جنگ جي ان ۾ داخل ٿيو. اسلام ۾ مڪي جي وڌندڙ اهميت، ڪعبة الله جي اسلامي دنيا جي مرڪز جي اهميت، نماز جي سمت (قبلی) جي حيثيت ۽ حج ۾. نبي ﷺ مديني واپس آيو، جيڪو ڪجهه سالن تائين رهيو. اسلام جو سڀ کان اهم شهر ۽ ابتدائي خلافت راشدين جي انتظام جو بنياد. فرض ڪيو ويو آهي ته هن شهر جو نالو مدينہ النبي (عربي ۾ &quot;پيغمبر جو شهر&quot;) نبي ﷺ جي نبوت جي اعزاز ۾ رکيو ويو آهي ۽ شهر هن جي دفن جي جڳهه آهي.

==جاگرافي== 
مدينو حجاز جي علائقي ۾ واقع آهي جيڪو 200 ڪلوميٽر (120 ميل) ويڪرو پٽي نفود ريگستان ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي وچ ۾ آهي. لڳ ڀڳ 720 ڪلوميٽر (450 ميل) رياض جي اتر اولهه ۾ واقع آهي جيڪو سعودي ريگستان جي مرڪز ۾ آهي. شهر سعودي عرب جي اولهه سامونڊي ڪناري کان 250 ڪلوميٽر (160 ميل) پري آهي ۽ تقريبن 620 ميٽر (2,030 فوٽ) سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي.'30°36  ڊگھائي ڦاڪ اوڀر ۽ '28°24 ويڪرائي ڦاڪ اتر تي واقع آهي. اهو اٽڪل 589 چورس ڪلوميٽر (227 چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. شهر کي 12 ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي، جن مان 7 کي شهري ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي، جڏهن ته باقي 5 کي مضافات ۾ ورهايو ويو آهي. 
===بلندي=== 
حجاز جي علائقي جي اڪثر شهرن وانگر، مدينو تمام گهڻي بلندي تي واقع آهي. مڪي کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا بلند، هي شهر 620 ميٽر (2,030 فوٽ) سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي. جبل احد مديني جي بلند ترين چوٽي آهي ۽ 1,077 ميٽر (3,533 فوٽ) ڊگھي آهي. 
===جاگرافيائي بيهڪ===
مدينو هڪ ريگستاني نخلستان آهي جنهن جي چوڌاري حجاز جا جبل ۽ آتش فشاني ٽڪريون آهن. مديني جي چوڌاري مٽي گهڻو ڪري بيسالٽ تي مشتمل آهي، جڏهن ته جبلن، خاص طور تي شهر جي ڏکڻ ۾ قابل ذڪر، آتش فشاني راھ آهن جيڪي پيلوزوئڪ دور جي پهرين جيولوجيڪل دور جي تاريخ آهن. اهو ڪيترن ئي مشهور جبلن سان گهيريل آهي، خاص طور تي جبل الحجاج (حاجين جو جبل) اولهه ۾، جبل السلع اتر-اولهه، جبل العر يا قافلن جو جبل ڏکڻ ۽ جبل احد اتر ڏانهن آهي. هي شهر وادي العقل، وادي العقيق ۽ وادي الحمض جي ٽن وادين جي تري واري نقطي تي هڪ سڪل جبل جي پليٽ تي واقع آهي، ان ڪري، هتي خشڪ ريگستاني جبلن جي وچ ۾ وڏا سبز علائقا آهن. 
===موسم===
ڪوپن آبهوا جي درجه بندي (Köppen Scale) تحت، مدينو هڪ گرم ريگستاني آبهوا واري علائقي (BWh) ۾ پوي ٿو. اونهارو انتهائي گرم ۽ خشڪ هوندو آهي. ڏينهن جو گرمي پد °43 سينٽي گريڊ (°109 فارن هائيٽ) سان گڏ رات جو تقريباً °29 سينٽي گريڊ (°84 فارن هائيٽ) هوندو آهي. جون ۽ سيپٽمبر جي وچ ۾ °45 سينٽي گريڊ (°113 فارن هائيٽ) کان مٿي گرمي پد غير معمولي ناهي. سيارو ٿڌو هوندو آهي، گرمي پد رات جو °8 سينٽي گريڊ (°46 فارن هائيٽ) کان ڏينهن ۾ °25 سينٽي گريڊ (°77 فارن هائيٽ) تائين هوندو آهي. اتي تمام گھٽ برسات پوي ٿي، جيڪا تقريبن نومبر ۽ مئي جي وچ ۾ پوي ٿي. اونهاري ۾، هوا اتر۔اولهه آهي، جڏهن ته بهار ۽ سياري ۾، ڏکڻ۔اولهه آهي.

==اسلام ۾ اهميت==
مذهبي ماڳ جي حيثيت ۾ مديني جي اهميت ٻن مسجدن، [[مسجد نبوي]] ۽ [[مسجد قبا]] جي موجودگيءَ مان نڪتي. اهي ٻئي مسجدون حضرت محمد ﷺ جن پاڻ ٺاهيون هيون. اسلامي صحيفن ۾ مديني جي تقدس تي زور ڏنو ويو آهي. قرآن مجيد ۾ مديني جو ذڪر ڪيترائي ڀيرا آيو آهي. ٻه مثال آهن سوره توبه (آيت 101) ۽ سوره الحشر (آيت 8). مدني سورتون عام طور تي مڪي سورتن کان ڊگھيون هونديون آهن ۽ تعداد ۾ به وڏيون هونديون آهن. امام بخاري صحيح بخاري ۾ نقل ڪيو آهي ته انس بن مالڪ نبي ﷺ کان نقل ڪيو آهي ته: 
  ”مدينه ان جاءِ کان ان جاءِ تائين حرم آهي، ان جا وڻ نه وڍيا وڃن ۽ نه ڪا بدعت پيدا ڪئي وڃي ۽ نه ان ۾ ڪو گناهه ڪيو وڃي، ۽ جيڪو به ان ۾ بدعت پيدا ڪري يا گناهن جو ڪم ڪري ته پوءِ ان جو ڪو معافی نه ڪيو وڃي ۽ ان تی اللہ، ملائڪ ۽ سڀني ماڻھن جي لعنت ھجي.&quot; 
===مسجد نبوي=== 
اسلامي روايت موجب، مسجد نبوي ۾ هڪ نماز مسجد الحرام، جتي هڪ نماز ڪنهن ٻي مسجد ۾ هڪ لک 
نمازن جي برابر آهي، کان سواءِ ٻي ڪنهن به مسجد ۾ 1,000 نمازن جي برابر آهي. مسجد شروع ۾ صرف نماز لاءِ هڪ کليل جاءِ هئي ۽ نبي ﷺ جي روضي (رهائش جي جاءِ، جيتوڻيڪ لفظ جي لفظي معنيٰ آهي باغ) جي ڀرسان ان جي زالن جي گهرن سان گڏ، هڪ بلند ۽ ڍڪيل منبر هو. مسجد کي تاريخ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌايو ويو، ان جون ڪيتريون ئي اندروني خصوصيتون وقت جي حوالي سان جديد معيارن مطابق ترقي ڪيون ويون. 
جديد مسجد نبوي نبي ﷺ جي روضه جي مٿان واقع سائي گنبد جي ڪري مشهور آهي، جيڪو هن وقت نبي محمد ﷺ، حضرت ابوبڪر صديق رضی اللہ تعالٰی عنہ ۽ عمر فاروق رضی اللہ تعالٰی عنہ جي تدفين واري جاءِ طور ڪم ڪري ٿو ۽ روڊ جي نشانين ۾ استعمال ٿئي ٿو ۽ خود مديني لاءِ ھڪ آئڪن آهي. مسجد جو سمورو صحن 250 جھليندڙ ڇتين سان سج جي ڇانو ۾ آهي.

سج لٿي وقت اوڀر کان مسجد نبوي جو خوبصورت منظر. 
===مسجد قباء===
مسجد قباء ۾ نماز پڙهڻ سنت آهي. هڪ روايت ۾ سهل بن حنيف کان روايت آهي ته محمد ﷺ جن فرمايو: 
  ”جيڪو پنهنجي گهر ۾ غسل ڪري، پوءِ مسجد قبا ۾ اچي ۽ ان ۾ نماز پڙهي ته ان کي عمري جيترو ثواب آهي“. 
۽ ٻي روايت ۾ 
 ”جيڪو به ٻاهر نڪرندو جيستائين هن مسجد ۾ نه اچي، يعني مسجد قباء ۽ اتي نماز پڙهي ته اهو عمري جي برابر هوندو.&quot; 

بخاري ۽ مسلم ۾ لکيل آهي ته محمد صلي الله عليه وسلم هر ڇنڇر تي ٻه رڪعتون سنت نماز پڙهڻ لاءِ قباءَ ويندا هئا. مسجد قباءَ کي حضرت محمد ﷺ جن پنهنجي پراڻي شهر مديني ۾ اچڻ تي پاڻ تعمير ڪرايو هو. مسجد قباء جو ذڪر قرآن ۾ بالواسطه طور تي سوره توبه جي آيت نمبر 108 ۾ ڪيو ويو آهي. 
===ٻيون جایون=== 
====مسجد قبلتين==== 
مسجد القبلتين هڪ ٻي مسجد آهي جيڪا تاريخي لحاظ کان مسلمانن لاءِ اهم آهي. مسلمانن جو عقيدو آهي ته محمد ﷺ کي حڪم ڏنو ويو هو ته هو پنهنجي نماز جو رخ (قبلی) يروشلم ڏانهن بدلي ڪري مڪي ۾ ڪعبي ڏانهن نماز ادا ڪري. جيئن ته کيس سوره البقره جي آيت نمبر 143 ۽ 144 ۾ حڪم ڏنو ويو هو.هن وقت مسجد کي 4,000 کان وڌيڪ عبادت ڪندڙن کي رکڻ جي قابل وڌايو پيو آھي. ====مسجد الفتح ۽ ست مسجدون==== 
انهن تاريخي ست مسجدن مان ٽن کي تازو هڪ کليل صحن سان گڏ وڏي مسجد الفتح ۾ شامل ڪيو ويو آهي. سني ذريعن جو چوڻ آهي ته اهڙي ڪا به حديث يا ٻيو ڪو ثبوت نه آهي جنهن مان ثابت ٿئي ته محمد ﷺ انهن مسجدن جي فضيلت بابت ڪجهه چيو هجي. 
====جنت البقيع قبرستان====
جنت البقيع مديني ۾ هڪ اهم قبرستان آهي جتي محمد ﷺ جي خاندان جا ڪيترائي فرد، خليفن ۽ عالمن کي دفن ڪيو ويو آهي. 
===اسلامي اسڪاٽولوجي ۾===
====تمدن جي پڄاڻي==== 
مديني ۾ تهذيب جي خاتمي بابت حضرت ابو هريره کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ جن فرمايو: 
  ”ماڻهو مديني مان نڪرندا ته ان جي بهترين حالت هوندي به، ۽ ان ۾ جهنگلي پکين ۽ شڪاري جانورن کان سواءِ ٻيو ڪو به نه رهندو، ۽ آخري ماڻهو مري ويندا جيڪي قبيلي مزينه جا ٻه رڍا هوندا. پنهنجين رڍن کي مديني ڏانهن ڊوڙائي رهيا هوندا، پر ان ۾ ڪنهن کي به نه ڏسندا، ۽ جڏهن ثنیت الوداع جي واديءَ ۾ پهچندا ته اوندهه ۾ ڪري پوندا“. 
(البخاري، جلد 3، ڪتاب 30، حديث 98)

== آباديات ==
سال 2018 تائين، مديني صوبي جي رڪارڊ ٿيل آبادي 21,88,138 هئي،&lt;ref name=&quot;stats.gov.sa&quot;&gt;{{cite web |title=Population in Madinah Region According to Gender and Age groups |url=https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/table_1-4_0.xlsx |website=Saudi Census |access-date=6 February 2020 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206181911/https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/table_1-4_0.xlsx |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جن جي واڌ جي شرح %2.32 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Saudi Census Releases |url=https://www.stats.gov.sa/en/13 |website=Saudi Census |date=17 December 2015 |access-date=6 February 2020 |archive-date=7 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180907075332/https://www.stats.gov.sa/en/13 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; دنيا جي مسلمانن جي منزل هجڻ جي ڪري، مديني ۾ حج يا عمري جي ادائيگي کان پوءِ غير قانوني مهاجرت ٿيندي آهي، حڪومت پاران لاڳو ڪيل سخت ضابطن جي باوجود. بهرحال، مرڪزي حج ڪمشنر شهزاده خالد بن فيصل چيو ته 2018 ۾ غير قانوني طور تي رهڻ وارن زائرين جي تعداد ۾ %29 گهٽتائي آئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Al-Faisal : The Number of Illegal Staying Visitors have Dropped by 29%(Arabic) |url=https://sabq.org/P4TyhH |website=Sabq Newspaper |date=13 August 2019 |access-date=13 August 2019 |archive-date=15 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190815040400/https://sabq.org/P4TyhH |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

=== مذهب ===
سعودي عرب جي اڪثر شهرن وانگر، اسلام اهو مذهب آهي جنهن جي پيروي مديني جي آبادي جي اڪثريت ڪري ٿي. مختلف مڪتب فڪر (حنفي، مالڪي، شافعي ۽ حنبلي) جي سني اڪثريت آهي، جڏهن ته مديني ۽ ان جي آس پاس، جهڙوڪ نخواله ۾ هڪ اهم شيعه اقليت آهي. حرم کان ٻاهر، غير مسلم مهاجر مزدورن ۽ پرڏيهين جو وڏو تعداد موجود آهي.

==ثقافت==
[[File:Louvre - carreaux ottomans 07.jpg|thumb|upright|[[مسجد نبوي|نبوي مسجد]] مدينه جي نمائندگي ڪندڙ پينل. 18 صدي عيسويءَ ۾ ترڪي جي شهر ازنڪ ۾ مليو. جامع جسم، سليڪٽ ڪوٽ، شفاف چمڪ، انڊرگليز رنگيل.]]
[[مڪه مڪرمه]] وانگر، [[مدينہ صوبو|مدينو]] هڪ ثقافتي ماحول جي نمائش ڪري ٿو، هڪ اهڙو شهر جتي ڪيتريون ئي قوميتون ۽ ثقافتون گڏ رهن ٿيون ۽ روزانو هڪ ٻئي سان رابطو ڪن ٿيون. اهو صرف قرآن پاڪ جي ڇپائي لاءِ ڪنگ فهد ڪمپليڪس کي مدد ڪري ٿو. 1985 ۾ قائم ڪيل، دنيا ۾ قرآن جو سڀ کان وڏو پبلشر، اهو تقريباً 1100 ماڻهن کي ملازمت ڏئي ٿو ۽ ڪيترن ئي ٻولين ۾ 361 مختلف اشاعتون شايع ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Publications of King Fahd Complex (Arabic) |url=https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/statist/ |access-date=10 February 2020 |website=King Fahd Complex for the Printing of the Holy Quran |archive-date=13 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513044329/https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/statist/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ٻڌايو ويو آهي ته دنيا جي چوڌاري 400,000 کان وڌيڪ ماڻهو هر سال ڪمپليڪس جو دورو ڪندا آهن. هر گهمڻ واري کي سهولت جي دوري جي آخر ۾ قرآن جي هڪ مفت ڪاپي تحفي ۾ ڏني ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{cite web |title=About King Fahd Complex |url=https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/about/ |access-date=10 February 2020 |website=King Fahd Complex for the Printing of the Holy Quran |archive-date=13 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513041538/https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/about/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== عجائب گهر ۽ ثقافت ==

[[File:Medina_Art_Center.jpg|thumb|right|مدينه آرٽس سينٽر]]

[[المدينه ميوزيم|المدينه ميوزيم]] ۾ شهر جي ثقافتي ۽ تاريخي ورثي بابت ڪيترائي نمائش گهر موجود آهن، جن ۾ مختلف آثارِ قديمه جا مجموعا، بصري گيلريون ۽ پراڻي شهر جون ناياب تصويرون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Al Madinah Museum |url=http://sauditourism.sa/en/aboutKSA/CultureAndHistory/Museums/Pages/AlmadinahMuseum.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190501211056/https://www.sauditourism.sa/en/aboutKSA/CultureAndHistory/Museums/Pages/AlmadinahMuseum.aspx |archive-date=1 May 2019 |access-date=2019-05-21 |website=sauditourism.sa |language=en-us}}&lt;/ref&gt; هن ميوزيم ۾ [[حجاز ريلوي ميوزيم]] پڻ شامل آهي. 2011ع ۾ [[دار المدينه ميوزيم]] قائم ڪيو ويو، جيڪو مديني جي تاريخ، خاص طور شهر جي تعميراتي ۽ شهري ورثي کي اجاگر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Alhamdan |first=Shahd |date=2016-01-23 |title=Museum offers insight into history of Madinah |url=http://saudigazette.com.sa/article/147128 |access-date=2020-05-09 |website=Saudigazette |language=en |archive-date=6 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201206012625/https://saudigazette.com.sa/article/147128 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[محمد]] جي دور سان لاڳاپيل آثارِ قديمه يا تعميرون تقريباً موجود نه آهن، سواءِ ڪجهه پٿر جي دفاعي برجَن جي باقيات جي.&lt;ref name=&quot;RSEQ&quot;&gt;Robert Schick, ''Archaeology and the Quran'', [[Encyclopaedia of the Qur'an]]&lt;/ref&gt; [[پاڪ قرآن نمائش]] ۾ قرآن پاڪ جا ناياب مخطوطا ۽ ٻيون نمائشون موجود آهن، جيڪي [[مسجد نبوي]] جي چوڌاري قائم ڪيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Holy Quran Exhibition {{!}} Medina, Saudi Arabia Attractions |url=https://www.lonelyplanet.com/saudi-arabia/medina/attractions/holy-quran-exhibition/a/poi-sig/1611055/1341228 |access-date=2020-05-09 |website=Lonely Planet |language=en |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804133829/https://www.lonelyplanet.com/saudi-arabia/medina/attractions/holy-quran-exhibition/a/poi-sig/1611055/1341228 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2018ع ۾ قائم ٿيل [[مدينه آرٽس سينٽر]]، جيڪو ايم ايم ڊي اي (MMDA) جي ثقافتي شعبي جي نگراني هيٺ هلندو آهي، [[جديد فن]] ۽ [[همعصر فن]] جي واڌاري لاءِ وقف آهي. هن مرڪز جو مقصد فنونِ لطيفه کي هٿي ڏيڻ، سماج جي ثقافتي سرگرمين کي فروغ ڏيڻ ۽ هر عمر جي فنڪارن جي صلاحيتن کي اُجاگر ڪرڻ آهي. فيبروري 2020ع تائين، سماجي فاصلي ۽ ڪرفيو جي قدمن کان اڳ، هتي 13 کان وڌيڪ گڏيل ۽ انفرادي آرٽ نمائشون، هفتيوار ورڪشاپون ۽ علمي مذاڪرا منعقد ٿي چڪا هئا. هي مرڪز [[شاهه فهد پارڪ]] ۾ [[قبا مسجد]] جي ويجهو {{convert|8200|m2|ft2|abbr=off|sp=us}} ايراضيءَ تي قائم آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=MMDA Opens Medina Arts Center (Arabic) |url=https://www.alyaum.com/articles/6042035/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A-/%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9/%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%AA%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%AD-%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2%D8%A7-%D9%84%D9%84%D9%81%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%A9 |access-date=24 February 2020 |website=Al-Yaum Newspaper |date=17 July 2018 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803214431/https://www.alyaum.com/articles/6042035/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A-/%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9/%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%AA%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%AD-%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2%D8%A7-%D9%84%D9%84%D9%81%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%A9 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2018ع ۾ ايم ايم ڊي اي پاران [[عربي خطاطي]] جي واڌاري لاءِ ''مدينه فورم براءِ عربي خطاطي'' جو آغاز ڪيو ويو، جيڪو هر سال منعقد ٿيندو آهي. هن فورم ۾ عربي خطاطي بابت مذاڪرا ۽ 10 ملڪن جي 50 مشهور خطاطن جي فن پارن جي نمائش شامل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Madinah Forum of Arabic Calligraphy (Arabic) |url=https://www.al-madina.com/article/571879 |access-date=24 February 2020 |website=Al-Madina Newspaper |date=May 2018}}&lt;/ref&gt; [[دار القلم مرڪز براءِ عربي خطاطي]] [[مسجد نبوي]] جي اتر اولهه ۾، [[حجاز ريلوي ميوزيم]] جي سامهون واقع آهي. اپريل 2020ع ۾ هن مرڪز جو نالو بدلائي ''پرنس محمد بن سلمان سينٽر فار عربي خطاطي'' رکيو ويو ۽ [[سعودي عرب جي ثقافت واري وزارت|ثقافت واري وزارت]] جي &quot;عربي خطاطي جو سال&quot; (2020–2021ع) مهم جي سلسلي ۾ ان کي عالمي سطح جي عربي خطاطي مرڪز طور ترقي ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Prince Mohammed bin Salman Center of Arabic Calligraphy (Arabic) |url=https://www.spa.gov.sa/viewstory.php?lang=ar&amp;newsid=2079635 |access-date=27 April 2020 |website=Saudi Press Agency |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803212302/https://www.spa.gov.sa/viewstory.php?lang=ar&amp;newsid=2079635 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ايم ايم ڊي اي جي ثقافتي شعبي جي ٻين منصوبن ۾ ''مدينه فورم آف لائيو اسڪلپچر'' پڻ شامل آهي، جيڪو [[قبا اسڪوائر]] ۾ منعقد ڪيو ويو. هن فورم ۾ 11 ملڪن جي 16 مجسما سازن شرڪت ڪئي. فورم جو مقصد [[مجسما سازي]] جهڙي قديم فن کي اجاگر ڪرڻ ۽ نوجوان فنڪارن کي هن شعبي ڏانهن راغب ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=16 Sculptors Participate in Madinah Forum of Live Sculpture (Arabic) |url=https://www.spa.gov.sa/1750319 |access-date=24 February 2020 |website=Saudi Press Agency |archive-date=23 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200223222321/https://www.spa.gov.sa/1750319 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==معيشت==
Historically, Medina's economy was dependent on the sale of [[dates (fruit)|dates]] and other agricultural activities. As of 1920, 139 varieties of dates were being grown in the area, along with other [[vegetable]]s.&lt;ref name=Prothero83&gt;{{cite book |last=Prothero |first=G. W. |title=Arabia |year=1920 |publisher=H.M. Stationery Office |location=London |page=83 |url=http://www.wdl.org/en/item/11767/view/1/83/ |access-date=9 September 2013 |archive-date=27 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227051942/https://www.wdl.org/en/item/11767/view/1/83/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Religious tourism]] plays a major part in Medina's economy, being the second holiest city in Islam, and holding many historical Islamic locations, it attracts more than 7&amp;nbsp;million annual visitors who come to perform [[Hajj]] during the Hajj season, and [[Umrah]] throughout the year.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://haj.gov.sa/ar/InternalPageCategories/Details/49 |title=منصة البيانات المفتوحة |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205195331/https://haj.gov.sa/ar/InternalPageCategories/Details/49 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Medina has two industrial areas, the larger one was established in 2003 with a total area of 10,000,000 m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, and managed by the [[Saudi Authority for Industrial Cities and Technology Zones]] (MODON). It is located {{convert|50|km|mi|abbr=on}} from [[Prince Mohammad bin Abdulaziz International Airport|Prince Mohammed bin Abdulaziz International Airport]], and {{convert|200|km|mi|abbr=on}} from [[Yanbu Commercial Port]], and has 236 factories, which produce petroleum products, building materials, food products, and many other products.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://modon.gov.sa/ar/Cities/IndustrialCities/Pages/IndustrialCity.aspx?CityId=5ab5a824-f7fc-4658-8d09-b8291cf70412 |title=المدينة الصناعية بالمدينة المنورة |publisher=Modon.gov.sa |date= |accessdate=2022-02-12 |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804003535/https://modon.gov.sa/ar/Cities/IndustrialCities/Pages/IndustrialCity.aspx?CityId=5ab5a824-f7fc-4658-8d09-b8291cf70412 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The [[Knowledge Economic City, Medina|Knowledge Economic City (KEC)]] is a Saudi Arabian [[joint stock company]] founded in 2010. It focuses on [[real estate development]] and knowledge-based industries.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://madinahkec.com/en/background/ |title=Background |access-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205200832/https://madinahkec.com/en/background/ |archive-date=5 February 2020 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The project is under development and is expected to highly increase the number of jobs in Medina by its completion.&lt;ref&gt;[http://www.fdimagazine.com/news/fullstory.php/aid/1830/Economic_cities_a_rise.html Economic cities a rise] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090924053753/http://www.fdimagazine.com/news/fullstory.php/aid/1830/Economic_cities_a_rise.html |date=24 September 2009 }}&lt;/ref&gt;

==انساني وسيلا==
===Education and scholarly activity===
====Primary and secondary education====
The Ministry of Education is the governing body of education in the [[Madinah Province|al-Madinah Province]], and it operates 724 and 773 public schools for boys and girls, respectively, throughout the province.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Number of Schools in Medina (Arabic) |url=https://edu.moe.gov.sa/Madinah/About/Pages/Statistics.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210834/https://edu.moe.gov.sa/Madinah/About/Pages/Statistics.aspx |archive-date=5 February 2020 |access-date=5 February 2020 |website=Madinah General Administration of Education}}&lt;/ref&gt; Taibah High School is one of the most notable schools in Saudi Arabia. Established in 1942, it was the second-largest school in the country at that time. Saudi ministers and government officials have graduated from this high school.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Taibah High School (Arabic) |url=https://www.al-madina.com/article/13791/%D8%B7%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D9%88%D8%B4%D9%8A%D8%A1-%D9%85%D9%86-%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AC%D9%8A%D8%A7%D9%84 |access-date=5 February 2020 |website=Al-Madina Newspaper |date=4 June 2010 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210835/https://www.al-madina.com/article/13791/%25D8%25B7%25D9%258A%25D8%25B9%25D8%25A9-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AB%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2588%25D9%258A%25D8%25A9-%25D9%2588%25D8%25B4%25D9%258A%25D8%25A1-%25D9%2585%25D9%2586-%25D9%2588%25D9%2581%25D8%25A7%25D8%25A1-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25A3%25D8%25AC%25D9%258A%25D8%25A7%25D9%2584 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

====Higher education and research====
[[Taibah University]] is a public university providing higher education for the residents of the province. It has 28 colleges, of which 16 are in Medina, offering 89 academic programs, and had an enrollment of 69,210 students in 2020.&lt;ref&gt;{{cite web |title=About Taibah University |url=https://www.taibahu.edu.sa/Pages/en/CustomPage.aspx?ID=47 |website=Taibah University |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210835/https://www.taibahu.edu.sa/Pages/en/CustomPage.aspx%3FID%3D47 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

[[File:Islamic University of Medina Main Gate.jpg|thumb|Main gate of the Islamic University]]
The [[Islamic University of Madinah]], established in 1961, is the oldest higher education institution in the region, with around 22,000 students enrolled. It offers majors in [[Sharia]], [[Qur'an]], [[Aqidah#Usul al din|Usul ad-Din]], [[Hadith]], and the [[Arabic language]].&lt;ref&gt;{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20171113050828/http://www.saudinf.com/main/j42.htm University of Madinah]}} Saudi Info.&lt;/ref&gt; The university offers [[Bachelor of Arts]] degrees and also [[Master's degree|Master's]] and [[Doctorate]] degrees.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.4icu.org/reviews/4170.htm |title=University of Madinah |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210843/https://www.4icu.org/reviews/4170.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The admission is open to Muslims based on scholarships programs that provide accommodation and living expenses. In 2012, the university expanded its programs by establishing the College of Science, which offers [[Engineering]] and [[Computer science]] majors.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Islamic University Starts the Admission for Science Programs for the First Time (Arabic) |url=http://www.alriyadh.com/744376 |website=Al-Riyadh Newspaper |access-date=15 November 2017 |archive-date=16 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181016120625/http://www.alriyadh.com/744376 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

[[Al-Madinah College of Technology|Al Madinah College of Technology]], which is governed by [[Technical and Vocational Training Corporation|TVTC]], offers a variety of degree programs including [[electrical engineering]], [[mechanical engineering]], computer sciences and electronic sciences.{{Circular reference|date=August 2020}} Private universities at Medina include [[University of Prince Mugrin|University of Prince Muqrin]], the [[Arab Open University]], and Al Rayyan Colleges.

==ٽرانسپورٽ==
===Air===
[[File:Pano1-1.jpg|thumb|left|[[Prince Mohammad bin Abdulaziz International Airport]]]]
Medina is served by the [[Prince Mohammad bin Abdulaziz International Airport]] located off Highway 340. It handles domestic flights, while it has scheduled international services to regional destinations in the [[Middle East]]. It is the fourth-busiest airport in Saudi Arabia, handling 8,144,790 passengers in 2018.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tavyatirimciiliskileri.com/en-EN/Documents/Dec_2018.pdf |title=TAV Traffic Results 2018 |access-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713073305/http://www.tavyatirimciiliskileri.com/en-EN/Documents/Dec_2018.pdf |archive-date=13 July 2019 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The airport project was announced as the world's best by ''[[Engineering News-Record]]''{{'}}s 3rd Annual Global Best Projects Competition held on 10 September 2015.&lt;ref name=&quot;arabian&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.arabianaerospace.aero/tav-have-constructed-the-world-s-best-airport.html |title=Arabian Aerospace – TAV have constructed the world's best airport |access-date=6 February 2020 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206024526/https://www.arabianaerospace.aero/tav-have-constructed-the-world-s-best-airport.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://enr.construction.com/opinions/blogs/criticalpath.asp?plckController=Blog&amp;plckBlogPage=BlogViewPost&amp;newspaperUserId=e5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999a&amp;plckPostId=Blog:e5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999aPost:25bc7b33-a207-4924-b584-145500911967&amp;plckScript=blogScript&amp;plckElementId=blogDest |title=ENR Announces Winners of 3rd Annual Global Best Projects Competition |access-date=25 October 2017 |archive-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150928233056/http://enr.construction.com/opinions/blogs/criticalpath.asp?plckController=Blog&amp;plckBlogPage=BlogViewPost&amp;newspaperUserId=e5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999a&amp;plckPostId=Blog%3ae5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999aPost%3a25bc7b33-a207-4924-b584-145500911967&amp;plckScript=blogScript&amp;plckElementId=blogDest |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The airport also received the first [[Leadership in Energy and Environmental Design]] (LEED) Gold certificate in the [[MENA]] region.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tibahairports.com/en-EN/pressroom/Pages/PressReleaseDetail.aspx?pid=17 |title=PressReleaseDetail |access-date=25 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630023423/http://www.tibahairports.com/en-EN/pressroom/Pages/PressReleaseDetail.aspx?pid=17 |archive-date=30 June 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The airport receives higher numbers of passengers during the [[Hajj]]. [[File:Medina Buses Salam Road Stop.jpg|thumb|A government-run bus in Medina at Salam Rd. Station]]

===Roads===
In 2015, the [[Al Madinah Region Development Authority|MMDA]] announced Darb as-Sunnah (Sunnah Path) Project, which aims to develop and transform the {{convert|3|km|mi|abbr=on}} Quba'a Road connecting the Quba'a Mosque to the al-Masjid an-Nabawi to an avenue, paving the whole road for pedestrians and providing service facilities to the visitors. The project also aims to revive the [[Sunnah]] where Muhammed used to walk from his house (al-Masjid an-Nabawi) to Quba'a every Saturday afternoon.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Darb Al-Sunnah Project (Arabic) |url=https://www.al-madina.com/article/401608 |access-date=9 September 2015 |website=Al-Madinah Newspaper |date=9 September 2015 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803201415/https://www.al-madina.com/article/401608 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

The city of Medina lies at the junction of two of the most important Saudi highways, Highway 60 and Highway 15. Highway 15 connects Medina to [[Mecca]] in the south and onward and [[Tabuk, Saudi Arabia|Tabuk]] and [[Jordan]] in the north. Highway 60 connects the city with [[Yanbu]], a port city on the [[Red Sea]] in the west and [[Al-Qassim Region|Al Qassim]] in the east. The city is served by three [[ring road]]s: King Faisal Road, a 5&amp;nbsp;km ring road that surrounds [[Al-Masjid an-Nabawi]] and the downtown area, King Abdullah Road, a 27&amp;nbsp;km road that surrounds most of urban Medina and King Khalid Road is the biggest ring road that surrounds the whole city and some rural areas with 60&amp;nbsp;km of roads.

===Bus and rapid transit===
[[File:Haramain High Speed Railway Station in Medina.jpg|thumb|[[Haramain high-speed railway]] station at Medina]]
The bus transport system in Medina was established in 2012 by the [[Al Madinah Region Development Authority|MMDA]] and is operated by SAPTCO. The newly established bus system includes 10 lines connecting different regions of the city to [[al-Masjid an-Nabawi|Masjid an-Nabawi]] and the downtown area, and serves around 20,000 passengers on a daily basis.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Madina Buses Official (Arabic) |url=https://madinabuses.mda.gov.sa |website=Madina Buses Official Website |access-date=21 April 2022 |archive-date=3 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603050406/https://madinabuses.mda.gov.sa/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Medina Buses Serves 20k Passengers Daily (Arabic) |url=https://makkahnewspaper.com/article/1103561/%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%AF/20-%D8%A3%D9%84-%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%8A%D8%AF-%D9%8A%D9%88%D9%85%D9%8A%D8%A7-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%82%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D8%AF%D8%AF%D9%8A-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9 |website=Makkah Newspaper |date=19 May 2019 |access-date=19 May 2019 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206010400/https://makkahnewspaper.com/article/1103561/%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25A8%25D9%2584%25D8%25AF/20-%25D8%25A3%25D9%2584-%25D9%2585%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%258A%25D8%25AF-%25D9%258A%25D9%2588%25D9%2585%25D9%258A%25D8%25A7-%25D9%2585%25D9%2586-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2586%25D9%2582%25D9%2584-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AA%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25AF%25D9%258A%25D9%2586%25D8%25A9 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; In 2017, the MMDA launched the Madinah Sightseeing Bus service. [[Open top bus]]es take passengers on sightseeing trips throughout the day with two lines and 11 destinations, including Masjid an-Nabawi, [[Quba Mosque|Quba'a Mosque]] and [[Masjid al-Qiblatayn]] and offers audio tour guidance with eight different languages.&lt;ref&gt;{{cite web |title=City Sightseeing Medina |url=http://csmadinah.com/en/ |website=City Sightseeing Medina Official Website |access-date=6 February 2020 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206010401/http://csmadinah.com/en/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; By the end of 2019, the MMDA announced its plan to expand the bus network with 15 [[Bus rapid transit|BRT]] lines. The project was set to be done in 2023.&lt;ref&gt;{{cite web |title=36 Months to Create 15 Bus Lines in Medina (Arabic) |url=https://www.alwatan.com.sa/article/1032422/%D9%85%D8%AD%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA/36-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%A7-%D9%84%D8%A5%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A1-15-%D8%AE%D8%B7%D8%A7-%D9%84%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9%D8%A9-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9 |website=Al-Watan Newspaper |date=31 December 2019 |access-date=31 December 2019 |archive-date=31 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231155133/https://www.alwatan.com.sa/article/1032422/%D9%85%D8%AD%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA/36-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%A7-%D9%84%D8%A5%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A1-15-%D8%AE%D8%B7%D8%A7-%D9%84%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9%D8%A9-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; In 2015, the MMDA announced a three-line [[Medina Metro|metro]] project in extension to the public transportation master plan in Medina.&lt;ref&gt;{{cite web |title=MMDA Announces a 3-line Metro Project in Medina(Arabic) |url=https://aawsat.com/home/article/326216/%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%D8%AA%D9%86%D9%81%D9%8A%D8%B0-3-%D8%AE%D8%B7%D9%88%D8%B7-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88-%D9%88200-%D9%85%D8%AD%D8%B7%D8%A9-%D9%84%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AA |website=Asharq Al-Awsat Newspaper |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205221221/https://aawsat.com/home/article/326216/%25D9%2587%25D9%258A%25D8%25A6%25D8%25A9-%25D8%25AA%25D8%25B7%25D9%2588%25D9%258A%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25AF%25D9%258A%25D9%2586%25D8%25A9-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D9%2586%25D9%2588%25D8%25B1%25D8%25A9-%25D8%25AA%25D8%25B7%25D8%25B1%25D8%25AD-%25D8%25AA%25D9%2586%25D9%2581%25D9%258A%25D8%25B0-3-%25D8%25AE%25D8%25B7%25D9%2588%25D8%25B7-%25D9%2585%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2588-%25D9%2588200-%25D9%2585%25D8%25AD%25D8%25B7%25D8%25A9-%25D9%2584%25D9%2584%25D8%25AD%25D8%25A7%25D9%2581%25D9%2584%25D8%25A7%25D8%25AA |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===Rail===
{{Main|Haramain High Speed Railway}}
The historic Ottoman [[Hejaz railway]] was abandoned following World War I, and the Medina railway station was converted into a museum by the Saudi government. The [[Haramain High Speed Railway]] (HHR) came into operation in 2018, linking Medina and [[Mecca]], and passing through three stations: [[Jeddah]], [[King Abdulaziz International Airport]], and [[King Abdullah Economic City]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pictures: Saudi Arabia opens high-speed railway to public |url=https://gulfnews.com/world/gulf/saudi/pictures-saudi-arabia-opens-high-speed-railway-to-public-1.2289006 |access-date=2019-11-09 |website=gulfnews.com |date=12 October 2018 |language=en |archive-date=4 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190904120551/https://gulfnews.com/world/gulf/saudi/pictures-saudi-arabia-opens-high-speed-railway-to-public-1.2289006 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; It runs along {{convert|444|km|mi|abbr=off|sp=us}} at a speed of 300&amp;nbsp;km/h, and has an annual capacity of 60&amp;nbsp;million passengers.&lt;ref&gt;{{cite web |title=About Haramain High Speed Rail |url=https://sar.hhr.sa/sites/sro/Pages/en-us/AboutUs/OrganizationalInformation/MissionVision.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205221212/https://sar.hhr.sa/sites/sro/Pages/en-us/AboutUs/OrganizationalInformation/MissionVision.aspx |archive-date=5 February 2020 |access-date=5 February 2020 |website=Official Haramain High Speed Rail Website}}&lt;/ref&gt;

{{Collapsible list
 | expand = 
 | framestyle = 
 | titlestyle = 
 | title = Services at Medina station
 | liststyle = 
 | hlist = 
 | bullets = 
 | 1 =    {{anchor|station}}
{{adjacent stations|system=Saudi Arabia Railways
|line=Haramain High Speed Railway|right=King Abdullah Economic City}}
}}

==قابل ذڪر ماڻهو==
* [[حسن ابن علي]] رضي الله عنه (625-670ع)
* [[حسين ابن علي]] رضي الله عنه (626-680)
* [[مالڪ بن انس]] رضي الله عنه (711-795)
* علي سجاد (658 - 712) 
* محمد الباقر (676 - 732) 
* زيد بن علي (695-740) 
* جعفر الصادق (702-765) 
* موسيٰ ڪاظم (745-799) 
* علي الرضا (766 - 818) 
* محمد الجواد (811 - 835) 
* علي الهادي (828 - 868) 
* حسن العسڪري (844 - 874) 
* عزيز ديا (1914-1997)، ليکڪ 
* محمد عوام (1940ع) عالم 
* نثار مدني (1941)، سياستدان 
* جمال خاشقجي (1958-2018)، صحافي 
* سلمان الفراج (1989)، فٽبالر

==پڻ ڏسو==
{{Portal|سعودي عرب|اسلام}}
* المدينه ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي 
* روا المدينه 
* مديني جي تاريخ

==وڌيڪ پڙهڻ==
* عبدالباسط بدر (2013) - مدينه، منور شهر: تاريخ ۽ نشان - المدينه المنورة ريسرچ اينڊ اسٽڊي سينٽر - مدينه {{ISBN|978-603-90414-7-4}} 
*[[صفي الرحمان مبارڪپوري]] (2004) مدينه منوره جي تاريخ - دارالسلام پبلشرز - رياض {{ISBN|978-996-08921-1-5}}

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:مدينه المنوره]]
[[زمرو:مقدس شهر]] 
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:مدينه صوبو]] 
[[زمرو:اسلامي مقدس شهر]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ اسلام]]
[[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد علائقا]]</text>
      <sha1>agsjfw2u7kcx9wnnqpepvsfjr2eets9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389945</id>
      <parentid>389944</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T17:26:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* معيشت */</comment>
      <origin>389945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74312" sha1="6gpo5gl8sni85nk100lu7cyacu7v5ai" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = مدينه منوره
| official_name = المدينة المنورة
| native_name = المدينة
| settlement_type = [[شھر]]
| image_skyline = {{Multiple image
| total_width       = 300
| image1            = Madeena masjid nabavi 12122008230.jpg
| image2            = Quba Mosque 2013 09.jpg
| image3            = Hijaz Railway Station 2020.jpg
| image4            = Mount Uhud.JPG
| image5            = Masjid al-Qiblatain.jpg
| image6            = Al-Baqi Cemetery 2021.jpg
| caption1    = [[مسجد نبوي]]
| caption2    = [[مسجد قبا]]
| caption3    = [[حجاز ریلوي]]
| caption4    = [[جبل احد]]
| caption5    = [[قبلتین مسجد]]
| caption6    = [[جنت البقيع قبرستان]]
| perrow            = 1/2/2
| border            = infobox
}}
| image_flag = 
| flag_size = 135px
| image_seal = 
| pushpin_map = Saudi Arabia#Asia
| pushpin_mapsize = 
| pushpin_map_caption = نقشي م مدیني جو مقام
| pushpin_label_position = right
| pushpin_relief = yes
| coordinates = {{coord|24|28|12|N|39|36|36|E|region:SA|display=inline,title}}
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}}
| subdivision_type1 = [[صوبو]]
| subdivision_name1 = مدینو صوبو
| leader_title = [[مئیر]]
| leader_name = فھد البیلھشی&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fahad Al-Belaihshi Appointed Mayor of Madinah by a Royal Decree (Arabic) |url=https://sabq.org/cL3zph |archive-date=12 April 2021 |access-date=29 December 2020 |website=Sabq Online Newspaper |date=7 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412164558/https://sabq.org/cL3zph |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = صوبائي گورنر
| leader_name1 = شھزادو سلمان بن سلطان السعود
| area_total_km2 = 589
| area_total_sq_mi = 227
| area_metro_km2 = 22900
| elevation_m = 620
| elevation_ft = 2030
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Medina Governorate |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/madina/0301__al_mad%C4%ABnah_al_munuwarah/ |access-date=2024-02-03 |website=City Population |archive-date=4 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204001752/https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/madina/0301__al_mad%C4%ABnah_al_munuwarah/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_total = 14,11,599
| population_as_of = سال 2022ع جی آدمشماری
| population_density_km2 = auto
| population_note = 
| population_metro = 14,77,047 (مدینہ گورنریٹ)
| website = {{URL| https://www.amana-md.gov.sa/}}
| timezone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]]
| utc_offset = +03:00
| native_name_lang = ar
| other_name = مدينة النبي (نبي جو شھر)&lt;br&gt;المدينة النبوية (نبي وارو شھر)&lt;br&gt;العاصمة الإسلامية الأولى&lt;br&gt;(اسلام جو پھریون گاديء جو ھنڌ)&lt;br&gt;طيبة الطيبة (پاڪن م پاڪ)
| parts_type = [[ضلعا]]
| population_density_sq_mi = 5212
| established_date2 = 5 دسمبر، 1925ع
| governing_body = مدیني جي علاقائي بلدیا
| elevation_max_m = 1077
| elevation_max_point = [[Mount Uhud]]
| established_title2 = حجاز مقدس جی سعودی حکومت
| established_date = ناھین صدی قبل مسیح
| government_type = بلدیا
| population_rank = 4ھون
| named_for = [[محمد|نبی محمد صلی اللہ علیہ وسلم جی نالی تی]]
| established_date1 = سال 622 عیسوی، پھریون سال ھجری
| established_title1 = ھجرت
| established_title = پھریون آباد تیو
| population_demonym = مدني
| parts = * بلد
** الحرم
** قبا
** احد
** العوالی
** العقیق 
** العیون 
** البیداء
* مضافتی
** العقول
** الموالی
** المندسہ
** ابیار المشی 
** الفریش
| population_density_urban_km2 = 
| area_urban_sq_mi = 
| area_rural_km2 = 
| population_density_urban_sq_mi = 
| blank_name_sec1 = 
| population_rural = 
| blank_info_sec1 = 
| module = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |frame-height=300 | stroke-width=1 |shape-fill-opacity=0.2 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}}
}}
'''مدينه منوره''' (عربي: المدينة المنورة؛  روشني وارو شهر ) ۽ عام طور تي مدينو يا مدينه (المدينة) جي نالي سان پڻ آسان ڪيو ويو آهي. مدینو [[اسلام]] جي تاريخ ۾ پهريون راڄڌاني آهي ۽ [[مڪه مڪرمه]] کان پوءِ مسلمانن لاءِ ٻيو مقدس مقام آهي. اهو [[مدينہ صوبو|مدينه صوبي]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي، جيڪو [[حجاز]] جي تاريخي سرزمين تي واقع آهي، جيڪو [[سعودي عرب]] جي اولهه ۾، مڪي کان اٽڪل 400 ڪلوميٽر اتر اوڀر طرف آهي&lt;ref name=&quot;amana-md.gov.sa2&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20060502182207/http://www.amana-md.gov.sa/WebLinks/Amanageography.aspx أمانة المدينة المنورة، موقع ومساحة المدينة المنورة] تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]]&lt;/ref&gt; ۽  [[ڳاڙهو سمنڊ]] سان 150 ڪلوميٽر اوڀر طرف آهي. سڀ کان ويجھو بندرگاهه ينبوع بندرگاهه آهي، جيڪو اولهه طرف 220 ڪلوميٽر پري آهي.&lt;ref name=&quot;amana-md.gov.sa3&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20060502182207/http://www.amana-md.gov.sa/WebLinks/Amanageography.aspx أمانة المدينة المنورة، موقع ومساحة المدينة المنورة] تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]]&lt;/ref&gt; مديني جي ايراضي اٽڪل 589 چورس ڪلوميٽر آهي،&lt;ref name=&quot;al-madinah.org2&quot;&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454 موقع ومساحة المدينة]، مركز بحوث ودراسات المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075035/http://al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; جنهن مان 99 ڪلوميٽر پري شهري علائقو آهي. هي علائقو شهري علائقي کان ٻاهر آهي، ۽ ان ۾ جبلن، وادين، سيلاب جي ڍڳن، ريگستاني زمينن، زرعي زمينن، قبرستانن ۽ هاءِ وي نيٽ ورڪ جا حصا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;al-madinah.org3&quot;&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454 موقع ومساحة المدينة]، مركز بحوث ودراسات المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075035/http://al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; سال &lt;small&gt;2022&lt;/small&gt; ع جي آبادي &lt;small&gt;14,11,599&lt;/small&gt; آهي، اهو ملڪ جو چوٿون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. تقريبن &lt;small&gt;58.5&lt;/small&gt; سيڪڙو آبادي سعودي شهري آهن ۽ &lt;small&gt;41.5&lt;/small&gt; سيڪڙو پرڏيهي آهن.

مديني جو بنياد پيغمبر صلی اللہ علیہ وسلم جي هجرت کان 1500 سال اڳ رکيو ويو&lt;ref&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=7362 بداية تأسيس المدينة]، مركز بحوث ودراسات المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305141654/http://al-madinah.org/madina/sections.php?sid=7362|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; ۽ مديني ۾ دنيا جي قديم ترين مسجدن مان ٽي شامل آهن ۽ مسلمانن لاءِ سڀ کان اهم آهن: مسجد نبوي، مسجد قبا&lt;ref&gt;[http://www.hajinformation.com/main/h2022.htm وزارة الحج في المملكة العربية السعودية: مسجد قباء] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170822095754/http://www.hajinformation.com/main/h2022.htm|date=22 أغسطس 2017}}&lt;/ref&gt; ۽ قبلتين مسجد. مديني کي مسلمانن لاءِ ان جي اهميت پيغمبر اسلام جي هجرت کانپوء ان جي سڄي زندگي مديني ۾ رهڻ کان ملي ٿي. تمام اهم هنڌن مان هڪ آهي ۽ مسلمان قرآن شريف جي انهن سورتن کي مدني سورتون سڏين ٿا جيڪي مديني ڏانهن هجرت کان پوءِ نازل ٿيون، ۽ ان جو واحد لفظ ”مدني سورت“ آهي.&lt;ref&gt;[http://books.google.co.uk/books?id=ZcMHD5WWL7AC&amp;pg=PA26&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca&amp;hl=en&amp;ei=n9wFTvG7F8q68gPK2IHfDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false القيمة التاريخية للقرآن الكريم والحديث النبوي الشريف] أ.م. خان {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209052458/http://books.google.co.uk/books?id=ZcMHD5WWL7AC&amp;pg=PA26&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca&amp;hl=en&amp;ei=n9wFTvG7F8q68gPK2IHfDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CDAQ6AEwAA|date=09 فبراير 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://books.google.co.uk/books?id=5ShMqiiJbNYC&amp;pg=PA61&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca+surah&amp;hl=en&amp;ei=oOAFTry8H4as8gOv5-XpDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEAQ6AEwBA#v=onepage&amp;q&amp;f=false ما ينبغي أن يعرفه الجميع عن القرآن الكريم]، أحمد الليثي {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150108032632/http://books.google.co.uk/books?id=5ShMqiiJbNYC&amp;pg=PA61&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca+surah&amp;hl=en&amp;ei=oOAFTry8H4as8gOv5-XpDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEAQ6AEwBA|date=08 يناير 2015}}&lt;/ref&gt; شهر جي آبادي اٽڪل 14,11,599 ماڻهن تي مشتمل آهي.&lt;ref&gt;{{استشهاد ويب|مسار=https://portal.saudicensus.sa/portal/public/1/15/101460?type=TABLE|عنوان=تعداد السعودية - السكان حسب - الهيئة السعودية للإحصاء|تاريخ الوصول=1 أغسطس 2023|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20230714141738/https://portal.saudicensus.sa/portal/public/1/15/101460?type=TABLE|تاريخ أرشيف=2023-07-14}}&lt;/ref&gt; ۽ شهر ۾ ڪيترائي نشان ۽ يادگار شامل آهن، جن ۾ شايد سڀ کان نمايان مسجد نبوي آهي، جيڪا مڪي جي مسجد الحرم کان پوءِ مسلمانن لاءِ ٻي مقدس مسجد سمجهي وڃي ٿي، ان کان علاوه جنت البقيع قبرستان، جيڪو شهر جي ماڻهن جو مکيه قبرستان آهي ۽ جنهن ۾ ڪيترائي اصحاب رضوان اللہ علیھم اجمعین دفن آهن،&lt;ref&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=618 أماكن تشرع زيارتها]، مركز بحوث ودراسات المدينة، تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305023809/http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=618|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; مسجد قبا اسلام ۾ ٺاهيل پهرين مسجد هئي، قبلتين جي مسجد، جبل احد ۽ ڪيتريون ئي واديون، کوهه، گهاٽيون، رستا ۽ پراڻيون ماڳ آھن.

==نالا== 
===يثرب=== 
اسلام جي آمد کان اڳ، شهر يثرب (عربي: يَثْرِب) جي نالي سان مشهور هو. يثرب لفظ هاران ۾ مليل هڪ لکت ۾ ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو بابل جي بادشاهه نابونڊيڊس (ڇهين صدي قبل مسيح) سان تعلق رکي ٿو ۽ ايندڙ صدين ۾ ڪيترن ئي متنن ۾ چڱيءَ طرح تصديق ٿيل آهي. اهو نالو قرآن جي سورت 33 جي آيت نمبر 13 ۾ پڻ درج ٿيل آهي: 
اسلام جي ظهور کان اڳ ”يثرب“ جي نالي سان مشهور هو، ان جو ذڪر قرآن مجيد ۾ آهي: 

 &quot;وَإِذْ قَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ يَا أَهْلَ يَثْرِبَ لَا مُقَامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَمَا هِيَ بِعَوْرَةٍ إِنْ يُرِيدُونَ إِلَّا فِرَارًا&quot;(سورة الأحزاب)&lt;ref&gt;سورة الأحزاب - الآية رقم 13&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&amp;ID=2765&amp;idfrom=0&amp;idto=0&amp;flag=1&amp;bk_no=48&amp;ayano=0&amp;surano=0&amp;bookhad=0 المكتبة الإسلامية، كتاب الجامع لأحكام القرآن، سورة الأحزاب، قوله تعالى: ''وإذ قالت طائفة منهم يا أهل يثرب لا مقام لكم فارجعوا''] تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{استشهاد ويب|مسار=http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=48&amp;ID=2765|عنوان=نسخة مؤرشفة|تاريخ الوصول=8 أغسطس 2009|تاريخ أرشيف=10 مارس 2013|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20130310164104/http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=48&amp;ID=2765|حالة المسار=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;   
صحيح حديث ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي ته رسول الله صلي الله عليه وسلم ان جو نالو يثرب کان بدلائي مديني رکيو، ۽ ان جو پراڻو نالو استعمال ڪرڻ کان منع ڪئي، پوءِ فرمايائون: مديني ۾ غير مسلمن جو داخل ٿيڻ حرام آهي، جيئن رسول الله ﷺ فرمايو آهي:
 &quot;من قال للمدينة يثرب فليستغفر الله. والمدينة المنورة محرم دخولها على غير المسلمين، فقد قال النبي محمد:&quot;اللهم إني أحرم ما بين لابتيها مثل ما حرم إبراهيم مكة، اللهم بارك في مُدِّهم و صاعهم&quot;&lt;ref&gt;[http://www.al3ez.net/mag/madina_pr_1.htm حرمة أرض المدينة]، فضائل المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161123145714/http://www.al3ez.net/mag/madina_pr_1.htm|date=23 نوفمبر 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&amp;ID=1478&amp;idfrom=0&amp;idto=0&amp;flag=1&amp;bk_no=47&amp;ayano=0&amp;surano=0&amp;bookhad=0 صحيح البخاري، كتاب البيوع، باب بركة صاع النبي ومده]، المكتبة الإسلامية تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{استشهاد ويب|مسار=http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=47&amp;ID=1478|عنوان=نسخة مؤرشفة|تاريخ الوصول=8 أغسطس 2009|تاريخ أرشيف=10 مارس 2013|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20130310164055/http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=47&amp;ID=1478|حالة المسار=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; (&quot;جيڪو به شهر کي يثرب سڏيندو آهي، ان کي خدا کان بخشش گهرڻ گهرجي. المدينه المنوره ۾ داخلا غير مسلمن لاءِ منع آهي، ڇاڪاڻ ته پيغمبر محمد ﷺ فرمايو: اي خدا، مان ان جي ٻن لاوا ميدانن جي وچ واري علائقي کي مقدس قرار ڏيان ٿو، جيئن ابراهيم مڪي کي مقدس قرار ڏنو هو. اي خدا، انهن جي *مد* ۽ انهن جي *صاع* [اناج جا ماپ] تي برڪت ڪر.&quot;

ان ڪري مشهور آهي ته هن شهر جو نالو جنگ خندق تائين رهيو. اسلامي روايتن موجب، محمد صلي الله عليه وآله وسلم بعد ۾ هن شهر کي هن نالي سان سڏڻ کان منع ڪئي. 

===طيبه ۽ طابه=== 
اٺين صديءَ جو پٿر مديني ۾ دريافت ٿيو، جنهن ۾ هن شهر کي ’طيبه‘ چيو وڃي ٿو. جنگ کان ڪجهه وقت پوءِ، محمد شهر طيبه (پاڪ يا سٺي) (عربي: طَيْبَة) ۽ طابه (عربي: طَابَة) جو نالو رکيو، جيڪو ساڳئي معنيٰ وارو آهي. هي نالو مشهور لوڪ گيت ”يا طيبه“ (اي طيبه!) ۾ به هن شهر جي حوالي سان استعمال ڪيو ويو آهي. ٻن نالن کي گڏ ڪري هڪ ٻئي نالي سان شهر سڃاتو وڃي ٿو، طيبات الطابه (پاڪ ۽ مهربان). 
===مدينه===
هن شهر کي ڪجهه احاديث ۾ صرف مدينه (يعني شهر) سڏيو ويو آهي. نالا مدينة النبوية (ٱلْمَدِيْنَة ٱلنَّبَوِيَّة) ۽ مدينة النبي (ٻنهي معنيٰ ”پيغمبر جو شهر“ يا ”پيغمبر جو شهر“) ۽ المدينة المنورة (). هي شهر جو سڀ کان عام طور تي قبول ٿيل جديد نالو آهي، جيڪو سرڪاري دستاويزن ۽ روڊ جي نشانين ۾ مديني سان گڏ استعمال ٿيندو آهي.

==تاريخ==
مديني ڪيترن ئي ممتاز ماڳن ۽ نشانين جو گهر آهي، جن مان اڪثر مسجدون آهن ۽ تاريخي اهميت رکي ٿي. انهن ۾ مٿي ذڪر ڪيل ٽي مسجدون شامل آهن، مسجد الفتح (جنهن کي مسجد الخندق به چيو ويندو آهي)، ست مسجدون، بقيع قبرستان، جتي ڪيترن ئي مشهور اسلامي شخصيتن جون قبرون موجود آهن. سڌو سنئون مسجد نبوي جي ڏکڻ اوڀر طرف، احد جبل، احد جي نالي واري جنگ جو ماڳ ۽ ڪنگ فهد عاليشان قرآن پرنٽنگ ڪمپليڪس جتي جديد قرآني مصحف ڇپيل آهن.
===ابتدائي تاريخ ۽ يهودي ڪنٽرول===
مديني گهٽ ۾ گهٽ 1500 سال اڳ، يا تقريبا 9 صدي قبل مسيح ۾ آباد هو. چوٿين صدي عيسويءَ تائين، عرب قبيلن يمن مان اچی قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. اتي ٽي مشهور يهودي قبيلا هئا، جيڪي محمد صلی اللہ علیہ وسلم جي وقت جي آس پاس شهر ۾ آباد هئا: بنو قينقاع، بنو قريظه ۽ بنو نضير. ابن خردادبه بعد ۾ ٻڌايو ته حجاز ۾ فارسي سلطنت جي تسلط دوران، بنو قريظه فارسي شاهه لاءِ ٽيڪس جمع ڪندڙ طور ڪم ڪيو. 
عرب جي ٻن نون قبيلن، بنو اوس ۽ بنو خزرج جي اچڻ کان پوءِ صورتحال بدلجي وئي. شروعات ۾، اهي قبيلا يهودي قبيلن سان اتحاد ڪيا ويا جيڪي علائقي تي حڪومت ڪندا هئا، پر بعد ۾ اهي بغاوت ڪري آزاد ٿي ويا.
پنجين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، يهودي حڪمرانن شهر جو ڪنٽرول ٻن عرب قبيلن جي حوالي ڪري ڇڏيو. يهودي انسائيڪلوپيڊيا ۾ لکيل آهي ته ”ٻاهرين مدد طلب ڪرڻ ۽ غداريءَ سان هڪ ضيافت ۾ مکيه يهودين جو قتل عام ڪرڻ“ بنو اوس ۽ بنو خزرج آخرڪار مديني تي غالب اچي ويا. 
اڪثر جديد مورخ مسلمانن جي ان دعويٰ کي قبول ڪن ٿا ته بغاوت کان پوءِ يهودي قبيلا اوس ۽ خزرج جا ماتحت ٿي ويا. جڏهن ته، اسڪاٽش اسڪالر، وليم مونٽگومري واٽ جي مطابق، يهودي قبيلن جي گراهڪ 627ع کان اڳ واري دور جي تاريخي حسابن مان پيدا نه ٿي آهي، ۽ هن برقرار رکيو ته يهودين جي آبادي سياسي آزادي جي هڪ اندازي کي برقرار رکيو. ابتدائي مسلمان تاريخدان ابن اسحاق آخري يمن جي بادشاهه هميريءَ ۽ يثرب جي رهاڪن جي وچ ۾ هڪ قديم تڪرار ٻڌائي ٿو ته جڏهن بادشاهه نخلستان مان لنگهي رهيو هو، تڏهن رهاڪن سندس پٽ کي قتل ڪري ڇڏيو، ۽ يمن جي حاڪم ماڻهن کي ڌمڪيون ڏنيون ته هو ماڻهن کي ختم ڪري ڇڏيندا ۽ کجيون ڪٽي ڇڏيندا. ابن اسحاق جو چوڻ آهي ته کيس بنو قريظه قبيلي جي ٻن عالمن ائين ڪرڻ کان روڪيو هو، جن بادشاهه کي نخلستان کي بچائڻ لاءِ عرض ڪيو هو، ڇاڪاڻ ته اها اها جاءِ هئي، جنهن ڏانهن قريش جو هڪ نبي ايندڙ وقت ۾ هجرت ڪندو، ۽ سندس گهر ۽ آرام گاهه هوندو. يمن جي بادشاهه اهڙي طرح هن شهر کي تباهه نه ڪيو ۽ يهوديت ۾ تبديل ٿي ويو. هو ربین کي پاڻ سان وٺي ويو، ۽ مڪي ۾، انهن مبينا طور تي ڪعبي کي ابراهيم جي تعمير ڪيل عبادت گاھہ جي طور تي تسليم ڪيو ۽ بادشاهه کي صلاح ڏني ته &quot;مڪي جي ماڻهن ڇا ڪيو: کعبہ جو طواف ڪرڻ، ان جي تعظيم ۽ احترام ڪرڻ، پنهنجو مٿو ڪٽايو ۽ تمام عاجزي سان هلو جيستائين هو پنهنجي حدن کي ڇڏي نه ويو. ابن اسحاق جو بيان آهي ته يمن جي ويجهو اچڻ تي ربي ماڻهن کي هڪ معجزو ڏيکاريو ته جيئن هو هڪ باھ مان بغير ڪنهن نقصان جي ٻاهر نڪري ۽ يمن جي ماڻهن يهوديت کي قبول ڪيو. 
آخرڪار بنو اوس ۽ بنو خزرج هڪ ٻئي جا دشمن ٿي ويا ۽ حضرت محمد ﷺ جي هجرت (هجرت 622ع) تائين مديني ڏانهن 120 سالن تائين وڙهندا رهيا ۽ پاڻ ۾ وڙهيا ويا. بنو نضير ۽ بنو قريظه بنو اوس سان اتحاد ڪيو ويو، جڏهن ته بنو قينقاع بنو خزرج جو ساٿ ڏنو. هنن ڪل چار جنگيون وڙهيون سندن آخري ۽ سڀ کان خوني لڙائي بعث جي جنگ هئي، جيڪا محمد ﷺ جي اچڻ کان ڪجھ سال اڳ وڙھي وئي هئي. جنگ جو نتيجو اڻ کٽ هو، ۽ جنگ جاري رهي. عبدالله بن ابي، بنو خزرج جو هڪ سردار، جنگ ۾ حصو وٺڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو هو، جنهن ڪري هن کي عدل ۽ امن لاءِ شهرت ملي. هو محمد ﷺ جي اچڻ کان اڳ شهر جو سڀ کان وڌيڪ معزز رهاڪو هو. هلندڙ تڪرار کي حل ڪرڻ لاءِ يثرب جي رهاڪن، مڪي کان ٻاهر هڪ جاءِ، عقبه ۾ محمد ﷺ سان ڳجهي ملاقات ڪئي، جنهن کيس ۽ سندس مومنن جي هڪ ننڍڙي ٽولي کي شهر ۾ اچڻ جي دعوت ڏني، جتي محمد ﷺ جن گروهن جي وچ ۾ ثالث جي خدمت ڪري سگهي ۽ سندس برادري آزاديءَ سان پنهنجي عقيدي تي عمل ڪري سگهي. 
===محمد ﷺ ۽ راشدين جي دور ۾=== 
سال 622ع ۾ محمد صلي الله عليه وآله وسلم ۽ هڪ اندازي مطابق 70 مڪي مهاجرن يثرب ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڪجهه مهينن جي عرصي ۾ مڪي کي ڇڏي ڏنو، هڪ اهڙو واقعو جنهن شهر جي مذهبي ۽ سياسي منظرنامي کي مڪمل طور تبديل ڪري ڇڏيو. اوس ۽ خزرج قبيلن جي وچ ۾ پراڻي دشمني ختم ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻن عرب قبيلن ۽ ڪجهه مقامي يهودين اسلام جي نئين مذهب کي قبول ڪيو.محمد ﷺ، پنهنجي ڏاڏي جي ذريعي خزرج سان ڳنڍيل هو، هن شهر جي اڳواڻ طور تي اتفاق ڪيو ويو. يثرب جا رهاڪو جن ڪنهن پس منظر جي اسلام قبول ڪيو هو؛ ڪافر عرب يا يهودي، انصار (مددگار) سڏيندا هئا. 
ابن اسحاق جي مطابق، علائقي جي سڀني جماعتن مديني جي معاھدي (میثاق مدینہ) تي اتفاق ڪيو، جنهن ۾ سڀني جماعتن محمد ﷺ جي اڳواڻي ۾ گڏيل تعاون جو عزم ڪيو. هن دستاويز جي نوعيت، جيئن ابن اسحاق پاران ریڪارڊ ڪيل ۽ ابن هشام طرفان منتقل ڪئي وئي آهي، جديد مغربي مورخن جي وچ ۾ تڪرار جو موضوع آهي، جن مان ڪيترن جو خيال آهي ته اهو &quot;معاهدو&quot; ممڪن آهي ته مختلف تاريخن جي لکت جي بدران زباني، مختلف معاهدن جو مجموعو آهي، ۽ اهو واضح ناهي ته اهي ڪڏهن ٺاهيا ويا هئا. ٻيا عالم، جيتوڻيڪ، مغربي ۽ مسلمان، ٻنهي جو دليل آهي ته معاهدي جو متن، ڇا هڪ واحد دستاويز اصل ۾ يا ڪيترائي؟ ممڪن آهي ته اسان وٽ موجود قديم ترين اسلامي متنن مان هڪ آهي. يمن جي يهودي ذريعن ۾، محمد ۽ سندس يهودي رعيت جي وچ ۾ هڪ ٻيو معاهدو تيار ڪيو ويو، جيڪو ڪتاب ذمت النبي جي نالي سان مشهور آهي، جيڪو 3هين هجري (625ع) ۾ لکيو ويو، ۽ جنهن ۾ عرب ۾ رهندڙ يهودين کي سبت جي ڏينهن جي اظهار  ۽ انهن جي پاسي جا تالا وڌائڻ لاءِ جي آزادي ڏني وئي. ان جي بدلي ۾، انهن کي هر سال پنهنجي سرپرستن جي حفاظت لاء جزيه ادا ڪرڻو هو، جڏهن ته مسلمان زڪوات ادا ڪندا هئا.

جبل احد، جامع سيد الشهداء جي پراڻي مسجد سان گڏ، جنهن جو نالو حضرت محمد ﷺ جي چاچي حمزه بن عبدالمطلب جي نالي پٺيان آهي. مسجد 2012 ۾ ڊهي وئي ۽ ان جي جاءِ تي ساڳئي نالي سان هڪ نئين، وڏي مسجد ٺاهي وئي. 

سال 625ع ۾ ابو سفيان بن حرب، مڪي جو هڪ وڏو سردار، جنهن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو، مديني جي خلاف مڪي جي فوج جي اڳواڻي ڪئي. محمد ﷺ قريش جي لشڪر سان اٽڪل 1000 مسلمانن جی لشڪر سان ملڻ لاءِ روانو ٿيو، پر جيئن ئي لشڪر ميدان جنگ جي ويجهو پهتو ته عبدالله بن ابي جي ماتحت 300 ماڻهو پوئتي هٽي ويا، جنهن ڪري مسلمان فوج جي حوصلي کي سخت ڌڪ رسيو. محمد ﷺ پنهنجي هاڻوڪي 700 مسلمانن جی مضبوط فوج سان مارچ ڪندو رهيو ۽ 50 تير اندازن جي هڪ ٽولي کي هڪ ننڍي ٽڪريءَ تي چڙهڻ جو حڪم ڏنو، جنهن کي هاڻي جبل الرماح (تیر اندازن جو جبل) چيو وڃي ٿو ته جيئن مڪي جي گهوڙي سوارن تي نظر رکي ۽ مسلمانن جي فوج جو پوئين پاسي کي تحفظ فراهم ڪري. جيئن جنگ گرم ٿي، مڪي وارن کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو ويو. اڳين طرف تير اندازن کان اڳتي وڌيو ويو ۽ جنگ کي مسلمانن جي فتح ٿيندي ڏسي، تير انداز وارن فيصلو ڪيو ته اهي پوئتي هٽڻ وارا مڪي وارن جو تعاقب ڪن. هڪ ننڍڙي پارٽي، تنهن هوندي به، پوئتي رهي. باقي سڀني کي عرض ڪيو ته محمد ﷺ جي حڪم جي نافرماني نه ڪن. اهو ڏسي ته تيرنداز ٽڪريءَ تان هيٺ لهڻ شروع ڪري رهيا هئا، خالد بن وليد، جيڪو ھن وقت تائین مسلمان نا ھو، پنهنجي يونٽ کي ٽڪريءَ تي گهيرو ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ سندس گهوڙي سوارن جو تعاقب ڪيو ته هيٺ لهندڙ تيرانداز کي ٽڪريءَ جي اڳيان ميدان ۾ پڪڙي منظم طريقي سان ماريو ۽ ڏسندو رهيو. سندن مايوس ڪامريڊن تي، جيڪي ٽڪريءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا، جيڪي حملي آورن کي ناڪام بڻائڻ لاءِ تير هلائي رهيا هئا، پر ڪو به اثر نه ٿيو. بهرحال، مڪي وارن مديني تي حملو ڪري پنهنجو فائدو نه ورتو ۽ مڪي ڏانهن موٽي آيا. مدني (مديني وارا) کي وڏو نقصان رسيو ۽ محمد ﷺ زخمي ٿي پيو. 
===خندق جي جنگ===

خندق جي جنگ واري جاءِ تي ستن مسجدن مان ٽن کي جديد مسجد الفتح ۾ شامل ڪيو ويو، هتي پس منظر ۾ جبل السلع ۽ پيش منظر ۾ مقامي سامان وڪڻڻ واري دڪان جي تصوير آهي. 

سال 627ع ۾ ابو سفيان هڪ ٻي لشڪر کي مديني طرف روانو ڪيو. سندس ارادن کان واقف ٿي، نبي ﷺ شهر جي اترئين پاسي کان بچاءَ لاءِ تجويزون طلب ڪيون، ڇاڪاڻ ته اوڀر ۽ اولهه آتش فشاني پٿرن سان محفوظ هئا ۽ ڏکڻ کجين جي وڻن سان ڍڪيل هو. سلمان الفارسي، هڪ فارسي صحابي، جيڪو ساساني جنگي حڪمت عملين کان واقف هو، هن شهر جي حفاظت لاءِ خندق کوٽڻ جي سفارش ڪئي، جنهن کي نبي ﷺ قبول ڪيو. ان بعد جو محاصرو خندق جي جنگ ۽ قریش جی ڪنفيڊرٽس جي جنگ جي نالي سان مشهور ٿيو. هڪ مهيني جي گھيري ۽ مختلف لڙائيءَ کان پوءِ، سخت سياري جي ڪري مڪي وارا وري واپس هليا ويا. محاصري دوران ابو سفيان يهودي قبيلي بنو قريظه سان رابطو ڪيو ۽ انهن سان هڪ معاهدو ڪيو ته مسلمان محافظن تي حملو ڪيو وڃي ۽ محافظن کي موثر انداز ۾ گهيرو ڪيو وڃي. تنهن هوندي به اهو مسلمانن طرفان دفاع ڪيو ويو ۽ منصوبو ناڪام ٿي ويو. اهو مديني جي آئين (میثاق مدینہ) جي ڀڃڪڙي هئي ۽ مڪي لشڪر جي واپسي کان پوء، نبي ﷺ فوري طور تي قريظه جي خلاف مارچ ڪيو ۽ انهن جي مضبوط قلعن جو گهيرو ڪيو. يهودي فوجن آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. بنو اوس جي ڪجهه ميمبرن پنهنجن پراڻن اتحادين جي طرفان ڳالهين تي اتفاق ڪيو ۽ نبي ﷺ  انهن جي سردارن مان هڪ، سعد بن معاذ کي جج مقرر ڪرڻ تي راضي ٿي ويو، جيڪو اسلام قبول ڪري چڪو هو. سعد فيصلو ڪيو ته قبيلي جي سڀني مردن کي قتل ڪيو وڃي ۽ عورتن ۽ ٻارن کي غلام بڻايو وڃي. ان عمل کي دفاعي انداز ۾ تصور ڪيو ويو ته جيئن مسلمان برادري مديني ۾ پنهنجي بقاءَ جو يقين رکي سگهي. فرانسيسي مؤرخ رابرٽ منٽران جو خيال آهي ته ان نقطه نظر کان اها ڪاميابي هئي، ان نقطي کان پوءِ مسلمانن کي بنيادي طور تي توسيع ۽ فتح جو سامان ڪيو ء بقا ۽ سان واسطو نه هو. 
هجرت کان پوءِ ڏهن سالن ۾ مديني جو بنياد وڌو جتان نبي ﷺ ۽ مسلمان فوجن حملو ڪيو ۽ ان تي حملا ڪيا ۽ اتان ئي هن مڪي تي ڪاهه ڪئي ۽ سال 630ع ۾ بغير جنگ جي ان ۾ داخل ٿيو. اسلام ۾ مڪي جي وڌندڙ اهميت، ڪعبة الله جي اسلامي دنيا جي مرڪز جي اهميت، نماز جي سمت (قبلی) جي حيثيت ۽ حج ۾. نبي ﷺ مديني واپس آيو، جيڪو ڪجهه سالن تائين رهيو. اسلام جو سڀ کان اهم شهر ۽ ابتدائي خلافت راشدين جي انتظام جو بنياد. فرض ڪيو ويو آهي ته هن شهر جو نالو مدينہ النبي (عربي ۾ &quot;پيغمبر جو شهر&quot;) نبي ﷺ جي نبوت جي اعزاز ۾ رکيو ويو آهي ۽ شهر هن جي دفن جي جڳهه آهي.

==جاگرافي== 
مدينو حجاز جي علائقي ۾ واقع آهي جيڪو 200 ڪلوميٽر (120 ميل) ويڪرو پٽي نفود ريگستان ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي وچ ۾ آهي. لڳ ڀڳ 720 ڪلوميٽر (450 ميل) رياض جي اتر اولهه ۾ واقع آهي جيڪو سعودي ريگستان جي مرڪز ۾ آهي. شهر سعودي عرب جي اولهه سامونڊي ڪناري کان 250 ڪلوميٽر (160 ميل) پري آهي ۽ تقريبن 620 ميٽر (2,030 فوٽ) سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي.'30°36  ڊگھائي ڦاڪ اوڀر ۽ '28°24 ويڪرائي ڦاڪ اتر تي واقع آهي. اهو اٽڪل 589 چورس ڪلوميٽر (227 چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. شهر کي 12 ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي، جن مان 7 کي شهري ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي، جڏهن ته باقي 5 کي مضافات ۾ ورهايو ويو آهي. 
===بلندي=== 
حجاز جي علائقي جي اڪثر شهرن وانگر، مدينو تمام گهڻي بلندي تي واقع آهي. مڪي کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا بلند، هي شهر 620 ميٽر (2,030 فوٽ) سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي. جبل احد مديني جي بلند ترين چوٽي آهي ۽ 1,077 ميٽر (3,533 فوٽ) ڊگھي آهي. 
===جاگرافيائي بيهڪ===
مدينو هڪ ريگستاني نخلستان آهي جنهن جي چوڌاري حجاز جا جبل ۽ آتش فشاني ٽڪريون آهن. مديني جي چوڌاري مٽي گهڻو ڪري بيسالٽ تي مشتمل آهي، جڏهن ته جبلن، خاص طور تي شهر جي ڏکڻ ۾ قابل ذڪر، آتش فشاني راھ آهن جيڪي پيلوزوئڪ دور جي پهرين جيولوجيڪل دور جي تاريخ آهن. اهو ڪيترن ئي مشهور جبلن سان گهيريل آهي، خاص طور تي جبل الحجاج (حاجين جو جبل) اولهه ۾، جبل السلع اتر-اولهه، جبل العر يا قافلن جو جبل ڏکڻ ۽ جبل احد اتر ڏانهن آهي. هي شهر وادي العقل، وادي العقيق ۽ وادي الحمض جي ٽن وادين جي تري واري نقطي تي هڪ سڪل جبل جي پليٽ تي واقع آهي، ان ڪري، هتي خشڪ ريگستاني جبلن جي وچ ۾ وڏا سبز علائقا آهن. 
===موسم===
ڪوپن آبهوا جي درجه بندي (Köppen Scale) تحت، مدينو هڪ گرم ريگستاني آبهوا واري علائقي (BWh) ۾ پوي ٿو. اونهارو انتهائي گرم ۽ خشڪ هوندو آهي. ڏينهن جو گرمي پد °43 سينٽي گريڊ (°109 فارن هائيٽ) سان گڏ رات جو تقريباً °29 سينٽي گريڊ (°84 فارن هائيٽ) هوندو آهي. جون ۽ سيپٽمبر جي وچ ۾ °45 سينٽي گريڊ (°113 فارن هائيٽ) کان مٿي گرمي پد غير معمولي ناهي. سيارو ٿڌو هوندو آهي، گرمي پد رات جو °8 سينٽي گريڊ (°46 فارن هائيٽ) کان ڏينهن ۾ °25 سينٽي گريڊ (°77 فارن هائيٽ) تائين هوندو آهي. اتي تمام گھٽ برسات پوي ٿي، جيڪا تقريبن نومبر ۽ مئي جي وچ ۾ پوي ٿي. اونهاري ۾، هوا اتر۔اولهه آهي، جڏهن ته بهار ۽ سياري ۾، ڏکڻ۔اولهه آهي.

==اسلام ۾ اهميت==
مذهبي ماڳ جي حيثيت ۾ مديني جي اهميت ٻن مسجدن، [[مسجد نبوي]] ۽ [[مسجد قبا]] جي موجودگيءَ مان نڪتي. اهي ٻئي مسجدون حضرت محمد ﷺ جن پاڻ ٺاهيون هيون. اسلامي صحيفن ۾ مديني جي تقدس تي زور ڏنو ويو آهي. قرآن مجيد ۾ مديني جو ذڪر ڪيترائي ڀيرا آيو آهي. ٻه مثال آهن سوره توبه (آيت 101) ۽ سوره الحشر (آيت 8). مدني سورتون عام طور تي مڪي سورتن کان ڊگھيون هونديون آهن ۽ تعداد ۾ به وڏيون هونديون آهن. امام بخاري صحيح بخاري ۾ نقل ڪيو آهي ته انس بن مالڪ نبي ﷺ کان نقل ڪيو آهي ته: 
  ”مدينه ان جاءِ کان ان جاءِ تائين حرم آهي، ان جا وڻ نه وڍيا وڃن ۽ نه ڪا بدعت پيدا ڪئي وڃي ۽ نه ان ۾ ڪو گناهه ڪيو وڃي، ۽ جيڪو به ان ۾ بدعت پيدا ڪري يا گناهن جو ڪم ڪري ته پوءِ ان جو ڪو معافی نه ڪيو وڃي ۽ ان تی اللہ، ملائڪ ۽ سڀني ماڻھن جي لعنت ھجي.&quot; 
===مسجد نبوي=== 
اسلامي روايت موجب، مسجد نبوي ۾ هڪ نماز مسجد الحرام، جتي هڪ نماز ڪنهن ٻي مسجد ۾ هڪ لک 
نمازن جي برابر آهي، کان سواءِ ٻي ڪنهن به مسجد ۾ 1,000 نمازن جي برابر آهي. مسجد شروع ۾ صرف نماز لاءِ هڪ کليل جاءِ هئي ۽ نبي ﷺ جي روضي (رهائش جي جاءِ، جيتوڻيڪ لفظ جي لفظي معنيٰ آهي باغ) جي ڀرسان ان جي زالن جي گهرن سان گڏ، هڪ بلند ۽ ڍڪيل منبر هو. مسجد کي تاريخ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌايو ويو، ان جون ڪيتريون ئي اندروني خصوصيتون وقت جي حوالي سان جديد معيارن مطابق ترقي ڪيون ويون. 
جديد مسجد نبوي نبي ﷺ جي روضه جي مٿان واقع سائي گنبد جي ڪري مشهور آهي، جيڪو هن وقت نبي محمد ﷺ، حضرت ابوبڪر صديق رضی اللہ تعالٰی عنہ ۽ عمر فاروق رضی اللہ تعالٰی عنہ جي تدفين واري جاءِ طور ڪم ڪري ٿو ۽ روڊ جي نشانين ۾ استعمال ٿئي ٿو ۽ خود مديني لاءِ ھڪ آئڪن آهي. مسجد جو سمورو صحن 250 جھليندڙ ڇتين سان سج جي ڇانو ۾ آهي.

سج لٿي وقت اوڀر کان مسجد نبوي جو خوبصورت منظر. 
===مسجد قباء===
مسجد قباء ۾ نماز پڙهڻ سنت آهي. هڪ روايت ۾ سهل بن حنيف کان روايت آهي ته محمد ﷺ جن فرمايو: 
  ”جيڪو پنهنجي گهر ۾ غسل ڪري، پوءِ مسجد قبا ۾ اچي ۽ ان ۾ نماز پڙهي ته ان کي عمري جيترو ثواب آهي“. 
۽ ٻي روايت ۾ 
 ”جيڪو به ٻاهر نڪرندو جيستائين هن مسجد ۾ نه اچي، يعني مسجد قباء ۽ اتي نماز پڙهي ته اهو عمري جي برابر هوندو.&quot; 

بخاري ۽ مسلم ۾ لکيل آهي ته محمد صلي الله عليه وسلم هر ڇنڇر تي ٻه رڪعتون سنت نماز پڙهڻ لاءِ قباءَ ويندا هئا. مسجد قباءَ کي حضرت محمد ﷺ جن پنهنجي پراڻي شهر مديني ۾ اچڻ تي پاڻ تعمير ڪرايو هو. مسجد قباء جو ذڪر قرآن ۾ بالواسطه طور تي سوره توبه جي آيت نمبر 108 ۾ ڪيو ويو آهي. 
===ٻيون جایون=== 
====مسجد قبلتين==== 
مسجد القبلتين هڪ ٻي مسجد آهي جيڪا تاريخي لحاظ کان مسلمانن لاءِ اهم آهي. مسلمانن جو عقيدو آهي ته محمد ﷺ کي حڪم ڏنو ويو هو ته هو پنهنجي نماز جو رخ (قبلی) يروشلم ڏانهن بدلي ڪري مڪي ۾ ڪعبي ڏانهن نماز ادا ڪري. جيئن ته کيس سوره البقره جي آيت نمبر 143 ۽ 144 ۾ حڪم ڏنو ويو هو.هن وقت مسجد کي 4,000 کان وڌيڪ عبادت ڪندڙن کي رکڻ جي قابل وڌايو پيو آھي. ====مسجد الفتح ۽ ست مسجدون==== 
انهن تاريخي ست مسجدن مان ٽن کي تازو هڪ کليل صحن سان گڏ وڏي مسجد الفتح ۾ شامل ڪيو ويو آهي. سني ذريعن جو چوڻ آهي ته اهڙي ڪا به حديث يا ٻيو ڪو ثبوت نه آهي جنهن مان ثابت ٿئي ته محمد ﷺ انهن مسجدن جي فضيلت بابت ڪجهه چيو هجي. 
====جنت البقيع قبرستان====
جنت البقيع مديني ۾ هڪ اهم قبرستان آهي جتي محمد ﷺ جي خاندان جا ڪيترائي فرد، خليفن ۽ عالمن کي دفن ڪيو ويو آهي. 
===اسلامي اسڪاٽولوجي ۾===
====تمدن جي پڄاڻي==== 
مديني ۾ تهذيب جي خاتمي بابت حضرت ابو هريره کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ جن فرمايو: 
  ”ماڻهو مديني مان نڪرندا ته ان جي بهترين حالت هوندي به، ۽ ان ۾ جهنگلي پکين ۽ شڪاري جانورن کان سواءِ ٻيو ڪو به نه رهندو، ۽ آخري ماڻهو مري ويندا جيڪي قبيلي مزينه جا ٻه رڍا هوندا. پنهنجين رڍن کي مديني ڏانهن ڊوڙائي رهيا هوندا، پر ان ۾ ڪنهن کي به نه ڏسندا، ۽ جڏهن ثنیت الوداع جي واديءَ ۾ پهچندا ته اوندهه ۾ ڪري پوندا“. 
(البخاري، جلد 3، ڪتاب 30، حديث 98)

== آباديات ==
سال 2018 تائين، مديني صوبي جي رڪارڊ ٿيل آبادي 21,88,138 هئي،&lt;ref name=&quot;stats.gov.sa&quot;&gt;{{cite web |title=Population in Madinah Region According to Gender and Age groups |url=https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/table_1-4_0.xlsx |website=Saudi Census |access-date=6 February 2020 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206181911/https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/table_1-4_0.xlsx |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جن جي واڌ جي شرح %2.32 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Saudi Census Releases |url=https://www.stats.gov.sa/en/13 |website=Saudi Census |date=17 December 2015 |access-date=6 February 2020 |archive-date=7 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180907075332/https://www.stats.gov.sa/en/13 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; دنيا جي مسلمانن جي منزل هجڻ جي ڪري، مديني ۾ حج يا عمري جي ادائيگي کان پوءِ غير قانوني مهاجرت ٿيندي آهي، حڪومت پاران لاڳو ڪيل سخت ضابطن جي باوجود. بهرحال، مرڪزي حج ڪمشنر شهزاده خالد بن فيصل چيو ته 2018 ۾ غير قانوني طور تي رهڻ وارن زائرين جي تعداد ۾ %29 گهٽتائي آئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Al-Faisal : The Number of Illegal Staying Visitors have Dropped by 29%(Arabic) |url=https://sabq.org/P4TyhH |website=Sabq Newspaper |date=13 August 2019 |access-date=13 August 2019 |archive-date=15 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190815040400/https://sabq.org/P4TyhH |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

=== مذهب ===
سعودي عرب جي اڪثر شهرن وانگر، اسلام اهو مذهب آهي جنهن جي پيروي مديني جي آبادي جي اڪثريت ڪري ٿي. مختلف مڪتب فڪر (حنفي، مالڪي، شافعي ۽ حنبلي) جي سني اڪثريت آهي، جڏهن ته مديني ۽ ان جي آس پاس، جهڙوڪ نخواله ۾ هڪ اهم شيعه اقليت آهي. حرم کان ٻاهر، غير مسلم مهاجر مزدورن ۽ پرڏيهين جو وڏو تعداد موجود آهي.

==ثقافت==
[[File:Louvre - carreaux ottomans 07.jpg|thumb|upright|[[مسجد نبوي|نبوي مسجد]] مدينه جي نمائندگي ڪندڙ پينل. 18 صدي عيسويءَ ۾ ترڪي جي شهر ازنڪ ۾ مليو. جامع جسم، سليڪٽ ڪوٽ، شفاف چمڪ، انڊرگليز رنگيل.]]
[[مڪه مڪرمه]] وانگر، [[مدينہ صوبو|مدينو]] هڪ ثقافتي ماحول جي نمائش ڪري ٿو، هڪ اهڙو شهر جتي ڪيتريون ئي قوميتون ۽ ثقافتون گڏ رهن ٿيون ۽ روزانو هڪ ٻئي سان رابطو ڪن ٿيون. اهو صرف قرآن پاڪ جي ڇپائي لاءِ ڪنگ فهد ڪمپليڪس کي مدد ڪري ٿو. 1985 ۾ قائم ڪيل، دنيا ۾ قرآن جو سڀ کان وڏو پبلشر، اهو تقريباً 1100 ماڻهن کي ملازمت ڏئي ٿو ۽ ڪيترن ئي ٻولين ۾ 361 مختلف اشاعتون شايع ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Publications of King Fahd Complex (Arabic) |url=https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/statist/ |access-date=10 February 2020 |website=King Fahd Complex for the Printing of the Holy Quran |archive-date=13 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513044329/https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/statist/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ٻڌايو ويو آهي ته دنيا جي چوڌاري 400,000 کان وڌيڪ ماڻهو هر سال ڪمپليڪس جو دورو ڪندا آهن. هر گهمڻ واري کي سهولت جي دوري جي آخر ۾ قرآن جي هڪ مفت ڪاپي تحفي ۾ ڏني ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{cite web |title=About King Fahd Complex |url=https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/about/ |access-date=10 February 2020 |website=King Fahd Complex for the Printing of the Holy Quran |archive-date=13 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513041538/https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/about/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== عجائب گهر ۽ ثقافت ==

[[File:Medina_Art_Center.jpg|thumb|right|مدينه آرٽس سينٽر]]

[[المدينه ميوزيم|المدينه ميوزيم]] ۾ شهر جي ثقافتي ۽ تاريخي ورثي بابت ڪيترائي نمائش گهر موجود آهن، جن ۾ مختلف آثارِ قديمه جا مجموعا، بصري گيلريون ۽ پراڻي شهر جون ناياب تصويرون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Al Madinah Museum |url=http://sauditourism.sa/en/aboutKSA/CultureAndHistory/Museums/Pages/AlmadinahMuseum.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190501211056/https://www.sauditourism.sa/en/aboutKSA/CultureAndHistory/Museums/Pages/AlmadinahMuseum.aspx |archive-date=1 May 2019 |access-date=2019-05-21 |website=sauditourism.sa |language=en-us}}&lt;/ref&gt; هن ميوزيم ۾ [[حجاز ريلوي ميوزيم]] پڻ شامل آهي. 2011ع ۾ [[دار المدينه ميوزيم]] قائم ڪيو ويو، جيڪو مديني جي تاريخ، خاص طور شهر جي تعميراتي ۽ شهري ورثي کي اجاگر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Alhamdan |first=Shahd |date=2016-01-23 |title=Museum offers insight into history of Madinah |url=http://saudigazette.com.sa/article/147128 |access-date=2020-05-09 |website=Saudigazette |language=en |archive-date=6 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201206012625/https://saudigazette.com.sa/article/147128 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[محمد]] جي دور سان لاڳاپيل آثارِ قديمه يا تعميرون تقريباً موجود نه آهن، سواءِ ڪجهه پٿر جي دفاعي برجَن جي باقيات جي.&lt;ref name=&quot;RSEQ&quot;&gt;Robert Schick, ''Archaeology and the Quran'', [[Encyclopaedia of the Qur'an]]&lt;/ref&gt; [[پاڪ قرآن نمائش]] ۾ قرآن پاڪ جا ناياب مخطوطا ۽ ٻيون نمائشون موجود آهن، جيڪي [[مسجد نبوي]] جي چوڌاري قائم ڪيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Holy Quran Exhibition {{!}} Medina, Saudi Arabia Attractions |url=https://www.lonelyplanet.com/saudi-arabia/medina/attractions/holy-quran-exhibition/a/poi-sig/1611055/1341228 |access-date=2020-05-09 |website=Lonely Planet |language=en |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804133829/https://www.lonelyplanet.com/saudi-arabia/medina/attractions/holy-quran-exhibition/a/poi-sig/1611055/1341228 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2018ع ۾ قائم ٿيل [[مدينه آرٽس سينٽر]]، جيڪو ايم ايم ڊي اي (MMDA) جي ثقافتي شعبي جي نگراني هيٺ هلندو آهي، [[جديد فن]] ۽ [[همعصر فن]] جي واڌاري لاءِ وقف آهي. هن مرڪز جو مقصد فنونِ لطيفه کي هٿي ڏيڻ، سماج جي ثقافتي سرگرمين کي فروغ ڏيڻ ۽ هر عمر جي فنڪارن جي صلاحيتن کي اُجاگر ڪرڻ آهي. فيبروري 2020ع تائين، سماجي فاصلي ۽ ڪرفيو جي قدمن کان اڳ، هتي 13 کان وڌيڪ گڏيل ۽ انفرادي آرٽ نمائشون، هفتيوار ورڪشاپون ۽ علمي مذاڪرا منعقد ٿي چڪا هئا. هي مرڪز [[شاهه فهد پارڪ]] ۾ [[قبا مسجد]] جي ويجهو {{convert|8200|m2|ft2|abbr=off|sp=us}} ايراضيءَ تي قائم آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=MMDA Opens Medina Arts Center (Arabic) |url=https://www.alyaum.com/articles/6042035/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A-/%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9/%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%AA%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%AD-%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2%D8%A7-%D9%84%D9%84%D9%81%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%A9 |access-date=24 February 2020 |website=Al-Yaum Newspaper |date=17 July 2018 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803214431/https://www.alyaum.com/articles/6042035/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A-/%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9/%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%AA%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%AD-%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2%D8%A7-%D9%84%D9%84%D9%81%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%A9 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2018ع ۾ ايم ايم ڊي اي پاران [[عربي خطاطي]] جي واڌاري لاءِ ''مدينه فورم براءِ عربي خطاطي'' جو آغاز ڪيو ويو، جيڪو هر سال منعقد ٿيندو آهي. هن فورم ۾ عربي خطاطي بابت مذاڪرا ۽ 10 ملڪن جي 50 مشهور خطاطن جي فن پارن جي نمائش شامل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Madinah Forum of Arabic Calligraphy (Arabic) |url=https://www.al-madina.com/article/571879 |access-date=24 February 2020 |website=Al-Madina Newspaper |date=May 2018}}&lt;/ref&gt; [[دار القلم مرڪز براءِ عربي خطاطي]] [[مسجد نبوي]] جي اتر اولهه ۾، [[حجاز ريلوي ميوزيم]] جي سامهون واقع آهي. اپريل 2020ع ۾ هن مرڪز جو نالو بدلائي ''پرنس محمد بن سلمان سينٽر فار عربي خطاطي'' رکيو ويو ۽ [[سعودي عرب جي ثقافت واري وزارت|ثقافت واري وزارت]] جي &quot;عربي خطاطي جو سال&quot; (2020–2021ع) مهم جي سلسلي ۾ ان کي عالمي سطح جي عربي خطاطي مرڪز طور ترقي ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Prince Mohammed bin Salman Center of Arabic Calligraphy (Arabic) |url=https://www.spa.gov.sa/viewstory.php?lang=ar&amp;newsid=2079635 |access-date=27 April 2020 |website=Saudi Press Agency |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803212302/https://www.spa.gov.sa/viewstory.php?lang=ar&amp;newsid=2079635 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ايم ايم ڊي اي جي ثقافتي شعبي جي ٻين منصوبن ۾ ''مدينه فورم آف لائيو اسڪلپچر'' پڻ شامل آهي، جيڪو [[قبا اسڪوائر]] ۾ منعقد ڪيو ويو. هن فورم ۾ 11 ملڪن جي 16 مجسما سازن شرڪت ڪئي. فورم جو مقصد [[مجسما سازي]] جهڙي قديم فن کي اجاگر ڪرڻ ۽ نوجوان فنڪارن کي هن شعبي ڏانهن راغب ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=16 Sculptors Participate in Madinah Forum of Live Sculpture (Arabic) |url=https://www.spa.gov.sa/1750319 |access-date=24 February 2020 |website=Saudi Press Agency |archive-date=23 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200223222321/https://www.spa.gov.sa/1750319 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

تاريخي طور [[مدينو]] جي معيشت جو وڏو دارومدار [[کجور]] جي پيداوار ۽ ٻين زرعي سرگرمين تي رهيو آهي. 1920ع تائين مديني ۽ ان جي آسپاس 139 قسمن جون کجورون پوکيون وينديون هيون، جڏهن ته مختلف قسمن جون [[ڀاڄيون]] پڻ وڏي پيماني تي پيدا ڪيون وينديون هيون.&lt;ref name=Prothero83&gt;{{cite book |last=Prothero |first=G. W. |title=Arabia |year=1920 |publisher=H.M. Stationery Office |location=London |page=83 |url=http://www.wdl.org/en/item/11767/view/1/83/ |access-date=9 September 2013 |archive-date=27 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227051942/https://www.wdl.org/en/item/11767/view/1/83/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[مذهبي سياحت]] مديني جي معيشت جو سڀ کان اهم شعبو آهي. اسلام جي ٻئي مقدس ترين شهر ۽ ڪيترين ئي تاريخي اسلامي جڳهن جي موجودگي سبب هر سال 70 لک کان وڌيڪ زائر مديني جو رخ ڪندا آهن. [[حج]] جي موسم دوران حاجي [[حج]] جي ادائيگي لاءِ، جڏهن ته سڄو سال زائر [[عمرو]] ادا ڪرڻ لاءِ مديني ايندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://haj.gov.sa/ar/InternalPageCategories/Details/49 |title=منصة البيانات المفتوحة |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205195331/https://haj.gov.sa/ar/InternalPageCategories/Details/49 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

مديني ۾ ٻه صنعتي علائقا موجود آهن، جن مان وڏو صنعتي شهر 2003ع ۾ 10,000,000 چورس ميٽر ايراضيءَ تي قائم ڪيو ويو. ان جو انتظام [[سعودي اٿارٽي فار انڊسٽريل سٽيز اينڊ ٽيڪنالاجي زونز]] (MODON) سنڀالي ٿي. هي صنعتي علائقو [[پرنس محمد بن عبدالعزيز بين الاقوامي هوائي اڏو|پرنس محمد بن عبدالعزيز بين الاقوامي هوائي اڏي]] کان 50 ڪلوميٽر ۽ [[ينبع تجارتي بندرگاهه]] کان 200 ڪلوميٽر جي مفاصلي تي واقع آهي. هتي 236 ڪارخانا آهن، جيڪي پيٽروليم جون شيون، تعميراتي مواد، خوراڪي شيون ۽ ٻيون صنعتي شيون تيار ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://modon.gov.sa/ar/Cities/IndustrialCities/Pages/IndustrialCity.aspx?CityId=5ab5a824-f7fc-4658-8d09-b8291cf70412 |title=المدينة الصناعية بالمدينة المنورة |publisher=Modon.gov.sa |access-date=2022-02-12 |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804003535/https://modon.gov.sa/ar/Cities/IndustrialCities/Pages/IndustrialCity.aspx?CityId=5ab5a824-f7fc-4658-8d09-b8291cf70412 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ناليج اڪنامڪ سٽي، مدينو|ناليج اڪنامڪ سٽي (KEC)]] هڪ [[سعودي عرب]] جي [[جوائنٽ اسٽاڪ ڪمپني]] آهي، جيڪا 2010ع ۾ قائم ڪئي وئي. هي منصوبو [[ريئل اسٽيٽ ترقي]] ۽ علم تي ٻڌل صنعتن جي واڌاري تي مرڪوز آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://madinahkec.com/en/background/ |title=Background |access-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205200832/https://madinahkec.com/en/background/ |archive-date=5 February 2020 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; هي منصوبو اڃا ترقي جي مرحلي ۾ آهي، ۽ ان جي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ مديني ۾ روزگار جا موقعا نمايان طور وڌڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fdimagazine.com/news/fullstory.php/aid/1830/Economic_cities_a_rise.html |title=Economic cities a rise |archive-url=https://web.archive.org/web/20090924053753/http://www.fdimagazine.com/news/fullstory.php/aid/1830/Economic_cities_a_rise.html |archive-date=24 September 2009}}&lt;/ref&gt;

==انساني وسيلا==
===Education and scholarly activity===
====Primary and secondary education====
The Ministry of Education is the governing body of education in the [[Madinah Province|al-Madinah Province]], and it operates 724 and 773 public schools for boys and girls, respectively, throughout the province.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Number of Schools in Medina (Arabic) |url=https://edu.moe.gov.sa/Madinah/About/Pages/Statistics.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210834/https://edu.moe.gov.sa/Madinah/About/Pages/Statistics.aspx |archive-date=5 February 2020 |access-date=5 February 2020 |website=Madinah General Administration of Education}}&lt;/ref&gt; Taibah High School is one of the most notable schools in Saudi Arabia. Established in 1942, it was the second-largest school in the country at that time. Saudi ministers and government officials have graduated from this high school.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Taibah High School (Arabic) |url=https://www.al-madina.com/article/13791/%D8%B7%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D9%88%D8%B4%D9%8A%D8%A1-%D9%85%D9%86-%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AC%D9%8A%D8%A7%D9%84 |access-date=5 February 2020 |website=Al-Madina Newspaper |date=4 June 2010 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210835/https://www.al-madina.com/article/13791/%25D8%25B7%25D9%258A%25D8%25B9%25D8%25A9-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AB%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2588%25D9%258A%25D8%25A9-%25D9%2588%25D8%25B4%25D9%258A%25D8%25A1-%25D9%2585%25D9%2586-%25D9%2588%25D9%2581%25D8%25A7%25D8%25A1-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25A3%25D8%25AC%25D9%258A%25D8%25A7%25D9%2584 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

====Higher education and research====
[[Taibah University]] is a public university providing higher education for the residents of the province. It has 28 colleges, of which 16 are in Medina, offering 89 academic programs, and had an enrollment of 69,210 students in 2020.&lt;ref&gt;{{cite web |title=About Taibah University |url=https://www.taibahu.edu.sa/Pages/en/CustomPage.aspx?ID=47 |website=Taibah University |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210835/https://www.taibahu.edu.sa/Pages/en/CustomPage.aspx%3FID%3D47 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

[[File:Islamic University of Medina Main Gate.jpg|thumb|Main gate of the Islamic University]]
The [[Islamic University of Madinah]], established in 1961, is the oldest higher education institution in the region, with around 22,000 students enrolled. It offers majors in [[Sharia]], [[Qur'an]], [[Aqidah#Usul al din|Usul ad-Din]], [[Hadith]], and the [[Arabic language]].&lt;ref&gt;{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20171113050828/http://www.saudinf.com/main/j42.htm University of Madinah]}} Saudi Info.&lt;/ref&gt; The university offers [[Bachelor of Arts]] degrees and also [[Master's degree|Master's]] and [[Doctorate]] degrees.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.4icu.org/reviews/4170.htm |title=University of Madinah |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210843/https://www.4icu.org/reviews/4170.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The admission is open to Muslims based on scholarships programs that provide accommodation and living expenses. In 2012, the university expanded its programs by establishing the College of Science, which offers [[Engineering]] and [[Computer science]] majors.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Islamic University Starts the Admission for Science Programs for the First Time (Arabic) |url=http://www.alriyadh.com/744376 |website=Al-Riyadh Newspaper |access-date=15 November 2017 |archive-date=16 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181016120625/http://www.alriyadh.com/744376 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

[[Al-Madinah College of Technology|Al Madinah College of Technology]], which is governed by [[Technical and Vocational Training Corporation|TVTC]], offers a variety of degree programs including [[electrical engineering]], [[mechanical engineering]], computer sciences and electronic sciences.{{Circular reference|date=August 2020}} Private universities at Medina include [[University of Prince Mugrin|University of Prince Muqrin]], the [[Arab Open University]], and Al Rayyan Colleges.

==ٽرانسپورٽ==
===Air===
[[File:Pano1-1.jpg|thumb|left|[[Prince Mohammad bin Abdulaziz International Airport]]]]
Medina is served by the [[Prince Mohammad bin Abdulaziz International Airport]] located off Highway 340. It handles domestic flights, while it has scheduled international services to regional destinations in the [[Middle East]]. It is the fourth-busiest airport in Saudi Arabia, handling 8,144,790 passengers in 2018.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tavyatirimciiliskileri.com/en-EN/Documents/Dec_2018.pdf |title=TAV Traffic Results 2018 |access-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713073305/http://www.tavyatirimciiliskileri.com/en-EN/Documents/Dec_2018.pdf |archive-date=13 July 2019 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The airport project was announced as the world's best by ''[[Engineering News-Record]]''{{'}}s 3rd Annual Global Best Projects Competition held on 10 September 2015.&lt;ref name=&quot;arabian&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.arabianaerospace.aero/tav-have-constructed-the-world-s-best-airport.html |title=Arabian Aerospace – TAV have constructed the world's best airport |access-date=6 February 2020 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206024526/https://www.arabianaerospace.aero/tav-have-constructed-the-world-s-best-airport.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://enr.construction.com/opinions/blogs/criticalpath.asp?plckController=Blog&amp;plckBlogPage=BlogViewPost&amp;newspaperUserId=e5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999a&amp;plckPostId=Blog:e5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999aPost:25bc7b33-a207-4924-b584-145500911967&amp;plckScript=blogScript&amp;plckElementId=blogDest |title=ENR Announces Winners of 3rd Annual Global Best Projects Competition |access-date=25 October 2017 |archive-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150928233056/http://enr.construction.com/opinions/blogs/criticalpath.asp?plckController=Blog&amp;plckBlogPage=BlogViewPost&amp;newspaperUserId=e5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999a&amp;plckPostId=Blog%3ae5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999aPost%3a25bc7b33-a207-4924-b584-145500911967&amp;plckScript=blogScript&amp;plckElementId=blogDest |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The airport also received the first [[Leadership in Energy and Environmental Design]] (LEED) Gold certificate in the [[MENA]] region.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tibahairports.com/en-EN/pressroom/Pages/PressReleaseDetail.aspx?pid=17 |title=PressReleaseDetail |access-date=25 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630023423/http://www.tibahairports.com/en-EN/pressroom/Pages/PressReleaseDetail.aspx?pid=17 |archive-date=30 June 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The airport receives higher numbers of passengers during the [[Hajj]]. [[File:Medina Buses Salam Road Stop.jpg|thumb|A government-run bus in Medina at Salam Rd. Station]]

===Roads===
In 2015, the [[Al Madinah Region Development Authority|MMDA]] announced Darb as-Sunnah (Sunnah Path) Project, which aims to develop and transform the {{convert|3|km|mi|abbr=on}} Quba'a Road connecting the Quba'a Mosque to the al-Masjid an-Nabawi to an avenue, paving the whole road for pedestrians and providing service facilities to the visitors. The project also aims to revive the [[Sunnah]] where Muhammed used to walk from his house (al-Masjid an-Nabawi) to Quba'a every Saturday afternoon.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Darb Al-Sunnah Project (Arabic) |url=https://www.al-madina.com/article/401608 |access-date=9 September 2015 |website=Al-Madinah Newspaper |date=9 September 2015 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803201415/https://www.al-madina.com/article/401608 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

The city of Medina lies at the junction of two of the most important Saudi highways, Highway 60 and Highway 15. Highway 15 connects Medina to [[Mecca]] in the south and onward and [[Tabuk, Saudi Arabia|Tabuk]] and [[Jordan]] in the north. Highway 60 connects the city with [[Yanbu]], a port city on the [[Red Sea]] in the west and [[Al-Qassim Region|Al Qassim]] in the east. The city is served by three [[ring road]]s: King Faisal Road, a 5&amp;nbsp;km ring road that surrounds [[Al-Masjid an-Nabawi]] and the downtown area, King Abdullah Road, a 27&amp;nbsp;km road that surrounds most of urban Medina and King Khalid Road is the biggest ring road that surrounds the whole city and some rural areas with 60&amp;nbsp;km of roads.

===Bus and rapid transit===
[[File:Haramain High Speed Railway Station in Medina.jpg|thumb|[[Haramain high-speed railway]] station at Medina]]
The bus transport system in Medina was established in 2012 by the [[Al Madinah Region Development Authority|MMDA]] and is operated by SAPTCO. The newly established bus system includes 10 lines connecting different regions of the city to [[al-Masjid an-Nabawi|Masjid an-Nabawi]] and the downtown area, and serves around 20,000 passengers on a daily basis.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Madina Buses Official (Arabic) |url=https://madinabuses.mda.gov.sa |website=Madina Buses Official Website |access-date=21 April 2022 |archive-date=3 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603050406/https://madinabuses.mda.gov.sa/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Medina Buses Serves 20k Passengers Daily (Arabic) |url=https://makkahnewspaper.com/article/1103561/%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%AF/20-%D8%A3%D9%84-%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%8A%D8%AF-%D9%8A%D9%88%D9%85%D9%8A%D8%A7-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%82%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D8%AF%D8%AF%D9%8A-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9 |website=Makkah Newspaper |date=19 May 2019 |access-date=19 May 2019 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206010400/https://makkahnewspaper.com/article/1103561/%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25A8%25D9%2584%25D8%25AF/20-%25D8%25A3%25D9%2584-%25D9%2585%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%258A%25D8%25AF-%25D9%258A%25D9%2588%25D9%2585%25D9%258A%25D8%25A7-%25D9%2585%25D9%2586-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2586%25D9%2582%25D9%2584-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AA%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25AF%25D9%258A%25D9%2586%25D8%25A9 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; In 2017, the MMDA launched the Madinah Sightseeing Bus service. [[Open top bus]]es take passengers on sightseeing trips throughout the day with two lines and 11 destinations, including Masjid an-Nabawi, [[Quba Mosque|Quba'a Mosque]] and [[Masjid al-Qiblatayn]] and offers audio tour guidance with eight different languages.&lt;ref&gt;{{cite web |title=City Sightseeing Medina |url=http://csmadinah.com/en/ |website=City Sightseeing Medina Official Website |access-date=6 February 2020 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206010401/http://csmadinah.com/en/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; By the end of 2019, the MMDA announced its plan to expand the bus network with 15 [[Bus rapid transit|BRT]] lines. The project was set to be done in 2023.&lt;ref&gt;{{cite web |title=36 Months to Create 15 Bus Lines in Medina (Arabic) |url=https://www.alwatan.com.sa/article/1032422/%D9%85%D8%AD%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA/36-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%A7-%D9%84%D8%A5%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A1-15-%D8%AE%D8%B7%D8%A7-%D9%84%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9%D8%A9-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9 |website=Al-Watan Newspaper |date=31 December 2019 |access-date=31 December 2019 |archive-date=31 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231155133/https://www.alwatan.com.sa/article/1032422/%D9%85%D8%AD%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA/36-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%A7-%D9%84%D8%A5%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A1-15-%D8%AE%D8%B7%D8%A7-%D9%84%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9%D8%A9-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; In 2015, the MMDA announced a three-line [[Medina Metro|metro]] project in extension to the public transportation master plan in Medina.&lt;ref&gt;{{cite web |title=MMDA Announces a 3-line Metro Project in Medina(Arabic) |url=https://aawsat.com/home/article/326216/%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%D8%AA%D9%86%D9%81%D9%8A%D8%B0-3-%D8%AE%D8%B7%D9%88%D8%B7-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88-%D9%88200-%D9%85%D8%AD%D8%B7%D8%A9-%D9%84%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AA |website=Asharq Al-Awsat Newspaper |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205221221/https://aawsat.com/home/article/326216/%25D9%2587%25D9%258A%25D8%25A6%25D8%25A9-%25D8%25AA%25D8%25B7%25D9%2588%25D9%258A%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25AF%25D9%258A%25D9%2586%25D8%25A9-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D9%2586%25D9%2588%25D8%25B1%25D8%25A9-%25D8%25AA%25D8%25B7%25D8%25B1%25D8%25AD-%25D8%25AA%25D9%2586%25D9%2581%25D9%258A%25D8%25B0-3-%25D8%25AE%25D8%25B7%25D9%2588%25D8%25B7-%25D9%2585%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2588-%25D9%2588200-%25D9%2585%25D8%25AD%25D8%25B7%25D8%25A9-%25D9%2584%25D9%2584%25D8%25AD%25D8%25A7%25D9%2581%25D9%2584%25D8%25A7%25D8%25AA |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===Rail===
{{Main|Haramain High Speed Railway}}
The historic Ottoman [[Hejaz railway]] was abandoned following World War I, and the Medina railway station was converted into a museum by the Saudi government. The [[Haramain High Speed Railway]] (HHR) came into operation in 2018, linking Medina and [[Mecca]], and passing through three stations: [[Jeddah]], [[King Abdulaziz International Airport]], and [[King Abdullah Economic City]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pictures: Saudi Arabia opens high-speed railway to public |url=https://gulfnews.com/world/gulf/saudi/pictures-saudi-arabia-opens-high-speed-railway-to-public-1.2289006 |access-date=2019-11-09 |website=gulfnews.com |date=12 October 2018 |language=en |archive-date=4 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190904120551/https://gulfnews.com/world/gulf/saudi/pictures-saudi-arabia-opens-high-speed-railway-to-public-1.2289006 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; It runs along {{convert|444|km|mi|abbr=off|sp=us}} at a speed of 300&amp;nbsp;km/h, and has an annual capacity of 60&amp;nbsp;million passengers.&lt;ref&gt;{{cite web |title=About Haramain High Speed Rail |url=https://sar.hhr.sa/sites/sro/Pages/en-us/AboutUs/OrganizationalInformation/MissionVision.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205221212/https://sar.hhr.sa/sites/sro/Pages/en-us/AboutUs/OrganizationalInformation/MissionVision.aspx |archive-date=5 February 2020 |access-date=5 February 2020 |website=Official Haramain High Speed Rail Website}}&lt;/ref&gt;

{{Collapsible list
 | expand = 
 | framestyle = 
 | titlestyle = 
 | title = Services at Medina station
 | liststyle = 
 | hlist = 
 | bullets = 
 | 1 =    {{anchor|station}}
{{adjacent stations|system=Saudi Arabia Railways
|line=Haramain High Speed Railway|right=King Abdullah Economic City}}
}}

==قابل ذڪر ماڻهو==
* [[حسن ابن علي]] رضي الله عنه (625-670ع)
* [[حسين ابن علي]] رضي الله عنه (626-680)
* [[مالڪ بن انس]] رضي الله عنه (711-795)
* علي سجاد (658 - 712) 
* محمد الباقر (676 - 732) 
* زيد بن علي (695-740) 
* جعفر الصادق (702-765) 
* موسيٰ ڪاظم (745-799) 
* علي الرضا (766 - 818) 
* محمد الجواد (811 - 835) 
* علي الهادي (828 - 868) 
* حسن العسڪري (844 - 874) 
* عزيز ديا (1914-1997)، ليکڪ 
* محمد عوام (1940ع) عالم 
* نثار مدني (1941)، سياستدان 
* جمال خاشقجي (1958-2018)، صحافي 
* سلمان الفراج (1989)، فٽبالر

==پڻ ڏسو==
{{Portal|سعودي عرب|اسلام}}
* المدينه ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي 
* روا المدينه 
* مديني جي تاريخ

==وڌيڪ پڙهڻ==
* عبدالباسط بدر (2013) - مدينه، منور شهر: تاريخ ۽ نشان - المدينه المنورة ريسرچ اينڊ اسٽڊي سينٽر - مدينه {{ISBN|978-603-90414-7-4}} 
*[[صفي الرحمان مبارڪپوري]] (2004) مدينه منوره جي تاريخ - دارالسلام پبلشرز - رياض {{ISBN|978-996-08921-1-5}}

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:مدينه المنوره]]
[[زمرو:مقدس شهر]] 
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:مدينه صوبو]] 
[[زمرو:اسلامي مقدس شهر]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ اسلام]]
[[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد علائقا]]</text>
      <sha1>6gpo5gl8sni85nk100lu7cyacu7v5ai</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389946</id>
      <parentid>389945</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T17:27:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75378" sha1="jd2h3w8hx7f19whfwn68if2d8bsfkt9" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = مدينه منوره
| official_name = المدينة المنورة
| native_name = المدينة
| settlement_type = [[شھر]]
| image_skyline = {{Multiple image
| total_width       = 300
| image1            = Madeena masjid nabavi 12122008230.jpg
| image2            = Quba Mosque 2013 09.jpg
| image3            = Hijaz Railway Station 2020.jpg
| image4            = Mount Uhud.JPG
| image5            = Masjid al-Qiblatain.jpg
| image6            = Al-Baqi Cemetery 2021.jpg
| caption1    = [[مسجد نبوي]]
| caption2    = [[مسجد قبا]]
| caption3    = [[حجاز ریلوي]]
| caption4    = [[جبل احد]]
| caption5    = [[قبلتین مسجد]]
| caption6    = [[جنت البقيع قبرستان]]
| perrow            = 1/2/2
| border            = infobox
}}
| image_flag = 
| flag_size = 135px
| image_seal = 
| pushpin_map = Saudi Arabia#Asia
| pushpin_mapsize = 
| pushpin_map_caption = نقشي م مدیني جو مقام
| pushpin_label_position = right
| pushpin_relief = yes
| coordinates = {{coord|24|28|12|N|39|36|36|E|region:SA|display=inline,title}}
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}}
| subdivision_type1 = [[صوبو]]
| subdivision_name1 = مدینو صوبو
| leader_title = [[مئیر]]
| leader_name = فھد البیلھشی&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fahad Al-Belaihshi Appointed Mayor of Madinah by a Royal Decree (Arabic) |url=https://sabq.org/cL3zph |archive-date=12 April 2021 |access-date=29 December 2020 |website=Sabq Online Newspaper |date=7 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412164558/https://sabq.org/cL3zph |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = صوبائي گورنر
| leader_name1 = شھزادو سلمان بن سلطان السعود
| area_total_km2 = 589
| area_total_sq_mi = 227
| area_metro_km2 = 22900
| elevation_m = 620
| elevation_ft = 2030
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Medina Governorate |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/madina/0301__al_mad%C4%ABnah_al_munuwarah/ |access-date=2024-02-03 |website=City Population |archive-date=4 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204001752/https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/madina/0301__al_mad%C4%ABnah_al_munuwarah/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_total = 14,11,599
| population_as_of = سال 2022ع جی آدمشماری
| population_density_km2 = auto
| population_note = 
| population_metro = 14,77,047 (مدینہ گورنریٹ)
| website = {{URL| https://www.amana-md.gov.sa/}}
| timezone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]]
| utc_offset = +03:00
| native_name_lang = ar
| other_name = مدينة النبي (نبي جو شھر)&lt;br&gt;المدينة النبوية (نبي وارو شھر)&lt;br&gt;العاصمة الإسلامية الأولى&lt;br&gt;(اسلام جو پھریون گاديء جو ھنڌ)&lt;br&gt;طيبة الطيبة (پاڪن م پاڪ)
| parts_type = [[ضلعا]]
| population_density_sq_mi = 5212
| established_date2 = 5 دسمبر، 1925ع
| governing_body = مدیني جي علاقائي بلدیا
| elevation_max_m = 1077
| elevation_max_point = [[Mount Uhud]]
| established_title2 = حجاز مقدس جی سعودی حکومت
| established_date = ناھین صدی قبل مسیح
| government_type = بلدیا
| population_rank = 4ھون
| named_for = [[محمد|نبی محمد صلی اللہ علیہ وسلم جی نالی تی]]
| established_date1 = سال 622 عیسوی، پھریون سال ھجری
| established_title1 = ھجرت
| established_title = پھریون آباد تیو
| population_demonym = مدني
| parts = * بلد
** الحرم
** قبا
** احد
** العوالی
** العقیق 
** العیون 
** البیداء
* مضافتی
** العقول
** الموالی
** المندسہ
** ابیار المشی 
** الفریش
| population_density_urban_km2 = 
| area_urban_sq_mi = 
| area_rural_km2 = 
| population_density_urban_sq_mi = 
| blank_name_sec1 = 
| population_rural = 
| blank_info_sec1 = 
| module = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |frame-height=300 | stroke-width=1 |shape-fill-opacity=0.2 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}}
}}
'''مدينه منوره''' (عربي: المدينة المنورة؛  روشني وارو شهر ) ۽ عام طور تي مدينو يا مدينه (المدينة) جي نالي سان پڻ آسان ڪيو ويو آهي. مدینو [[اسلام]] جي تاريخ ۾ پهريون راڄڌاني آهي ۽ [[مڪه مڪرمه]] کان پوءِ مسلمانن لاءِ ٻيو مقدس مقام آهي. اهو [[مدينہ صوبو|مدينه صوبي]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي، جيڪو [[حجاز]] جي تاريخي سرزمين تي واقع آهي، جيڪو [[سعودي عرب]] جي اولهه ۾، مڪي کان اٽڪل 400 ڪلوميٽر اتر اوڀر طرف آهي&lt;ref name=&quot;amana-md.gov.sa2&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20060502182207/http://www.amana-md.gov.sa/WebLinks/Amanageography.aspx أمانة المدينة المنورة، موقع ومساحة المدينة المنورة] تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]]&lt;/ref&gt; ۽  [[ڳاڙهو سمنڊ]] سان 150 ڪلوميٽر اوڀر طرف آهي. سڀ کان ويجھو بندرگاهه ينبوع بندرگاهه آهي، جيڪو اولهه طرف 220 ڪلوميٽر پري آهي.&lt;ref name=&quot;amana-md.gov.sa3&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20060502182207/http://www.amana-md.gov.sa/WebLinks/Amanageography.aspx أمانة المدينة المنورة، موقع ومساحة المدينة المنورة] تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]]&lt;/ref&gt; مديني جي ايراضي اٽڪل 589 چورس ڪلوميٽر آهي،&lt;ref name=&quot;al-madinah.org2&quot;&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454 موقع ومساحة المدينة]، مركز بحوث ودراسات المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075035/http://al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; جنهن مان 99 ڪلوميٽر پري شهري علائقو آهي. هي علائقو شهري علائقي کان ٻاهر آهي، ۽ ان ۾ جبلن، وادين، سيلاب جي ڍڳن، ريگستاني زمينن، زرعي زمينن، قبرستانن ۽ هاءِ وي نيٽ ورڪ جا حصا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;al-madinah.org3&quot;&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454 موقع ومساحة المدينة]، مركز بحوث ودراسات المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075035/http://al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; سال &lt;small&gt;2022&lt;/small&gt; ع جي آبادي &lt;small&gt;14,11,599&lt;/small&gt; آهي، اهو ملڪ جو چوٿون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. تقريبن &lt;small&gt;58.5&lt;/small&gt; سيڪڙو آبادي سعودي شهري آهن ۽ &lt;small&gt;41.5&lt;/small&gt; سيڪڙو پرڏيهي آهن.

مديني جو بنياد پيغمبر صلی اللہ علیہ وسلم جي هجرت کان 1500 سال اڳ رکيو ويو&lt;ref&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=7362 بداية تأسيس المدينة]، مركز بحوث ودراسات المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305141654/http://al-madinah.org/madina/sections.php?sid=7362|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; ۽ مديني ۾ دنيا جي قديم ترين مسجدن مان ٽي شامل آهن ۽ مسلمانن لاءِ سڀ کان اهم آهن: مسجد نبوي، مسجد قبا&lt;ref&gt;[http://www.hajinformation.com/main/h2022.htm وزارة الحج في المملكة العربية السعودية: مسجد قباء] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170822095754/http://www.hajinformation.com/main/h2022.htm|date=22 أغسطس 2017}}&lt;/ref&gt; ۽ قبلتين مسجد. مديني کي مسلمانن لاءِ ان جي اهميت پيغمبر اسلام جي هجرت کانپوء ان جي سڄي زندگي مديني ۾ رهڻ کان ملي ٿي. تمام اهم هنڌن مان هڪ آهي ۽ مسلمان قرآن شريف جي انهن سورتن کي مدني سورتون سڏين ٿا جيڪي مديني ڏانهن هجرت کان پوءِ نازل ٿيون، ۽ ان جو واحد لفظ ”مدني سورت“ آهي.&lt;ref&gt;[http://books.google.co.uk/books?id=ZcMHD5WWL7AC&amp;pg=PA26&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca&amp;hl=en&amp;ei=n9wFTvG7F8q68gPK2IHfDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false القيمة التاريخية للقرآن الكريم والحديث النبوي الشريف] أ.م. خان {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209052458/http://books.google.co.uk/books?id=ZcMHD5WWL7AC&amp;pg=PA26&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca&amp;hl=en&amp;ei=n9wFTvG7F8q68gPK2IHfDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CDAQ6AEwAA|date=09 فبراير 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://books.google.co.uk/books?id=5ShMqiiJbNYC&amp;pg=PA61&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca+surah&amp;hl=en&amp;ei=oOAFTry8H4as8gOv5-XpDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEAQ6AEwBA#v=onepage&amp;q&amp;f=false ما ينبغي أن يعرفه الجميع عن القرآن الكريم]، أحمد الليثي {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150108032632/http://books.google.co.uk/books?id=5ShMqiiJbNYC&amp;pg=PA61&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca+surah&amp;hl=en&amp;ei=oOAFTry8H4as8gOv5-XpDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEAQ6AEwBA|date=08 يناير 2015}}&lt;/ref&gt; شهر جي آبادي اٽڪل 14,11,599 ماڻهن تي مشتمل آهي.&lt;ref&gt;{{استشهاد ويب|مسار=https://portal.saudicensus.sa/portal/public/1/15/101460?type=TABLE|عنوان=تعداد السعودية - السكان حسب - الهيئة السعودية للإحصاء|تاريخ الوصول=1 أغسطس 2023|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20230714141738/https://portal.saudicensus.sa/portal/public/1/15/101460?type=TABLE|تاريخ أرشيف=2023-07-14}}&lt;/ref&gt; ۽ شهر ۾ ڪيترائي نشان ۽ يادگار شامل آهن، جن ۾ شايد سڀ کان نمايان مسجد نبوي آهي، جيڪا مڪي جي مسجد الحرم کان پوءِ مسلمانن لاءِ ٻي مقدس مسجد سمجهي وڃي ٿي، ان کان علاوه جنت البقيع قبرستان، جيڪو شهر جي ماڻهن جو مکيه قبرستان آهي ۽ جنهن ۾ ڪيترائي اصحاب رضوان اللہ علیھم اجمعین دفن آهن،&lt;ref&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=618 أماكن تشرع زيارتها]، مركز بحوث ودراسات المدينة، تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305023809/http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=618|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; مسجد قبا اسلام ۾ ٺاهيل پهرين مسجد هئي، قبلتين جي مسجد، جبل احد ۽ ڪيتريون ئي واديون، کوهه، گهاٽيون، رستا ۽ پراڻيون ماڳ آھن.

==نالا== 
===يثرب=== 
اسلام جي آمد کان اڳ، شهر يثرب (عربي: يَثْرِب) جي نالي سان مشهور هو. يثرب لفظ هاران ۾ مليل هڪ لکت ۾ ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو بابل جي بادشاهه نابونڊيڊس (ڇهين صدي قبل مسيح) سان تعلق رکي ٿو ۽ ايندڙ صدين ۾ ڪيترن ئي متنن ۾ چڱيءَ طرح تصديق ٿيل آهي. اهو نالو قرآن جي سورت 33 جي آيت نمبر 13 ۾ پڻ درج ٿيل آهي: 
اسلام جي ظهور کان اڳ ”يثرب“ جي نالي سان مشهور هو، ان جو ذڪر قرآن مجيد ۾ آهي: 

 &quot;وَإِذْ قَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ يَا أَهْلَ يَثْرِبَ لَا مُقَامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَمَا هِيَ بِعَوْرَةٍ إِنْ يُرِيدُونَ إِلَّا فِرَارًا&quot;(سورة الأحزاب)&lt;ref&gt;سورة الأحزاب - الآية رقم 13&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&amp;ID=2765&amp;idfrom=0&amp;idto=0&amp;flag=1&amp;bk_no=48&amp;ayano=0&amp;surano=0&amp;bookhad=0 المكتبة الإسلامية، كتاب الجامع لأحكام القرآن، سورة الأحزاب، قوله تعالى: ''وإذ قالت طائفة منهم يا أهل يثرب لا مقام لكم فارجعوا''] تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{استشهاد ويب|مسار=http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=48&amp;ID=2765|عنوان=نسخة مؤرشفة|تاريخ الوصول=8 أغسطس 2009|تاريخ أرشيف=10 مارس 2013|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20130310164104/http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=48&amp;ID=2765|حالة المسار=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;   
صحيح حديث ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي ته رسول الله صلي الله عليه وسلم ان جو نالو يثرب کان بدلائي مديني رکيو، ۽ ان جو پراڻو نالو استعمال ڪرڻ کان منع ڪئي، پوءِ فرمايائون: مديني ۾ غير مسلمن جو داخل ٿيڻ حرام آهي، جيئن رسول الله ﷺ فرمايو آهي:
 &quot;من قال للمدينة يثرب فليستغفر الله. والمدينة المنورة محرم دخولها على غير المسلمين، فقد قال النبي محمد:&quot;اللهم إني أحرم ما بين لابتيها مثل ما حرم إبراهيم مكة، اللهم بارك في مُدِّهم و صاعهم&quot;&lt;ref&gt;[http://www.al3ez.net/mag/madina_pr_1.htm حرمة أرض المدينة]، فضائل المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161123145714/http://www.al3ez.net/mag/madina_pr_1.htm|date=23 نوفمبر 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&amp;ID=1478&amp;idfrom=0&amp;idto=0&amp;flag=1&amp;bk_no=47&amp;ayano=0&amp;surano=0&amp;bookhad=0 صحيح البخاري، كتاب البيوع، باب بركة صاع النبي ومده]، المكتبة الإسلامية تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{استشهاد ويب|مسار=http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=47&amp;ID=1478|عنوان=نسخة مؤرشفة|تاريخ الوصول=8 أغسطس 2009|تاريخ أرشيف=10 مارس 2013|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20130310164055/http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=47&amp;ID=1478|حالة المسار=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; (&quot;جيڪو به شهر کي يثرب سڏيندو آهي، ان کي خدا کان بخشش گهرڻ گهرجي. المدينه المنوره ۾ داخلا غير مسلمن لاءِ منع آهي، ڇاڪاڻ ته پيغمبر محمد ﷺ فرمايو: اي خدا، مان ان جي ٻن لاوا ميدانن جي وچ واري علائقي کي مقدس قرار ڏيان ٿو، جيئن ابراهيم مڪي کي مقدس قرار ڏنو هو. اي خدا، انهن جي *مد* ۽ انهن جي *صاع* [اناج جا ماپ] تي برڪت ڪر.&quot;

ان ڪري مشهور آهي ته هن شهر جو نالو جنگ خندق تائين رهيو. اسلامي روايتن موجب، محمد صلي الله عليه وآله وسلم بعد ۾ هن شهر کي هن نالي سان سڏڻ کان منع ڪئي. 

===طيبه ۽ طابه=== 
اٺين صديءَ جو پٿر مديني ۾ دريافت ٿيو، جنهن ۾ هن شهر کي ’طيبه‘ چيو وڃي ٿو. جنگ کان ڪجهه وقت پوءِ، محمد شهر طيبه (پاڪ يا سٺي) (عربي: طَيْبَة) ۽ طابه (عربي: طَابَة) جو نالو رکيو، جيڪو ساڳئي معنيٰ وارو آهي. هي نالو مشهور لوڪ گيت ”يا طيبه“ (اي طيبه!) ۾ به هن شهر جي حوالي سان استعمال ڪيو ويو آهي. ٻن نالن کي گڏ ڪري هڪ ٻئي نالي سان شهر سڃاتو وڃي ٿو، طيبات الطابه (پاڪ ۽ مهربان). 
===مدينه===
هن شهر کي ڪجهه احاديث ۾ صرف مدينه (يعني شهر) سڏيو ويو آهي. نالا مدينة النبوية (ٱلْمَدِيْنَة ٱلنَّبَوِيَّة) ۽ مدينة النبي (ٻنهي معنيٰ ”پيغمبر جو شهر“ يا ”پيغمبر جو شهر“) ۽ المدينة المنورة (). هي شهر جو سڀ کان عام طور تي قبول ٿيل جديد نالو آهي، جيڪو سرڪاري دستاويزن ۽ روڊ جي نشانين ۾ مديني سان گڏ استعمال ٿيندو آهي.

==تاريخ==
مديني ڪيترن ئي ممتاز ماڳن ۽ نشانين جو گهر آهي، جن مان اڪثر مسجدون آهن ۽ تاريخي اهميت رکي ٿي. انهن ۾ مٿي ذڪر ڪيل ٽي مسجدون شامل آهن، مسجد الفتح (جنهن کي مسجد الخندق به چيو ويندو آهي)، ست مسجدون، بقيع قبرستان، جتي ڪيترن ئي مشهور اسلامي شخصيتن جون قبرون موجود آهن. سڌو سنئون مسجد نبوي جي ڏکڻ اوڀر طرف، احد جبل، احد جي نالي واري جنگ جو ماڳ ۽ ڪنگ فهد عاليشان قرآن پرنٽنگ ڪمپليڪس جتي جديد قرآني مصحف ڇپيل آهن.
===ابتدائي تاريخ ۽ يهودي ڪنٽرول===
مديني گهٽ ۾ گهٽ 1500 سال اڳ، يا تقريبا 9 صدي قبل مسيح ۾ آباد هو. چوٿين صدي عيسويءَ تائين، عرب قبيلن يمن مان اچی قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. اتي ٽي مشهور يهودي قبيلا هئا، جيڪي محمد صلی اللہ علیہ وسلم جي وقت جي آس پاس شهر ۾ آباد هئا: بنو قينقاع، بنو قريظه ۽ بنو نضير. ابن خردادبه بعد ۾ ٻڌايو ته حجاز ۾ فارسي سلطنت جي تسلط دوران، بنو قريظه فارسي شاهه لاءِ ٽيڪس جمع ڪندڙ طور ڪم ڪيو. 
عرب جي ٻن نون قبيلن، بنو اوس ۽ بنو خزرج جي اچڻ کان پوءِ صورتحال بدلجي وئي. شروعات ۾، اهي قبيلا يهودي قبيلن سان اتحاد ڪيا ويا جيڪي علائقي تي حڪومت ڪندا هئا، پر بعد ۾ اهي بغاوت ڪري آزاد ٿي ويا.
پنجين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، يهودي حڪمرانن شهر جو ڪنٽرول ٻن عرب قبيلن جي حوالي ڪري ڇڏيو. يهودي انسائيڪلوپيڊيا ۾ لکيل آهي ته ”ٻاهرين مدد طلب ڪرڻ ۽ غداريءَ سان هڪ ضيافت ۾ مکيه يهودين جو قتل عام ڪرڻ“ بنو اوس ۽ بنو خزرج آخرڪار مديني تي غالب اچي ويا. 
اڪثر جديد مورخ مسلمانن جي ان دعويٰ کي قبول ڪن ٿا ته بغاوت کان پوءِ يهودي قبيلا اوس ۽ خزرج جا ماتحت ٿي ويا. جڏهن ته، اسڪاٽش اسڪالر، وليم مونٽگومري واٽ جي مطابق، يهودي قبيلن جي گراهڪ 627ع کان اڳ واري دور جي تاريخي حسابن مان پيدا نه ٿي آهي، ۽ هن برقرار رکيو ته يهودين جي آبادي سياسي آزادي جي هڪ اندازي کي برقرار رکيو. ابتدائي مسلمان تاريخدان ابن اسحاق آخري يمن جي بادشاهه هميريءَ ۽ يثرب جي رهاڪن جي وچ ۾ هڪ قديم تڪرار ٻڌائي ٿو ته جڏهن بادشاهه نخلستان مان لنگهي رهيو هو، تڏهن رهاڪن سندس پٽ کي قتل ڪري ڇڏيو، ۽ يمن جي حاڪم ماڻهن کي ڌمڪيون ڏنيون ته هو ماڻهن کي ختم ڪري ڇڏيندا ۽ کجيون ڪٽي ڇڏيندا. ابن اسحاق جو چوڻ آهي ته کيس بنو قريظه قبيلي جي ٻن عالمن ائين ڪرڻ کان روڪيو هو، جن بادشاهه کي نخلستان کي بچائڻ لاءِ عرض ڪيو هو، ڇاڪاڻ ته اها اها جاءِ هئي، جنهن ڏانهن قريش جو هڪ نبي ايندڙ وقت ۾ هجرت ڪندو، ۽ سندس گهر ۽ آرام گاهه هوندو. يمن جي بادشاهه اهڙي طرح هن شهر کي تباهه نه ڪيو ۽ يهوديت ۾ تبديل ٿي ويو. هو ربین کي پاڻ سان وٺي ويو، ۽ مڪي ۾، انهن مبينا طور تي ڪعبي کي ابراهيم جي تعمير ڪيل عبادت گاھہ جي طور تي تسليم ڪيو ۽ بادشاهه کي صلاح ڏني ته &quot;مڪي جي ماڻهن ڇا ڪيو: کعبہ جو طواف ڪرڻ، ان جي تعظيم ۽ احترام ڪرڻ، پنهنجو مٿو ڪٽايو ۽ تمام عاجزي سان هلو جيستائين هو پنهنجي حدن کي ڇڏي نه ويو. ابن اسحاق جو بيان آهي ته يمن جي ويجهو اچڻ تي ربي ماڻهن کي هڪ معجزو ڏيکاريو ته جيئن هو هڪ باھ مان بغير ڪنهن نقصان جي ٻاهر نڪري ۽ يمن جي ماڻهن يهوديت کي قبول ڪيو. 
آخرڪار بنو اوس ۽ بنو خزرج هڪ ٻئي جا دشمن ٿي ويا ۽ حضرت محمد ﷺ جي هجرت (هجرت 622ع) تائين مديني ڏانهن 120 سالن تائين وڙهندا رهيا ۽ پاڻ ۾ وڙهيا ويا. بنو نضير ۽ بنو قريظه بنو اوس سان اتحاد ڪيو ويو، جڏهن ته بنو قينقاع بنو خزرج جو ساٿ ڏنو. هنن ڪل چار جنگيون وڙهيون سندن آخري ۽ سڀ کان خوني لڙائي بعث جي جنگ هئي، جيڪا محمد ﷺ جي اچڻ کان ڪجھ سال اڳ وڙھي وئي هئي. جنگ جو نتيجو اڻ کٽ هو، ۽ جنگ جاري رهي. عبدالله بن ابي، بنو خزرج جو هڪ سردار، جنگ ۾ حصو وٺڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو هو، جنهن ڪري هن کي عدل ۽ امن لاءِ شهرت ملي. هو محمد ﷺ جي اچڻ کان اڳ شهر جو سڀ کان وڌيڪ معزز رهاڪو هو. هلندڙ تڪرار کي حل ڪرڻ لاءِ يثرب جي رهاڪن، مڪي کان ٻاهر هڪ جاءِ، عقبه ۾ محمد ﷺ سان ڳجهي ملاقات ڪئي، جنهن کيس ۽ سندس مومنن جي هڪ ننڍڙي ٽولي کي شهر ۾ اچڻ جي دعوت ڏني، جتي محمد ﷺ جن گروهن جي وچ ۾ ثالث جي خدمت ڪري سگهي ۽ سندس برادري آزاديءَ سان پنهنجي عقيدي تي عمل ڪري سگهي. 
===محمد ﷺ ۽ راشدين جي دور ۾=== 
سال 622ع ۾ محمد صلي الله عليه وآله وسلم ۽ هڪ اندازي مطابق 70 مڪي مهاجرن يثرب ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڪجهه مهينن جي عرصي ۾ مڪي کي ڇڏي ڏنو، هڪ اهڙو واقعو جنهن شهر جي مذهبي ۽ سياسي منظرنامي کي مڪمل طور تبديل ڪري ڇڏيو. اوس ۽ خزرج قبيلن جي وچ ۾ پراڻي دشمني ختم ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻن عرب قبيلن ۽ ڪجهه مقامي يهودين اسلام جي نئين مذهب کي قبول ڪيو.محمد ﷺ، پنهنجي ڏاڏي جي ذريعي خزرج سان ڳنڍيل هو، هن شهر جي اڳواڻ طور تي اتفاق ڪيو ويو. يثرب جا رهاڪو جن ڪنهن پس منظر جي اسلام قبول ڪيو هو؛ ڪافر عرب يا يهودي، انصار (مددگار) سڏيندا هئا. 
ابن اسحاق جي مطابق، علائقي جي سڀني جماعتن مديني جي معاھدي (میثاق مدینہ) تي اتفاق ڪيو، جنهن ۾ سڀني جماعتن محمد ﷺ جي اڳواڻي ۾ گڏيل تعاون جو عزم ڪيو. هن دستاويز جي نوعيت، جيئن ابن اسحاق پاران ریڪارڊ ڪيل ۽ ابن هشام طرفان منتقل ڪئي وئي آهي، جديد مغربي مورخن جي وچ ۾ تڪرار جو موضوع آهي، جن مان ڪيترن جو خيال آهي ته اهو &quot;معاهدو&quot; ممڪن آهي ته مختلف تاريخن جي لکت جي بدران زباني، مختلف معاهدن جو مجموعو آهي، ۽ اهو واضح ناهي ته اهي ڪڏهن ٺاهيا ويا هئا. ٻيا عالم، جيتوڻيڪ، مغربي ۽ مسلمان، ٻنهي جو دليل آهي ته معاهدي جو متن، ڇا هڪ واحد دستاويز اصل ۾ يا ڪيترائي؟ ممڪن آهي ته اسان وٽ موجود قديم ترين اسلامي متنن مان هڪ آهي. يمن جي يهودي ذريعن ۾، محمد ۽ سندس يهودي رعيت جي وچ ۾ هڪ ٻيو معاهدو تيار ڪيو ويو، جيڪو ڪتاب ذمت النبي جي نالي سان مشهور آهي، جيڪو 3هين هجري (625ع) ۾ لکيو ويو، ۽ جنهن ۾ عرب ۾ رهندڙ يهودين کي سبت جي ڏينهن جي اظهار  ۽ انهن جي پاسي جا تالا وڌائڻ لاءِ جي آزادي ڏني وئي. ان جي بدلي ۾، انهن کي هر سال پنهنجي سرپرستن جي حفاظت لاء جزيه ادا ڪرڻو هو، جڏهن ته مسلمان زڪوات ادا ڪندا هئا.

جبل احد، جامع سيد الشهداء جي پراڻي مسجد سان گڏ، جنهن جو نالو حضرت محمد ﷺ جي چاچي حمزه بن عبدالمطلب جي نالي پٺيان آهي. مسجد 2012 ۾ ڊهي وئي ۽ ان جي جاءِ تي ساڳئي نالي سان هڪ نئين، وڏي مسجد ٺاهي وئي. 

سال 625ع ۾ ابو سفيان بن حرب، مڪي جو هڪ وڏو سردار، جنهن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو، مديني جي خلاف مڪي جي فوج جي اڳواڻي ڪئي. محمد ﷺ قريش جي لشڪر سان اٽڪل 1000 مسلمانن جی لشڪر سان ملڻ لاءِ روانو ٿيو، پر جيئن ئي لشڪر ميدان جنگ جي ويجهو پهتو ته عبدالله بن ابي جي ماتحت 300 ماڻهو پوئتي هٽي ويا، جنهن ڪري مسلمان فوج جي حوصلي کي سخت ڌڪ رسيو. محمد ﷺ پنهنجي هاڻوڪي 700 مسلمانن جی مضبوط فوج سان مارچ ڪندو رهيو ۽ 50 تير اندازن جي هڪ ٽولي کي هڪ ننڍي ٽڪريءَ تي چڙهڻ جو حڪم ڏنو، جنهن کي هاڻي جبل الرماح (تیر اندازن جو جبل) چيو وڃي ٿو ته جيئن مڪي جي گهوڙي سوارن تي نظر رکي ۽ مسلمانن جي فوج جو پوئين پاسي کي تحفظ فراهم ڪري. جيئن جنگ گرم ٿي، مڪي وارن کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو ويو. اڳين طرف تير اندازن کان اڳتي وڌيو ويو ۽ جنگ کي مسلمانن جي فتح ٿيندي ڏسي، تير انداز وارن فيصلو ڪيو ته اهي پوئتي هٽڻ وارا مڪي وارن جو تعاقب ڪن. هڪ ننڍڙي پارٽي، تنهن هوندي به، پوئتي رهي. باقي سڀني کي عرض ڪيو ته محمد ﷺ جي حڪم جي نافرماني نه ڪن. اهو ڏسي ته تيرنداز ٽڪريءَ تان هيٺ لهڻ شروع ڪري رهيا هئا، خالد بن وليد، جيڪو ھن وقت تائین مسلمان نا ھو، پنهنجي يونٽ کي ٽڪريءَ تي گهيرو ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ سندس گهوڙي سوارن جو تعاقب ڪيو ته هيٺ لهندڙ تيرانداز کي ٽڪريءَ جي اڳيان ميدان ۾ پڪڙي منظم طريقي سان ماريو ۽ ڏسندو رهيو. سندن مايوس ڪامريڊن تي، جيڪي ٽڪريءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا، جيڪي حملي آورن کي ناڪام بڻائڻ لاءِ تير هلائي رهيا هئا، پر ڪو به اثر نه ٿيو. بهرحال، مڪي وارن مديني تي حملو ڪري پنهنجو فائدو نه ورتو ۽ مڪي ڏانهن موٽي آيا. مدني (مديني وارا) کي وڏو نقصان رسيو ۽ محمد ﷺ زخمي ٿي پيو. 
===خندق جي جنگ===

خندق جي جنگ واري جاءِ تي ستن مسجدن مان ٽن کي جديد مسجد الفتح ۾ شامل ڪيو ويو، هتي پس منظر ۾ جبل السلع ۽ پيش منظر ۾ مقامي سامان وڪڻڻ واري دڪان جي تصوير آهي. 

سال 627ع ۾ ابو سفيان هڪ ٻي لشڪر کي مديني طرف روانو ڪيو. سندس ارادن کان واقف ٿي، نبي ﷺ شهر جي اترئين پاسي کان بچاءَ لاءِ تجويزون طلب ڪيون، ڇاڪاڻ ته اوڀر ۽ اولهه آتش فشاني پٿرن سان محفوظ هئا ۽ ڏکڻ کجين جي وڻن سان ڍڪيل هو. سلمان الفارسي، هڪ فارسي صحابي، جيڪو ساساني جنگي حڪمت عملين کان واقف هو، هن شهر جي حفاظت لاءِ خندق کوٽڻ جي سفارش ڪئي، جنهن کي نبي ﷺ قبول ڪيو. ان بعد جو محاصرو خندق جي جنگ ۽ قریش جی ڪنفيڊرٽس جي جنگ جي نالي سان مشهور ٿيو. هڪ مهيني جي گھيري ۽ مختلف لڙائيءَ کان پوءِ، سخت سياري جي ڪري مڪي وارا وري واپس هليا ويا. محاصري دوران ابو سفيان يهودي قبيلي بنو قريظه سان رابطو ڪيو ۽ انهن سان هڪ معاهدو ڪيو ته مسلمان محافظن تي حملو ڪيو وڃي ۽ محافظن کي موثر انداز ۾ گهيرو ڪيو وڃي. تنهن هوندي به اهو مسلمانن طرفان دفاع ڪيو ويو ۽ منصوبو ناڪام ٿي ويو. اهو مديني جي آئين (میثاق مدینہ) جي ڀڃڪڙي هئي ۽ مڪي لشڪر جي واپسي کان پوء، نبي ﷺ فوري طور تي قريظه جي خلاف مارچ ڪيو ۽ انهن جي مضبوط قلعن جو گهيرو ڪيو. يهودي فوجن آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. بنو اوس جي ڪجهه ميمبرن پنهنجن پراڻن اتحادين جي طرفان ڳالهين تي اتفاق ڪيو ۽ نبي ﷺ  انهن جي سردارن مان هڪ، سعد بن معاذ کي جج مقرر ڪرڻ تي راضي ٿي ويو، جيڪو اسلام قبول ڪري چڪو هو. سعد فيصلو ڪيو ته قبيلي جي سڀني مردن کي قتل ڪيو وڃي ۽ عورتن ۽ ٻارن کي غلام بڻايو وڃي. ان عمل کي دفاعي انداز ۾ تصور ڪيو ويو ته جيئن مسلمان برادري مديني ۾ پنهنجي بقاءَ جو يقين رکي سگهي. فرانسيسي مؤرخ رابرٽ منٽران جو خيال آهي ته ان نقطه نظر کان اها ڪاميابي هئي، ان نقطي کان پوءِ مسلمانن کي بنيادي طور تي توسيع ۽ فتح جو سامان ڪيو ء بقا ۽ سان واسطو نه هو. 
هجرت کان پوءِ ڏهن سالن ۾ مديني جو بنياد وڌو جتان نبي ﷺ ۽ مسلمان فوجن حملو ڪيو ۽ ان تي حملا ڪيا ۽ اتان ئي هن مڪي تي ڪاهه ڪئي ۽ سال 630ع ۾ بغير جنگ جي ان ۾ داخل ٿيو. اسلام ۾ مڪي جي وڌندڙ اهميت، ڪعبة الله جي اسلامي دنيا جي مرڪز جي اهميت، نماز جي سمت (قبلی) جي حيثيت ۽ حج ۾. نبي ﷺ مديني واپس آيو، جيڪو ڪجهه سالن تائين رهيو. اسلام جو سڀ کان اهم شهر ۽ ابتدائي خلافت راشدين جي انتظام جو بنياد. فرض ڪيو ويو آهي ته هن شهر جو نالو مدينہ النبي (عربي ۾ &quot;پيغمبر جو شهر&quot;) نبي ﷺ جي نبوت جي اعزاز ۾ رکيو ويو آهي ۽ شهر هن جي دفن جي جڳهه آهي.

==جاگرافي== 
مدينو حجاز جي علائقي ۾ واقع آهي جيڪو 200 ڪلوميٽر (120 ميل) ويڪرو پٽي نفود ريگستان ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي وچ ۾ آهي. لڳ ڀڳ 720 ڪلوميٽر (450 ميل) رياض جي اتر اولهه ۾ واقع آهي جيڪو سعودي ريگستان جي مرڪز ۾ آهي. شهر سعودي عرب جي اولهه سامونڊي ڪناري کان 250 ڪلوميٽر (160 ميل) پري آهي ۽ تقريبن 620 ميٽر (2,030 فوٽ) سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي.'30°36  ڊگھائي ڦاڪ اوڀر ۽ '28°24 ويڪرائي ڦاڪ اتر تي واقع آهي. اهو اٽڪل 589 چورس ڪلوميٽر (227 چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. شهر کي 12 ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي، جن مان 7 کي شهري ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي، جڏهن ته باقي 5 کي مضافات ۾ ورهايو ويو آهي. 
===بلندي=== 
حجاز جي علائقي جي اڪثر شهرن وانگر، مدينو تمام گهڻي بلندي تي واقع آهي. مڪي کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا بلند، هي شهر 620 ميٽر (2,030 فوٽ) سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي. جبل احد مديني جي بلند ترين چوٽي آهي ۽ 1,077 ميٽر (3,533 فوٽ) ڊگھي آهي. 
===جاگرافيائي بيهڪ===
مدينو هڪ ريگستاني نخلستان آهي جنهن جي چوڌاري حجاز جا جبل ۽ آتش فشاني ٽڪريون آهن. مديني جي چوڌاري مٽي گهڻو ڪري بيسالٽ تي مشتمل آهي، جڏهن ته جبلن، خاص طور تي شهر جي ڏکڻ ۾ قابل ذڪر، آتش فشاني راھ آهن جيڪي پيلوزوئڪ دور جي پهرين جيولوجيڪل دور جي تاريخ آهن. اهو ڪيترن ئي مشهور جبلن سان گهيريل آهي، خاص طور تي جبل الحجاج (حاجين جو جبل) اولهه ۾، جبل السلع اتر-اولهه، جبل العر يا قافلن جو جبل ڏکڻ ۽ جبل احد اتر ڏانهن آهي. هي شهر وادي العقل، وادي العقيق ۽ وادي الحمض جي ٽن وادين جي تري واري نقطي تي هڪ سڪل جبل جي پليٽ تي واقع آهي، ان ڪري، هتي خشڪ ريگستاني جبلن جي وچ ۾ وڏا سبز علائقا آهن. 
===موسم===
ڪوپن آبهوا جي درجه بندي (Köppen Scale) تحت، مدينو هڪ گرم ريگستاني آبهوا واري علائقي (BWh) ۾ پوي ٿو. اونهارو انتهائي گرم ۽ خشڪ هوندو آهي. ڏينهن جو گرمي پد °43 سينٽي گريڊ (°109 فارن هائيٽ) سان گڏ رات جو تقريباً °29 سينٽي گريڊ (°84 فارن هائيٽ) هوندو آهي. جون ۽ سيپٽمبر جي وچ ۾ °45 سينٽي گريڊ (°113 فارن هائيٽ) کان مٿي گرمي پد غير معمولي ناهي. سيارو ٿڌو هوندو آهي، گرمي پد رات جو °8 سينٽي گريڊ (°46 فارن هائيٽ) کان ڏينهن ۾ °25 سينٽي گريڊ (°77 فارن هائيٽ) تائين هوندو آهي. اتي تمام گھٽ برسات پوي ٿي، جيڪا تقريبن نومبر ۽ مئي جي وچ ۾ پوي ٿي. اونهاري ۾، هوا اتر۔اولهه آهي، جڏهن ته بهار ۽ سياري ۾، ڏکڻ۔اولهه آهي.

==اسلام ۾ اهميت==
مذهبي ماڳ جي حيثيت ۾ مديني جي اهميت ٻن مسجدن، [[مسجد نبوي]] ۽ [[مسجد قبا]] جي موجودگيءَ مان نڪتي. اهي ٻئي مسجدون حضرت محمد ﷺ جن پاڻ ٺاهيون هيون. اسلامي صحيفن ۾ مديني جي تقدس تي زور ڏنو ويو آهي. قرآن مجيد ۾ مديني جو ذڪر ڪيترائي ڀيرا آيو آهي. ٻه مثال آهن سوره توبه (آيت 101) ۽ سوره الحشر (آيت 8). مدني سورتون عام طور تي مڪي سورتن کان ڊگھيون هونديون آهن ۽ تعداد ۾ به وڏيون هونديون آهن. امام بخاري صحيح بخاري ۾ نقل ڪيو آهي ته انس بن مالڪ نبي ﷺ کان نقل ڪيو آهي ته: 
  ”مدينه ان جاءِ کان ان جاءِ تائين حرم آهي، ان جا وڻ نه وڍيا وڃن ۽ نه ڪا بدعت پيدا ڪئي وڃي ۽ نه ان ۾ ڪو گناهه ڪيو وڃي، ۽ جيڪو به ان ۾ بدعت پيدا ڪري يا گناهن جو ڪم ڪري ته پوءِ ان جو ڪو معافی نه ڪيو وڃي ۽ ان تی اللہ، ملائڪ ۽ سڀني ماڻھن جي لعنت ھجي.&quot; 
===مسجد نبوي=== 
اسلامي روايت موجب، مسجد نبوي ۾ هڪ نماز مسجد الحرام، جتي هڪ نماز ڪنهن ٻي مسجد ۾ هڪ لک 
نمازن جي برابر آهي، کان سواءِ ٻي ڪنهن به مسجد ۾ 1,000 نمازن جي برابر آهي. مسجد شروع ۾ صرف نماز لاءِ هڪ کليل جاءِ هئي ۽ نبي ﷺ جي روضي (رهائش جي جاءِ، جيتوڻيڪ لفظ جي لفظي معنيٰ آهي باغ) جي ڀرسان ان جي زالن جي گهرن سان گڏ، هڪ بلند ۽ ڍڪيل منبر هو. مسجد کي تاريخ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌايو ويو، ان جون ڪيتريون ئي اندروني خصوصيتون وقت جي حوالي سان جديد معيارن مطابق ترقي ڪيون ويون. 
جديد مسجد نبوي نبي ﷺ جي روضه جي مٿان واقع سائي گنبد جي ڪري مشهور آهي، جيڪو هن وقت نبي محمد ﷺ، حضرت ابوبڪر صديق رضی اللہ تعالٰی عنہ ۽ عمر فاروق رضی اللہ تعالٰی عنہ جي تدفين واري جاءِ طور ڪم ڪري ٿو ۽ روڊ جي نشانين ۾ استعمال ٿئي ٿو ۽ خود مديني لاءِ ھڪ آئڪن آهي. مسجد جو سمورو صحن 250 جھليندڙ ڇتين سان سج جي ڇانو ۾ آهي.

سج لٿي وقت اوڀر کان مسجد نبوي جو خوبصورت منظر. 
===مسجد قباء===
مسجد قباء ۾ نماز پڙهڻ سنت آهي. هڪ روايت ۾ سهل بن حنيف کان روايت آهي ته محمد ﷺ جن فرمايو: 
  ”جيڪو پنهنجي گهر ۾ غسل ڪري، پوءِ مسجد قبا ۾ اچي ۽ ان ۾ نماز پڙهي ته ان کي عمري جيترو ثواب آهي“. 
۽ ٻي روايت ۾ 
 ”جيڪو به ٻاهر نڪرندو جيستائين هن مسجد ۾ نه اچي، يعني مسجد قباء ۽ اتي نماز پڙهي ته اهو عمري جي برابر هوندو.&quot; 

بخاري ۽ مسلم ۾ لکيل آهي ته محمد صلي الله عليه وسلم هر ڇنڇر تي ٻه رڪعتون سنت نماز پڙهڻ لاءِ قباءَ ويندا هئا. مسجد قباءَ کي حضرت محمد ﷺ جن پنهنجي پراڻي شهر مديني ۾ اچڻ تي پاڻ تعمير ڪرايو هو. مسجد قباء جو ذڪر قرآن ۾ بالواسطه طور تي سوره توبه جي آيت نمبر 108 ۾ ڪيو ويو آهي. 
===ٻيون جایون=== 
====مسجد قبلتين==== 
مسجد القبلتين هڪ ٻي مسجد آهي جيڪا تاريخي لحاظ کان مسلمانن لاءِ اهم آهي. مسلمانن جو عقيدو آهي ته محمد ﷺ کي حڪم ڏنو ويو هو ته هو پنهنجي نماز جو رخ (قبلی) يروشلم ڏانهن بدلي ڪري مڪي ۾ ڪعبي ڏانهن نماز ادا ڪري. جيئن ته کيس سوره البقره جي آيت نمبر 143 ۽ 144 ۾ حڪم ڏنو ويو هو.هن وقت مسجد کي 4,000 کان وڌيڪ عبادت ڪندڙن کي رکڻ جي قابل وڌايو پيو آھي. ====مسجد الفتح ۽ ست مسجدون==== 
انهن تاريخي ست مسجدن مان ٽن کي تازو هڪ کليل صحن سان گڏ وڏي مسجد الفتح ۾ شامل ڪيو ويو آهي. سني ذريعن جو چوڻ آهي ته اهڙي ڪا به حديث يا ٻيو ڪو ثبوت نه آهي جنهن مان ثابت ٿئي ته محمد ﷺ انهن مسجدن جي فضيلت بابت ڪجهه چيو هجي. 
====جنت البقيع قبرستان====
جنت البقيع مديني ۾ هڪ اهم قبرستان آهي جتي محمد ﷺ جي خاندان جا ڪيترائي فرد، خليفن ۽ عالمن کي دفن ڪيو ويو آهي. 
===اسلامي اسڪاٽولوجي ۾===
====تمدن جي پڄاڻي==== 
مديني ۾ تهذيب جي خاتمي بابت حضرت ابو هريره کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ جن فرمايو: 
  ”ماڻهو مديني مان نڪرندا ته ان جي بهترين حالت هوندي به، ۽ ان ۾ جهنگلي پکين ۽ شڪاري جانورن کان سواءِ ٻيو ڪو به نه رهندو، ۽ آخري ماڻهو مري ويندا جيڪي قبيلي مزينه جا ٻه رڍا هوندا. پنهنجين رڍن کي مديني ڏانهن ڊوڙائي رهيا هوندا، پر ان ۾ ڪنهن کي به نه ڏسندا، ۽ جڏهن ثنیت الوداع جي واديءَ ۾ پهچندا ته اوندهه ۾ ڪري پوندا“. 
(البخاري، جلد 3، ڪتاب 30، حديث 98)

== آباديات ==
سال 2018 تائين، مديني صوبي جي رڪارڊ ٿيل آبادي 21,88,138 هئي،&lt;ref name=&quot;stats.gov.sa&quot;&gt;{{cite web |title=Population in Madinah Region According to Gender and Age groups |url=https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/table_1-4_0.xlsx |website=Saudi Census |access-date=6 February 2020 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206181911/https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/table_1-4_0.xlsx |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جن جي واڌ جي شرح %2.32 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Saudi Census Releases |url=https://www.stats.gov.sa/en/13 |website=Saudi Census |date=17 December 2015 |access-date=6 February 2020 |archive-date=7 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180907075332/https://www.stats.gov.sa/en/13 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; دنيا جي مسلمانن جي منزل هجڻ جي ڪري، مديني ۾ حج يا عمري جي ادائيگي کان پوءِ غير قانوني مهاجرت ٿيندي آهي، حڪومت پاران لاڳو ڪيل سخت ضابطن جي باوجود. بهرحال، مرڪزي حج ڪمشنر شهزاده خالد بن فيصل چيو ته 2018 ۾ غير قانوني طور تي رهڻ وارن زائرين جي تعداد ۾ %29 گهٽتائي آئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Al-Faisal : The Number of Illegal Staying Visitors have Dropped by 29%(Arabic) |url=https://sabq.org/P4TyhH |website=Sabq Newspaper |date=13 August 2019 |access-date=13 August 2019 |archive-date=15 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190815040400/https://sabq.org/P4TyhH |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

=== مذهب ===
سعودي عرب جي اڪثر شهرن وانگر، اسلام اهو مذهب آهي جنهن جي پيروي مديني جي آبادي جي اڪثريت ڪري ٿي. مختلف مڪتب فڪر (حنفي، مالڪي، شافعي ۽ حنبلي) جي سني اڪثريت آهي، جڏهن ته مديني ۽ ان جي آس پاس، جهڙوڪ نخواله ۾ هڪ اهم شيعه اقليت آهي. حرم کان ٻاهر، غير مسلم مهاجر مزدورن ۽ پرڏيهين جو وڏو تعداد موجود آهي.

==ثقافت==
[[File:Louvre - carreaux ottomans 07.jpg|thumb|upright|[[مسجد نبوي|نبوي مسجد]] مدينه جي نمائندگي ڪندڙ پينل. 18 صدي عيسويءَ ۾ ترڪي جي شهر ازنڪ ۾ مليو. جامع جسم، سليڪٽ ڪوٽ، شفاف چمڪ، انڊرگليز رنگيل.]]
[[مڪه مڪرمه]] وانگر، [[مدينہ صوبو|مدينو]] هڪ ثقافتي ماحول جي نمائش ڪري ٿو، هڪ اهڙو شهر جتي ڪيتريون ئي قوميتون ۽ ثقافتون گڏ رهن ٿيون ۽ روزانو هڪ ٻئي سان رابطو ڪن ٿيون. اهو صرف قرآن پاڪ جي ڇپائي لاءِ ڪنگ فهد ڪمپليڪس کي مدد ڪري ٿو. 1985 ۾ قائم ڪيل، دنيا ۾ قرآن جو سڀ کان وڏو پبلشر، اهو تقريباً 1100 ماڻهن کي ملازمت ڏئي ٿو ۽ ڪيترن ئي ٻولين ۾ 361 مختلف اشاعتون شايع ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Publications of King Fahd Complex (Arabic) |url=https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/statist/ |access-date=10 February 2020 |website=King Fahd Complex for the Printing of the Holy Quran |archive-date=13 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513044329/https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/statist/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ٻڌايو ويو آهي ته دنيا جي چوڌاري 400,000 کان وڌيڪ ماڻهو هر سال ڪمپليڪس جو دورو ڪندا آهن. هر گهمڻ واري کي سهولت جي دوري جي آخر ۾ قرآن جي هڪ مفت ڪاپي تحفي ۾ ڏني ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{cite web |title=About King Fahd Complex |url=https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/about/ |access-date=10 February 2020 |website=King Fahd Complex for the Printing of the Holy Quran |archive-date=13 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513041538/https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/about/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== عجائب گهر ۽ ثقافت ==

[[File:Medina_Art_Center.jpg|thumb|right|مدينه آرٽس سينٽر]]

[[المدينه ميوزيم|المدينه ميوزيم]] ۾ شهر جي ثقافتي ۽ تاريخي ورثي بابت ڪيترائي نمائش گهر موجود آهن، جن ۾ مختلف آثارِ قديمه جا مجموعا، بصري گيلريون ۽ پراڻي شهر جون ناياب تصويرون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Al Madinah Museum |url=http://sauditourism.sa/en/aboutKSA/CultureAndHistory/Museums/Pages/AlmadinahMuseum.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190501211056/https://www.sauditourism.sa/en/aboutKSA/CultureAndHistory/Museums/Pages/AlmadinahMuseum.aspx |archive-date=1 May 2019 |access-date=2019-05-21 |website=sauditourism.sa |language=en-us}}&lt;/ref&gt; هن ميوزيم ۾ [[حجاز ريلوي ميوزيم]] پڻ شامل آهي. 2011ع ۾ [[دار المدينه ميوزيم]] قائم ڪيو ويو، جيڪو مديني جي تاريخ، خاص طور شهر جي تعميراتي ۽ شهري ورثي کي اجاگر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Alhamdan |first=Shahd |date=2016-01-23 |title=Museum offers insight into history of Madinah |url=http://saudigazette.com.sa/article/147128 |access-date=2020-05-09 |website=Saudigazette |language=en |archive-date=6 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201206012625/https://saudigazette.com.sa/article/147128 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[محمد]] جي دور سان لاڳاپيل آثارِ قديمه يا تعميرون تقريباً موجود نه آهن، سواءِ ڪجهه پٿر جي دفاعي برجَن جي باقيات جي.&lt;ref name=&quot;RSEQ&quot;&gt;Robert Schick, ''Archaeology and the Quran'', [[Encyclopaedia of the Qur'an]]&lt;/ref&gt; [[پاڪ قرآن نمائش]] ۾ قرآن پاڪ جا ناياب مخطوطا ۽ ٻيون نمائشون موجود آهن، جيڪي [[مسجد نبوي]] جي چوڌاري قائم ڪيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Holy Quran Exhibition {{!}} Medina, Saudi Arabia Attractions |url=https://www.lonelyplanet.com/saudi-arabia/medina/attractions/holy-quran-exhibition/a/poi-sig/1611055/1341228 |access-date=2020-05-09 |website=Lonely Planet |language=en |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804133829/https://www.lonelyplanet.com/saudi-arabia/medina/attractions/holy-quran-exhibition/a/poi-sig/1611055/1341228 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2018ع ۾ قائم ٿيل [[مدينه آرٽس سينٽر]]، جيڪو ايم ايم ڊي اي (MMDA) جي ثقافتي شعبي جي نگراني هيٺ هلندو آهي، [[جديد فن]] ۽ [[همعصر فن]] جي واڌاري لاءِ وقف آهي. هن مرڪز جو مقصد فنونِ لطيفه کي هٿي ڏيڻ، سماج جي ثقافتي سرگرمين کي فروغ ڏيڻ ۽ هر عمر جي فنڪارن جي صلاحيتن کي اُجاگر ڪرڻ آهي. فيبروري 2020ع تائين، سماجي فاصلي ۽ ڪرفيو جي قدمن کان اڳ، هتي 13 کان وڌيڪ گڏيل ۽ انفرادي آرٽ نمائشون، هفتيوار ورڪشاپون ۽ علمي مذاڪرا منعقد ٿي چڪا هئا. هي مرڪز [[شاهه فهد پارڪ]] ۾ [[قبا مسجد]] جي ويجهو {{convert|8200|m2|ft2|abbr=off|sp=us}} ايراضيءَ تي قائم آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=MMDA Opens Medina Arts Center (Arabic) |url=https://www.alyaum.com/articles/6042035/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A-/%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9/%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%AA%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%AD-%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2%D8%A7-%D9%84%D9%84%D9%81%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%A9 |access-date=24 February 2020 |website=Al-Yaum Newspaper |date=17 July 2018 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803214431/https://www.alyaum.com/articles/6042035/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A-/%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9/%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%AA%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%AD-%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2%D8%A7-%D9%84%D9%84%D9%81%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%A9 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2018ع ۾ ايم ايم ڊي اي پاران [[عربي خطاطي]] جي واڌاري لاءِ ''مدينه فورم براءِ عربي خطاطي'' جو آغاز ڪيو ويو، جيڪو هر سال منعقد ٿيندو آهي. هن فورم ۾ عربي خطاطي بابت مذاڪرا ۽ 10 ملڪن جي 50 مشهور خطاطن جي فن پارن جي نمائش شامل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Madinah Forum of Arabic Calligraphy (Arabic) |url=https://www.al-madina.com/article/571879 |access-date=24 February 2020 |website=Al-Madina Newspaper |date=May 2018}}&lt;/ref&gt; [[دار القلم مرڪز براءِ عربي خطاطي]] [[مسجد نبوي]] جي اتر اولهه ۾، [[حجاز ريلوي ميوزيم]] جي سامهون واقع آهي. اپريل 2020ع ۾ هن مرڪز جو نالو بدلائي ''پرنس محمد بن سلمان سينٽر فار عربي خطاطي'' رکيو ويو ۽ [[سعودي عرب جي ثقافت واري وزارت|ثقافت واري وزارت]] جي &quot;عربي خطاطي جو سال&quot; (2020–2021ع) مهم جي سلسلي ۾ ان کي عالمي سطح جي عربي خطاطي مرڪز طور ترقي ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Prince Mohammed bin Salman Center of Arabic Calligraphy (Arabic) |url=https://www.spa.gov.sa/viewstory.php?lang=ar&amp;newsid=2079635 |access-date=27 April 2020 |website=Saudi Press Agency |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803212302/https://www.spa.gov.sa/viewstory.php?lang=ar&amp;newsid=2079635 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ايم ايم ڊي اي جي ثقافتي شعبي جي ٻين منصوبن ۾ ''مدينه فورم آف لائيو اسڪلپچر'' پڻ شامل آهي، جيڪو [[قبا اسڪوائر]] ۾ منعقد ڪيو ويو. هن فورم ۾ 11 ملڪن جي 16 مجسما سازن شرڪت ڪئي. فورم جو مقصد [[مجسما سازي]] جهڙي قديم فن کي اجاگر ڪرڻ ۽ نوجوان فنڪارن کي هن شعبي ڏانهن راغب ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=16 Sculptors Participate in Madinah Forum of Live Sculpture (Arabic) |url=https://www.spa.gov.sa/1750319 |access-date=24 February 2020 |website=Saudi Press Agency |archive-date=23 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200223222321/https://www.spa.gov.sa/1750319 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

تاريخي طور [[مدينو]] جي معيشت جو وڏو دارومدار [[کجور]] جي پيداوار ۽ ٻين زرعي سرگرمين تي رهيو آهي. 1920ع تائين مديني ۽ ان جي آسپاس 139 قسمن جون کجورون پوکيون وينديون هيون، جڏهن ته مختلف قسمن جون [[ڀاڄيون]] پڻ وڏي پيماني تي پيدا ڪيون وينديون هيون.&lt;ref name=Prothero83&gt;{{cite book |last=Prothero |first=G. W. |title=Arabia |year=1920 |publisher=H.M. Stationery Office |location=London |page=83 |url=http://www.wdl.org/en/item/11767/view/1/83/ |access-date=9 September 2013 |archive-date=27 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227051942/https://www.wdl.org/en/item/11767/view/1/83/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[مذهبي سياحت]] مديني جي معيشت جو سڀ کان اهم شعبو آهي. اسلام جي ٻئي مقدس ترين شهر ۽ ڪيترين ئي تاريخي اسلامي جڳهن جي موجودگي سبب هر سال 70 لک کان وڌيڪ زائر مديني جو رخ ڪندا آهن. [[حج]] جي موسم دوران حاجي [[حج]] جي ادائيگي لاءِ، جڏهن ته سڄو سال زائر [[عمرو]] ادا ڪرڻ لاءِ مديني ايندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://haj.gov.sa/ar/InternalPageCategories/Details/49 |title=منصة البيانات المفتوحة |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205195331/https://haj.gov.sa/ar/InternalPageCategories/Details/49 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

مديني ۾ ٻه صنعتي علائقا موجود آهن، جن مان وڏو صنعتي شهر 2003ع ۾ 10,000,000 چورس ميٽر ايراضيءَ تي قائم ڪيو ويو. ان جو انتظام [[سعودي اٿارٽي فار انڊسٽريل سٽيز اينڊ ٽيڪنالاجي زونز]] (MODON) سنڀالي ٿي. هي صنعتي علائقو [[پرنس محمد بن عبدالعزيز بين الاقوامي هوائي اڏو|پرنس محمد بن عبدالعزيز بين الاقوامي هوائي اڏي]] کان 50 ڪلوميٽر ۽ [[ينبع تجارتي بندرگاهه]] کان 200 ڪلوميٽر جي مفاصلي تي واقع آهي. هتي 236 ڪارخانا آهن، جيڪي پيٽروليم جون شيون، تعميراتي مواد، خوراڪي شيون ۽ ٻيون صنعتي شيون تيار ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://modon.gov.sa/ar/Cities/IndustrialCities/Pages/IndustrialCity.aspx?CityId=5ab5a824-f7fc-4658-8d09-b8291cf70412 |title=المدينة الصناعية بالمدينة المنورة |publisher=Modon.gov.sa |access-date=2022-02-12 |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804003535/https://modon.gov.sa/ar/Cities/IndustrialCities/Pages/IndustrialCity.aspx?CityId=5ab5a824-f7fc-4658-8d09-b8291cf70412 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ناليج اڪنامڪ سٽي، مدينو|ناليج اڪنامڪ سٽي (KEC)]] هڪ [[سعودي عرب]] جي [[جوائنٽ اسٽاڪ ڪمپني]] آهي، جيڪا 2010ع ۾ قائم ڪئي وئي. هي منصوبو [[ريئل اسٽيٽ ترقي]] ۽ علم تي ٻڌل صنعتن جي واڌاري تي مرڪوز آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://madinahkec.com/en/background/ |title=Background |access-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205200832/https://madinahkec.com/en/background/ |archive-date=5 February 2020 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; هي منصوبو اڃا ترقي جي مرحلي ۾ آهي، ۽ ان جي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ مديني ۾ روزگار جا موقعا نمايان طور وڌڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fdimagazine.com/news/fullstory.php/aid/1830/Economic_cities_a_rise.html |title=Economic cities a rise |archive-url=https://web.archive.org/web/20090924053753/http://www.fdimagazine.com/news/fullstory.php/aid/1830/Economic_cities_a_rise.html |archive-date=24 September 2009}}&lt;/ref&gt;

== انساني وسيلا ==

=== تعليم ۽ علمي سرگرميون ===

==== ابتدائي ۽ ثانوي تعليم ====

[[سعودي عرب جي تعليم واري وزارت]] [[مدينه صوبو|مدينه صوبي]] ۾ تعليم جي ذميوار اداري طور ڪم ڪري ٿي. وزارت صوبي ۾ ڇوڪرن لاءِ 724 ۽ ڇوڪرين لاءِ 773 سرڪاري اسڪول هلائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Number of Schools in Medina (Arabic) |url=https://edu.moe.gov.sa/Madinah/About/Pages/Statistics.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210834/https://edu.moe.gov.sa/Madinah/About/Pages/Statistics.aspx |archive-date=5 February 2020 |access-date=5 February 2020 |website=Madinah General Administration of Education}}&lt;/ref&gt;

[[طيبه هاءِ اسڪول]] سعودي عرب جي مشهور تعليمي ادارن مان هڪ آهي. هي اسڪول 1942ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان وقت ملڪ جو ٻيو وڏو اسڪول هو. سعودي عرب جا ڪيترائي وزير ۽ اعليٰ سرڪاري عملدار هن اداري جا فارغ التحصيل رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Taibah High School (Arabic) |url=https://www.al-madina.com/article/13791/%D8%B7%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D9%88%D8%B4%D9%8A%D8%A1-%D9%85%D9%86-%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AC%D9%8A%D8%A7%D9%84 |access-date=5 February 2020 |website=Al-Madina Newspaper |date=4 June 2010 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210835/https://www.al-madina.com/article/13791/%25D8%25B7%25D9%258A%25D8%25A8%25D8%25A9-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AB%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2588%25D9%258A%25D8%25A9-%25D9%2588%25D8%25B4%25D9%258A%25D8%25A1-%25D9%2585%25D9%2586-%25D9%2588%25D9%2581%25D8%25A7%25D8%25A1-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25A3%25D8%25AC%25D9%258A%25D8%25A7%25D9%2584 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== اعليٰ تعليم ۽ تحقيق ====

[[طيبه يونيورسٽي]] هڪ سرڪاري يونيورسٽي آهي، جيڪا صوبي جي رهواسين کي اعليٰ تعليم فراهم ڪري ٿي. هن يونيورسٽي جا 28 ڪاليج آهن، جن مان 16 [[مدينو]] ۾ واقع آهن. يونيورسٽي 89 علمي پروگرام پيش ڪري ٿي، ۽ 2020ع ۾ ان ۾ 69,210 شاگرد داخلا وٺي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=About Taibah University |url=https://www.taibahu.edu.sa/Pages/en/CustomPage.aspx?ID=47 |website=Taibah University |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210835/https://www.taibahu.edu.sa/Pages/en/CustomPage.aspx%3FID%3D47 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Islamic University of Medina Main Gate.jpg|thumb|[[اسلامي يونيورسٽي مدينو]] جو مکيه دروازو]]

[[اسلامي يونيورسٽي مدينو]]، جيڪا 1961ع ۾ قائم ڪئي وئي، علائقي جو سڀ کان پراڻو اعليٰ تعليمي ادارو آهي. هن يونيورسٽي ۾ لڳ ڀڳ 22 هزار شاگرد تعليم حاصل ڪري رهيا آهن. يونيورسٽي ۾ [[شريعت]]، [[قرآن]]، [[اصول الدين]]، [[حديث]] ۽ [[عربي ٻولي]] سميت مختلف اسلامي علمن ۾ تعليم ڏني وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20171113050828/http://www.saudinf.com/main/j42.htm University of Madinah]}} Saudi Info.&lt;/ref&gt; يونيورسٽي [[بي اي]]، [[ماسٽر ڊگري|ماسٽر]] ۽ [[ڊاڪٽري ڊگري|ڊاڪٽري]] سطح جون ڊگريون پڻ فراهم ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.4icu.org/reviews/4170.htm |title=University of Madinah |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210843/https://www.4icu.org/reviews/4170.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt; داخلا مسلمان شاگردن لاءِ اسڪالرشپ پروگرام تحت کليل هوندي آهي، جنهن ۾ رهائش ۽ روزاني خرچن جون سهولتون پڻ شامل هونديون آهن. 2012ع ۾ يونيورسٽي [[سائنس ڪاليج]] قائم ڪري پنهنجا پروگرام وڌايا، جتي [[انجنيئرنگ]] ۽ [[ڪمپيوٽر سائنس]] جا شعبا پڻ شروع ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Islamic University Starts the Admission for Science Programs for the First Time (Arabic) |url=http://www.alriyadh.com/744376 |website=Al-Riyadh Newspaper |access-date=15 November 2017 |archive-date=16 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181016120625/http://www.alriyadh.com/744376 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[المدينه ڪاليج آف ٽيڪنالاجي]]، جيڪو [[ٽيڪنيڪل اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ ڪارپوريشن]] (TVTC) جي نگراني هيٺ هلندو آهي، [[اليڪٽريڪل انجنيئرنگ]]، [[ميڪينيڪل انجنيئرنگ]]، [[ڪمپيوٽر سائنس]] ۽ [[اليڪٽرانڪس]] سميت ڪيترن ئي فني ۽ ٽيڪنيڪي شعبن ۾ ڊگري پروگرام پيش ڪري ٿو.{{Circular reference|date=August 2020}}

مديني ۾ خانگي اعليٰ تعليمي ادارن ۾ [[پرنس مقرن يونيورسٽي]]، [[عرب اوپن يونيورسٽي]] ۽ [[الريان ڪاليجز]] شامل آهن.

==ٽرانسپورٽ==
===Air===
[[File:Pano1-1.jpg|thumb|left|[[Prince Mohammad bin Abdulaziz International Airport]]]]
Medina is served by the [[Prince Mohammad bin Abdulaziz International Airport]] located off Highway 340. It handles domestic flights, while it has scheduled international services to regional destinations in the [[Middle East]]. It is the fourth-busiest airport in Saudi Arabia, handling 8,144,790 passengers in 2018.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tavyatirimciiliskileri.com/en-EN/Documents/Dec_2018.pdf |title=TAV Traffic Results 2018 |access-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713073305/http://www.tavyatirimciiliskileri.com/en-EN/Documents/Dec_2018.pdf |archive-date=13 July 2019 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The airport project was announced as the world's best by ''[[Engineering News-Record]]''{{'}}s 3rd Annual Global Best Projects Competition held on 10 September 2015.&lt;ref name=&quot;arabian&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.arabianaerospace.aero/tav-have-constructed-the-world-s-best-airport.html |title=Arabian Aerospace – TAV have constructed the world's best airport |access-date=6 February 2020 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206024526/https://www.arabianaerospace.aero/tav-have-constructed-the-world-s-best-airport.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://enr.construction.com/opinions/blogs/criticalpath.asp?plckController=Blog&amp;plckBlogPage=BlogViewPost&amp;newspaperUserId=e5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999a&amp;plckPostId=Blog:e5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999aPost:25bc7b33-a207-4924-b584-145500911967&amp;plckScript=blogScript&amp;plckElementId=blogDest |title=ENR Announces Winners of 3rd Annual Global Best Projects Competition |access-date=25 October 2017 |archive-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150928233056/http://enr.construction.com/opinions/blogs/criticalpath.asp?plckController=Blog&amp;plckBlogPage=BlogViewPost&amp;newspaperUserId=e5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999a&amp;plckPostId=Blog%3ae5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999aPost%3a25bc7b33-a207-4924-b584-145500911967&amp;plckScript=blogScript&amp;plckElementId=blogDest |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The airport also received the first [[Leadership in Energy and Environmental Design]] (LEED) Gold certificate in the [[MENA]] region.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tibahairports.com/en-EN/pressroom/Pages/PressReleaseDetail.aspx?pid=17 |title=PressReleaseDetail |access-date=25 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630023423/http://www.tibahairports.com/en-EN/pressroom/Pages/PressReleaseDetail.aspx?pid=17 |archive-date=30 June 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The airport receives higher numbers of passengers during the [[Hajj]]. [[File:Medina Buses Salam Road Stop.jpg|thumb|A government-run bus in Medina at Salam Rd. Station]]

===Roads===
In 2015, the [[Al Madinah Region Development Authority|MMDA]] announced Darb as-Sunnah (Sunnah Path) Project, which aims to develop and transform the {{convert|3|km|mi|abbr=on}} Quba'a Road connecting the Quba'a Mosque to the al-Masjid an-Nabawi to an avenue, paving the whole road for pedestrians and providing service facilities to the visitors. The project also aims to revive the [[Sunnah]] where Muhammed used to walk from his house (al-Masjid an-Nabawi) to Quba'a every Saturday afternoon.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Darb Al-Sunnah Project (Arabic) |url=https://www.al-madina.com/article/401608 |access-date=9 September 2015 |website=Al-Madinah Newspaper |date=9 September 2015 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803201415/https://www.al-madina.com/article/401608 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

The city of Medina lies at the junction of two of the most important Saudi highways, Highway 60 and Highway 15. Highway 15 connects Medina to [[Mecca]] in the south and onward and [[Tabuk, Saudi Arabia|Tabuk]] and [[Jordan]] in the north. Highway 60 connects the city with [[Yanbu]], a port city on the [[Red Sea]] in the west and [[Al-Qassim Region|Al Qassim]] in the east. The city is served by three [[ring road]]s: King Faisal Road, a 5&amp;nbsp;km ring road that surrounds [[Al-Masjid an-Nabawi]] and the downtown area, King Abdullah Road, a 27&amp;nbsp;km road that surrounds most of urban Medina and King Khalid Road is the biggest ring road that surrounds the whole city and some rural areas with 60&amp;nbsp;km of roads.

===Bus and rapid transit===
[[File:Haramain High Speed Railway Station in Medina.jpg|thumb|[[Haramain high-speed railway]] station at Medina]]
The bus transport system in Medina was established in 2012 by the [[Al Madinah Region Development Authority|MMDA]] and is operated by SAPTCO. The newly established bus system includes 10 lines connecting different regions of the city to [[al-Masjid an-Nabawi|Masjid an-Nabawi]] and the downtown area, and serves around 20,000 passengers on a daily basis.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Madina Buses Official (Arabic) |url=https://madinabuses.mda.gov.sa |website=Madina Buses Official Website |access-date=21 April 2022 |archive-date=3 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603050406/https://madinabuses.mda.gov.sa/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Medina Buses Serves 20k Passengers Daily (Arabic) |url=https://makkahnewspaper.com/article/1103561/%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%AF/20-%D8%A3%D9%84-%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%8A%D8%AF-%D9%8A%D9%88%D9%85%D9%8A%D8%A7-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%82%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D8%AF%D8%AF%D9%8A-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9 |website=Makkah Newspaper |date=19 May 2019 |access-date=19 May 2019 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206010400/https://makkahnewspaper.com/article/1103561/%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25A8%25D9%2584%25D8%25AF/20-%25D8%25A3%25D9%2584-%25D9%2585%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%258A%25D8%25AF-%25D9%258A%25D9%2588%25D9%2585%25D9%258A%25D8%25A7-%25D9%2585%25D9%2586-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2586%25D9%2582%25D9%2584-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AA%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25AF%25D9%258A%25D9%2586%25D8%25A9 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; In 2017, the MMDA launched the Madinah Sightseeing Bus service. [[Open top bus]]es take passengers on sightseeing trips throughout the day with two lines and 11 destinations, including Masjid an-Nabawi, [[Quba Mosque|Quba'a Mosque]] and [[Masjid al-Qiblatayn]] and offers audio tour guidance with eight different languages.&lt;ref&gt;{{cite web |title=City Sightseeing Medina |url=http://csmadinah.com/en/ |website=City Sightseeing Medina Official Website |access-date=6 February 2020 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206010401/http://csmadinah.com/en/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; By the end of 2019, the MMDA announced its plan to expand the bus network with 15 [[Bus rapid transit|BRT]] lines. The project was set to be done in 2023.&lt;ref&gt;{{cite web |title=36 Months to Create 15 Bus Lines in Medina (Arabic) |url=https://www.alwatan.com.sa/article/1032422/%D9%85%D8%AD%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA/36-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%A7-%D9%84%D8%A5%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A1-15-%D8%AE%D8%B7%D8%A7-%D9%84%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9%D8%A9-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9 |website=Al-Watan Newspaper |date=31 December 2019 |access-date=31 December 2019 |archive-date=31 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231155133/https://www.alwatan.com.sa/article/1032422/%D9%85%D8%AD%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA/36-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%A7-%D9%84%D8%A5%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A1-15-%D8%AE%D8%B7%D8%A7-%D9%84%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9%D8%A9-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; In 2015, the MMDA announced a three-line [[Medina Metro|metro]] project in extension to the public transportation master plan in Medina.&lt;ref&gt;{{cite web |title=MMDA Announces a 3-line Metro Project in Medina(Arabic) |url=https://aawsat.com/home/article/326216/%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%D8%AA%D9%86%D9%81%D9%8A%D8%B0-3-%D8%AE%D8%B7%D9%88%D8%B7-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88-%D9%88200-%D9%85%D8%AD%D8%B7%D8%A9-%D9%84%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AA |website=Asharq Al-Awsat Newspaper |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205221221/https://aawsat.com/home/article/326216/%25D9%2587%25D9%258A%25D8%25A6%25D8%25A9-%25D8%25AA%25D8%25B7%25D9%2588%25D9%258A%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25AF%25D9%258A%25D9%2586%25D8%25A9-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D9%2586%25D9%2588%25D8%25B1%25D8%25A9-%25D8%25AA%25D8%25B7%25D8%25B1%25D8%25AD-%25D8%25AA%25D9%2586%25D9%2581%25D9%258A%25D8%25B0-3-%25D8%25AE%25D8%25B7%25D9%2588%25D8%25B7-%25D9%2585%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2588-%25D9%2588200-%25D9%2585%25D8%25AD%25D8%25B7%25D8%25A9-%25D9%2584%25D9%2584%25D8%25AD%25D8%25A7%25D9%2581%25D9%2584%25D8%25A7%25D8%25AA |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===Rail===
{{Main|Haramain High Speed Railway}}
The historic Ottoman [[Hejaz railway]] was abandoned following World War I, and the Medina railway station was converted into a museum by the Saudi government. The [[Haramain High Speed Railway]] (HHR) came into operation in 2018, linking Medina and [[Mecca]], and passing through three stations: [[Jeddah]], [[King Abdulaziz International Airport]], and [[King Abdullah Economic City]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pictures: Saudi Arabia opens high-speed railway to public |url=https://gulfnews.com/world/gulf/saudi/pictures-saudi-arabia-opens-high-speed-railway-to-public-1.2289006 |access-date=2019-11-09 |website=gulfnews.com |date=12 October 2018 |language=en |archive-date=4 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190904120551/https://gulfnews.com/world/gulf/saudi/pictures-saudi-arabia-opens-high-speed-railway-to-public-1.2289006 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; It runs along {{convert|444|km|mi|abbr=off|sp=us}} at a speed of 300&amp;nbsp;km/h, and has an annual capacity of 60&amp;nbsp;million passengers.&lt;ref&gt;{{cite web |title=About Haramain High Speed Rail |url=https://sar.hhr.sa/sites/sro/Pages/en-us/AboutUs/OrganizationalInformation/MissionVision.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205221212/https://sar.hhr.sa/sites/sro/Pages/en-us/AboutUs/OrganizationalInformation/MissionVision.aspx |archive-date=5 February 2020 |access-date=5 February 2020 |website=Official Haramain High Speed Rail Website}}&lt;/ref&gt;

{{Collapsible list
 | expand = 
 | framestyle = 
 | titlestyle = 
 | title = Services at Medina station
 | liststyle = 
 | hlist = 
 | bullets = 
 | 1 =    {{anchor|station}}
{{adjacent stations|system=Saudi Arabia Railways
|line=Haramain High Speed Railway|right=King Abdullah Economic City}}
}}

==قابل ذڪر ماڻهو==
* [[حسن ابن علي]] رضي الله عنه (625-670ع)
* [[حسين ابن علي]] رضي الله عنه (626-680)
* [[مالڪ بن انس]] رضي الله عنه (711-795)
* علي سجاد (658 - 712) 
* محمد الباقر (676 - 732) 
* زيد بن علي (695-740) 
* جعفر الصادق (702-765) 
* موسيٰ ڪاظم (745-799) 
* علي الرضا (766 - 818) 
* محمد الجواد (811 - 835) 
* علي الهادي (828 - 868) 
* حسن العسڪري (844 - 874) 
* عزيز ديا (1914-1997)، ليکڪ 
* محمد عوام (1940ع) عالم 
* نثار مدني (1941)، سياستدان 
* جمال خاشقجي (1958-2018)، صحافي 
* سلمان الفراج (1989)، فٽبالر

==پڻ ڏسو==
{{Portal|سعودي عرب|اسلام}}
* المدينه ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي 
* روا المدينه 
* مديني جي تاريخ

==وڌيڪ پڙهڻ==
* عبدالباسط بدر (2013) - مدينه، منور شهر: تاريخ ۽ نشان - المدينه المنورة ريسرچ اينڊ اسٽڊي سينٽر - مدينه {{ISBN|978-603-90414-7-4}} 
*[[صفي الرحمان مبارڪپوري]] (2004) مدينه منوره جي تاريخ - دارالسلام پبلشرز - رياض {{ISBN|978-996-08921-1-5}}

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:مدينه المنوره]]
[[زمرو:مقدس شهر]] 
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:مدينه صوبو]] 
[[زمرو:اسلامي مقدس شهر]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ اسلام]]
[[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد علائقا]]</text>
      <sha1>jd2h3w8hx7f19whfwn68if2d8bsfkt9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389947</id>
      <parentid>389946</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T17:30:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75974" sha1="3yjc00b6w2hkmvzf7exmebz38img2zx" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = مدينه منوره
| official_name = المدينة المنورة
| native_name = المدينة
| settlement_type = [[شھر]]
| image_skyline = {{Multiple image
| total_width       = 300
| image1            = Madeena masjid nabavi 12122008230.jpg
| image2            = Quba Mosque 2013 09.jpg
| image3            = Hijaz Railway Station 2020.jpg
| image4            = Mount Uhud.JPG
| image5            = Masjid al-Qiblatain.jpg
| image6            = Al-Baqi Cemetery 2021.jpg
| caption1    = [[مسجد نبوي]]
| caption2    = [[مسجد قبا]]
| caption3    = [[حجاز ریلوي]]
| caption4    = [[جبل احد]]
| caption5    = [[قبلتین مسجد]]
| caption6    = [[جنت البقيع قبرستان]]
| perrow            = 1/2/2
| border            = infobox
}}
| image_flag = 
| flag_size = 135px
| image_seal = 
| pushpin_map = Saudi Arabia#Asia
| pushpin_mapsize = 
| pushpin_map_caption = نقشي م مدیني جو مقام
| pushpin_label_position = right
| pushpin_relief = yes
| coordinates = {{coord|24|28|12|N|39|36|36|E|region:SA|display=inline,title}}
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}}
| subdivision_type1 = [[صوبو]]
| subdivision_name1 = مدینو صوبو
| leader_title = [[مئیر]]
| leader_name = فھد البیلھشی&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fahad Al-Belaihshi Appointed Mayor of Madinah by a Royal Decree (Arabic) |url=https://sabq.org/cL3zph |archive-date=12 April 2021 |access-date=29 December 2020 |website=Sabq Online Newspaper |date=7 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412164558/https://sabq.org/cL3zph |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = صوبائي گورنر
| leader_name1 = شھزادو سلمان بن سلطان السعود
| area_total_km2 = 589
| area_total_sq_mi = 227
| area_metro_km2 = 22900
| elevation_m = 620
| elevation_ft = 2030
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Medina Governorate |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/madina/0301__al_mad%C4%ABnah_al_munuwarah/ |access-date=2024-02-03 |website=City Population |archive-date=4 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204001752/https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/madina/0301__al_mad%C4%ABnah_al_munuwarah/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_total = 14,11,599
| population_as_of = سال 2022ع جی آدمشماری
| population_density_km2 = auto
| population_note = 
| population_metro = 14,77,047 (مدینہ گورنریٹ)
| website = {{URL| https://www.amana-md.gov.sa/}}
| timezone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]]
| utc_offset = +03:00
| native_name_lang = ar
| other_name = مدينة النبي (نبي جو شھر)&lt;br&gt;المدينة النبوية (نبي وارو شھر)&lt;br&gt;العاصمة الإسلامية الأولى&lt;br&gt;(اسلام جو پھریون گاديء جو ھنڌ)&lt;br&gt;طيبة الطيبة (پاڪن م پاڪ)
| parts_type = [[ضلعا]]
| population_density_sq_mi = 5212
| established_date2 = 5 دسمبر، 1925ع
| governing_body = مدیني جي علاقائي بلدیا
| elevation_max_m = 1077
| elevation_max_point = [[Mount Uhud]]
| established_title2 = حجاز مقدس جی سعودی حکومت
| established_date = ناھین صدی قبل مسیح
| government_type = بلدیا
| population_rank = 4ھون
| named_for = [[محمد|نبی محمد صلی اللہ علیہ وسلم جی نالی تی]]
| established_date1 = سال 622 عیسوی، پھریون سال ھجری
| established_title1 = ھجرت
| established_title = پھریون آباد تیو
| population_demonym = مدني
| parts = * بلد
** الحرم
** قبا
** احد
** العوالی
** العقیق 
** العیون 
** البیداء
* مضافتی
** العقول
** الموالی
** المندسہ
** ابیار المشی 
** الفریش
| population_density_urban_km2 = 
| area_urban_sq_mi = 
| area_rural_km2 = 
| population_density_urban_sq_mi = 
| blank_name_sec1 = 
| population_rural = 
| blank_info_sec1 = 
| module = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |frame-height=300 | stroke-width=1 |shape-fill-opacity=0.2 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}}
}}
'''مدينه منوره''' (عربي: المدينة المنورة؛  روشني وارو شهر ) ۽ عام طور تي مدينو يا مدينه (المدينة) جي نالي سان پڻ آسان ڪيو ويو آهي. مدینو [[اسلام]] جي تاريخ ۾ پهريون راڄڌاني آهي ۽ [[مڪه مڪرمه]] کان پوءِ مسلمانن لاءِ ٻيو مقدس مقام آهي. اهو [[مدينہ صوبو|مدينه صوبي]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي، جيڪو [[حجاز]] جي تاريخي سرزمين تي واقع آهي، جيڪو [[سعودي عرب]] جي اولهه ۾، مڪي کان اٽڪل 400 ڪلوميٽر اتر اوڀر طرف آهي&lt;ref name=&quot;amana-md.gov.sa2&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20060502182207/http://www.amana-md.gov.sa/WebLinks/Amanageography.aspx أمانة المدينة المنورة، موقع ومساحة المدينة المنورة] تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]]&lt;/ref&gt; ۽  [[ڳاڙهو سمنڊ]] سان 150 ڪلوميٽر اوڀر طرف آهي. سڀ کان ويجھو بندرگاهه ينبوع بندرگاهه آهي، جيڪو اولهه طرف 220 ڪلوميٽر پري آهي.&lt;ref name=&quot;amana-md.gov.sa3&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20060502182207/http://www.amana-md.gov.sa/WebLinks/Amanageography.aspx أمانة المدينة المنورة، موقع ومساحة المدينة المنورة] تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]]&lt;/ref&gt; مديني جي ايراضي اٽڪل 589 چورس ڪلوميٽر آهي،&lt;ref name=&quot;al-madinah.org2&quot;&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454 موقع ومساحة المدينة]، مركز بحوث ودراسات المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075035/http://al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; جنهن مان 99 ڪلوميٽر پري شهري علائقو آهي. هي علائقو شهري علائقي کان ٻاهر آهي، ۽ ان ۾ جبلن، وادين، سيلاب جي ڍڳن، ريگستاني زمينن، زرعي زمينن، قبرستانن ۽ هاءِ وي نيٽ ورڪ جا حصا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;al-madinah.org3&quot;&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454 موقع ومساحة المدينة]، مركز بحوث ودراسات المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075035/http://al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; سال &lt;small&gt;2022&lt;/small&gt; ع جي آبادي &lt;small&gt;14,11,599&lt;/small&gt; آهي، اهو ملڪ جو چوٿون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. تقريبن &lt;small&gt;58.5&lt;/small&gt; سيڪڙو آبادي سعودي شهري آهن ۽ &lt;small&gt;41.5&lt;/small&gt; سيڪڙو پرڏيهي آهن.

مديني جو بنياد پيغمبر صلی اللہ علیہ وسلم جي هجرت کان 1500 سال اڳ رکيو ويو&lt;ref&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=7362 بداية تأسيس المدينة]، مركز بحوث ودراسات المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305141654/http://al-madinah.org/madina/sections.php?sid=7362|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; ۽ مديني ۾ دنيا جي قديم ترين مسجدن مان ٽي شامل آهن ۽ مسلمانن لاءِ سڀ کان اهم آهن: مسجد نبوي، مسجد قبا&lt;ref&gt;[http://www.hajinformation.com/main/h2022.htm وزارة الحج في المملكة العربية السعودية: مسجد قباء] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170822095754/http://www.hajinformation.com/main/h2022.htm|date=22 أغسطس 2017}}&lt;/ref&gt; ۽ قبلتين مسجد. مديني کي مسلمانن لاءِ ان جي اهميت پيغمبر اسلام جي هجرت کانپوء ان جي سڄي زندگي مديني ۾ رهڻ کان ملي ٿي. تمام اهم هنڌن مان هڪ آهي ۽ مسلمان قرآن شريف جي انهن سورتن کي مدني سورتون سڏين ٿا جيڪي مديني ڏانهن هجرت کان پوءِ نازل ٿيون، ۽ ان جو واحد لفظ ”مدني سورت“ آهي.&lt;ref&gt;[http://books.google.co.uk/books?id=ZcMHD5WWL7AC&amp;pg=PA26&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca&amp;hl=en&amp;ei=n9wFTvG7F8q68gPK2IHfDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false القيمة التاريخية للقرآن الكريم والحديث النبوي الشريف] أ.م. خان {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209052458/http://books.google.co.uk/books?id=ZcMHD5WWL7AC&amp;pg=PA26&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca&amp;hl=en&amp;ei=n9wFTvG7F8q68gPK2IHfDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CDAQ6AEwAA|date=09 فبراير 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://books.google.co.uk/books?id=5ShMqiiJbNYC&amp;pg=PA61&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca+surah&amp;hl=en&amp;ei=oOAFTry8H4as8gOv5-XpDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEAQ6AEwBA#v=onepage&amp;q&amp;f=false ما ينبغي أن يعرفه الجميع عن القرآن الكريم]، أحمد الليثي {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150108032632/http://books.google.co.uk/books?id=5ShMqiiJbNYC&amp;pg=PA61&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca+surah&amp;hl=en&amp;ei=oOAFTry8H4as8gOv5-XpDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEAQ6AEwBA|date=08 يناير 2015}}&lt;/ref&gt; شهر جي آبادي اٽڪل 14,11,599 ماڻهن تي مشتمل آهي.&lt;ref&gt;{{استشهاد ويب|مسار=https://portal.saudicensus.sa/portal/public/1/15/101460?type=TABLE|عنوان=تعداد السعودية - السكان حسب - الهيئة السعودية للإحصاء|تاريخ الوصول=1 أغسطس 2023|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20230714141738/https://portal.saudicensus.sa/portal/public/1/15/101460?type=TABLE|تاريخ أرشيف=2023-07-14}}&lt;/ref&gt; ۽ شهر ۾ ڪيترائي نشان ۽ يادگار شامل آهن، جن ۾ شايد سڀ کان نمايان مسجد نبوي آهي، جيڪا مڪي جي مسجد الحرم کان پوءِ مسلمانن لاءِ ٻي مقدس مسجد سمجهي وڃي ٿي، ان کان علاوه جنت البقيع قبرستان، جيڪو شهر جي ماڻهن جو مکيه قبرستان آهي ۽ جنهن ۾ ڪيترائي اصحاب رضوان اللہ علیھم اجمعین دفن آهن،&lt;ref&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=618 أماكن تشرع زيارتها]، مركز بحوث ودراسات المدينة، تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305023809/http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=618|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; مسجد قبا اسلام ۾ ٺاهيل پهرين مسجد هئي، قبلتين جي مسجد، جبل احد ۽ ڪيتريون ئي واديون، کوهه، گهاٽيون، رستا ۽ پراڻيون ماڳ آھن.

==نالا== 
===يثرب=== 
اسلام جي آمد کان اڳ، شهر يثرب (عربي: يَثْرِب) جي نالي سان مشهور هو. يثرب لفظ هاران ۾ مليل هڪ لکت ۾ ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو بابل جي بادشاهه نابونڊيڊس (ڇهين صدي قبل مسيح) سان تعلق رکي ٿو ۽ ايندڙ صدين ۾ ڪيترن ئي متنن ۾ چڱيءَ طرح تصديق ٿيل آهي. اهو نالو قرآن جي سورت 33 جي آيت نمبر 13 ۾ پڻ درج ٿيل آهي: 
اسلام جي ظهور کان اڳ ”يثرب“ جي نالي سان مشهور هو، ان جو ذڪر قرآن مجيد ۾ آهي: 

 &quot;وَإِذْ قَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ يَا أَهْلَ يَثْرِبَ لَا مُقَامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَمَا هِيَ بِعَوْرَةٍ إِنْ يُرِيدُونَ إِلَّا فِرَارًا&quot;(سورة الأحزاب)&lt;ref&gt;سورة الأحزاب - الآية رقم 13&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&amp;ID=2765&amp;idfrom=0&amp;idto=0&amp;flag=1&amp;bk_no=48&amp;ayano=0&amp;surano=0&amp;bookhad=0 المكتبة الإسلامية، كتاب الجامع لأحكام القرآن، سورة الأحزاب، قوله تعالى: ''وإذ قالت طائفة منهم يا أهل يثرب لا مقام لكم فارجعوا''] تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{استشهاد ويب|مسار=http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=48&amp;ID=2765|عنوان=نسخة مؤرشفة|تاريخ الوصول=8 أغسطس 2009|تاريخ أرشيف=10 مارس 2013|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20130310164104/http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=48&amp;ID=2765|حالة المسار=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;   
صحيح حديث ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي ته رسول الله صلي الله عليه وسلم ان جو نالو يثرب کان بدلائي مديني رکيو، ۽ ان جو پراڻو نالو استعمال ڪرڻ کان منع ڪئي، پوءِ فرمايائون: مديني ۾ غير مسلمن جو داخل ٿيڻ حرام آهي، جيئن رسول الله ﷺ فرمايو آهي:
 &quot;من قال للمدينة يثرب فليستغفر الله. والمدينة المنورة محرم دخولها على غير المسلمين، فقد قال النبي محمد:&quot;اللهم إني أحرم ما بين لابتيها مثل ما حرم إبراهيم مكة، اللهم بارك في مُدِّهم و صاعهم&quot;&lt;ref&gt;[http://www.al3ez.net/mag/madina_pr_1.htm حرمة أرض المدينة]، فضائل المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161123145714/http://www.al3ez.net/mag/madina_pr_1.htm|date=23 نوفمبر 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&amp;ID=1478&amp;idfrom=0&amp;idto=0&amp;flag=1&amp;bk_no=47&amp;ayano=0&amp;surano=0&amp;bookhad=0 صحيح البخاري، كتاب البيوع، باب بركة صاع النبي ومده]، المكتبة الإسلامية تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{استشهاد ويب|مسار=http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=47&amp;ID=1478|عنوان=نسخة مؤرشفة|تاريخ الوصول=8 أغسطس 2009|تاريخ أرشيف=10 مارس 2013|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20130310164055/http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=47&amp;ID=1478|حالة المسار=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; (&quot;جيڪو به شهر کي يثرب سڏيندو آهي، ان کي خدا کان بخشش گهرڻ گهرجي. المدينه المنوره ۾ داخلا غير مسلمن لاءِ منع آهي، ڇاڪاڻ ته پيغمبر محمد ﷺ فرمايو: اي خدا، مان ان جي ٻن لاوا ميدانن جي وچ واري علائقي کي مقدس قرار ڏيان ٿو، جيئن ابراهيم مڪي کي مقدس قرار ڏنو هو. اي خدا، انهن جي *مد* ۽ انهن جي *صاع* [اناج جا ماپ] تي برڪت ڪر.&quot;

ان ڪري مشهور آهي ته هن شهر جو نالو جنگ خندق تائين رهيو. اسلامي روايتن موجب، محمد صلي الله عليه وآله وسلم بعد ۾ هن شهر کي هن نالي سان سڏڻ کان منع ڪئي. 

===طيبه ۽ طابه=== 
اٺين صديءَ جو پٿر مديني ۾ دريافت ٿيو، جنهن ۾ هن شهر کي ’طيبه‘ چيو وڃي ٿو. جنگ کان ڪجهه وقت پوءِ، محمد شهر طيبه (پاڪ يا سٺي) (عربي: طَيْبَة) ۽ طابه (عربي: طَابَة) جو نالو رکيو، جيڪو ساڳئي معنيٰ وارو آهي. هي نالو مشهور لوڪ گيت ”يا طيبه“ (اي طيبه!) ۾ به هن شهر جي حوالي سان استعمال ڪيو ويو آهي. ٻن نالن کي گڏ ڪري هڪ ٻئي نالي سان شهر سڃاتو وڃي ٿو، طيبات الطابه (پاڪ ۽ مهربان). 
===مدينه===
هن شهر کي ڪجهه احاديث ۾ صرف مدينه (يعني شهر) سڏيو ويو آهي. نالا مدينة النبوية (ٱلْمَدِيْنَة ٱلنَّبَوِيَّة) ۽ مدينة النبي (ٻنهي معنيٰ ”پيغمبر جو شهر“ يا ”پيغمبر جو شهر“) ۽ المدينة المنورة (). هي شهر جو سڀ کان عام طور تي قبول ٿيل جديد نالو آهي، جيڪو سرڪاري دستاويزن ۽ روڊ جي نشانين ۾ مديني سان گڏ استعمال ٿيندو آهي.

==تاريخ==
مديني ڪيترن ئي ممتاز ماڳن ۽ نشانين جو گهر آهي، جن مان اڪثر مسجدون آهن ۽ تاريخي اهميت رکي ٿي. انهن ۾ مٿي ذڪر ڪيل ٽي مسجدون شامل آهن، مسجد الفتح (جنهن کي مسجد الخندق به چيو ويندو آهي)، ست مسجدون، بقيع قبرستان، جتي ڪيترن ئي مشهور اسلامي شخصيتن جون قبرون موجود آهن. سڌو سنئون مسجد نبوي جي ڏکڻ اوڀر طرف، احد جبل، احد جي نالي واري جنگ جو ماڳ ۽ ڪنگ فهد عاليشان قرآن پرنٽنگ ڪمپليڪس جتي جديد قرآني مصحف ڇپيل آهن.
===ابتدائي تاريخ ۽ يهودي ڪنٽرول===
مديني گهٽ ۾ گهٽ 1500 سال اڳ، يا تقريبا 9 صدي قبل مسيح ۾ آباد هو. چوٿين صدي عيسويءَ تائين، عرب قبيلن يمن مان اچی قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. اتي ٽي مشهور يهودي قبيلا هئا، جيڪي محمد صلی اللہ علیہ وسلم جي وقت جي آس پاس شهر ۾ آباد هئا: بنو قينقاع، بنو قريظه ۽ بنو نضير. ابن خردادبه بعد ۾ ٻڌايو ته حجاز ۾ فارسي سلطنت جي تسلط دوران، بنو قريظه فارسي شاهه لاءِ ٽيڪس جمع ڪندڙ طور ڪم ڪيو. 
عرب جي ٻن نون قبيلن، بنو اوس ۽ بنو خزرج جي اچڻ کان پوءِ صورتحال بدلجي وئي. شروعات ۾، اهي قبيلا يهودي قبيلن سان اتحاد ڪيا ويا جيڪي علائقي تي حڪومت ڪندا هئا، پر بعد ۾ اهي بغاوت ڪري آزاد ٿي ويا.
پنجين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، يهودي حڪمرانن شهر جو ڪنٽرول ٻن عرب قبيلن جي حوالي ڪري ڇڏيو. يهودي انسائيڪلوپيڊيا ۾ لکيل آهي ته ”ٻاهرين مدد طلب ڪرڻ ۽ غداريءَ سان هڪ ضيافت ۾ مکيه يهودين جو قتل عام ڪرڻ“ بنو اوس ۽ بنو خزرج آخرڪار مديني تي غالب اچي ويا. 
اڪثر جديد مورخ مسلمانن جي ان دعويٰ کي قبول ڪن ٿا ته بغاوت کان پوءِ يهودي قبيلا اوس ۽ خزرج جا ماتحت ٿي ويا. جڏهن ته، اسڪاٽش اسڪالر، وليم مونٽگومري واٽ جي مطابق، يهودي قبيلن جي گراهڪ 627ع کان اڳ واري دور جي تاريخي حسابن مان پيدا نه ٿي آهي، ۽ هن برقرار رکيو ته يهودين جي آبادي سياسي آزادي جي هڪ اندازي کي برقرار رکيو. ابتدائي مسلمان تاريخدان ابن اسحاق آخري يمن جي بادشاهه هميريءَ ۽ يثرب جي رهاڪن جي وچ ۾ هڪ قديم تڪرار ٻڌائي ٿو ته جڏهن بادشاهه نخلستان مان لنگهي رهيو هو، تڏهن رهاڪن سندس پٽ کي قتل ڪري ڇڏيو، ۽ يمن جي حاڪم ماڻهن کي ڌمڪيون ڏنيون ته هو ماڻهن کي ختم ڪري ڇڏيندا ۽ کجيون ڪٽي ڇڏيندا. ابن اسحاق جو چوڻ آهي ته کيس بنو قريظه قبيلي جي ٻن عالمن ائين ڪرڻ کان روڪيو هو، جن بادشاهه کي نخلستان کي بچائڻ لاءِ عرض ڪيو هو، ڇاڪاڻ ته اها اها جاءِ هئي، جنهن ڏانهن قريش جو هڪ نبي ايندڙ وقت ۾ هجرت ڪندو، ۽ سندس گهر ۽ آرام گاهه هوندو. يمن جي بادشاهه اهڙي طرح هن شهر کي تباهه نه ڪيو ۽ يهوديت ۾ تبديل ٿي ويو. هو ربین کي پاڻ سان وٺي ويو، ۽ مڪي ۾، انهن مبينا طور تي ڪعبي کي ابراهيم جي تعمير ڪيل عبادت گاھہ جي طور تي تسليم ڪيو ۽ بادشاهه کي صلاح ڏني ته &quot;مڪي جي ماڻهن ڇا ڪيو: کعبہ جو طواف ڪرڻ، ان جي تعظيم ۽ احترام ڪرڻ، پنهنجو مٿو ڪٽايو ۽ تمام عاجزي سان هلو جيستائين هو پنهنجي حدن کي ڇڏي نه ويو. ابن اسحاق جو بيان آهي ته يمن جي ويجهو اچڻ تي ربي ماڻهن کي هڪ معجزو ڏيکاريو ته جيئن هو هڪ باھ مان بغير ڪنهن نقصان جي ٻاهر نڪري ۽ يمن جي ماڻهن يهوديت کي قبول ڪيو. 
آخرڪار بنو اوس ۽ بنو خزرج هڪ ٻئي جا دشمن ٿي ويا ۽ حضرت محمد ﷺ جي هجرت (هجرت 622ع) تائين مديني ڏانهن 120 سالن تائين وڙهندا رهيا ۽ پاڻ ۾ وڙهيا ويا. بنو نضير ۽ بنو قريظه بنو اوس سان اتحاد ڪيو ويو، جڏهن ته بنو قينقاع بنو خزرج جو ساٿ ڏنو. هنن ڪل چار جنگيون وڙهيون سندن آخري ۽ سڀ کان خوني لڙائي بعث جي جنگ هئي، جيڪا محمد ﷺ جي اچڻ کان ڪجھ سال اڳ وڙھي وئي هئي. جنگ جو نتيجو اڻ کٽ هو، ۽ جنگ جاري رهي. عبدالله بن ابي، بنو خزرج جو هڪ سردار، جنگ ۾ حصو وٺڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو هو، جنهن ڪري هن کي عدل ۽ امن لاءِ شهرت ملي. هو محمد ﷺ جي اچڻ کان اڳ شهر جو سڀ کان وڌيڪ معزز رهاڪو هو. هلندڙ تڪرار کي حل ڪرڻ لاءِ يثرب جي رهاڪن، مڪي کان ٻاهر هڪ جاءِ، عقبه ۾ محمد ﷺ سان ڳجهي ملاقات ڪئي، جنهن کيس ۽ سندس مومنن جي هڪ ننڍڙي ٽولي کي شهر ۾ اچڻ جي دعوت ڏني، جتي محمد ﷺ جن گروهن جي وچ ۾ ثالث جي خدمت ڪري سگهي ۽ سندس برادري آزاديءَ سان پنهنجي عقيدي تي عمل ڪري سگهي. 
===محمد ﷺ ۽ راشدين جي دور ۾=== 
سال 622ع ۾ محمد صلي الله عليه وآله وسلم ۽ هڪ اندازي مطابق 70 مڪي مهاجرن يثرب ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڪجهه مهينن جي عرصي ۾ مڪي کي ڇڏي ڏنو، هڪ اهڙو واقعو جنهن شهر جي مذهبي ۽ سياسي منظرنامي کي مڪمل طور تبديل ڪري ڇڏيو. اوس ۽ خزرج قبيلن جي وچ ۾ پراڻي دشمني ختم ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻن عرب قبيلن ۽ ڪجهه مقامي يهودين اسلام جي نئين مذهب کي قبول ڪيو.محمد ﷺ، پنهنجي ڏاڏي جي ذريعي خزرج سان ڳنڍيل هو، هن شهر جي اڳواڻ طور تي اتفاق ڪيو ويو. يثرب جا رهاڪو جن ڪنهن پس منظر جي اسلام قبول ڪيو هو؛ ڪافر عرب يا يهودي، انصار (مددگار) سڏيندا هئا. 
ابن اسحاق جي مطابق، علائقي جي سڀني جماعتن مديني جي معاھدي (میثاق مدینہ) تي اتفاق ڪيو، جنهن ۾ سڀني جماعتن محمد ﷺ جي اڳواڻي ۾ گڏيل تعاون جو عزم ڪيو. هن دستاويز جي نوعيت، جيئن ابن اسحاق پاران ریڪارڊ ڪيل ۽ ابن هشام طرفان منتقل ڪئي وئي آهي، جديد مغربي مورخن جي وچ ۾ تڪرار جو موضوع آهي، جن مان ڪيترن جو خيال آهي ته اهو &quot;معاهدو&quot; ممڪن آهي ته مختلف تاريخن جي لکت جي بدران زباني، مختلف معاهدن جو مجموعو آهي، ۽ اهو واضح ناهي ته اهي ڪڏهن ٺاهيا ويا هئا. ٻيا عالم، جيتوڻيڪ، مغربي ۽ مسلمان، ٻنهي جو دليل آهي ته معاهدي جو متن، ڇا هڪ واحد دستاويز اصل ۾ يا ڪيترائي؟ ممڪن آهي ته اسان وٽ موجود قديم ترين اسلامي متنن مان هڪ آهي. يمن جي يهودي ذريعن ۾، محمد ۽ سندس يهودي رعيت جي وچ ۾ هڪ ٻيو معاهدو تيار ڪيو ويو، جيڪو ڪتاب ذمت النبي جي نالي سان مشهور آهي، جيڪو 3هين هجري (625ع) ۾ لکيو ويو، ۽ جنهن ۾ عرب ۾ رهندڙ يهودين کي سبت جي ڏينهن جي اظهار  ۽ انهن جي پاسي جا تالا وڌائڻ لاءِ جي آزادي ڏني وئي. ان جي بدلي ۾، انهن کي هر سال پنهنجي سرپرستن جي حفاظت لاء جزيه ادا ڪرڻو هو، جڏهن ته مسلمان زڪوات ادا ڪندا هئا.

جبل احد، جامع سيد الشهداء جي پراڻي مسجد سان گڏ، جنهن جو نالو حضرت محمد ﷺ جي چاچي حمزه بن عبدالمطلب جي نالي پٺيان آهي. مسجد 2012 ۾ ڊهي وئي ۽ ان جي جاءِ تي ساڳئي نالي سان هڪ نئين، وڏي مسجد ٺاهي وئي. 

سال 625ع ۾ ابو سفيان بن حرب، مڪي جو هڪ وڏو سردار، جنهن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو، مديني جي خلاف مڪي جي فوج جي اڳواڻي ڪئي. محمد ﷺ قريش جي لشڪر سان اٽڪل 1000 مسلمانن جی لشڪر سان ملڻ لاءِ روانو ٿيو، پر جيئن ئي لشڪر ميدان جنگ جي ويجهو پهتو ته عبدالله بن ابي جي ماتحت 300 ماڻهو پوئتي هٽي ويا، جنهن ڪري مسلمان فوج جي حوصلي کي سخت ڌڪ رسيو. محمد ﷺ پنهنجي هاڻوڪي 700 مسلمانن جی مضبوط فوج سان مارچ ڪندو رهيو ۽ 50 تير اندازن جي هڪ ٽولي کي هڪ ننڍي ٽڪريءَ تي چڙهڻ جو حڪم ڏنو، جنهن کي هاڻي جبل الرماح (تیر اندازن جو جبل) چيو وڃي ٿو ته جيئن مڪي جي گهوڙي سوارن تي نظر رکي ۽ مسلمانن جي فوج جو پوئين پاسي کي تحفظ فراهم ڪري. جيئن جنگ گرم ٿي، مڪي وارن کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو ويو. اڳين طرف تير اندازن کان اڳتي وڌيو ويو ۽ جنگ کي مسلمانن جي فتح ٿيندي ڏسي، تير انداز وارن فيصلو ڪيو ته اهي پوئتي هٽڻ وارا مڪي وارن جو تعاقب ڪن. هڪ ننڍڙي پارٽي، تنهن هوندي به، پوئتي رهي. باقي سڀني کي عرض ڪيو ته محمد ﷺ جي حڪم جي نافرماني نه ڪن. اهو ڏسي ته تيرنداز ٽڪريءَ تان هيٺ لهڻ شروع ڪري رهيا هئا، خالد بن وليد، جيڪو ھن وقت تائین مسلمان نا ھو، پنهنجي يونٽ کي ٽڪريءَ تي گهيرو ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ سندس گهوڙي سوارن جو تعاقب ڪيو ته هيٺ لهندڙ تيرانداز کي ٽڪريءَ جي اڳيان ميدان ۾ پڪڙي منظم طريقي سان ماريو ۽ ڏسندو رهيو. سندن مايوس ڪامريڊن تي، جيڪي ٽڪريءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا، جيڪي حملي آورن کي ناڪام بڻائڻ لاءِ تير هلائي رهيا هئا، پر ڪو به اثر نه ٿيو. بهرحال، مڪي وارن مديني تي حملو ڪري پنهنجو فائدو نه ورتو ۽ مڪي ڏانهن موٽي آيا. مدني (مديني وارا) کي وڏو نقصان رسيو ۽ محمد ﷺ زخمي ٿي پيو. 
===خندق جي جنگ===

خندق جي جنگ واري جاءِ تي ستن مسجدن مان ٽن کي جديد مسجد الفتح ۾ شامل ڪيو ويو، هتي پس منظر ۾ جبل السلع ۽ پيش منظر ۾ مقامي سامان وڪڻڻ واري دڪان جي تصوير آهي. 

سال 627ع ۾ ابو سفيان هڪ ٻي لشڪر کي مديني طرف روانو ڪيو. سندس ارادن کان واقف ٿي، نبي ﷺ شهر جي اترئين پاسي کان بچاءَ لاءِ تجويزون طلب ڪيون، ڇاڪاڻ ته اوڀر ۽ اولهه آتش فشاني پٿرن سان محفوظ هئا ۽ ڏکڻ کجين جي وڻن سان ڍڪيل هو. سلمان الفارسي، هڪ فارسي صحابي، جيڪو ساساني جنگي حڪمت عملين کان واقف هو، هن شهر جي حفاظت لاءِ خندق کوٽڻ جي سفارش ڪئي، جنهن کي نبي ﷺ قبول ڪيو. ان بعد جو محاصرو خندق جي جنگ ۽ قریش جی ڪنفيڊرٽس جي جنگ جي نالي سان مشهور ٿيو. هڪ مهيني جي گھيري ۽ مختلف لڙائيءَ کان پوءِ، سخت سياري جي ڪري مڪي وارا وري واپس هليا ويا. محاصري دوران ابو سفيان يهودي قبيلي بنو قريظه سان رابطو ڪيو ۽ انهن سان هڪ معاهدو ڪيو ته مسلمان محافظن تي حملو ڪيو وڃي ۽ محافظن کي موثر انداز ۾ گهيرو ڪيو وڃي. تنهن هوندي به اهو مسلمانن طرفان دفاع ڪيو ويو ۽ منصوبو ناڪام ٿي ويو. اهو مديني جي آئين (میثاق مدینہ) جي ڀڃڪڙي هئي ۽ مڪي لشڪر جي واپسي کان پوء، نبي ﷺ فوري طور تي قريظه جي خلاف مارچ ڪيو ۽ انهن جي مضبوط قلعن جو گهيرو ڪيو. يهودي فوجن آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. بنو اوس جي ڪجهه ميمبرن پنهنجن پراڻن اتحادين جي طرفان ڳالهين تي اتفاق ڪيو ۽ نبي ﷺ  انهن جي سردارن مان هڪ، سعد بن معاذ کي جج مقرر ڪرڻ تي راضي ٿي ويو، جيڪو اسلام قبول ڪري چڪو هو. سعد فيصلو ڪيو ته قبيلي جي سڀني مردن کي قتل ڪيو وڃي ۽ عورتن ۽ ٻارن کي غلام بڻايو وڃي. ان عمل کي دفاعي انداز ۾ تصور ڪيو ويو ته جيئن مسلمان برادري مديني ۾ پنهنجي بقاءَ جو يقين رکي سگهي. فرانسيسي مؤرخ رابرٽ منٽران جو خيال آهي ته ان نقطه نظر کان اها ڪاميابي هئي، ان نقطي کان پوءِ مسلمانن کي بنيادي طور تي توسيع ۽ فتح جو سامان ڪيو ء بقا ۽ سان واسطو نه هو. 
هجرت کان پوءِ ڏهن سالن ۾ مديني جو بنياد وڌو جتان نبي ﷺ ۽ مسلمان فوجن حملو ڪيو ۽ ان تي حملا ڪيا ۽ اتان ئي هن مڪي تي ڪاهه ڪئي ۽ سال 630ع ۾ بغير جنگ جي ان ۾ داخل ٿيو. اسلام ۾ مڪي جي وڌندڙ اهميت، ڪعبة الله جي اسلامي دنيا جي مرڪز جي اهميت، نماز جي سمت (قبلی) جي حيثيت ۽ حج ۾. نبي ﷺ مديني واپس آيو، جيڪو ڪجهه سالن تائين رهيو. اسلام جو سڀ کان اهم شهر ۽ ابتدائي خلافت راشدين جي انتظام جو بنياد. فرض ڪيو ويو آهي ته هن شهر جو نالو مدينہ النبي (عربي ۾ &quot;پيغمبر جو شهر&quot;) نبي ﷺ جي نبوت جي اعزاز ۾ رکيو ويو آهي ۽ شهر هن جي دفن جي جڳهه آهي.

==جاگرافي== 
مدينو حجاز جي علائقي ۾ واقع آهي جيڪو 200 ڪلوميٽر (120 ميل) ويڪرو پٽي نفود ريگستان ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي وچ ۾ آهي. لڳ ڀڳ 720 ڪلوميٽر (450 ميل) رياض جي اتر اولهه ۾ واقع آهي جيڪو سعودي ريگستان جي مرڪز ۾ آهي. شهر سعودي عرب جي اولهه سامونڊي ڪناري کان 250 ڪلوميٽر (160 ميل) پري آهي ۽ تقريبن 620 ميٽر (2,030 فوٽ) سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي.'30°36  ڊگھائي ڦاڪ اوڀر ۽ '28°24 ويڪرائي ڦاڪ اتر تي واقع آهي. اهو اٽڪل 589 چورس ڪلوميٽر (227 چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. شهر کي 12 ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي، جن مان 7 کي شهري ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي، جڏهن ته باقي 5 کي مضافات ۾ ورهايو ويو آهي. 
===بلندي=== 
حجاز جي علائقي جي اڪثر شهرن وانگر، مدينو تمام گهڻي بلندي تي واقع آهي. مڪي کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا بلند، هي شهر 620 ميٽر (2,030 فوٽ) سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي. جبل احد مديني جي بلند ترين چوٽي آهي ۽ 1,077 ميٽر (3,533 فوٽ) ڊگھي آهي. 
===جاگرافيائي بيهڪ===
مدينو هڪ ريگستاني نخلستان آهي جنهن جي چوڌاري حجاز جا جبل ۽ آتش فشاني ٽڪريون آهن. مديني جي چوڌاري مٽي گهڻو ڪري بيسالٽ تي مشتمل آهي، جڏهن ته جبلن، خاص طور تي شهر جي ڏکڻ ۾ قابل ذڪر، آتش فشاني راھ آهن جيڪي پيلوزوئڪ دور جي پهرين جيولوجيڪل دور جي تاريخ آهن. اهو ڪيترن ئي مشهور جبلن سان گهيريل آهي، خاص طور تي جبل الحجاج (حاجين جو جبل) اولهه ۾، جبل السلع اتر-اولهه، جبل العر يا قافلن جو جبل ڏکڻ ۽ جبل احد اتر ڏانهن آهي. هي شهر وادي العقل، وادي العقيق ۽ وادي الحمض جي ٽن وادين جي تري واري نقطي تي هڪ سڪل جبل جي پليٽ تي واقع آهي، ان ڪري، هتي خشڪ ريگستاني جبلن جي وچ ۾ وڏا سبز علائقا آهن. 
===موسم===
ڪوپن آبهوا جي درجه بندي (Köppen Scale) تحت، مدينو هڪ گرم ريگستاني آبهوا واري علائقي (BWh) ۾ پوي ٿو. اونهارو انتهائي گرم ۽ خشڪ هوندو آهي. ڏينهن جو گرمي پد °43 سينٽي گريڊ (°109 فارن هائيٽ) سان گڏ رات جو تقريباً °29 سينٽي گريڊ (°84 فارن هائيٽ) هوندو آهي. جون ۽ سيپٽمبر جي وچ ۾ °45 سينٽي گريڊ (°113 فارن هائيٽ) کان مٿي گرمي پد غير معمولي ناهي. سيارو ٿڌو هوندو آهي، گرمي پد رات جو °8 سينٽي گريڊ (°46 فارن هائيٽ) کان ڏينهن ۾ °25 سينٽي گريڊ (°77 فارن هائيٽ) تائين هوندو آهي. اتي تمام گھٽ برسات پوي ٿي، جيڪا تقريبن نومبر ۽ مئي جي وچ ۾ پوي ٿي. اونهاري ۾، هوا اتر۔اولهه آهي، جڏهن ته بهار ۽ سياري ۾، ڏکڻ۔اولهه آهي.

==اسلام ۾ اهميت==
مذهبي ماڳ جي حيثيت ۾ مديني جي اهميت ٻن مسجدن، [[مسجد نبوي]] ۽ [[مسجد قبا]] جي موجودگيءَ مان نڪتي. اهي ٻئي مسجدون حضرت محمد ﷺ جن پاڻ ٺاهيون هيون. اسلامي صحيفن ۾ مديني جي تقدس تي زور ڏنو ويو آهي. قرآن مجيد ۾ مديني جو ذڪر ڪيترائي ڀيرا آيو آهي. ٻه مثال آهن سوره توبه (آيت 101) ۽ سوره الحشر (آيت 8). مدني سورتون عام طور تي مڪي سورتن کان ڊگھيون هونديون آهن ۽ تعداد ۾ به وڏيون هونديون آهن. امام بخاري صحيح بخاري ۾ نقل ڪيو آهي ته انس بن مالڪ نبي ﷺ کان نقل ڪيو آهي ته: 
  ”مدينه ان جاءِ کان ان جاءِ تائين حرم آهي، ان جا وڻ نه وڍيا وڃن ۽ نه ڪا بدعت پيدا ڪئي وڃي ۽ نه ان ۾ ڪو گناهه ڪيو وڃي، ۽ جيڪو به ان ۾ بدعت پيدا ڪري يا گناهن جو ڪم ڪري ته پوءِ ان جو ڪو معافی نه ڪيو وڃي ۽ ان تی اللہ، ملائڪ ۽ سڀني ماڻھن جي لعنت ھجي.&quot; 
===مسجد نبوي=== 
اسلامي روايت موجب، مسجد نبوي ۾ هڪ نماز مسجد الحرام، جتي هڪ نماز ڪنهن ٻي مسجد ۾ هڪ لک 
نمازن جي برابر آهي، کان سواءِ ٻي ڪنهن به مسجد ۾ 1,000 نمازن جي برابر آهي. مسجد شروع ۾ صرف نماز لاءِ هڪ کليل جاءِ هئي ۽ نبي ﷺ جي روضي (رهائش جي جاءِ، جيتوڻيڪ لفظ جي لفظي معنيٰ آهي باغ) جي ڀرسان ان جي زالن جي گهرن سان گڏ، هڪ بلند ۽ ڍڪيل منبر هو. مسجد کي تاريخ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌايو ويو، ان جون ڪيتريون ئي اندروني خصوصيتون وقت جي حوالي سان جديد معيارن مطابق ترقي ڪيون ويون. 
جديد مسجد نبوي نبي ﷺ جي روضه جي مٿان واقع سائي گنبد جي ڪري مشهور آهي، جيڪو هن وقت نبي محمد ﷺ، حضرت ابوبڪر صديق رضی اللہ تعالٰی عنہ ۽ عمر فاروق رضی اللہ تعالٰی عنہ جي تدفين واري جاءِ طور ڪم ڪري ٿو ۽ روڊ جي نشانين ۾ استعمال ٿئي ٿو ۽ خود مديني لاءِ ھڪ آئڪن آهي. مسجد جو سمورو صحن 250 جھليندڙ ڇتين سان سج جي ڇانو ۾ آهي.

سج لٿي وقت اوڀر کان مسجد نبوي جو خوبصورت منظر. 
===مسجد قباء===
مسجد قباء ۾ نماز پڙهڻ سنت آهي. هڪ روايت ۾ سهل بن حنيف کان روايت آهي ته محمد ﷺ جن فرمايو: 
  ”جيڪو پنهنجي گهر ۾ غسل ڪري، پوءِ مسجد قبا ۾ اچي ۽ ان ۾ نماز پڙهي ته ان کي عمري جيترو ثواب آهي“. 
۽ ٻي روايت ۾ 
 ”جيڪو به ٻاهر نڪرندو جيستائين هن مسجد ۾ نه اچي، يعني مسجد قباء ۽ اتي نماز پڙهي ته اهو عمري جي برابر هوندو.&quot; 

بخاري ۽ مسلم ۾ لکيل آهي ته محمد صلي الله عليه وسلم هر ڇنڇر تي ٻه رڪعتون سنت نماز پڙهڻ لاءِ قباءَ ويندا هئا. مسجد قباءَ کي حضرت محمد ﷺ جن پنهنجي پراڻي شهر مديني ۾ اچڻ تي پاڻ تعمير ڪرايو هو. مسجد قباء جو ذڪر قرآن ۾ بالواسطه طور تي سوره توبه جي آيت نمبر 108 ۾ ڪيو ويو آهي. 
===ٻيون جایون=== 
====مسجد قبلتين==== 
مسجد القبلتين هڪ ٻي مسجد آهي جيڪا تاريخي لحاظ کان مسلمانن لاءِ اهم آهي. مسلمانن جو عقيدو آهي ته محمد ﷺ کي حڪم ڏنو ويو هو ته هو پنهنجي نماز جو رخ (قبلی) يروشلم ڏانهن بدلي ڪري مڪي ۾ ڪعبي ڏانهن نماز ادا ڪري. جيئن ته کيس سوره البقره جي آيت نمبر 143 ۽ 144 ۾ حڪم ڏنو ويو هو.هن وقت مسجد کي 4,000 کان وڌيڪ عبادت ڪندڙن کي رکڻ جي قابل وڌايو پيو آھي. ====مسجد الفتح ۽ ست مسجدون==== 
انهن تاريخي ست مسجدن مان ٽن کي تازو هڪ کليل صحن سان گڏ وڏي مسجد الفتح ۾ شامل ڪيو ويو آهي. سني ذريعن جو چوڻ آهي ته اهڙي ڪا به حديث يا ٻيو ڪو ثبوت نه آهي جنهن مان ثابت ٿئي ته محمد ﷺ انهن مسجدن جي فضيلت بابت ڪجهه چيو هجي. 
====جنت البقيع قبرستان====
جنت البقيع مديني ۾ هڪ اهم قبرستان آهي جتي محمد ﷺ جي خاندان جا ڪيترائي فرد، خليفن ۽ عالمن کي دفن ڪيو ويو آهي. 
===اسلامي اسڪاٽولوجي ۾===
====تمدن جي پڄاڻي==== 
مديني ۾ تهذيب جي خاتمي بابت حضرت ابو هريره کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ جن فرمايو: 
  ”ماڻهو مديني مان نڪرندا ته ان جي بهترين حالت هوندي به، ۽ ان ۾ جهنگلي پکين ۽ شڪاري جانورن کان سواءِ ٻيو ڪو به نه رهندو، ۽ آخري ماڻهو مري ويندا جيڪي قبيلي مزينه جا ٻه رڍا هوندا. پنهنجين رڍن کي مديني ڏانهن ڊوڙائي رهيا هوندا، پر ان ۾ ڪنهن کي به نه ڏسندا، ۽ جڏهن ثنیت الوداع جي واديءَ ۾ پهچندا ته اوندهه ۾ ڪري پوندا“. 
(البخاري، جلد 3، ڪتاب 30، حديث 98)

== آباديات ==
سال 2018 تائين، مديني صوبي جي رڪارڊ ٿيل آبادي 21,88,138 هئي،&lt;ref name=&quot;stats.gov.sa&quot;&gt;{{cite web |title=Population in Madinah Region According to Gender and Age groups |url=https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/table_1-4_0.xlsx |website=Saudi Census |access-date=6 February 2020 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206181911/https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/table_1-4_0.xlsx |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جن جي واڌ جي شرح %2.32 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Saudi Census Releases |url=https://www.stats.gov.sa/en/13 |website=Saudi Census |date=17 December 2015 |access-date=6 February 2020 |archive-date=7 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180907075332/https://www.stats.gov.sa/en/13 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; دنيا جي مسلمانن جي منزل هجڻ جي ڪري، مديني ۾ حج يا عمري جي ادائيگي کان پوءِ غير قانوني مهاجرت ٿيندي آهي، حڪومت پاران لاڳو ڪيل سخت ضابطن جي باوجود. بهرحال، مرڪزي حج ڪمشنر شهزاده خالد بن فيصل چيو ته 2018 ۾ غير قانوني طور تي رهڻ وارن زائرين جي تعداد ۾ %29 گهٽتائي آئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Al-Faisal : The Number of Illegal Staying Visitors have Dropped by 29%(Arabic) |url=https://sabq.org/P4TyhH |website=Sabq Newspaper |date=13 August 2019 |access-date=13 August 2019 |archive-date=15 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190815040400/https://sabq.org/P4TyhH |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

=== مذهب ===
سعودي عرب جي اڪثر شهرن وانگر، اسلام اهو مذهب آهي جنهن جي پيروي مديني جي آبادي جي اڪثريت ڪري ٿي. مختلف مڪتب فڪر (حنفي، مالڪي، شافعي ۽ حنبلي) جي سني اڪثريت آهي، جڏهن ته مديني ۽ ان جي آس پاس، جهڙوڪ نخواله ۾ هڪ اهم شيعه اقليت آهي. حرم کان ٻاهر، غير مسلم مهاجر مزدورن ۽ پرڏيهين جو وڏو تعداد موجود آهي.

==ثقافت==
[[File:Louvre - carreaux ottomans 07.jpg|thumb|upright|[[مسجد نبوي|نبوي مسجد]] مدينه جي نمائندگي ڪندڙ پينل. 18 صدي عيسويءَ ۾ ترڪي جي شهر ازنڪ ۾ مليو. جامع جسم، سليڪٽ ڪوٽ، شفاف چمڪ، انڊرگليز رنگيل.]]
[[مڪه مڪرمه]] وانگر، [[مدينہ صوبو|مدينو]] هڪ ثقافتي ماحول جي نمائش ڪري ٿو، هڪ اهڙو شهر جتي ڪيتريون ئي قوميتون ۽ ثقافتون گڏ رهن ٿيون ۽ روزانو هڪ ٻئي سان رابطو ڪن ٿيون. اهو صرف قرآن پاڪ جي ڇپائي لاءِ ڪنگ فهد ڪمپليڪس کي مدد ڪري ٿو. 1985 ۾ قائم ڪيل، دنيا ۾ قرآن جو سڀ کان وڏو پبلشر، اهو تقريباً 1100 ماڻهن کي ملازمت ڏئي ٿو ۽ ڪيترن ئي ٻولين ۾ 361 مختلف اشاعتون شايع ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Publications of King Fahd Complex (Arabic) |url=https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/statist/ |access-date=10 February 2020 |website=King Fahd Complex for the Printing of the Holy Quran |archive-date=13 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513044329/https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/statist/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ٻڌايو ويو آهي ته دنيا جي چوڌاري 400,000 کان وڌيڪ ماڻهو هر سال ڪمپليڪس جو دورو ڪندا آهن. هر گهمڻ واري کي سهولت جي دوري جي آخر ۾ قرآن جي هڪ مفت ڪاپي تحفي ۾ ڏني ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{cite web |title=About King Fahd Complex |url=https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/about/ |access-date=10 February 2020 |website=King Fahd Complex for the Printing of the Holy Quran |archive-date=13 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513041538/https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/about/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== عجائب گهر ۽ ثقافت ==

[[File:Medina_Art_Center.jpg|thumb|right|مدينه آرٽس سينٽر]]

[[المدينه ميوزيم|المدينه ميوزيم]] ۾ شهر جي ثقافتي ۽ تاريخي ورثي بابت ڪيترائي نمائش گهر موجود آهن، جن ۾ مختلف آثارِ قديمه جا مجموعا، بصري گيلريون ۽ پراڻي شهر جون ناياب تصويرون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Al Madinah Museum |url=http://sauditourism.sa/en/aboutKSA/CultureAndHistory/Museums/Pages/AlmadinahMuseum.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190501211056/https://www.sauditourism.sa/en/aboutKSA/CultureAndHistory/Museums/Pages/AlmadinahMuseum.aspx |archive-date=1 May 2019 |access-date=2019-05-21 |website=sauditourism.sa |language=en-us}}&lt;/ref&gt; هن ميوزيم ۾ [[حجاز ريلوي ميوزيم]] پڻ شامل آهي. 2011ع ۾ [[دار المدينه ميوزيم]] قائم ڪيو ويو، جيڪو مديني جي تاريخ، خاص طور شهر جي تعميراتي ۽ شهري ورثي کي اجاگر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Alhamdan |first=Shahd |date=2016-01-23 |title=Museum offers insight into history of Madinah |url=http://saudigazette.com.sa/article/147128 |access-date=2020-05-09 |website=Saudigazette |language=en |archive-date=6 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201206012625/https://saudigazette.com.sa/article/147128 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[محمد]] جي دور سان لاڳاپيل آثارِ قديمه يا تعميرون تقريباً موجود نه آهن، سواءِ ڪجهه پٿر جي دفاعي برجَن جي باقيات جي.&lt;ref name=&quot;RSEQ&quot;&gt;Robert Schick, ''Archaeology and the Quran'', [[Encyclopaedia of the Qur'an]]&lt;/ref&gt; [[پاڪ قرآن نمائش]] ۾ قرآن پاڪ جا ناياب مخطوطا ۽ ٻيون نمائشون موجود آهن، جيڪي [[مسجد نبوي]] جي چوڌاري قائم ڪيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Holy Quran Exhibition {{!}} Medina, Saudi Arabia Attractions |url=https://www.lonelyplanet.com/saudi-arabia/medina/attractions/holy-quran-exhibition/a/poi-sig/1611055/1341228 |access-date=2020-05-09 |website=Lonely Planet |language=en |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804133829/https://www.lonelyplanet.com/saudi-arabia/medina/attractions/holy-quran-exhibition/a/poi-sig/1611055/1341228 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2018ع ۾ قائم ٿيل [[مدينه آرٽس سينٽر]]، جيڪو ايم ايم ڊي اي (MMDA) جي ثقافتي شعبي جي نگراني هيٺ هلندو آهي، [[جديد فن]] ۽ [[همعصر فن]] جي واڌاري لاءِ وقف آهي. هن مرڪز جو مقصد فنونِ لطيفه کي هٿي ڏيڻ، سماج جي ثقافتي سرگرمين کي فروغ ڏيڻ ۽ هر عمر جي فنڪارن جي صلاحيتن کي اُجاگر ڪرڻ آهي. فيبروري 2020ع تائين، سماجي فاصلي ۽ ڪرفيو جي قدمن کان اڳ، هتي 13 کان وڌيڪ گڏيل ۽ انفرادي آرٽ نمائشون، هفتيوار ورڪشاپون ۽ علمي مذاڪرا منعقد ٿي چڪا هئا. هي مرڪز [[شاهه فهد پارڪ]] ۾ [[قبا مسجد]] جي ويجهو {{convert|8200|m2|ft2|abbr=off|sp=us}} ايراضيءَ تي قائم آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=MMDA Opens Medina Arts Center (Arabic) |url=https://www.alyaum.com/articles/6042035/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A-/%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9/%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%AA%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%AD-%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2%D8%A7-%D9%84%D9%84%D9%81%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%A9 |access-date=24 February 2020 |website=Al-Yaum Newspaper |date=17 July 2018 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803214431/https://www.alyaum.com/articles/6042035/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A-/%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9/%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%AA%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%AD-%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2%D8%A7-%D9%84%D9%84%D9%81%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%A9 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2018ع ۾ ايم ايم ڊي اي پاران [[عربي خطاطي]] جي واڌاري لاءِ ''مدينه فورم براءِ عربي خطاطي'' جو آغاز ڪيو ويو، جيڪو هر سال منعقد ٿيندو آهي. هن فورم ۾ عربي خطاطي بابت مذاڪرا ۽ 10 ملڪن جي 50 مشهور خطاطن جي فن پارن جي نمائش شامل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Madinah Forum of Arabic Calligraphy (Arabic) |url=https://www.al-madina.com/article/571879 |access-date=24 February 2020 |website=Al-Madina Newspaper |date=May 2018}}&lt;/ref&gt; [[دار القلم مرڪز براءِ عربي خطاطي]] [[مسجد نبوي]] جي اتر اولهه ۾، [[حجاز ريلوي ميوزيم]] جي سامهون واقع آهي. اپريل 2020ع ۾ هن مرڪز جو نالو بدلائي ''پرنس محمد بن سلمان سينٽر فار عربي خطاطي'' رکيو ويو ۽ [[سعودي عرب جي ثقافت واري وزارت|ثقافت واري وزارت]] جي &quot;عربي خطاطي جو سال&quot; (2020–2021ع) مهم جي سلسلي ۾ ان کي عالمي سطح جي عربي خطاطي مرڪز طور ترقي ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Prince Mohammed bin Salman Center of Arabic Calligraphy (Arabic) |url=https://www.spa.gov.sa/viewstory.php?lang=ar&amp;newsid=2079635 |access-date=27 April 2020 |website=Saudi Press Agency |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803212302/https://www.spa.gov.sa/viewstory.php?lang=ar&amp;newsid=2079635 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ايم ايم ڊي اي جي ثقافتي شعبي جي ٻين منصوبن ۾ ''مدينه فورم آف لائيو اسڪلپچر'' پڻ شامل آهي، جيڪو [[قبا اسڪوائر]] ۾ منعقد ڪيو ويو. هن فورم ۾ 11 ملڪن جي 16 مجسما سازن شرڪت ڪئي. فورم جو مقصد [[مجسما سازي]] جهڙي قديم فن کي اجاگر ڪرڻ ۽ نوجوان فنڪارن کي هن شعبي ڏانهن راغب ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=16 Sculptors Participate in Madinah Forum of Live Sculpture (Arabic) |url=https://www.spa.gov.sa/1750319 |access-date=24 February 2020 |website=Saudi Press Agency |archive-date=23 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200223222321/https://www.spa.gov.sa/1750319 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

تاريخي طور [[مدينو]] جي معيشت جو وڏو دارومدار [[کجور]] جي پيداوار ۽ ٻين زرعي سرگرمين تي رهيو آهي. 1920ع تائين مديني ۽ ان جي آسپاس 139 قسمن جون کجورون پوکيون وينديون هيون، جڏهن ته مختلف قسمن جون [[ڀاڄيون]] پڻ وڏي پيماني تي پيدا ڪيون وينديون هيون.&lt;ref name=Prothero83&gt;{{cite book |last=Prothero |first=G. W. |title=Arabia |year=1920 |publisher=H.M. Stationery Office |location=London |page=83 |url=http://www.wdl.org/en/item/11767/view/1/83/ |access-date=9 September 2013 |archive-date=27 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227051942/https://www.wdl.org/en/item/11767/view/1/83/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[مذهبي سياحت]] مديني جي معيشت جو سڀ کان اهم شعبو آهي. اسلام جي ٻئي مقدس ترين شهر ۽ ڪيترين ئي تاريخي اسلامي جڳهن جي موجودگي سبب هر سال 70 لک کان وڌيڪ زائر مديني جو رخ ڪندا آهن. [[حج]] جي موسم دوران حاجي [[حج]] جي ادائيگي لاءِ، جڏهن ته سڄو سال زائر [[عمرو]] ادا ڪرڻ لاءِ مديني ايندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://haj.gov.sa/ar/InternalPageCategories/Details/49 |title=منصة البيانات المفتوحة |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205195331/https://haj.gov.sa/ar/InternalPageCategories/Details/49 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

مديني ۾ ٻه صنعتي علائقا موجود آهن، جن مان وڏو صنعتي شهر 2003ع ۾ 10,000,000 چورس ميٽر ايراضيءَ تي قائم ڪيو ويو. ان جو انتظام [[سعودي اٿارٽي فار انڊسٽريل سٽيز اينڊ ٽيڪنالاجي زونز]] (MODON) سنڀالي ٿي. هي صنعتي علائقو [[پرنس محمد بن عبدالعزيز بين الاقوامي هوائي اڏو|پرنس محمد بن عبدالعزيز بين الاقوامي هوائي اڏي]] کان 50 ڪلوميٽر ۽ [[ينبع تجارتي بندرگاهه]] کان 200 ڪلوميٽر جي مفاصلي تي واقع آهي. هتي 236 ڪارخانا آهن، جيڪي پيٽروليم جون شيون، تعميراتي مواد، خوراڪي شيون ۽ ٻيون صنعتي شيون تيار ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://modon.gov.sa/ar/Cities/IndustrialCities/Pages/IndustrialCity.aspx?CityId=5ab5a824-f7fc-4658-8d09-b8291cf70412 |title=المدينة الصناعية بالمدينة المنورة |publisher=Modon.gov.sa |access-date=2022-02-12 |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804003535/https://modon.gov.sa/ar/Cities/IndustrialCities/Pages/IndustrialCity.aspx?CityId=5ab5a824-f7fc-4658-8d09-b8291cf70412 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ناليج اڪنامڪ سٽي، مدينو|ناليج اڪنامڪ سٽي (KEC)]] هڪ [[سعودي عرب]] جي [[جوائنٽ اسٽاڪ ڪمپني]] آهي، جيڪا 2010ع ۾ قائم ڪئي وئي. هي منصوبو [[ريئل اسٽيٽ ترقي]] ۽ علم تي ٻڌل صنعتن جي واڌاري تي مرڪوز آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://madinahkec.com/en/background/ |title=Background |access-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205200832/https://madinahkec.com/en/background/ |archive-date=5 February 2020 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; هي منصوبو اڃا ترقي جي مرحلي ۾ آهي، ۽ ان جي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ مديني ۾ روزگار جا موقعا نمايان طور وڌڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fdimagazine.com/news/fullstory.php/aid/1830/Economic_cities_a_rise.html |title=Economic cities a rise |archive-url=https://web.archive.org/web/20090924053753/http://www.fdimagazine.com/news/fullstory.php/aid/1830/Economic_cities_a_rise.html |archive-date=24 September 2009}}&lt;/ref&gt;

== انساني وسيلا ==

=== تعليم ۽ علمي سرگرميون ===

==== ابتدائي ۽ ثانوي تعليم ====

[[سعودي عرب جي تعليم واري وزارت]] [[مدينه صوبو|مدينه صوبي]] ۾ تعليم جي ذميوار اداري طور ڪم ڪري ٿي. وزارت صوبي ۾ ڇوڪرن لاءِ 724 ۽ ڇوڪرين لاءِ 773 سرڪاري اسڪول هلائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Number of Schools in Medina (Arabic) |url=https://edu.moe.gov.sa/Madinah/About/Pages/Statistics.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210834/https://edu.moe.gov.sa/Madinah/About/Pages/Statistics.aspx |archive-date=5 February 2020 |access-date=5 February 2020 |website=Madinah General Administration of Education}}&lt;/ref&gt;

[[طيبه هاءِ اسڪول]] سعودي عرب جي مشهور تعليمي ادارن مان هڪ آهي. هي اسڪول 1942ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان وقت ملڪ جو ٻيو وڏو اسڪول هو. سعودي عرب جا ڪيترائي وزير ۽ اعليٰ سرڪاري عملدار هن اداري جا فارغ التحصيل رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Taibah High School (Arabic) |url=https://www.al-madina.com/article/13791/%D8%B7%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D9%88%D8%B4%D9%8A%D8%A1-%D9%85%D9%86-%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AC%D9%8A%D8%A7%D9%84 |access-date=5 February 2020 |website=Al-Madina Newspaper |date=4 June 2010 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210835/https://www.al-madina.com/article/13791/%25D8%25B7%25D9%258A%25D8%25A8%25D8%25A9-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AB%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2588%25D9%258A%25D8%25A9-%25D9%2588%25D8%25B4%25D9%258A%25D8%25A1-%25D9%2585%25D9%2586-%25D9%2588%25D9%2581%25D8%25A7%25D8%25A1-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25A3%25D8%25AC%25D9%258A%25D8%25A7%25D9%2584 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== اعليٰ تعليم ۽ تحقيق ====

[[طيبه يونيورسٽي]] هڪ سرڪاري يونيورسٽي آهي، جيڪا صوبي جي رهواسين کي اعليٰ تعليم فراهم ڪري ٿي. هن يونيورسٽي جا 28 ڪاليج آهن، جن مان 16 [[مدينو]] ۾ واقع آهن. يونيورسٽي 89 علمي پروگرام پيش ڪري ٿي، ۽ 2020ع ۾ ان ۾ 69,210 شاگرد داخلا وٺي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=About Taibah University |url=https://www.taibahu.edu.sa/Pages/en/CustomPage.aspx?ID=47 |website=Taibah University |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210835/https://www.taibahu.edu.sa/Pages/en/CustomPage.aspx%3FID%3D47 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Islamic University of Medina Main Gate.jpg|thumb|[[اسلامي يونيورسٽي مدينو]] جو مکيه دروازو]]

[[اسلامي يونيورسٽي مدينو]]، جيڪا 1961ع ۾ قائم ڪئي وئي، علائقي جو سڀ کان پراڻو اعليٰ تعليمي ادارو آهي. هن يونيورسٽي ۾ لڳ ڀڳ 22 هزار شاگرد تعليم حاصل ڪري رهيا آهن. يونيورسٽي ۾ [[شريعت]]، [[قرآن]]، [[اصول الدين]]، [[حديث]] ۽ [[عربي ٻولي]] سميت مختلف اسلامي علمن ۾ تعليم ڏني وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20171113050828/http://www.saudinf.com/main/j42.htm University of Madinah]}} Saudi Info.&lt;/ref&gt; يونيورسٽي [[بي اي]]، [[ماسٽر ڊگري|ماسٽر]] ۽ [[ڊاڪٽري ڊگري|ڊاڪٽري]] سطح جون ڊگريون پڻ فراهم ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.4icu.org/reviews/4170.htm |title=University of Madinah |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210843/https://www.4icu.org/reviews/4170.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt; داخلا مسلمان شاگردن لاءِ اسڪالرشپ پروگرام تحت کليل هوندي آهي، جنهن ۾ رهائش ۽ روزاني خرچن جون سهولتون پڻ شامل هونديون آهن. 2012ع ۾ يونيورسٽي [[سائنس ڪاليج]] قائم ڪري پنهنجا پروگرام وڌايا، جتي [[انجنيئرنگ]] ۽ [[ڪمپيوٽر سائنس]] جا شعبا پڻ شروع ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Islamic University Starts the Admission for Science Programs for the First Time (Arabic) |url=http://www.alriyadh.com/744376 |website=Al-Riyadh Newspaper |access-date=15 November 2017 |archive-date=16 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181016120625/http://www.alriyadh.com/744376 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[المدينه ڪاليج آف ٽيڪنالاجي]]، جيڪو [[ٽيڪنيڪل اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ ڪارپوريشن]] (TVTC) جي نگراني هيٺ هلندو آهي، [[اليڪٽريڪل انجنيئرنگ]]، [[ميڪينيڪل انجنيئرنگ]]، [[ڪمپيوٽر سائنس]] ۽ [[اليڪٽرانڪس]] سميت ڪيترن ئي فني ۽ ٽيڪنيڪي شعبن ۾ ڊگري پروگرام پيش ڪري ٿو.{{Circular reference|date=August 2020}}

مديني ۾ خانگي اعليٰ تعليمي ادارن ۾ [[پرنس مقرن يونيورسٽي]]، [[عرب اوپن يونيورسٽي]] ۽ [[الريان ڪاليجز]] شامل آهن.

==ٽرانسپورٽ==
=== هوائي آمدرفت ===

[[File:Pano1-1.jpg|thumb|left|[[پرنس محمد بن عبدالعزيز بين الاقوامي هوائي اڏو]]]]

[[مدينو]] کي [[پرنس محمد بن عبدالعزيز بين الاقوامي هوائي اڏو]] ذريعي هوائي آمدرفت جون سهولتون حاصل آهن، جيڪو [[شاهراهه 340]] جي ڀرسان واقع آهي. هي هوائي اڏو ملڪي پروازن سان گڏ [[وچ اوڀر]] جي علائقائي منزلن ڏانهن مقرر بين الاقوامي پروازون پڻ هلائي ٿو. 2018ع ۾ 8,144,790 مسافرن جي اچ وڃ سان هي [[سعودي عرب]] جو چوٿون مصروف ترين هوائي اڏو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tavyatirimciiliskileri.com/en-EN/Documents/Dec_2018.pdf |title=TAV Traffic Results 2018 |access-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713073305/http://www.tavyatirimciiliskileri.com/en-EN/Documents/Dec_2018.pdf |archive-date=13 July 2019 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

10 سيپٽمبر 2015ع تي ''[[انجنيئرنگ نيوز-ريڪارڊ]]'' جي ٽئين سالياني ''گلوبل بيسٽ پروجيڪٽس ڪمپيٽيشن'' ۾ هن هوائي اڏي جي منصوبي کي دنيا جو بهترين منصوبو قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;arabian&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.arabianaerospace.aero/tav-have-constructed-the-world-s-best-airport.html |title=Arabian Aerospace – TAV have constructed the world's best airport |access-date=6 February 2020 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206024526/https://www.arabianaerospace.aero/tav-have-constructed-the-world-s-best-airport.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://enr.construction.com/opinions/blogs/criticalpath.asp?plckController=Blog&amp;plckBlogPage=BlogViewPost&amp;newspaperUserId=e5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999a&amp;plckPostId=Blog:e5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999aPost:25bc7b33-a207-4924-b584-145500911967&amp;plckScript=blogScript&amp;plckElementId=blogDest |title=ENR Announces Winners of 3rd Annual Global Best Projects Competition |access-date=25 October 2017 |archive-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150928233056/http://enr.construction.com/opinions/blogs/criticalpath.asp?plckController=Blog&amp;plckBlogPage=BlogViewPost&amp;newspaperUserId=e5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999a&amp;plckPostId=Blog%3ae5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999aPost%3a25bc7b33-a207-4924-b584-145500911967&amp;plckScript=blogScript&amp;plckElementId=blogDest |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

هي هوائي اڏو [[منا]] علائقي ۾ پهريون هوائي اڏو هو، جنهن کي [[ليڊرشپ اِن انرجي اينڊ انوائرنمينٽل ڊزائن]] (LEED) جو گولڊ سرٽيفڪيٽ مليو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tibahairports.com/en-EN/pressroom/Pages/PressReleaseDetail.aspx?pid=17 |title=PressReleaseDetail |access-date=25 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630023423/http://www.tibahairports.com/en-EN/pressroom/Pages/PressReleaseDetail.aspx?pid=17 |archive-date=30 June 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[حج]] جي موسم دوران هن هوائي اڏي تي مسافرن جو انگ وڌيڪ ٿي ويندو آهي.

[[File:Medina Buses Salam Road Stop.jpg|thumb|[[مدينو]] ۾ سلام روڊ اسٽيشن تي سرڪاري بس]]

===Roads===
In 2015, the [[Al Madinah Region Development Authority|MMDA]] announced Darb as-Sunnah (Sunnah Path) Project, which aims to develop and transform the {{convert|3|km|mi|abbr=on}} Quba'a Road connecting the Quba'a Mosque to the al-Masjid an-Nabawi to an avenue, paving the whole road for pedestrians and providing service facilities to the visitors. The project also aims to revive the [[Sunnah]] where Muhammed used to walk from his house (al-Masjid an-Nabawi) to Quba'a every Saturday afternoon.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Darb Al-Sunnah Project (Arabic) |url=https://www.al-madina.com/article/401608 |access-date=9 September 2015 |website=Al-Madinah Newspaper |date=9 September 2015 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803201415/https://www.al-madina.com/article/401608 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

The city of Medina lies at the junction of two of the most important Saudi highways, Highway 60 and Highway 15. Highway 15 connects Medina to [[Mecca]] in the south and onward and [[Tabuk, Saudi Arabia|Tabuk]] and [[Jordan]] in the north. Highway 60 connects the city with [[Yanbu]], a port city on the [[Red Sea]] in the west and [[Al-Qassim Region|Al Qassim]] in the east. The city is served by three [[ring road]]s: King Faisal Road, a 5&amp;nbsp;km ring road that surrounds [[Al-Masjid an-Nabawi]] and the downtown area, King Abdullah Road, a 27&amp;nbsp;km road that surrounds most of urban Medina and King Khalid Road is the biggest ring road that surrounds the whole city and some rural areas with 60&amp;nbsp;km of roads.

===Bus and rapid transit===
[[File:Haramain High Speed Railway Station in Medina.jpg|thumb|[[Haramain high-speed railway]] station at Medina]]
The bus transport system in Medina was established in 2012 by the [[Al Madinah Region Development Authority|MMDA]] and is operated by SAPTCO. The newly established bus system includes 10 lines connecting different regions of the city to [[al-Masjid an-Nabawi|Masjid an-Nabawi]] and the downtown area, and serves around 20,000 passengers on a daily basis.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Madina Buses Official (Arabic) |url=https://madinabuses.mda.gov.sa |website=Madina Buses Official Website |access-date=21 April 2022 |archive-date=3 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603050406/https://madinabuses.mda.gov.sa/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Medina Buses Serves 20k Passengers Daily (Arabic) |url=https://makkahnewspaper.com/article/1103561/%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%AF/20-%D8%A3%D9%84-%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%8A%D8%AF-%D9%8A%D9%88%D9%85%D9%8A%D8%A7-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%82%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D8%AF%D8%AF%D9%8A-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9 |website=Makkah Newspaper |date=19 May 2019 |access-date=19 May 2019 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206010400/https://makkahnewspaper.com/article/1103561/%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25A8%25D9%2584%25D8%25AF/20-%25D8%25A3%25D9%2584-%25D9%2585%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%258A%25D8%25AF-%25D9%258A%25D9%2588%25D9%2585%25D9%258A%25D8%25A7-%25D9%2585%25D9%2586-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2586%25D9%2582%25D9%2584-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AA%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25AF%25D9%258A%25D9%2586%25D8%25A9 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; In 2017, the MMDA launched the Madinah Sightseeing Bus service. [[Open top bus]]es take passengers on sightseeing trips throughout the day with two lines and 11 destinations, including Masjid an-Nabawi, [[Quba Mosque|Quba'a Mosque]] and [[Masjid al-Qiblatayn]] and offers audio tour guidance with eight different languages.&lt;ref&gt;{{cite web |title=City Sightseeing Medina |url=http://csmadinah.com/en/ |website=City Sightseeing Medina Official Website |access-date=6 February 2020 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206010401/http://csmadinah.com/en/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; By the end of 2019, the MMDA announced its plan to expand the bus network with 15 [[Bus rapid transit|BRT]] lines. The project was set to be done in 2023.&lt;ref&gt;{{cite web |title=36 Months to Create 15 Bus Lines in Medina (Arabic) |url=https://www.alwatan.com.sa/article/1032422/%D9%85%D8%AD%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA/36-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%A7-%D9%84%D8%A5%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A1-15-%D8%AE%D8%B7%D8%A7-%D9%84%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9%D8%A9-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9 |website=Al-Watan Newspaper |date=31 December 2019 |access-date=31 December 2019 |archive-date=31 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231155133/https://www.alwatan.com.sa/article/1032422/%D9%85%D8%AD%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA/36-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%A7-%D9%84%D8%A5%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A1-15-%D8%AE%D8%B7%D8%A7-%D9%84%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9%D8%A9-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; In 2015, the MMDA announced a three-line [[Medina Metro|metro]] project in extension to the public transportation master plan in Medina.&lt;ref&gt;{{cite web |title=MMDA Announces a 3-line Metro Project in Medina(Arabic) |url=https://aawsat.com/home/article/326216/%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%D8%AA%D9%86%D9%81%D9%8A%D8%B0-3-%D8%AE%D8%B7%D9%88%D8%B7-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88-%D9%88200-%D9%85%D8%AD%D8%B7%D8%A9-%D9%84%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AA |website=Asharq Al-Awsat Newspaper |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205221221/https://aawsat.com/home/article/326216/%25D9%2587%25D9%258A%25D8%25A6%25D8%25A9-%25D8%25AA%25D8%25B7%25D9%2588%25D9%258A%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25AF%25D9%258A%25D9%2586%25D8%25A9-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D9%2586%25D9%2588%25D8%25B1%25D8%25A9-%25D8%25AA%25D8%25B7%25D8%25B1%25D8%25AD-%25D8%25AA%25D9%2586%25D9%2581%25D9%258A%25D8%25B0-3-%25D8%25AE%25D8%25B7%25D9%2588%25D8%25B7-%25D9%2585%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2588-%25D9%2588200-%25D9%2585%25D8%25AD%25D8%25B7%25D8%25A9-%25D9%2584%25D9%2584%25D8%25AD%25D8%25A7%25D9%2581%25D9%2584%25D8%25A7%25D8%25AA |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===Rail===
{{Main|Haramain High Speed Railway}}
The historic Ottoman [[Hejaz railway]] was abandoned following World War I, and the Medina railway station was converted into a museum by the Saudi government. The [[Haramain High Speed Railway]] (HHR) came into operation in 2018, linking Medina and [[Mecca]], and passing through three stations: [[Jeddah]], [[King Abdulaziz International Airport]], and [[King Abdullah Economic City]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pictures: Saudi Arabia opens high-speed railway to public |url=https://gulfnews.com/world/gulf/saudi/pictures-saudi-arabia-opens-high-speed-railway-to-public-1.2289006 |access-date=2019-11-09 |website=gulfnews.com |date=12 October 2018 |language=en |archive-date=4 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190904120551/https://gulfnews.com/world/gulf/saudi/pictures-saudi-arabia-opens-high-speed-railway-to-public-1.2289006 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; It runs along {{convert|444|km|mi|abbr=off|sp=us}} at a speed of 300&amp;nbsp;km/h, and has an annual capacity of 60&amp;nbsp;million passengers.&lt;ref&gt;{{cite web |title=About Haramain High Speed Rail |url=https://sar.hhr.sa/sites/sro/Pages/en-us/AboutUs/OrganizationalInformation/MissionVision.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205221212/https://sar.hhr.sa/sites/sro/Pages/en-us/AboutUs/OrganizationalInformation/MissionVision.aspx |archive-date=5 February 2020 |access-date=5 February 2020 |website=Official Haramain High Speed Rail Website}}&lt;/ref&gt;

{{Collapsible list
 | expand = 
 | framestyle = 
 | titlestyle = 
 | title = Services at Medina station
 | liststyle = 
 | hlist = 
 | bullets = 
 | 1 =    {{anchor|station}}
{{adjacent stations|system=Saudi Arabia Railways
|line=Haramain High Speed Railway|right=King Abdullah Economic City}}
}}

==قابل ذڪر ماڻهو==
* [[حسن ابن علي]] رضي الله عنه (625-670ع)
* [[حسين ابن علي]] رضي الله عنه (626-680)
* [[مالڪ بن انس]] رضي الله عنه (711-795)
* علي سجاد (658 - 712) 
* محمد الباقر (676 - 732) 
* زيد بن علي (695-740) 
* جعفر الصادق (702-765) 
* موسيٰ ڪاظم (745-799) 
* علي الرضا (766 - 818) 
* محمد الجواد (811 - 835) 
* علي الهادي (828 - 868) 
* حسن العسڪري (844 - 874) 
* عزيز ديا (1914-1997)، ليکڪ 
* محمد عوام (1940ع) عالم 
* نثار مدني (1941)، سياستدان 
* جمال خاشقجي (1958-2018)، صحافي 
* سلمان الفراج (1989)، فٽبالر

==پڻ ڏسو==
{{Portal|سعودي عرب|اسلام}}
* المدينه ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي 
* روا المدينه 
* مديني جي تاريخ

==وڌيڪ پڙهڻ==
* عبدالباسط بدر (2013) - مدينه، منور شهر: تاريخ ۽ نشان - المدينه المنورة ريسرچ اينڊ اسٽڊي سينٽر - مدينه {{ISBN|978-603-90414-7-4}} 
*[[صفي الرحمان مبارڪپوري]] (2004) مدينه منوره جي تاريخ - دارالسلام پبلشرز - رياض {{ISBN|978-996-08921-1-5}}

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:مدينه المنوره]]
[[زمرو:مقدس شهر]] 
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:مدينه صوبو]] 
[[زمرو:اسلامي مقدس شهر]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ اسلام]]
[[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد علائقا]]</text>
      <sha1>3yjc00b6w2hkmvzf7exmebz38img2zx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389948</id>
      <parentid>389947</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T17:31:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76732" sha1="6cjvcaq55hgl7zfd2iv0l6mfxepzlz2" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = مدينه منوره
| official_name = المدينة المنورة
| native_name = المدينة
| settlement_type = [[شھر]]
| image_skyline = {{Multiple image
| total_width       = 300
| image1            = Madeena masjid nabavi 12122008230.jpg
| image2            = Quba Mosque 2013 09.jpg
| image3            = Hijaz Railway Station 2020.jpg
| image4            = Mount Uhud.JPG
| image5            = Masjid al-Qiblatain.jpg
| image6            = Al-Baqi Cemetery 2021.jpg
| caption1    = [[مسجد نبوي]]
| caption2    = [[مسجد قبا]]
| caption3    = [[حجاز ریلوي]]
| caption4    = [[جبل احد]]
| caption5    = [[قبلتین مسجد]]
| caption6    = [[جنت البقيع قبرستان]]
| perrow            = 1/2/2
| border            = infobox
}}
| image_flag = 
| flag_size = 135px
| image_seal = 
| pushpin_map = Saudi Arabia#Asia
| pushpin_mapsize = 
| pushpin_map_caption = نقشي م مدیني جو مقام
| pushpin_label_position = right
| pushpin_relief = yes
| coordinates = {{coord|24|28|12|N|39|36|36|E|region:SA|display=inline,title}}
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}}
| subdivision_type1 = [[صوبو]]
| subdivision_name1 = مدینو صوبو
| leader_title = [[مئیر]]
| leader_name = فھد البیلھشی&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fahad Al-Belaihshi Appointed Mayor of Madinah by a Royal Decree (Arabic) |url=https://sabq.org/cL3zph |archive-date=12 April 2021 |access-date=29 December 2020 |website=Sabq Online Newspaper |date=7 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412164558/https://sabq.org/cL3zph |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = صوبائي گورنر
| leader_name1 = شھزادو سلمان بن سلطان السعود
| area_total_km2 = 589
| area_total_sq_mi = 227
| area_metro_km2 = 22900
| elevation_m = 620
| elevation_ft = 2030
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Medina Governorate |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/madina/0301__al_mad%C4%ABnah_al_munuwarah/ |access-date=2024-02-03 |website=City Population |archive-date=4 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204001752/https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/madina/0301__al_mad%C4%ABnah_al_munuwarah/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_total = 14,11,599
| population_as_of = سال 2022ع جی آدمشماری
| population_density_km2 = auto
| population_note = 
| population_metro = 14,77,047 (مدینہ گورنریٹ)
| website = {{URL| https://www.amana-md.gov.sa/}}
| timezone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]]
| utc_offset = +03:00
| native_name_lang = ar
| other_name = مدينة النبي (نبي جو شھر)&lt;br&gt;المدينة النبوية (نبي وارو شھر)&lt;br&gt;العاصمة الإسلامية الأولى&lt;br&gt;(اسلام جو پھریون گاديء جو ھنڌ)&lt;br&gt;طيبة الطيبة (پاڪن م پاڪ)
| parts_type = [[ضلعا]]
| population_density_sq_mi = 5212
| established_date2 = 5 دسمبر، 1925ع
| governing_body = مدیني جي علاقائي بلدیا
| elevation_max_m = 1077
| elevation_max_point = [[Mount Uhud]]
| established_title2 = حجاز مقدس جی سعودی حکومت
| established_date = ناھین صدی قبل مسیح
| government_type = بلدیا
| population_rank = 4ھون
| named_for = [[محمد|نبی محمد صلی اللہ علیہ وسلم جی نالی تی]]
| established_date1 = سال 622 عیسوی، پھریون سال ھجری
| established_title1 = ھجرت
| established_title = پھریون آباد تیو
| population_demonym = مدني
| parts = * بلد
** الحرم
** قبا
** احد
** العوالی
** العقیق 
** العیون 
** البیداء
* مضافتی
** العقول
** الموالی
** المندسہ
** ابیار المشی 
** الفریش
| population_density_urban_km2 = 
| area_urban_sq_mi = 
| area_rural_km2 = 
| population_density_urban_sq_mi = 
| blank_name_sec1 = 
| population_rural = 
| blank_info_sec1 = 
| module = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |frame-height=300 | stroke-width=1 |shape-fill-opacity=0.2 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}}
}}
'''مدينه منوره''' (عربي: المدينة المنورة؛  روشني وارو شهر ) ۽ عام طور تي مدينو يا مدينه (المدينة) جي نالي سان پڻ آسان ڪيو ويو آهي. مدینو [[اسلام]] جي تاريخ ۾ پهريون راڄڌاني آهي ۽ [[مڪه مڪرمه]] کان پوءِ مسلمانن لاءِ ٻيو مقدس مقام آهي. اهو [[مدينہ صوبو|مدينه صوبي]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي، جيڪو [[حجاز]] جي تاريخي سرزمين تي واقع آهي، جيڪو [[سعودي عرب]] جي اولهه ۾، مڪي کان اٽڪل 400 ڪلوميٽر اتر اوڀر طرف آهي&lt;ref name=&quot;amana-md.gov.sa2&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20060502182207/http://www.amana-md.gov.sa/WebLinks/Amanageography.aspx أمانة المدينة المنورة، موقع ومساحة المدينة المنورة] تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]]&lt;/ref&gt; ۽  [[ڳاڙهو سمنڊ]] سان 150 ڪلوميٽر اوڀر طرف آهي. سڀ کان ويجھو بندرگاهه ينبوع بندرگاهه آهي، جيڪو اولهه طرف 220 ڪلوميٽر پري آهي.&lt;ref name=&quot;amana-md.gov.sa3&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20060502182207/http://www.amana-md.gov.sa/WebLinks/Amanageography.aspx أمانة المدينة المنورة، موقع ومساحة المدينة المنورة] تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]]&lt;/ref&gt; مديني جي ايراضي اٽڪل 589 چورس ڪلوميٽر آهي،&lt;ref name=&quot;al-madinah.org2&quot;&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454 موقع ومساحة المدينة]، مركز بحوث ودراسات المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075035/http://al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; جنهن مان 99 ڪلوميٽر پري شهري علائقو آهي. هي علائقو شهري علائقي کان ٻاهر آهي، ۽ ان ۾ جبلن، وادين، سيلاب جي ڍڳن، ريگستاني زمينن، زرعي زمينن، قبرستانن ۽ هاءِ وي نيٽ ورڪ جا حصا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;al-madinah.org3&quot;&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454 موقع ومساحة المدينة]، مركز بحوث ودراسات المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075035/http://al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; سال &lt;small&gt;2022&lt;/small&gt; ع جي آبادي &lt;small&gt;14,11,599&lt;/small&gt; آهي، اهو ملڪ جو چوٿون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. تقريبن &lt;small&gt;58.5&lt;/small&gt; سيڪڙو آبادي سعودي شهري آهن ۽ &lt;small&gt;41.5&lt;/small&gt; سيڪڙو پرڏيهي آهن.

مديني جو بنياد پيغمبر صلی اللہ علیہ وسلم جي هجرت کان 1500 سال اڳ رکيو ويو&lt;ref&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=7362 بداية تأسيس المدينة]، مركز بحوث ودراسات المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305141654/http://al-madinah.org/madina/sections.php?sid=7362|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; ۽ مديني ۾ دنيا جي قديم ترين مسجدن مان ٽي شامل آهن ۽ مسلمانن لاءِ سڀ کان اهم آهن: مسجد نبوي، مسجد قبا&lt;ref&gt;[http://www.hajinformation.com/main/h2022.htm وزارة الحج في المملكة العربية السعودية: مسجد قباء] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170822095754/http://www.hajinformation.com/main/h2022.htm|date=22 أغسطس 2017}}&lt;/ref&gt; ۽ قبلتين مسجد. مديني کي مسلمانن لاءِ ان جي اهميت پيغمبر اسلام جي هجرت کانپوء ان جي سڄي زندگي مديني ۾ رهڻ کان ملي ٿي. تمام اهم هنڌن مان هڪ آهي ۽ مسلمان قرآن شريف جي انهن سورتن کي مدني سورتون سڏين ٿا جيڪي مديني ڏانهن هجرت کان پوءِ نازل ٿيون، ۽ ان جو واحد لفظ ”مدني سورت“ آهي.&lt;ref&gt;[http://books.google.co.uk/books?id=ZcMHD5WWL7AC&amp;pg=PA26&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca&amp;hl=en&amp;ei=n9wFTvG7F8q68gPK2IHfDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false القيمة التاريخية للقرآن الكريم والحديث النبوي الشريف] أ.م. خان {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209052458/http://books.google.co.uk/books?id=ZcMHD5WWL7AC&amp;pg=PA26&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca&amp;hl=en&amp;ei=n9wFTvG7F8q68gPK2IHfDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CDAQ6AEwAA|date=09 فبراير 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://books.google.co.uk/books?id=5ShMqiiJbNYC&amp;pg=PA61&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca+surah&amp;hl=en&amp;ei=oOAFTry8H4as8gOv5-XpDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEAQ6AEwBA#v=onepage&amp;q&amp;f=false ما ينبغي أن يعرفه الجميع عن القرآن الكريم]، أحمد الليثي {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150108032632/http://books.google.co.uk/books?id=5ShMqiiJbNYC&amp;pg=PA61&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca+surah&amp;hl=en&amp;ei=oOAFTry8H4as8gOv5-XpDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEAQ6AEwBA|date=08 يناير 2015}}&lt;/ref&gt; شهر جي آبادي اٽڪل 14,11,599 ماڻهن تي مشتمل آهي.&lt;ref&gt;{{استشهاد ويب|مسار=https://portal.saudicensus.sa/portal/public/1/15/101460?type=TABLE|عنوان=تعداد السعودية - السكان حسب - الهيئة السعودية للإحصاء|تاريخ الوصول=1 أغسطس 2023|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20230714141738/https://portal.saudicensus.sa/portal/public/1/15/101460?type=TABLE|تاريخ أرشيف=2023-07-14}}&lt;/ref&gt; ۽ شهر ۾ ڪيترائي نشان ۽ يادگار شامل آهن، جن ۾ شايد سڀ کان نمايان مسجد نبوي آهي، جيڪا مڪي جي مسجد الحرم کان پوءِ مسلمانن لاءِ ٻي مقدس مسجد سمجهي وڃي ٿي، ان کان علاوه جنت البقيع قبرستان، جيڪو شهر جي ماڻهن جو مکيه قبرستان آهي ۽ جنهن ۾ ڪيترائي اصحاب رضوان اللہ علیھم اجمعین دفن آهن،&lt;ref&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=618 أماكن تشرع زيارتها]، مركز بحوث ودراسات المدينة، تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305023809/http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=618|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; مسجد قبا اسلام ۾ ٺاهيل پهرين مسجد هئي، قبلتين جي مسجد، جبل احد ۽ ڪيتريون ئي واديون، کوهه، گهاٽيون، رستا ۽ پراڻيون ماڳ آھن.

==نالا== 
===يثرب=== 
اسلام جي آمد کان اڳ، شهر يثرب (عربي: يَثْرِب) جي نالي سان مشهور هو. يثرب لفظ هاران ۾ مليل هڪ لکت ۾ ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو بابل جي بادشاهه نابونڊيڊس (ڇهين صدي قبل مسيح) سان تعلق رکي ٿو ۽ ايندڙ صدين ۾ ڪيترن ئي متنن ۾ چڱيءَ طرح تصديق ٿيل آهي. اهو نالو قرآن جي سورت 33 جي آيت نمبر 13 ۾ پڻ درج ٿيل آهي: 
اسلام جي ظهور کان اڳ ”يثرب“ جي نالي سان مشهور هو، ان جو ذڪر قرآن مجيد ۾ آهي: 

 &quot;وَإِذْ قَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ يَا أَهْلَ يَثْرِبَ لَا مُقَامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَمَا هِيَ بِعَوْرَةٍ إِنْ يُرِيدُونَ إِلَّا فِرَارًا&quot;(سورة الأحزاب)&lt;ref&gt;سورة الأحزاب - الآية رقم 13&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&amp;ID=2765&amp;idfrom=0&amp;idto=0&amp;flag=1&amp;bk_no=48&amp;ayano=0&amp;surano=0&amp;bookhad=0 المكتبة الإسلامية، كتاب الجامع لأحكام القرآن، سورة الأحزاب، قوله تعالى: ''وإذ قالت طائفة منهم يا أهل يثرب لا مقام لكم فارجعوا''] تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{استشهاد ويب|مسار=http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=48&amp;ID=2765|عنوان=نسخة مؤرشفة|تاريخ الوصول=8 أغسطس 2009|تاريخ أرشيف=10 مارس 2013|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20130310164104/http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=48&amp;ID=2765|حالة المسار=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;   
صحيح حديث ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي ته رسول الله صلي الله عليه وسلم ان جو نالو يثرب کان بدلائي مديني رکيو، ۽ ان جو پراڻو نالو استعمال ڪرڻ کان منع ڪئي، پوءِ فرمايائون: مديني ۾ غير مسلمن جو داخل ٿيڻ حرام آهي، جيئن رسول الله ﷺ فرمايو آهي:
 &quot;من قال للمدينة يثرب فليستغفر الله. والمدينة المنورة محرم دخولها على غير المسلمين، فقد قال النبي محمد:&quot;اللهم إني أحرم ما بين لابتيها مثل ما حرم إبراهيم مكة، اللهم بارك في مُدِّهم و صاعهم&quot;&lt;ref&gt;[http://www.al3ez.net/mag/madina_pr_1.htm حرمة أرض المدينة]، فضائل المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161123145714/http://www.al3ez.net/mag/madina_pr_1.htm|date=23 نوفمبر 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&amp;ID=1478&amp;idfrom=0&amp;idto=0&amp;flag=1&amp;bk_no=47&amp;ayano=0&amp;surano=0&amp;bookhad=0 صحيح البخاري، كتاب البيوع، باب بركة صاع النبي ومده]، المكتبة الإسلامية تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{استشهاد ويب|مسار=http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=47&amp;ID=1478|عنوان=نسخة مؤرشفة|تاريخ الوصول=8 أغسطس 2009|تاريخ أرشيف=10 مارس 2013|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20130310164055/http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=47&amp;ID=1478|حالة المسار=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; (&quot;جيڪو به شهر کي يثرب سڏيندو آهي، ان کي خدا کان بخشش گهرڻ گهرجي. المدينه المنوره ۾ داخلا غير مسلمن لاءِ منع آهي، ڇاڪاڻ ته پيغمبر محمد ﷺ فرمايو: اي خدا، مان ان جي ٻن لاوا ميدانن جي وچ واري علائقي کي مقدس قرار ڏيان ٿو، جيئن ابراهيم مڪي کي مقدس قرار ڏنو هو. اي خدا، انهن جي *مد* ۽ انهن جي *صاع* [اناج جا ماپ] تي برڪت ڪر.&quot;

ان ڪري مشهور آهي ته هن شهر جو نالو جنگ خندق تائين رهيو. اسلامي روايتن موجب، محمد صلي الله عليه وآله وسلم بعد ۾ هن شهر کي هن نالي سان سڏڻ کان منع ڪئي. 

===طيبه ۽ طابه=== 
اٺين صديءَ جو پٿر مديني ۾ دريافت ٿيو، جنهن ۾ هن شهر کي ’طيبه‘ چيو وڃي ٿو. جنگ کان ڪجهه وقت پوءِ، محمد شهر طيبه (پاڪ يا سٺي) (عربي: طَيْبَة) ۽ طابه (عربي: طَابَة) جو نالو رکيو، جيڪو ساڳئي معنيٰ وارو آهي. هي نالو مشهور لوڪ گيت ”يا طيبه“ (اي طيبه!) ۾ به هن شهر جي حوالي سان استعمال ڪيو ويو آهي. ٻن نالن کي گڏ ڪري هڪ ٻئي نالي سان شهر سڃاتو وڃي ٿو، طيبات الطابه (پاڪ ۽ مهربان). 
===مدينه===
هن شهر کي ڪجهه احاديث ۾ صرف مدينه (يعني شهر) سڏيو ويو آهي. نالا مدينة النبوية (ٱلْمَدِيْنَة ٱلنَّبَوِيَّة) ۽ مدينة النبي (ٻنهي معنيٰ ”پيغمبر جو شهر“ يا ”پيغمبر جو شهر“) ۽ المدينة المنورة (). هي شهر جو سڀ کان عام طور تي قبول ٿيل جديد نالو آهي، جيڪو سرڪاري دستاويزن ۽ روڊ جي نشانين ۾ مديني سان گڏ استعمال ٿيندو آهي.

==تاريخ==
مديني ڪيترن ئي ممتاز ماڳن ۽ نشانين جو گهر آهي، جن مان اڪثر مسجدون آهن ۽ تاريخي اهميت رکي ٿي. انهن ۾ مٿي ذڪر ڪيل ٽي مسجدون شامل آهن، مسجد الفتح (جنهن کي مسجد الخندق به چيو ويندو آهي)، ست مسجدون، بقيع قبرستان، جتي ڪيترن ئي مشهور اسلامي شخصيتن جون قبرون موجود آهن. سڌو سنئون مسجد نبوي جي ڏکڻ اوڀر طرف، احد جبل، احد جي نالي واري جنگ جو ماڳ ۽ ڪنگ فهد عاليشان قرآن پرنٽنگ ڪمپليڪس جتي جديد قرآني مصحف ڇپيل آهن.
===ابتدائي تاريخ ۽ يهودي ڪنٽرول===
مديني گهٽ ۾ گهٽ 1500 سال اڳ، يا تقريبا 9 صدي قبل مسيح ۾ آباد هو. چوٿين صدي عيسويءَ تائين، عرب قبيلن يمن مان اچی قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. اتي ٽي مشهور يهودي قبيلا هئا، جيڪي محمد صلی اللہ علیہ وسلم جي وقت جي آس پاس شهر ۾ آباد هئا: بنو قينقاع، بنو قريظه ۽ بنو نضير. ابن خردادبه بعد ۾ ٻڌايو ته حجاز ۾ فارسي سلطنت جي تسلط دوران، بنو قريظه فارسي شاهه لاءِ ٽيڪس جمع ڪندڙ طور ڪم ڪيو. 
عرب جي ٻن نون قبيلن، بنو اوس ۽ بنو خزرج جي اچڻ کان پوءِ صورتحال بدلجي وئي. شروعات ۾، اهي قبيلا يهودي قبيلن سان اتحاد ڪيا ويا جيڪي علائقي تي حڪومت ڪندا هئا، پر بعد ۾ اهي بغاوت ڪري آزاد ٿي ويا.
پنجين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، يهودي حڪمرانن شهر جو ڪنٽرول ٻن عرب قبيلن جي حوالي ڪري ڇڏيو. يهودي انسائيڪلوپيڊيا ۾ لکيل آهي ته ”ٻاهرين مدد طلب ڪرڻ ۽ غداريءَ سان هڪ ضيافت ۾ مکيه يهودين جو قتل عام ڪرڻ“ بنو اوس ۽ بنو خزرج آخرڪار مديني تي غالب اچي ويا. 
اڪثر جديد مورخ مسلمانن جي ان دعويٰ کي قبول ڪن ٿا ته بغاوت کان پوءِ يهودي قبيلا اوس ۽ خزرج جا ماتحت ٿي ويا. جڏهن ته، اسڪاٽش اسڪالر، وليم مونٽگومري واٽ جي مطابق، يهودي قبيلن جي گراهڪ 627ع کان اڳ واري دور جي تاريخي حسابن مان پيدا نه ٿي آهي، ۽ هن برقرار رکيو ته يهودين جي آبادي سياسي آزادي جي هڪ اندازي کي برقرار رکيو. ابتدائي مسلمان تاريخدان ابن اسحاق آخري يمن جي بادشاهه هميريءَ ۽ يثرب جي رهاڪن جي وچ ۾ هڪ قديم تڪرار ٻڌائي ٿو ته جڏهن بادشاهه نخلستان مان لنگهي رهيو هو، تڏهن رهاڪن سندس پٽ کي قتل ڪري ڇڏيو، ۽ يمن جي حاڪم ماڻهن کي ڌمڪيون ڏنيون ته هو ماڻهن کي ختم ڪري ڇڏيندا ۽ کجيون ڪٽي ڇڏيندا. ابن اسحاق جو چوڻ آهي ته کيس بنو قريظه قبيلي جي ٻن عالمن ائين ڪرڻ کان روڪيو هو، جن بادشاهه کي نخلستان کي بچائڻ لاءِ عرض ڪيو هو، ڇاڪاڻ ته اها اها جاءِ هئي، جنهن ڏانهن قريش جو هڪ نبي ايندڙ وقت ۾ هجرت ڪندو، ۽ سندس گهر ۽ آرام گاهه هوندو. يمن جي بادشاهه اهڙي طرح هن شهر کي تباهه نه ڪيو ۽ يهوديت ۾ تبديل ٿي ويو. هو ربین کي پاڻ سان وٺي ويو، ۽ مڪي ۾، انهن مبينا طور تي ڪعبي کي ابراهيم جي تعمير ڪيل عبادت گاھہ جي طور تي تسليم ڪيو ۽ بادشاهه کي صلاح ڏني ته &quot;مڪي جي ماڻهن ڇا ڪيو: کعبہ جو طواف ڪرڻ، ان جي تعظيم ۽ احترام ڪرڻ، پنهنجو مٿو ڪٽايو ۽ تمام عاجزي سان هلو جيستائين هو پنهنجي حدن کي ڇڏي نه ويو. ابن اسحاق جو بيان آهي ته يمن جي ويجهو اچڻ تي ربي ماڻهن کي هڪ معجزو ڏيکاريو ته جيئن هو هڪ باھ مان بغير ڪنهن نقصان جي ٻاهر نڪري ۽ يمن جي ماڻهن يهوديت کي قبول ڪيو. 
آخرڪار بنو اوس ۽ بنو خزرج هڪ ٻئي جا دشمن ٿي ويا ۽ حضرت محمد ﷺ جي هجرت (هجرت 622ع) تائين مديني ڏانهن 120 سالن تائين وڙهندا رهيا ۽ پاڻ ۾ وڙهيا ويا. بنو نضير ۽ بنو قريظه بنو اوس سان اتحاد ڪيو ويو، جڏهن ته بنو قينقاع بنو خزرج جو ساٿ ڏنو. هنن ڪل چار جنگيون وڙهيون سندن آخري ۽ سڀ کان خوني لڙائي بعث جي جنگ هئي، جيڪا محمد ﷺ جي اچڻ کان ڪجھ سال اڳ وڙھي وئي هئي. جنگ جو نتيجو اڻ کٽ هو، ۽ جنگ جاري رهي. عبدالله بن ابي، بنو خزرج جو هڪ سردار، جنگ ۾ حصو وٺڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو هو، جنهن ڪري هن کي عدل ۽ امن لاءِ شهرت ملي. هو محمد ﷺ جي اچڻ کان اڳ شهر جو سڀ کان وڌيڪ معزز رهاڪو هو. هلندڙ تڪرار کي حل ڪرڻ لاءِ يثرب جي رهاڪن، مڪي کان ٻاهر هڪ جاءِ، عقبه ۾ محمد ﷺ سان ڳجهي ملاقات ڪئي، جنهن کيس ۽ سندس مومنن جي هڪ ننڍڙي ٽولي کي شهر ۾ اچڻ جي دعوت ڏني، جتي محمد ﷺ جن گروهن جي وچ ۾ ثالث جي خدمت ڪري سگهي ۽ سندس برادري آزاديءَ سان پنهنجي عقيدي تي عمل ڪري سگهي. 
===محمد ﷺ ۽ راشدين جي دور ۾=== 
سال 622ع ۾ محمد صلي الله عليه وآله وسلم ۽ هڪ اندازي مطابق 70 مڪي مهاجرن يثرب ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڪجهه مهينن جي عرصي ۾ مڪي کي ڇڏي ڏنو، هڪ اهڙو واقعو جنهن شهر جي مذهبي ۽ سياسي منظرنامي کي مڪمل طور تبديل ڪري ڇڏيو. اوس ۽ خزرج قبيلن جي وچ ۾ پراڻي دشمني ختم ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻن عرب قبيلن ۽ ڪجهه مقامي يهودين اسلام جي نئين مذهب کي قبول ڪيو.محمد ﷺ، پنهنجي ڏاڏي جي ذريعي خزرج سان ڳنڍيل هو، هن شهر جي اڳواڻ طور تي اتفاق ڪيو ويو. يثرب جا رهاڪو جن ڪنهن پس منظر جي اسلام قبول ڪيو هو؛ ڪافر عرب يا يهودي، انصار (مددگار) سڏيندا هئا. 
ابن اسحاق جي مطابق، علائقي جي سڀني جماعتن مديني جي معاھدي (میثاق مدینہ) تي اتفاق ڪيو، جنهن ۾ سڀني جماعتن محمد ﷺ جي اڳواڻي ۾ گڏيل تعاون جو عزم ڪيو. هن دستاويز جي نوعيت، جيئن ابن اسحاق پاران ریڪارڊ ڪيل ۽ ابن هشام طرفان منتقل ڪئي وئي آهي، جديد مغربي مورخن جي وچ ۾ تڪرار جو موضوع آهي، جن مان ڪيترن جو خيال آهي ته اهو &quot;معاهدو&quot; ممڪن آهي ته مختلف تاريخن جي لکت جي بدران زباني، مختلف معاهدن جو مجموعو آهي، ۽ اهو واضح ناهي ته اهي ڪڏهن ٺاهيا ويا هئا. ٻيا عالم، جيتوڻيڪ، مغربي ۽ مسلمان، ٻنهي جو دليل آهي ته معاهدي جو متن، ڇا هڪ واحد دستاويز اصل ۾ يا ڪيترائي؟ ممڪن آهي ته اسان وٽ موجود قديم ترين اسلامي متنن مان هڪ آهي. يمن جي يهودي ذريعن ۾، محمد ۽ سندس يهودي رعيت جي وچ ۾ هڪ ٻيو معاهدو تيار ڪيو ويو، جيڪو ڪتاب ذمت النبي جي نالي سان مشهور آهي، جيڪو 3هين هجري (625ع) ۾ لکيو ويو، ۽ جنهن ۾ عرب ۾ رهندڙ يهودين کي سبت جي ڏينهن جي اظهار  ۽ انهن جي پاسي جا تالا وڌائڻ لاءِ جي آزادي ڏني وئي. ان جي بدلي ۾، انهن کي هر سال پنهنجي سرپرستن جي حفاظت لاء جزيه ادا ڪرڻو هو، جڏهن ته مسلمان زڪوات ادا ڪندا هئا.

جبل احد، جامع سيد الشهداء جي پراڻي مسجد سان گڏ، جنهن جو نالو حضرت محمد ﷺ جي چاچي حمزه بن عبدالمطلب جي نالي پٺيان آهي. مسجد 2012 ۾ ڊهي وئي ۽ ان جي جاءِ تي ساڳئي نالي سان هڪ نئين، وڏي مسجد ٺاهي وئي. 

سال 625ع ۾ ابو سفيان بن حرب، مڪي جو هڪ وڏو سردار، جنهن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو، مديني جي خلاف مڪي جي فوج جي اڳواڻي ڪئي. محمد ﷺ قريش جي لشڪر سان اٽڪل 1000 مسلمانن جی لشڪر سان ملڻ لاءِ روانو ٿيو، پر جيئن ئي لشڪر ميدان جنگ جي ويجهو پهتو ته عبدالله بن ابي جي ماتحت 300 ماڻهو پوئتي هٽي ويا، جنهن ڪري مسلمان فوج جي حوصلي کي سخت ڌڪ رسيو. محمد ﷺ پنهنجي هاڻوڪي 700 مسلمانن جی مضبوط فوج سان مارچ ڪندو رهيو ۽ 50 تير اندازن جي هڪ ٽولي کي هڪ ننڍي ٽڪريءَ تي چڙهڻ جو حڪم ڏنو، جنهن کي هاڻي جبل الرماح (تیر اندازن جو جبل) چيو وڃي ٿو ته جيئن مڪي جي گهوڙي سوارن تي نظر رکي ۽ مسلمانن جي فوج جو پوئين پاسي کي تحفظ فراهم ڪري. جيئن جنگ گرم ٿي، مڪي وارن کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو ويو. اڳين طرف تير اندازن کان اڳتي وڌيو ويو ۽ جنگ کي مسلمانن جي فتح ٿيندي ڏسي، تير انداز وارن فيصلو ڪيو ته اهي پوئتي هٽڻ وارا مڪي وارن جو تعاقب ڪن. هڪ ننڍڙي پارٽي، تنهن هوندي به، پوئتي رهي. باقي سڀني کي عرض ڪيو ته محمد ﷺ جي حڪم جي نافرماني نه ڪن. اهو ڏسي ته تيرنداز ٽڪريءَ تان هيٺ لهڻ شروع ڪري رهيا هئا، خالد بن وليد، جيڪو ھن وقت تائین مسلمان نا ھو، پنهنجي يونٽ کي ٽڪريءَ تي گهيرو ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ سندس گهوڙي سوارن جو تعاقب ڪيو ته هيٺ لهندڙ تيرانداز کي ٽڪريءَ جي اڳيان ميدان ۾ پڪڙي منظم طريقي سان ماريو ۽ ڏسندو رهيو. سندن مايوس ڪامريڊن تي، جيڪي ٽڪريءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا، جيڪي حملي آورن کي ناڪام بڻائڻ لاءِ تير هلائي رهيا هئا، پر ڪو به اثر نه ٿيو. بهرحال، مڪي وارن مديني تي حملو ڪري پنهنجو فائدو نه ورتو ۽ مڪي ڏانهن موٽي آيا. مدني (مديني وارا) کي وڏو نقصان رسيو ۽ محمد ﷺ زخمي ٿي پيو. 
===خندق جي جنگ===

خندق جي جنگ واري جاءِ تي ستن مسجدن مان ٽن کي جديد مسجد الفتح ۾ شامل ڪيو ويو، هتي پس منظر ۾ جبل السلع ۽ پيش منظر ۾ مقامي سامان وڪڻڻ واري دڪان جي تصوير آهي. 

سال 627ع ۾ ابو سفيان هڪ ٻي لشڪر کي مديني طرف روانو ڪيو. سندس ارادن کان واقف ٿي، نبي ﷺ شهر جي اترئين پاسي کان بچاءَ لاءِ تجويزون طلب ڪيون، ڇاڪاڻ ته اوڀر ۽ اولهه آتش فشاني پٿرن سان محفوظ هئا ۽ ڏکڻ کجين جي وڻن سان ڍڪيل هو. سلمان الفارسي، هڪ فارسي صحابي، جيڪو ساساني جنگي حڪمت عملين کان واقف هو، هن شهر جي حفاظت لاءِ خندق کوٽڻ جي سفارش ڪئي، جنهن کي نبي ﷺ قبول ڪيو. ان بعد جو محاصرو خندق جي جنگ ۽ قریش جی ڪنفيڊرٽس جي جنگ جي نالي سان مشهور ٿيو. هڪ مهيني جي گھيري ۽ مختلف لڙائيءَ کان پوءِ، سخت سياري جي ڪري مڪي وارا وري واپس هليا ويا. محاصري دوران ابو سفيان يهودي قبيلي بنو قريظه سان رابطو ڪيو ۽ انهن سان هڪ معاهدو ڪيو ته مسلمان محافظن تي حملو ڪيو وڃي ۽ محافظن کي موثر انداز ۾ گهيرو ڪيو وڃي. تنهن هوندي به اهو مسلمانن طرفان دفاع ڪيو ويو ۽ منصوبو ناڪام ٿي ويو. اهو مديني جي آئين (میثاق مدینہ) جي ڀڃڪڙي هئي ۽ مڪي لشڪر جي واپسي کان پوء، نبي ﷺ فوري طور تي قريظه جي خلاف مارچ ڪيو ۽ انهن جي مضبوط قلعن جو گهيرو ڪيو. يهودي فوجن آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. بنو اوس جي ڪجهه ميمبرن پنهنجن پراڻن اتحادين جي طرفان ڳالهين تي اتفاق ڪيو ۽ نبي ﷺ  انهن جي سردارن مان هڪ، سعد بن معاذ کي جج مقرر ڪرڻ تي راضي ٿي ويو، جيڪو اسلام قبول ڪري چڪو هو. سعد فيصلو ڪيو ته قبيلي جي سڀني مردن کي قتل ڪيو وڃي ۽ عورتن ۽ ٻارن کي غلام بڻايو وڃي. ان عمل کي دفاعي انداز ۾ تصور ڪيو ويو ته جيئن مسلمان برادري مديني ۾ پنهنجي بقاءَ جو يقين رکي سگهي. فرانسيسي مؤرخ رابرٽ منٽران جو خيال آهي ته ان نقطه نظر کان اها ڪاميابي هئي، ان نقطي کان پوءِ مسلمانن کي بنيادي طور تي توسيع ۽ فتح جو سامان ڪيو ء بقا ۽ سان واسطو نه هو. 
هجرت کان پوءِ ڏهن سالن ۾ مديني جو بنياد وڌو جتان نبي ﷺ ۽ مسلمان فوجن حملو ڪيو ۽ ان تي حملا ڪيا ۽ اتان ئي هن مڪي تي ڪاهه ڪئي ۽ سال 630ع ۾ بغير جنگ جي ان ۾ داخل ٿيو. اسلام ۾ مڪي جي وڌندڙ اهميت، ڪعبة الله جي اسلامي دنيا جي مرڪز جي اهميت، نماز جي سمت (قبلی) جي حيثيت ۽ حج ۾. نبي ﷺ مديني واپس آيو، جيڪو ڪجهه سالن تائين رهيو. اسلام جو سڀ کان اهم شهر ۽ ابتدائي خلافت راشدين جي انتظام جو بنياد. فرض ڪيو ويو آهي ته هن شهر جو نالو مدينہ النبي (عربي ۾ &quot;پيغمبر جو شهر&quot;) نبي ﷺ جي نبوت جي اعزاز ۾ رکيو ويو آهي ۽ شهر هن جي دفن جي جڳهه آهي.

==جاگرافي== 
مدينو حجاز جي علائقي ۾ واقع آهي جيڪو 200 ڪلوميٽر (120 ميل) ويڪرو پٽي نفود ريگستان ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي وچ ۾ آهي. لڳ ڀڳ 720 ڪلوميٽر (450 ميل) رياض جي اتر اولهه ۾ واقع آهي جيڪو سعودي ريگستان جي مرڪز ۾ آهي. شهر سعودي عرب جي اولهه سامونڊي ڪناري کان 250 ڪلوميٽر (160 ميل) پري آهي ۽ تقريبن 620 ميٽر (2,030 فوٽ) سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي.'30°36  ڊگھائي ڦاڪ اوڀر ۽ '28°24 ويڪرائي ڦاڪ اتر تي واقع آهي. اهو اٽڪل 589 چورس ڪلوميٽر (227 چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. شهر کي 12 ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي، جن مان 7 کي شهري ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي، جڏهن ته باقي 5 کي مضافات ۾ ورهايو ويو آهي. 
===بلندي=== 
حجاز جي علائقي جي اڪثر شهرن وانگر، مدينو تمام گهڻي بلندي تي واقع آهي. مڪي کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا بلند، هي شهر 620 ميٽر (2,030 فوٽ) سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي. جبل احد مديني جي بلند ترين چوٽي آهي ۽ 1,077 ميٽر (3,533 فوٽ) ڊگھي آهي. 
===جاگرافيائي بيهڪ===
مدينو هڪ ريگستاني نخلستان آهي جنهن جي چوڌاري حجاز جا جبل ۽ آتش فشاني ٽڪريون آهن. مديني جي چوڌاري مٽي گهڻو ڪري بيسالٽ تي مشتمل آهي، جڏهن ته جبلن، خاص طور تي شهر جي ڏکڻ ۾ قابل ذڪر، آتش فشاني راھ آهن جيڪي پيلوزوئڪ دور جي پهرين جيولوجيڪل دور جي تاريخ آهن. اهو ڪيترن ئي مشهور جبلن سان گهيريل آهي، خاص طور تي جبل الحجاج (حاجين جو جبل) اولهه ۾، جبل السلع اتر-اولهه، جبل العر يا قافلن جو جبل ڏکڻ ۽ جبل احد اتر ڏانهن آهي. هي شهر وادي العقل، وادي العقيق ۽ وادي الحمض جي ٽن وادين جي تري واري نقطي تي هڪ سڪل جبل جي پليٽ تي واقع آهي، ان ڪري، هتي خشڪ ريگستاني جبلن جي وچ ۾ وڏا سبز علائقا آهن. 
===موسم===
ڪوپن آبهوا جي درجه بندي (Köppen Scale) تحت، مدينو هڪ گرم ريگستاني آبهوا واري علائقي (BWh) ۾ پوي ٿو. اونهارو انتهائي گرم ۽ خشڪ هوندو آهي. ڏينهن جو گرمي پد °43 سينٽي گريڊ (°109 فارن هائيٽ) سان گڏ رات جو تقريباً °29 سينٽي گريڊ (°84 فارن هائيٽ) هوندو آهي. جون ۽ سيپٽمبر جي وچ ۾ °45 سينٽي گريڊ (°113 فارن هائيٽ) کان مٿي گرمي پد غير معمولي ناهي. سيارو ٿڌو هوندو آهي، گرمي پد رات جو °8 سينٽي گريڊ (°46 فارن هائيٽ) کان ڏينهن ۾ °25 سينٽي گريڊ (°77 فارن هائيٽ) تائين هوندو آهي. اتي تمام گھٽ برسات پوي ٿي، جيڪا تقريبن نومبر ۽ مئي جي وچ ۾ پوي ٿي. اونهاري ۾، هوا اتر۔اولهه آهي، جڏهن ته بهار ۽ سياري ۾، ڏکڻ۔اولهه آهي.

==اسلام ۾ اهميت==
مذهبي ماڳ جي حيثيت ۾ مديني جي اهميت ٻن مسجدن، [[مسجد نبوي]] ۽ [[مسجد قبا]] جي موجودگيءَ مان نڪتي. اهي ٻئي مسجدون حضرت محمد ﷺ جن پاڻ ٺاهيون هيون. اسلامي صحيفن ۾ مديني جي تقدس تي زور ڏنو ويو آهي. قرآن مجيد ۾ مديني جو ذڪر ڪيترائي ڀيرا آيو آهي. ٻه مثال آهن سوره توبه (آيت 101) ۽ سوره الحشر (آيت 8). مدني سورتون عام طور تي مڪي سورتن کان ڊگھيون هونديون آهن ۽ تعداد ۾ به وڏيون هونديون آهن. امام بخاري صحيح بخاري ۾ نقل ڪيو آهي ته انس بن مالڪ نبي ﷺ کان نقل ڪيو آهي ته: 
  ”مدينه ان جاءِ کان ان جاءِ تائين حرم آهي، ان جا وڻ نه وڍيا وڃن ۽ نه ڪا بدعت پيدا ڪئي وڃي ۽ نه ان ۾ ڪو گناهه ڪيو وڃي، ۽ جيڪو به ان ۾ بدعت پيدا ڪري يا گناهن جو ڪم ڪري ته پوءِ ان جو ڪو معافی نه ڪيو وڃي ۽ ان تی اللہ، ملائڪ ۽ سڀني ماڻھن جي لعنت ھجي.&quot; 
===مسجد نبوي=== 
اسلامي روايت موجب، مسجد نبوي ۾ هڪ نماز مسجد الحرام، جتي هڪ نماز ڪنهن ٻي مسجد ۾ هڪ لک 
نمازن جي برابر آهي، کان سواءِ ٻي ڪنهن به مسجد ۾ 1,000 نمازن جي برابر آهي. مسجد شروع ۾ صرف نماز لاءِ هڪ کليل جاءِ هئي ۽ نبي ﷺ جي روضي (رهائش جي جاءِ، جيتوڻيڪ لفظ جي لفظي معنيٰ آهي باغ) جي ڀرسان ان جي زالن جي گهرن سان گڏ، هڪ بلند ۽ ڍڪيل منبر هو. مسجد کي تاريخ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌايو ويو، ان جون ڪيتريون ئي اندروني خصوصيتون وقت جي حوالي سان جديد معيارن مطابق ترقي ڪيون ويون. 
جديد مسجد نبوي نبي ﷺ جي روضه جي مٿان واقع سائي گنبد جي ڪري مشهور آهي، جيڪو هن وقت نبي محمد ﷺ، حضرت ابوبڪر صديق رضی اللہ تعالٰی عنہ ۽ عمر فاروق رضی اللہ تعالٰی عنہ جي تدفين واري جاءِ طور ڪم ڪري ٿو ۽ روڊ جي نشانين ۾ استعمال ٿئي ٿو ۽ خود مديني لاءِ ھڪ آئڪن آهي. مسجد جو سمورو صحن 250 جھليندڙ ڇتين سان سج جي ڇانو ۾ آهي.

سج لٿي وقت اوڀر کان مسجد نبوي جو خوبصورت منظر. 
===مسجد قباء===
مسجد قباء ۾ نماز پڙهڻ سنت آهي. هڪ روايت ۾ سهل بن حنيف کان روايت آهي ته محمد ﷺ جن فرمايو: 
  ”جيڪو پنهنجي گهر ۾ غسل ڪري، پوءِ مسجد قبا ۾ اچي ۽ ان ۾ نماز پڙهي ته ان کي عمري جيترو ثواب آهي“. 
۽ ٻي روايت ۾ 
 ”جيڪو به ٻاهر نڪرندو جيستائين هن مسجد ۾ نه اچي، يعني مسجد قباء ۽ اتي نماز پڙهي ته اهو عمري جي برابر هوندو.&quot; 

بخاري ۽ مسلم ۾ لکيل آهي ته محمد صلي الله عليه وسلم هر ڇنڇر تي ٻه رڪعتون سنت نماز پڙهڻ لاءِ قباءَ ويندا هئا. مسجد قباءَ کي حضرت محمد ﷺ جن پنهنجي پراڻي شهر مديني ۾ اچڻ تي پاڻ تعمير ڪرايو هو. مسجد قباء جو ذڪر قرآن ۾ بالواسطه طور تي سوره توبه جي آيت نمبر 108 ۾ ڪيو ويو آهي. 
===ٻيون جایون=== 
====مسجد قبلتين==== 
مسجد القبلتين هڪ ٻي مسجد آهي جيڪا تاريخي لحاظ کان مسلمانن لاءِ اهم آهي. مسلمانن جو عقيدو آهي ته محمد ﷺ کي حڪم ڏنو ويو هو ته هو پنهنجي نماز جو رخ (قبلی) يروشلم ڏانهن بدلي ڪري مڪي ۾ ڪعبي ڏانهن نماز ادا ڪري. جيئن ته کيس سوره البقره جي آيت نمبر 143 ۽ 144 ۾ حڪم ڏنو ويو هو.هن وقت مسجد کي 4,000 کان وڌيڪ عبادت ڪندڙن کي رکڻ جي قابل وڌايو پيو آھي. ====مسجد الفتح ۽ ست مسجدون==== 
انهن تاريخي ست مسجدن مان ٽن کي تازو هڪ کليل صحن سان گڏ وڏي مسجد الفتح ۾ شامل ڪيو ويو آهي. سني ذريعن جو چوڻ آهي ته اهڙي ڪا به حديث يا ٻيو ڪو ثبوت نه آهي جنهن مان ثابت ٿئي ته محمد ﷺ انهن مسجدن جي فضيلت بابت ڪجهه چيو هجي. 
====جنت البقيع قبرستان====
جنت البقيع مديني ۾ هڪ اهم قبرستان آهي جتي محمد ﷺ جي خاندان جا ڪيترائي فرد، خليفن ۽ عالمن کي دفن ڪيو ويو آهي. 
===اسلامي اسڪاٽولوجي ۾===
====تمدن جي پڄاڻي==== 
مديني ۾ تهذيب جي خاتمي بابت حضرت ابو هريره کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ جن فرمايو: 
  ”ماڻهو مديني مان نڪرندا ته ان جي بهترين حالت هوندي به، ۽ ان ۾ جهنگلي پکين ۽ شڪاري جانورن کان سواءِ ٻيو ڪو به نه رهندو، ۽ آخري ماڻهو مري ويندا جيڪي قبيلي مزينه جا ٻه رڍا هوندا. پنهنجين رڍن کي مديني ڏانهن ڊوڙائي رهيا هوندا، پر ان ۾ ڪنهن کي به نه ڏسندا، ۽ جڏهن ثنیت الوداع جي واديءَ ۾ پهچندا ته اوندهه ۾ ڪري پوندا“. 
(البخاري، جلد 3، ڪتاب 30، حديث 98)

== آباديات ==
سال 2018 تائين، مديني صوبي جي رڪارڊ ٿيل آبادي 21,88,138 هئي،&lt;ref name=&quot;stats.gov.sa&quot;&gt;{{cite web |title=Population in Madinah Region According to Gender and Age groups |url=https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/table_1-4_0.xlsx |website=Saudi Census |access-date=6 February 2020 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206181911/https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/table_1-4_0.xlsx |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جن جي واڌ جي شرح %2.32 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Saudi Census Releases |url=https://www.stats.gov.sa/en/13 |website=Saudi Census |date=17 December 2015 |access-date=6 February 2020 |archive-date=7 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180907075332/https://www.stats.gov.sa/en/13 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; دنيا جي مسلمانن جي منزل هجڻ جي ڪري، مديني ۾ حج يا عمري جي ادائيگي کان پوءِ غير قانوني مهاجرت ٿيندي آهي، حڪومت پاران لاڳو ڪيل سخت ضابطن جي باوجود. بهرحال، مرڪزي حج ڪمشنر شهزاده خالد بن فيصل چيو ته 2018 ۾ غير قانوني طور تي رهڻ وارن زائرين جي تعداد ۾ %29 گهٽتائي آئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Al-Faisal : The Number of Illegal Staying Visitors have Dropped by 29%(Arabic) |url=https://sabq.org/P4TyhH |website=Sabq Newspaper |date=13 August 2019 |access-date=13 August 2019 |archive-date=15 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190815040400/https://sabq.org/P4TyhH |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

=== مذهب ===
سعودي عرب جي اڪثر شهرن وانگر، اسلام اهو مذهب آهي جنهن جي پيروي مديني جي آبادي جي اڪثريت ڪري ٿي. مختلف مڪتب فڪر (حنفي، مالڪي، شافعي ۽ حنبلي) جي سني اڪثريت آهي، جڏهن ته مديني ۽ ان جي آس پاس، جهڙوڪ نخواله ۾ هڪ اهم شيعه اقليت آهي. حرم کان ٻاهر، غير مسلم مهاجر مزدورن ۽ پرڏيهين جو وڏو تعداد موجود آهي.

==ثقافت==
[[File:Louvre - carreaux ottomans 07.jpg|thumb|upright|[[مسجد نبوي|نبوي مسجد]] مدينه جي نمائندگي ڪندڙ پينل. 18 صدي عيسويءَ ۾ ترڪي جي شهر ازنڪ ۾ مليو. جامع جسم، سليڪٽ ڪوٽ، شفاف چمڪ، انڊرگليز رنگيل.]]
[[مڪه مڪرمه]] وانگر، [[مدينہ صوبو|مدينو]] هڪ ثقافتي ماحول جي نمائش ڪري ٿو، هڪ اهڙو شهر جتي ڪيتريون ئي قوميتون ۽ ثقافتون گڏ رهن ٿيون ۽ روزانو هڪ ٻئي سان رابطو ڪن ٿيون. اهو صرف قرآن پاڪ جي ڇپائي لاءِ ڪنگ فهد ڪمپليڪس کي مدد ڪري ٿو. 1985 ۾ قائم ڪيل، دنيا ۾ قرآن جو سڀ کان وڏو پبلشر، اهو تقريباً 1100 ماڻهن کي ملازمت ڏئي ٿو ۽ ڪيترن ئي ٻولين ۾ 361 مختلف اشاعتون شايع ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Publications of King Fahd Complex (Arabic) |url=https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/statist/ |access-date=10 February 2020 |website=King Fahd Complex for the Printing of the Holy Quran |archive-date=13 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513044329/https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/statist/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ٻڌايو ويو آهي ته دنيا جي چوڌاري 400,000 کان وڌيڪ ماڻهو هر سال ڪمپليڪس جو دورو ڪندا آهن. هر گهمڻ واري کي سهولت جي دوري جي آخر ۾ قرآن جي هڪ مفت ڪاپي تحفي ۾ ڏني ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{cite web |title=About King Fahd Complex |url=https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/about/ |access-date=10 February 2020 |website=King Fahd Complex for the Printing of the Holy Quran |archive-date=13 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513041538/https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/about/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== عجائب گهر ۽ ثقافت ==

[[File:Medina_Art_Center.jpg|thumb|right|مدينه آرٽس سينٽر]]

[[المدينه ميوزيم|المدينه ميوزيم]] ۾ شهر جي ثقافتي ۽ تاريخي ورثي بابت ڪيترائي نمائش گهر موجود آهن، جن ۾ مختلف آثارِ قديمه جا مجموعا، بصري گيلريون ۽ پراڻي شهر جون ناياب تصويرون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Al Madinah Museum |url=http://sauditourism.sa/en/aboutKSA/CultureAndHistory/Museums/Pages/AlmadinahMuseum.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190501211056/https://www.sauditourism.sa/en/aboutKSA/CultureAndHistory/Museums/Pages/AlmadinahMuseum.aspx |archive-date=1 May 2019 |access-date=2019-05-21 |website=sauditourism.sa |language=en-us}}&lt;/ref&gt; هن ميوزيم ۾ [[حجاز ريلوي ميوزيم]] پڻ شامل آهي. 2011ع ۾ [[دار المدينه ميوزيم]] قائم ڪيو ويو، جيڪو مديني جي تاريخ، خاص طور شهر جي تعميراتي ۽ شهري ورثي کي اجاگر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Alhamdan |first=Shahd |date=2016-01-23 |title=Museum offers insight into history of Madinah |url=http://saudigazette.com.sa/article/147128 |access-date=2020-05-09 |website=Saudigazette |language=en |archive-date=6 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201206012625/https://saudigazette.com.sa/article/147128 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[محمد]] جي دور سان لاڳاپيل آثارِ قديمه يا تعميرون تقريباً موجود نه آهن، سواءِ ڪجهه پٿر جي دفاعي برجَن جي باقيات جي.&lt;ref name=&quot;RSEQ&quot;&gt;Robert Schick, ''Archaeology and the Quran'', [[Encyclopaedia of the Qur'an]]&lt;/ref&gt; [[پاڪ قرآن نمائش]] ۾ قرآن پاڪ جا ناياب مخطوطا ۽ ٻيون نمائشون موجود آهن، جيڪي [[مسجد نبوي]] جي چوڌاري قائم ڪيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Holy Quran Exhibition {{!}} Medina, Saudi Arabia Attractions |url=https://www.lonelyplanet.com/saudi-arabia/medina/attractions/holy-quran-exhibition/a/poi-sig/1611055/1341228 |access-date=2020-05-09 |website=Lonely Planet |language=en |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804133829/https://www.lonelyplanet.com/saudi-arabia/medina/attractions/holy-quran-exhibition/a/poi-sig/1611055/1341228 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2018ع ۾ قائم ٿيل [[مدينه آرٽس سينٽر]]، جيڪو ايم ايم ڊي اي (MMDA) جي ثقافتي شعبي جي نگراني هيٺ هلندو آهي، [[جديد فن]] ۽ [[همعصر فن]] جي واڌاري لاءِ وقف آهي. هن مرڪز جو مقصد فنونِ لطيفه کي هٿي ڏيڻ، سماج جي ثقافتي سرگرمين کي فروغ ڏيڻ ۽ هر عمر جي فنڪارن جي صلاحيتن کي اُجاگر ڪرڻ آهي. فيبروري 2020ع تائين، سماجي فاصلي ۽ ڪرفيو جي قدمن کان اڳ، هتي 13 کان وڌيڪ گڏيل ۽ انفرادي آرٽ نمائشون، هفتيوار ورڪشاپون ۽ علمي مذاڪرا منعقد ٿي چڪا هئا. هي مرڪز [[شاهه فهد پارڪ]] ۾ [[قبا مسجد]] جي ويجهو {{convert|8200|m2|ft2|abbr=off|sp=us}} ايراضيءَ تي قائم آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=MMDA Opens Medina Arts Center (Arabic) |url=https://www.alyaum.com/articles/6042035/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A-/%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9/%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%AA%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%AD-%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2%D8%A7-%D9%84%D9%84%D9%81%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%A9 |access-date=24 February 2020 |website=Al-Yaum Newspaper |date=17 July 2018 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803214431/https://www.alyaum.com/articles/6042035/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A-/%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9/%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%AA%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%AD-%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2%D8%A7-%D9%84%D9%84%D9%81%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%A9 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2018ع ۾ ايم ايم ڊي اي پاران [[عربي خطاطي]] جي واڌاري لاءِ ''مدينه فورم براءِ عربي خطاطي'' جو آغاز ڪيو ويو، جيڪو هر سال منعقد ٿيندو آهي. هن فورم ۾ عربي خطاطي بابت مذاڪرا ۽ 10 ملڪن جي 50 مشهور خطاطن جي فن پارن جي نمائش شامل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Madinah Forum of Arabic Calligraphy (Arabic) |url=https://www.al-madina.com/article/571879 |access-date=24 February 2020 |website=Al-Madina Newspaper |date=May 2018}}&lt;/ref&gt; [[دار القلم مرڪز براءِ عربي خطاطي]] [[مسجد نبوي]] جي اتر اولهه ۾، [[حجاز ريلوي ميوزيم]] جي سامهون واقع آهي. اپريل 2020ع ۾ هن مرڪز جو نالو بدلائي ''پرنس محمد بن سلمان سينٽر فار عربي خطاطي'' رکيو ويو ۽ [[سعودي عرب جي ثقافت واري وزارت|ثقافت واري وزارت]] جي &quot;عربي خطاطي جو سال&quot; (2020–2021ع) مهم جي سلسلي ۾ ان کي عالمي سطح جي عربي خطاطي مرڪز طور ترقي ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Prince Mohammed bin Salman Center of Arabic Calligraphy (Arabic) |url=https://www.spa.gov.sa/viewstory.php?lang=ar&amp;newsid=2079635 |access-date=27 April 2020 |website=Saudi Press Agency |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803212302/https://www.spa.gov.sa/viewstory.php?lang=ar&amp;newsid=2079635 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ايم ايم ڊي اي جي ثقافتي شعبي جي ٻين منصوبن ۾ ''مدينه فورم آف لائيو اسڪلپچر'' پڻ شامل آهي، جيڪو [[قبا اسڪوائر]] ۾ منعقد ڪيو ويو. هن فورم ۾ 11 ملڪن جي 16 مجسما سازن شرڪت ڪئي. فورم جو مقصد [[مجسما سازي]] جهڙي قديم فن کي اجاگر ڪرڻ ۽ نوجوان فنڪارن کي هن شعبي ڏانهن راغب ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=16 Sculptors Participate in Madinah Forum of Live Sculpture (Arabic) |url=https://www.spa.gov.sa/1750319 |access-date=24 February 2020 |website=Saudi Press Agency |archive-date=23 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200223222321/https://www.spa.gov.sa/1750319 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

تاريخي طور [[مدينو]] جي معيشت جو وڏو دارومدار [[کجور]] جي پيداوار ۽ ٻين زرعي سرگرمين تي رهيو آهي. 1920ع تائين مديني ۽ ان جي آسپاس 139 قسمن جون کجورون پوکيون وينديون هيون، جڏهن ته مختلف قسمن جون [[ڀاڄيون]] پڻ وڏي پيماني تي پيدا ڪيون وينديون هيون.&lt;ref name=Prothero83&gt;{{cite book |last=Prothero |first=G. W. |title=Arabia |year=1920 |publisher=H.M. Stationery Office |location=London |page=83 |url=http://www.wdl.org/en/item/11767/view/1/83/ |access-date=9 September 2013 |archive-date=27 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227051942/https://www.wdl.org/en/item/11767/view/1/83/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[مذهبي سياحت]] مديني جي معيشت جو سڀ کان اهم شعبو آهي. اسلام جي ٻئي مقدس ترين شهر ۽ ڪيترين ئي تاريخي اسلامي جڳهن جي موجودگي سبب هر سال 70 لک کان وڌيڪ زائر مديني جو رخ ڪندا آهن. [[حج]] جي موسم دوران حاجي [[حج]] جي ادائيگي لاءِ، جڏهن ته سڄو سال زائر [[عمرو]] ادا ڪرڻ لاءِ مديني ايندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://haj.gov.sa/ar/InternalPageCategories/Details/49 |title=منصة البيانات المفتوحة |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205195331/https://haj.gov.sa/ar/InternalPageCategories/Details/49 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

مديني ۾ ٻه صنعتي علائقا موجود آهن، جن مان وڏو صنعتي شهر 2003ع ۾ 10,000,000 چورس ميٽر ايراضيءَ تي قائم ڪيو ويو. ان جو انتظام [[سعودي اٿارٽي فار انڊسٽريل سٽيز اينڊ ٽيڪنالاجي زونز]] (MODON) سنڀالي ٿي. هي صنعتي علائقو [[پرنس محمد بن عبدالعزيز بين الاقوامي هوائي اڏو|پرنس محمد بن عبدالعزيز بين الاقوامي هوائي اڏي]] کان 50 ڪلوميٽر ۽ [[ينبع تجارتي بندرگاهه]] کان 200 ڪلوميٽر جي مفاصلي تي واقع آهي. هتي 236 ڪارخانا آهن، جيڪي پيٽروليم جون شيون، تعميراتي مواد، خوراڪي شيون ۽ ٻيون صنعتي شيون تيار ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://modon.gov.sa/ar/Cities/IndustrialCities/Pages/IndustrialCity.aspx?CityId=5ab5a824-f7fc-4658-8d09-b8291cf70412 |title=المدينة الصناعية بالمدينة المنورة |publisher=Modon.gov.sa |access-date=2022-02-12 |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804003535/https://modon.gov.sa/ar/Cities/IndustrialCities/Pages/IndustrialCity.aspx?CityId=5ab5a824-f7fc-4658-8d09-b8291cf70412 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ناليج اڪنامڪ سٽي، مدينو|ناليج اڪنامڪ سٽي (KEC)]] هڪ [[سعودي عرب]] جي [[جوائنٽ اسٽاڪ ڪمپني]] آهي، جيڪا 2010ع ۾ قائم ڪئي وئي. هي منصوبو [[ريئل اسٽيٽ ترقي]] ۽ علم تي ٻڌل صنعتن جي واڌاري تي مرڪوز آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://madinahkec.com/en/background/ |title=Background |access-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205200832/https://madinahkec.com/en/background/ |archive-date=5 February 2020 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; هي منصوبو اڃا ترقي جي مرحلي ۾ آهي، ۽ ان جي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ مديني ۾ روزگار جا موقعا نمايان طور وڌڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fdimagazine.com/news/fullstory.php/aid/1830/Economic_cities_a_rise.html |title=Economic cities a rise |archive-url=https://web.archive.org/web/20090924053753/http://www.fdimagazine.com/news/fullstory.php/aid/1830/Economic_cities_a_rise.html |archive-date=24 September 2009}}&lt;/ref&gt;

== انساني وسيلا ==

=== تعليم ۽ علمي سرگرميون ===

==== ابتدائي ۽ ثانوي تعليم ====

[[سعودي عرب جي تعليم واري وزارت]] [[مدينه صوبو|مدينه صوبي]] ۾ تعليم جي ذميوار اداري طور ڪم ڪري ٿي. وزارت صوبي ۾ ڇوڪرن لاءِ 724 ۽ ڇوڪرين لاءِ 773 سرڪاري اسڪول هلائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Number of Schools in Medina (Arabic) |url=https://edu.moe.gov.sa/Madinah/About/Pages/Statistics.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210834/https://edu.moe.gov.sa/Madinah/About/Pages/Statistics.aspx |archive-date=5 February 2020 |access-date=5 February 2020 |website=Madinah General Administration of Education}}&lt;/ref&gt;

[[طيبه هاءِ اسڪول]] سعودي عرب جي مشهور تعليمي ادارن مان هڪ آهي. هي اسڪول 1942ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان وقت ملڪ جو ٻيو وڏو اسڪول هو. سعودي عرب جا ڪيترائي وزير ۽ اعليٰ سرڪاري عملدار هن اداري جا فارغ التحصيل رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Taibah High School (Arabic) |url=https://www.al-madina.com/article/13791/%D8%B7%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D9%88%D8%B4%D9%8A%D8%A1-%D9%85%D9%86-%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AC%D9%8A%D8%A7%D9%84 |access-date=5 February 2020 |website=Al-Madina Newspaper |date=4 June 2010 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210835/https://www.al-madina.com/article/13791/%25D8%25B7%25D9%258A%25D8%25A8%25D8%25A9-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AB%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2588%25D9%258A%25D8%25A9-%25D9%2588%25D8%25B4%25D9%258A%25D8%25A1-%25D9%2585%25D9%2586-%25D9%2588%25D9%2581%25D8%25A7%25D8%25A1-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25A3%25D8%25AC%25D9%258A%25D8%25A7%25D9%2584 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== اعليٰ تعليم ۽ تحقيق ====

[[طيبه يونيورسٽي]] هڪ سرڪاري يونيورسٽي آهي، جيڪا صوبي جي رهواسين کي اعليٰ تعليم فراهم ڪري ٿي. هن يونيورسٽي جا 28 ڪاليج آهن، جن مان 16 [[مدينو]] ۾ واقع آهن. يونيورسٽي 89 علمي پروگرام پيش ڪري ٿي، ۽ 2020ع ۾ ان ۾ 69,210 شاگرد داخلا وٺي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=About Taibah University |url=https://www.taibahu.edu.sa/Pages/en/CustomPage.aspx?ID=47 |website=Taibah University |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210835/https://www.taibahu.edu.sa/Pages/en/CustomPage.aspx%3FID%3D47 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Islamic University of Medina Main Gate.jpg|thumb|[[اسلامي يونيورسٽي مدينو]] جو مکيه دروازو]]

[[اسلامي يونيورسٽي مدينو]]، جيڪا 1961ع ۾ قائم ڪئي وئي، علائقي جو سڀ کان پراڻو اعليٰ تعليمي ادارو آهي. هن يونيورسٽي ۾ لڳ ڀڳ 22 هزار شاگرد تعليم حاصل ڪري رهيا آهن. يونيورسٽي ۾ [[شريعت]]، [[قرآن]]، [[اصول الدين]]، [[حديث]] ۽ [[عربي ٻولي]] سميت مختلف اسلامي علمن ۾ تعليم ڏني وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20171113050828/http://www.saudinf.com/main/j42.htm University of Madinah]}} Saudi Info.&lt;/ref&gt; يونيورسٽي [[بي اي]]، [[ماسٽر ڊگري|ماسٽر]] ۽ [[ڊاڪٽري ڊگري|ڊاڪٽري]] سطح جون ڊگريون پڻ فراهم ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.4icu.org/reviews/4170.htm |title=University of Madinah |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210843/https://www.4icu.org/reviews/4170.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt; داخلا مسلمان شاگردن لاءِ اسڪالرشپ پروگرام تحت کليل هوندي آهي، جنهن ۾ رهائش ۽ روزاني خرچن جون سهولتون پڻ شامل هونديون آهن. 2012ع ۾ يونيورسٽي [[سائنس ڪاليج]] قائم ڪري پنهنجا پروگرام وڌايا، جتي [[انجنيئرنگ]] ۽ [[ڪمپيوٽر سائنس]] جا شعبا پڻ شروع ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Islamic University Starts the Admission for Science Programs for the First Time (Arabic) |url=http://www.alriyadh.com/744376 |website=Al-Riyadh Newspaper |access-date=15 November 2017 |archive-date=16 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181016120625/http://www.alriyadh.com/744376 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[المدينه ڪاليج آف ٽيڪنالاجي]]، جيڪو [[ٽيڪنيڪل اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ ڪارپوريشن]] (TVTC) جي نگراني هيٺ هلندو آهي، [[اليڪٽريڪل انجنيئرنگ]]، [[ميڪينيڪل انجنيئرنگ]]، [[ڪمپيوٽر سائنس]] ۽ [[اليڪٽرانڪس]] سميت ڪيترن ئي فني ۽ ٽيڪنيڪي شعبن ۾ ڊگري پروگرام پيش ڪري ٿو.{{Circular reference|date=August 2020}}

مديني ۾ خانگي اعليٰ تعليمي ادارن ۾ [[پرنس مقرن يونيورسٽي]]، [[عرب اوپن يونيورسٽي]] ۽ [[الريان ڪاليجز]] شامل آهن.

==ٽرانسپورٽ==
=== هوائي آمدرفت ===

[[File:Pano1-1.jpg|thumb|left|[[پرنس محمد بن عبدالعزيز بين الاقوامي هوائي اڏو]]]]

[[مدينو]] کي [[پرنس محمد بن عبدالعزيز بين الاقوامي هوائي اڏو]] ذريعي هوائي آمدرفت جون سهولتون حاصل آهن، جيڪو [[شاهراهه 340]] جي ڀرسان واقع آهي. هي هوائي اڏو ملڪي پروازن سان گڏ [[وچ اوڀر]] جي علائقائي منزلن ڏانهن مقرر بين الاقوامي پروازون پڻ هلائي ٿو. 2018ع ۾ 8,144,790 مسافرن جي اچ وڃ سان هي [[سعودي عرب]] جو چوٿون مصروف ترين هوائي اڏو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tavyatirimciiliskileri.com/en-EN/Documents/Dec_2018.pdf |title=TAV Traffic Results 2018 |access-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713073305/http://www.tavyatirimciiliskileri.com/en-EN/Documents/Dec_2018.pdf |archive-date=13 July 2019 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

10 سيپٽمبر 2015ع تي ''[[انجنيئرنگ نيوز-ريڪارڊ]]'' جي ٽئين سالياني ''گلوبل بيسٽ پروجيڪٽس ڪمپيٽيشن'' ۾ هن هوائي اڏي جي منصوبي کي دنيا جو بهترين منصوبو قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;arabian&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.arabianaerospace.aero/tav-have-constructed-the-world-s-best-airport.html |title=Arabian Aerospace – TAV have constructed the world's best airport |access-date=6 February 2020 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206024526/https://www.arabianaerospace.aero/tav-have-constructed-the-world-s-best-airport.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://enr.construction.com/opinions/blogs/criticalpath.asp?plckController=Blog&amp;plckBlogPage=BlogViewPost&amp;newspaperUserId=e5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999a&amp;plckPostId=Blog:e5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999aPost:25bc7b33-a207-4924-b584-145500911967&amp;plckScript=blogScript&amp;plckElementId=blogDest |title=ENR Announces Winners of 3rd Annual Global Best Projects Competition |access-date=25 October 2017 |archive-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150928233056/http://enr.construction.com/opinions/blogs/criticalpath.asp?plckController=Blog&amp;plckBlogPage=BlogViewPost&amp;newspaperUserId=e5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999a&amp;plckPostId=Blog%3ae5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999aPost%3a25bc7b33-a207-4924-b584-145500911967&amp;plckScript=blogScript&amp;plckElementId=blogDest |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

هي هوائي اڏو [[منا]] علائقي ۾ پهريون هوائي اڏو هو، جنهن کي [[ليڊرشپ اِن انرجي اينڊ انوائرنمينٽل ڊزائن]] (LEED) جو گولڊ سرٽيفڪيٽ مليو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tibahairports.com/en-EN/pressroom/Pages/PressReleaseDetail.aspx?pid=17 |title=PressReleaseDetail |access-date=25 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630023423/http://www.tibahairports.com/en-EN/pressroom/Pages/PressReleaseDetail.aspx?pid=17 |archive-date=30 June 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[حج]] جي موسم دوران هن هوائي اڏي تي مسافرن جو انگ وڌيڪ ٿي ويندو آهي.

[[File:Medina Buses Salam Road Stop.jpg|thumb|[[مدينو]] ۾ سلام روڊ اسٽيشن تي سرڪاري بس]]

=== روڊ ===

2015ع ۾ [[المدينه ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي|المدينه ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي (MMDA)]] ''درب السنہ'' (سنت وارو رستو) منصوبي جو اعلان ڪيو. هن منصوبي جو مقصد [[قبا مسجد]] کي [[مسجد نبوي]] سان ملائيندڙ 3 ڪلوميٽر ڊگهي قبا روڊ کي جديد پيادل شاهراهه ۾ تبديل ڪرڻ، سڄي رستي کي پيادلن لاءِ هموار بڻائڻ ۽ زائرين کي مختلف سهولتون فراهم ڪرڻ هو. منصوبي جو هڪ ٻيو مقصد ان [[سنت]] کي به ٻيهر زنده ڪرڻ هو، جنهن مطابق [[محمد]] هر ڇنڇر جي منجهند پنهنجي گهر ([[مسجد نبوي]]) کان [[قبا مسجد]] تائين پيادل ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Darb Al-Sunnah Project (Arabic) |url=https://www.al-madina.com/article/401608 |access-date=9 September 2015 |website=Al-Madinah Newspaper |date=9 September 2015 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803201415/https://www.al-madina.com/article/401608 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[مدينو]] [[سعودي عرب]] جي ٻن اهم شاهراهن، شاهراهه 60 ۽ شاهراهه 15، جي سنگم تي واقع آهي. شاهراهه 15 شهر کي ڏکڻ ۾ [[مڪو]] ۽ اتر ۾ [[تبوڪ]] ۽ [[اردن]] سان ڳنڍي ٿي، جڏهن ته شاهراهه 60 شهر کي اولهه ۾ [[ينبع]]، جيڪو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] تي واقع هڪ بندرگاهي شهر آهي، ۽ اوڀر ۾ [[القصيم صوبو]] سان ملائي ٿي.

شهر کي ٽن [[رنگ روڊ]]ن ذريعي پڻ سهولتون حاصل آهن. [[شاهه فيصل روڊ]] 5 ڪلوميٽر ڊگهو رنگ روڊ آهي، جيڪو [[مسجد نبوي]] ۽ شهر جي مرڪزي علائقي کي گهيري ٿو. [[شاهه عبدالله روڊ]] 27 ڪلوميٽر ڊگهو آهي، جيڪو شهري مديني جي وڏي حصي کي گهيري ٿو، جڏهن ته [[شاهه خالد روڊ]] 60 ڪلوميٽر ڊگهو سڀ کان وڏو رنگ روڊ آهي، جيڪو سڄي شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڪجهه ٻهراڙي وارن علائقن کي گهيري ٿو.

===Bus and rapid transit===
[[File:Haramain High Speed Railway Station in Medina.jpg|thumb|[[Haramain high-speed railway]] station at Medina]]
The bus transport system in Medina was established in 2012 by the [[Al Madinah Region Development Authority|MMDA]] and is operated by SAPTCO. The newly established bus system includes 10 lines connecting different regions of the city to [[al-Masjid an-Nabawi|Masjid an-Nabawi]] and the downtown area, and serves around 20,000 passengers on a daily basis.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Madina Buses Official (Arabic) |url=https://madinabuses.mda.gov.sa |website=Madina Buses Official Website |access-date=21 April 2022 |archive-date=3 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603050406/https://madinabuses.mda.gov.sa/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Medina Buses Serves 20k Passengers Daily (Arabic) |url=https://makkahnewspaper.com/article/1103561/%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%AF/20-%D8%A3%D9%84-%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%8A%D8%AF-%D9%8A%D9%88%D9%85%D9%8A%D8%A7-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%82%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D8%AF%D8%AF%D9%8A-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9 |website=Makkah Newspaper |date=19 May 2019 |access-date=19 May 2019 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206010400/https://makkahnewspaper.com/article/1103561/%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25A8%25D9%2584%25D8%25AF/20-%25D8%25A3%25D9%2584-%25D9%2585%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%258A%25D8%25AF-%25D9%258A%25D9%2588%25D9%2585%25D9%258A%25D8%25A7-%25D9%2585%25D9%2586-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2586%25D9%2582%25D9%2584-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AA%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25AF%25D9%258A%25D9%2586%25D8%25A9 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; In 2017, the MMDA launched the Madinah Sightseeing Bus service. [[Open top bus]]es take passengers on sightseeing trips throughout the day with two lines and 11 destinations, including Masjid an-Nabawi, [[Quba Mosque|Quba'a Mosque]] and [[Masjid al-Qiblatayn]] and offers audio tour guidance with eight different languages.&lt;ref&gt;{{cite web |title=City Sightseeing Medina |url=http://csmadinah.com/en/ |website=City Sightseeing Medina Official Website |access-date=6 February 2020 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206010401/http://csmadinah.com/en/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; By the end of 2019, the MMDA announced its plan to expand the bus network with 15 [[Bus rapid transit|BRT]] lines. The project was set to be done in 2023.&lt;ref&gt;{{cite web |title=36 Months to Create 15 Bus Lines in Medina (Arabic) |url=https://www.alwatan.com.sa/article/1032422/%D9%85%D8%AD%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA/36-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%A7-%D9%84%D8%A5%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A1-15-%D8%AE%D8%B7%D8%A7-%D9%84%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9%D8%A9-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9 |website=Al-Watan Newspaper |date=31 December 2019 |access-date=31 December 2019 |archive-date=31 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231155133/https://www.alwatan.com.sa/article/1032422/%D9%85%D8%AD%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA/36-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%A7-%D9%84%D8%A5%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A1-15-%D8%AE%D8%B7%D8%A7-%D9%84%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9%D8%A9-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; In 2015, the MMDA announced a three-line [[Medina Metro|metro]] project in extension to the public transportation master plan in Medina.&lt;ref&gt;{{cite web |title=MMDA Announces a 3-line Metro Project in Medina(Arabic) |url=https://aawsat.com/home/article/326216/%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%D8%AA%D9%86%D9%81%D9%8A%D8%B0-3-%D8%AE%D8%B7%D9%88%D8%B7-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88-%D9%88200-%D9%85%D8%AD%D8%B7%D8%A9-%D9%84%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AA |website=Asharq Al-Awsat Newspaper |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205221221/https://aawsat.com/home/article/326216/%25D9%2587%25D9%258A%25D8%25A6%25D8%25A9-%25D8%25AA%25D8%25B7%25D9%2588%25D9%258A%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25AF%25D9%258A%25D9%2586%25D8%25A9-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D9%2586%25D9%2588%25D8%25B1%25D8%25A9-%25D8%25AA%25D8%25B7%25D8%25B1%25D8%25AD-%25D8%25AA%25D9%2586%25D9%2581%25D9%258A%25D8%25B0-3-%25D8%25AE%25D8%25B7%25D9%2588%25D8%25B7-%25D9%2585%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2588-%25D9%2588200-%25D9%2585%25D8%25AD%25D8%25B7%25D8%25A9-%25D9%2584%25D9%2584%25D8%25AD%25D8%25A7%25D9%2581%25D9%2584%25D8%25A7%25D8%25AA |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===Rail===
{{Main|Haramain High Speed Railway}}
The historic Ottoman [[Hejaz railway]] was abandoned following World War I, and the Medina railway station was converted into a museum by the Saudi government. The [[Haramain High Speed Railway]] (HHR) came into operation in 2018, linking Medina and [[Mecca]], and passing through three stations: [[Jeddah]], [[King Abdulaziz International Airport]], and [[King Abdullah Economic City]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pictures: Saudi Arabia opens high-speed railway to public |url=https://gulfnews.com/world/gulf/saudi/pictures-saudi-arabia-opens-high-speed-railway-to-public-1.2289006 |access-date=2019-11-09 |website=gulfnews.com |date=12 October 2018 |language=en |archive-date=4 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190904120551/https://gulfnews.com/world/gulf/saudi/pictures-saudi-arabia-opens-high-speed-railway-to-public-1.2289006 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; It runs along {{convert|444|km|mi|abbr=off|sp=us}} at a speed of 300&amp;nbsp;km/h, and has an annual capacity of 60&amp;nbsp;million passengers.&lt;ref&gt;{{cite web |title=About Haramain High Speed Rail |url=https://sar.hhr.sa/sites/sro/Pages/en-us/AboutUs/OrganizationalInformation/MissionVision.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205221212/https://sar.hhr.sa/sites/sro/Pages/en-us/AboutUs/OrganizationalInformation/MissionVision.aspx |archive-date=5 February 2020 |access-date=5 February 2020 |website=Official Haramain High Speed Rail Website}}&lt;/ref&gt;

{{Collapsible list
 | expand = 
 | framestyle = 
 | titlestyle = 
 | title = Services at Medina station
 | liststyle = 
 | hlist = 
 | bullets = 
 | 1 =    {{anchor|station}}
{{adjacent stations|system=Saudi Arabia Railways
|line=Haramain High Speed Railway|right=King Abdullah Economic City}}
}}

==قابل ذڪر ماڻهو==
* [[حسن ابن علي]] رضي الله عنه (625-670ع)
* [[حسين ابن علي]] رضي الله عنه (626-680)
* [[مالڪ بن انس]] رضي الله عنه (711-795)
* علي سجاد (658 - 712) 
* محمد الباقر (676 - 732) 
* زيد بن علي (695-740) 
* جعفر الصادق (702-765) 
* موسيٰ ڪاظم (745-799) 
* علي الرضا (766 - 818) 
* محمد الجواد (811 - 835) 
* علي الهادي (828 - 868) 
* حسن العسڪري (844 - 874) 
* عزيز ديا (1914-1997)، ليکڪ 
* محمد عوام (1940ع) عالم 
* نثار مدني (1941)، سياستدان 
* جمال خاشقجي (1958-2018)، صحافي 
* سلمان الفراج (1989)، فٽبالر

==پڻ ڏسو==
{{Portal|سعودي عرب|اسلام}}
* المدينه ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي 
* روا المدينه 
* مديني جي تاريخ

==وڌيڪ پڙهڻ==
* عبدالباسط بدر (2013) - مدينه، منور شهر: تاريخ ۽ نشان - المدينه المنورة ريسرچ اينڊ اسٽڊي سينٽر - مدينه {{ISBN|978-603-90414-7-4}} 
*[[صفي الرحمان مبارڪپوري]] (2004) مدينه منوره جي تاريخ - دارالسلام پبلشرز - رياض {{ISBN|978-996-08921-1-5}}

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:مدينه المنوره]]
[[زمرو:مقدس شهر]] 
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:مدينه صوبو]] 
[[زمرو:اسلامي مقدس شهر]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ اسلام]]
[[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد علائقا]]</text>
      <sha1>6cjvcaq55hgl7zfd2iv0l6mfxepzlz2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389949</id>
      <parentid>389948</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T17:33:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77368" sha1="pmjgmqeekj0bje29r8wr337wlw8jy07" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = مدينه منوره
| official_name = المدينة المنورة
| native_name = المدينة
| settlement_type = [[شھر]]
| image_skyline = {{Multiple image
| total_width       = 300
| image1            = Madeena masjid nabavi 12122008230.jpg
| image2            = Quba Mosque 2013 09.jpg
| image3            = Hijaz Railway Station 2020.jpg
| image4            = Mount Uhud.JPG
| image5            = Masjid al-Qiblatain.jpg
| image6            = Al-Baqi Cemetery 2021.jpg
| caption1    = [[مسجد نبوي]]
| caption2    = [[مسجد قبا]]
| caption3    = [[حجاز ریلوي]]
| caption4    = [[جبل احد]]
| caption5    = [[قبلتین مسجد]]
| caption6    = [[جنت البقيع قبرستان]]
| perrow            = 1/2/2
| border            = infobox
}}
| image_flag = 
| flag_size = 135px
| image_seal = 
| pushpin_map = Saudi Arabia#Asia
| pushpin_mapsize = 
| pushpin_map_caption = نقشي م مدیني جو مقام
| pushpin_label_position = right
| pushpin_relief = yes
| coordinates = {{coord|24|28|12|N|39|36|36|E|region:SA|display=inline,title}}
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}}
| subdivision_type1 = [[صوبو]]
| subdivision_name1 = مدینو صوبو
| leader_title = [[مئیر]]
| leader_name = فھد البیلھشی&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fahad Al-Belaihshi Appointed Mayor of Madinah by a Royal Decree (Arabic) |url=https://sabq.org/cL3zph |archive-date=12 April 2021 |access-date=29 December 2020 |website=Sabq Online Newspaper |date=7 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412164558/https://sabq.org/cL3zph |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = صوبائي گورنر
| leader_name1 = شھزادو سلمان بن سلطان السعود
| area_total_km2 = 589
| area_total_sq_mi = 227
| area_metro_km2 = 22900
| elevation_m = 620
| elevation_ft = 2030
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Medina Governorate |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/madina/0301__al_mad%C4%ABnah_al_munuwarah/ |access-date=2024-02-03 |website=City Population |archive-date=4 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204001752/https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/madina/0301__al_mad%C4%ABnah_al_munuwarah/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_total = 14,11,599
| population_as_of = سال 2022ع جی آدمشماری
| population_density_km2 = auto
| population_note = 
| population_metro = 14,77,047 (مدینہ گورنریٹ)
| website = {{URL| https://www.amana-md.gov.sa/}}
| timezone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]]
| utc_offset = +03:00
| native_name_lang = ar
| other_name = مدينة النبي (نبي جو شھر)&lt;br&gt;المدينة النبوية (نبي وارو شھر)&lt;br&gt;العاصمة الإسلامية الأولى&lt;br&gt;(اسلام جو پھریون گاديء جو ھنڌ)&lt;br&gt;طيبة الطيبة (پاڪن م پاڪ)
| parts_type = [[ضلعا]]
| population_density_sq_mi = 5212
| established_date2 = 5 دسمبر، 1925ع
| governing_body = مدیني جي علاقائي بلدیا
| elevation_max_m = 1077
| elevation_max_point = [[Mount Uhud]]
| established_title2 = حجاز مقدس جی سعودی حکومت
| established_date = ناھین صدی قبل مسیح
| government_type = بلدیا
| population_rank = 4ھون
| named_for = [[محمد|نبی محمد صلی اللہ علیہ وسلم جی نالی تی]]
| established_date1 = سال 622 عیسوی، پھریون سال ھجری
| established_title1 = ھجرت
| established_title = پھریون آباد تیو
| population_demonym = مدني
| parts = * بلد
** الحرم
** قبا
** احد
** العوالی
** العقیق 
** العیون 
** البیداء
* مضافتی
** العقول
** الموالی
** المندسہ
** ابیار المشی 
** الفریش
| population_density_urban_km2 = 
| area_urban_sq_mi = 
| area_rural_km2 = 
| population_density_urban_sq_mi = 
| blank_name_sec1 = 
| population_rural = 
| blank_info_sec1 = 
| module = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |frame-height=300 | stroke-width=1 |shape-fill-opacity=0.2 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}}
}}
'''مدينه منوره''' (عربي: المدينة المنورة؛  روشني وارو شهر ) ۽ عام طور تي مدينو يا مدينه (المدينة) جي نالي سان پڻ آسان ڪيو ويو آهي. مدینو [[اسلام]] جي تاريخ ۾ پهريون راڄڌاني آهي ۽ [[مڪه مڪرمه]] کان پوءِ مسلمانن لاءِ ٻيو مقدس مقام آهي. اهو [[مدينہ صوبو|مدينه صوبي]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي، جيڪو [[حجاز]] جي تاريخي سرزمين تي واقع آهي، جيڪو [[سعودي عرب]] جي اولهه ۾، مڪي کان اٽڪل 400 ڪلوميٽر اتر اوڀر طرف آهي&lt;ref name=&quot;amana-md.gov.sa2&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20060502182207/http://www.amana-md.gov.sa/WebLinks/Amanageography.aspx أمانة المدينة المنورة، موقع ومساحة المدينة المنورة] تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]]&lt;/ref&gt; ۽  [[ڳاڙهو سمنڊ]] سان 150 ڪلوميٽر اوڀر طرف آهي. سڀ کان ويجھو بندرگاهه ينبوع بندرگاهه آهي، جيڪو اولهه طرف 220 ڪلوميٽر پري آهي.&lt;ref name=&quot;amana-md.gov.sa3&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20060502182207/http://www.amana-md.gov.sa/WebLinks/Amanageography.aspx أمانة المدينة المنورة، موقع ومساحة المدينة المنورة] تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]]&lt;/ref&gt; مديني جي ايراضي اٽڪل 589 چورس ڪلوميٽر آهي،&lt;ref name=&quot;al-madinah.org2&quot;&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454 موقع ومساحة المدينة]، مركز بحوث ودراسات المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075035/http://al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; جنهن مان 99 ڪلوميٽر پري شهري علائقو آهي. هي علائقو شهري علائقي کان ٻاهر آهي، ۽ ان ۾ جبلن، وادين، سيلاب جي ڍڳن، ريگستاني زمينن، زرعي زمينن، قبرستانن ۽ هاءِ وي نيٽ ورڪ جا حصا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;al-madinah.org3&quot;&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454 موقع ومساحة المدينة]، مركز بحوث ودراسات المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075035/http://al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; سال &lt;small&gt;2022&lt;/small&gt; ع جي آبادي &lt;small&gt;14,11,599&lt;/small&gt; آهي، اهو ملڪ جو چوٿون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. تقريبن &lt;small&gt;58.5&lt;/small&gt; سيڪڙو آبادي سعودي شهري آهن ۽ &lt;small&gt;41.5&lt;/small&gt; سيڪڙو پرڏيهي آهن.

مديني جو بنياد پيغمبر صلی اللہ علیہ وسلم جي هجرت کان 1500 سال اڳ رکيو ويو&lt;ref&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=7362 بداية تأسيس المدينة]، مركز بحوث ودراسات المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305141654/http://al-madinah.org/madina/sections.php?sid=7362|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; ۽ مديني ۾ دنيا جي قديم ترين مسجدن مان ٽي شامل آهن ۽ مسلمانن لاءِ سڀ کان اهم آهن: مسجد نبوي، مسجد قبا&lt;ref&gt;[http://www.hajinformation.com/main/h2022.htm وزارة الحج في المملكة العربية السعودية: مسجد قباء] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170822095754/http://www.hajinformation.com/main/h2022.htm|date=22 أغسطس 2017}}&lt;/ref&gt; ۽ قبلتين مسجد. مديني کي مسلمانن لاءِ ان جي اهميت پيغمبر اسلام جي هجرت کانپوء ان جي سڄي زندگي مديني ۾ رهڻ کان ملي ٿي. تمام اهم هنڌن مان هڪ آهي ۽ مسلمان قرآن شريف جي انهن سورتن کي مدني سورتون سڏين ٿا جيڪي مديني ڏانهن هجرت کان پوءِ نازل ٿيون، ۽ ان جو واحد لفظ ”مدني سورت“ آهي.&lt;ref&gt;[http://books.google.co.uk/books?id=ZcMHD5WWL7AC&amp;pg=PA26&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca&amp;hl=en&amp;ei=n9wFTvG7F8q68gPK2IHfDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false القيمة التاريخية للقرآن الكريم والحديث النبوي الشريف] أ.م. خان {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209052458/http://books.google.co.uk/books?id=ZcMHD5WWL7AC&amp;pg=PA26&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca&amp;hl=en&amp;ei=n9wFTvG7F8q68gPK2IHfDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CDAQ6AEwAA|date=09 فبراير 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://books.google.co.uk/books?id=5ShMqiiJbNYC&amp;pg=PA61&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca+surah&amp;hl=en&amp;ei=oOAFTry8H4as8gOv5-XpDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEAQ6AEwBA#v=onepage&amp;q&amp;f=false ما ينبغي أن يعرفه الجميع عن القرآن الكريم]، أحمد الليثي {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150108032632/http://books.google.co.uk/books?id=5ShMqiiJbNYC&amp;pg=PA61&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca+surah&amp;hl=en&amp;ei=oOAFTry8H4as8gOv5-XpDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEAQ6AEwBA|date=08 يناير 2015}}&lt;/ref&gt; شهر جي آبادي اٽڪل 14,11,599 ماڻهن تي مشتمل آهي.&lt;ref&gt;{{استشهاد ويب|مسار=https://portal.saudicensus.sa/portal/public/1/15/101460?type=TABLE|عنوان=تعداد السعودية - السكان حسب - الهيئة السعودية للإحصاء|تاريخ الوصول=1 أغسطس 2023|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20230714141738/https://portal.saudicensus.sa/portal/public/1/15/101460?type=TABLE|تاريخ أرشيف=2023-07-14}}&lt;/ref&gt; ۽ شهر ۾ ڪيترائي نشان ۽ يادگار شامل آهن، جن ۾ شايد سڀ کان نمايان مسجد نبوي آهي، جيڪا مڪي جي مسجد الحرم کان پوءِ مسلمانن لاءِ ٻي مقدس مسجد سمجهي وڃي ٿي، ان کان علاوه جنت البقيع قبرستان، جيڪو شهر جي ماڻهن جو مکيه قبرستان آهي ۽ جنهن ۾ ڪيترائي اصحاب رضوان اللہ علیھم اجمعین دفن آهن،&lt;ref&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=618 أماكن تشرع زيارتها]، مركز بحوث ودراسات المدينة، تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305023809/http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=618|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; مسجد قبا اسلام ۾ ٺاهيل پهرين مسجد هئي، قبلتين جي مسجد، جبل احد ۽ ڪيتريون ئي واديون، کوهه، گهاٽيون، رستا ۽ پراڻيون ماڳ آھن.

==نالا== 
===يثرب=== 
اسلام جي آمد کان اڳ، شهر يثرب (عربي: يَثْرِب) جي نالي سان مشهور هو. يثرب لفظ هاران ۾ مليل هڪ لکت ۾ ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو بابل جي بادشاهه نابونڊيڊس (ڇهين صدي قبل مسيح) سان تعلق رکي ٿو ۽ ايندڙ صدين ۾ ڪيترن ئي متنن ۾ چڱيءَ طرح تصديق ٿيل آهي. اهو نالو قرآن جي سورت 33 جي آيت نمبر 13 ۾ پڻ درج ٿيل آهي: 
اسلام جي ظهور کان اڳ ”يثرب“ جي نالي سان مشهور هو، ان جو ذڪر قرآن مجيد ۾ آهي: 

 &quot;وَإِذْ قَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ يَا أَهْلَ يَثْرِبَ لَا مُقَامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَمَا هِيَ بِعَوْرَةٍ إِنْ يُرِيدُونَ إِلَّا فِرَارًا&quot;(سورة الأحزاب)&lt;ref&gt;سورة الأحزاب - الآية رقم 13&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&amp;ID=2765&amp;idfrom=0&amp;idto=0&amp;flag=1&amp;bk_no=48&amp;ayano=0&amp;surano=0&amp;bookhad=0 المكتبة الإسلامية، كتاب الجامع لأحكام القرآن، سورة الأحزاب، قوله تعالى: ''وإذ قالت طائفة منهم يا أهل يثرب لا مقام لكم فارجعوا''] تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{استشهاد ويب|مسار=http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=48&amp;ID=2765|عنوان=نسخة مؤرشفة|تاريخ الوصول=8 أغسطس 2009|تاريخ أرشيف=10 مارس 2013|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20130310164104/http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=48&amp;ID=2765|حالة المسار=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;   
صحيح حديث ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي ته رسول الله صلي الله عليه وسلم ان جو نالو يثرب کان بدلائي مديني رکيو، ۽ ان جو پراڻو نالو استعمال ڪرڻ کان منع ڪئي، پوءِ فرمايائون: مديني ۾ غير مسلمن جو داخل ٿيڻ حرام آهي، جيئن رسول الله ﷺ فرمايو آهي:
 &quot;من قال للمدينة يثرب فليستغفر الله. والمدينة المنورة محرم دخولها على غير المسلمين، فقد قال النبي محمد:&quot;اللهم إني أحرم ما بين لابتيها مثل ما حرم إبراهيم مكة، اللهم بارك في مُدِّهم و صاعهم&quot;&lt;ref&gt;[http://www.al3ez.net/mag/madina_pr_1.htm حرمة أرض المدينة]، فضائل المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161123145714/http://www.al3ez.net/mag/madina_pr_1.htm|date=23 نوفمبر 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&amp;ID=1478&amp;idfrom=0&amp;idto=0&amp;flag=1&amp;bk_no=47&amp;ayano=0&amp;surano=0&amp;bookhad=0 صحيح البخاري، كتاب البيوع، باب بركة صاع النبي ومده]، المكتبة الإسلامية تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{استشهاد ويب|مسار=http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=47&amp;ID=1478|عنوان=نسخة مؤرشفة|تاريخ الوصول=8 أغسطس 2009|تاريخ أرشيف=10 مارس 2013|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20130310164055/http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=47&amp;ID=1478|حالة المسار=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; (&quot;جيڪو به شهر کي يثرب سڏيندو آهي، ان کي خدا کان بخشش گهرڻ گهرجي. المدينه المنوره ۾ داخلا غير مسلمن لاءِ منع آهي، ڇاڪاڻ ته پيغمبر محمد ﷺ فرمايو: اي خدا، مان ان جي ٻن لاوا ميدانن جي وچ واري علائقي کي مقدس قرار ڏيان ٿو، جيئن ابراهيم مڪي کي مقدس قرار ڏنو هو. اي خدا، انهن جي *مد* ۽ انهن جي *صاع* [اناج جا ماپ] تي برڪت ڪر.&quot;

ان ڪري مشهور آهي ته هن شهر جو نالو جنگ خندق تائين رهيو. اسلامي روايتن موجب، محمد صلي الله عليه وآله وسلم بعد ۾ هن شهر کي هن نالي سان سڏڻ کان منع ڪئي. 

===طيبه ۽ طابه=== 
اٺين صديءَ جو پٿر مديني ۾ دريافت ٿيو، جنهن ۾ هن شهر کي ’طيبه‘ چيو وڃي ٿو. جنگ کان ڪجهه وقت پوءِ، محمد شهر طيبه (پاڪ يا سٺي) (عربي: طَيْبَة) ۽ طابه (عربي: طَابَة) جو نالو رکيو، جيڪو ساڳئي معنيٰ وارو آهي. هي نالو مشهور لوڪ گيت ”يا طيبه“ (اي طيبه!) ۾ به هن شهر جي حوالي سان استعمال ڪيو ويو آهي. ٻن نالن کي گڏ ڪري هڪ ٻئي نالي سان شهر سڃاتو وڃي ٿو، طيبات الطابه (پاڪ ۽ مهربان). 
===مدينه===
هن شهر کي ڪجهه احاديث ۾ صرف مدينه (يعني شهر) سڏيو ويو آهي. نالا مدينة النبوية (ٱلْمَدِيْنَة ٱلنَّبَوِيَّة) ۽ مدينة النبي (ٻنهي معنيٰ ”پيغمبر جو شهر“ يا ”پيغمبر جو شهر“) ۽ المدينة المنورة (). هي شهر جو سڀ کان عام طور تي قبول ٿيل جديد نالو آهي، جيڪو سرڪاري دستاويزن ۽ روڊ جي نشانين ۾ مديني سان گڏ استعمال ٿيندو آهي.

==تاريخ==
مديني ڪيترن ئي ممتاز ماڳن ۽ نشانين جو گهر آهي، جن مان اڪثر مسجدون آهن ۽ تاريخي اهميت رکي ٿي. انهن ۾ مٿي ذڪر ڪيل ٽي مسجدون شامل آهن، مسجد الفتح (جنهن کي مسجد الخندق به چيو ويندو آهي)، ست مسجدون، بقيع قبرستان، جتي ڪيترن ئي مشهور اسلامي شخصيتن جون قبرون موجود آهن. سڌو سنئون مسجد نبوي جي ڏکڻ اوڀر طرف، احد جبل، احد جي نالي واري جنگ جو ماڳ ۽ ڪنگ فهد عاليشان قرآن پرنٽنگ ڪمپليڪس جتي جديد قرآني مصحف ڇپيل آهن.
===ابتدائي تاريخ ۽ يهودي ڪنٽرول===
مديني گهٽ ۾ گهٽ 1500 سال اڳ، يا تقريبا 9 صدي قبل مسيح ۾ آباد هو. چوٿين صدي عيسويءَ تائين، عرب قبيلن يمن مان اچی قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. اتي ٽي مشهور يهودي قبيلا هئا، جيڪي محمد صلی اللہ علیہ وسلم جي وقت جي آس پاس شهر ۾ آباد هئا: بنو قينقاع، بنو قريظه ۽ بنو نضير. ابن خردادبه بعد ۾ ٻڌايو ته حجاز ۾ فارسي سلطنت جي تسلط دوران، بنو قريظه فارسي شاهه لاءِ ٽيڪس جمع ڪندڙ طور ڪم ڪيو. 
عرب جي ٻن نون قبيلن، بنو اوس ۽ بنو خزرج جي اچڻ کان پوءِ صورتحال بدلجي وئي. شروعات ۾، اهي قبيلا يهودي قبيلن سان اتحاد ڪيا ويا جيڪي علائقي تي حڪومت ڪندا هئا، پر بعد ۾ اهي بغاوت ڪري آزاد ٿي ويا.
پنجين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، يهودي حڪمرانن شهر جو ڪنٽرول ٻن عرب قبيلن جي حوالي ڪري ڇڏيو. يهودي انسائيڪلوپيڊيا ۾ لکيل آهي ته ”ٻاهرين مدد طلب ڪرڻ ۽ غداريءَ سان هڪ ضيافت ۾ مکيه يهودين جو قتل عام ڪرڻ“ بنو اوس ۽ بنو خزرج آخرڪار مديني تي غالب اچي ويا. 
اڪثر جديد مورخ مسلمانن جي ان دعويٰ کي قبول ڪن ٿا ته بغاوت کان پوءِ يهودي قبيلا اوس ۽ خزرج جا ماتحت ٿي ويا. جڏهن ته، اسڪاٽش اسڪالر، وليم مونٽگومري واٽ جي مطابق، يهودي قبيلن جي گراهڪ 627ع کان اڳ واري دور جي تاريخي حسابن مان پيدا نه ٿي آهي، ۽ هن برقرار رکيو ته يهودين جي آبادي سياسي آزادي جي هڪ اندازي کي برقرار رکيو. ابتدائي مسلمان تاريخدان ابن اسحاق آخري يمن جي بادشاهه هميريءَ ۽ يثرب جي رهاڪن جي وچ ۾ هڪ قديم تڪرار ٻڌائي ٿو ته جڏهن بادشاهه نخلستان مان لنگهي رهيو هو، تڏهن رهاڪن سندس پٽ کي قتل ڪري ڇڏيو، ۽ يمن جي حاڪم ماڻهن کي ڌمڪيون ڏنيون ته هو ماڻهن کي ختم ڪري ڇڏيندا ۽ کجيون ڪٽي ڇڏيندا. ابن اسحاق جو چوڻ آهي ته کيس بنو قريظه قبيلي جي ٻن عالمن ائين ڪرڻ کان روڪيو هو، جن بادشاهه کي نخلستان کي بچائڻ لاءِ عرض ڪيو هو، ڇاڪاڻ ته اها اها جاءِ هئي، جنهن ڏانهن قريش جو هڪ نبي ايندڙ وقت ۾ هجرت ڪندو، ۽ سندس گهر ۽ آرام گاهه هوندو. يمن جي بادشاهه اهڙي طرح هن شهر کي تباهه نه ڪيو ۽ يهوديت ۾ تبديل ٿي ويو. هو ربین کي پاڻ سان وٺي ويو، ۽ مڪي ۾، انهن مبينا طور تي ڪعبي کي ابراهيم جي تعمير ڪيل عبادت گاھہ جي طور تي تسليم ڪيو ۽ بادشاهه کي صلاح ڏني ته &quot;مڪي جي ماڻهن ڇا ڪيو: کعبہ جو طواف ڪرڻ، ان جي تعظيم ۽ احترام ڪرڻ، پنهنجو مٿو ڪٽايو ۽ تمام عاجزي سان هلو جيستائين هو پنهنجي حدن کي ڇڏي نه ويو. ابن اسحاق جو بيان آهي ته يمن جي ويجهو اچڻ تي ربي ماڻهن کي هڪ معجزو ڏيکاريو ته جيئن هو هڪ باھ مان بغير ڪنهن نقصان جي ٻاهر نڪري ۽ يمن جي ماڻهن يهوديت کي قبول ڪيو. 
آخرڪار بنو اوس ۽ بنو خزرج هڪ ٻئي جا دشمن ٿي ويا ۽ حضرت محمد ﷺ جي هجرت (هجرت 622ع) تائين مديني ڏانهن 120 سالن تائين وڙهندا رهيا ۽ پاڻ ۾ وڙهيا ويا. بنو نضير ۽ بنو قريظه بنو اوس سان اتحاد ڪيو ويو، جڏهن ته بنو قينقاع بنو خزرج جو ساٿ ڏنو. هنن ڪل چار جنگيون وڙهيون سندن آخري ۽ سڀ کان خوني لڙائي بعث جي جنگ هئي، جيڪا محمد ﷺ جي اچڻ کان ڪجھ سال اڳ وڙھي وئي هئي. جنگ جو نتيجو اڻ کٽ هو، ۽ جنگ جاري رهي. عبدالله بن ابي، بنو خزرج جو هڪ سردار، جنگ ۾ حصو وٺڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو هو، جنهن ڪري هن کي عدل ۽ امن لاءِ شهرت ملي. هو محمد ﷺ جي اچڻ کان اڳ شهر جو سڀ کان وڌيڪ معزز رهاڪو هو. هلندڙ تڪرار کي حل ڪرڻ لاءِ يثرب جي رهاڪن، مڪي کان ٻاهر هڪ جاءِ، عقبه ۾ محمد ﷺ سان ڳجهي ملاقات ڪئي، جنهن کيس ۽ سندس مومنن جي هڪ ننڍڙي ٽولي کي شهر ۾ اچڻ جي دعوت ڏني، جتي محمد ﷺ جن گروهن جي وچ ۾ ثالث جي خدمت ڪري سگهي ۽ سندس برادري آزاديءَ سان پنهنجي عقيدي تي عمل ڪري سگهي. 
===محمد ﷺ ۽ راشدين جي دور ۾=== 
سال 622ع ۾ محمد صلي الله عليه وآله وسلم ۽ هڪ اندازي مطابق 70 مڪي مهاجرن يثرب ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڪجهه مهينن جي عرصي ۾ مڪي کي ڇڏي ڏنو، هڪ اهڙو واقعو جنهن شهر جي مذهبي ۽ سياسي منظرنامي کي مڪمل طور تبديل ڪري ڇڏيو. اوس ۽ خزرج قبيلن جي وچ ۾ پراڻي دشمني ختم ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻن عرب قبيلن ۽ ڪجهه مقامي يهودين اسلام جي نئين مذهب کي قبول ڪيو.محمد ﷺ، پنهنجي ڏاڏي جي ذريعي خزرج سان ڳنڍيل هو، هن شهر جي اڳواڻ طور تي اتفاق ڪيو ويو. يثرب جا رهاڪو جن ڪنهن پس منظر جي اسلام قبول ڪيو هو؛ ڪافر عرب يا يهودي، انصار (مددگار) سڏيندا هئا. 
ابن اسحاق جي مطابق، علائقي جي سڀني جماعتن مديني جي معاھدي (میثاق مدینہ) تي اتفاق ڪيو، جنهن ۾ سڀني جماعتن محمد ﷺ جي اڳواڻي ۾ گڏيل تعاون جو عزم ڪيو. هن دستاويز جي نوعيت، جيئن ابن اسحاق پاران ریڪارڊ ڪيل ۽ ابن هشام طرفان منتقل ڪئي وئي آهي، جديد مغربي مورخن جي وچ ۾ تڪرار جو موضوع آهي، جن مان ڪيترن جو خيال آهي ته اهو &quot;معاهدو&quot; ممڪن آهي ته مختلف تاريخن جي لکت جي بدران زباني، مختلف معاهدن جو مجموعو آهي، ۽ اهو واضح ناهي ته اهي ڪڏهن ٺاهيا ويا هئا. ٻيا عالم، جيتوڻيڪ، مغربي ۽ مسلمان، ٻنهي جو دليل آهي ته معاهدي جو متن، ڇا هڪ واحد دستاويز اصل ۾ يا ڪيترائي؟ ممڪن آهي ته اسان وٽ موجود قديم ترين اسلامي متنن مان هڪ آهي. يمن جي يهودي ذريعن ۾، محمد ۽ سندس يهودي رعيت جي وچ ۾ هڪ ٻيو معاهدو تيار ڪيو ويو، جيڪو ڪتاب ذمت النبي جي نالي سان مشهور آهي، جيڪو 3هين هجري (625ع) ۾ لکيو ويو، ۽ جنهن ۾ عرب ۾ رهندڙ يهودين کي سبت جي ڏينهن جي اظهار  ۽ انهن جي پاسي جا تالا وڌائڻ لاءِ جي آزادي ڏني وئي. ان جي بدلي ۾، انهن کي هر سال پنهنجي سرپرستن جي حفاظت لاء جزيه ادا ڪرڻو هو، جڏهن ته مسلمان زڪوات ادا ڪندا هئا.

جبل احد، جامع سيد الشهداء جي پراڻي مسجد سان گڏ، جنهن جو نالو حضرت محمد ﷺ جي چاچي حمزه بن عبدالمطلب جي نالي پٺيان آهي. مسجد 2012 ۾ ڊهي وئي ۽ ان جي جاءِ تي ساڳئي نالي سان هڪ نئين، وڏي مسجد ٺاهي وئي. 

سال 625ع ۾ ابو سفيان بن حرب، مڪي جو هڪ وڏو سردار، جنهن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو، مديني جي خلاف مڪي جي فوج جي اڳواڻي ڪئي. محمد ﷺ قريش جي لشڪر سان اٽڪل 1000 مسلمانن جی لشڪر سان ملڻ لاءِ روانو ٿيو، پر جيئن ئي لشڪر ميدان جنگ جي ويجهو پهتو ته عبدالله بن ابي جي ماتحت 300 ماڻهو پوئتي هٽي ويا، جنهن ڪري مسلمان فوج جي حوصلي کي سخت ڌڪ رسيو. محمد ﷺ پنهنجي هاڻوڪي 700 مسلمانن جی مضبوط فوج سان مارچ ڪندو رهيو ۽ 50 تير اندازن جي هڪ ٽولي کي هڪ ننڍي ٽڪريءَ تي چڙهڻ جو حڪم ڏنو، جنهن کي هاڻي جبل الرماح (تیر اندازن جو جبل) چيو وڃي ٿو ته جيئن مڪي جي گهوڙي سوارن تي نظر رکي ۽ مسلمانن جي فوج جو پوئين پاسي کي تحفظ فراهم ڪري. جيئن جنگ گرم ٿي، مڪي وارن کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو ويو. اڳين طرف تير اندازن کان اڳتي وڌيو ويو ۽ جنگ کي مسلمانن جي فتح ٿيندي ڏسي، تير انداز وارن فيصلو ڪيو ته اهي پوئتي هٽڻ وارا مڪي وارن جو تعاقب ڪن. هڪ ننڍڙي پارٽي، تنهن هوندي به، پوئتي رهي. باقي سڀني کي عرض ڪيو ته محمد ﷺ جي حڪم جي نافرماني نه ڪن. اهو ڏسي ته تيرنداز ٽڪريءَ تان هيٺ لهڻ شروع ڪري رهيا هئا، خالد بن وليد، جيڪو ھن وقت تائین مسلمان نا ھو، پنهنجي يونٽ کي ٽڪريءَ تي گهيرو ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ سندس گهوڙي سوارن جو تعاقب ڪيو ته هيٺ لهندڙ تيرانداز کي ٽڪريءَ جي اڳيان ميدان ۾ پڪڙي منظم طريقي سان ماريو ۽ ڏسندو رهيو. سندن مايوس ڪامريڊن تي، جيڪي ٽڪريءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا، جيڪي حملي آورن کي ناڪام بڻائڻ لاءِ تير هلائي رهيا هئا، پر ڪو به اثر نه ٿيو. بهرحال، مڪي وارن مديني تي حملو ڪري پنهنجو فائدو نه ورتو ۽ مڪي ڏانهن موٽي آيا. مدني (مديني وارا) کي وڏو نقصان رسيو ۽ محمد ﷺ زخمي ٿي پيو. 
===خندق جي جنگ===

خندق جي جنگ واري جاءِ تي ستن مسجدن مان ٽن کي جديد مسجد الفتح ۾ شامل ڪيو ويو، هتي پس منظر ۾ جبل السلع ۽ پيش منظر ۾ مقامي سامان وڪڻڻ واري دڪان جي تصوير آهي. 

سال 627ع ۾ ابو سفيان هڪ ٻي لشڪر کي مديني طرف روانو ڪيو. سندس ارادن کان واقف ٿي، نبي ﷺ شهر جي اترئين پاسي کان بچاءَ لاءِ تجويزون طلب ڪيون، ڇاڪاڻ ته اوڀر ۽ اولهه آتش فشاني پٿرن سان محفوظ هئا ۽ ڏکڻ کجين جي وڻن سان ڍڪيل هو. سلمان الفارسي، هڪ فارسي صحابي، جيڪو ساساني جنگي حڪمت عملين کان واقف هو، هن شهر جي حفاظت لاءِ خندق کوٽڻ جي سفارش ڪئي، جنهن کي نبي ﷺ قبول ڪيو. ان بعد جو محاصرو خندق جي جنگ ۽ قریش جی ڪنفيڊرٽس جي جنگ جي نالي سان مشهور ٿيو. هڪ مهيني جي گھيري ۽ مختلف لڙائيءَ کان پوءِ، سخت سياري جي ڪري مڪي وارا وري واپس هليا ويا. محاصري دوران ابو سفيان يهودي قبيلي بنو قريظه سان رابطو ڪيو ۽ انهن سان هڪ معاهدو ڪيو ته مسلمان محافظن تي حملو ڪيو وڃي ۽ محافظن کي موثر انداز ۾ گهيرو ڪيو وڃي. تنهن هوندي به اهو مسلمانن طرفان دفاع ڪيو ويو ۽ منصوبو ناڪام ٿي ويو. اهو مديني جي آئين (میثاق مدینہ) جي ڀڃڪڙي هئي ۽ مڪي لشڪر جي واپسي کان پوء، نبي ﷺ فوري طور تي قريظه جي خلاف مارچ ڪيو ۽ انهن جي مضبوط قلعن جو گهيرو ڪيو. يهودي فوجن آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. بنو اوس جي ڪجهه ميمبرن پنهنجن پراڻن اتحادين جي طرفان ڳالهين تي اتفاق ڪيو ۽ نبي ﷺ  انهن جي سردارن مان هڪ، سعد بن معاذ کي جج مقرر ڪرڻ تي راضي ٿي ويو، جيڪو اسلام قبول ڪري چڪو هو. سعد فيصلو ڪيو ته قبيلي جي سڀني مردن کي قتل ڪيو وڃي ۽ عورتن ۽ ٻارن کي غلام بڻايو وڃي. ان عمل کي دفاعي انداز ۾ تصور ڪيو ويو ته جيئن مسلمان برادري مديني ۾ پنهنجي بقاءَ جو يقين رکي سگهي. فرانسيسي مؤرخ رابرٽ منٽران جو خيال آهي ته ان نقطه نظر کان اها ڪاميابي هئي، ان نقطي کان پوءِ مسلمانن کي بنيادي طور تي توسيع ۽ فتح جو سامان ڪيو ء بقا ۽ سان واسطو نه هو. 
هجرت کان پوءِ ڏهن سالن ۾ مديني جو بنياد وڌو جتان نبي ﷺ ۽ مسلمان فوجن حملو ڪيو ۽ ان تي حملا ڪيا ۽ اتان ئي هن مڪي تي ڪاهه ڪئي ۽ سال 630ع ۾ بغير جنگ جي ان ۾ داخل ٿيو. اسلام ۾ مڪي جي وڌندڙ اهميت، ڪعبة الله جي اسلامي دنيا جي مرڪز جي اهميت، نماز جي سمت (قبلی) جي حيثيت ۽ حج ۾. نبي ﷺ مديني واپس آيو، جيڪو ڪجهه سالن تائين رهيو. اسلام جو سڀ کان اهم شهر ۽ ابتدائي خلافت راشدين جي انتظام جو بنياد. فرض ڪيو ويو آهي ته هن شهر جو نالو مدينہ النبي (عربي ۾ &quot;پيغمبر جو شهر&quot;) نبي ﷺ جي نبوت جي اعزاز ۾ رکيو ويو آهي ۽ شهر هن جي دفن جي جڳهه آهي.

==جاگرافي== 
مدينو حجاز جي علائقي ۾ واقع آهي جيڪو 200 ڪلوميٽر (120 ميل) ويڪرو پٽي نفود ريگستان ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي وچ ۾ آهي. لڳ ڀڳ 720 ڪلوميٽر (450 ميل) رياض جي اتر اولهه ۾ واقع آهي جيڪو سعودي ريگستان جي مرڪز ۾ آهي. شهر سعودي عرب جي اولهه سامونڊي ڪناري کان 250 ڪلوميٽر (160 ميل) پري آهي ۽ تقريبن 620 ميٽر (2,030 فوٽ) سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي.'30°36  ڊگھائي ڦاڪ اوڀر ۽ '28°24 ويڪرائي ڦاڪ اتر تي واقع آهي. اهو اٽڪل 589 چورس ڪلوميٽر (227 چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. شهر کي 12 ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي، جن مان 7 کي شهري ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي، جڏهن ته باقي 5 کي مضافات ۾ ورهايو ويو آهي. 
===بلندي=== 
حجاز جي علائقي جي اڪثر شهرن وانگر، مدينو تمام گهڻي بلندي تي واقع آهي. مڪي کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا بلند، هي شهر 620 ميٽر (2,030 فوٽ) سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي. جبل احد مديني جي بلند ترين چوٽي آهي ۽ 1,077 ميٽر (3,533 فوٽ) ڊگھي آهي. 
===جاگرافيائي بيهڪ===
مدينو هڪ ريگستاني نخلستان آهي جنهن جي چوڌاري حجاز جا جبل ۽ آتش فشاني ٽڪريون آهن. مديني جي چوڌاري مٽي گهڻو ڪري بيسالٽ تي مشتمل آهي، جڏهن ته جبلن، خاص طور تي شهر جي ڏکڻ ۾ قابل ذڪر، آتش فشاني راھ آهن جيڪي پيلوزوئڪ دور جي پهرين جيولوجيڪل دور جي تاريخ آهن. اهو ڪيترن ئي مشهور جبلن سان گهيريل آهي، خاص طور تي جبل الحجاج (حاجين جو جبل) اولهه ۾، جبل السلع اتر-اولهه، جبل العر يا قافلن جو جبل ڏکڻ ۽ جبل احد اتر ڏانهن آهي. هي شهر وادي العقل، وادي العقيق ۽ وادي الحمض جي ٽن وادين جي تري واري نقطي تي هڪ سڪل جبل جي پليٽ تي واقع آهي، ان ڪري، هتي خشڪ ريگستاني جبلن جي وچ ۾ وڏا سبز علائقا آهن. 
===موسم===
ڪوپن آبهوا جي درجه بندي (Köppen Scale) تحت، مدينو هڪ گرم ريگستاني آبهوا واري علائقي (BWh) ۾ پوي ٿو. اونهارو انتهائي گرم ۽ خشڪ هوندو آهي. ڏينهن جو گرمي پد °43 سينٽي گريڊ (°109 فارن هائيٽ) سان گڏ رات جو تقريباً °29 سينٽي گريڊ (°84 فارن هائيٽ) هوندو آهي. جون ۽ سيپٽمبر جي وچ ۾ °45 سينٽي گريڊ (°113 فارن هائيٽ) کان مٿي گرمي پد غير معمولي ناهي. سيارو ٿڌو هوندو آهي، گرمي پد رات جو °8 سينٽي گريڊ (°46 فارن هائيٽ) کان ڏينهن ۾ °25 سينٽي گريڊ (°77 فارن هائيٽ) تائين هوندو آهي. اتي تمام گھٽ برسات پوي ٿي، جيڪا تقريبن نومبر ۽ مئي جي وچ ۾ پوي ٿي. اونهاري ۾، هوا اتر۔اولهه آهي، جڏهن ته بهار ۽ سياري ۾، ڏکڻ۔اولهه آهي.

==اسلام ۾ اهميت==
مذهبي ماڳ جي حيثيت ۾ مديني جي اهميت ٻن مسجدن، [[مسجد نبوي]] ۽ [[مسجد قبا]] جي موجودگيءَ مان نڪتي. اهي ٻئي مسجدون حضرت محمد ﷺ جن پاڻ ٺاهيون هيون. اسلامي صحيفن ۾ مديني جي تقدس تي زور ڏنو ويو آهي. قرآن مجيد ۾ مديني جو ذڪر ڪيترائي ڀيرا آيو آهي. ٻه مثال آهن سوره توبه (آيت 101) ۽ سوره الحشر (آيت 8). مدني سورتون عام طور تي مڪي سورتن کان ڊگھيون هونديون آهن ۽ تعداد ۾ به وڏيون هونديون آهن. امام بخاري صحيح بخاري ۾ نقل ڪيو آهي ته انس بن مالڪ نبي ﷺ کان نقل ڪيو آهي ته: 
  ”مدينه ان جاءِ کان ان جاءِ تائين حرم آهي، ان جا وڻ نه وڍيا وڃن ۽ نه ڪا بدعت پيدا ڪئي وڃي ۽ نه ان ۾ ڪو گناهه ڪيو وڃي، ۽ جيڪو به ان ۾ بدعت پيدا ڪري يا گناهن جو ڪم ڪري ته پوءِ ان جو ڪو معافی نه ڪيو وڃي ۽ ان تی اللہ، ملائڪ ۽ سڀني ماڻھن جي لعنت ھجي.&quot; 
===مسجد نبوي=== 
اسلامي روايت موجب، مسجد نبوي ۾ هڪ نماز مسجد الحرام، جتي هڪ نماز ڪنهن ٻي مسجد ۾ هڪ لک 
نمازن جي برابر آهي، کان سواءِ ٻي ڪنهن به مسجد ۾ 1,000 نمازن جي برابر آهي. مسجد شروع ۾ صرف نماز لاءِ هڪ کليل جاءِ هئي ۽ نبي ﷺ جي روضي (رهائش جي جاءِ، جيتوڻيڪ لفظ جي لفظي معنيٰ آهي باغ) جي ڀرسان ان جي زالن جي گهرن سان گڏ، هڪ بلند ۽ ڍڪيل منبر هو. مسجد کي تاريخ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌايو ويو، ان جون ڪيتريون ئي اندروني خصوصيتون وقت جي حوالي سان جديد معيارن مطابق ترقي ڪيون ويون. 
جديد مسجد نبوي نبي ﷺ جي روضه جي مٿان واقع سائي گنبد جي ڪري مشهور آهي، جيڪو هن وقت نبي محمد ﷺ، حضرت ابوبڪر صديق رضی اللہ تعالٰی عنہ ۽ عمر فاروق رضی اللہ تعالٰی عنہ جي تدفين واري جاءِ طور ڪم ڪري ٿو ۽ روڊ جي نشانين ۾ استعمال ٿئي ٿو ۽ خود مديني لاءِ ھڪ آئڪن آهي. مسجد جو سمورو صحن 250 جھليندڙ ڇتين سان سج جي ڇانو ۾ آهي.

سج لٿي وقت اوڀر کان مسجد نبوي جو خوبصورت منظر. 
===مسجد قباء===
مسجد قباء ۾ نماز پڙهڻ سنت آهي. هڪ روايت ۾ سهل بن حنيف کان روايت آهي ته محمد ﷺ جن فرمايو: 
  ”جيڪو پنهنجي گهر ۾ غسل ڪري، پوءِ مسجد قبا ۾ اچي ۽ ان ۾ نماز پڙهي ته ان کي عمري جيترو ثواب آهي“. 
۽ ٻي روايت ۾ 
 ”جيڪو به ٻاهر نڪرندو جيستائين هن مسجد ۾ نه اچي، يعني مسجد قباء ۽ اتي نماز پڙهي ته اهو عمري جي برابر هوندو.&quot; 

بخاري ۽ مسلم ۾ لکيل آهي ته محمد صلي الله عليه وسلم هر ڇنڇر تي ٻه رڪعتون سنت نماز پڙهڻ لاءِ قباءَ ويندا هئا. مسجد قباءَ کي حضرت محمد ﷺ جن پنهنجي پراڻي شهر مديني ۾ اچڻ تي پاڻ تعمير ڪرايو هو. مسجد قباء جو ذڪر قرآن ۾ بالواسطه طور تي سوره توبه جي آيت نمبر 108 ۾ ڪيو ويو آهي. 
===ٻيون جایون=== 
====مسجد قبلتين==== 
مسجد القبلتين هڪ ٻي مسجد آهي جيڪا تاريخي لحاظ کان مسلمانن لاءِ اهم آهي. مسلمانن جو عقيدو آهي ته محمد ﷺ کي حڪم ڏنو ويو هو ته هو پنهنجي نماز جو رخ (قبلی) يروشلم ڏانهن بدلي ڪري مڪي ۾ ڪعبي ڏانهن نماز ادا ڪري. جيئن ته کيس سوره البقره جي آيت نمبر 143 ۽ 144 ۾ حڪم ڏنو ويو هو.هن وقت مسجد کي 4,000 کان وڌيڪ عبادت ڪندڙن کي رکڻ جي قابل وڌايو پيو آھي. ====مسجد الفتح ۽ ست مسجدون==== 
انهن تاريخي ست مسجدن مان ٽن کي تازو هڪ کليل صحن سان گڏ وڏي مسجد الفتح ۾ شامل ڪيو ويو آهي. سني ذريعن جو چوڻ آهي ته اهڙي ڪا به حديث يا ٻيو ڪو ثبوت نه آهي جنهن مان ثابت ٿئي ته محمد ﷺ انهن مسجدن جي فضيلت بابت ڪجهه چيو هجي. 
====جنت البقيع قبرستان====
جنت البقيع مديني ۾ هڪ اهم قبرستان آهي جتي محمد ﷺ جي خاندان جا ڪيترائي فرد، خليفن ۽ عالمن کي دفن ڪيو ويو آهي. 
===اسلامي اسڪاٽولوجي ۾===
====تمدن جي پڄاڻي==== 
مديني ۾ تهذيب جي خاتمي بابت حضرت ابو هريره کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ جن فرمايو: 
  ”ماڻهو مديني مان نڪرندا ته ان جي بهترين حالت هوندي به، ۽ ان ۾ جهنگلي پکين ۽ شڪاري جانورن کان سواءِ ٻيو ڪو به نه رهندو، ۽ آخري ماڻهو مري ويندا جيڪي قبيلي مزينه جا ٻه رڍا هوندا. پنهنجين رڍن کي مديني ڏانهن ڊوڙائي رهيا هوندا، پر ان ۾ ڪنهن کي به نه ڏسندا، ۽ جڏهن ثنیت الوداع جي واديءَ ۾ پهچندا ته اوندهه ۾ ڪري پوندا“. 
(البخاري، جلد 3، ڪتاب 30، حديث 98)

== آباديات ==
سال 2018 تائين، مديني صوبي جي رڪارڊ ٿيل آبادي 21,88,138 هئي،&lt;ref name=&quot;stats.gov.sa&quot;&gt;{{cite web |title=Population in Madinah Region According to Gender and Age groups |url=https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/table_1-4_0.xlsx |website=Saudi Census |access-date=6 February 2020 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206181911/https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/table_1-4_0.xlsx |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جن جي واڌ جي شرح %2.32 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Saudi Census Releases |url=https://www.stats.gov.sa/en/13 |website=Saudi Census |date=17 December 2015 |access-date=6 February 2020 |archive-date=7 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180907075332/https://www.stats.gov.sa/en/13 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; دنيا جي مسلمانن جي منزل هجڻ جي ڪري، مديني ۾ حج يا عمري جي ادائيگي کان پوءِ غير قانوني مهاجرت ٿيندي آهي، حڪومت پاران لاڳو ڪيل سخت ضابطن جي باوجود. بهرحال، مرڪزي حج ڪمشنر شهزاده خالد بن فيصل چيو ته 2018 ۾ غير قانوني طور تي رهڻ وارن زائرين جي تعداد ۾ %29 گهٽتائي آئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Al-Faisal : The Number of Illegal Staying Visitors have Dropped by 29%(Arabic) |url=https://sabq.org/P4TyhH |website=Sabq Newspaper |date=13 August 2019 |access-date=13 August 2019 |archive-date=15 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190815040400/https://sabq.org/P4TyhH |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

=== مذهب ===
سعودي عرب جي اڪثر شهرن وانگر، اسلام اهو مذهب آهي جنهن جي پيروي مديني جي آبادي جي اڪثريت ڪري ٿي. مختلف مڪتب فڪر (حنفي، مالڪي، شافعي ۽ حنبلي) جي سني اڪثريت آهي، جڏهن ته مديني ۽ ان جي آس پاس، جهڙوڪ نخواله ۾ هڪ اهم شيعه اقليت آهي. حرم کان ٻاهر، غير مسلم مهاجر مزدورن ۽ پرڏيهين جو وڏو تعداد موجود آهي.

==ثقافت==
[[File:Louvre - carreaux ottomans 07.jpg|thumb|upright|[[مسجد نبوي|نبوي مسجد]] مدينه جي نمائندگي ڪندڙ پينل. 18 صدي عيسويءَ ۾ ترڪي جي شهر ازنڪ ۾ مليو. جامع جسم، سليڪٽ ڪوٽ، شفاف چمڪ، انڊرگليز رنگيل.]]
[[مڪه مڪرمه]] وانگر، [[مدينہ صوبو|مدينو]] هڪ ثقافتي ماحول جي نمائش ڪري ٿو، هڪ اهڙو شهر جتي ڪيتريون ئي قوميتون ۽ ثقافتون گڏ رهن ٿيون ۽ روزانو هڪ ٻئي سان رابطو ڪن ٿيون. اهو صرف قرآن پاڪ جي ڇپائي لاءِ ڪنگ فهد ڪمپليڪس کي مدد ڪري ٿو. 1985 ۾ قائم ڪيل، دنيا ۾ قرآن جو سڀ کان وڏو پبلشر، اهو تقريباً 1100 ماڻهن کي ملازمت ڏئي ٿو ۽ ڪيترن ئي ٻولين ۾ 361 مختلف اشاعتون شايع ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Publications of King Fahd Complex (Arabic) |url=https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/statist/ |access-date=10 February 2020 |website=King Fahd Complex for the Printing of the Holy Quran |archive-date=13 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513044329/https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/statist/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ٻڌايو ويو آهي ته دنيا جي چوڌاري 400,000 کان وڌيڪ ماڻهو هر سال ڪمپليڪس جو دورو ڪندا آهن. هر گهمڻ واري کي سهولت جي دوري جي آخر ۾ قرآن جي هڪ مفت ڪاپي تحفي ۾ ڏني ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{cite web |title=About King Fahd Complex |url=https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/about/ |access-date=10 February 2020 |website=King Fahd Complex for the Printing of the Holy Quran |archive-date=13 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513041538/https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/about/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== عجائب گهر ۽ ثقافت ==

[[File:Medina_Art_Center.jpg|thumb|right|مدينه آرٽس سينٽر]]

[[المدينه ميوزيم|المدينه ميوزيم]] ۾ شهر جي ثقافتي ۽ تاريخي ورثي بابت ڪيترائي نمائش گهر موجود آهن، جن ۾ مختلف آثارِ قديمه جا مجموعا، بصري گيلريون ۽ پراڻي شهر جون ناياب تصويرون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Al Madinah Museum |url=http://sauditourism.sa/en/aboutKSA/CultureAndHistory/Museums/Pages/AlmadinahMuseum.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190501211056/https://www.sauditourism.sa/en/aboutKSA/CultureAndHistory/Museums/Pages/AlmadinahMuseum.aspx |archive-date=1 May 2019 |access-date=2019-05-21 |website=sauditourism.sa |language=en-us}}&lt;/ref&gt; هن ميوزيم ۾ [[حجاز ريلوي ميوزيم]] پڻ شامل آهي. 2011ع ۾ [[دار المدينه ميوزيم]] قائم ڪيو ويو، جيڪو مديني جي تاريخ، خاص طور شهر جي تعميراتي ۽ شهري ورثي کي اجاگر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Alhamdan |first=Shahd |date=2016-01-23 |title=Museum offers insight into history of Madinah |url=http://saudigazette.com.sa/article/147128 |access-date=2020-05-09 |website=Saudigazette |language=en |archive-date=6 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201206012625/https://saudigazette.com.sa/article/147128 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[محمد]] جي دور سان لاڳاپيل آثارِ قديمه يا تعميرون تقريباً موجود نه آهن، سواءِ ڪجهه پٿر جي دفاعي برجَن جي باقيات جي.&lt;ref name=&quot;RSEQ&quot;&gt;Robert Schick, ''Archaeology and the Quran'', [[Encyclopaedia of the Qur'an]]&lt;/ref&gt; [[پاڪ قرآن نمائش]] ۾ قرآن پاڪ جا ناياب مخطوطا ۽ ٻيون نمائشون موجود آهن، جيڪي [[مسجد نبوي]] جي چوڌاري قائم ڪيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Holy Quran Exhibition {{!}} Medina, Saudi Arabia Attractions |url=https://www.lonelyplanet.com/saudi-arabia/medina/attractions/holy-quran-exhibition/a/poi-sig/1611055/1341228 |access-date=2020-05-09 |website=Lonely Planet |language=en |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804133829/https://www.lonelyplanet.com/saudi-arabia/medina/attractions/holy-quran-exhibition/a/poi-sig/1611055/1341228 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2018ع ۾ قائم ٿيل [[مدينه آرٽس سينٽر]]، جيڪو ايم ايم ڊي اي (MMDA) جي ثقافتي شعبي جي نگراني هيٺ هلندو آهي، [[جديد فن]] ۽ [[همعصر فن]] جي واڌاري لاءِ وقف آهي. هن مرڪز جو مقصد فنونِ لطيفه کي هٿي ڏيڻ، سماج جي ثقافتي سرگرمين کي فروغ ڏيڻ ۽ هر عمر جي فنڪارن جي صلاحيتن کي اُجاگر ڪرڻ آهي. فيبروري 2020ع تائين، سماجي فاصلي ۽ ڪرفيو جي قدمن کان اڳ، هتي 13 کان وڌيڪ گڏيل ۽ انفرادي آرٽ نمائشون، هفتيوار ورڪشاپون ۽ علمي مذاڪرا منعقد ٿي چڪا هئا. هي مرڪز [[شاهه فهد پارڪ]] ۾ [[قبا مسجد]] جي ويجهو {{convert|8200|m2|ft2|abbr=off|sp=us}} ايراضيءَ تي قائم آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=MMDA Opens Medina Arts Center (Arabic) |url=https://www.alyaum.com/articles/6042035/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A-/%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9/%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%AA%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%AD-%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2%D8%A7-%D9%84%D9%84%D9%81%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%A9 |access-date=24 February 2020 |website=Al-Yaum Newspaper |date=17 July 2018 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803214431/https://www.alyaum.com/articles/6042035/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A-/%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9/%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%AA%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%AD-%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2%D8%A7-%D9%84%D9%84%D9%81%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%A9 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2018ع ۾ ايم ايم ڊي اي پاران [[عربي خطاطي]] جي واڌاري لاءِ ''مدينه فورم براءِ عربي خطاطي'' جو آغاز ڪيو ويو، جيڪو هر سال منعقد ٿيندو آهي. هن فورم ۾ عربي خطاطي بابت مذاڪرا ۽ 10 ملڪن جي 50 مشهور خطاطن جي فن پارن جي نمائش شامل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Madinah Forum of Arabic Calligraphy (Arabic) |url=https://www.al-madina.com/article/571879 |access-date=24 February 2020 |website=Al-Madina Newspaper |date=May 2018}}&lt;/ref&gt; [[دار القلم مرڪز براءِ عربي خطاطي]] [[مسجد نبوي]] جي اتر اولهه ۾، [[حجاز ريلوي ميوزيم]] جي سامهون واقع آهي. اپريل 2020ع ۾ هن مرڪز جو نالو بدلائي ''پرنس محمد بن سلمان سينٽر فار عربي خطاطي'' رکيو ويو ۽ [[سعودي عرب جي ثقافت واري وزارت|ثقافت واري وزارت]] جي &quot;عربي خطاطي جو سال&quot; (2020–2021ع) مهم جي سلسلي ۾ ان کي عالمي سطح جي عربي خطاطي مرڪز طور ترقي ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Prince Mohammed bin Salman Center of Arabic Calligraphy (Arabic) |url=https://www.spa.gov.sa/viewstory.php?lang=ar&amp;newsid=2079635 |access-date=27 April 2020 |website=Saudi Press Agency |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803212302/https://www.spa.gov.sa/viewstory.php?lang=ar&amp;newsid=2079635 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ايم ايم ڊي اي جي ثقافتي شعبي جي ٻين منصوبن ۾ ''مدينه فورم آف لائيو اسڪلپچر'' پڻ شامل آهي، جيڪو [[قبا اسڪوائر]] ۾ منعقد ڪيو ويو. هن فورم ۾ 11 ملڪن جي 16 مجسما سازن شرڪت ڪئي. فورم جو مقصد [[مجسما سازي]] جهڙي قديم فن کي اجاگر ڪرڻ ۽ نوجوان فنڪارن کي هن شعبي ڏانهن راغب ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=16 Sculptors Participate in Madinah Forum of Live Sculpture (Arabic) |url=https://www.spa.gov.sa/1750319 |access-date=24 February 2020 |website=Saudi Press Agency |archive-date=23 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200223222321/https://www.spa.gov.sa/1750319 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

تاريخي طور [[مدينو]] جي معيشت جو وڏو دارومدار [[کجور]] جي پيداوار ۽ ٻين زرعي سرگرمين تي رهيو آهي. 1920ع تائين مديني ۽ ان جي آسپاس 139 قسمن جون کجورون پوکيون وينديون هيون، جڏهن ته مختلف قسمن جون [[ڀاڄيون]] پڻ وڏي پيماني تي پيدا ڪيون وينديون هيون.&lt;ref name=Prothero83&gt;{{cite book |last=Prothero |first=G. W. |title=Arabia |year=1920 |publisher=H.M. Stationery Office |location=London |page=83 |url=http://www.wdl.org/en/item/11767/view/1/83/ |access-date=9 September 2013 |archive-date=27 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227051942/https://www.wdl.org/en/item/11767/view/1/83/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[مذهبي سياحت]] مديني جي معيشت جو سڀ کان اهم شعبو آهي. اسلام جي ٻئي مقدس ترين شهر ۽ ڪيترين ئي تاريخي اسلامي جڳهن جي موجودگي سبب هر سال 70 لک کان وڌيڪ زائر مديني جو رخ ڪندا آهن. [[حج]] جي موسم دوران حاجي [[حج]] جي ادائيگي لاءِ، جڏهن ته سڄو سال زائر [[عمرو]] ادا ڪرڻ لاءِ مديني ايندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://haj.gov.sa/ar/InternalPageCategories/Details/49 |title=منصة البيانات المفتوحة |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205195331/https://haj.gov.sa/ar/InternalPageCategories/Details/49 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

مديني ۾ ٻه صنعتي علائقا موجود آهن، جن مان وڏو صنعتي شهر 2003ع ۾ 10,000,000 چورس ميٽر ايراضيءَ تي قائم ڪيو ويو. ان جو انتظام [[سعودي اٿارٽي فار انڊسٽريل سٽيز اينڊ ٽيڪنالاجي زونز]] (MODON) سنڀالي ٿي. هي صنعتي علائقو [[پرنس محمد بن عبدالعزيز بين الاقوامي هوائي اڏو|پرنس محمد بن عبدالعزيز بين الاقوامي هوائي اڏي]] کان 50 ڪلوميٽر ۽ [[ينبع تجارتي بندرگاهه]] کان 200 ڪلوميٽر جي مفاصلي تي واقع آهي. هتي 236 ڪارخانا آهن، جيڪي پيٽروليم جون شيون، تعميراتي مواد، خوراڪي شيون ۽ ٻيون صنعتي شيون تيار ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://modon.gov.sa/ar/Cities/IndustrialCities/Pages/IndustrialCity.aspx?CityId=5ab5a824-f7fc-4658-8d09-b8291cf70412 |title=المدينة الصناعية بالمدينة المنورة |publisher=Modon.gov.sa |access-date=2022-02-12 |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804003535/https://modon.gov.sa/ar/Cities/IndustrialCities/Pages/IndustrialCity.aspx?CityId=5ab5a824-f7fc-4658-8d09-b8291cf70412 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ناليج اڪنامڪ سٽي، مدينو|ناليج اڪنامڪ سٽي (KEC)]] هڪ [[سعودي عرب]] جي [[جوائنٽ اسٽاڪ ڪمپني]] آهي، جيڪا 2010ع ۾ قائم ڪئي وئي. هي منصوبو [[ريئل اسٽيٽ ترقي]] ۽ علم تي ٻڌل صنعتن جي واڌاري تي مرڪوز آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://madinahkec.com/en/background/ |title=Background |access-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205200832/https://madinahkec.com/en/background/ |archive-date=5 February 2020 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; هي منصوبو اڃا ترقي جي مرحلي ۾ آهي، ۽ ان جي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ مديني ۾ روزگار جا موقعا نمايان طور وڌڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fdimagazine.com/news/fullstory.php/aid/1830/Economic_cities_a_rise.html |title=Economic cities a rise |archive-url=https://web.archive.org/web/20090924053753/http://www.fdimagazine.com/news/fullstory.php/aid/1830/Economic_cities_a_rise.html |archive-date=24 September 2009}}&lt;/ref&gt;

== انساني وسيلا ==

=== تعليم ۽ علمي سرگرميون ===

==== ابتدائي ۽ ثانوي تعليم ====

[[سعودي عرب جي تعليم واري وزارت]] [[مدينه صوبو|مدينه صوبي]] ۾ تعليم جي ذميوار اداري طور ڪم ڪري ٿي. وزارت صوبي ۾ ڇوڪرن لاءِ 724 ۽ ڇوڪرين لاءِ 773 سرڪاري اسڪول هلائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Number of Schools in Medina (Arabic) |url=https://edu.moe.gov.sa/Madinah/About/Pages/Statistics.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210834/https://edu.moe.gov.sa/Madinah/About/Pages/Statistics.aspx |archive-date=5 February 2020 |access-date=5 February 2020 |website=Madinah General Administration of Education}}&lt;/ref&gt;

[[طيبه هاءِ اسڪول]] سعودي عرب جي مشهور تعليمي ادارن مان هڪ آهي. هي اسڪول 1942ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان وقت ملڪ جو ٻيو وڏو اسڪول هو. سعودي عرب جا ڪيترائي وزير ۽ اعليٰ سرڪاري عملدار هن اداري جا فارغ التحصيل رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Taibah High School (Arabic) |url=https://www.al-madina.com/article/13791/%D8%B7%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D9%88%D8%B4%D9%8A%D8%A1-%D9%85%D9%86-%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AC%D9%8A%D8%A7%D9%84 |access-date=5 February 2020 |website=Al-Madina Newspaper |date=4 June 2010 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210835/https://www.al-madina.com/article/13791/%25D8%25B7%25D9%258A%25D8%25A8%25D8%25A9-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AB%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2588%25D9%258A%25D8%25A9-%25D9%2588%25D8%25B4%25D9%258A%25D8%25A1-%25D9%2585%25D9%2586-%25D9%2588%25D9%2581%25D8%25A7%25D8%25A1-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25A3%25D8%25AC%25D9%258A%25D8%25A7%25D9%2584 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== اعليٰ تعليم ۽ تحقيق ====

[[طيبه يونيورسٽي]] هڪ سرڪاري يونيورسٽي آهي، جيڪا صوبي جي رهواسين کي اعليٰ تعليم فراهم ڪري ٿي. هن يونيورسٽي جا 28 ڪاليج آهن، جن مان 16 [[مدينو]] ۾ واقع آهن. يونيورسٽي 89 علمي پروگرام پيش ڪري ٿي، ۽ 2020ع ۾ ان ۾ 69,210 شاگرد داخلا وٺي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=About Taibah University |url=https://www.taibahu.edu.sa/Pages/en/CustomPage.aspx?ID=47 |website=Taibah University |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210835/https://www.taibahu.edu.sa/Pages/en/CustomPage.aspx%3FID%3D47 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Islamic University of Medina Main Gate.jpg|thumb|[[اسلامي يونيورسٽي مدينو]] جو مکيه دروازو]]

[[اسلامي يونيورسٽي مدينو]]، جيڪا 1961ع ۾ قائم ڪئي وئي، علائقي جو سڀ کان پراڻو اعليٰ تعليمي ادارو آهي. هن يونيورسٽي ۾ لڳ ڀڳ 22 هزار شاگرد تعليم حاصل ڪري رهيا آهن. يونيورسٽي ۾ [[شريعت]]، [[قرآن]]، [[اصول الدين]]، [[حديث]] ۽ [[عربي ٻولي]] سميت مختلف اسلامي علمن ۾ تعليم ڏني وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20171113050828/http://www.saudinf.com/main/j42.htm University of Madinah]}} Saudi Info.&lt;/ref&gt; يونيورسٽي [[بي اي]]، [[ماسٽر ڊگري|ماسٽر]] ۽ [[ڊاڪٽري ڊگري|ڊاڪٽري]] سطح جون ڊگريون پڻ فراهم ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.4icu.org/reviews/4170.htm |title=University of Madinah |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210843/https://www.4icu.org/reviews/4170.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt; داخلا مسلمان شاگردن لاءِ اسڪالرشپ پروگرام تحت کليل هوندي آهي، جنهن ۾ رهائش ۽ روزاني خرچن جون سهولتون پڻ شامل هونديون آهن. 2012ع ۾ يونيورسٽي [[سائنس ڪاليج]] قائم ڪري پنهنجا پروگرام وڌايا، جتي [[انجنيئرنگ]] ۽ [[ڪمپيوٽر سائنس]] جا شعبا پڻ شروع ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Islamic University Starts the Admission for Science Programs for the First Time (Arabic) |url=http://www.alriyadh.com/744376 |website=Al-Riyadh Newspaper |access-date=15 November 2017 |archive-date=16 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181016120625/http://www.alriyadh.com/744376 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[المدينه ڪاليج آف ٽيڪنالاجي]]، جيڪو [[ٽيڪنيڪل اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ ڪارپوريشن]] (TVTC) جي نگراني هيٺ هلندو آهي، [[اليڪٽريڪل انجنيئرنگ]]، [[ميڪينيڪل انجنيئرنگ]]، [[ڪمپيوٽر سائنس]] ۽ [[اليڪٽرانڪس]] سميت ڪيترن ئي فني ۽ ٽيڪنيڪي شعبن ۾ ڊگري پروگرام پيش ڪري ٿو.{{Circular reference|date=August 2020}}

مديني ۾ خانگي اعليٰ تعليمي ادارن ۾ [[پرنس مقرن يونيورسٽي]]، [[عرب اوپن يونيورسٽي]] ۽ [[الريان ڪاليجز]] شامل آهن.

==ٽرانسپورٽ==
=== هوائي آمدرفت ===

[[File:Pano1-1.jpg|thumb|left|[[پرنس محمد بن عبدالعزيز بين الاقوامي هوائي اڏو]]]]

[[مدينو]] کي [[پرنس محمد بن عبدالعزيز بين الاقوامي هوائي اڏو]] ذريعي هوائي آمدرفت جون سهولتون حاصل آهن، جيڪو [[شاهراهه 340]] جي ڀرسان واقع آهي. هي هوائي اڏو ملڪي پروازن سان گڏ [[وچ اوڀر]] جي علائقائي منزلن ڏانهن مقرر بين الاقوامي پروازون پڻ هلائي ٿو. 2018ع ۾ 8,144,790 مسافرن جي اچ وڃ سان هي [[سعودي عرب]] جو چوٿون مصروف ترين هوائي اڏو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tavyatirimciiliskileri.com/en-EN/Documents/Dec_2018.pdf |title=TAV Traffic Results 2018 |access-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713073305/http://www.tavyatirimciiliskileri.com/en-EN/Documents/Dec_2018.pdf |archive-date=13 July 2019 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

10 سيپٽمبر 2015ع تي ''[[انجنيئرنگ نيوز-ريڪارڊ]]'' جي ٽئين سالياني ''گلوبل بيسٽ پروجيڪٽس ڪمپيٽيشن'' ۾ هن هوائي اڏي جي منصوبي کي دنيا جو بهترين منصوبو قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;arabian&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.arabianaerospace.aero/tav-have-constructed-the-world-s-best-airport.html |title=Arabian Aerospace – TAV have constructed the world's best airport |access-date=6 February 2020 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206024526/https://www.arabianaerospace.aero/tav-have-constructed-the-world-s-best-airport.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://enr.construction.com/opinions/blogs/criticalpath.asp?plckController=Blog&amp;plckBlogPage=BlogViewPost&amp;newspaperUserId=e5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999a&amp;plckPostId=Blog:e5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999aPost:25bc7b33-a207-4924-b584-145500911967&amp;plckScript=blogScript&amp;plckElementId=blogDest |title=ENR Announces Winners of 3rd Annual Global Best Projects Competition |access-date=25 October 2017 |archive-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150928233056/http://enr.construction.com/opinions/blogs/criticalpath.asp?plckController=Blog&amp;plckBlogPage=BlogViewPost&amp;newspaperUserId=e5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999a&amp;plckPostId=Blog%3ae5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999aPost%3a25bc7b33-a207-4924-b584-145500911967&amp;plckScript=blogScript&amp;plckElementId=blogDest |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

هي هوائي اڏو [[منا]] علائقي ۾ پهريون هوائي اڏو هو، جنهن کي [[ليڊرشپ اِن انرجي اينڊ انوائرنمينٽل ڊزائن]] (LEED) جو گولڊ سرٽيفڪيٽ مليو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tibahairports.com/en-EN/pressroom/Pages/PressReleaseDetail.aspx?pid=17 |title=PressReleaseDetail |access-date=25 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630023423/http://www.tibahairports.com/en-EN/pressroom/Pages/PressReleaseDetail.aspx?pid=17 |archive-date=30 June 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[حج]] جي موسم دوران هن هوائي اڏي تي مسافرن جو انگ وڌيڪ ٿي ويندو آهي.

[[File:Medina Buses Salam Road Stop.jpg|thumb|[[مدينو]] ۾ سلام روڊ اسٽيشن تي سرڪاري بس]]

=== روڊ ===

2015ع ۾ [[المدينه ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي|المدينه ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي (MMDA)]] ''درب السنہ'' (سنت وارو رستو) منصوبي جو اعلان ڪيو. هن منصوبي جو مقصد [[قبا مسجد]] کي [[مسجد نبوي]] سان ملائيندڙ 3 ڪلوميٽر ڊگهي قبا روڊ کي جديد پيادل شاهراهه ۾ تبديل ڪرڻ، سڄي رستي کي پيادلن لاءِ هموار بڻائڻ ۽ زائرين کي مختلف سهولتون فراهم ڪرڻ هو. منصوبي جو هڪ ٻيو مقصد ان [[سنت]] کي به ٻيهر زنده ڪرڻ هو، جنهن مطابق [[محمد]] هر ڇنڇر جي منجهند پنهنجي گهر ([[مسجد نبوي]]) کان [[قبا مسجد]] تائين پيادل ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Darb Al-Sunnah Project (Arabic) |url=https://www.al-madina.com/article/401608 |access-date=9 September 2015 |website=Al-Madinah Newspaper |date=9 September 2015 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803201415/https://www.al-madina.com/article/401608 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[مدينو]] [[سعودي عرب]] جي ٻن اهم شاهراهن، شاهراهه 60 ۽ شاهراهه 15، جي سنگم تي واقع آهي. شاهراهه 15 شهر کي ڏکڻ ۾ [[مڪو]] ۽ اتر ۾ [[تبوڪ]] ۽ [[اردن]] سان ڳنڍي ٿي، جڏهن ته شاهراهه 60 شهر کي اولهه ۾ [[ينبع]]، جيڪو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] تي واقع هڪ بندرگاهي شهر آهي، ۽ اوڀر ۾ [[القصيم صوبو]] سان ملائي ٿي.

شهر کي ٽن [[رنگ روڊ]]ن ذريعي پڻ سهولتون حاصل آهن. [[شاهه فيصل روڊ]] 5 ڪلوميٽر ڊگهو رنگ روڊ آهي، جيڪو [[مسجد نبوي]] ۽ شهر جي مرڪزي علائقي کي گهيري ٿو. [[شاهه عبدالله روڊ]] 27 ڪلوميٽر ڊگهو آهي، جيڪو شهري مديني جي وڏي حصي کي گهيري ٿو، جڏهن ته [[شاهه خالد روڊ]] 60 ڪلوميٽر ڊگهو سڀ کان وڏو رنگ روڊ آهي، جيڪو سڄي شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڪجهه ٻهراڙي وارن علائقن کي گهيري ٿو.

=== بس ۽ تيز عوامي آمدرفت ===

[[File:Haramain High Speed Railway Station in Medina.jpg|thumb|[[حرمين تيز رفتار ريلوي]] اسٽيشن، [[مدينو]]]]

[[مدينو]] ۾ بس ٽرانسپورٽ جو نظام 2012ع ۾ [[المدينه ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي|المدينه ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي (MMDA)]] پاران قائم ڪيو ويو، جڏهن ته ان جو انتظام [[سيپٽڪو]] (SAPTCO) هلائي ٿي. هن بس نظام ۾ 10 رستا شامل آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي [[مسجد نبوي]] ۽ شهر جي مرڪزي علائقي سان ڳنڍين ٿا. هي نظام روزانو لڳ ڀڳ 20,000 مسافرن کي سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Madina Buses Official (Arabic) |url=https://madinabuses.mda.gov.sa |website=Madina Buses Official Website |access-date=21 April 2022 |archive-date=3 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603050406/https://madinabuses.mda.gov.sa/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Medina Buses Serves 20k Passengers Daily (Arabic) |url=https://makkahnewspaper.com/article/1103561/%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%AF/20-%D8%A3%D9%84-%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%8A%D8%AF-%D9%8A%D9%88%D9%85%D9%8A%D8%A7-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%82%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D8%AF%D8%AF%D9%8A-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9 |website=Makkah Newspaper |date=19 May 2019 |access-date=19 May 2019 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206010400/https://makkahnewspaper.com/article/1103561/%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25A8%25D9%2584%25D8%25AF/20-%25D8%25A3%25D9%2584-%25D9%2585%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%258A%25D8%25AF-%25D9%258A%25D9%2588%25D9%2585%25D9%258A%25D8%25A7-%25D9%2585%25D9%2586-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2586%25D9%2582%25D9%2584-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AA%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25AF%25D9%258A%25D9%2586%25D8%25A9 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2017ع ۾ ايم ايم ڊي اي ''مدينه سٽي سائيٽ سيئنگ بس'' سروس شروع ڪئي. [[اوپن ٽاپ بس]] ذريعي سياحن کي سڄي ڏينهن دوران ٻن رستن ۽ 11 سياحتي ماڳن جو دورو ڪرايو ويندو آهي، جن ۾ [[مسجد نبوي]]، [[قبا مسجد]] ۽ [[مسجد قبلتين]] شامل آهن. هن سروس ۾ اٺ مختلف ٻولين ۾ آڊيو رهنمائي پڻ مهيا ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=City Sightseeing Medina |url=http://csmadinah.com/en/ |website=City Sightseeing Medina Official Website |access-date=6 February 2020 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206010401/http://csmadinah.com/en/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019ع جي آخر ۾ ايم ايم ڊي اي 15 [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] (BRT) رستن ذريعي بس نيٽ ورڪ کي وڌائڻ واري منصوبي جو اعلان ڪيو، جنهن جي تڪميل 2023ع تائين متوقع هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=36 Months to Create 15 Bus Lines in Medina (Arabic) |url=https://www.alwatan.com.sa/article/1032422/%D9%85%D8%AD%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA/36-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%A7-%D9%84%D8%A5%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A1-15-%D8%AE%D8%B7%D8%A7-%D9%84%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9%D8%A9-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9 |website=Al-Watan Newspaper |date=31 December 2019 |access-date=31 December 2019 |archive-date=31 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231155133/https://www.alwatan.com.sa/article/1032422/%D9%85%D8%AD%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA/36-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%A7-%D9%84%D8%A5%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A1-15-%D8%AE%D8%B7%D8%A7-%D9%84%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9%D8%A9-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2015ع ۾ ايم ايم ڊي اي مديني جي عوامي ٽرانسپورٽ جي جامع منصوبي جي توسيع طور ٽن لائينن تي ٻڌل [[مدينو ميٽرو]] منصوبي جو پڻ اعلان ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=MMDA Announces a 3-line Metro Project in Medina (Arabic) |url=https://aawsat.com/home/article/326216/%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%D8%AA%D9%86%D9%81%D9%8A%D8%B0-3-%D8%AE%D8%B7%D9%88%D8%B7-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88-%D9%88200-%D9%85%D8%AD%D8%B7%D8%A9-%D9%84%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AA |website=Asharq Al-Awsat Newspaper |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205221221/https://aawsat.com/home/article/326216/%25D9%2587%25D9%258A%25D8%25A6%25D8%25A9-%25D8%25AA%25D8%25B7%25D9%2588%25D9%258A%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25AF%25D9%258A%25D9%2586%25D8%25A9-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D9%2586%25D9%2588%25D8%25B1%25D8%25A9-%25D8%25AA%25D8%25B7%25D8%25B1%25D8%25AD-%25D8%25AA%25D9%2586%25D9%2581%25D9%258A%25D8%25B0-3-%25D8%25AE%25D8%25B7%25D9%2588%25D8%25B7-%25D9%2585%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2588-%25D9%2588200-%25D9%2585%25D8%25AD%25D8%25B7%25D8%25A9-%25D9%2584%25D9%2584%25D8%25AD%25D8%25A7%25D9%2581%25D9%2584%25D8%25A7%D8%AA |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===Rail===
{{Main|Haramain High Speed Railway}}
The historic Ottoman [[Hejaz railway]] was abandoned following World War I, and the Medina railway station was converted into a museum by the Saudi government. The [[Haramain High Speed Railway]] (HHR) came into operation in 2018, linking Medina and [[Mecca]], and passing through three stations: [[Jeddah]], [[King Abdulaziz International Airport]], and [[King Abdullah Economic City]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pictures: Saudi Arabia opens high-speed railway to public |url=https://gulfnews.com/world/gulf/saudi/pictures-saudi-arabia-opens-high-speed-railway-to-public-1.2289006 |access-date=2019-11-09 |website=gulfnews.com |date=12 October 2018 |language=en |archive-date=4 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190904120551/https://gulfnews.com/world/gulf/saudi/pictures-saudi-arabia-opens-high-speed-railway-to-public-1.2289006 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; It runs along {{convert|444|km|mi|abbr=off|sp=us}} at a speed of 300&amp;nbsp;km/h, and has an annual capacity of 60&amp;nbsp;million passengers.&lt;ref&gt;{{cite web |title=About Haramain High Speed Rail |url=https://sar.hhr.sa/sites/sro/Pages/en-us/AboutUs/OrganizationalInformation/MissionVision.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205221212/https://sar.hhr.sa/sites/sro/Pages/en-us/AboutUs/OrganizationalInformation/MissionVision.aspx |archive-date=5 February 2020 |access-date=5 February 2020 |website=Official Haramain High Speed Rail Website}}&lt;/ref&gt;

{{Collapsible list
 | expand = 
 | framestyle = 
 | titlestyle = 
 | title = Services at Medina station
 | liststyle = 
 | hlist = 
 | bullets = 
 | 1 =    {{anchor|station}}
{{adjacent stations|system=Saudi Arabia Railways
|line=Haramain High Speed Railway|right=King Abdullah Economic City}}
}}

==قابل ذڪر ماڻهو==
* [[حسن ابن علي]] رضي الله عنه (625-670ع)
* [[حسين ابن علي]] رضي الله عنه (626-680)
* [[مالڪ بن انس]] رضي الله عنه (711-795)
* علي سجاد (658 - 712) 
* محمد الباقر (676 - 732) 
* زيد بن علي (695-740) 
* جعفر الصادق (702-765) 
* موسيٰ ڪاظم (745-799) 
* علي الرضا (766 - 818) 
* محمد الجواد (811 - 835) 
* علي الهادي (828 - 868) 
* حسن العسڪري (844 - 874) 
* عزيز ديا (1914-1997)، ليکڪ 
* محمد عوام (1940ع) عالم 
* نثار مدني (1941)، سياستدان 
* جمال خاشقجي (1958-2018)، صحافي 
* سلمان الفراج (1989)، فٽبالر

==پڻ ڏسو==
{{Portal|سعودي عرب|اسلام}}
* المدينه ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي 
* روا المدينه 
* مديني جي تاريخ

==وڌيڪ پڙهڻ==
* عبدالباسط بدر (2013) - مدينه، منور شهر: تاريخ ۽ نشان - المدينه المنورة ريسرچ اينڊ اسٽڊي سينٽر - مدينه {{ISBN|978-603-90414-7-4}} 
*[[صفي الرحمان مبارڪپوري]] (2004) مدينه منوره جي تاريخ - دارالسلام پبلشرز - رياض {{ISBN|978-996-08921-1-5}}

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:مدينه المنوره]]
[[زمرو:مقدس شهر]] 
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:مدينه صوبو]] 
[[زمرو:اسلامي مقدس شهر]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ اسلام]]
[[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد علائقا]]</text>
      <sha1>pmjgmqeekj0bje29r8wr337wlw8jy07</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389950</id>
      <parentid>389949</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T17:34:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77708" sha1="tew50imhqaohcqg9xjbgjnftwcqtd4b" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = مدينه منوره
| official_name = المدينة المنورة
| native_name = المدينة
| settlement_type = [[شھر]]
| image_skyline = {{Multiple image
| total_width       = 300
| image1            = Madeena masjid nabavi 12122008230.jpg
| image2            = Quba Mosque 2013 09.jpg
| image3            = Hijaz Railway Station 2020.jpg
| image4            = Mount Uhud.JPG
| image5            = Masjid al-Qiblatain.jpg
| image6            = Al-Baqi Cemetery 2021.jpg
| caption1    = [[مسجد نبوي]]
| caption2    = [[مسجد قبا]]
| caption3    = [[حجاز ریلوي]]
| caption4    = [[جبل احد]]
| caption5    = [[قبلتین مسجد]]
| caption6    = [[جنت البقيع قبرستان]]
| perrow            = 1/2/2
| border            = infobox
}}
| image_flag = 
| flag_size = 135px
| image_seal = 
| pushpin_map = Saudi Arabia#Asia
| pushpin_mapsize = 
| pushpin_map_caption = نقشي م مدیني جو مقام
| pushpin_label_position = right
| pushpin_relief = yes
| coordinates = {{coord|24|28|12|N|39|36|36|E|region:SA|display=inline,title}}
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}}
| subdivision_type1 = [[صوبو]]
| subdivision_name1 = مدینو صوبو
| leader_title = [[مئیر]]
| leader_name = فھد البیلھشی&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fahad Al-Belaihshi Appointed Mayor of Madinah by a Royal Decree (Arabic) |url=https://sabq.org/cL3zph |archive-date=12 April 2021 |access-date=29 December 2020 |website=Sabq Online Newspaper |date=7 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412164558/https://sabq.org/cL3zph |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = صوبائي گورنر
| leader_name1 = شھزادو سلمان بن سلطان السعود
| area_total_km2 = 589
| area_total_sq_mi = 227
| area_metro_km2 = 22900
| elevation_m = 620
| elevation_ft = 2030
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Medina Governorate |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/madina/0301__al_mad%C4%ABnah_al_munuwarah/ |access-date=2024-02-03 |website=City Population |archive-date=4 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204001752/https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/madina/0301__al_mad%C4%ABnah_al_munuwarah/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_total = 14,11,599
| population_as_of = سال 2022ع جی آدمشماری
| population_density_km2 = auto
| population_note = 
| population_metro = 14,77,047 (مدینہ گورنریٹ)
| website = {{URL| https://www.amana-md.gov.sa/}}
| timezone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]]
| utc_offset = +03:00
| native_name_lang = ar
| other_name = مدينة النبي (نبي جو شھر)&lt;br&gt;المدينة النبوية (نبي وارو شھر)&lt;br&gt;العاصمة الإسلامية الأولى&lt;br&gt;(اسلام جو پھریون گاديء جو ھنڌ)&lt;br&gt;طيبة الطيبة (پاڪن م پاڪ)
| parts_type = [[ضلعا]]
| population_density_sq_mi = 5212
| established_date2 = 5 دسمبر، 1925ع
| governing_body = مدیني جي علاقائي بلدیا
| elevation_max_m = 1077
| elevation_max_point = [[Mount Uhud]]
| established_title2 = حجاز مقدس جی سعودی حکومت
| established_date = ناھین صدی قبل مسیح
| government_type = بلدیا
| population_rank = 4ھون
| named_for = [[محمد|نبی محمد صلی اللہ علیہ وسلم جی نالی تی]]
| established_date1 = سال 622 عیسوی، پھریون سال ھجری
| established_title1 = ھجرت
| established_title = پھریون آباد تیو
| population_demonym = مدني
| parts = * بلد
** الحرم
** قبا
** احد
** العوالی
** العقیق 
** العیون 
** البیداء
* مضافتی
** العقول
** الموالی
** المندسہ
** ابیار المشی 
** الفریش
| population_density_urban_km2 = 
| area_urban_sq_mi = 
| area_rural_km2 = 
| population_density_urban_sq_mi = 
| blank_name_sec1 = 
| population_rural = 
| blank_info_sec1 = 
| module = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |frame-height=300 | stroke-width=1 |shape-fill-opacity=0.2 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}}
}}
'''مدينه منوره''' (عربي: المدينة المنورة؛  روشني وارو شهر ) ۽ عام طور تي مدينو يا مدينه (المدينة) جي نالي سان پڻ آسان ڪيو ويو آهي. مدینو [[اسلام]] جي تاريخ ۾ پهريون راڄڌاني آهي ۽ [[مڪه مڪرمه]] کان پوءِ مسلمانن لاءِ ٻيو مقدس مقام آهي. اهو [[مدينہ صوبو|مدينه صوبي]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي، جيڪو [[حجاز]] جي تاريخي سرزمين تي واقع آهي، جيڪو [[سعودي عرب]] جي اولهه ۾، مڪي کان اٽڪل 400 ڪلوميٽر اتر اوڀر طرف آهي&lt;ref name=&quot;amana-md.gov.sa2&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20060502182207/http://www.amana-md.gov.sa/WebLinks/Amanageography.aspx أمانة المدينة المنورة، موقع ومساحة المدينة المنورة] تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]]&lt;/ref&gt; ۽  [[ڳاڙهو سمنڊ]] سان 150 ڪلوميٽر اوڀر طرف آهي. سڀ کان ويجھو بندرگاهه ينبوع بندرگاهه آهي، جيڪو اولهه طرف 220 ڪلوميٽر پري آهي.&lt;ref name=&quot;amana-md.gov.sa3&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20060502182207/http://www.amana-md.gov.sa/WebLinks/Amanageography.aspx أمانة المدينة المنورة، موقع ومساحة المدينة المنورة] تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]]&lt;/ref&gt; مديني جي ايراضي اٽڪل 589 چورس ڪلوميٽر آهي،&lt;ref name=&quot;al-madinah.org2&quot;&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454 موقع ومساحة المدينة]، مركز بحوث ودراسات المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075035/http://al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; جنهن مان 99 ڪلوميٽر پري شهري علائقو آهي. هي علائقو شهري علائقي کان ٻاهر آهي، ۽ ان ۾ جبلن، وادين، سيلاب جي ڍڳن، ريگستاني زمينن، زرعي زمينن، قبرستانن ۽ هاءِ وي نيٽ ورڪ جا حصا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;al-madinah.org3&quot;&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454 موقع ومساحة المدينة]، مركز بحوث ودراسات المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[12 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075035/http://al-madinah.org/madina/sections.php?sid=454|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; سال &lt;small&gt;2022&lt;/small&gt; ع جي آبادي &lt;small&gt;14,11,599&lt;/small&gt; آهي، اهو ملڪ جو چوٿون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. تقريبن &lt;small&gt;58.5&lt;/small&gt; سيڪڙو آبادي سعودي شهري آهن ۽ &lt;small&gt;41.5&lt;/small&gt; سيڪڙو پرڏيهي آهن.

مديني جو بنياد پيغمبر صلی اللہ علیہ وسلم جي هجرت کان 1500 سال اڳ رکيو ويو&lt;ref&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=7362 بداية تأسيس المدينة]، مركز بحوث ودراسات المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305141654/http://al-madinah.org/madina/sections.php?sid=7362|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; ۽ مديني ۾ دنيا جي قديم ترين مسجدن مان ٽي شامل آهن ۽ مسلمانن لاءِ سڀ کان اهم آهن: مسجد نبوي، مسجد قبا&lt;ref&gt;[http://www.hajinformation.com/main/h2022.htm وزارة الحج في المملكة العربية السعودية: مسجد قباء] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170822095754/http://www.hajinformation.com/main/h2022.htm|date=22 أغسطس 2017}}&lt;/ref&gt; ۽ قبلتين مسجد. مديني کي مسلمانن لاءِ ان جي اهميت پيغمبر اسلام جي هجرت کانپوء ان جي سڄي زندگي مديني ۾ رهڻ کان ملي ٿي. تمام اهم هنڌن مان هڪ آهي ۽ مسلمان قرآن شريف جي انهن سورتن کي مدني سورتون سڏين ٿا جيڪي مديني ڏانهن هجرت کان پوءِ نازل ٿيون، ۽ ان جو واحد لفظ ”مدني سورت“ آهي.&lt;ref&gt;[http://books.google.co.uk/books?id=ZcMHD5WWL7AC&amp;pg=PA26&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca&amp;hl=en&amp;ei=n9wFTvG7F8q68gPK2IHfDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false القيمة التاريخية للقرآن الكريم والحديث النبوي الشريف] أ.م. خان {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209052458/http://books.google.co.uk/books?id=ZcMHD5WWL7AC&amp;pg=PA26&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca&amp;hl=en&amp;ei=n9wFTvG7F8q68gPK2IHfDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CDAQ6AEwAA|date=09 فبراير 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://books.google.co.uk/books?id=5ShMqiiJbNYC&amp;pg=PA61&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca+surah&amp;hl=en&amp;ei=oOAFTry8H4as8gOv5-XpDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEAQ6AEwBA#v=onepage&amp;q&amp;f=false ما ينبغي أن يعرفه الجميع عن القرآن الكريم]، أحمد الليثي {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150108032632/http://books.google.co.uk/books?id=5ShMqiiJbNYC&amp;pg=PA61&amp;dq=quran+revealed+medina+mecca+surah&amp;hl=en&amp;ei=oOAFTry8H4as8gOv5-XpDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEAQ6AEwBA|date=08 يناير 2015}}&lt;/ref&gt; شهر جي آبادي اٽڪل 14,11,599 ماڻهن تي مشتمل آهي.&lt;ref&gt;{{استشهاد ويب|مسار=https://portal.saudicensus.sa/portal/public/1/15/101460?type=TABLE|عنوان=تعداد السعودية - السكان حسب - الهيئة السعودية للإحصاء|تاريخ الوصول=1 أغسطس 2023|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20230714141738/https://portal.saudicensus.sa/portal/public/1/15/101460?type=TABLE|تاريخ أرشيف=2023-07-14}}&lt;/ref&gt; ۽ شهر ۾ ڪيترائي نشان ۽ يادگار شامل آهن، جن ۾ شايد سڀ کان نمايان مسجد نبوي آهي، جيڪا مڪي جي مسجد الحرم کان پوءِ مسلمانن لاءِ ٻي مقدس مسجد سمجهي وڃي ٿي، ان کان علاوه جنت البقيع قبرستان، جيڪو شهر جي ماڻهن جو مکيه قبرستان آهي ۽ جنهن ۾ ڪيترائي اصحاب رضوان اللہ علیھم اجمعین دفن آهن،&lt;ref&gt;[http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=618 أماكن تشرع زيارتها]، مركز بحوث ودراسات المدينة، تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305023809/http://www.al-madinah.org/madina/sections.php?sid=618|date=05 مارس 2016}}&lt;/ref&gt; مسجد قبا اسلام ۾ ٺاهيل پهرين مسجد هئي، قبلتين جي مسجد، جبل احد ۽ ڪيتريون ئي واديون، کوهه، گهاٽيون، رستا ۽ پراڻيون ماڳ آھن.

==نالا== 
===يثرب=== 
اسلام جي آمد کان اڳ، شهر يثرب (عربي: يَثْرِب) جي نالي سان مشهور هو. يثرب لفظ هاران ۾ مليل هڪ لکت ۾ ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو بابل جي بادشاهه نابونڊيڊس (ڇهين صدي قبل مسيح) سان تعلق رکي ٿو ۽ ايندڙ صدين ۾ ڪيترن ئي متنن ۾ چڱيءَ طرح تصديق ٿيل آهي. اهو نالو قرآن جي سورت 33 جي آيت نمبر 13 ۾ پڻ درج ٿيل آهي: 
اسلام جي ظهور کان اڳ ”يثرب“ جي نالي سان مشهور هو، ان جو ذڪر قرآن مجيد ۾ آهي: 

 &quot;وَإِذْ قَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ يَا أَهْلَ يَثْرِبَ لَا مُقَامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَمَا هِيَ بِعَوْرَةٍ إِنْ يُرِيدُونَ إِلَّا فِرَارًا&quot;(سورة الأحزاب)&lt;ref&gt;سورة الأحزاب - الآية رقم 13&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&amp;ID=2765&amp;idfrom=0&amp;idto=0&amp;flag=1&amp;bk_no=48&amp;ayano=0&amp;surano=0&amp;bookhad=0 المكتبة الإسلامية، كتاب الجامع لأحكام القرآن، سورة الأحزاب، قوله تعالى: ''وإذ قالت طائفة منهم يا أهل يثرب لا مقام لكم فارجعوا''] تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{استشهاد ويب|مسار=http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=48&amp;ID=2765|عنوان=نسخة مؤرشفة|تاريخ الوصول=8 أغسطس 2009|تاريخ أرشيف=10 مارس 2013|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20130310164104/http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=48&amp;ID=2765|حالة المسار=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;   
صحيح حديث ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي ته رسول الله صلي الله عليه وسلم ان جو نالو يثرب کان بدلائي مديني رکيو، ۽ ان جو پراڻو نالو استعمال ڪرڻ کان منع ڪئي، پوءِ فرمايائون: مديني ۾ غير مسلمن جو داخل ٿيڻ حرام آهي، جيئن رسول الله ﷺ فرمايو آهي:
 &quot;من قال للمدينة يثرب فليستغفر الله. والمدينة المنورة محرم دخولها على غير المسلمين، فقد قال النبي محمد:&quot;اللهم إني أحرم ما بين لابتيها مثل ما حرم إبراهيم مكة، اللهم بارك في مُدِّهم و صاعهم&quot;&lt;ref&gt;[http://www.al3ez.net/mag/madina_pr_1.htm حرمة أرض المدينة]، فضائل المدينة المنورة، تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161123145714/http://www.al3ez.net/mag/madina_pr_1.htm|date=23 نوفمبر 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&amp;ID=1478&amp;idfrom=0&amp;idto=0&amp;flag=1&amp;bk_no=47&amp;ayano=0&amp;surano=0&amp;bookhad=0 صحيح البخاري، كتاب البيوع، باب بركة صاع النبي ومده]، المكتبة الإسلامية تاريخ الوصول [[13 يوليو]] [[2009]] {{استشهاد ويب|مسار=http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=47&amp;ID=1478|عنوان=نسخة مؤرشفة|تاريخ الوصول=8 أغسطس 2009|تاريخ أرشيف=10 مارس 2013|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20130310164055/http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&amp;bk_no=47&amp;ID=1478|حالة المسار=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; (&quot;جيڪو به شهر کي يثرب سڏيندو آهي، ان کي خدا کان بخشش گهرڻ گهرجي. المدينه المنوره ۾ داخلا غير مسلمن لاءِ منع آهي، ڇاڪاڻ ته پيغمبر محمد ﷺ فرمايو: اي خدا، مان ان جي ٻن لاوا ميدانن جي وچ واري علائقي کي مقدس قرار ڏيان ٿو، جيئن ابراهيم مڪي کي مقدس قرار ڏنو هو. اي خدا، انهن جي *مد* ۽ انهن جي *صاع* [اناج جا ماپ] تي برڪت ڪر.&quot;

ان ڪري مشهور آهي ته هن شهر جو نالو جنگ خندق تائين رهيو. اسلامي روايتن موجب، محمد صلي الله عليه وآله وسلم بعد ۾ هن شهر کي هن نالي سان سڏڻ کان منع ڪئي. 

===طيبه ۽ طابه=== 
اٺين صديءَ جو پٿر مديني ۾ دريافت ٿيو، جنهن ۾ هن شهر کي ’طيبه‘ چيو وڃي ٿو. جنگ کان ڪجهه وقت پوءِ، محمد شهر طيبه (پاڪ يا سٺي) (عربي: طَيْبَة) ۽ طابه (عربي: طَابَة) جو نالو رکيو، جيڪو ساڳئي معنيٰ وارو آهي. هي نالو مشهور لوڪ گيت ”يا طيبه“ (اي طيبه!) ۾ به هن شهر جي حوالي سان استعمال ڪيو ويو آهي. ٻن نالن کي گڏ ڪري هڪ ٻئي نالي سان شهر سڃاتو وڃي ٿو، طيبات الطابه (پاڪ ۽ مهربان). 
===مدينه===
هن شهر کي ڪجهه احاديث ۾ صرف مدينه (يعني شهر) سڏيو ويو آهي. نالا مدينة النبوية (ٱلْمَدِيْنَة ٱلنَّبَوِيَّة) ۽ مدينة النبي (ٻنهي معنيٰ ”پيغمبر جو شهر“ يا ”پيغمبر جو شهر“) ۽ المدينة المنورة (). هي شهر جو سڀ کان عام طور تي قبول ٿيل جديد نالو آهي، جيڪو سرڪاري دستاويزن ۽ روڊ جي نشانين ۾ مديني سان گڏ استعمال ٿيندو آهي.

==تاريخ==
مديني ڪيترن ئي ممتاز ماڳن ۽ نشانين جو گهر آهي، جن مان اڪثر مسجدون آهن ۽ تاريخي اهميت رکي ٿي. انهن ۾ مٿي ذڪر ڪيل ٽي مسجدون شامل آهن، مسجد الفتح (جنهن کي مسجد الخندق به چيو ويندو آهي)، ست مسجدون، بقيع قبرستان، جتي ڪيترن ئي مشهور اسلامي شخصيتن جون قبرون موجود آهن. سڌو سنئون مسجد نبوي جي ڏکڻ اوڀر طرف، احد جبل، احد جي نالي واري جنگ جو ماڳ ۽ ڪنگ فهد عاليشان قرآن پرنٽنگ ڪمپليڪس جتي جديد قرآني مصحف ڇپيل آهن.
===ابتدائي تاريخ ۽ يهودي ڪنٽرول===
مديني گهٽ ۾ گهٽ 1500 سال اڳ، يا تقريبا 9 صدي قبل مسيح ۾ آباد هو. چوٿين صدي عيسويءَ تائين، عرب قبيلن يمن مان اچی قبضو ڪرڻ شروع ڪيو. اتي ٽي مشهور يهودي قبيلا هئا، جيڪي محمد صلی اللہ علیہ وسلم جي وقت جي آس پاس شهر ۾ آباد هئا: بنو قينقاع، بنو قريظه ۽ بنو نضير. ابن خردادبه بعد ۾ ٻڌايو ته حجاز ۾ فارسي سلطنت جي تسلط دوران، بنو قريظه فارسي شاهه لاءِ ٽيڪس جمع ڪندڙ طور ڪم ڪيو. 
عرب جي ٻن نون قبيلن، بنو اوس ۽ بنو خزرج جي اچڻ کان پوءِ صورتحال بدلجي وئي. شروعات ۾، اهي قبيلا يهودي قبيلن سان اتحاد ڪيا ويا جيڪي علائقي تي حڪومت ڪندا هئا، پر بعد ۾ اهي بغاوت ڪري آزاد ٿي ويا.
پنجين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، يهودي حڪمرانن شهر جو ڪنٽرول ٻن عرب قبيلن جي حوالي ڪري ڇڏيو. يهودي انسائيڪلوپيڊيا ۾ لکيل آهي ته ”ٻاهرين مدد طلب ڪرڻ ۽ غداريءَ سان هڪ ضيافت ۾ مکيه يهودين جو قتل عام ڪرڻ“ بنو اوس ۽ بنو خزرج آخرڪار مديني تي غالب اچي ويا. 
اڪثر جديد مورخ مسلمانن جي ان دعويٰ کي قبول ڪن ٿا ته بغاوت کان پوءِ يهودي قبيلا اوس ۽ خزرج جا ماتحت ٿي ويا. جڏهن ته، اسڪاٽش اسڪالر، وليم مونٽگومري واٽ جي مطابق، يهودي قبيلن جي گراهڪ 627ع کان اڳ واري دور جي تاريخي حسابن مان پيدا نه ٿي آهي، ۽ هن برقرار رکيو ته يهودين جي آبادي سياسي آزادي جي هڪ اندازي کي برقرار رکيو. ابتدائي مسلمان تاريخدان ابن اسحاق آخري يمن جي بادشاهه هميريءَ ۽ يثرب جي رهاڪن جي وچ ۾ هڪ قديم تڪرار ٻڌائي ٿو ته جڏهن بادشاهه نخلستان مان لنگهي رهيو هو، تڏهن رهاڪن سندس پٽ کي قتل ڪري ڇڏيو، ۽ يمن جي حاڪم ماڻهن کي ڌمڪيون ڏنيون ته هو ماڻهن کي ختم ڪري ڇڏيندا ۽ کجيون ڪٽي ڇڏيندا. ابن اسحاق جو چوڻ آهي ته کيس بنو قريظه قبيلي جي ٻن عالمن ائين ڪرڻ کان روڪيو هو، جن بادشاهه کي نخلستان کي بچائڻ لاءِ عرض ڪيو هو، ڇاڪاڻ ته اها اها جاءِ هئي، جنهن ڏانهن قريش جو هڪ نبي ايندڙ وقت ۾ هجرت ڪندو، ۽ سندس گهر ۽ آرام گاهه هوندو. يمن جي بادشاهه اهڙي طرح هن شهر کي تباهه نه ڪيو ۽ يهوديت ۾ تبديل ٿي ويو. هو ربین کي پاڻ سان وٺي ويو، ۽ مڪي ۾، انهن مبينا طور تي ڪعبي کي ابراهيم جي تعمير ڪيل عبادت گاھہ جي طور تي تسليم ڪيو ۽ بادشاهه کي صلاح ڏني ته &quot;مڪي جي ماڻهن ڇا ڪيو: کعبہ جو طواف ڪرڻ، ان جي تعظيم ۽ احترام ڪرڻ، پنهنجو مٿو ڪٽايو ۽ تمام عاجزي سان هلو جيستائين هو پنهنجي حدن کي ڇڏي نه ويو. ابن اسحاق جو بيان آهي ته يمن جي ويجهو اچڻ تي ربي ماڻهن کي هڪ معجزو ڏيکاريو ته جيئن هو هڪ باھ مان بغير ڪنهن نقصان جي ٻاهر نڪري ۽ يمن جي ماڻهن يهوديت کي قبول ڪيو. 
آخرڪار بنو اوس ۽ بنو خزرج هڪ ٻئي جا دشمن ٿي ويا ۽ حضرت محمد ﷺ جي هجرت (هجرت 622ع) تائين مديني ڏانهن 120 سالن تائين وڙهندا رهيا ۽ پاڻ ۾ وڙهيا ويا. بنو نضير ۽ بنو قريظه بنو اوس سان اتحاد ڪيو ويو، جڏهن ته بنو قينقاع بنو خزرج جو ساٿ ڏنو. هنن ڪل چار جنگيون وڙهيون سندن آخري ۽ سڀ کان خوني لڙائي بعث جي جنگ هئي، جيڪا محمد ﷺ جي اچڻ کان ڪجھ سال اڳ وڙھي وئي هئي. جنگ جو نتيجو اڻ کٽ هو، ۽ جنگ جاري رهي. عبدالله بن ابي، بنو خزرج جو هڪ سردار، جنگ ۾ حصو وٺڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو هو، جنهن ڪري هن کي عدل ۽ امن لاءِ شهرت ملي. هو محمد ﷺ جي اچڻ کان اڳ شهر جو سڀ کان وڌيڪ معزز رهاڪو هو. هلندڙ تڪرار کي حل ڪرڻ لاءِ يثرب جي رهاڪن، مڪي کان ٻاهر هڪ جاءِ، عقبه ۾ محمد ﷺ سان ڳجهي ملاقات ڪئي، جنهن کيس ۽ سندس مومنن جي هڪ ننڍڙي ٽولي کي شهر ۾ اچڻ جي دعوت ڏني، جتي محمد ﷺ جن گروهن جي وچ ۾ ثالث جي خدمت ڪري سگهي ۽ سندس برادري آزاديءَ سان پنهنجي عقيدي تي عمل ڪري سگهي. 
===محمد ﷺ ۽ راشدين جي دور ۾=== 
سال 622ع ۾ محمد صلي الله عليه وآله وسلم ۽ هڪ اندازي مطابق 70 مڪي مهاجرن يثرب ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڪجهه مهينن جي عرصي ۾ مڪي کي ڇڏي ڏنو، هڪ اهڙو واقعو جنهن شهر جي مذهبي ۽ سياسي منظرنامي کي مڪمل طور تبديل ڪري ڇڏيو. اوس ۽ خزرج قبيلن جي وچ ۾ پراڻي دشمني ختم ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻن عرب قبيلن ۽ ڪجهه مقامي يهودين اسلام جي نئين مذهب کي قبول ڪيو.محمد ﷺ، پنهنجي ڏاڏي جي ذريعي خزرج سان ڳنڍيل هو، هن شهر جي اڳواڻ طور تي اتفاق ڪيو ويو. يثرب جا رهاڪو جن ڪنهن پس منظر جي اسلام قبول ڪيو هو؛ ڪافر عرب يا يهودي، انصار (مددگار) سڏيندا هئا. 
ابن اسحاق جي مطابق، علائقي جي سڀني جماعتن مديني جي معاھدي (میثاق مدینہ) تي اتفاق ڪيو، جنهن ۾ سڀني جماعتن محمد ﷺ جي اڳواڻي ۾ گڏيل تعاون جو عزم ڪيو. هن دستاويز جي نوعيت، جيئن ابن اسحاق پاران ریڪارڊ ڪيل ۽ ابن هشام طرفان منتقل ڪئي وئي آهي، جديد مغربي مورخن جي وچ ۾ تڪرار جو موضوع آهي، جن مان ڪيترن جو خيال آهي ته اهو &quot;معاهدو&quot; ممڪن آهي ته مختلف تاريخن جي لکت جي بدران زباني، مختلف معاهدن جو مجموعو آهي، ۽ اهو واضح ناهي ته اهي ڪڏهن ٺاهيا ويا هئا. ٻيا عالم، جيتوڻيڪ، مغربي ۽ مسلمان، ٻنهي جو دليل آهي ته معاهدي جو متن، ڇا هڪ واحد دستاويز اصل ۾ يا ڪيترائي؟ ممڪن آهي ته اسان وٽ موجود قديم ترين اسلامي متنن مان هڪ آهي. يمن جي يهودي ذريعن ۾، محمد ۽ سندس يهودي رعيت جي وچ ۾ هڪ ٻيو معاهدو تيار ڪيو ويو، جيڪو ڪتاب ذمت النبي جي نالي سان مشهور آهي، جيڪو 3هين هجري (625ع) ۾ لکيو ويو، ۽ جنهن ۾ عرب ۾ رهندڙ يهودين کي سبت جي ڏينهن جي اظهار  ۽ انهن جي پاسي جا تالا وڌائڻ لاءِ جي آزادي ڏني وئي. ان جي بدلي ۾، انهن کي هر سال پنهنجي سرپرستن جي حفاظت لاء جزيه ادا ڪرڻو هو، جڏهن ته مسلمان زڪوات ادا ڪندا هئا.

جبل احد، جامع سيد الشهداء جي پراڻي مسجد سان گڏ، جنهن جو نالو حضرت محمد ﷺ جي چاچي حمزه بن عبدالمطلب جي نالي پٺيان آهي. مسجد 2012 ۾ ڊهي وئي ۽ ان جي جاءِ تي ساڳئي نالي سان هڪ نئين، وڏي مسجد ٺاهي وئي. 

سال 625ع ۾ ابو سفيان بن حرب، مڪي جو هڪ وڏو سردار، جنهن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو، مديني جي خلاف مڪي جي فوج جي اڳواڻي ڪئي. محمد ﷺ قريش جي لشڪر سان اٽڪل 1000 مسلمانن جی لشڪر سان ملڻ لاءِ روانو ٿيو، پر جيئن ئي لشڪر ميدان جنگ جي ويجهو پهتو ته عبدالله بن ابي جي ماتحت 300 ماڻهو پوئتي هٽي ويا، جنهن ڪري مسلمان فوج جي حوصلي کي سخت ڌڪ رسيو. محمد ﷺ پنهنجي هاڻوڪي 700 مسلمانن جی مضبوط فوج سان مارچ ڪندو رهيو ۽ 50 تير اندازن جي هڪ ٽولي کي هڪ ننڍي ٽڪريءَ تي چڙهڻ جو حڪم ڏنو، جنهن کي هاڻي جبل الرماح (تیر اندازن جو جبل) چيو وڃي ٿو ته جيئن مڪي جي گهوڙي سوارن تي نظر رکي ۽ مسلمانن جي فوج جو پوئين پاسي کي تحفظ فراهم ڪري. جيئن جنگ گرم ٿي، مڪي وارن کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو ويو. اڳين طرف تير اندازن کان اڳتي وڌيو ويو ۽ جنگ کي مسلمانن جي فتح ٿيندي ڏسي، تير انداز وارن فيصلو ڪيو ته اهي پوئتي هٽڻ وارا مڪي وارن جو تعاقب ڪن. هڪ ننڍڙي پارٽي، تنهن هوندي به، پوئتي رهي. باقي سڀني کي عرض ڪيو ته محمد ﷺ جي حڪم جي نافرماني نه ڪن. اهو ڏسي ته تيرنداز ٽڪريءَ تان هيٺ لهڻ شروع ڪري رهيا هئا، خالد بن وليد، جيڪو ھن وقت تائین مسلمان نا ھو، پنهنجي يونٽ کي ٽڪريءَ تي گهيرو ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ سندس گهوڙي سوارن جو تعاقب ڪيو ته هيٺ لهندڙ تيرانداز کي ٽڪريءَ جي اڳيان ميدان ۾ پڪڙي منظم طريقي سان ماريو ۽ ڏسندو رهيو. سندن مايوس ڪامريڊن تي، جيڪي ٽڪريءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا، جيڪي حملي آورن کي ناڪام بڻائڻ لاءِ تير هلائي رهيا هئا، پر ڪو به اثر نه ٿيو. بهرحال، مڪي وارن مديني تي حملو ڪري پنهنجو فائدو نه ورتو ۽ مڪي ڏانهن موٽي آيا. مدني (مديني وارا) کي وڏو نقصان رسيو ۽ محمد ﷺ زخمي ٿي پيو. 
===خندق جي جنگ===

خندق جي جنگ واري جاءِ تي ستن مسجدن مان ٽن کي جديد مسجد الفتح ۾ شامل ڪيو ويو، هتي پس منظر ۾ جبل السلع ۽ پيش منظر ۾ مقامي سامان وڪڻڻ واري دڪان جي تصوير آهي. 

سال 627ع ۾ ابو سفيان هڪ ٻي لشڪر کي مديني طرف روانو ڪيو. سندس ارادن کان واقف ٿي، نبي ﷺ شهر جي اترئين پاسي کان بچاءَ لاءِ تجويزون طلب ڪيون، ڇاڪاڻ ته اوڀر ۽ اولهه آتش فشاني پٿرن سان محفوظ هئا ۽ ڏکڻ کجين جي وڻن سان ڍڪيل هو. سلمان الفارسي، هڪ فارسي صحابي، جيڪو ساساني جنگي حڪمت عملين کان واقف هو، هن شهر جي حفاظت لاءِ خندق کوٽڻ جي سفارش ڪئي، جنهن کي نبي ﷺ قبول ڪيو. ان بعد جو محاصرو خندق جي جنگ ۽ قریش جی ڪنفيڊرٽس جي جنگ جي نالي سان مشهور ٿيو. هڪ مهيني جي گھيري ۽ مختلف لڙائيءَ کان پوءِ، سخت سياري جي ڪري مڪي وارا وري واپس هليا ويا. محاصري دوران ابو سفيان يهودي قبيلي بنو قريظه سان رابطو ڪيو ۽ انهن سان هڪ معاهدو ڪيو ته مسلمان محافظن تي حملو ڪيو وڃي ۽ محافظن کي موثر انداز ۾ گهيرو ڪيو وڃي. تنهن هوندي به اهو مسلمانن طرفان دفاع ڪيو ويو ۽ منصوبو ناڪام ٿي ويو. اهو مديني جي آئين (میثاق مدینہ) جي ڀڃڪڙي هئي ۽ مڪي لشڪر جي واپسي کان پوء، نبي ﷺ فوري طور تي قريظه جي خلاف مارچ ڪيو ۽ انهن جي مضبوط قلعن جو گهيرو ڪيو. يهودي فوجن آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. بنو اوس جي ڪجهه ميمبرن پنهنجن پراڻن اتحادين جي طرفان ڳالهين تي اتفاق ڪيو ۽ نبي ﷺ  انهن جي سردارن مان هڪ، سعد بن معاذ کي جج مقرر ڪرڻ تي راضي ٿي ويو، جيڪو اسلام قبول ڪري چڪو هو. سعد فيصلو ڪيو ته قبيلي جي سڀني مردن کي قتل ڪيو وڃي ۽ عورتن ۽ ٻارن کي غلام بڻايو وڃي. ان عمل کي دفاعي انداز ۾ تصور ڪيو ويو ته جيئن مسلمان برادري مديني ۾ پنهنجي بقاءَ جو يقين رکي سگهي. فرانسيسي مؤرخ رابرٽ منٽران جو خيال آهي ته ان نقطه نظر کان اها ڪاميابي هئي، ان نقطي کان پوءِ مسلمانن کي بنيادي طور تي توسيع ۽ فتح جو سامان ڪيو ء بقا ۽ سان واسطو نه هو. 
هجرت کان پوءِ ڏهن سالن ۾ مديني جو بنياد وڌو جتان نبي ﷺ ۽ مسلمان فوجن حملو ڪيو ۽ ان تي حملا ڪيا ۽ اتان ئي هن مڪي تي ڪاهه ڪئي ۽ سال 630ع ۾ بغير جنگ جي ان ۾ داخل ٿيو. اسلام ۾ مڪي جي وڌندڙ اهميت، ڪعبة الله جي اسلامي دنيا جي مرڪز جي اهميت، نماز جي سمت (قبلی) جي حيثيت ۽ حج ۾. نبي ﷺ مديني واپس آيو، جيڪو ڪجهه سالن تائين رهيو. اسلام جو سڀ کان اهم شهر ۽ ابتدائي خلافت راشدين جي انتظام جو بنياد. فرض ڪيو ويو آهي ته هن شهر جو نالو مدينہ النبي (عربي ۾ &quot;پيغمبر جو شهر&quot;) نبي ﷺ جي نبوت جي اعزاز ۾ رکيو ويو آهي ۽ شهر هن جي دفن جي جڳهه آهي.

==جاگرافي== 
مدينو حجاز جي علائقي ۾ واقع آهي جيڪو 200 ڪلوميٽر (120 ميل) ويڪرو پٽي نفود ريگستان ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي وچ ۾ آهي. لڳ ڀڳ 720 ڪلوميٽر (450 ميل) رياض جي اتر اولهه ۾ واقع آهي جيڪو سعودي ريگستان جي مرڪز ۾ آهي. شهر سعودي عرب جي اولهه سامونڊي ڪناري کان 250 ڪلوميٽر (160 ميل) پري آهي ۽ تقريبن 620 ميٽر (2,030 فوٽ) سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي.'30°36  ڊگھائي ڦاڪ اوڀر ۽ '28°24 ويڪرائي ڦاڪ اتر تي واقع آهي. اهو اٽڪل 589 چورس ڪلوميٽر (227 چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. شهر کي 12 ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي، جن مان 7 کي شهري ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي، جڏهن ته باقي 5 کي مضافات ۾ ورهايو ويو آهي. 
===بلندي=== 
حجاز جي علائقي جي اڪثر شهرن وانگر، مدينو تمام گهڻي بلندي تي واقع آهي. مڪي کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا بلند، هي شهر 620 ميٽر (2,030 فوٽ) سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي. جبل احد مديني جي بلند ترين چوٽي آهي ۽ 1,077 ميٽر (3,533 فوٽ) ڊگھي آهي. 
===جاگرافيائي بيهڪ===
مدينو هڪ ريگستاني نخلستان آهي جنهن جي چوڌاري حجاز جا جبل ۽ آتش فشاني ٽڪريون آهن. مديني جي چوڌاري مٽي گهڻو ڪري بيسالٽ تي مشتمل آهي، جڏهن ته جبلن، خاص طور تي شهر جي ڏکڻ ۾ قابل ذڪر، آتش فشاني راھ آهن جيڪي پيلوزوئڪ دور جي پهرين جيولوجيڪل دور جي تاريخ آهن. اهو ڪيترن ئي مشهور جبلن سان گهيريل آهي، خاص طور تي جبل الحجاج (حاجين جو جبل) اولهه ۾، جبل السلع اتر-اولهه، جبل العر يا قافلن جو جبل ڏکڻ ۽ جبل احد اتر ڏانهن آهي. هي شهر وادي العقل، وادي العقيق ۽ وادي الحمض جي ٽن وادين جي تري واري نقطي تي هڪ سڪل جبل جي پليٽ تي واقع آهي، ان ڪري، هتي خشڪ ريگستاني جبلن جي وچ ۾ وڏا سبز علائقا آهن. 
===موسم===
ڪوپن آبهوا جي درجه بندي (Köppen Scale) تحت، مدينو هڪ گرم ريگستاني آبهوا واري علائقي (BWh) ۾ پوي ٿو. اونهارو انتهائي گرم ۽ خشڪ هوندو آهي. ڏينهن جو گرمي پد °43 سينٽي گريڊ (°109 فارن هائيٽ) سان گڏ رات جو تقريباً °29 سينٽي گريڊ (°84 فارن هائيٽ) هوندو آهي. جون ۽ سيپٽمبر جي وچ ۾ °45 سينٽي گريڊ (°113 فارن هائيٽ) کان مٿي گرمي پد غير معمولي ناهي. سيارو ٿڌو هوندو آهي، گرمي پد رات جو °8 سينٽي گريڊ (°46 فارن هائيٽ) کان ڏينهن ۾ °25 سينٽي گريڊ (°77 فارن هائيٽ) تائين هوندو آهي. اتي تمام گھٽ برسات پوي ٿي، جيڪا تقريبن نومبر ۽ مئي جي وچ ۾ پوي ٿي. اونهاري ۾، هوا اتر۔اولهه آهي، جڏهن ته بهار ۽ سياري ۾، ڏکڻ۔اولهه آهي.

==اسلام ۾ اهميت==
مذهبي ماڳ جي حيثيت ۾ مديني جي اهميت ٻن مسجدن، [[مسجد نبوي]] ۽ [[مسجد قبا]] جي موجودگيءَ مان نڪتي. اهي ٻئي مسجدون حضرت محمد ﷺ جن پاڻ ٺاهيون هيون. اسلامي صحيفن ۾ مديني جي تقدس تي زور ڏنو ويو آهي. قرآن مجيد ۾ مديني جو ذڪر ڪيترائي ڀيرا آيو آهي. ٻه مثال آهن سوره توبه (آيت 101) ۽ سوره الحشر (آيت 8). مدني سورتون عام طور تي مڪي سورتن کان ڊگھيون هونديون آهن ۽ تعداد ۾ به وڏيون هونديون آهن. امام بخاري صحيح بخاري ۾ نقل ڪيو آهي ته انس بن مالڪ نبي ﷺ کان نقل ڪيو آهي ته: 
  ”مدينه ان جاءِ کان ان جاءِ تائين حرم آهي، ان جا وڻ نه وڍيا وڃن ۽ نه ڪا بدعت پيدا ڪئي وڃي ۽ نه ان ۾ ڪو گناهه ڪيو وڃي، ۽ جيڪو به ان ۾ بدعت پيدا ڪري يا گناهن جو ڪم ڪري ته پوءِ ان جو ڪو معافی نه ڪيو وڃي ۽ ان تی اللہ، ملائڪ ۽ سڀني ماڻھن جي لعنت ھجي.&quot; 
===مسجد نبوي=== 
اسلامي روايت موجب، مسجد نبوي ۾ هڪ نماز مسجد الحرام، جتي هڪ نماز ڪنهن ٻي مسجد ۾ هڪ لک 
نمازن جي برابر آهي، کان سواءِ ٻي ڪنهن به مسجد ۾ 1,000 نمازن جي برابر آهي. مسجد شروع ۾ صرف نماز لاءِ هڪ کليل جاءِ هئي ۽ نبي ﷺ جي روضي (رهائش جي جاءِ، جيتوڻيڪ لفظ جي لفظي معنيٰ آهي باغ) جي ڀرسان ان جي زالن جي گهرن سان گڏ، هڪ بلند ۽ ڍڪيل منبر هو. مسجد کي تاريخ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌايو ويو، ان جون ڪيتريون ئي اندروني خصوصيتون وقت جي حوالي سان جديد معيارن مطابق ترقي ڪيون ويون. 
جديد مسجد نبوي نبي ﷺ جي روضه جي مٿان واقع سائي گنبد جي ڪري مشهور آهي، جيڪو هن وقت نبي محمد ﷺ، حضرت ابوبڪر صديق رضی اللہ تعالٰی عنہ ۽ عمر فاروق رضی اللہ تعالٰی عنہ جي تدفين واري جاءِ طور ڪم ڪري ٿو ۽ روڊ جي نشانين ۾ استعمال ٿئي ٿو ۽ خود مديني لاءِ ھڪ آئڪن آهي. مسجد جو سمورو صحن 250 جھليندڙ ڇتين سان سج جي ڇانو ۾ آهي.

سج لٿي وقت اوڀر کان مسجد نبوي جو خوبصورت منظر. 
===مسجد قباء===
مسجد قباء ۾ نماز پڙهڻ سنت آهي. هڪ روايت ۾ سهل بن حنيف کان روايت آهي ته محمد ﷺ جن فرمايو: 
  ”جيڪو پنهنجي گهر ۾ غسل ڪري، پوءِ مسجد قبا ۾ اچي ۽ ان ۾ نماز پڙهي ته ان کي عمري جيترو ثواب آهي“. 
۽ ٻي روايت ۾ 
 ”جيڪو به ٻاهر نڪرندو جيستائين هن مسجد ۾ نه اچي، يعني مسجد قباء ۽ اتي نماز پڙهي ته اهو عمري جي برابر هوندو.&quot; 

بخاري ۽ مسلم ۾ لکيل آهي ته محمد صلي الله عليه وسلم هر ڇنڇر تي ٻه رڪعتون سنت نماز پڙهڻ لاءِ قباءَ ويندا هئا. مسجد قباءَ کي حضرت محمد ﷺ جن پنهنجي پراڻي شهر مديني ۾ اچڻ تي پاڻ تعمير ڪرايو هو. مسجد قباء جو ذڪر قرآن ۾ بالواسطه طور تي سوره توبه جي آيت نمبر 108 ۾ ڪيو ويو آهي. 
===ٻيون جایون=== 
====مسجد قبلتين==== 
مسجد القبلتين هڪ ٻي مسجد آهي جيڪا تاريخي لحاظ کان مسلمانن لاءِ اهم آهي. مسلمانن جو عقيدو آهي ته محمد ﷺ کي حڪم ڏنو ويو هو ته هو پنهنجي نماز جو رخ (قبلی) يروشلم ڏانهن بدلي ڪري مڪي ۾ ڪعبي ڏانهن نماز ادا ڪري. جيئن ته کيس سوره البقره جي آيت نمبر 143 ۽ 144 ۾ حڪم ڏنو ويو هو.هن وقت مسجد کي 4,000 کان وڌيڪ عبادت ڪندڙن کي رکڻ جي قابل وڌايو پيو آھي. ====مسجد الفتح ۽ ست مسجدون==== 
انهن تاريخي ست مسجدن مان ٽن کي تازو هڪ کليل صحن سان گڏ وڏي مسجد الفتح ۾ شامل ڪيو ويو آهي. سني ذريعن جو چوڻ آهي ته اهڙي ڪا به حديث يا ٻيو ڪو ثبوت نه آهي جنهن مان ثابت ٿئي ته محمد ﷺ انهن مسجدن جي فضيلت بابت ڪجهه چيو هجي. 
====جنت البقيع قبرستان====
جنت البقيع مديني ۾ هڪ اهم قبرستان آهي جتي محمد ﷺ جي خاندان جا ڪيترائي فرد، خليفن ۽ عالمن کي دفن ڪيو ويو آهي. 
===اسلامي اسڪاٽولوجي ۾===
====تمدن جي پڄاڻي==== 
مديني ۾ تهذيب جي خاتمي بابت حضرت ابو هريره کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ جن فرمايو: 
  ”ماڻهو مديني مان نڪرندا ته ان جي بهترين حالت هوندي به، ۽ ان ۾ جهنگلي پکين ۽ شڪاري جانورن کان سواءِ ٻيو ڪو به نه رهندو، ۽ آخري ماڻهو مري ويندا جيڪي قبيلي مزينه جا ٻه رڍا هوندا. پنهنجين رڍن کي مديني ڏانهن ڊوڙائي رهيا هوندا، پر ان ۾ ڪنهن کي به نه ڏسندا، ۽ جڏهن ثنیت الوداع جي واديءَ ۾ پهچندا ته اوندهه ۾ ڪري پوندا“. 
(البخاري، جلد 3، ڪتاب 30، حديث 98)

== آباديات ==
سال 2018 تائين، مديني صوبي جي رڪارڊ ٿيل آبادي 21,88,138 هئي،&lt;ref name=&quot;stats.gov.sa&quot;&gt;{{cite web |title=Population in Madinah Region According to Gender and Age groups |url=https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/table_1-4_0.xlsx |website=Saudi Census |access-date=6 February 2020 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206181911/https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/table_1-4_0.xlsx |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جن جي واڌ جي شرح %2.32 هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Saudi Census Releases |url=https://www.stats.gov.sa/en/13 |website=Saudi Census |date=17 December 2015 |access-date=6 February 2020 |archive-date=7 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180907075332/https://www.stats.gov.sa/en/13 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; دنيا جي مسلمانن جي منزل هجڻ جي ڪري، مديني ۾ حج يا عمري جي ادائيگي کان پوءِ غير قانوني مهاجرت ٿيندي آهي، حڪومت پاران لاڳو ڪيل سخت ضابطن جي باوجود. بهرحال، مرڪزي حج ڪمشنر شهزاده خالد بن فيصل چيو ته 2018 ۾ غير قانوني طور تي رهڻ وارن زائرين جي تعداد ۾ %29 گهٽتائي آئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Al-Faisal : The Number of Illegal Staying Visitors have Dropped by 29%(Arabic) |url=https://sabq.org/P4TyhH |website=Sabq Newspaper |date=13 August 2019 |access-date=13 August 2019 |archive-date=15 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190815040400/https://sabq.org/P4TyhH |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

=== مذهب ===
سعودي عرب جي اڪثر شهرن وانگر، اسلام اهو مذهب آهي جنهن جي پيروي مديني جي آبادي جي اڪثريت ڪري ٿي. مختلف مڪتب فڪر (حنفي، مالڪي، شافعي ۽ حنبلي) جي سني اڪثريت آهي، جڏهن ته مديني ۽ ان جي آس پاس، جهڙوڪ نخواله ۾ هڪ اهم شيعه اقليت آهي. حرم کان ٻاهر، غير مسلم مهاجر مزدورن ۽ پرڏيهين جو وڏو تعداد موجود آهي.

==ثقافت==
[[File:Louvre - carreaux ottomans 07.jpg|thumb|upright|[[مسجد نبوي|نبوي مسجد]] مدينه جي نمائندگي ڪندڙ پينل. 18 صدي عيسويءَ ۾ ترڪي جي شهر ازنڪ ۾ مليو. جامع جسم، سليڪٽ ڪوٽ، شفاف چمڪ، انڊرگليز رنگيل.]]
[[مڪه مڪرمه]] وانگر، [[مدينہ صوبو|مدينو]] هڪ ثقافتي ماحول جي نمائش ڪري ٿو، هڪ اهڙو شهر جتي ڪيتريون ئي قوميتون ۽ ثقافتون گڏ رهن ٿيون ۽ روزانو هڪ ٻئي سان رابطو ڪن ٿيون. اهو صرف قرآن پاڪ جي ڇپائي لاءِ ڪنگ فهد ڪمپليڪس کي مدد ڪري ٿو. 1985 ۾ قائم ڪيل، دنيا ۾ قرآن جو سڀ کان وڏو پبلشر، اهو تقريباً 1100 ماڻهن کي ملازمت ڏئي ٿو ۽ ڪيترن ئي ٻولين ۾ 361 مختلف اشاعتون شايع ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Publications of King Fahd Complex (Arabic) |url=https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/statist/ |access-date=10 February 2020 |website=King Fahd Complex for the Printing of the Holy Quran |archive-date=13 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513044329/https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/statist/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ٻڌايو ويو آهي ته دنيا جي چوڌاري 400,000 کان وڌيڪ ماڻهو هر سال ڪمپليڪس جو دورو ڪندا آهن. هر گهمڻ واري کي سهولت جي دوري جي آخر ۾ قرآن جي هڪ مفت ڪاپي تحفي ۾ ڏني ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{cite web |title=About King Fahd Complex |url=https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/about/ |access-date=10 February 2020 |website=King Fahd Complex for the Printing of the Holy Quran |archive-date=13 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513041538/https://qurancomplex.gov.sa/kfgqpc/about/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== عجائب گهر ۽ ثقافت ==

[[File:Medina_Art_Center.jpg|thumb|right|مدينه آرٽس سينٽر]]

[[المدينه ميوزيم|المدينه ميوزيم]] ۾ شهر جي ثقافتي ۽ تاريخي ورثي بابت ڪيترائي نمائش گهر موجود آهن، جن ۾ مختلف آثارِ قديمه جا مجموعا، بصري گيلريون ۽ پراڻي شهر جون ناياب تصويرون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Al Madinah Museum |url=http://sauditourism.sa/en/aboutKSA/CultureAndHistory/Museums/Pages/AlmadinahMuseum.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190501211056/https://www.sauditourism.sa/en/aboutKSA/CultureAndHistory/Museums/Pages/AlmadinahMuseum.aspx |archive-date=1 May 2019 |access-date=2019-05-21 |website=sauditourism.sa |language=en-us}}&lt;/ref&gt; هن ميوزيم ۾ [[حجاز ريلوي ميوزيم]] پڻ شامل آهي. 2011ع ۾ [[دار المدينه ميوزيم]] قائم ڪيو ويو، جيڪو مديني جي تاريخ، خاص طور شهر جي تعميراتي ۽ شهري ورثي کي اجاگر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Alhamdan |first=Shahd |date=2016-01-23 |title=Museum offers insight into history of Madinah |url=http://saudigazette.com.sa/article/147128 |access-date=2020-05-09 |website=Saudigazette |language=en |archive-date=6 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201206012625/https://saudigazette.com.sa/article/147128 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[محمد]] جي دور سان لاڳاپيل آثارِ قديمه يا تعميرون تقريباً موجود نه آهن، سواءِ ڪجهه پٿر جي دفاعي برجَن جي باقيات جي.&lt;ref name=&quot;RSEQ&quot;&gt;Robert Schick, ''Archaeology and the Quran'', [[Encyclopaedia of the Qur'an]]&lt;/ref&gt; [[پاڪ قرآن نمائش]] ۾ قرآن پاڪ جا ناياب مخطوطا ۽ ٻيون نمائشون موجود آهن، جيڪي [[مسجد نبوي]] جي چوڌاري قائم ڪيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Holy Quran Exhibition {{!}} Medina, Saudi Arabia Attractions |url=https://www.lonelyplanet.com/saudi-arabia/medina/attractions/holy-quran-exhibition/a/poi-sig/1611055/1341228 |access-date=2020-05-09 |website=Lonely Planet |language=en |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804133829/https://www.lonelyplanet.com/saudi-arabia/medina/attractions/holy-quran-exhibition/a/poi-sig/1611055/1341228 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2018ع ۾ قائم ٿيل [[مدينه آرٽس سينٽر]]، جيڪو ايم ايم ڊي اي (MMDA) جي ثقافتي شعبي جي نگراني هيٺ هلندو آهي، [[جديد فن]] ۽ [[همعصر فن]] جي واڌاري لاءِ وقف آهي. هن مرڪز جو مقصد فنونِ لطيفه کي هٿي ڏيڻ، سماج جي ثقافتي سرگرمين کي فروغ ڏيڻ ۽ هر عمر جي فنڪارن جي صلاحيتن کي اُجاگر ڪرڻ آهي. فيبروري 2020ع تائين، سماجي فاصلي ۽ ڪرفيو جي قدمن کان اڳ، هتي 13 کان وڌيڪ گڏيل ۽ انفرادي آرٽ نمائشون، هفتيوار ورڪشاپون ۽ علمي مذاڪرا منعقد ٿي چڪا هئا. هي مرڪز [[شاهه فهد پارڪ]] ۾ [[قبا مسجد]] جي ويجهو {{convert|8200|m2|ft2|abbr=off|sp=us}} ايراضيءَ تي قائم آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=MMDA Opens Medina Arts Center (Arabic) |url=https://www.alyaum.com/articles/6042035/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A-/%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9/%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%AA%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%AD-%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2%D8%A7-%D9%84%D9%84%D9%81%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%A9 |access-date=24 February 2020 |website=Al-Yaum Newspaper |date=17 July 2018 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803214431/https://www.alyaum.com/articles/6042035/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A3%D9%8A-/%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9/%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%AA%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%AD-%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2%D8%A7-%D9%84%D9%84%D9%81%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%A9 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2018ع ۾ ايم ايم ڊي اي پاران [[عربي خطاطي]] جي واڌاري لاءِ ''مدينه فورم براءِ عربي خطاطي'' جو آغاز ڪيو ويو، جيڪو هر سال منعقد ٿيندو آهي. هن فورم ۾ عربي خطاطي بابت مذاڪرا ۽ 10 ملڪن جي 50 مشهور خطاطن جي فن پارن جي نمائش شامل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Madinah Forum of Arabic Calligraphy (Arabic) |url=https://www.al-madina.com/article/571879 |access-date=24 February 2020 |website=Al-Madina Newspaper |date=May 2018}}&lt;/ref&gt; [[دار القلم مرڪز براءِ عربي خطاطي]] [[مسجد نبوي]] جي اتر اولهه ۾، [[حجاز ريلوي ميوزيم]] جي سامهون واقع آهي. اپريل 2020ع ۾ هن مرڪز جو نالو بدلائي ''پرنس محمد بن سلمان سينٽر فار عربي خطاطي'' رکيو ويو ۽ [[سعودي عرب جي ثقافت واري وزارت|ثقافت واري وزارت]] جي &quot;عربي خطاطي جو سال&quot; (2020–2021ع) مهم جي سلسلي ۾ ان کي عالمي سطح جي عربي خطاطي مرڪز طور ترقي ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Prince Mohammed bin Salman Center of Arabic Calligraphy (Arabic) |url=https://www.spa.gov.sa/viewstory.php?lang=ar&amp;newsid=2079635 |access-date=27 April 2020 |website=Saudi Press Agency |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803212302/https://www.spa.gov.sa/viewstory.php?lang=ar&amp;newsid=2079635 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ايم ايم ڊي اي جي ثقافتي شعبي جي ٻين منصوبن ۾ ''مدينه فورم آف لائيو اسڪلپچر'' پڻ شامل آهي، جيڪو [[قبا اسڪوائر]] ۾ منعقد ڪيو ويو. هن فورم ۾ 11 ملڪن جي 16 مجسما سازن شرڪت ڪئي. فورم جو مقصد [[مجسما سازي]] جهڙي قديم فن کي اجاگر ڪرڻ ۽ نوجوان فنڪارن کي هن شعبي ڏانهن راغب ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=16 Sculptors Participate in Madinah Forum of Live Sculpture (Arabic) |url=https://www.spa.gov.sa/1750319 |access-date=24 February 2020 |website=Saudi Press Agency |archive-date=23 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200223222321/https://www.spa.gov.sa/1750319 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== معيشت ==

تاريخي طور [[مدينو]] جي معيشت جو وڏو دارومدار [[کجور]] جي پيداوار ۽ ٻين زرعي سرگرمين تي رهيو آهي. 1920ع تائين مديني ۽ ان جي آسپاس 139 قسمن جون کجورون پوکيون وينديون هيون، جڏهن ته مختلف قسمن جون [[ڀاڄيون]] پڻ وڏي پيماني تي پيدا ڪيون وينديون هيون.&lt;ref name=Prothero83&gt;{{cite book |last=Prothero |first=G. W. |title=Arabia |year=1920 |publisher=H.M. Stationery Office |location=London |page=83 |url=http://www.wdl.org/en/item/11767/view/1/83/ |access-date=9 September 2013 |archive-date=27 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227051942/https://www.wdl.org/en/item/11767/view/1/83/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[مذهبي سياحت]] مديني جي معيشت جو سڀ کان اهم شعبو آهي. اسلام جي ٻئي مقدس ترين شهر ۽ ڪيترين ئي تاريخي اسلامي جڳهن جي موجودگي سبب هر سال 70 لک کان وڌيڪ زائر مديني جو رخ ڪندا آهن. [[حج]] جي موسم دوران حاجي [[حج]] جي ادائيگي لاءِ، جڏهن ته سڄو سال زائر [[عمرو]] ادا ڪرڻ لاءِ مديني ايندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://haj.gov.sa/ar/InternalPageCategories/Details/49 |title=منصة البيانات المفتوحة |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205195331/https://haj.gov.sa/ar/InternalPageCategories/Details/49 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

مديني ۾ ٻه صنعتي علائقا موجود آهن، جن مان وڏو صنعتي شهر 2003ع ۾ 10,000,000 چورس ميٽر ايراضيءَ تي قائم ڪيو ويو. ان جو انتظام [[سعودي اٿارٽي فار انڊسٽريل سٽيز اينڊ ٽيڪنالاجي زونز]] (MODON) سنڀالي ٿي. هي صنعتي علائقو [[پرنس محمد بن عبدالعزيز بين الاقوامي هوائي اڏو|پرنس محمد بن عبدالعزيز بين الاقوامي هوائي اڏي]] کان 50 ڪلوميٽر ۽ [[ينبع تجارتي بندرگاهه]] کان 200 ڪلوميٽر جي مفاصلي تي واقع آهي. هتي 236 ڪارخانا آهن، جيڪي پيٽروليم جون شيون، تعميراتي مواد، خوراڪي شيون ۽ ٻيون صنعتي شيون تيار ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://modon.gov.sa/ar/Cities/IndustrialCities/Pages/IndustrialCity.aspx?CityId=5ab5a824-f7fc-4658-8d09-b8291cf70412 |title=المدينة الصناعية بالمدينة المنورة |publisher=Modon.gov.sa |access-date=2022-02-12 |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804003535/https://modon.gov.sa/ar/Cities/IndustrialCities/Pages/IndustrialCity.aspx?CityId=5ab5a824-f7fc-4658-8d09-b8291cf70412 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ناليج اڪنامڪ سٽي، مدينو|ناليج اڪنامڪ سٽي (KEC)]] هڪ [[سعودي عرب]] جي [[جوائنٽ اسٽاڪ ڪمپني]] آهي، جيڪا 2010ع ۾ قائم ڪئي وئي. هي منصوبو [[ريئل اسٽيٽ ترقي]] ۽ علم تي ٻڌل صنعتن جي واڌاري تي مرڪوز آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://madinahkec.com/en/background/ |title=Background |access-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205200832/https://madinahkec.com/en/background/ |archive-date=5 February 2020 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; هي منصوبو اڃا ترقي جي مرحلي ۾ آهي، ۽ ان جي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ مديني ۾ روزگار جا موقعا نمايان طور وڌڻ جي اميد ظاهر ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fdimagazine.com/news/fullstory.php/aid/1830/Economic_cities_a_rise.html |title=Economic cities a rise |archive-url=https://web.archive.org/web/20090924053753/http://www.fdimagazine.com/news/fullstory.php/aid/1830/Economic_cities_a_rise.html |archive-date=24 September 2009}}&lt;/ref&gt;

== انساني وسيلا ==

=== تعليم ۽ علمي سرگرميون ===

==== ابتدائي ۽ ثانوي تعليم ====

[[سعودي عرب جي تعليم واري وزارت]] [[مدينه صوبو|مدينه صوبي]] ۾ تعليم جي ذميوار اداري طور ڪم ڪري ٿي. وزارت صوبي ۾ ڇوڪرن لاءِ 724 ۽ ڇوڪرين لاءِ 773 سرڪاري اسڪول هلائي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Number of Schools in Medina (Arabic) |url=https://edu.moe.gov.sa/Madinah/About/Pages/Statistics.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210834/https://edu.moe.gov.sa/Madinah/About/Pages/Statistics.aspx |archive-date=5 February 2020 |access-date=5 February 2020 |website=Madinah General Administration of Education}}&lt;/ref&gt;

[[طيبه هاءِ اسڪول]] سعودي عرب جي مشهور تعليمي ادارن مان هڪ آهي. هي اسڪول 1942ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان وقت ملڪ جو ٻيو وڏو اسڪول هو. سعودي عرب جا ڪيترائي وزير ۽ اعليٰ سرڪاري عملدار هن اداري جا فارغ التحصيل رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Taibah High School (Arabic) |url=https://www.al-madina.com/article/13791/%D8%B7%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D9%88%D8%B4%D9%8A%D8%A1-%D9%85%D9%86-%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AC%D9%8A%D8%A7%D9%84 |access-date=5 February 2020 |website=Al-Madina Newspaper |date=4 June 2010 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210835/https://www.al-madina.com/article/13791/%25D8%25B7%25D9%258A%25D8%25A8%25D8%25A9-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AB%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2588%25D9%258A%25D8%25A9-%25D9%2588%25D8%25B4%25D9%258A%25D8%25A1-%25D9%2585%25D9%2586-%25D9%2588%25D9%2581%25D8%25A7%25D8%25A1-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25A3%25D8%25AC%25D9%258A%25D8%25A7%25D9%2584 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== اعليٰ تعليم ۽ تحقيق ====

[[طيبه يونيورسٽي]] هڪ سرڪاري يونيورسٽي آهي، جيڪا صوبي جي رهواسين کي اعليٰ تعليم فراهم ڪري ٿي. هن يونيورسٽي جا 28 ڪاليج آهن، جن مان 16 [[مدينو]] ۾ واقع آهن. يونيورسٽي 89 علمي پروگرام پيش ڪري ٿي، ۽ 2020ع ۾ ان ۾ 69,210 شاگرد داخلا وٺي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=About Taibah University |url=https://www.taibahu.edu.sa/Pages/en/CustomPage.aspx?ID=47 |website=Taibah University |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210835/https://www.taibahu.edu.sa/Pages/en/CustomPage.aspx%3FID%3D47 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Islamic University of Medina Main Gate.jpg|thumb|[[اسلامي يونيورسٽي مدينو]] جو مکيه دروازو]]

[[اسلامي يونيورسٽي مدينو]]، جيڪا 1961ع ۾ قائم ڪئي وئي، علائقي جو سڀ کان پراڻو اعليٰ تعليمي ادارو آهي. هن يونيورسٽي ۾ لڳ ڀڳ 22 هزار شاگرد تعليم حاصل ڪري رهيا آهن. يونيورسٽي ۾ [[شريعت]]، [[قرآن]]، [[اصول الدين]]، [[حديث]] ۽ [[عربي ٻولي]] سميت مختلف اسلامي علمن ۾ تعليم ڏني وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20171113050828/http://www.saudinf.com/main/j42.htm University of Madinah]}} Saudi Info.&lt;/ref&gt; يونيورسٽي [[بي اي]]، [[ماسٽر ڊگري|ماسٽر]] ۽ [[ڊاڪٽري ڊگري|ڊاڪٽري]] سطح جون ڊگريون پڻ فراهم ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.4icu.org/reviews/4170.htm |title=University of Madinah |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205210843/https://www.4icu.org/reviews/4170.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt; داخلا مسلمان شاگردن لاءِ اسڪالرشپ پروگرام تحت کليل هوندي آهي، جنهن ۾ رهائش ۽ روزاني خرچن جون سهولتون پڻ شامل هونديون آهن. 2012ع ۾ يونيورسٽي [[سائنس ڪاليج]] قائم ڪري پنهنجا پروگرام وڌايا، جتي [[انجنيئرنگ]] ۽ [[ڪمپيوٽر سائنس]] جا شعبا پڻ شروع ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Islamic University Starts the Admission for Science Programs for the First Time (Arabic) |url=http://www.alriyadh.com/744376 |website=Al-Riyadh Newspaper |access-date=15 November 2017 |archive-date=16 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181016120625/http://www.alriyadh.com/744376 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[المدينه ڪاليج آف ٽيڪنالاجي]]، جيڪو [[ٽيڪنيڪل اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ ڪارپوريشن]] (TVTC) جي نگراني هيٺ هلندو آهي، [[اليڪٽريڪل انجنيئرنگ]]، [[ميڪينيڪل انجنيئرنگ]]، [[ڪمپيوٽر سائنس]] ۽ [[اليڪٽرانڪس]] سميت ڪيترن ئي فني ۽ ٽيڪنيڪي شعبن ۾ ڊگري پروگرام پيش ڪري ٿو.{{Circular reference|date=August 2020}}

مديني ۾ خانگي اعليٰ تعليمي ادارن ۾ [[پرنس مقرن يونيورسٽي]]، [[عرب اوپن يونيورسٽي]] ۽ [[الريان ڪاليجز]] شامل آهن.

==ٽرانسپورٽ==
=== هوائي آمدرفت ===

[[File:Pano1-1.jpg|thumb|left|[[پرنس محمد بن عبدالعزيز بين الاقوامي هوائي اڏو]]]]

[[مدينو]] کي [[پرنس محمد بن عبدالعزيز بين الاقوامي هوائي اڏو]] ذريعي هوائي آمدرفت جون سهولتون حاصل آهن، جيڪو [[شاهراهه 340]] جي ڀرسان واقع آهي. هي هوائي اڏو ملڪي پروازن سان گڏ [[وچ اوڀر]] جي علائقائي منزلن ڏانهن مقرر بين الاقوامي پروازون پڻ هلائي ٿو. 2018ع ۾ 8,144,790 مسافرن جي اچ وڃ سان هي [[سعودي عرب]] جو چوٿون مصروف ترين هوائي اڏو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tavyatirimciiliskileri.com/en-EN/Documents/Dec_2018.pdf |title=TAV Traffic Results 2018 |access-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713073305/http://www.tavyatirimciiliskileri.com/en-EN/Documents/Dec_2018.pdf |archive-date=13 July 2019 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

10 سيپٽمبر 2015ع تي ''[[انجنيئرنگ نيوز-ريڪارڊ]]'' جي ٽئين سالياني ''گلوبل بيسٽ پروجيڪٽس ڪمپيٽيشن'' ۾ هن هوائي اڏي جي منصوبي کي دنيا جو بهترين منصوبو قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;arabian&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.arabianaerospace.aero/tav-have-constructed-the-world-s-best-airport.html |title=Arabian Aerospace – TAV have constructed the world's best airport |access-date=6 February 2020 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206024526/https://www.arabianaerospace.aero/tav-have-constructed-the-world-s-best-airport.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://enr.construction.com/opinions/blogs/criticalpath.asp?plckController=Blog&amp;plckBlogPage=BlogViewPost&amp;newspaperUserId=e5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999a&amp;plckPostId=Blog:e5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999aPost:25bc7b33-a207-4924-b584-145500911967&amp;plckScript=blogScript&amp;plckElementId=blogDest |title=ENR Announces Winners of 3rd Annual Global Best Projects Competition |access-date=25 October 2017 |archive-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150928233056/http://enr.construction.com/opinions/blogs/criticalpath.asp?plckController=Blog&amp;plckBlogPage=BlogViewPost&amp;newspaperUserId=e5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999a&amp;plckPostId=Blog%3ae5d6bf65-a8cc-4d60-b270-dbc0dd1a999aPost%3a25bc7b33-a207-4924-b584-145500911967&amp;plckScript=blogScript&amp;plckElementId=blogDest |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

هي هوائي اڏو [[منا]] علائقي ۾ پهريون هوائي اڏو هو، جنهن کي [[ليڊرشپ اِن انرجي اينڊ انوائرنمينٽل ڊزائن]] (LEED) جو گولڊ سرٽيفڪيٽ مليو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tibahairports.com/en-EN/pressroom/Pages/PressReleaseDetail.aspx?pid=17 |title=PressReleaseDetail |access-date=25 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630023423/http://www.tibahairports.com/en-EN/pressroom/Pages/PressReleaseDetail.aspx?pid=17 |archive-date=30 June 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[حج]] جي موسم دوران هن هوائي اڏي تي مسافرن جو انگ وڌيڪ ٿي ويندو آهي.

[[File:Medina Buses Salam Road Stop.jpg|thumb|[[مدينو]] ۾ سلام روڊ اسٽيشن تي سرڪاري بس]]

=== روڊ ===

2015ع ۾ [[المدينه ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي|المدينه ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي (MMDA)]] ''درب السنہ'' (سنت وارو رستو) منصوبي جو اعلان ڪيو. هن منصوبي جو مقصد [[قبا مسجد]] کي [[مسجد نبوي]] سان ملائيندڙ 3 ڪلوميٽر ڊگهي قبا روڊ کي جديد پيادل شاهراهه ۾ تبديل ڪرڻ، سڄي رستي کي پيادلن لاءِ هموار بڻائڻ ۽ زائرين کي مختلف سهولتون فراهم ڪرڻ هو. منصوبي جو هڪ ٻيو مقصد ان [[سنت]] کي به ٻيهر زنده ڪرڻ هو، جنهن مطابق [[محمد]] هر ڇنڇر جي منجهند پنهنجي گهر ([[مسجد نبوي]]) کان [[قبا مسجد]] تائين پيادل ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Darb Al-Sunnah Project (Arabic) |url=https://www.al-madina.com/article/401608 |access-date=9 September 2015 |website=Al-Madinah Newspaper |date=9 September 2015 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803201415/https://www.al-madina.com/article/401608 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[مدينو]] [[سعودي عرب]] جي ٻن اهم شاهراهن، شاهراهه 60 ۽ شاهراهه 15، جي سنگم تي واقع آهي. شاهراهه 15 شهر کي ڏکڻ ۾ [[مڪو]] ۽ اتر ۾ [[تبوڪ]] ۽ [[اردن]] سان ڳنڍي ٿي، جڏهن ته شاهراهه 60 شهر کي اولهه ۾ [[ينبع]]، جيڪو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] تي واقع هڪ بندرگاهي شهر آهي، ۽ اوڀر ۾ [[القصيم صوبو]] سان ملائي ٿي.

شهر کي ٽن [[رنگ روڊ]]ن ذريعي پڻ سهولتون حاصل آهن. [[شاهه فيصل روڊ]] 5 ڪلوميٽر ڊگهو رنگ روڊ آهي، جيڪو [[مسجد نبوي]] ۽ شهر جي مرڪزي علائقي کي گهيري ٿو. [[شاهه عبدالله روڊ]] 27 ڪلوميٽر ڊگهو آهي، جيڪو شهري مديني جي وڏي حصي کي گهيري ٿو، جڏهن ته [[شاهه خالد روڊ]] 60 ڪلوميٽر ڊگهو سڀ کان وڏو رنگ روڊ آهي، جيڪو سڄي شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڪجهه ٻهراڙي وارن علائقن کي گهيري ٿو.

=== بس ۽ تيز عوامي آمدرفت ===

[[File:Haramain High Speed Railway Station in Medina.jpg|thumb|[[حرمين تيز رفتار ريلوي]] اسٽيشن، [[مدينو]]]]

[[مدينو]] ۾ بس ٽرانسپورٽ جو نظام 2012ع ۾ [[المدينه ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي|المدينه ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي (MMDA)]] پاران قائم ڪيو ويو، جڏهن ته ان جو انتظام [[سيپٽڪو]] (SAPTCO) هلائي ٿي. هن بس نظام ۾ 10 رستا شامل آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي [[مسجد نبوي]] ۽ شهر جي مرڪزي علائقي سان ڳنڍين ٿا. هي نظام روزانو لڳ ڀڳ 20,000 مسافرن کي سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Madina Buses Official (Arabic) |url=https://madinabuses.mda.gov.sa |website=Madina Buses Official Website |access-date=21 April 2022 |archive-date=3 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603050406/https://madinabuses.mda.gov.sa/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Medina Buses Serves 20k Passengers Daily (Arabic) |url=https://makkahnewspaper.com/article/1103561/%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%AF/20-%D8%A3%D9%84-%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%8A%D8%AF-%D9%8A%D9%88%D9%85%D9%8A%D8%A7-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%82%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D8%AF%D8%AF%D9%8A-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9 |website=Makkah Newspaper |date=19 May 2019 |access-date=19 May 2019 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206010400/https://makkahnewspaper.com/article/1103561/%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25A8%25D9%2584%25D8%25AF/20-%25D8%25A3%25D9%2584-%25D9%2585%25D8%25B3%25D8%25AA%25D9%258A%25D8%25AF-%25D9%258A%25D9%2588%25D9%2585%25D9%258A%25D8%25A7-%25D9%2585%25D9%2586-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2586%25D9%2582%25D9%2584-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AA%25D8%25B1%25D8%25AF%25D8%25AF%25D9%258A-%25D8%25A8%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25AF%25D9%258A%25D9%2586%25D8%25A9 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2017ع ۾ ايم ايم ڊي اي ''مدينه سٽي سائيٽ سيئنگ بس'' سروس شروع ڪئي. [[اوپن ٽاپ بس]] ذريعي سياحن کي سڄي ڏينهن دوران ٻن رستن ۽ 11 سياحتي ماڳن جو دورو ڪرايو ويندو آهي، جن ۾ [[مسجد نبوي]]، [[قبا مسجد]] ۽ [[مسجد قبلتين]] شامل آهن. هن سروس ۾ اٺ مختلف ٻولين ۾ آڊيو رهنمائي پڻ مهيا ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=City Sightseeing Medina |url=http://csmadinah.com/en/ |website=City Sightseeing Medina Official Website |access-date=6 February 2020 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206010401/http://csmadinah.com/en/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019ع جي آخر ۾ ايم ايم ڊي اي 15 [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] (BRT) رستن ذريعي بس نيٽ ورڪ کي وڌائڻ واري منصوبي جو اعلان ڪيو، جنهن جي تڪميل 2023ع تائين متوقع هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=36 Months to Create 15 Bus Lines in Medina (Arabic) |url=https://www.alwatan.com.sa/article/1032422/%D9%85%D8%AD%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA/36-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%A7-%D9%84%D8%A5%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A1-15-%D8%AE%D8%B7%D8%A7-%D9%84%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9%D8%A9-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9 |website=Al-Watan Newspaper |date=31 December 2019 |access-date=31 December 2019 |archive-date=31 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231155133/https://www.alwatan.com.sa/article/1032422/%D9%85%D8%AD%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA/36-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%A7-%D9%84%D8%A5%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A1-15-%D8%AE%D8%B7%D8%A7-%D9%84%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9%D8%A9-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2015ع ۾ ايم ايم ڊي اي مديني جي عوامي ٽرانسپورٽ جي جامع منصوبي جي توسيع طور ٽن لائينن تي ٻڌل [[مدينو ميٽرو]] منصوبي جو پڻ اعلان ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=MMDA Announces a 3-line Metro Project in Medina (Arabic) |url=https://aawsat.com/home/article/326216/%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%D8%AA%D9%86%D9%81%D9%8A%D8%B0-3-%D8%AE%D8%B7%D9%88%D8%B7-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88-%D9%88200-%D9%85%D8%AD%D8%B7%D8%A9-%D9%84%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AA |website=Asharq Al-Awsat Newspaper |access-date=5 February 2020 |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205221221/https://aawsat.com/home/article/326216/%25D9%2587%25D9%258A%25D8%25A6%25D8%25A9-%25D8%25AA%25D8%25B7%25D9%2588%25D9%258A%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25AF%25D9%258A%25D9%2586%25D8%25A9-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D9%2586%25D9%2588%25D8%25B1%25D8%25A9-%25D8%25AA%25D8%25B7%25D8%25B1%25D8%25AD-%25D8%25AA%25D9%2586%25D9%2581%25D9%258A%25D8%25B0-3-%25D8%25AE%25D8%25B7%25D9%2588%25D8%25B7-%25D9%2585%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2588-%25D9%2588200-%25D9%2585%25D8%25AD%25D8%25B7%25D8%25A9-%25D9%2584%25D9%2584%25D8%25AD%25D8%25A7%25D9%2581%25D9%2584%25D8%25A7%D8%AA |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ريل ===

{{Main|حرمين تيز رفتار ريلوي}}

تاريخي [[حجاز ريلوي]]، جيڪا [[عثماني سلطنت]] جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي هئي، [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ بند ٿي وئي. بعد ۾ [[مدينو]] جي ريلوي اسٽيشن کي [[سعودي عرب]] جي حڪومت ميوزيم ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.

[[حرمين تيز رفتار ريلوي]] (HHR) 2018ع ۾ باقاعده هلڻ شروع ڪئي. هي ريلوي [[مدينو]] کي [[مڪو]] سان ڳنڍي ٿي ۽ [[جده]]، [[شاهه عبدالعزيز بين الاقوامي هوائي اڏو]] ۽ [[شاهه عبدالله اقتصادي شهر]] مان گذري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pictures: Saudi Arabia opens high-speed railway to public |url=https://gulfnews.com/world/gulf/saudi/pictures-saudi-arabia-opens-high-speed-railway-to-public-1.2289006 |access-date=2019-11-09 |website=gulfnews.com |date=12 October 2018 |language=en |archive-date=4 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190904120551/https://gulfnews.com/world/gulf/saudi/pictures-saudi-arabia-opens-high-speed-railway-to-public-1.2289006 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

هي ريلوي {{convert|444|km|mi|abbr=off|sp=us}} ڊگهي آهي ۽ 300 ڪلوميٽر في ڪلاڪ جي رفتار سان هلندي آهي. ان جي سالياني مسافر کڻڻ جي گنجائش لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ مسافر آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=About Haramain High Speed Rail |url=https://sar.hhr.sa/sites/sro/Pages/en-us/AboutUs/OrganizationalInformation/MissionVision.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205221212/https://sar.hhr.sa/sites/sro/Pages/en-us/AboutUs/OrganizationalInformation/MissionVision.aspx |archive-date=5 February 2020 |access-date=5 February 2020 |website=Official Haramain High Speed Rail Website}}&lt;/ref&gt;

{{Collapsible list
|title=مديني ريلوي اسٽيشن جون خدمتون
|1={{anchor|station}}
{{adjacent stations
|system=Saudi Arabia Railways
|line=Haramain High Speed Railway
|right=King Abdullah Economic City
}}
}}

==قابل ذڪر ماڻهو==
* [[حسن ابن علي]] رضي الله عنه (625-670ع)
* [[حسين ابن علي]] رضي الله عنه (626-680)
* [[مالڪ بن انس]] رضي الله عنه (711-795)
* علي سجاد (658 - 712) 
* محمد الباقر (676 - 732) 
* زيد بن علي (695-740) 
* جعفر الصادق (702-765) 
* موسيٰ ڪاظم (745-799) 
* علي الرضا (766 - 818) 
* محمد الجواد (811 - 835) 
* علي الهادي (828 - 868) 
* حسن العسڪري (844 - 874) 
* عزيز ديا (1914-1997)، ليکڪ 
* محمد عوام (1940ع) عالم 
* نثار مدني (1941)، سياستدان 
* جمال خاشقجي (1958-2018)، صحافي 
* سلمان الفراج (1989)، فٽبالر

==پڻ ڏسو==
{{Portal|سعودي عرب|اسلام}}
* المدينه ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي 
* روا المدينه 
* مديني جي تاريخ

==وڌيڪ پڙهڻ==
* عبدالباسط بدر (2013) - مدينه، منور شهر: تاريخ ۽ نشان - المدينه المنورة ريسرچ اينڊ اسٽڊي سينٽر - مدينه {{ISBN|978-603-90414-7-4}} 
*[[صفي الرحمان مبارڪپوري]] (2004) مدينه منوره جي تاريخ - دارالسلام پبلشرز - رياض {{ISBN|978-996-08921-1-5}}

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:مدينه المنوره]]
[[زمرو:مقدس شهر]] 
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:مدينه صوبو]] 
[[زمرو:اسلامي مقدس شهر]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ اسلام]]
[[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد علائقا]]</text>
      <sha1>tew50imhqaohcqg9xjbgjnftwcqtd4b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>طبيعيات</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10828</id>
    <revision>
      <id>390039</id>
      <parentid>368489</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T01:45:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66248" sha1="m29de7gdjmou5vxeemavjtgog3xgany" xml:space="preserve">{{Short description|Scientific field of study}}
[[فائل:CollageFisica.jpg|300px|thumb|طبيعي مظاهر جا مختلف مثال {{further|طبيعيات جو خاڪو}}]]
'''طبیعیات''' يا  '''فزڪس''' (Physics)  علم  جي اها شاخ جنھن ۾  [[مادي]] ۽ [[توانائي]] جي خاصيتن ۽انهن جي هڪ ٻئي تي اثر بابت مطالعا ۽ مشاهدا ڪيا ويندا آهن. فزڪس مادي جو سائنسي مطالعو آهي، ان جي بنيادي جزن ۾ مادي جي حرڪت، خلا ۽ وقت جي اندر ان جي رويي ۽ توانائي ۽ قوتن جي لاڳاپيل اينٽيٽيون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;maxwell1878-physicalscience2&quot;&gt;{{harvnb|Maxwell|1878|p=9}} &quot;Physical science is that department of knowledge which relates to the order of nature, or, in other words, to the regular succession of events.&quot;&lt;/ref&gt; فزڪس سڀ کان بنيادي سائنسي شعبن (Disciplines) مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;youngfreedman2014p1&quot;&gt;{{harvnb |Young|Freedman|2014|p=1}} &quot;Physics is one of the most fundamental of the sciences. Scientists of all disciplines use the ideas of physics, including chemists who study the structure of molecules, paleontologists who try to reconstruct how dinosaurs walked, and climatologists who study how human activities affect the atmosphere and oceans. Physics is also the foundation of all engineering and technology. No engineer could design a flat-screen TV, an interplanetary spacecraft, or even a better mousetrap without first understanding the basic laws of physics. (...) You will come to see physics as a towering achievement of the human intellect in its quest to understand our world and ourselves.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;youngfreedman2014p2&quot;&gt;{{harvnb |Young|Freedman|2014|p=2}} &quot;Physics is an experimental science. Physicists observe the phenomena of nature and try to find patterns that relate these phenomena.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;holzner2003-physics&quot;&gt;{{harvnb|Holzner|2006|p=7}} &quot;Physics is the study of your world and the world and universe around you.&quot;&lt;/ref&gt; هڪ سائنسدان جيڪو فزڪس جي شعبي ۾ ماهر آهي، ان کي طبیعیات دان (Physicist) سڏيو ويندو آهي. طبیعیات جي هڪ نئين تعريف بہ سامهون آئي آهي جنهن مطابق طبیعیات، ڪائنات جي باري ۾ ڄاڻ جو علم آهي جنهن ۾ اسان ڪائنات ۾ موجود ننڍي کان ننڍي شيءِ کان ديوقامت تارن بابت پروڙ حاصل ڪندا آهيون. [[آئزڪ نيوٽن|نيوٽن]]، [[گليليئو گليليئي|گليليو]] کي ڪلاسيڪی طبیعیات جڏهن تہ [[البرٽ آئنسٽائن|آئنسٽائن]]، [[ارون شروڊنگر|ارون شروڊينگر]]، [[ميڪس پلانڪ]] کي [[جديد طبيعيات|جديد طبیعیات]] جو ابو سڏيو ويندو آهي.

فزڪس قديم ترين علمي شعبن مان هڪ آهي ۽ ان ۾ [[فلڪيات]] جي شموليت ذريعي، شايد سڀ کان پراڻو آهي.&lt;ref name=&quot;krupp20032&quot;&gt;{{harvnb|Krupp|2003}}&lt;/ref&gt; گذريل ٻن هزارن سالن کان گهڻو وقت، فزڪس، [[علم ڪيميا]]، [[حياتيات]] ۽ [[رياضي]] جون ڪجهه شاخون [[قدرتي فلاسفي|قدرتي فلسفي]] جو حصو هيون، پر 17هين صديءَ ۾ سائنسي انقلاب دوران، اهي ۽ قدرتي سائنس الڳ الڳ تحقيقي ڪوششن ۾ شامل ٿي ويا. فزڪس تحقيق جي ڪيترن ئي بين الاقوامي شعبن سان ٽڪراءُ ڪري ٿو، جهڙوڪ حياتياتي فزڪس ۽ ڪوانٽم ڪيمسٽري ۽ فزڪس جون حدون سختيءَ سان بيان ٿيل نه آهن. فزڪس ۾ نوان خيال اڪثر ڪري ٻين سائنسن پاران اڀياس ڪيل بنيادي ميکانزم جي وضاحت ڪن ٿا ۽ انهن ۽ ٻين علمي شعبن جهڙوڪ [[رياضي]] ۽ [[فلسفو]] ۾ تحقيق جا نوان رستا تجويز ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;youngfreedman2014p12&quot;&gt;{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=1}} &quot;Physics is one of the most fundamental of the sciences. Scientists of all disciplines use the ideas of physics, including chemists who study the structure of molecules, paleontologists who try to reconstruct how dinosaurs walked, and climatologists who study how human activities affect the atmosphere and oceans. Physics is also the foundation of all engineering and technology. No engineer could design a flat-screen TV, an interplanetary spacecraft, or even a better mousetrap without first understanding the basic laws of physics. (...) You will come to see physics as a towering achievement of the human intellect in its quest to understand our world and ourselves.&quot;&lt;/ref&gt;

فزڪس ۾ ترقيون اڪثر ڪري نئين ٽيڪنالاجي کي فعال ڪن ٿيون. مثال طور، [[برقناطيسيت|اليڪٽرومگنيٽزم]]، [[سولڊ اسٽيٽ فزڪس]] ۽ [[ايٽمي فزڪس]] جي سمجھ ۾ اڳڀرائي سڌو سنئون نئين پراڊڪٽن جي ترقيءَ جو سبب بڻيون، جن جديد دور جي سماج کي ڊرامائي طور تي تبديل ڪري ڇڏيو آهن، جهڙوڪ ٽيليويزن، ڪمپيوٽر ۽ ايٽمي هٿيار؛&lt;ref name=&quot;youngfreedman2014p13&quot;&gt;{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=1}} &quot;Physics is one of the most fundamental of the sciences. Scientists of all disciplines use the ideas of physics, including chemists who study the structure of molecules, paleontologists who try to reconstruct how dinosaurs walked, and climatologists who study how human activities affect the atmosphere and oceans. Physics is also the foundation of all engineering and technology. No engineer could design a flat-screen TV, an interplanetary spacecraft, or even a better mousetrap without first understanding the basic laws of physics. (...) You will come to see physics as a towering achievement of the human intellect in its quest to understand our world and ourselves.&quot;&lt;/ref&gt; [[ٿرموڊائنامڪس]] ۾ ترقي، صنعتي ترقيءَ جو سبب بڻي ۽ [[ميڪانيات]] ۾ ترقيءَ علم احصاء  (Calculus) جي ترقيءَ کي متاثر ڪيو.[[File:CMB_Timeline300_no_WMAP.jpg|upright=1.8|thumb|right|فزڪس ۾ [[بگ بينگ|بگ بينگ نظريي]] مطابق ڪائنات جي توسيع]]
==نالو==
لفظ فزڪس [[لاطيني]] فزڪس (فطرت جو مطالعو) مان ورتل آهي، جيڪو خود [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ &quot;φυσική&quot; (فزيڪي، مطلب: فطري سائنس) جو قرض ورتو ويو آهي، جو هڪ  يوناني  اصطلاح &quot;φύσις&quot; (فزيس، مطلب: اصل، [[فطرت (فلاسفي)|فطرت]]) مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;etymonline-physics&quot;&gt;{{cite web |title=physics |website=[[Online Etymology Dictionary]] |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=physics&amp;allowed_in_frame=0|access-date=2016-11-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161224191507/http://www.etymonline.com/index.php?term=physics&amp;allowed_in_frame=0 |archive-date=24 December 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;etymonline-physic&quot;&gt;{{cite web |title=physic |website=[[Online Etymology Dictionary]] |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=physic&amp;allowed_in_frame=0 |access-date=2016-11-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161224173651/http://www.etymonline.com/index.php?term=physic&amp;allowed_in_frame=0 |archive-date=24 December 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LSJ&quot;&gt;{{LSJ|fu/sis|φύσις}}, {{LSJ|fusiko/s|φυσική}}, {{LSJ|e)pisth/mh|ἐπιστήμη|ref}}&lt;/ref&gt;

==فزڪس جي تاريخ==
{{Main|فزڪس جي تاريخ }}
===قدیم فلڪيات===
{{Main|فلڪيات جي تاريخ }}
[[File:Senenmut-Grab.JPG|thumb|right|upright=1.8|&lt;small&gt;قديم مصري فلڪيات، يادگارن، جهڙوڪ مصر جي اٺين خاندان کان سينموت جي مقبري جي ڇت، ۾ ظاهر ٿئي ٿو.&lt;/small&gt;]]

[[فلڪيات]] (Astronomy) قديم ترين قدرتي سائنسن مان هڪ آهي. 3000 قبل مسيح کان اڳ واري تهذيب، جهڙوڪ سومیري، قديم مصري ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب، سج، چنڊ ۽ تارن جي حرڪت بابت اڳڪٿي ڪندڙ علم ۽ بنيادي ڄاڻ رکندڙ هئي. ستارا ۽ سيارا، جنھن جی باری م کي ديوتا جي نمائندگي ڪرڻ جو گمان ھو، اڪثر ڪري پوڄا ڪندا هئا. جڏهن ته ستارن جي مشاهدي واري پوزيشن جي وضاحت اڪثر غير سائنسي ۽ ثبوتن جي کوٽ سان هئي، انهن ابتدائي مشاهدن بعد ۾ فلڪيات جو بنياد وڌو. ڇاڪاڻ ته ستارن کي آسمان جي چوڌاري وڏن دائرن کي پار ڪندي مليو، جيڪو سيارن جي پوزيشن جي وضاحت نه ڪري سگهيو. 

اسگیر آبوئی (Asger Aaboe) جي مطابق، مغربي فلڪيات جي شروعات [[ميسوپوٽيميا]] ۾ ملي سگهي ٿي ۽ صحيح سائنس ۾ مغربي ڪوششون دير سان بابل جي فلڪيات مان نڪتل آهن.&lt;ref name=&quot;aaboe19912&quot;&gt;{{harvnb|Aaboe|1991}}&lt;/ref&gt; مصري فلڪيات جي ماهرن يادگار ڇڏيا جن ۾ ستارن ۽ آسماني جسمن جي حرڪتن جي ڄاڻ ڏيکاري ٿي، &lt;ref name=&quot;clagett19952&quot;&gt;{{harvnb|Clagett|1995}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته يوناني شاعر [[هومر]] پنهنجي ایليڊ ۽ اوڊيسي ۾ مختلف آسماني شين بابت لکيو؛ بعد ۾ يوناني فلڪيات دان، اتر اڌ گول مان نظر ايندڙ اڪثر تارن لاءِ نالا مهيا ڪيا، جيڪي اڄ به استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;thurston19942&quot;&gt;{{harvnb|Thurston|1994}}&lt;/ref&gt;
===قدرتي فلاسفي===
{{main|قدرتي فلاسفي}}

قدرتي فلسفو يونان ۾ قديم دور (650 ق.م. - 480 ق.م) ۾ شروع ٿيو، جڏهن [[سقراط]] کان اڳ جا فلسفي جهڙوڪ [[ٿيلس]]، قدرتي رجحان جي غير فطري وضاحتن کي رد ڪري ڇڏيو ۽ اعلان ڪيو ته هر واقعي جو هڪ قدرتي سبب آهي. انهن تجويز ڪيل نظريا دليل ۽ مشاهدي جي ذريعي تصديق ڪيا ۽ انهن جا ڪيترائي مفروضا تجربي ۾ ڪامياب ثابت ٿيا؛&lt;ref name=&quot;lloyd1970pp108-1092&quot;&gt;{{harvnb|Lloyd|1970|pp=108–109}}&lt;/ref&gt;مثال طور، ائٽمزم، جن کي [[ليوسيپس]] ۽ سندس شاگرد [[ڊيموڪريٽس]] پاران تجويز ڪيو ويو، 2000 سالن کان پوءِ صحيح ثابت ٿيو.

===ارسطو ۽ قديم يوناني فزڪس===
[[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|upright|[[ارسطو]] (384 - 322 ق.م)]]
يونان ۾ ڪلاسيڪل دور ۾ (ڇهين، پنجين ۽ چوٿين صدي قبل مسيح) ۽ هيلينسٽڪ زماني ۾، قدرتي فلسفو تحقيق جي ڪيترن ئي خطن سان ترقي ڪئي. [[ارسطو]] (يوناني ٻولي: Ἀριστοτέλης؛ 384 - 322 ق.م) [[افلاطون]] جو شاگرد، ڪيترن ئي مضمونن تي لکيو، جنهن ۾، چوٿين صدي قبل مسيح ۾ ”فزڪس“ تي هڪ اهم مقالو به شامل آهي. ارسطوءَ جي فزڪس جو اثر ٻن هزارن سالن تائين رهيو. هن جي نقطه نظر ڪجهه محدود مشاهدي کي منطقي ڪٽائي واري دليلن سان ملايو، پر ڪٽيل بيانن جي تجرباتي تصديق تي ڀروسو نه ڪيو. فزڪس ۾ ارسطو جو بنيادي ڪم، جيتوڻيڪ بلڪل ناقص هو، هن جو طريقو اڄ مڪمل طور تي ختم ٿي چڪو آهي، پر هن هڪ فريم ورڪ ٺاهيو جنهن جي مدد سان بعد ۾ مفڪرن ان شعبي کي وڌيڪ ترقي ڏني. 

هن چار عنصرن جي نظريي سان [[حرڪت (فزڪس)|حرڪت]] (۽ [[ڪشش ثقل]]) جهڙن خيالن جي وضاحت ڪئي. ارسطو جو خيال هو ته چئن ڪلاسيڪي عنصرن (هوا، باهه، پاڻي، زمين) مان هر هڪ کي پنهنجي فطري جاءِ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|title=Daily 40 no. 2 – Aristotle and the Four Simple Bodies and Elements|website=Cal State LA|archive-url=https://web.archive.org/web/20230106231001/https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|archive-date=6 January 2023|access-date=27 September 2023}}&lt;/ref&gt; انهن جي مختلف [[ڪثافت|ڪثافتن]] جي ڪري، هر عنصر فضا ۾ پنهنجي مخصوص جڳهه ڏانهن موٽندو آهي. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blogs.umass.edu/p139ell/2012/10/14/natural-philosophy-aristotle/|title=Natural Philosophy: Aristotle {{!}} Physics 139|last=tbcaldwe|date=14 October 2012|language=en-US|access-date=17 December 2022}}&lt;/ref&gt; تنهن ڪري، باهه، انهن جي وزن جي ڪري، چوٽي تي هوندي آهي، باهه هيٺ هوا، پوء پاڻي ۽ پوء آخر ۾ زمين (مٽي) هوندي آهي. هن اهو به چيو ته جڏهن هڪ عنصر جو هڪ ننڍڙو مقدار ٻئي جي قدرتي جاء تي داخل ٿئي ٿو، گهٽ گهڻائي عنصر خود بخود پنهنجي قدرتي جڳهه ڏانهن ويندا آهن. مثال طور، جيڪڏهن زمين تي باهه لڳندي آهي، ته شعلا هوا ۾ اڀري ويندا آهن ته جيئن واپس پنهنجي قدرتي جاءِ تي وڃڻ جي ڪوشش ڪري، جتي اهو تعلق رکي ٿو.

ارسطو حرڪت جي مثال کي هڪ وجود جي طور تي بيان ڪيو آهي جيڪو هڪ ئي جسم ۾ مختلف علائقن کي شامل ڪري ٿو. اهڙيء طرح، هڪ شخص جيڪو هڪ جڳهه (الف) تي آهي هڪ نئين جڳهه (ب) ڏانهن منتقل ڪري سگهي ٿو ۽ اڃا تائين ساڳئي مقدار ۾ جاء وٺي سگھي ٿو. اهو ارسطو جي نظریي سان شامل آهي ته حرڪت هڪ تسلسل آهي. معاملي جي لحاظ کان، ارسطو جو خيال هو ته ڪنهن شئي جي درجي (مثال طور جڳهه) ۽ ڪيفيت (مثال طور رنگ) ۾ تبديلي کي ”تبدل“ چئبو آهي. پر، مادي ۾ تبديلي مادي ۾ تبديلي آهي. اهو به اڄ جي معاملي جي خيال سان ملندڙ جلندڙ آهي.

هن حرڪت جا پنهنجا قانون پڻ ٺاهيا جن ۾ شامل آهن؛
# ڳري شيون زمين تي تيز رفتار سان هيٺ ڪري وينديون. رفتار وزن جي متناسب آهي.  
# شيءِ جي گرڻ جي رفتار جو دارومدار وچولي جي ڪثافت تي منحصر آهي (مثال طور هوا جي ڪثافت).&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=17 December 2022}}&lt;/ref&gt;

هن اهو به چيو ته، جڏهن اها پرتشدد حرڪت (هڪ شئي جي حرڪت جي صورت ۾ اچي ٿي جڏهن هڪ ٻي شئي طرفان ان تي قوت لاڳو ڪئي ويندي آهي) ته اها رفتار جنهن کان شئي حرڪت ڪري ٿي، صرف ايتري تيز يا مضبوط هوندي جيترو ان تي لاڳو قوت جي مقدار هوندي.&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=17 December 2022}}&lt;/ref&gt; حرڪت جي مسئلي ۽ ان جي سببن جو احتياط سان اڀياس ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ فلسفي جي تصور کي &quot;پرائمر موور&quot; دنيا ۾ سڀني تحرڪ جو حتمي ذريعو قرار ڏنو ويو (ڪتاب 8 سندس ڪتاب فزڪس جو ڪتاب).

===يورپ جو وچين دور ۽ اسلامي دور===
{{main|يورپ جي وچين دور ۾ سائنس |اسلامي دور ۾ طبيعيات }}
پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[رومي سلطنت|مغربي رومن سلطنت]] جو زوال ٿيو ۽ ان جي نتيجي ۾ [[يُورَپ|يورپ]] جي الهندي حصي ۾ دانشورانه جستجو ۾ گهٽتائي آئي. ان جي ابتڙ، [[بازنطيني سلطنت|اڀرندي رومن سلطنت]] (عام طور تي [[بازنطيني سلطنت]] جي نالي سان مشهور آهي) هنن جي حملن جي مزاحمت ڪئي ۽ علم جي مختلف شعبن، بشمول فزڪس کي اڳتي وڌايو.{{sfn|Lindberg|1992|page=363}}

ڇهين صدي عيسويءَ ۾، [[ميليٽس جو آئسڊور|ميلٽس جو آئسڊور]]، [[ارشميدس|آرشيميدس]] جي ڪمن جو هڪ اهم تالیف ٺاهيو جيڪو آرشيميدس پاليمپسٽ ۾ نقل ٿيل آهي.

[[File:Alhazen (122459248).jpg|thumb|left|upright|&lt;small&gt;[[ابن ھيثم|ابن الهيثم]] (965ع - 1040ع) پنهنجي ڪئميرا اوبسڪیورا جي  تجربن بابت &quot;[[ڪتاب المناظر]]&quot; ۾ لکيو آهي.{{sfn|Smith|2001|loc=Book I [6.85], [6.86], p. 379; Book II, [3.80], p. 453}}&lt;/small&gt;|alt=Ibn Al-Haytham (Alhazen) drawing]]

ڇهين صدي عيسويءَ ۾ يورپ جي جان فلپونس، هڪ بازنطيني عالم، [[ارسطو]] جي فزڪس جي علم تي سوال ڪيو ۽ ان جي خامين کي نوٽ ڪرايو. هن تحقیق جو نظريو متعارف ڪرايو. ارسطو جي فزڪس جي ڇنڊڇاڻ نه ڪئي وئي جيستائين فلپونس ظاهر نه ٿيو. ارسطو جي برعڪس، جنهن پنهنجي فزڪس جو بنياد لفظي دليلن تي رکيو، فلپونس مشاهدي تي ڀروسو ڪيو. ارسطو جي فزڪس تي فلپونس لکيو آهي ته: 

&quot;پر اهو مڪمل طور تي غلط آهي ۽ اسان جي نظريي جي تصديق ٿي سگهي ٿي حقيقي مشاهدي سان ڪنهن به قسم جي لفظي دليلن جي ڀيٽ ۾. ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن توهان هڪ ئي اونچائي کان ٻه وزن گرڻ ڏيو جن مان هڪ وزن ٻئي کان ڪيترائي ڀيرا وزني آهي، توهان ڏسندا ته حرڪت لاءِ گهربل وقتن جو تناسب وزن جي تناسب تي نه آهي پر اهو فرق، وقت ۾ تمام ننڍو آهي ۽ ائين، جيڪڏهن وزن ۾ فرق قابل غور نه آهي، يعني هڪ، اسان کي چئون ته ٻئي کي ٻيڻو ڪريو، ڪو به فرق نه ٿيندو، يا نه ته هڪ ناقابل تصور فرق، وقت ۾، جيتوڻيڪ وزن ۾ فرق آهي. نه معنيٰ گهٽجي، هڪ جسم جو وزن ٻئي کان ٻه ڀيرا&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://homepages.wmich.edu/~mcgrew/philfall.htm|title=John Philoponus, Commentary on Aristotle's Physics|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111105753/http://homepages.wmich.edu/~mcgrew/philfall.htm|archive-date=11 January 2016|access-date=15 April 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

وڌيڪ فزڪس جي ارسطو جي اصولن تي فلپونس جي تنقيد [[گليليئو گليليئي|گيليلو گليلي]] لاءِ ڏهه صديون پوءِ سائنسي انقلاب دوران هڪ الهام جو ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;dialogTwoNewSciences2&quot;&gt;{{cite book|title=[[Two New Sciences]]|last=Galileo|date=1638|quote=in order to better understand just how conclusive Aristotle's demonstration is, we may, in my opinion, deny both of his assumptions. And as to the first, I greatly doubt that Aristotle ever tested by experiment whether it be true that two stones, one weighing ten times as much as the other, if allowed to fall, at the same instant, from a height of, say, 100 cubits, would so differ in speed that when the heavier had reached the ground, the other would not have fallen more than 10 cubits.&lt;br /&gt;Simp. – His language would seem to indicate that he had tried the experiment, because he says: We see the heavier; now the word see shows that he had made the experiment.&lt;br /&gt;Sagr. – But I, Simplicio, who have made the test can assure[107] you that a cannon ball weighing one or two hundred pounds, or even more, will not reach the ground by as much as a span ahead of a musket ball weighing only half a pound, provided both are dropped from a height of 200 cubits.|authorlink=Galileo}}&lt;/ref&gt; گليلو پنهنجي ڪمن ۾ فلپونس جو ڪافي حوالو ڏنو جڏهن بحث ڪيو ته ارسطو جي فزڪس غلط هئي.{{sfn|Lindberg|1992|page=162}} &lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|year=2018|chapter=John Philoponus|access-date=11 April 2018|chapter-url=https://plato.stanford.edu/entries/philoponus/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422010906/https://plato.stanford.edu/entries/philoponus/|archive-date=22 April 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1300ع واري ڏهاڪي ۾ پيرس يونيورسٽي ۾ آرٽس جي فيڪلٽي ۾ استاد جين بريڊن سال 1300ع واري ڏهاڪي ۾ تحرڪ (impetus) جو تصور پيش ڪيو. اهو جديد نظرين جي جڙت ۽ رفتار ڏانهن هڪ قدم هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|year=2018|chapter=John Buridan|access-date=11 April 2018|chapter-url=https://plato.stanford.edu/entries/buridan/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422012611/https://plato.stanford.edu/entries/buridan/|archive-date=22 April 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اسلامي اسڪالر کي ارسطوءَ جي فزڪس، يونانين کان ورثي ۾ ملي ۽ اسلامي سونهري دور ۾ ان کي وڌيڪ ترقي ڏني، خاص ڪري مشاهدي ۽ ترجيحي استدلال تي زور ڏيندي، سائنسي طريقي جي شروعاتي شڪلن کي ترقي ڪندي. 

جيتوڻيڪ ارسطو جي فزڪس جي اصولن کي تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، اهو ضروري آهي ته انهن ثبوتن جي نشاندهي ڪئي وڃي جن تي هن پنهنجي نظريات جو بنياد رکيو. سائنس ۽ رياضي جي تاريخ جو محتاط مطالعو پراڻن سائنسدانن پاران ڪيل تعاون کي ظاهر ڪري ٿو. ارسطو جي سائنس اڄ جي اسڪولن ۾ سيکاريندڙ سائنس جي پسمنظر ۾ هئي. ارسطو ڪيترائي حياتياتي ڪم شايع ڪيا جن ۾ جانورن جا حصا شامل آهن، جن ۾ هن [[حياتيات|حياتياتي سائنس]] ۽ [[فطرتي سائنس|فطري سائنس]] ٻنهي تي بحث ڪيو آهي. ارسطو فزڪس ۽ مابعد الطبعيات جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ سندس نظریا ۽ نتيجا اڄ به سائنس جي ڪلاسن ۾ پڙهايا وڃن ٿا. ارسطو جيڪي وضاحتون ڏئي ٿو، سو به سادو آهي. 

جڏهن عناصرن جي باري ۾ سوچيو، ارسطو اهو مڃيو ته چئن ڪلاسيڪل عناصر (ڌرتي، باهه، پاڻي، هوا) مان هر هڪ پنهنجي قدرتي جڳهه آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|title=Daily 40 no. 2 – Aristotle and the Four Simple Bodies and Elements|website=Cal State LA|archive-url=https://web.archive.org/web/20230106231001/https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|archive-date=6 January 2023|access-date=2023-09-27}}&lt;/ref&gt; انهن جي مختلف کثافت جي ڪري، هر عنصر فضا ۾ پنهنجي مخصوص جڳهه ڏانهن موٽندو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blogs.umass.edu/p139ell/2012/10/14/natural-philosophy-aristotle/|title=Natural Philosophy: Aristotle {{!}} Physics 139|last=tbcaldwe|date=14 October 2012|language=en-US|access-date=2022-12-17}}&lt;/ref&gt; تنهن ڪري  &quot;باهه&quot; انهن جي وزن جي ڪري، چوٽي تي هوندي، باهه هيٺ هوا، پوء پاڻي، پوء آخر ۾ زمين. هن اهو به چيو ته جڏهن هڪ عنصر جو هڪ ننڍڙو مقدار ٻئي جي قدرتي جاء تي داخل ٿئي ٿو، گهٽ گهڻائي عنصر خود بخود پنهنجي قدرتي جڳهه ڏانهن ويندا آهن. مثال طور، جيڪڏهن زمين تي باهه لڳندي آهي، ته شعلا پنهنجي فطري جاءِ تي واپس وڃڻ جي ڪوشش طور هوا ۾ اڀري ويندا آهن جتي اهو تعلق رکي ٿو. ارسطو پنهنجي مابعد الطبعيات کي ”پهريون فلسفو“ سڏيو ۽ ان کي ”هجڻ جي حيثيت ۾“ جي مطالعي جي حيثيت ڏني.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Aristotle/Physics-and-metaphysics|title=Aristotle – Physics and metaphysics|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2022-12-17}}&lt;/ref&gt; ارسطو حرڪت جي مثال کي هڪ وجود جي طور تي بيان ڪيو آهي جيڪو هڪ ئي جسم ۾ مختلف علائقن کي شامل ڪري ٿو. اهڙيء طرح، هڪ شخص جيڪو هڪ جڳهه (الف) تي آهي هڪ نئين جڳهه (ب) ڏانهن منتقل ڪري سگهي ٿو ۽ اڃا تائين ساڳئي مقدار ۾ جاء وٺي سگھي ٿو. اهو ارسطو جي نظریي سان شامل آهي ته حرڪت هڪ تسلسل آهي. معاملي جي لحاظ کان، ارسطو جو خيال هو ته ڪنهن شئي جي درجي (مثال طور جڳهه) ۽ ڪيفيت (مثال طور رنگ) ۾ تبديلي کي ”تبدل“ چئبو آهي. پر، مادي ۾ تبديلي مادي ۾ تبديلي آهي. اهو به اڄ جي معاملي جي خيال سان ملندڙ جلندڙ آهي. 

هن حرڪت جا پنهنجا قانون پڻ ٺاهيا جن ۾ شامل آهن؛ 

# ڳري شيون تيزيءَ سان ڪِرنديون آھن ء ڪِرن جي رفتار وزن جي متناسب هوندي آھي. ۽  
# گرڻ واري شئي جي رفتار جو دارومدار اُن کثافت واري شئي تي منحصر هوندو آهي جنهن ذريعي اُهو گري رهيو آهي (مثال طور هوا جی ڪثافت).&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=2022-12-17}}&lt;/ref&gt;

هن اهو پڻ چيو ته، جڏهن اها پرتشدد حرڪت (هڪ شئي جي حرڪت جي صورت ۾ اچي ٿي جڏهن هڪ ٻي شئي طرفان ان تي قوت لاڳو ٿئي ٿي) ته اها رفتار جيڪا شئي حرڪت ڪري ٿي، اها تيز يا مضبوط هوندي، جيترو ان تي لاڳو ڪيل قوت جي ماپ جيتري تيز يا مضبوط ھوندی آھي.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=2022-12-17}}&lt;/ref&gt; اها رفتار ۽ قوت جي ضابطن ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو جيڪي اڄڪلهه فزڪس جي ڪلاسن ۾ سيکاريا وڃن ٿا. اهي ضابطا ضروري نه آهن جيڪي اڄڪلهه فزڪس ۾ بيان ڪيا ويا آهن پر، اهي گهڻو ڪري هڪجهڙا آهن. ظاهر آهي ته اهي قاعدا ٻين سائنسدانن لاءِ هن جي نظرين جي نظرثاني ۽ تدوين لاءِ ريڙهه هئا.[[File:Pinhole-camera.svg|thumb|right|upright|بنيادي اصول جنھن تي هڪ پن هول ڪئميرا ڪم ڪري ٿو.]]

اسلامي اسڪالر شپ تحت سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر جدت [[بصريات]] جي ميدان ۾ هئي، &lt;ref&gt;{{cite book|url=|title=Islam, Science, and the Challenge of History|last=Dallal|first=Ahmad|date=2010|publisher=Yale University Press|isbn=|location=New Haven|page=38|quote=Within two centuries, the field of optics was radically transformed|author-link=}}&lt;/ref&gt; جيڪي ڪيترن ئي سائنسدانن جهڙوڪ ابن سهل، الڪندي، ابن الهيثم، الفارسي ۽ [[ابن سينا]] جي ڪمن مان حاصل ڪيون ويون آهن. سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر ڪم &quot;ڪتاب المناظر&quot; (The Book of Optics) ابن الهيثم جو لکيل هو، جنهن ۾ هن بصريات بابت قديم يوناني نظريي جو متبادل پيش ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Tbakhi|first=Abdelghani|last2=Amr|first2=Samir S.|date=2007|title=Ibn Al-Haytham: Father of Modern Optics|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6074172/|journal=Annals of Saudi Medicine|volume=27|issue=6|pages=464–467|doi=10.5144/0256-4947.2007.464|issn=0256-4947|pmc=6074172|pmid=18059131}}&lt;/ref&gt; روشنيءَ تي پنهنجي ڪتاب، &quot;ڪتاب المناظر&quot; ۾، هن ڪيمرا اوبسڪورا جي مظهر (پن هول ڪيمرا جو سندس هزار سال پراڻو نسخو) ۽ ان طريقي سان اڳتي وڌي، اکيون پاڻ ڪم ڪرڻ ٿيون، جو مطالعو پيش ڪيو. اڳين عالمن جي ڄاڻ کي استعمال ڪندي، هن وضاحت ڪيو ته روشني ڪيئن اکين ۾ داخل ٿئي ٿي. هن ٻڌايو ته روشنيءَ جي شعاعيون اکين جي پردي تي مرڪوز ٿين ٿيون، پر روشنيءَ جي اکين جي پٺيءَ ڏانهن ڪيئن پيش ڪجي ٿو، ان لاءِ سال 1604ع تائين انتظار ڪرڻو پيو. هن جي روشنيءَ تي لکيل ڪتاب، فوٽوگرافي جي جديد ترقيءَ کان سوين سال اڳ، ڪيمرا اوبسڪيورا جي وضاحت ڪئي.&lt;ref&gt;{{harvnb|Howard|Rogers|1995|pp=6–7}}&lt;/ref&gt;

ست جلدن تي مشتمل ڪتاب، (ڪتاب المناظر) 600 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين، وچئين دور جي فن ۾ نظريي جي نوعيت کان وٺي بصري تصور جي نظريي تائين، ٻنهي شعبن ۾ سوچ کي متاثر ڪيو. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Al-Khalili|first=Jim|date=February 2015|title=In retrospect: Book of Optics|url=https://www.nature.com/articles/518164a|journal=Nature|language=en|volume=518|issue=7538|pages=164–165|bibcode=2015Natur.518..164A|doi=10.1038/518164a|issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; ان ۾ بعد ۾ يورپي عالمن ۽ پوليميٿ، رابرٽ گراسٽسٽي ۽ ليونارڊو ڊي ونسي کان وٺي جوهانس ڪيپلر تائين، شامل هئا. 

ڪتاب المناظر جي ترجمي جو يورپ تي اثر پيو. ان مان، بعد ۾ يورپي عالم بصري آلا ٺاهڻ جي قابل ٿي ويا، جيڪي ابن الهيثم ٺاهيا هئا انهن کي نقل ڪيو ۽ سمجھڻ جي طريقي سان نظر ڪيو.[[File:Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei, 1636.jpg|thumb|right|upright|[[گليليئو گليليئي|گليليو گليلي]] (1564–1642)، هن رياضي ۽ نظرياتي ۽ تجرباتي فزڪس تي ڪم ڪيو.]]

===ڪلاسيڪل فزڪس جو دور===
[[File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|right|upright|[[آئزڪ نيوٽن]] حرڪت ۽ عالمگير ڪشش ثقل جا قانون دريافت ڪيا.]]
فزڪس هڪ الڳ سائنس بڻجي وئي جڏهن ابتدائي جديد يورپين تجرباتي ۽ مقداري طريقا استعمال ڪيا ته اهي دريافت ڪيا وڃن جيڪي هاڻي فزڪس جا قانون سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;benchaim20042&quot;&gt;{{harvnb|Ben-Chaim|2004}}&lt;/ref&gt;

هن دور جي اهم ترقين ۾ شمسي نظام جي جيو سينٽرڪ ماڊل کي هيليو سينٽرڪ ڪوپرنيڪن ماڊل سان تبديل ڪرڻ، فلڪياتي سيارن جي حرڪت تي ضابطو ڪندڙ قانون (1609 ۽ 1619ع جي وچ ۾ ڪيپلر پاران طئي ٿيل)، 16هين ۽ 17هين صدي ۾  گليلو جو دوربين تي اڳڀرائي ۽ فلڪيات ۾ مشاهدي وارو ڪم ۽ آئزڪ نيوٽن جي حرڪت ۽ ڪشش ثقل جي عالمگير قانون جي دريافت ۽ قانون (جيڪو هن جو نالو کڻندو) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{harvnb|Guicciardini|1999}}&lt;/ref&gt; نيوٽن پڻ ڳڻپيوڪر (Calculus)، مسلسل تبديلين جو رياضياتي مطالعو، کي ترقي ڏني، جنهن طبيعي مسئلن کي حل ڪرڻ لاء نوان رياضياتي طريقا مهيا ڪيا.&lt;ref name=&quot;allen19972&quot;&gt;{{harvnb|Allen|1997}}&lt;/ref&gt;

[[ٿرموڊائنامڪس]]، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]] ۽ [[برقناطيسيت|برقياتي مقناطيسي]] ۾ قانونن جي دريافت صنعتي انقلاب دوران تحقيق جي ڪوششن جي نتيجي ۾ توانائي جي ضرورتن ۾ اضافو ٿيو. &lt;ref name=&quot;schoolscience-industrialrevolution2&quot;&gt;{{cite web|url=http://resources.schoolscience.co.uk/IoP/14-16/biogs/biogs5.html|title=The Industrial Revolution|publisher=Schoolscience.org, [[Institute of Physics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407083354/http://resources.schoolscience.co.uk/IoP/14-16/biogs/biogs5.html|archive-date=7 April 2014|access-date=1 April 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ڪلاسيڪل فزڪس تي مشتمل قانون غير لاڳاپي واري رفتار تي سفر ڪرڻ واري روزمره جي ماپن تي شين لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا رهن ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي اهڙين حالتن ۾ ويجهڙائي فراهم ڪن ٿا ۽ نظريا جهڙوڪ [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانڪس]] ۽ [[اسپيشل رليٽوٽي جو نظريو|نسبتن جي نظرين]] کي انهن ماپن تي انهن جي ڪلاسيڪل قانونن سان برابري ڪئي، آسان بڻايو ويو. تمام ننڍڙن شين ۽ تمام تيز رفتارن لاءِ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪل ميڪنڪس]] ۾ غلطيون 20 صديءَ ۾ [[جديد طبيعيات|جديد فزڪس]] جي ترقيءَ جو سبب بڻيون.

===جدید طبيعيات===
[[File:Max Planck Nobel 1918.jpg|thumb|right|upright|[[ميڪس پلانڪ]] (1858ع - 1947ع)، [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانيات]] جي نظريي جو باني.]]
[[File:Einstein1921 by F Schmutzer 2.jpg|thumb|right|upright|[[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] (1879ع - 1955ع)، [[ڦوٽو اليڪٽرڪ اثر]] ۽ [[اسپيشل رليٽوٽي جو نظريو|نسبتن جو نظريو]] دريافت ڪيو.]]
[[جديد طبيعيات|جديد طبیعیات]] (Modern physics) جي شروعات 20 صدي جي شروعات ۾ ميڪس پلانڪ جي ڪوانٽم ٿيوري ۽ البرٽ آئن اسٽائن جي نسبتن جي نظريي (Theory of Relativity) سان ٿي. اهي ٻئي نظريا ڪجهه خاص حالتن ۾ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات]] ۾ غلطيءَ سبب سامهون آيا. ڪلاسيڪل ميڪانيات اڳڪٿي ڪئي ته روشنيءَ جي رفتار جو دارومدار ڏسڻ واري جي حرڪت تي آهي، جنهن کي [[رابرٽ ميڪسويل|ميڪسويل]] جي [[برقناطيسيت]] جي مساواتن پاران پيش ڪيل مسلسل رفتار سان حل نه ٿي ڪري سگهجي. ھن اختلاف کي آئن اسٽائن جي &quot;خاص نسبتن جي نظريي&quot; سان درست ڪيو ويو، جنھن تيز ھلندڙ جسمن لاءِ ڪلاسيڪل ميڪنڪس کي تبديل ڪيو ۽ روشني جي مسلسل رفتار تي اطلاق جي اجازت ڏني. &lt;ref name=&quot;oconnorrobertson1996-relativity2&quot;&gt;{{harvnb|O'Connor|Robertson|1996a}}&lt;/ref&gt; [[ڪارو مادو|ڪاري جسم]] جي اشعاع (Black Body Radiation) ڪلاسيڪل فزڪس لاءِ هڪ ٻيو مسئلو پيش ڪيو، جنهن کي درست ڪيو ويو جڏهن پلانڪ اهو تجويز ڪيو ته مادي اوسيليٽرز جو اتساهه صرف انهن جي تعدد جي تناسب سان الڳ (Discrete) قدمن ۾ ممڪن آهي. ان سان گڏ، فوٽو اليڪٽرڪ اثر ۽ هڪ مڪمل نظريو جيڪو اليڪٽران آربيٽلز جي ڌار توانائي جي سطحن جي اڳڪٿي ڪري ٿو، ان جي ڪري ڪوانٽم ميڪنڪس جي نظريي کي تمام ننڍي پيماني تي ڪلاسيڪل فزڪس تي بهتر بڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;oconnorrobertson1996-quantum2&quot;&gt;{{harvnb|O'Connor|Robertson|1996b}}&lt;/ref&gt; 

ڪوانٽم ميڪنڪس کي ورنر هيزنبرگ، ارون شروڊنگر ۽ پال ڊيراڪ پاران پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;oconnorrobertson1996-quantum3&quot;&gt;{{harvnb|O'Connor|Robertson|1996b}}&lt;/ref&gt; هن شروعاتي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ ڪم، سان &quot;ذري جي فزڪس (Particle Physics) جو معياري ماڊل&quot; نڪتو.&lt;ref name=&quot;donut20012&quot;&gt;{{cite web|url=http://www-donut.fnal.gov/web_pages/standardmodelpg/TheStandardModel.html|title=The Standard Model|date=29 June 2001|website=[[DONUT]]|publisher=[[Fermilab]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140531012204/http://www-donut.fnal.gov/web_pages/standardmodelpg/TheStandardModel.html|archive-date=31 May 2014|access-date=1 April 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; سال 2012ع ۾ CERN ۾ هگز-بوسن سان مطابقت رکندڙ خاصيتن سان گڏ هڪ ذري جي دريافت کان پوء،&lt;ref name=&quot;cho20122&quot;&gt;{{harvnb|Cho|2012}}&lt;/ref&gt; معياري ماڊل پاران پيش ڪيل سڀ بنيادي ذرڙا دريافت ٿيڻ لگا؛ بهرحال، فزڪس معياري ماڊل کان ٻاهر، ٻين نظرين سان گڏ، جهڙوڪ سپر سميٽري، تحقيق جو هڪ سرگرم علائقو آهي.&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Womersley|first=J.|url=http://www.symmetrymagazine.org/sites/default/files/legacy/pdfs/200502/beyond_the_standard_model.pdf|date=February 2005|title=Beyond the Standard Model|magazine=Symmetry|volume=2|issue=1|pages=22–25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924114111/http://www.symmetrymagazine.org/sites/default/files/legacy/pdfs/200502/beyond_the_standard_model.pdf|archive-date=24 September 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; عام طور تي رياضي جا علائقا، فيلڊ جهڙوڪ امڪان (Probability) ۽ گروهن (Groups) جو مطالعي ۾ اهم آهن.

==فزڪس جو فلسفو==
ڪيترن ئي طريقن سان، فزڪس قديم يوناني فلسفي مان نڪتل آهي. [[ٿيلس]] جي پهرين ڪوشش کان وٺي، [[ڊيموڪريٽس]] جي ڊيڊڪشن تائين، اهو معاملو هڪ غير متضاد حالت ۾ گهٽجڻ گهرجي، [[بطليموس]] جي [[فلڪيات]] جي هڪ ڪرسٽلائن جي فلڪيات تائين، ۽ [[ارسطو]] جو ڪتاب فزڪس (فزڪس تي هڪ ابتدائي ڪتاب، هڪ فلسفيانه نقطه نظر)، جنهن ۾ تجزیو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي ۽ ان جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي. مختلف يوناني فيلسوفن پنهنجي فطرت جي نظرين کي ترقي ڏني. فزڪس 18ھین صدي جي آخر تائين [[قدرتي فلاسفي|قدرتي فلسفي]] طور سڃاتو ويندو هو. 19ھین صدي عيسويء تائين، فزڪس کي فلسفي ۽ ٻين سائنسن کان الڳ هڪ نظم جي طور تي محسوس ڪيو ويو. 

فزڪس، باقي [[سائنس]] وانگر، طبیعي دنيا جي علم کي اڳتي وڌائڻ لاء سائنس جي فلسفي ۽ ان جي &quot;سائنسي طريقي&quot; تي ڀاڙي ٿو. سائنسي طريقو هڪ ترجيحي استدلال سان گڏو گڏ پوسٽريري استدلال ۽ ڏنل نظريي جي صحيحيت کي ماپڻ لاءِ بيزين انفرنس جو استعمال ڪري ٿو. فزڪس جي ترقيءَ شروعاتي فلسفين جي ڪيترن ئي سوالن جا جواب ڏنا آهن ۽ نوان سوال اٿاريا آهن. فزڪس جي چوڌاري فلسفياتي مسئلن جو مطالعو، فزڪس جو فلسفو، مسئلن جهڙوڪ [[خلا|خلاء]] ۽ [[وقت]] جي فطرت، ۽ مابعدالطبيعي نقطه نظر جهڙوڪ تجربو، [[فطرت (فلاسفي)|فطرت]] ۽ حقيقت پسندي شامل آهن.  ڪيترن ئي طبیعیاتدانن پنهنجي ڪم جي فلسفياڻي اثرن بابت لکيو آهي، مثال طور، لاپلاس، جنهن ڪيزال ڊيٽرمنزم کي چيمپيئن ڪيو ۽ ارون شروڊنگر، جنهن [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانڪس]] تي لکيو. رياضياتي فزڪس دان راجر پينروز کي اسٽيفن هاڪنگ افلاطون پسند سڏيو آهي، هڪ نظريو پينروز پنهنجي ڪتاب ”The Road to Reality“ ۾ بحث ڪيو آهي. هاڪنگ پاڻ کي &quot;بیباڪ گهٽتائي پسند&quot; طور حوالو ڏنو ۽ پينروز جي خيالن سان معاملو ڪيو. 
==بنيادي نظريا==
{{further|طبيعيات جون شاخون|طبيعيات جو خاڪو}}
طبيعيات (Physics)  مختلف قسم جي نظامن سان واسطو رکي ٿي، جيتوڻيڪ ڪجهه نظريا سڀني طبيعياتدان استعمال ڪندا آهن. انهن مان هر هڪ نظريي کي تجرباتي طور تي ڪيترائي ڀيرا آزمايو ويو ۽ اها فطرت جي مناسب اندازي مطابق مليا آهن. مثال طور، ڪلاسيڪل ميڪانڪس جو نظريو شين جي حرڪت کي صحيح نموني بيان ڪري ٿو، بشرطيڪ اهي ائٽم کان تمام وڏا هجن ۽ روشنيءَ جي رفتار کان تمام گهٽ رفتار تي هلن. اهي نظريا اڄ تائين سرگرم تحقيق جا علائقا آهن. افراتفري جو نظريو (Chaos Theory)، ڪلاسيڪل ميڪنڪس جو هڪ پاسو، 20هين صدي عيسويء ۾، نيوٽن (1642-1727) پاران ڪلاسيڪل ميڪنڪس جي اصل ٺهڻ کان ٽي صديون پوء، دريافت ڪيو ويو.

اهي مرڪزي نظريا وڌيڪ خاص موضوعن تي تحقيق لاءِ اهم اوزار آهن ۽ ڪنهن به طبعيات دان، ان جي مهارت جي باوجود، انهن ۾  ڄاڻ رکندڙ هجڻ ضروري آهي. انهن ۾ ڪلاسيڪل ميڪنڪس، ڪوانٽم ميڪانڪس، ٿرموڊائنامڪس، شمارياتي ميڪانڪس، برق مقناطيسيت ۽ خاص نسبت جو نظريو شامل آهن. 

=== ڪلاسيڪل ===
{{Main|ڪلاسيڪل فزڪس}}

ڪلاسيڪل فزڪس ۾ اهي روايتي شاخون ۽ موضوع شامل آهن جيڪي 20هين صدي جي شروعات کان اڳ سڃاتل ۽ چڱي طرح ترقي يافته هئا، جDymهڙوڪ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪل ميڪنڪس]]، [[صوتيات]]، [[بصريات]]، [[ٿرموڊائنامڪس]] ۽ [[برقناطيسيت|برقي مقناطيسيت]].

ڪلاسيڪل ميڪانڪس جو تعلق ان جسمن سان آهي جن تي قوتن ۽ جسمن جي حرڪت ۾ ڪم ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي سڪونيات (statics) (جسم تي قوتن جو مطالعو يا جسم تي جيڪو تيز رفتاري سان مشروط نه هوندو آهي)، ڪائنميٽڪس (Kinematics) (ان جي سببن جي پرواهه ڪرڻ کان سواءِ حرڪت جو مطالعو) ۽ حرڪيات (Dynamics) (حرڪت ۽ قوتون جيڪي ان تي اثرانداز ٿين ٿيون جو مطالعو)، ۾ ورهايو ويندو آهي؛ ميڪانيات کي به سولڊ ميڪانيات ۽ مايع جي ميڪانيات (جنهن کي ڪنٽينيوم ميڪنڪس جي نالي سان گڏ سڃاتو وڃي ٿو)، ورهائي سگهجي ٿو. مائع جي ميڪانيات ۾ هائڊرو اسٽيٽڪس، هائيڊروڊائينامڪس ۽ نيوميٽيڪس جي شاخون شامل آهن. 

صوتيات (Acoustics) مطالعو آهي ته آواز ڪيئن پيدا، قابو، منتقل ۽ وصول ڪي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica-acoustics2&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=acoustics|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/4044/acoustics|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=14 June 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618235952/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/4044/acoustics|archive-date=18 June 2013}}&lt;/ref&gt; صوتيات جي اهم جديد شاخن ۾، الٽراسونڪس، انساني ٻڌڻ جي حد کان ٻاهر تمام گهڻي تعدد جي آواز جي لهرن؛&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bioacoustics.info/|title=Bioacoustics – the International Journal of Animal Sound and its Recording|publisher=Taylor &amp; Francis|archive-url=https://web.archive.org/web/20120905120546/http://www.bioacoustics.info/|archive-date=5 September 2012|access-date=31 July 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; بايوڪوسٽڪس، جانورن جي آوازن ۽ ٻڌڻ جي فزڪس ۽ اليڪٽروڪوسٽڪس، اليڪٽرانڪس استعمال ڪندي ٻڌڻ واري آواز جي لهرن جي استعمال جو مطالعو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://asaweb.devcloud.acquia-sites.com/education_outreach/careers_in_acoustics|title=Acoustics and You (A Career in Acoustics?)|publisher=[[Acoustical Society of America]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904010934/http://asaweb.devcloud.acquia-sites.com/education_outreach/careers_in_acoustics|archive-date=4 September 2015|access-date=21 May 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بصريات (Optics)، روشني جو مطالعو آهي، نه رڳو ڏسڻ واري روشني، پر انفراريڊ ۽ الٽرا وائلٽ شعاعن سان پڻ تعلق رکي ٿي، جيڪي بصري روشني جي سڀني واقعن کي ظاهر ڪن ٿيون، مثال طور، روشني جي موجن جي موٽڻ، اضطراب، مداخلت، تفاوت، ڦهلائڻ ۽ روشني جي پولرائزيشن کي ظاهر ڪئي ٿي. 

گرمي (Heat) توانائي جو هڪ روپ آهي، اندروني توانائي جيڪا ذرڙن، جنهن سان هڪ مادو ٺهيل آهي، جي هيٺ آهي؛ ٿرموڊائنامڪس (thermodynamics) گرمي ۽ توانائي جي ٻين شڪلن جي وچ ۾ لاڳاپن سان تعلق رکي ٿي. بجلي ۽ مقناطيس جو اڀياس فزڪس جي هڪ واحد شاخ، برقناطيسيت (Electromagnetism)، طور ڪيو ويو آهي جڏهن کان انهن جي وچ ۾ گهرو تعلق 19هين صدي جي شروعات ۾ دريافت ڪيو ويو؛ ته هڪ برقي ڪرنٽ هڪ مقناطيسي ميدان کي جنم ڏئي ٿو ۽ هڪ تبديل ٿيندڙ مقناطيسي ميدان هڪ برقي ڪرنٽ کي جنم ڏئي ٿو. برق سڪونيات (Electrostatics)، سڪون جي حالت ۾ برقي چارج، اليڪٽروڊائينامڪس حرڪت واري چارجن سان  ۽ ميگنيٽواسٽيٽڪ، سڪون واري حالت م  مقناطيسي قطبن سان تعلق رکي ٿي. 

=== جديد ===
{{Main|جديد طبيعيات}}
ڪلاسيڪل فزڪس عام طور تي مادي ۽ توانائي سان واسطو رکي ٿي مشاهدي جي عام پيماني تي، جڏهن ته جديد طبعيات جو گهڻو تعلق مادو ۽ توانائي جي انتهائي حالتن هيٺ يا تمام وڏي يا تمام ننڍي پيماني تي آهي. مثال طور، ايٽمي ۽ ايٽمي فزڪس جي مطالعي جو معاملو ننڍي پيماني تي، جنهن تي ڪيميائي عناصر کي سڃاڻي سگهجي ٿو. ابتدائي ذرات جي فزڪس اڃا به ننڍي پيماني تي آهي ڇو ته ان جو تعلق مادي جي بنيادي يونٽن سان آهي. فزڪس جي هن شاخ کي اعليٰ توانائي واري فزڪس جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ ڪيترن ئي قسمن جا ذرڙا پيدا ڪرڻ لاءِ انتهائي اعليٰ توانائيون ضروري هونديون آهن. هن پيماني تي، خلا، وقت، مادو ۽ توانائي جا عام، عام حساس تصور هاڻي صحيح نه آهن.فزڪس جي هن شاخ کي اعليٰ توانائي واري فزڪس جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ ڪيترن ئي قسمن جا ذرڙا پيدا ڪرڻ لاءِ انتهائي اعليٰ توانائيون ضروري هونديون آهن. هن پيماني تي، خلا، وقت، مادو ۽ توانائي جا عام، عام حساس تصور هاڻي صحيح نه آهن. &lt;ref&gt;{{harvnb|Tipler|Llewellyn|2003|pp=269, 477, 561}}&lt;/ref&gt;

جديد فزڪس جا ٻه مکيه نظريا خلاء، وقت ۽ مادو جي تصورن جي مختلف تصوير پيش ڪن ٿا، جيڪي ڪلاسيڪل فزڪس پاران پيش ڪيا ويا آهن. ڪلاسيڪل ميڪانڪس فطرت کي لڳاتار لڳندو آهي، جڏهن ته ڪوانٽم ٿيوري جو تعلق ائٽمي ۽ ذيلي ائٽمي سطح تي ڪيترن ئي واقعن جي جدا جدا نوعيت سان آهي ۽ اهڙن واقعن جي وضاحت ۾ ذرڙن ۽ لهرن جي مڪمل ڪندڙ پهلوئن سان. رشتي جي نظريي جو تعلق ان واقعن جي وضاحت سان آهي جيڪو هڪ فريم آف ريفرنس ۾ ٿئي ٿو جيڪو مبصر جي حوالي سان حرڪت ۾ آهي. ڪشش ثقل جي شعبن جي غير موجودگيءَ ۾ ڪشش ثقل جي خاص نظريي جو تعلق حرڪت سان آهي ۽ ڪشش ثقل سان ان جو لاڳاپو ۽ تحرڪ سان تعلق جو عام نظريو. ٻئي ڪوانٽم ٿيوري ۽ ٿيوري آف ريٽليٽيٽي جديد فزڪس جي ڪيترن ئي شعبن ۾ ايپليڪيشنون ڳولين ٿا.&lt;ref&gt;{{harvnb|Tipler|Llewellyn|2003|pp=1–4, 115, 185–187}}&lt;/ref&gt;

==== جديد فزڪس ۾ بنيادي تصورات ====
* ڪارڻ [[Causality (physics)|Causality]]
* همٿ [[Principle of covariance|Covariance]]
* عمل [[Action (physics)|Action]]
* جسماني ميدان [[Physical field]]
* سميٽري  [[symmetry (physics)|Symmetry]]
* جسماني رابطي  [[Physical interaction]]
* شمارياتي مجموعو  [[Statistical ensemble]]
* مقدار  [[Quantum]]
* موج  [[Wave]]
* ذرو [[Particle]]

=== فرق ===
[[File:Modernphysicsfields.svg|thumb|upright=1.5|left|فزڪس جي بنيادي ڊومينز]]
جڏهن ته فزڪس جو مقصد خود عالمگير قانونن کي ڳولڻ آهي، ان جا نظريا قابل اطلاق جي واضح ڊومينز ۾ آهن.[[File:Solvay conference 1927.jpg|thumb|right|upright=1.2|1927 جي سولوي ڪانفرنس، ممتاز فزڪسدانن جهڙوڪ البرٽ آئنسٽائن، ورنر هيسنبرگ، ميڪس پلانڪ، هينڊرڪ لورينٽز، نيلس بوهر، ماري ڪيوري، ايروين شروڊنگر ۽ پال ڊيرڪ سان|alt=1927 جي سولوي ڪانفرنس، ممتاز فزڪسدانن جهڙوڪ البرٽ آئنسٽائن، ورنر هيسنبرگ، ميڪس پلانڪ، هينڊرڪ لورينٽز، نيلس بوهر، ماري ڪيوري، ايروين شروڊنگر ۽ پال ڊيرڪ سان.]]

سولائيءَ سان ڳالھائيندي، ڪلاسيڪل فزڪس جا قانون درست طور تي انھن سسٽمن کي بيان ڪن ٿا جن جا اھم ڊگھائي اسڪيل ايٽمي اسڪيل کان وڌيڪ آھن ۽ جن جون حرڪتون روشنيءَ جي رفتار کان تمام گھٽ آھن. هن ڊومين جي ٻاهران، مشاهدو ڪلاسيڪل ميڪيڪل پاران مهيا ڪيل اڳڪٿين سان نه ملندو آهي. آئن اسٽائن اسپيشل ريٽليٽيٽي جي فريم ورڪ ۾ حصو ورتو، جنهن مطلق وقت ۽ خلا جي تصورن کي اسپيس ٽائيم سان تبديل ڪيو ۽ انهن سسٽم جي صحيح وضاحت جي اجازت ڏني جن جا جزا روشنيءَ جي رفتار تائين پهچن ٿا. ميڪس پلانڪ, شروڊنگر ۽ ٻين ڪوانٽم ميڪانڪس متعارف ڪرايا، ذرڙن ۽ ڳالهين جو هڪ امڪاني تصور جيڪو ايٽمي ۽ ذيلي ائٽمي اسڪيلن جي صحيح وضاحت جي اجازت ڏئي ٿو. بعد ۾، ڪوانٽم فيلڊ ٿيوري گڏيل ڪوانٽم ميڪانڪس ۽ اسپيشل ريٽليٽيٽي. عام رشتي جي اجازت ڏني وئي هڪ متحرڪ، وکر ٿيل اسپيس ٽائيم، جنهن سان تمام وڏا نظام ۽ ڪائنات جي وڏي پيماني تي ڍانچي کي چڱي طرح بيان ڪري سگهجي ٿو. عام لاڳاپو اڃا تائين ٻين بنيادي وضاحتن سان متحد نه ڪيو ويو آهي. ڪوانٽم ڪشش ثقل جا ڪيترائي اميدوار نظريا ٺاهيا پيا وڃن.

== فزڪس جو شاخون ==
فزڪس جو ڪجهہ اهم شاخون هيٺ ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;maxwell1878-physicalscience3&quot;&gt;{{harvnb|Maxwell|1878|p=9}} &quot;Physical science is that department of knowledge which relates to the order of nature, or, in other words, to the regular succession of events.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;youngfreedman2014p14&quot;&gt;{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=1}} &quot;Physics is one of the most fundamental of the sciences. Scientists of all disciplines use the ideas of physics, including chemists who study the structure of molecules, paleontologists who try to reconstruct how dinosaurs walked, and climatologists who study how human activities affect the atmosphere and oceans. Physics is also the foundation of all engineering and technology. No engineer could design a flat-screen TV, an interplanetary spacecraft, or even a better mousetrap without first understanding the basic laws of physics. (...) You will come to see physics as a towering achievement of the human intellect in its quest to understand our world and ourselves.&quot;&lt;/ref&gt;

* [[ميڪانيات]]
* [[برقيات|برق سڪونيات]]
* [[برقناطيسيت]]
* [[ٿرموڊائنامڪس]]
* [[ڪوانٽم مڪينڪس]]
* [[سولڊ اسٽيٽ فزڪس|سالڊ اسٽيٽ فزڪس]]
* [[نيوڪليئر فزڪس|نيوڪليائي فزڪس]]
* [[ميڪانيات|فلوئڊ مڪينڪس]]
* [[پلازما (فزڪس)|پلازما فزڪس]]
* [[فلڪيات|آسٽرو فزڪس]]
* [[ائٽمي فزڪس]]
* [[پارٽيڪل فزڪس]]

{{multiple image | perrow = 4 | total_width = 350 
| footer = فزڪس جي مختلف شعبن جا رجحان ۽ عمل. مٿي کان گھڙيال جي طرف: هڪ نيوٽن جو پنڊال ([[ڪلاسيڪل ميڪينڪس]])، هڪ برفاني وهڪري ۾ اينٽروپڪ تبديليون ([[ٿرموڊائنامڪس]])، هڪ چلادني شڪل (لهرون، اوسيليشن ۽ [[صوتيات]])، اورورا بوريلس ([[جيو فزڪس]] ۽ [[اليڪٽرومگنيٽزم]])، هڪ ڪيڙو جيڪو تلاءَ ۾ تري رهيو آهي ([[فلوئڊ ميڪينڪس]] ۽ [[بايو فزڪس]])، گريويٽيشنل لينسنگ ([[اسٽرو فزڪس]]، [[بصريات|آپٽڪس]] ۽ رليٽيوٽي)، ڊبل سلٽ تجربو (ڪوانٽم ميڪينڪس)، ۽ بيٽا تابڪاري زوال جو هڪ فينمين ڊاگرام (نيوڪليائي فزڪس ۽ پارٽيڪل فزڪس).

{{efn|
Information regarding the images in the footer was trimmed, the full descriptions are below:

*'''[[Mechanics]]''': a photo of a [[Newton's cradle]], which, when in motion, demonstrates the [[Conservation law|conservation laws]] of [[momentum]] and [[energy]] in classical mechanics.

*'''[[Thermodynamics]]''': a diptych showing a [[snowflake]] before (left) and after (right) [[melting]], illustrating the increase in [[entropy]] through the visible loss of structural [[order and disorder|order]] and morphological specificity, thereby widening the range of possible microstates (i.e. [[Boltzmann's entropy formula|S = k ln W]]). &lt;ref&gt;
Koenigstorfer, Stephan (2017). &lt;i&gt;From Uniquity to Ubiquity: The Story of a Snowflake&lt;/i&gt;. Available at: http://www.koenigstorfer.com/science-article.pdf. Koenigstorfer notes that “the complex structures disappear first” and that the snowflake “continues to transform until it is in spherical blobs,” describing the melting process as “a beautiful, large scale example of an increase in entropy,”
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
Krzanowski, Roman (2023). &lt;i&gt;An Inquiry Concerning the Persistence of Physical Information&lt;/i&gt;. &lt;i&gt;Philosophies&lt;/i&gt; 8(2): 41. Available at: https://www.mdpi.com/2409-9287/8/2/41. Krzanowski describes snowflakes as “low-entropy complexes” and explains that “The reverse applies when the snowflake dissolves, with the energy influx increasing the local entropy as the snowflake transitions from an organized crystal state to a less organized (with higher entropy) liquid state,” noting that information in snowflakes is disclosed through their “complex morphologies”
&lt;/ref&gt;

*'''[[Wave]]s''', '''[[Oscillation]]s''' &amp; '''[[Acoustics]]''': perturbations propagating through a [[Chladni plate]], forming [[standing wave]] patterns where [[resonance]] causes the sand on the plate to arrange in geometric figures.

*'''[[Electromagnetism]]''' &amp; '''[[Geophysics]]''': the [[aurora borealis]], a natural phenomenon involving [[Charged particle|charged particles]]' behaviour in the Earth's [[magnetosphere]].

*'''[[Fluid mechanics]]''' &amp; '''[[Biophysics]]''': a water strider using the [[surface tension]] of water to float across a pond.

*'''[[Astrophysics]]''', '''[[theory of relativity|Relativity]]''' &amp; '''[[Optics]]''': an [[Astrophotography|astrophotograph]] distorted by [[Gravitational lens|gravitational lensing]], a relativistic effect in which immense gravitational environments influence the motion of [[photons]].

*'''[[Quantum mechanics]]''': a diagrammatic representation of the [[Double-slit experiment|double‑slit experiment]], illustrating [[Wave–particle duality|wave‑particle duality]]. Particles passing through two slits and impinging on a surface produce a pattern resembling [[diffraction|wave diffraction]] and [[wave interference]].

*'''[[Particle physics]]''' &amp; '''[[Nuclear physics]]''': a [[Feynman diagram]] representing [[beta decay]].

These are just some of the many branches of physics. Others include (but are not limited to): '''[[continuum mechanics]]''', '''[[condensed matter physics]]''', '''[[plasma physics]]''', '''[[statistical mechanics]]''', '''[[medical physics]]''', '''[[cosmology]]''', '''[[quantum field theory]]''', '''[[astroparticle physics]]''' and more.}}: a [[Newton's cradle]] ('''[[classical mechanics]]'''), [[Entropy|entropic]] changes in a [[snowflake]] ('''[[thermodynamics]]'''), a [[Chladni figure]] ('''[[wave]]s''', '''[[Oscillation|oscillations]]''' &amp; '''[[acoustics]]'''), the [[aurora borealis]] ('''[[geophysics]]''' &amp; '''[[electromagnetism]]'''), an insect floating across a pond ('''[[fluid mechanics]]''' &amp; '''[[biophysics]]'''), [[gravitational lensing]] ('''[[astrophysics]]''', '''[[optics]]''' &amp; '''[[theory of relativity|relativity]]'''), the [[double-slit experiment]] ('''[[quantum mechanics]]'''), and a [[Feynman diagram]] of [[beta decay]] ('''[[nuclear physics]]''' &amp; '''[[particle physics]]''').
 
| image1 = Newton's Cradle.jpg 
| image2 = Snowflake – Before and After Melting (Composite, but with square reshaping).jpg 
| image3 = Quadratic Chladni plate square cropped version.jpg
| image4 = Virmalised 18.03.15 (4).jpg
| image5 = Feynman Diagram - Negative Beta Decay.png
| image6 = Doubleslitexperiment.svg
| image7 = Gravitational lens found in the DESI Legacy Surveys data (noirlab2104c).jpg 
| image8 = Gerridae P1060211a.jpg
}}

==ٻين شعبن سان تعلق== 
==تحقيق==
==تعليم==
فزڪس جي تعليم يا فزڪس جي تدريس مان مراد اهي تعليمي طريقا آهن جيڪي هن وقت فزڪس سيکارڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. پيشي کي فزڪس جي تعليم ڏيندڙ يا فزڪس ٽيچر سڏيو ويندو آهي. فزڪس جي تعليم جي تحقيق مان مراد آهي تدريسي تحقيق جو هڪ علائقو جيڪو انهن طريقن کي بهتر بڻائڻ چاهي ٿو. تاريخي طور تي، فزڪس کي هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج جي سطح تي، بنيادي طور تي ليڪچر جي طريقي ۽ ليبارٽري مشقن، جنهن جو مقصد ليڪچرن ۾ سيکاريل تصورن جي تصديق ڪرڻ آهي، سان سيکاريو ويندو آهي. اهي تصور بهتر سمجهيا ويندا آهن جڏهن ليڪچرز سان گڏ مظاهرن، هٿ سان استعمال ٿيندڙ تجربن ۽ سوالن سان گڏ هجن جيڪي شاگردن کي غور ڪرڻ گهرجن ته ڪنهن تجربي ۾ ڇا ٿيندو ۽ ڇو ٿيندو آهي؟ شاگرد جيڪي فعال سکيا ۾ حصو وٺندا آهن مثال طور هٿ سان تجربن سان پاڻ کي دريافت ڪرڻ ذريعي، آزمائش ۽ غلطي جي ذريعي اهي فزڪس ۾ واقعن بابت پنهنجن اڳڪٿين کي تبديل ڪرڻ ۽ بنيادي تصورن کي دريافت ڪرڻ سکندا آهن. فزڪس جي تعليم سائنس جي تعليم جي وسيع علائقي جو حصو آهي.

==ڪيريئر==
هڪ طبيعيات دان (Physicist) هڪ سائنسدان آهي جيڪو فزڪس جي شعبي ۾ ماهر هوندو آهي، جيڪو هر وقت ۽ وقت جي ماپ ۾ طبيعي ڪائنات ۾، مادي ۽ توانائي جي رابطي کي شامل ڪري ٿو. طبیعیات دان عام طور تي مظهرن جي بنيادي يا حتمي سببن ۾ دلچسپي وٺندا آهن ۽ عام طور تي انهن جي سمجھ کي رياضياتي اصطلاحن ۾ ترتيب ڏيندا آهن. اهي تحقيقي شعبن جي وسيع رينج ۾ ڪم ڪن ٿا، جيڪا تمام ڊگھي اسڪيلن تي پکڙيل آهن: ذيلي ايٽمي ۽ ذرڙي فزڪس کان وٺي، حياتياتي فزڪس ذريعي، ڪائناتي ڊگھائي اسڪيلن تائين جيڪي سڄي ڪائنات کي شامل ڪن ٿا. فيلڊ ۾ عام طور تي ٻن قسمن جا طبيعيات دان شامل آهن:
# تجرباتي طبيعيات دان، جيڪي قدرتي مظهر جي مشاهدي ۽ تجربن جي ترقي ۽ تجزيي ۾ ماهر آهن ۽
# نظرياتي طبيعيات دان، جيڪا قدرتي رجحان کي منطقي، وضاحت ۽ اڳڪٿي ڪرڻ لاء، طبيعي نظامن جي رياضياتي ماڊلنگ ۾ ماهر آهن. 

طبيعيات دان پنهنجي علم کي عملي مسئلن کي حل ڪرڻ يا نئين ٽيڪنالاجيز (جنهن کي اپلائيڊ فزڪس يا انجنيئرنگ فزڪس جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو) جي ترقيءَ لاءِ لاڳو ڪري سگهن ٿا.

==پڻ ڏسو==
* [[ارضيات|ڌرتي سائنس]]: ڌرتي سان لاڳاپيل قدرتي سائنس جا شعبا. 
* [[نيوروفزڪس]]: بائيو فزڪس جي شاخ جيڪا نروس سسٽم بابت معلومات حاصل ڪرڻ لاءِ جسماني طريقن جي ترقي ۽ استعمال سان واسطو رکي ٿي. 
* [[سائيڪوفزڪس]]: علم جي شاخ جيڪا جسماني محرڪ ۽ نفسياتي تصور سان لاڳاپيل آهي. 
* رياضي ۽ فزڪس جي وچ ۾ تعلق 
* سائنس سياحت: قابل ذڪر سائنس جي جڳهن ڏانهن سفر 
* فزڪس ۾ اهم اشاعتن جي فهرست 
* [[مشهور طبيعيات دانن جي فهرست|مشھور طبيعيات دانن جي فهرست]]
* [[نوبل انعام حاصل ڪندڙن جي فهرست|فزڪس ۾ نوبل انعام ماڻيندڙن جي فهرست]]
* فزڪس جي مساواتن جي فهرست

==خارجي لنڪس==
{{Sister project links}}
* [https://quantamagazine.org/physics Physics at Quanta Magazine]
* [http://math.ucr.edu/home/baez/physics/ Usenet Physics FAQ] – FAQ compiled by sci.physics and other physics newsgroups
* [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/ Website of the Nobel Prize in physics] – Award for outstanding contributions to the subject
* [http://scienceworld.wolfram.com/physics/ World of Physics] – Online encyclopedic dictionary of physics
* [https://www.nature.com/nphys/ ''Nature Physics''] – Academic journal
* [http://physics.aps.org/ Physics] – Online magazine by the [[American Physical Society]]
* {{curlie|/Science/Physics/Publications/|Physics/Publications}} – Directory of physics related media
* [http://www.vega.org.uk/ The Vega Science Trust] – Science videos, including physics
* [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/Hbase/hframe.html HyperPhysics website] – Physics and astronomy mind-map from [[Georgia State University]]
* [https://ocw.mit.edu/courses/physics/ Physics at MIT OpenCourseWare] – Online course material from [[Massachusetts Institute of Technology]]
* [https://feynmanlectures.caltech.edu The Feynman Lectures on Physics]

{{Authority control}}

[[زمرو:طبيعيات]]
[[زمرو:درسي علم]]
[[زمرو:سائنس جا شعبا]]
[[زمرو:علم طبعي سائنس]]

==حوالا==
{{حوالا}}
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;</text>
      <sha1>m29de7gdjmou5vxeemavjtgog3xgany</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390040</id>
      <parentid>390039</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T01:47:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66859" sha1="okftbac3e9lm2s7o33x98hez0489ui1" xml:space="preserve">{{Short description|Scientific field of study}}
[[فائل:CollageFisica.jpg|300px|thumb|طبيعي مظاهر جا مختلف مثال {{further|طبيعيات جو خاڪو}}]]
'''طبیعیات''' يا  '''فزڪس''' (Physics)  علم  جي اها شاخ جنھن ۾  [[مادي]] ۽ [[توانائي]] جي خاصيتن ۽انهن جي هڪ ٻئي تي اثر بابت مطالعا ۽ مشاهدا ڪيا ويندا آهن. فزڪس مادي جو سائنسي مطالعو آهي، ان جي بنيادي جزن ۾ مادي جي حرڪت، خلا ۽ وقت جي اندر ان جي رويي ۽ توانائي ۽ قوتن جي لاڳاپيل اينٽيٽيون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;maxwell1878-physicalscience2&quot;&gt;{{harvnb|Maxwell|1878|p=9}} &quot;طبعياتي سائنس علم جو اهو شعبو آهي، جيڪو فطرت جي نظام، يا ٻين لفظن ۾، واقعن جي باقاعده ۽ منظم تسلسل سان واسطو رکي ٿو..&quot;&lt;/ref&gt; فزڪس سڀ کان بنيادي سائنسي شعبن (Disciplines) مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;youngfreedman2014p1&quot;&gt;{{harvnb |Young|Freedman|2014|p=1}} &quot;طبعيات سائنس جي سڀ کان بنيادي شاخن مان هڪ آهي. مختلف شعبن جا سائنسدان، جهڙوڪ ماليڪيولن جي بناوت جو مطالعو ڪندڙ [[ڪيميا]]دان، [[ڊائناسور]]ن جي هلڻ جي انداز کي ٻيهر تعمير ڪندڙ [[قديم حياتيات]] جا ماهر، ۽ انساني سرگرمين جا [[فضا]] ۽ [[سمنڊ]]ن تي اثر جانچيندڙ [[آبهوايات]] جا ماهر، سڀئي طبعيات جي نظرين مان فائدو وٺن ٿا. طبعيات سموري [[انجنيئرنگ]] ۽ [[ٽيڪنالاجي]] جو پڻ بنياد آهي. طبعيات جي بنيادي قانونن کي سمجهڻ کان سواءِ ڪو به انجنيئر نه ته فليٽ اسڪرين ٽيليويزن، نه بين السياروي خلائي جهاز، ۽ نه ئي ڪنهن سادي اوزار کي وڌيڪ بهتر نموني سان ڊزائن ڪري سگهي ٿو. طبعيات انسان جي ذهانت جي انهن وڏين علمي ڪاميابين مان هڪ آهي، جيڪا اسان کي پنهنجي دنيا ۽ پنهنجي وجود کي سمجهڻ جي جستجو ۾ اڳتي وڌائي ٿي.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;youngfreedman2014p2&quot;&gt;{{harvnb |Young|Freedman|2014|p=2}} &quot;Physics is an experimental science. Physicists observe the phenomena of nature and try to find patterns that relate these phenomena.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;holzner2003-physics&quot;&gt;{{harvnb|Holzner|2006|p=7}} &quot;Physics is the study of your world and the world and universe around you.&quot;&lt;/ref&gt; هڪ سائنسدان جيڪو فزڪس جي شعبي ۾ ماهر آهي، ان کي طبیعیات دان (Physicist) سڏيو ويندو آهي. طبیعیات جي هڪ نئين تعريف بہ سامهون آئي آهي جنهن مطابق طبیعیات، ڪائنات جي باري ۾ ڄاڻ جو علم آهي جنهن ۾ اسان ڪائنات ۾ موجود ننڍي کان ننڍي شيءِ کان ديوقامت تارن بابت پروڙ حاصل ڪندا آهيون. [[آئزڪ نيوٽن|نيوٽن]]، [[گليليئو گليليئي|گليليو]] کي ڪلاسيڪی طبیعیات جڏهن تہ [[البرٽ آئنسٽائن|آئنسٽائن]]، [[ارون شروڊنگر|ارون شروڊينگر]]، [[ميڪس پلانڪ]] کي [[جديد طبيعيات|جديد طبیعیات]] جو ابو سڏيو ويندو آهي.

فزڪس قديم ترين علمي شعبن مان هڪ آهي ۽ ان ۾ [[فلڪيات]] جي شموليت ذريعي، شايد سڀ کان پراڻو آهي.&lt;ref name=&quot;krupp20032&quot;&gt;{{harvnb|Krupp|2003}}&lt;/ref&gt; گذريل ٻن هزارن سالن کان گهڻو وقت، فزڪس، [[علم ڪيميا]]، [[حياتيات]] ۽ [[رياضي]] جون ڪجهه شاخون [[قدرتي فلاسفي|قدرتي فلسفي]] جو حصو هيون، پر 17هين صديءَ ۾ سائنسي انقلاب دوران، اهي ۽ قدرتي سائنس الڳ الڳ تحقيقي ڪوششن ۾ شامل ٿي ويا. فزڪس تحقيق جي ڪيترن ئي بين الاقوامي شعبن سان ٽڪراءُ ڪري ٿو، جهڙوڪ حياتياتي فزڪس ۽ ڪوانٽم ڪيمسٽري ۽ فزڪس جون حدون سختيءَ سان بيان ٿيل نه آهن. فزڪس ۾ نوان خيال اڪثر ڪري ٻين سائنسن پاران اڀياس ڪيل بنيادي ميکانزم جي وضاحت ڪن ٿا ۽ انهن ۽ ٻين علمي شعبن جهڙوڪ [[رياضي]] ۽ [[فلسفو]] ۾ تحقيق جا نوان رستا تجويز ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;youngfreedman2014p12&quot;&gt;{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=1}} &quot;Physics is one of the most fundamental of the sciences. Scientists of all disciplines use the ideas of physics, including chemists who study the structure of molecules, paleontologists who try to reconstruct how dinosaurs walked, and climatologists who study how human activities affect the atmosphere and oceans. Physics is also the foundation of all engineering and technology. No engineer could design a flat-screen TV, an interplanetary spacecraft, or even a better mousetrap without first understanding the basic laws of physics. (...) You will come to see physics as a towering achievement of the human intellect in its quest to understand our world and ourselves.&quot;&lt;/ref&gt;

فزڪس ۾ ترقيون اڪثر ڪري نئين ٽيڪنالاجي کي فعال ڪن ٿيون. مثال طور، [[برقناطيسيت|اليڪٽرومگنيٽزم]]، [[سولڊ اسٽيٽ فزڪس]] ۽ [[ايٽمي فزڪس]] جي سمجھ ۾ اڳڀرائي سڌو سنئون نئين پراڊڪٽن جي ترقيءَ جو سبب بڻيون، جن جديد دور جي سماج کي ڊرامائي طور تي تبديل ڪري ڇڏيو آهن، جهڙوڪ ٽيليويزن، ڪمپيوٽر ۽ ايٽمي هٿيار؛&lt;ref name=&quot;youngfreedman2014p13&quot;&gt;{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=1}} &quot;Physics is one of the most fundamental of the sciences. Scientists of all disciplines use the ideas of physics, including chemists who study the structure of molecules, paleontologists who try to reconstruct how dinosaurs walked, and climatologists who study how human activities affect the atmosphere and oceans. Physics is also the foundation of all engineering and technology. No engineer could design a flat-screen TV, an interplanetary spacecraft, or even a better mousetrap without first understanding the basic laws of physics. (...) You will come to see physics as a towering achievement of the human intellect in its quest to understand our world and ourselves.&quot;&lt;/ref&gt; [[ٿرموڊائنامڪس]] ۾ ترقي، صنعتي ترقيءَ جو سبب بڻي ۽ [[ميڪانيات]] ۾ ترقيءَ علم احصاء  (Calculus) جي ترقيءَ کي متاثر ڪيو.[[File:CMB_Timeline300_no_WMAP.jpg|upright=1.8|thumb|right|فزڪس ۾ [[بگ بينگ|بگ بينگ نظريي]] مطابق ڪائنات جي توسيع]]

==نالو==
لفظ فزڪس [[لاطيني]] فزڪس (فطرت جو مطالعو) مان ورتل آهي، جيڪو خود [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ &quot;φυσική&quot; (فزيڪي، مطلب: فطري سائنس) جو قرض ورتو ويو آهي، جو هڪ  يوناني  اصطلاح &quot;φύσις&quot; (فزيس، مطلب: اصل، [[فطرت (فلاسفي)|فطرت]]) مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;etymonline-physics&quot;&gt;{{cite web |title=physics |website=[[Online Etymology Dictionary]] |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=physics&amp;allowed_in_frame=0|access-date=2016-11-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161224191507/http://www.etymonline.com/index.php?term=physics&amp;allowed_in_frame=0 |archive-date=24 December 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;etymonline-physic&quot;&gt;{{cite web |title=physic |website=[[Online Etymology Dictionary]] |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=physic&amp;allowed_in_frame=0 |access-date=2016-11-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161224173651/http://www.etymonline.com/index.php?term=physic&amp;allowed_in_frame=0 |archive-date=24 December 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LSJ&quot;&gt;{{LSJ|fu/sis|φύσις}}, {{LSJ|fusiko/s|φυσική}}, {{LSJ|e)pisth/mh|ἐπιστήμη|ref}}&lt;/ref&gt;

==فزڪس جي تاريخ==
{{Main|فزڪس جي تاريخ }}
===قدیم فلڪيات===
{{Main|فلڪيات جي تاريخ }}
[[File:Senenmut-Grab.JPG|thumb|right|upright=1.8|&lt;small&gt;قديم مصري فلڪيات، يادگارن، جهڙوڪ مصر جي اٺين خاندان کان سينموت جي مقبري جي ڇت، ۾ ظاهر ٿئي ٿو.&lt;/small&gt;]]

[[فلڪيات]] (Astronomy) قديم ترين قدرتي سائنسن مان هڪ آهي. 3000 قبل مسيح کان اڳ واري تهذيب، جهڙوڪ سومیري، قديم مصري ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب، سج، چنڊ ۽ تارن جي حرڪت بابت اڳڪٿي ڪندڙ علم ۽ بنيادي ڄاڻ رکندڙ هئي. ستارا ۽ سيارا، جنھن جی باری م کي ديوتا جي نمائندگي ڪرڻ جو گمان ھو، اڪثر ڪري پوڄا ڪندا هئا. جڏهن ته ستارن جي مشاهدي واري پوزيشن جي وضاحت اڪثر غير سائنسي ۽ ثبوتن جي کوٽ سان هئي، انهن ابتدائي مشاهدن بعد ۾ فلڪيات جو بنياد وڌو. ڇاڪاڻ ته ستارن کي آسمان جي چوڌاري وڏن دائرن کي پار ڪندي مليو، جيڪو سيارن جي پوزيشن جي وضاحت نه ڪري سگهيو. 

اسگیر آبوئی (Asger Aaboe) جي مطابق، مغربي فلڪيات جي شروعات [[ميسوپوٽيميا]] ۾ ملي سگهي ٿي ۽ صحيح سائنس ۾ مغربي ڪوششون دير سان بابل جي فلڪيات مان نڪتل آهن.&lt;ref name=&quot;aaboe19912&quot;&gt;{{harvnb|Aaboe|1991}}&lt;/ref&gt; مصري فلڪيات جي ماهرن يادگار ڇڏيا جن ۾ ستارن ۽ آسماني جسمن جي حرڪتن جي ڄاڻ ڏيکاري ٿي، &lt;ref name=&quot;clagett19952&quot;&gt;{{harvnb|Clagett|1995}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته يوناني شاعر [[هومر]] پنهنجي ایليڊ ۽ اوڊيسي ۾ مختلف آسماني شين بابت لکيو؛ بعد ۾ يوناني فلڪيات دان، اتر اڌ گول مان نظر ايندڙ اڪثر تارن لاءِ نالا مهيا ڪيا، جيڪي اڄ به استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;thurston19942&quot;&gt;{{harvnb|Thurston|1994}}&lt;/ref&gt;
===قدرتي فلاسفي===
{{main|قدرتي فلاسفي}}

قدرتي فلسفو يونان ۾ قديم دور (650 ق.م. - 480 ق.م) ۾ شروع ٿيو، جڏهن [[سقراط]] کان اڳ جا فلسفي جهڙوڪ [[ٿيلس]]، قدرتي رجحان جي غير فطري وضاحتن کي رد ڪري ڇڏيو ۽ اعلان ڪيو ته هر واقعي جو هڪ قدرتي سبب آهي. انهن تجويز ڪيل نظريا دليل ۽ مشاهدي جي ذريعي تصديق ڪيا ۽ انهن جا ڪيترائي مفروضا تجربي ۾ ڪامياب ثابت ٿيا؛&lt;ref name=&quot;lloyd1970pp108-1092&quot;&gt;{{harvnb|Lloyd|1970|pp=108–109}}&lt;/ref&gt;مثال طور، ائٽمزم، جن کي [[ليوسيپس]] ۽ سندس شاگرد [[ڊيموڪريٽس]] پاران تجويز ڪيو ويو، 2000 سالن کان پوءِ صحيح ثابت ٿيو.

===ارسطو ۽ قديم يوناني فزڪس===
[[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|upright|[[ارسطو]] (384 - 322 ق.م)]]
يونان ۾ ڪلاسيڪل دور ۾ (ڇهين، پنجين ۽ چوٿين صدي قبل مسيح) ۽ هيلينسٽڪ زماني ۾، قدرتي فلسفو تحقيق جي ڪيترن ئي خطن سان ترقي ڪئي. [[ارسطو]] (يوناني ٻولي: Ἀριστοτέλης؛ 384 - 322 ق.م) [[افلاطون]] جو شاگرد، ڪيترن ئي مضمونن تي لکيو، جنهن ۾، چوٿين صدي قبل مسيح ۾ ”فزڪس“ تي هڪ اهم مقالو به شامل آهي. ارسطوءَ جي فزڪس جو اثر ٻن هزارن سالن تائين رهيو. هن جي نقطه نظر ڪجهه محدود مشاهدي کي منطقي ڪٽائي واري دليلن سان ملايو، پر ڪٽيل بيانن جي تجرباتي تصديق تي ڀروسو نه ڪيو. فزڪس ۾ ارسطو جو بنيادي ڪم، جيتوڻيڪ بلڪل ناقص هو، هن جو طريقو اڄ مڪمل طور تي ختم ٿي چڪو آهي، پر هن هڪ فريم ورڪ ٺاهيو جنهن جي مدد سان بعد ۾ مفڪرن ان شعبي کي وڌيڪ ترقي ڏني. 

هن چار عنصرن جي نظريي سان [[حرڪت (فزڪس)|حرڪت]] (۽ [[ڪشش ثقل]]) جهڙن خيالن جي وضاحت ڪئي. ارسطو جو خيال هو ته چئن ڪلاسيڪي عنصرن (هوا، باهه، پاڻي، زمين) مان هر هڪ کي پنهنجي فطري جاءِ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|title=Daily 40 no. 2 – Aristotle and the Four Simple Bodies and Elements|website=Cal State LA|archive-url=https://web.archive.org/web/20230106231001/https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|archive-date=6 January 2023|access-date=27 September 2023}}&lt;/ref&gt; انهن جي مختلف [[ڪثافت|ڪثافتن]] جي ڪري، هر عنصر فضا ۾ پنهنجي مخصوص جڳهه ڏانهن موٽندو آهي. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blogs.umass.edu/p139ell/2012/10/14/natural-philosophy-aristotle/|title=Natural Philosophy: Aristotle {{!}} Physics 139|last=tbcaldwe|date=14 October 2012|language=en-US|access-date=17 December 2022}}&lt;/ref&gt; تنهن ڪري، باهه، انهن جي وزن جي ڪري، چوٽي تي هوندي آهي، باهه هيٺ هوا، پوء پاڻي ۽ پوء آخر ۾ زمين (مٽي) هوندي آهي. هن اهو به چيو ته جڏهن هڪ عنصر جو هڪ ننڍڙو مقدار ٻئي جي قدرتي جاء تي داخل ٿئي ٿو، گهٽ گهڻائي عنصر خود بخود پنهنجي قدرتي جڳهه ڏانهن ويندا آهن. مثال طور، جيڪڏهن زمين تي باهه لڳندي آهي، ته شعلا هوا ۾ اڀري ويندا آهن ته جيئن واپس پنهنجي قدرتي جاءِ تي وڃڻ جي ڪوشش ڪري، جتي اهو تعلق رکي ٿو.

ارسطو حرڪت جي مثال کي هڪ وجود جي طور تي بيان ڪيو آهي جيڪو هڪ ئي جسم ۾ مختلف علائقن کي شامل ڪري ٿو. اهڙيء طرح، هڪ شخص جيڪو هڪ جڳهه (الف) تي آهي هڪ نئين جڳهه (ب) ڏانهن منتقل ڪري سگهي ٿو ۽ اڃا تائين ساڳئي مقدار ۾ جاء وٺي سگھي ٿو. اهو ارسطو جي نظریي سان شامل آهي ته حرڪت هڪ تسلسل آهي. معاملي جي لحاظ کان، ارسطو جو خيال هو ته ڪنهن شئي جي درجي (مثال طور جڳهه) ۽ ڪيفيت (مثال طور رنگ) ۾ تبديلي کي ”تبدل“ چئبو آهي. پر، مادي ۾ تبديلي مادي ۾ تبديلي آهي. اهو به اڄ جي معاملي جي خيال سان ملندڙ جلندڙ آهي.

هن حرڪت جا پنهنجا قانون پڻ ٺاهيا جن ۾ شامل آهن؛
# ڳري شيون زمين تي تيز رفتار سان هيٺ ڪري وينديون. رفتار وزن جي متناسب آهي.  
# شيءِ جي گرڻ جي رفتار جو دارومدار وچولي جي ڪثافت تي منحصر آهي (مثال طور هوا جي ڪثافت).&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=17 December 2022}}&lt;/ref&gt;

هن اهو به چيو ته، جڏهن اها پرتشدد حرڪت (هڪ شئي جي حرڪت جي صورت ۾ اچي ٿي جڏهن هڪ ٻي شئي طرفان ان تي قوت لاڳو ڪئي ويندي آهي) ته اها رفتار جنهن کان شئي حرڪت ڪري ٿي، صرف ايتري تيز يا مضبوط هوندي جيترو ان تي لاڳو قوت جي مقدار هوندي.&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=17 December 2022}}&lt;/ref&gt; حرڪت جي مسئلي ۽ ان جي سببن جو احتياط سان اڀياس ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ فلسفي جي تصور کي &quot;پرائمر موور&quot; دنيا ۾ سڀني تحرڪ جو حتمي ذريعو قرار ڏنو ويو (ڪتاب 8 سندس ڪتاب فزڪس جو ڪتاب).

===يورپ جو وچين دور ۽ اسلامي دور===
{{main|يورپ جي وچين دور ۾ سائنس |اسلامي دور ۾ طبيعيات }}
پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[رومي سلطنت|مغربي رومن سلطنت]] جو زوال ٿيو ۽ ان جي نتيجي ۾ [[يُورَپ|يورپ]] جي الهندي حصي ۾ دانشورانه جستجو ۾ گهٽتائي آئي. ان جي ابتڙ، [[بازنطيني سلطنت|اڀرندي رومن سلطنت]] (عام طور تي [[بازنطيني سلطنت]] جي نالي سان مشهور آهي) هنن جي حملن جي مزاحمت ڪئي ۽ علم جي مختلف شعبن، بشمول فزڪس کي اڳتي وڌايو.{{sfn|Lindberg|1992|page=363}}

ڇهين صدي عيسويءَ ۾، [[ميليٽس جو آئسڊور|ميلٽس جو آئسڊور]]، [[ارشميدس|آرشيميدس]] جي ڪمن جو هڪ اهم تالیف ٺاهيو جيڪو آرشيميدس پاليمپسٽ ۾ نقل ٿيل آهي.

[[File:Alhazen (122459248).jpg|thumb|left|upright|&lt;small&gt;[[ابن ھيثم|ابن الهيثم]] (965ع - 1040ع) پنهنجي ڪئميرا اوبسڪیورا جي  تجربن بابت &quot;[[ڪتاب المناظر]]&quot; ۾ لکيو آهي.{{sfn|Smith|2001|loc=Book I [6.85], [6.86], p. 379; Book II, [3.80], p. 453}}&lt;/small&gt;|alt=Ibn Al-Haytham (Alhazen) drawing]]

ڇهين صدي عيسويءَ ۾ يورپ جي جان فلپونس، هڪ بازنطيني عالم، [[ارسطو]] جي فزڪس جي علم تي سوال ڪيو ۽ ان جي خامين کي نوٽ ڪرايو. هن تحقیق جو نظريو متعارف ڪرايو. ارسطو جي فزڪس جي ڇنڊڇاڻ نه ڪئي وئي جيستائين فلپونس ظاهر نه ٿيو. ارسطو جي برعڪس، جنهن پنهنجي فزڪس جو بنياد لفظي دليلن تي رکيو، فلپونس مشاهدي تي ڀروسو ڪيو. ارسطو جي فزڪس تي فلپونس لکيو آهي ته: 

&quot;پر اهو مڪمل طور تي غلط آهي ۽ اسان جي نظريي جي تصديق ٿي سگهي ٿي حقيقي مشاهدي سان ڪنهن به قسم جي لفظي دليلن جي ڀيٽ ۾. ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن توهان هڪ ئي اونچائي کان ٻه وزن گرڻ ڏيو جن مان هڪ وزن ٻئي کان ڪيترائي ڀيرا وزني آهي، توهان ڏسندا ته حرڪت لاءِ گهربل وقتن جو تناسب وزن جي تناسب تي نه آهي پر اهو فرق، وقت ۾ تمام ننڍو آهي ۽ ائين، جيڪڏهن وزن ۾ فرق قابل غور نه آهي، يعني هڪ، اسان کي چئون ته ٻئي کي ٻيڻو ڪريو، ڪو به فرق نه ٿيندو، يا نه ته هڪ ناقابل تصور فرق، وقت ۾، جيتوڻيڪ وزن ۾ فرق آهي. نه معنيٰ گهٽجي، هڪ جسم جو وزن ٻئي کان ٻه ڀيرا&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://homepages.wmich.edu/~mcgrew/philfall.htm|title=John Philoponus, Commentary on Aristotle's Physics|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111105753/http://homepages.wmich.edu/~mcgrew/philfall.htm|archive-date=11 January 2016|access-date=15 April 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

وڌيڪ فزڪس جي ارسطو جي اصولن تي فلپونس جي تنقيد [[گليليئو گليليئي|گيليلو گليلي]] لاءِ ڏهه صديون پوءِ سائنسي انقلاب دوران هڪ الهام جو ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;dialogTwoNewSciences2&quot;&gt;{{cite book|title=[[Two New Sciences]]|last=Galileo|date=1638|quote=in order to better understand just how conclusive Aristotle's demonstration is, we may, in my opinion, deny both of his assumptions. And as to the first, I greatly doubt that Aristotle ever tested by experiment whether it be true that two stones, one weighing ten times as much as the other, if allowed to fall, at the same instant, from a height of, say, 100 cubits, would so differ in speed that when the heavier had reached the ground, the other would not have fallen more than 10 cubits.&lt;br /&gt;Simp. – His language would seem to indicate that he had tried the experiment, because he says: We see the heavier; now the word see shows that he had made the experiment.&lt;br /&gt;Sagr. – But I, Simplicio, who have made the test can assure[107] you that a cannon ball weighing one or two hundred pounds, or even more, will not reach the ground by as much as a span ahead of a musket ball weighing only half a pound, provided both are dropped from a height of 200 cubits.|authorlink=Galileo}}&lt;/ref&gt; گليلو پنهنجي ڪمن ۾ فلپونس جو ڪافي حوالو ڏنو جڏهن بحث ڪيو ته ارسطو جي فزڪس غلط هئي.{{sfn|Lindberg|1992|page=162}} &lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|year=2018|chapter=John Philoponus|access-date=11 April 2018|chapter-url=https://plato.stanford.edu/entries/philoponus/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422010906/https://plato.stanford.edu/entries/philoponus/|archive-date=22 April 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1300ع واري ڏهاڪي ۾ پيرس يونيورسٽي ۾ آرٽس جي فيڪلٽي ۾ استاد جين بريڊن سال 1300ع واري ڏهاڪي ۾ تحرڪ (impetus) جو تصور پيش ڪيو. اهو جديد نظرين جي جڙت ۽ رفتار ڏانهن هڪ قدم هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|year=2018|chapter=John Buridan|access-date=11 April 2018|chapter-url=https://plato.stanford.edu/entries/buridan/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422012611/https://plato.stanford.edu/entries/buridan/|archive-date=22 April 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اسلامي اسڪالر کي ارسطوءَ جي فزڪس، يونانين کان ورثي ۾ ملي ۽ اسلامي سونهري دور ۾ ان کي وڌيڪ ترقي ڏني، خاص ڪري مشاهدي ۽ ترجيحي استدلال تي زور ڏيندي، سائنسي طريقي جي شروعاتي شڪلن کي ترقي ڪندي. 

جيتوڻيڪ ارسطو جي فزڪس جي اصولن کي تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، اهو ضروري آهي ته انهن ثبوتن جي نشاندهي ڪئي وڃي جن تي هن پنهنجي نظريات جو بنياد رکيو. سائنس ۽ رياضي جي تاريخ جو محتاط مطالعو پراڻن سائنسدانن پاران ڪيل تعاون کي ظاهر ڪري ٿو. ارسطو جي سائنس اڄ جي اسڪولن ۾ سيکاريندڙ سائنس جي پسمنظر ۾ هئي. ارسطو ڪيترائي حياتياتي ڪم شايع ڪيا جن ۾ جانورن جا حصا شامل آهن، جن ۾ هن [[حياتيات|حياتياتي سائنس]] ۽ [[فطرتي سائنس|فطري سائنس]] ٻنهي تي بحث ڪيو آهي. ارسطو فزڪس ۽ مابعد الطبعيات جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ سندس نظریا ۽ نتيجا اڄ به سائنس جي ڪلاسن ۾ پڙهايا وڃن ٿا. ارسطو جيڪي وضاحتون ڏئي ٿو، سو به سادو آهي. 

جڏهن عناصرن جي باري ۾ سوچيو، ارسطو اهو مڃيو ته چئن ڪلاسيڪل عناصر (ڌرتي، باهه، پاڻي، هوا) مان هر هڪ پنهنجي قدرتي جڳهه آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|title=Daily 40 no. 2 – Aristotle and the Four Simple Bodies and Elements|website=Cal State LA|archive-url=https://web.archive.org/web/20230106231001/https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|archive-date=6 January 2023|access-date=2023-09-27}}&lt;/ref&gt; انهن جي مختلف کثافت جي ڪري، هر عنصر فضا ۾ پنهنجي مخصوص جڳهه ڏانهن موٽندو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blogs.umass.edu/p139ell/2012/10/14/natural-philosophy-aristotle/|title=Natural Philosophy: Aristotle {{!}} Physics 139|last=tbcaldwe|date=14 October 2012|language=en-US|access-date=2022-12-17}}&lt;/ref&gt; تنهن ڪري  &quot;باهه&quot; انهن جي وزن جي ڪري، چوٽي تي هوندي، باهه هيٺ هوا، پوء پاڻي، پوء آخر ۾ زمين. هن اهو به چيو ته جڏهن هڪ عنصر جو هڪ ننڍڙو مقدار ٻئي جي قدرتي جاء تي داخل ٿئي ٿو، گهٽ گهڻائي عنصر خود بخود پنهنجي قدرتي جڳهه ڏانهن ويندا آهن. مثال طور، جيڪڏهن زمين تي باهه لڳندي آهي، ته شعلا پنهنجي فطري جاءِ تي واپس وڃڻ جي ڪوشش طور هوا ۾ اڀري ويندا آهن جتي اهو تعلق رکي ٿو. ارسطو پنهنجي مابعد الطبعيات کي ”پهريون فلسفو“ سڏيو ۽ ان کي ”هجڻ جي حيثيت ۾“ جي مطالعي جي حيثيت ڏني.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Aristotle/Physics-and-metaphysics|title=Aristotle – Physics and metaphysics|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2022-12-17}}&lt;/ref&gt; ارسطو حرڪت جي مثال کي هڪ وجود جي طور تي بيان ڪيو آهي جيڪو هڪ ئي جسم ۾ مختلف علائقن کي شامل ڪري ٿو. اهڙيء طرح، هڪ شخص جيڪو هڪ جڳهه (الف) تي آهي هڪ نئين جڳهه (ب) ڏانهن منتقل ڪري سگهي ٿو ۽ اڃا تائين ساڳئي مقدار ۾ جاء وٺي سگھي ٿو. اهو ارسطو جي نظریي سان شامل آهي ته حرڪت هڪ تسلسل آهي. معاملي جي لحاظ کان، ارسطو جو خيال هو ته ڪنهن شئي جي درجي (مثال طور جڳهه) ۽ ڪيفيت (مثال طور رنگ) ۾ تبديلي کي ”تبدل“ چئبو آهي. پر، مادي ۾ تبديلي مادي ۾ تبديلي آهي. اهو به اڄ جي معاملي جي خيال سان ملندڙ جلندڙ آهي. 

هن حرڪت جا پنهنجا قانون پڻ ٺاهيا جن ۾ شامل آهن؛ 

# ڳري شيون تيزيءَ سان ڪِرنديون آھن ء ڪِرن جي رفتار وزن جي متناسب هوندي آھي. ۽  
# گرڻ واري شئي جي رفتار جو دارومدار اُن کثافت واري شئي تي منحصر هوندو آهي جنهن ذريعي اُهو گري رهيو آهي (مثال طور هوا جی ڪثافت).&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=2022-12-17}}&lt;/ref&gt;

هن اهو پڻ چيو ته، جڏهن اها پرتشدد حرڪت (هڪ شئي جي حرڪت جي صورت ۾ اچي ٿي جڏهن هڪ ٻي شئي طرفان ان تي قوت لاڳو ٿئي ٿي) ته اها رفتار جيڪا شئي حرڪت ڪري ٿي، اها تيز يا مضبوط هوندي، جيترو ان تي لاڳو ڪيل قوت جي ماپ جيتري تيز يا مضبوط ھوندی آھي.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=2022-12-17}}&lt;/ref&gt; اها رفتار ۽ قوت جي ضابطن ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو جيڪي اڄڪلهه فزڪس جي ڪلاسن ۾ سيکاريا وڃن ٿا. اهي ضابطا ضروري نه آهن جيڪي اڄڪلهه فزڪس ۾ بيان ڪيا ويا آهن پر، اهي گهڻو ڪري هڪجهڙا آهن. ظاهر آهي ته اهي قاعدا ٻين سائنسدانن لاءِ هن جي نظرين جي نظرثاني ۽ تدوين لاءِ ريڙهه هئا.[[File:Pinhole-camera.svg|thumb|right|upright|بنيادي اصول جنھن تي هڪ پن هول ڪئميرا ڪم ڪري ٿو.]]

اسلامي اسڪالر شپ تحت سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر جدت [[بصريات]] جي ميدان ۾ هئي، &lt;ref&gt;{{cite book|url=|title=Islam, Science, and the Challenge of History|last=Dallal|first=Ahmad|date=2010|publisher=Yale University Press|isbn=|location=New Haven|page=38|quote=Within two centuries, the field of optics was radically transformed|author-link=}}&lt;/ref&gt; جيڪي ڪيترن ئي سائنسدانن جهڙوڪ ابن سهل، الڪندي، ابن الهيثم، الفارسي ۽ [[ابن سينا]] جي ڪمن مان حاصل ڪيون ويون آهن. سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر ڪم &quot;ڪتاب المناظر&quot; (The Book of Optics) ابن الهيثم جو لکيل هو، جنهن ۾ هن بصريات بابت قديم يوناني نظريي جو متبادل پيش ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Tbakhi|first=Abdelghani|last2=Amr|first2=Samir S.|date=2007|title=Ibn Al-Haytham: Father of Modern Optics|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6074172/|journal=Annals of Saudi Medicine|volume=27|issue=6|pages=464–467|doi=10.5144/0256-4947.2007.464|issn=0256-4947|pmc=6074172|pmid=18059131}}&lt;/ref&gt; روشنيءَ تي پنهنجي ڪتاب، &quot;ڪتاب المناظر&quot; ۾، هن ڪيمرا اوبسڪورا جي مظهر (پن هول ڪيمرا جو سندس هزار سال پراڻو نسخو) ۽ ان طريقي سان اڳتي وڌي، اکيون پاڻ ڪم ڪرڻ ٿيون، جو مطالعو پيش ڪيو. اڳين عالمن جي ڄاڻ کي استعمال ڪندي، هن وضاحت ڪيو ته روشني ڪيئن اکين ۾ داخل ٿئي ٿي. هن ٻڌايو ته روشنيءَ جي شعاعيون اکين جي پردي تي مرڪوز ٿين ٿيون، پر روشنيءَ جي اکين جي پٺيءَ ڏانهن ڪيئن پيش ڪجي ٿو، ان لاءِ سال 1604ع تائين انتظار ڪرڻو پيو. هن جي روشنيءَ تي لکيل ڪتاب، فوٽوگرافي جي جديد ترقيءَ کان سوين سال اڳ، ڪيمرا اوبسڪيورا جي وضاحت ڪئي.&lt;ref&gt;{{harvnb|Howard|Rogers|1995|pp=6–7}}&lt;/ref&gt;

ست جلدن تي مشتمل ڪتاب، (ڪتاب المناظر) 600 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين، وچئين دور جي فن ۾ نظريي جي نوعيت کان وٺي بصري تصور جي نظريي تائين، ٻنهي شعبن ۾ سوچ کي متاثر ڪيو. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Al-Khalili|first=Jim|date=February 2015|title=In retrospect: Book of Optics|url=https://www.nature.com/articles/518164a|journal=Nature|language=en|volume=518|issue=7538|pages=164–165|bibcode=2015Natur.518..164A|doi=10.1038/518164a|issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; ان ۾ بعد ۾ يورپي عالمن ۽ پوليميٿ، رابرٽ گراسٽسٽي ۽ ليونارڊو ڊي ونسي کان وٺي جوهانس ڪيپلر تائين، شامل هئا. 

ڪتاب المناظر جي ترجمي جو يورپ تي اثر پيو. ان مان، بعد ۾ يورپي عالم بصري آلا ٺاهڻ جي قابل ٿي ويا، جيڪي ابن الهيثم ٺاهيا هئا انهن کي نقل ڪيو ۽ سمجھڻ جي طريقي سان نظر ڪيو.[[File:Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei, 1636.jpg|thumb|right|upright|[[گليليئو گليليئي|گليليو گليلي]] (1564–1642)، هن رياضي ۽ نظرياتي ۽ تجرباتي فزڪس تي ڪم ڪيو.]]

===ڪلاسيڪل فزڪس جو دور===
[[File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|right|upright|[[آئزڪ نيوٽن]] حرڪت ۽ عالمگير ڪشش ثقل جا قانون دريافت ڪيا.]]
فزڪس هڪ الڳ سائنس بڻجي وئي جڏهن ابتدائي جديد يورپين تجرباتي ۽ مقداري طريقا استعمال ڪيا ته اهي دريافت ڪيا وڃن جيڪي هاڻي فزڪس جا قانون سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;benchaim20042&quot;&gt;{{harvnb|Ben-Chaim|2004}}&lt;/ref&gt;

هن دور جي اهم ترقين ۾ شمسي نظام جي جيو سينٽرڪ ماڊل کي هيليو سينٽرڪ ڪوپرنيڪن ماڊل سان تبديل ڪرڻ، فلڪياتي سيارن جي حرڪت تي ضابطو ڪندڙ قانون (1609 ۽ 1619ع جي وچ ۾ ڪيپلر پاران طئي ٿيل)، 16هين ۽ 17هين صدي ۾  گليلو جو دوربين تي اڳڀرائي ۽ فلڪيات ۾ مشاهدي وارو ڪم ۽ آئزڪ نيوٽن جي حرڪت ۽ ڪشش ثقل جي عالمگير قانون جي دريافت ۽ قانون (جيڪو هن جو نالو کڻندو) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{harvnb|Guicciardini|1999}}&lt;/ref&gt; نيوٽن پڻ ڳڻپيوڪر (Calculus)، مسلسل تبديلين جو رياضياتي مطالعو، کي ترقي ڏني، جنهن طبيعي مسئلن کي حل ڪرڻ لاء نوان رياضياتي طريقا مهيا ڪيا.&lt;ref name=&quot;allen19972&quot;&gt;{{harvnb|Allen|1997}}&lt;/ref&gt;

[[ٿرموڊائنامڪس]]، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]] ۽ [[برقناطيسيت|برقياتي مقناطيسي]] ۾ قانونن جي دريافت صنعتي انقلاب دوران تحقيق جي ڪوششن جي نتيجي ۾ توانائي جي ضرورتن ۾ اضافو ٿيو. &lt;ref name=&quot;schoolscience-industrialrevolution2&quot;&gt;{{cite web|url=http://resources.schoolscience.co.uk/IoP/14-16/biogs/biogs5.html|title=The Industrial Revolution|publisher=Schoolscience.org, [[Institute of Physics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407083354/http://resources.schoolscience.co.uk/IoP/14-16/biogs/biogs5.html|archive-date=7 April 2014|access-date=1 April 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ڪلاسيڪل فزڪس تي مشتمل قانون غير لاڳاپي واري رفتار تي سفر ڪرڻ واري روزمره جي ماپن تي شين لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا رهن ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي اهڙين حالتن ۾ ويجهڙائي فراهم ڪن ٿا ۽ نظريا جهڙوڪ [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانڪس]] ۽ [[اسپيشل رليٽوٽي جو نظريو|نسبتن جي نظرين]] کي انهن ماپن تي انهن جي ڪلاسيڪل قانونن سان برابري ڪئي، آسان بڻايو ويو. تمام ننڍڙن شين ۽ تمام تيز رفتارن لاءِ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪل ميڪنڪس]] ۾ غلطيون 20 صديءَ ۾ [[جديد طبيعيات|جديد فزڪس]] جي ترقيءَ جو سبب بڻيون.

===جدید طبيعيات===
[[File:Max Planck Nobel 1918.jpg|thumb|right|upright|[[ميڪس پلانڪ]] (1858ع - 1947ع)، [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانيات]] جي نظريي جو باني.]]
[[File:Einstein1921 by F Schmutzer 2.jpg|thumb|right|upright|[[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] (1879ع - 1955ع)، [[ڦوٽو اليڪٽرڪ اثر]] ۽ [[اسپيشل رليٽوٽي جو نظريو|نسبتن جو نظريو]] دريافت ڪيو.]]
[[جديد طبيعيات|جديد طبیعیات]] (Modern physics) جي شروعات 20 صدي جي شروعات ۾ ميڪس پلانڪ جي ڪوانٽم ٿيوري ۽ البرٽ آئن اسٽائن جي نسبتن جي نظريي (Theory of Relativity) سان ٿي. اهي ٻئي نظريا ڪجهه خاص حالتن ۾ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات]] ۾ غلطيءَ سبب سامهون آيا. ڪلاسيڪل ميڪانيات اڳڪٿي ڪئي ته روشنيءَ جي رفتار جو دارومدار ڏسڻ واري جي حرڪت تي آهي، جنهن کي [[رابرٽ ميڪسويل|ميڪسويل]] جي [[برقناطيسيت]] جي مساواتن پاران پيش ڪيل مسلسل رفتار سان حل نه ٿي ڪري سگهجي. ھن اختلاف کي آئن اسٽائن جي &quot;خاص نسبتن جي نظريي&quot; سان درست ڪيو ويو، جنھن تيز ھلندڙ جسمن لاءِ ڪلاسيڪل ميڪنڪس کي تبديل ڪيو ۽ روشني جي مسلسل رفتار تي اطلاق جي اجازت ڏني. &lt;ref name=&quot;oconnorrobertson1996-relativity2&quot;&gt;{{harvnb|O'Connor|Robertson|1996a}}&lt;/ref&gt; [[ڪارو مادو|ڪاري جسم]] جي اشعاع (Black Body Radiation) ڪلاسيڪل فزڪس لاءِ هڪ ٻيو مسئلو پيش ڪيو، جنهن کي درست ڪيو ويو جڏهن پلانڪ اهو تجويز ڪيو ته مادي اوسيليٽرز جو اتساهه صرف انهن جي تعدد جي تناسب سان الڳ (Discrete) قدمن ۾ ممڪن آهي. ان سان گڏ، فوٽو اليڪٽرڪ اثر ۽ هڪ مڪمل نظريو جيڪو اليڪٽران آربيٽلز جي ڌار توانائي جي سطحن جي اڳڪٿي ڪري ٿو، ان جي ڪري ڪوانٽم ميڪنڪس جي نظريي کي تمام ننڍي پيماني تي ڪلاسيڪل فزڪس تي بهتر بڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;oconnorrobertson1996-quantum2&quot;&gt;{{harvnb|O'Connor|Robertson|1996b}}&lt;/ref&gt; 

ڪوانٽم ميڪنڪس کي ورنر هيزنبرگ، ارون شروڊنگر ۽ پال ڊيراڪ پاران پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;oconnorrobertson1996-quantum3&quot;&gt;{{harvnb|O'Connor|Robertson|1996b}}&lt;/ref&gt; هن شروعاتي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ ڪم، سان &quot;ذري جي فزڪس (Particle Physics) جو معياري ماڊل&quot; نڪتو.&lt;ref name=&quot;donut20012&quot;&gt;{{cite web|url=http://www-donut.fnal.gov/web_pages/standardmodelpg/TheStandardModel.html|title=The Standard Model|date=29 June 2001|website=[[DONUT]]|publisher=[[Fermilab]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140531012204/http://www-donut.fnal.gov/web_pages/standardmodelpg/TheStandardModel.html|archive-date=31 May 2014|access-date=1 April 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; سال 2012ع ۾ CERN ۾ هگز-بوسن سان مطابقت رکندڙ خاصيتن سان گڏ هڪ ذري جي دريافت کان پوء،&lt;ref name=&quot;cho20122&quot;&gt;{{harvnb|Cho|2012}}&lt;/ref&gt; معياري ماڊل پاران پيش ڪيل سڀ بنيادي ذرڙا دريافت ٿيڻ لگا؛ بهرحال، فزڪس معياري ماڊل کان ٻاهر، ٻين نظرين سان گڏ، جهڙوڪ سپر سميٽري، تحقيق جو هڪ سرگرم علائقو آهي.&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Womersley|first=J.|url=http://www.symmetrymagazine.org/sites/default/files/legacy/pdfs/200502/beyond_the_standard_model.pdf|date=February 2005|title=Beyond the Standard Model|magazine=Symmetry|volume=2|issue=1|pages=22–25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924114111/http://www.symmetrymagazine.org/sites/default/files/legacy/pdfs/200502/beyond_the_standard_model.pdf|archive-date=24 September 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; عام طور تي رياضي جا علائقا، فيلڊ جهڙوڪ امڪان (Probability) ۽ گروهن (Groups) جو مطالعي ۾ اهم آهن.

==فزڪس جو فلسفو==
ڪيترن ئي طريقن سان، فزڪس قديم يوناني فلسفي مان نڪتل آهي. [[ٿيلس]] جي پهرين ڪوشش کان وٺي، [[ڊيموڪريٽس]] جي ڊيڊڪشن تائين، اهو معاملو هڪ غير متضاد حالت ۾ گهٽجڻ گهرجي، [[بطليموس]] جي [[فلڪيات]] جي هڪ ڪرسٽلائن جي فلڪيات تائين، ۽ [[ارسطو]] جو ڪتاب فزڪس (فزڪس تي هڪ ابتدائي ڪتاب، هڪ فلسفيانه نقطه نظر)، جنهن ۾ تجزیو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي ۽ ان جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي. مختلف يوناني فيلسوفن پنهنجي فطرت جي نظرين کي ترقي ڏني. فزڪس 18ھین صدي جي آخر تائين [[قدرتي فلاسفي|قدرتي فلسفي]] طور سڃاتو ويندو هو. 19ھین صدي عيسويء تائين، فزڪس کي فلسفي ۽ ٻين سائنسن کان الڳ هڪ نظم جي طور تي محسوس ڪيو ويو. 

فزڪس، باقي [[سائنس]] وانگر، طبیعي دنيا جي علم کي اڳتي وڌائڻ لاء سائنس جي فلسفي ۽ ان جي &quot;سائنسي طريقي&quot; تي ڀاڙي ٿو. سائنسي طريقو هڪ ترجيحي استدلال سان گڏو گڏ پوسٽريري استدلال ۽ ڏنل نظريي جي صحيحيت کي ماپڻ لاءِ بيزين انفرنس جو استعمال ڪري ٿو. فزڪس جي ترقيءَ شروعاتي فلسفين جي ڪيترن ئي سوالن جا جواب ڏنا آهن ۽ نوان سوال اٿاريا آهن. فزڪس جي چوڌاري فلسفياتي مسئلن جو مطالعو، فزڪس جو فلسفو، مسئلن جهڙوڪ [[خلا|خلاء]] ۽ [[وقت]] جي فطرت، ۽ مابعدالطبيعي نقطه نظر جهڙوڪ تجربو، [[فطرت (فلاسفي)|فطرت]] ۽ حقيقت پسندي شامل آهن.  ڪيترن ئي طبیعیاتدانن پنهنجي ڪم جي فلسفياڻي اثرن بابت لکيو آهي، مثال طور، لاپلاس، جنهن ڪيزال ڊيٽرمنزم کي چيمپيئن ڪيو ۽ ارون شروڊنگر، جنهن [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانڪس]] تي لکيو. رياضياتي فزڪس دان راجر پينروز کي اسٽيفن هاڪنگ افلاطون پسند سڏيو آهي، هڪ نظريو پينروز پنهنجي ڪتاب ”The Road to Reality“ ۾ بحث ڪيو آهي. هاڪنگ پاڻ کي &quot;بیباڪ گهٽتائي پسند&quot; طور حوالو ڏنو ۽ پينروز جي خيالن سان معاملو ڪيو. 
==بنيادي نظريا==
{{further|طبيعيات جون شاخون|طبيعيات جو خاڪو}}
طبيعيات (Physics)  مختلف قسم جي نظامن سان واسطو رکي ٿي، جيتوڻيڪ ڪجهه نظريا سڀني طبيعياتدان استعمال ڪندا آهن. انهن مان هر هڪ نظريي کي تجرباتي طور تي ڪيترائي ڀيرا آزمايو ويو ۽ اها فطرت جي مناسب اندازي مطابق مليا آهن. مثال طور، ڪلاسيڪل ميڪانڪس جو نظريو شين جي حرڪت کي صحيح نموني بيان ڪري ٿو، بشرطيڪ اهي ائٽم کان تمام وڏا هجن ۽ روشنيءَ جي رفتار کان تمام گهٽ رفتار تي هلن. اهي نظريا اڄ تائين سرگرم تحقيق جا علائقا آهن. افراتفري جو نظريو (Chaos Theory)، ڪلاسيڪل ميڪنڪس جو هڪ پاسو، 20هين صدي عيسويء ۾، نيوٽن (1642-1727) پاران ڪلاسيڪل ميڪنڪس جي اصل ٺهڻ کان ٽي صديون پوء، دريافت ڪيو ويو.

اهي مرڪزي نظريا وڌيڪ خاص موضوعن تي تحقيق لاءِ اهم اوزار آهن ۽ ڪنهن به طبعيات دان، ان جي مهارت جي باوجود، انهن ۾  ڄاڻ رکندڙ هجڻ ضروري آهي. انهن ۾ ڪلاسيڪل ميڪنڪس، ڪوانٽم ميڪانڪس، ٿرموڊائنامڪس، شمارياتي ميڪانڪس، برق مقناطيسيت ۽ خاص نسبت جو نظريو شامل آهن. 

=== ڪلاسيڪل ===
{{Main|ڪلاسيڪل فزڪس}}

ڪلاسيڪل فزڪس ۾ اهي روايتي شاخون ۽ موضوع شامل آهن جيڪي 20هين صدي جي شروعات کان اڳ سڃاتل ۽ چڱي طرح ترقي يافته هئا، جDymهڙوڪ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪل ميڪنڪس]]، [[صوتيات]]، [[بصريات]]، [[ٿرموڊائنامڪس]] ۽ [[برقناطيسيت|برقي مقناطيسيت]].

ڪلاسيڪل ميڪانڪس جو تعلق ان جسمن سان آهي جن تي قوتن ۽ جسمن جي حرڪت ۾ ڪم ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي سڪونيات (statics) (جسم تي قوتن جو مطالعو يا جسم تي جيڪو تيز رفتاري سان مشروط نه هوندو آهي)، ڪائنميٽڪس (Kinematics) (ان جي سببن جي پرواهه ڪرڻ کان سواءِ حرڪت جو مطالعو) ۽ حرڪيات (Dynamics) (حرڪت ۽ قوتون جيڪي ان تي اثرانداز ٿين ٿيون جو مطالعو)، ۾ ورهايو ويندو آهي؛ ميڪانيات کي به سولڊ ميڪانيات ۽ مايع جي ميڪانيات (جنهن کي ڪنٽينيوم ميڪنڪس جي نالي سان گڏ سڃاتو وڃي ٿو)، ورهائي سگهجي ٿو. مائع جي ميڪانيات ۾ هائڊرو اسٽيٽڪس، هائيڊروڊائينامڪس ۽ نيوميٽيڪس جي شاخون شامل آهن. 

صوتيات (Acoustics) مطالعو آهي ته آواز ڪيئن پيدا، قابو، منتقل ۽ وصول ڪي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica-acoustics2&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=acoustics|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/4044/acoustics|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=14 June 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618235952/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/4044/acoustics|archive-date=18 June 2013}}&lt;/ref&gt; صوتيات جي اهم جديد شاخن ۾، الٽراسونڪس، انساني ٻڌڻ جي حد کان ٻاهر تمام گهڻي تعدد جي آواز جي لهرن؛&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bioacoustics.info/|title=Bioacoustics – the International Journal of Animal Sound and its Recording|publisher=Taylor &amp; Francis|archive-url=https://web.archive.org/web/20120905120546/http://www.bioacoustics.info/|archive-date=5 September 2012|access-date=31 July 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; بايوڪوسٽڪس، جانورن جي آوازن ۽ ٻڌڻ جي فزڪس ۽ اليڪٽروڪوسٽڪس، اليڪٽرانڪس استعمال ڪندي ٻڌڻ واري آواز جي لهرن جي استعمال جو مطالعو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://asaweb.devcloud.acquia-sites.com/education_outreach/careers_in_acoustics|title=Acoustics and You (A Career in Acoustics?)|publisher=[[Acoustical Society of America]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904010934/http://asaweb.devcloud.acquia-sites.com/education_outreach/careers_in_acoustics|archive-date=4 September 2015|access-date=21 May 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بصريات (Optics)، روشني جو مطالعو آهي، نه رڳو ڏسڻ واري روشني، پر انفراريڊ ۽ الٽرا وائلٽ شعاعن سان پڻ تعلق رکي ٿي، جيڪي بصري روشني جي سڀني واقعن کي ظاهر ڪن ٿيون، مثال طور، روشني جي موجن جي موٽڻ، اضطراب، مداخلت، تفاوت، ڦهلائڻ ۽ روشني جي پولرائزيشن کي ظاهر ڪئي ٿي. 

گرمي (Heat) توانائي جو هڪ روپ آهي، اندروني توانائي جيڪا ذرڙن، جنهن سان هڪ مادو ٺهيل آهي، جي هيٺ آهي؛ ٿرموڊائنامڪس (thermodynamics) گرمي ۽ توانائي جي ٻين شڪلن جي وچ ۾ لاڳاپن سان تعلق رکي ٿي. بجلي ۽ مقناطيس جو اڀياس فزڪس جي هڪ واحد شاخ، برقناطيسيت (Electromagnetism)، طور ڪيو ويو آهي جڏهن کان انهن جي وچ ۾ گهرو تعلق 19هين صدي جي شروعات ۾ دريافت ڪيو ويو؛ ته هڪ برقي ڪرنٽ هڪ مقناطيسي ميدان کي جنم ڏئي ٿو ۽ هڪ تبديل ٿيندڙ مقناطيسي ميدان هڪ برقي ڪرنٽ کي جنم ڏئي ٿو. برق سڪونيات (Electrostatics)، سڪون جي حالت ۾ برقي چارج، اليڪٽروڊائينامڪس حرڪت واري چارجن سان  ۽ ميگنيٽواسٽيٽڪ، سڪون واري حالت م  مقناطيسي قطبن سان تعلق رکي ٿي. 

=== جديد ===
{{Main|جديد طبيعيات}}
ڪلاسيڪل فزڪس عام طور تي مادي ۽ توانائي سان واسطو رکي ٿي مشاهدي جي عام پيماني تي، جڏهن ته جديد طبعيات جو گهڻو تعلق مادو ۽ توانائي جي انتهائي حالتن هيٺ يا تمام وڏي يا تمام ننڍي پيماني تي آهي. مثال طور، ايٽمي ۽ ايٽمي فزڪس جي مطالعي جو معاملو ننڍي پيماني تي، جنهن تي ڪيميائي عناصر کي سڃاڻي سگهجي ٿو. ابتدائي ذرات جي فزڪس اڃا به ننڍي پيماني تي آهي ڇو ته ان جو تعلق مادي جي بنيادي يونٽن سان آهي. فزڪس جي هن شاخ کي اعليٰ توانائي واري فزڪس جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ ڪيترن ئي قسمن جا ذرڙا پيدا ڪرڻ لاءِ انتهائي اعليٰ توانائيون ضروري هونديون آهن. هن پيماني تي، خلا، وقت، مادو ۽ توانائي جا عام، عام حساس تصور هاڻي صحيح نه آهن.فزڪس جي هن شاخ کي اعليٰ توانائي واري فزڪس جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ ڪيترن ئي قسمن جا ذرڙا پيدا ڪرڻ لاءِ انتهائي اعليٰ توانائيون ضروري هونديون آهن. هن پيماني تي، خلا، وقت، مادو ۽ توانائي جا عام، عام حساس تصور هاڻي صحيح نه آهن. &lt;ref&gt;{{harvnb|Tipler|Llewellyn|2003|pp=269, 477, 561}}&lt;/ref&gt;

جديد فزڪس جا ٻه مکيه نظريا خلاء، وقت ۽ مادو جي تصورن جي مختلف تصوير پيش ڪن ٿا، جيڪي ڪلاسيڪل فزڪس پاران پيش ڪيا ويا آهن. ڪلاسيڪل ميڪانڪس فطرت کي لڳاتار لڳندو آهي، جڏهن ته ڪوانٽم ٿيوري جو تعلق ائٽمي ۽ ذيلي ائٽمي سطح تي ڪيترن ئي واقعن جي جدا جدا نوعيت سان آهي ۽ اهڙن واقعن جي وضاحت ۾ ذرڙن ۽ لهرن جي مڪمل ڪندڙ پهلوئن سان. رشتي جي نظريي جو تعلق ان واقعن جي وضاحت سان آهي جيڪو هڪ فريم آف ريفرنس ۾ ٿئي ٿو جيڪو مبصر جي حوالي سان حرڪت ۾ آهي. ڪشش ثقل جي شعبن جي غير موجودگيءَ ۾ ڪشش ثقل جي خاص نظريي جو تعلق حرڪت سان آهي ۽ ڪشش ثقل سان ان جو لاڳاپو ۽ تحرڪ سان تعلق جو عام نظريو. ٻئي ڪوانٽم ٿيوري ۽ ٿيوري آف ريٽليٽيٽي جديد فزڪس جي ڪيترن ئي شعبن ۾ ايپليڪيشنون ڳولين ٿا.&lt;ref&gt;{{harvnb|Tipler|Llewellyn|2003|pp=1–4, 115, 185–187}}&lt;/ref&gt;

==== جديد فزڪس ۾ بنيادي تصورات ====
* ڪارڻ [[Causality (physics)|Causality]]
* همٿ [[Principle of covariance|Covariance]]
* عمل [[Action (physics)|Action]]
* جسماني ميدان [[Physical field]]
* سميٽري  [[symmetry (physics)|Symmetry]]
* جسماني رابطي  [[Physical interaction]]
* شمارياتي مجموعو  [[Statistical ensemble]]
* مقدار  [[Quantum]]
* موج  [[Wave]]
* ذرو [[Particle]]

=== فرق ===
[[File:Modernphysicsfields.svg|thumb|upright=1.5|left|فزڪس جي بنيادي ڊومينز]]
جڏهن ته فزڪس جو مقصد خود عالمگير قانونن کي ڳولڻ آهي، ان جا نظريا قابل اطلاق جي واضح ڊومينز ۾ آهن.[[File:Solvay conference 1927.jpg|thumb|right|upright=1.2|1927 جي سولوي ڪانفرنس، ممتاز فزڪسدانن جهڙوڪ البرٽ آئنسٽائن، ورنر هيسنبرگ، ميڪس پلانڪ، هينڊرڪ لورينٽز، نيلس بوهر، ماري ڪيوري، ايروين شروڊنگر ۽ پال ڊيرڪ سان|alt=1927 جي سولوي ڪانفرنس، ممتاز فزڪسدانن جهڙوڪ البرٽ آئنسٽائن، ورنر هيسنبرگ، ميڪس پلانڪ، هينڊرڪ لورينٽز، نيلس بوهر، ماري ڪيوري، ايروين شروڊنگر ۽ پال ڊيرڪ سان.]]

سولائيءَ سان ڳالھائيندي، ڪلاسيڪل فزڪس جا قانون درست طور تي انھن سسٽمن کي بيان ڪن ٿا جن جا اھم ڊگھائي اسڪيل ايٽمي اسڪيل کان وڌيڪ آھن ۽ جن جون حرڪتون روشنيءَ جي رفتار کان تمام گھٽ آھن. هن ڊومين جي ٻاهران، مشاهدو ڪلاسيڪل ميڪيڪل پاران مهيا ڪيل اڳڪٿين سان نه ملندو آهي. آئن اسٽائن اسپيشل ريٽليٽيٽي جي فريم ورڪ ۾ حصو ورتو، جنهن مطلق وقت ۽ خلا جي تصورن کي اسپيس ٽائيم سان تبديل ڪيو ۽ انهن سسٽم جي صحيح وضاحت جي اجازت ڏني جن جا جزا روشنيءَ جي رفتار تائين پهچن ٿا. ميڪس پلانڪ, شروڊنگر ۽ ٻين ڪوانٽم ميڪانڪس متعارف ڪرايا، ذرڙن ۽ ڳالهين جو هڪ امڪاني تصور جيڪو ايٽمي ۽ ذيلي ائٽمي اسڪيلن جي صحيح وضاحت جي اجازت ڏئي ٿو. بعد ۾، ڪوانٽم فيلڊ ٿيوري گڏيل ڪوانٽم ميڪانڪس ۽ اسپيشل ريٽليٽيٽي. عام رشتي جي اجازت ڏني وئي هڪ متحرڪ، وکر ٿيل اسپيس ٽائيم، جنهن سان تمام وڏا نظام ۽ ڪائنات جي وڏي پيماني تي ڍانچي کي چڱي طرح بيان ڪري سگهجي ٿو. عام لاڳاپو اڃا تائين ٻين بنيادي وضاحتن سان متحد نه ڪيو ويو آهي. ڪوانٽم ڪشش ثقل جا ڪيترائي اميدوار نظريا ٺاهيا پيا وڃن.

== فزڪس جو شاخون ==
فزڪس جو ڪجهہ اهم شاخون هيٺ ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;maxwell1878-physicalscience3&quot;&gt;{{harvnb|Maxwell|1878|p=9}} &quot;Physical science is that department of knowledge which relates to the order of nature, or, in other words, to the regular succession of events.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;youngfreedman2014p14&quot;&gt;{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=1}} &quot;Physics is one of the most fundamental of the sciences. Scientists of all disciplines use the ideas of physics, including chemists who study the structure of molecules, paleontologists who try to reconstruct how dinosaurs walked, and climatologists who study how human activities affect the atmosphere and oceans. Physics is also the foundation of all engineering and technology. No engineer could design a flat-screen TV, an interplanetary spacecraft, or even a better mousetrap without first understanding the basic laws of physics. (...) You will come to see physics as a towering achievement of the human intellect in its quest to understand our world and ourselves.&quot;&lt;/ref&gt;

* [[ميڪانيات]]
* [[برقيات|برق سڪونيات]]
* [[برقناطيسيت]]
* [[ٿرموڊائنامڪس]]
* [[ڪوانٽم مڪينڪس]]
* [[سولڊ اسٽيٽ فزڪس|سالڊ اسٽيٽ فزڪس]]
* [[نيوڪليئر فزڪس|نيوڪليائي فزڪس]]
* [[ميڪانيات|فلوئڊ مڪينڪس]]
* [[پلازما (فزڪس)|پلازما فزڪس]]
* [[فلڪيات|آسٽرو فزڪس]]
* [[ائٽمي فزڪس]]
* [[پارٽيڪل فزڪس]]

{{multiple image | perrow = 4 | total_width = 350 
| footer = فزڪس جي مختلف شعبن جا رجحان ۽ عمل. مٿي کان گھڙيال جي طرف: هڪ نيوٽن جو پنڊال ([[ڪلاسيڪل ميڪينڪس]])، هڪ برفاني وهڪري ۾ اينٽروپڪ تبديليون ([[ٿرموڊائنامڪس]])، هڪ چلادني شڪل (لهرون، اوسيليشن ۽ [[صوتيات]])، اورورا بوريلس ([[جيو فزڪس]] ۽ [[اليڪٽرومگنيٽزم]])، هڪ ڪيڙو جيڪو تلاءَ ۾ تري رهيو آهي ([[فلوئڊ ميڪينڪس]] ۽ [[بايو فزڪس]])، گريويٽيشنل لينسنگ ([[اسٽرو فزڪس]]، [[بصريات|آپٽڪس]] ۽ رليٽيوٽي)، ڊبل سلٽ تجربو (ڪوانٽم ميڪينڪس)، ۽ بيٽا تابڪاري زوال جو هڪ فينمين ڊاگرام (نيوڪليائي فزڪس ۽ پارٽيڪل فزڪس).

{{efn|
Information regarding the images in the footer was trimmed, the full descriptions are below:

*'''[[Mechanics]]''': a photo of a [[Newton's cradle]], which, when in motion, demonstrates the [[Conservation law|conservation laws]] of [[momentum]] and [[energy]] in classical mechanics.

*'''[[Thermodynamics]]''': a diptych showing a [[snowflake]] before (left) and after (right) [[melting]], illustrating the increase in [[entropy]] through the visible loss of structural [[order and disorder|order]] and morphological specificity, thereby widening the range of possible microstates (i.e. [[Boltzmann's entropy formula|S = k ln W]]). &lt;ref&gt;
Koenigstorfer, Stephan (2017). &lt;i&gt;From Uniquity to Ubiquity: The Story of a Snowflake&lt;/i&gt;. Available at: http://www.koenigstorfer.com/science-article.pdf. Koenigstorfer notes that “the complex structures disappear first” and that the snowflake “continues to transform until it is in spherical blobs,” describing the melting process as “a beautiful, large scale example of an increase in entropy,”
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
Krzanowski, Roman (2023). &lt;i&gt;An Inquiry Concerning the Persistence of Physical Information&lt;/i&gt;. &lt;i&gt;Philosophies&lt;/i&gt; 8(2): 41. Available at: https://www.mdpi.com/2409-9287/8/2/41. Krzanowski describes snowflakes as “low-entropy complexes” and explains that “The reverse applies when the snowflake dissolves, with the energy influx increasing the local entropy as the snowflake transitions from an organized crystal state to a less organized (with higher entropy) liquid state,” noting that information in snowflakes is disclosed through their “complex morphologies”
&lt;/ref&gt;

*'''[[Wave]]s''', '''[[Oscillation]]s''' &amp; '''[[Acoustics]]''': perturbations propagating through a [[Chladni plate]], forming [[standing wave]] patterns where [[resonance]] causes the sand on the plate to arrange in geometric figures.

*'''[[Electromagnetism]]''' &amp; '''[[Geophysics]]''': the [[aurora borealis]], a natural phenomenon involving [[Charged particle|charged particles]]' behaviour in the Earth's [[magnetosphere]].

*'''[[Fluid mechanics]]''' &amp; '''[[Biophysics]]''': a water strider using the [[surface tension]] of water to float across a pond.

*'''[[Astrophysics]]''', '''[[theory of relativity|Relativity]]''' &amp; '''[[Optics]]''': an [[Astrophotography|astrophotograph]] distorted by [[Gravitational lens|gravitational lensing]], a relativistic effect in which immense gravitational environments influence the motion of [[photons]].

*'''[[Quantum mechanics]]''': a diagrammatic representation of the [[Double-slit experiment|double‑slit experiment]], illustrating [[Wave–particle duality|wave‑particle duality]]. Particles passing through two slits and impinging on a surface produce a pattern resembling [[diffraction|wave diffraction]] and [[wave interference]].

*'''[[Particle physics]]''' &amp; '''[[Nuclear physics]]''': a [[Feynman diagram]] representing [[beta decay]].

These are just some of the many branches of physics. Others include (but are not limited to): '''[[continuum mechanics]]''', '''[[condensed matter physics]]''', '''[[plasma physics]]''', '''[[statistical mechanics]]''', '''[[medical physics]]''', '''[[cosmology]]''', '''[[quantum field theory]]''', '''[[astroparticle physics]]''' and more.}}: a [[Newton's cradle]] ('''[[classical mechanics]]'''), [[Entropy|entropic]] changes in a [[snowflake]] ('''[[thermodynamics]]'''), a [[Chladni figure]] ('''[[wave]]s''', '''[[Oscillation|oscillations]]''' &amp; '''[[acoustics]]'''), the [[aurora borealis]] ('''[[geophysics]]''' &amp; '''[[electromagnetism]]'''), an insect floating across a pond ('''[[fluid mechanics]]''' &amp; '''[[biophysics]]'''), [[gravitational lensing]] ('''[[astrophysics]]''', '''[[optics]]''' &amp; '''[[theory of relativity|relativity]]'''), the [[double-slit experiment]] ('''[[quantum mechanics]]'''), and a [[Feynman diagram]] of [[beta decay]] ('''[[nuclear physics]]''' &amp; '''[[particle physics]]''').
 
| image1 = Newton's Cradle.jpg 
| image2 = Snowflake – Before and After Melting (Composite, but with square reshaping).jpg 
| image3 = Quadratic Chladni plate square cropped version.jpg
| image4 = Virmalised 18.03.15 (4).jpg
| image5 = Feynman Diagram - Negative Beta Decay.png
| image6 = Doubleslitexperiment.svg
| image7 = Gravitational lens found in the DESI Legacy Surveys data (noirlab2104c).jpg 
| image8 = Gerridae P1060211a.jpg
}}

==ٻين شعبن سان تعلق== 
==تحقيق==
==تعليم==
فزڪس جي تعليم يا فزڪس جي تدريس مان مراد اهي تعليمي طريقا آهن جيڪي هن وقت فزڪس سيکارڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. پيشي کي فزڪس جي تعليم ڏيندڙ يا فزڪس ٽيچر سڏيو ويندو آهي. فزڪس جي تعليم جي تحقيق مان مراد آهي تدريسي تحقيق جو هڪ علائقو جيڪو انهن طريقن کي بهتر بڻائڻ چاهي ٿو. تاريخي طور تي، فزڪس کي هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج جي سطح تي، بنيادي طور تي ليڪچر جي طريقي ۽ ليبارٽري مشقن، جنهن جو مقصد ليڪچرن ۾ سيکاريل تصورن جي تصديق ڪرڻ آهي، سان سيکاريو ويندو آهي. اهي تصور بهتر سمجهيا ويندا آهن جڏهن ليڪچرز سان گڏ مظاهرن، هٿ سان استعمال ٿيندڙ تجربن ۽ سوالن سان گڏ هجن جيڪي شاگردن کي غور ڪرڻ گهرجن ته ڪنهن تجربي ۾ ڇا ٿيندو ۽ ڇو ٿيندو آهي؟ شاگرد جيڪي فعال سکيا ۾ حصو وٺندا آهن مثال طور هٿ سان تجربن سان پاڻ کي دريافت ڪرڻ ذريعي، آزمائش ۽ غلطي جي ذريعي اهي فزڪس ۾ واقعن بابت پنهنجن اڳڪٿين کي تبديل ڪرڻ ۽ بنيادي تصورن کي دريافت ڪرڻ سکندا آهن. فزڪس جي تعليم سائنس جي تعليم جي وسيع علائقي جو حصو آهي.

==ڪيريئر==
هڪ طبيعيات دان (Physicist) هڪ سائنسدان آهي جيڪو فزڪس جي شعبي ۾ ماهر هوندو آهي، جيڪو هر وقت ۽ وقت جي ماپ ۾ طبيعي ڪائنات ۾، مادي ۽ توانائي جي رابطي کي شامل ڪري ٿو. طبیعیات دان عام طور تي مظهرن جي بنيادي يا حتمي سببن ۾ دلچسپي وٺندا آهن ۽ عام طور تي انهن جي سمجھ کي رياضياتي اصطلاحن ۾ ترتيب ڏيندا آهن. اهي تحقيقي شعبن جي وسيع رينج ۾ ڪم ڪن ٿا، جيڪا تمام ڊگھي اسڪيلن تي پکڙيل آهن: ذيلي ايٽمي ۽ ذرڙي فزڪس کان وٺي، حياتياتي فزڪس ذريعي، ڪائناتي ڊگھائي اسڪيلن تائين جيڪي سڄي ڪائنات کي شامل ڪن ٿا. فيلڊ ۾ عام طور تي ٻن قسمن جا طبيعيات دان شامل آهن:
# تجرباتي طبيعيات دان، جيڪي قدرتي مظهر جي مشاهدي ۽ تجربن جي ترقي ۽ تجزيي ۾ ماهر آهن ۽
# نظرياتي طبيعيات دان، جيڪا قدرتي رجحان کي منطقي، وضاحت ۽ اڳڪٿي ڪرڻ لاء، طبيعي نظامن جي رياضياتي ماڊلنگ ۾ ماهر آهن. 

طبيعيات دان پنهنجي علم کي عملي مسئلن کي حل ڪرڻ يا نئين ٽيڪنالاجيز (جنهن کي اپلائيڊ فزڪس يا انجنيئرنگ فزڪس جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو) جي ترقيءَ لاءِ لاڳو ڪري سگهن ٿا.

==پڻ ڏسو==
* [[ارضيات|ڌرتي سائنس]]: ڌرتي سان لاڳاپيل قدرتي سائنس جا شعبا. 
* [[نيوروفزڪس]]: بائيو فزڪس جي شاخ جيڪا نروس سسٽم بابت معلومات حاصل ڪرڻ لاءِ جسماني طريقن جي ترقي ۽ استعمال سان واسطو رکي ٿي. 
* [[سائيڪوفزڪس]]: علم جي شاخ جيڪا جسماني محرڪ ۽ نفسياتي تصور سان لاڳاپيل آهي. 
* رياضي ۽ فزڪس جي وچ ۾ تعلق 
* سائنس سياحت: قابل ذڪر سائنس جي جڳهن ڏانهن سفر 
* فزڪس ۾ اهم اشاعتن جي فهرست 
* [[مشهور طبيعيات دانن جي فهرست|مشھور طبيعيات دانن جي فهرست]]
* [[نوبل انعام حاصل ڪندڙن جي فهرست|فزڪس ۾ نوبل انعام ماڻيندڙن جي فهرست]]
* فزڪس جي مساواتن جي فهرست

==خارجي لنڪس==
{{Sister project links}}
* [https://quantamagazine.org/physics Physics at Quanta Magazine]
* [http://math.ucr.edu/home/baez/physics/ Usenet Physics FAQ] – FAQ compiled by sci.physics and other physics newsgroups
* [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/ Website of the Nobel Prize in physics] – Award for outstanding contributions to the subject
* [http://scienceworld.wolfram.com/physics/ World of Physics] – Online encyclopedic dictionary of physics
* [https://www.nature.com/nphys/ ''Nature Physics''] – Academic journal
* [http://physics.aps.org/ Physics] – Online magazine by the [[American Physical Society]]
* {{curlie|/Science/Physics/Publications/|Physics/Publications}} – Directory of physics related media
* [http://www.vega.org.uk/ The Vega Science Trust] – Science videos, including physics
* [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/Hbase/hframe.html HyperPhysics website] – Physics and astronomy mind-map from [[Georgia State University]]
* [https://ocw.mit.edu/courses/physics/ Physics at MIT OpenCourseWare] – Online course material from [[Massachusetts Institute of Technology]]
* [https://feynmanlectures.caltech.edu The Feynman Lectures on Physics]

{{Authority control}}

[[زمرو:طبيعيات]]
[[زمرو:درسي علم]]
[[زمرو:سائنس جا شعبا]]
[[زمرو:علم طبعي سائنس]]

==حوالا==
{{حوالا}}
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;</text>
      <sha1>okftbac3e9lm2s7o33x98hez0489ui1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390041</id>
      <parentid>390040</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T01:49:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67522" sha1="9ic4vvn6mcrm7as7lwt1xhz870c6ovp" xml:space="preserve">{{Short description|Scientific field of study}}
[[فائل:CollageFisica.jpg|300px|thumb|طبيعي مظاهر جا مختلف مثال {{further|طبيعيات جو خاڪو}}]]
'''طبیعیات''' يا  '''فزڪس''' (Physics)  علم  جي اها شاخ جنھن ۾  [[مادي]] ۽ [[توانائي]] جي خاصيتن ۽انهن جي هڪ ٻئي تي اثر بابت مطالعا ۽ مشاهدا ڪيا ويندا آهن. فزڪس مادي جو سائنسي مطالعو آهي، ان جي بنيادي جزن ۾ مادي جي حرڪت، خلا ۽ وقت جي اندر ان جي رويي ۽ توانائي ۽ قوتن جي لاڳاپيل اينٽيٽيون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;maxwell1878-physicalscience2&quot;&gt;{{harvnb|Maxwell|1878|p=9}} &quot;طبعياتي سائنس علم جو اهو شعبو آهي، جيڪو فطرت جي نظام، يا ٻين لفظن ۾، واقعن جي باقاعده ۽ منظم تسلسل سان واسطو رکي ٿو..&quot;&lt;/ref&gt; فزڪس سڀ کان بنيادي سائنسي شعبن (Disciplines) مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;youngfreedman2014p1&quot;&gt;{{harvnb |Young|Freedman|2014|p=1}} &quot;طبعيات سائنس جي سڀ کان بنيادي شاخن مان هڪ آهي. مختلف شعبن جا سائنسدان، جهڙوڪ ماليڪيولن جي بناوت جو مطالعو ڪندڙ [[ڪيميا]]دان، [[ڊائناسور]]ن جي هلڻ جي انداز کي ٻيهر تعمير ڪندڙ [[قديم حياتيات]] جا ماهر، ۽ انساني سرگرمين جا [[فضا]] ۽ [[سمنڊ]]ن تي اثر جانچيندڙ [[آبهوايات]] جا ماهر، سڀئي طبعيات جي نظرين مان فائدو وٺن ٿا. طبعيات سموري [[انجنيئرنگ]] ۽ [[ٽيڪنالاجي]] جو پڻ بنياد آهي. طبعيات جي بنيادي قانونن کي سمجهڻ کان سواءِ ڪو به انجنيئر نه ته فليٽ اسڪرين ٽيليويزن، نه بين السياروي خلائي جهاز، ۽ نه ئي ڪنهن سادي اوزار کي وڌيڪ بهتر نموني سان ڊزائن ڪري سگهي ٿو. طبعيات انسان جي ذهانت جي انهن وڏين علمي ڪاميابين مان هڪ آهي، جيڪا اسان کي پنهنجي دنيا ۽ پنهنجي وجود کي سمجهڻ جي جستجو ۾ اڳتي وڌائي ٿي.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;youngfreedman2014p2&quot;&gt;{{harvnb |Young|Freedman|2014|p=2}} &quot;طبعيات هڪ [[تجرباتي سائنس]] آهي. طبعيات جا ماهر فطرت ۾ پيش ايندڙ واقعن جو مشاهدو ڪن ٿا ۽ انهن واقعن جي وچ ۾ موجود باقاعده نمونن ۽ لاڳاپن کي ڳولڻ جي ڪوشش ڪن ٿا.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;holzner2003-physics&quot;&gt;{{harvnb|Holzner|2006|p=7}} &quot;Physics is the study of your world and the world and universe around you.&quot;&lt;/ref&gt; هڪ سائنسدان جيڪو فزڪس جي شعبي ۾ ماهر آهي، ان کي طبیعیات دان (Physicist) سڏيو ويندو آهي. طبیعیات جي هڪ نئين تعريف بہ سامهون آئي آهي جنهن مطابق طبیعیات، ڪائنات جي باري ۾ ڄاڻ جو علم آهي جنهن ۾ اسان ڪائنات ۾ موجود ننڍي کان ننڍي شيءِ کان ديوقامت تارن بابت پروڙ حاصل ڪندا آهيون. [[آئزڪ نيوٽن|نيوٽن]]، [[گليليئو گليليئي|گليليو]] کي ڪلاسيڪی طبیعیات جڏهن تہ [[البرٽ آئنسٽائن|آئنسٽائن]]، [[ارون شروڊنگر|ارون شروڊينگر]]، [[ميڪس پلانڪ]] کي [[جديد طبيعيات|جديد طبیعیات]] جو ابو سڏيو ويندو آهي.

فزڪس قديم ترين علمي شعبن مان هڪ آهي ۽ ان ۾ [[فلڪيات]] جي شموليت ذريعي، شايد سڀ کان پراڻو آهي.&lt;ref name=&quot;krupp20032&quot;&gt;{{harvnb|Krupp|2003}}&lt;/ref&gt; گذريل ٻن هزارن سالن کان گهڻو وقت، فزڪس، [[علم ڪيميا]]، [[حياتيات]] ۽ [[رياضي]] جون ڪجهه شاخون [[قدرتي فلاسفي|قدرتي فلسفي]] جو حصو هيون، پر 17هين صديءَ ۾ سائنسي انقلاب دوران، اهي ۽ قدرتي سائنس الڳ الڳ تحقيقي ڪوششن ۾ شامل ٿي ويا. فزڪس تحقيق جي ڪيترن ئي بين الاقوامي شعبن سان ٽڪراءُ ڪري ٿو، جهڙوڪ حياتياتي فزڪس ۽ ڪوانٽم ڪيمسٽري ۽ فزڪس جون حدون سختيءَ سان بيان ٿيل نه آهن. فزڪس ۾ نوان خيال اڪثر ڪري ٻين سائنسن پاران اڀياس ڪيل بنيادي ميکانزم جي وضاحت ڪن ٿا ۽ انهن ۽ ٻين علمي شعبن جهڙوڪ [[رياضي]] ۽ [[فلسفو]] ۾ تحقيق جا نوان رستا تجويز ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;youngfreedman2014p12&quot;&gt;{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=1}} &quot;Physics is one of the most fundamental of the sciences. Scientists of all disciplines use the ideas of physics, including chemists who study the structure of molecules, paleontologists who try to reconstruct how dinosaurs walked, and climatologists who study how human activities affect the atmosphere and oceans. Physics is also the foundation of all engineering and technology. No engineer could design a flat-screen TV, an interplanetary spacecraft, or even a better mousetrap without first understanding the basic laws of physics. (...) You will come to see physics as a towering achievement of the human intellect in its quest to understand our world and ourselves.&quot;&lt;/ref&gt;

فزڪس ۾ ترقيون اڪثر ڪري نئين ٽيڪنالاجي کي فعال ڪن ٿيون. مثال طور، [[برقناطيسيت|اليڪٽرومگنيٽزم]]، [[سولڊ اسٽيٽ فزڪس]] ۽ [[ايٽمي فزڪس]] جي سمجھ ۾ اڳڀرائي سڌو سنئون نئين پراڊڪٽن جي ترقيءَ جو سبب بڻيون، جن جديد دور جي سماج کي ڊرامائي طور تي تبديل ڪري ڇڏيو آهن، جهڙوڪ ٽيليويزن، ڪمپيوٽر ۽ ايٽمي هٿيار؛&lt;ref name=&quot;youngfreedman2014p13&quot;&gt;{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=1}} &quot;طبعيات سائنس جي سڀ کان بنيادي شاخن مان هڪ آهي. هر شعبي جا سائنسدان طبعيات جي اصولن ۽ نظرين مان فائدو وٺندا آهن، جن ۾ [[ڪيميا]]دان، جيڪي ماليڪيولن جي بناوت جو مطالعو ڪن ٿا؛ [[قديم حياتيات]] جا ماهر، جيڪي [[ڊائناسور]]ن جي هلڻ جي طريقي کي ٻيهر سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا؛ ۽ [[آبهوايات]] جا ماهر، جيڪي انساني سرگرمين جا [[فضا]] ۽ [[سمنڊ]]ن تي اثر جاچين ٿا، شامل آهن. طبعيات سموري [[انجنيئرنگ]] ۽ [[ٽيڪنالاجي]] جو بنياد پڻ آهي. طبعيات جي بنيادي قانونن کي سمجهڻ کان سواءِ ڪو به انجنيئر نه فليٽ اسڪرين ٽيليويزن، نه بين السياروي خلائي جهاز، ۽ نه ئي ڪو وڌيڪ بهتر اوزار تيار ڪري سگهي ٿو. طبعيات، دنيا ۽ پنهنجي وجود کي سمجهڻ جي انساني جستجو ۾، انساني عقل جي عظيم ترين علمي ڪاميابين مان هڪ آهي..&quot;&lt;/ref&gt; [[ٿرموڊائنامڪس]] ۾ ترقي، صنعتي ترقيءَ جو سبب بڻي ۽ [[ميڪانيات]] ۾ ترقيءَ علم احصاء  (Calculus) جي ترقيءَ کي متاثر ڪيو.[[File:CMB_Timeline300_no_WMAP.jpg|upright=1.8|thumb|right|فزڪس ۾ [[بگ بينگ|بگ بينگ نظريي]] مطابق ڪائنات جي توسيع]]

==نالو==
لفظ فزڪس [[لاطيني]] فزڪس (فطرت جو مطالعو) مان ورتل آهي، جيڪو خود [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ &quot;φυσική&quot; (فزيڪي، مطلب: فطري سائنس) جو قرض ورتو ويو آهي، جو هڪ  يوناني  اصطلاح &quot;φύσις&quot; (فزيس، مطلب: اصل، [[فطرت (فلاسفي)|فطرت]]) مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;etymonline-physics&quot;&gt;{{cite web |title=physics |website=[[Online Etymology Dictionary]] |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=physics&amp;allowed_in_frame=0|access-date=2016-11-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161224191507/http://www.etymonline.com/index.php?term=physics&amp;allowed_in_frame=0 |archive-date=24 December 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;etymonline-physic&quot;&gt;{{cite web |title=physic |website=[[Online Etymology Dictionary]] |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=physic&amp;allowed_in_frame=0 |access-date=2016-11-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161224173651/http://www.etymonline.com/index.php?term=physic&amp;allowed_in_frame=0 |archive-date=24 December 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LSJ&quot;&gt;{{LSJ|fu/sis|φύσις}}, {{LSJ|fusiko/s|φυσική}}, {{LSJ|e)pisth/mh|ἐπιστήμη|ref}}&lt;/ref&gt;

==فزڪس جي تاريخ==
{{Main|فزڪس جي تاريخ }}
===قدیم فلڪيات===
{{Main|فلڪيات جي تاريخ }}
[[File:Senenmut-Grab.JPG|thumb|right|upright=1.8|&lt;small&gt;قديم مصري فلڪيات، يادگارن، جهڙوڪ مصر جي اٺين خاندان کان سينموت جي مقبري جي ڇت، ۾ ظاهر ٿئي ٿو.&lt;/small&gt;]]

[[فلڪيات]] (Astronomy) قديم ترين قدرتي سائنسن مان هڪ آهي. 3000 قبل مسيح کان اڳ واري تهذيب، جهڙوڪ سومیري، قديم مصري ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب، سج، چنڊ ۽ تارن جي حرڪت بابت اڳڪٿي ڪندڙ علم ۽ بنيادي ڄاڻ رکندڙ هئي. ستارا ۽ سيارا، جنھن جی باری م کي ديوتا جي نمائندگي ڪرڻ جو گمان ھو، اڪثر ڪري پوڄا ڪندا هئا. جڏهن ته ستارن جي مشاهدي واري پوزيشن جي وضاحت اڪثر غير سائنسي ۽ ثبوتن جي کوٽ سان هئي، انهن ابتدائي مشاهدن بعد ۾ فلڪيات جو بنياد وڌو. ڇاڪاڻ ته ستارن کي آسمان جي چوڌاري وڏن دائرن کي پار ڪندي مليو، جيڪو سيارن جي پوزيشن جي وضاحت نه ڪري سگهيو. 

اسگیر آبوئی (Asger Aaboe) جي مطابق، مغربي فلڪيات جي شروعات [[ميسوپوٽيميا]] ۾ ملي سگهي ٿي ۽ صحيح سائنس ۾ مغربي ڪوششون دير سان بابل جي فلڪيات مان نڪتل آهن.&lt;ref name=&quot;aaboe19912&quot;&gt;{{harvnb|Aaboe|1991}}&lt;/ref&gt; مصري فلڪيات جي ماهرن يادگار ڇڏيا جن ۾ ستارن ۽ آسماني جسمن جي حرڪتن جي ڄاڻ ڏيکاري ٿي، &lt;ref name=&quot;clagett19952&quot;&gt;{{harvnb|Clagett|1995}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته يوناني شاعر [[هومر]] پنهنجي ایليڊ ۽ اوڊيسي ۾ مختلف آسماني شين بابت لکيو؛ بعد ۾ يوناني فلڪيات دان، اتر اڌ گول مان نظر ايندڙ اڪثر تارن لاءِ نالا مهيا ڪيا، جيڪي اڄ به استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;thurston19942&quot;&gt;{{harvnb|Thurston|1994}}&lt;/ref&gt;
===قدرتي فلاسفي===
{{main|قدرتي فلاسفي}}

قدرتي فلسفو يونان ۾ قديم دور (650 ق.م. - 480 ق.م) ۾ شروع ٿيو، جڏهن [[سقراط]] کان اڳ جا فلسفي جهڙوڪ [[ٿيلس]]، قدرتي رجحان جي غير فطري وضاحتن کي رد ڪري ڇڏيو ۽ اعلان ڪيو ته هر واقعي جو هڪ قدرتي سبب آهي. انهن تجويز ڪيل نظريا دليل ۽ مشاهدي جي ذريعي تصديق ڪيا ۽ انهن جا ڪيترائي مفروضا تجربي ۾ ڪامياب ثابت ٿيا؛&lt;ref name=&quot;lloyd1970pp108-1092&quot;&gt;{{harvnb|Lloyd|1970|pp=108–109}}&lt;/ref&gt;مثال طور، ائٽمزم، جن کي [[ليوسيپس]] ۽ سندس شاگرد [[ڊيموڪريٽس]] پاران تجويز ڪيو ويو، 2000 سالن کان پوءِ صحيح ثابت ٿيو.

===ارسطو ۽ قديم يوناني فزڪس===
[[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|upright|[[ارسطو]] (384 - 322 ق.م)]]
يونان ۾ ڪلاسيڪل دور ۾ (ڇهين، پنجين ۽ چوٿين صدي قبل مسيح) ۽ هيلينسٽڪ زماني ۾، قدرتي فلسفو تحقيق جي ڪيترن ئي خطن سان ترقي ڪئي. [[ارسطو]] (يوناني ٻولي: Ἀριστοτέλης؛ 384 - 322 ق.م) [[افلاطون]] جو شاگرد، ڪيترن ئي مضمونن تي لکيو، جنهن ۾، چوٿين صدي قبل مسيح ۾ ”فزڪس“ تي هڪ اهم مقالو به شامل آهي. ارسطوءَ جي فزڪس جو اثر ٻن هزارن سالن تائين رهيو. هن جي نقطه نظر ڪجهه محدود مشاهدي کي منطقي ڪٽائي واري دليلن سان ملايو، پر ڪٽيل بيانن جي تجرباتي تصديق تي ڀروسو نه ڪيو. فزڪس ۾ ارسطو جو بنيادي ڪم، جيتوڻيڪ بلڪل ناقص هو، هن جو طريقو اڄ مڪمل طور تي ختم ٿي چڪو آهي، پر هن هڪ فريم ورڪ ٺاهيو جنهن جي مدد سان بعد ۾ مفڪرن ان شعبي کي وڌيڪ ترقي ڏني. 

هن چار عنصرن جي نظريي سان [[حرڪت (فزڪس)|حرڪت]] (۽ [[ڪشش ثقل]]) جهڙن خيالن جي وضاحت ڪئي. ارسطو جو خيال هو ته چئن ڪلاسيڪي عنصرن (هوا، باهه، پاڻي، زمين) مان هر هڪ کي پنهنجي فطري جاءِ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|title=Daily 40 no. 2 – Aristotle and the Four Simple Bodies and Elements|website=Cal State LA|archive-url=https://web.archive.org/web/20230106231001/https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|archive-date=6 January 2023|access-date=27 September 2023}}&lt;/ref&gt; انهن جي مختلف [[ڪثافت|ڪثافتن]] جي ڪري، هر عنصر فضا ۾ پنهنجي مخصوص جڳهه ڏانهن موٽندو آهي. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blogs.umass.edu/p139ell/2012/10/14/natural-philosophy-aristotle/|title=Natural Philosophy: Aristotle {{!}} Physics 139|last=tbcaldwe|date=14 October 2012|language=en-US|access-date=17 December 2022}}&lt;/ref&gt; تنهن ڪري، باهه، انهن جي وزن جي ڪري، چوٽي تي هوندي آهي، باهه هيٺ هوا، پوء پاڻي ۽ پوء آخر ۾ زمين (مٽي) هوندي آهي. هن اهو به چيو ته جڏهن هڪ عنصر جو هڪ ننڍڙو مقدار ٻئي جي قدرتي جاء تي داخل ٿئي ٿو، گهٽ گهڻائي عنصر خود بخود پنهنجي قدرتي جڳهه ڏانهن ويندا آهن. مثال طور، جيڪڏهن زمين تي باهه لڳندي آهي، ته شعلا هوا ۾ اڀري ويندا آهن ته جيئن واپس پنهنجي قدرتي جاءِ تي وڃڻ جي ڪوشش ڪري، جتي اهو تعلق رکي ٿو.

ارسطو حرڪت جي مثال کي هڪ وجود جي طور تي بيان ڪيو آهي جيڪو هڪ ئي جسم ۾ مختلف علائقن کي شامل ڪري ٿو. اهڙيء طرح، هڪ شخص جيڪو هڪ جڳهه (الف) تي آهي هڪ نئين جڳهه (ب) ڏانهن منتقل ڪري سگهي ٿو ۽ اڃا تائين ساڳئي مقدار ۾ جاء وٺي سگھي ٿو. اهو ارسطو جي نظریي سان شامل آهي ته حرڪت هڪ تسلسل آهي. معاملي جي لحاظ کان، ارسطو جو خيال هو ته ڪنهن شئي جي درجي (مثال طور جڳهه) ۽ ڪيفيت (مثال طور رنگ) ۾ تبديلي کي ”تبدل“ چئبو آهي. پر، مادي ۾ تبديلي مادي ۾ تبديلي آهي. اهو به اڄ جي معاملي جي خيال سان ملندڙ جلندڙ آهي.

هن حرڪت جا پنهنجا قانون پڻ ٺاهيا جن ۾ شامل آهن؛
# ڳري شيون زمين تي تيز رفتار سان هيٺ ڪري وينديون. رفتار وزن جي متناسب آهي.  
# شيءِ جي گرڻ جي رفتار جو دارومدار وچولي جي ڪثافت تي منحصر آهي (مثال طور هوا جي ڪثافت).&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=17 December 2022}}&lt;/ref&gt;

هن اهو به چيو ته، جڏهن اها پرتشدد حرڪت (هڪ شئي جي حرڪت جي صورت ۾ اچي ٿي جڏهن هڪ ٻي شئي طرفان ان تي قوت لاڳو ڪئي ويندي آهي) ته اها رفتار جنهن کان شئي حرڪت ڪري ٿي، صرف ايتري تيز يا مضبوط هوندي جيترو ان تي لاڳو قوت جي مقدار هوندي.&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=17 December 2022}}&lt;/ref&gt; حرڪت جي مسئلي ۽ ان جي سببن جو احتياط سان اڀياس ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ فلسفي جي تصور کي &quot;پرائمر موور&quot; دنيا ۾ سڀني تحرڪ جو حتمي ذريعو قرار ڏنو ويو (ڪتاب 8 سندس ڪتاب فزڪس جو ڪتاب).

===يورپ جو وچين دور ۽ اسلامي دور===
{{main|يورپ جي وچين دور ۾ سائنس |اسلامي دور ۾ طبيعيات }}
پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[رومي سلطنت|مغربي رومن سلطنت]] جو زوال ٿيو ۽ ان جي نتيجي ۾ [[يُورَپ|يورپ]] جي الهندي حصي ۾ دانشورانه جستجو ۾ گهٽتائي آئي. ان جي ابتڙ، [[بازنطيني سلطنت|اڀرندي رومن سلطنت]] (عام طور تي [[بازنطيني سلطنت]] جي نالي سان مشهور آهي) هنن جي حملن جي مزاحمت ڪئي ۽ علم جي مختلف شعبن، بشمول فزڪس کي اڳتي وڌايو.{{sfn|Lindberg|1992|page=363}}

ڇهين صدي عيسويءَ ۾، [[ميليٽس جو آئسڊور|ميلٽس جو آئسڊور]]، [[ارشميدس|آرشيميدس]] جي ڪمن جو هڪ اهم تالیف ٺاهيو جيڪو آرشيميدس پاليمپسٽ ۾ نقل ٿيل آهي.

[[File:Alhazen (122459248).jpg|thumb|left|upright|&lt;small&gt;[[ابن ھيثم|ابن الهيثم]] (965ع - 1040ع) پنهنجي ڪئميرا اوبسڪیورا جي  تجربن بابت &quot;[[ڪتاب المناظر]]&quot; ۾ لکيو آهي.{{sfn|Smith|2001|loc=Book I [6.85], [6.86], p. 379; Book II, [3.80], p. 453}}&lt;/small&gt;|alt=Ibn Al-Haytham (Alhazen) drawing]]

ڇهين صدي عيسويءَ ۾ يورپ جي جان فلپونس، هڪ بازنطيني عالم، [[ارسطو]] جي فزڪس جي علم تي سوال ڪيو ۽ ان جي خامين کي نوٽ ڪرايو. هن تحقیق جو نظريو متعارف ڪرايو. ارسطو جي فزڪس جي ڇنڊڇاڻ نه ڪئي وئي جيستائين فلپونس ظاهر نه ٿيو. ارسطو جي برعڪس، جنهن پنهنجي فزڪس جو بنياد لفظي دليلن تي رکيو، فلپونس مشاهدي تي ڀروسو ڪيو. ارسطو جي فزڪس تي فلپونس لکيو آهي ته: 

&quot;پر اهو مڪمل طور تي غلط آهي ۽ اسان جي نظريي جي تصديق ٿي سگهي ٿي حقيقي مشاهدي سان ڪنهن به قسم جي لفظي دليلن جي ڀيٽ ۾. ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن توهان هڪ ئي اونچائي کان ٻه وزن گرڻ ڏيو جن مان هڪ وزن ٻئي کان ڪيترائي ڀيرا وزني آهي، توهان ڏسندا ته حرڪت لاءِ گهربل وقتن جو تناسب وزن جي تناسب تي نه آهي پر اهو فرق، وقت ۾ تمام ننڍو آهي ۽ ائين، جيڪڏهن وزن ۾ فرق قابل غور نه آهي، يعني هڪ، اسان کي چئون ته ٻئي کي ٻيڻو ڪريو، ڪو به فرق نه ٿيندو، يا نه ته هڪ ناقابل تصور فرق، وقت ۾، جيتوڻيڪ وزن ۾ فرق آهي. نه معنيٰ گهٽجي، هڪ جسم جو وزن ٻئي کان ٻه ڀيرا&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://homepages.wmich.edu/~mcgrew/philfall.htm|title=John Philoponus, Commentary on Aristotle's Physics|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111105753/http://homepages.wmich.edu/~mcgrew/philfall.htm|archive-date=11 January 2016|access-date=15 April 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

وڌيڪ فزڪس جي ارسطو جي اصولن تي فلپونس جي تنقيد [[گليليئو گليليئي|گيليلو گليلي]] لاءِ ڏهه صديون پوءِ سائنسي انقلاب دوران هڪ الهام جو ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;dialogTwoNewSciences2&quot;&gt;{{cite book|title=[[Two New Sciences]]|last=Galileo|date=1638|quote=in order to better understand just how conclusive Aristotle's demonstration is, we may, in my opinion, deny both of his assumptions. And as to the first, I greatly doubt that Aristotle ever tested by experiment whether it be true that two stones, one weighing ten times as much as the other, if allowed to fall, at the same instant, from a height of, say, 100 cubits, would so differ in speed that when the heavier had reached the ground, the other would not have fallen more than 10 cubits.&lt;br /&gt;Simp. – His language would seem to indicate that he had tried the experiment, because he says: We see the heavier; now the word see shows that he had made the experiment.&lt;br /&gt;Sagr. – But I, Simplicio, who have made the test can assure[107] you that a cannon ball weighing one or two hundred pounds, or even more, will not reach the ground by as much as a span ahead of a musket ball weighing only half a pound, provided both are dropped from a height of 200 cubits.|authorlink=Galileo}}&lt;/ref&gt; گليلو پنهنجي ڪمن ۾ فلپونس جو ڪافي حوالو ڏنو جڏهن بحث ڪيو ته ارسطو جي فزڪس غلط هئي.{{sfn|Lindberg|1992|page=162}} &lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|year=2018|chapter=John Philoponus|access-date=11 April 2018|chapter-url=https://plato.stanford.edu/entries/philoponus/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422010906/https://plato.stanford.edu/entries/philoponus/|archive-date=22 April 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1300ع واري ڏهاڪي ۾ پيرس يونيورسٽي ۾ آرٽس جي فيڪلٽي ۾ استاد جين بريڊن سال 1300ع واري ڏهاڪي ۾ تحرڪ (impetus) جو تصور پيش ڪيو. اهو جديد نظرين جي جڙت ۽ رفتار ڏانهن هڪ قدم هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|year=2018|chapter=John Buridan|access-date=11 April 2018|chapter-url=https://plato.stanford.edu/entries/buridan/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422012611/https://plato.stanford.edu/entries/buridan/|archive-date=22 April 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اسلامي اسڪالر کي ارسطوءَ جي فزڪس، يونانين کان ورثي ۾ ملي ۽ اسلامي سونهري دور ۾ ان کي وڌيڪ ترقي ڏني، خاص ڪري مشاهدي ۽ ترجيحي استدلال تي زور ڏيندي، سائنسي طريقي جي شروعاتي شڪلن کي ترقي ڪندي. 

جيتوڻيڪ ارسطو جي فزڪس جي اصولن کي تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، اهو ضروري آهي ته انهن ثبوتن جي نشاندهي ڪئي وڃي جن تي هن پنهنجي نظريات جو بنياد رکيو. سائنس ۽ رياضي جي تاريخ جو محتاط مطالعو پراڻن سائنسدانن پاران ڪيل تعاون کي ظاهر ڪري ٿو. ارسطو جي سائنس اڄ جي اسڪولن ۾ سيکاريندڙ سائنس جي پسمنظر ۾ هئي. ارسطو ڪيترائي حياتياتي ڪم شايع ڪيا جن ۾ جانورن جا حصا شامل آهن، جن ۾ هن [[حياتيات|حياتياتي سائنس]] ۽ [[فطرتي سائنس|فطري سائنس]] ٻنهي تي بحث ڪيو آهي. ارسطو فزڪس ۽ مابعد الطبعيات جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ سندس نظریا ۽ نتيجا اڄ به سائنس جي ڪلاسن ۾ پڙهايا وڃن ٿا. ارسطو جيڪي وضاحتون ڏئي ٿو، سو به سادو آهي. 

جڏهن عناصرن جي باري ۾ سوچيو، ارسطو اهو مڃيو ته چئن ڪلاسيڪل عناصر (ڌرتي، باهه، پاڻي، هوا) مان هر هڪ پنهنجي قدرتي جڳهه آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|title=Daily 40 no. 2 – Aristotle and the Four Simple Bodies and Elements|website=Cal State LA|archive-url=https://web.archive.org/web/20230106231001/https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|archive-date=6 January 2023|access-date=2023-09-27}}&lt;/ref&gt; انهن جي مختلف کثافت جي ڪري، هر عنصر فضا ۾ پنهنجي مخصوص جڳهه ڏانهن موٽندو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blogs.umass.edu/p139ell/2012/10/14/natural-philosophy-aristotle/|title=Natural Philosophy: Aristotle {{!}} Physics 139|last=tbcaldwe|date=14 October 2012|language=en-US|access-date=2022-12-17}}&lt;/ref&gt; تنهن ڪري  &quot;باهه&quot; انهن جي وزن جي ڪري، چوٽي تي هوندي، باهه هيٺ هوا، پوء پاڻي، پوء آخر ۾ زمين. هن اهو به چيو ته جڏهن هڪ عنصر جو هڪ ننڍڙو مقدار ٻئي جي قدرتي جاء تي داخل ٿئي ٿو، گهٽ گهڻائي عنصر خود بخود پنهنجي قدرتي جڳهه ڏانهن ويندا آهن. مثال طور، جيڪڏهن زمين تي باهه لڳندي آهي، ته شعلا پنهنجي فطري جاءِ تي واپس وڃڻ جي ڪوشش طور هوا ۾ اڀري ويندا آهن جتي اهو تعلق رکي ٿو. ارسطو پنهنجي مابعد الطبعيات کي ”پهريون فلسفو“ سڏيو ۽ ان کي ”هجڻ جي حيثيت ۾“ جي مطالعي جي حيثيت ڏني.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Aristotle/Physics-and-metaphysics|title=Aristotle – Physics and metaphysics|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2022-12-17}}&lt;/ref&gt; ارسطو حرڪت جي مثال کي هڪ وجود جي طور تي بيان ڪيو آهي جيڪو هڪ ئي جسم ۾ مختلف علائقن کي شامل ڪري ٿو. اهڙيء طرح، هڪ شخص جيڪو هڪ جڳهه (الف) تي آهي هڪ نئين جڳهه (ب) ڏانهن منتقل ڪري سگهي ٿو ۽ اڃا تائين ساڳئي مقدار ۾ جاء وٺي سگھي ٿو. اهو ارسطو جي نظریي سان شامل آهي ته حرڪت هڪ تسلسل آهي. معاملي جي لحاظ کان، ارسطو جو خيال هو ته ڪنهن شئي جي درجي (مثال طور جڳهه) ۽ ڪيفيت (مثال طور رنگ) ۾ تبديلي کي ”تبدل“ چئبو آهي. پر، مادي ۾ تبديلي مادي ۾ تبديلي آهي. اهو به اڄ جي معاملي جي خيال سان ملندڙ جلندڙ آهي. 

هن حرڪت جا پنهنجا قانون پڻ ٺاهيا جن ۾ شامل آهن؛ 

# ڳري شيون تيزيءَ سان ڪِرنديون آھن ء ڪِرن جي رفتار وزن جي متناسب هوندي آھي. ۽  
# گرڻ واري شئي جي رفتار جو دارومدار اُن کثافت واري شئي تي منحصر هوندو آهي جنهن ذريعي اُهو گري رهيو آهي (مثال طور هوا جی ڪثافت).&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=2022-12-17}}&lt;/ref&gt;

هن اهو پڻ چيو ته، جڏهن اها پرتشدد حرڪت (هڪ شئي جي حرڪت جي صورت ۾ اچي ٿي جڏهن هڪ ٻي شئي طرفان ان تي قوت لاڳو ٿئي ٿي) ته اها رفتار جيڪا شئي حرڪت ڪري ٿي، اها تيز يا مضبوط هوندي، جيترو ان تي لاڳو ڪيل قوت جي ماپ جيتري تيز يا مضبوط ھوندی آھي.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=2022-12-17}}&lt;/ref&gt; اها رفتار ۽ قوت جي ضابطن ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو جيڪي اڄڪلهه فزڪس جي ڪلاسن ۾ سيکاريا وڃن ٿا. اهي ضابطا ضروري نه آهن جيڪي اڄڪلهه فزڪس ۾ بيان ڪيا ويا آهن پر، اهي گهڻو ڪري هڪجهڙا آهن. ظاهر آهي ته اهي قاعدا ٻين سائنسدانن لاءِ هن جي نظرين جي نظرثاني ۽ تدوين لاءِ ريڙهه هئا.[[File:Pinhole-camera.svg|thumb|right|upright|بنيادي اصول جنھن تي هڪ پن هول ڪئميرا ڪم ڪري ٿو.]]

اسلامي اسڪالر شپ تحت سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر جدت [[بصريات]] جي ميدان ۾ هئي، &lt;ref&gt;{{cite book|url=|title=Islam, Science, and the Challenge of History|last=Dallal|first=Ahmad|date=2010|publisher=Yale University Press|isbn=|location=New Haven|page=38|quote=Within two centuries, the field of optics was radically transformed|author-link=}}&lt;/ref&gt; جيڪي ڪيترن ئي سائنسدانن جهڙوڪ ابن سهل، الڪندي، ابن الهيثم، الفارسي ۽ [[ابن سينا]] جي ڪمن مان حاصل ڪيون ويون آهن. سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر ڪم &quot;ڪتاب المناظر&quot; (The Book of Optics) ابن الهيثم جو لکيل هو، جنهن ۾ هن بصريات بابت قديم يوناني نظريي جو متبادل پيش ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Tbakhi|first=Abdelghani|last2=Amr|first2=Samir S.|date=2007|title=Ibn Al-Haytham: Father of Modern Optics|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6074172/|journal=Annals of Saudi Medicine|volume=27|issue=6|pages=464–467|doi=10.5144/0256-4947.2007.464|issn=0256-4947|pmc=6074172|pmid=18059131}}&lt;/ref&gt; روشنيءَ تي پنهنجي ڪتاب، &quot;ڪتاب المناظر&quot; ۾، هن ڪيمرا اوبسڪورا جي مظهر (پن هول ڪيمرا جو سندس هزار سال پراڻو نسخو) ۽ ان طريقي سان اڳتي وڌي، اکيون پاڻ ڪم ڪرڻ ٿيون، جو مطالعو پيش ڪيو. اڳين عالمن جي ڄاڻ کي استعمال ڪندي، هن وضاحت ڪيو ته روشني ڪيئن اکين ۾ داخل ٿئي ٿي. هن ٻڌايو ته روشنيءَ جي شعاعيون اکين جي پردي تي مرڪوز ٿين ٿيون، پر روشنيءَ جي اکين جي پٺيءَ ڏانهن ڪيئن پيش ڪجي ٿو، ان لاءِ سال 1604ع تائين انتظار ڪرڻو پيو. هن جي روشنيءَ تي لکيل ڪتاب، فوٽوگرافي جي جديد ترقيءَ کان سوين سال اڳ، ڪيمرا اوبسڪيورا جي وضاحت ڪئي.&lt;ref&gt;{{harvnb|Howard|Rogers|1995|pp=6–7}}&lt;/ref&gt;

ست جلدن تي مشتمل ڪتاب، (ڪتاب المناظر) 600 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين، وچئين دور جي فن ۾ نظريي جي نوعيت کان وٺي بصري تصور جي نظريي تائين، ٻنهي شعبن ۾ سوچ کي متاثر ڪيو. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Al-Khalili|first=Jim|date=February 2015|title=In retrospect: Book of Optics|url=https://www.nature.com/articles/518164a|journal=Nature|language=en|volume=518|issue=7538|pages=164–165|bibcode=2015Natur.518..164A|doi=10.1038/518164a|issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; ان ۾ بعد ۾ يورپي عالمن ۽ پوليميٿ، رابرٽ گراسٽسٽي ۽ ليونارڊو ڊي ونسي کان وٺي جوهانس ڪيپلر تائين، شامل هئا. 

ڪتاب المناظر جي ترجمي جو يورپ تي اثر پيو. ان مان، بعد ۾ يورپي عالم بصري آلا ٺاهڻ جي قابل ٿي ويا، جيڪي ابن الهيثم ٺاهيا هئا انهن کي نقل ڪيو ۽ سمجھڻ جي طريقي سان نظر ڪيو.[[File:Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei, 1636.jpg|thumb|right|upright|[[گليليئو گليليئي|گليليو گليلي]] (1564–1642)، هن رياضي ۽ نظرياتي ۽ تجرباتي فزڪس تي ڪم ڪيو.]]

===ڪلاسيڪل فزڪس جو دور===
[[File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|right|upright|[[آئزڪ نيوٽن]] حرڪت ۽ عالمگير ڪشش ثقل جا قانون دريافت ڪيا.]]
فزڪس هڪ الڳ سائنس بڻجي وئي جڏهن ابتدائي جديد يورپين تجرباتي ۽ مقداري طريقا استعمال ڪيا ته اهي دريافت ڪيا وڃن جيڪي هاڻي فزڪس جا قانون سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;benchaim20042&quot;&gt;{{harvnb|Ben-Chaim|2004}}&lt;/ref&gt;

هن دور جي اهم ترقين ۾ شمسي نظام جي جيو سينٽرڪ ماڊل کي هيليو سينٽرڪ ڪوپرنيڪن ماڊل سان تبديل ڪرڻ، فلڪياتي سيارن جي حرڪت تي ضابطو ڪندڙ قانون (1609 ۽ 1619ع جي وچ ۾ ڪيپلر پاران طئي ٿيل)، 16هين ۽ 17هين صدي ۾  گليلو جو دوربين تي اڳڀرائي ۽ فلڪيات ۾ مشاهدي وارو ڪم ۽ آئزڪ نيوٽن جي حرڪت ۽ ڪشش ثقل جي عالمگير قانون جي دريافت ۽ قانون (جيڪو هن جو نالو کڻندو) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{harvnb|Guicciardini|1999}}&lt;/ref&gt; نيوٽن پڻ ڳڻپيوڪر (Calculus)، مسلسل تبديلين جو رياضياتي مطالعو، کي ترقي ڏني، جنهن طبيعي مسئلن کي حل ڪرڻ لاء نوان رياضياتي طريقا مهيا ڪيا.&lt;ref name=&quot;allen19972&quot;&gt;{{harvnb|Allen|1997}}&lt;/ref&gt;

[[ٿرموڊائنامڪس]]، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]] ۽ [[برقناطيسيت|برقياتي مقناطيسي]] ۾ قانونن جي دريافت صنعتي انقلاب دوران تحقيق جي ڪوششن جي نتيجي ۾ توانائي جي ضرورتن ۾ اضافو ٿيو. &lt;ref name=&quot;schoolscience-industrialrevolution2&quot;&gt;{{cite web|url=http://resources.schoolscience.co.uk/IoP/14-16/biogs/biogs5.html|title=The Industrial Revolution|publisher=Schoolscience.org, [[Institute of Physics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407083354/http://resources.schoolscience.co.uk/IoP/14-16/biogs/biogs5.html|archive-date=7 April 2014|access-date=1 April 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ڪلاسيڪل فزڪس تي مشتمل قانون غير لاڳاپي واري رفتار تي سفر ڪرڻ واري روزمره جي ماپن تي شين لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا رهن ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي اهڙين حالتن ۾ ويجهڙائي فراهم ڪن ٿا ۽ نظريا جهڙوڪ [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانڪس]] ۽ [[اسپيشل رليٽوٽي جو نظريو|نسبتن جي نظرين]] کي انهن ماپن تي انهن جي ڪلاسيڪل قانونن سان برابري ڪئي، آسان بڻايو ويو. تمام ننڍڙن شين ۽ تمام تيز رفتارن لاءِ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪل ميڪنڪس]] ۾ غلطيون 20 صديءَ ۾ [[جديد طبيعيات|جديد فزڪس]] جي ترقيءَ جو سبب بڻيون.

===جدید طبيعيات===
[[File:Max Planck Nobel 1918.jpg|thumb|right|upright|[[ميڪس پلانڪ]] (1858ع - 1947ع)، [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانيات]] جي نظريي جو باني.]]
[[File:Einstein1921 by F Schmutzer 2.jpg|thumb|right|upright|[[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] (1879ع - 1955ع)، [[ڦوٽو اليڪٽرڪ اثر]] ۽ [[اسپيشل رليٽوٽي جو نظريو|نسبتن جو نظريو]] دريافت ڪيو.]]
[[جديد طبيعيات|جديد طبیعیات]] (Modern physics) جي شروعات 20 صدي جي شروعات ۾ ميڪس پلانڪ جي ڪوانٽم ٿيوري ۽ البرٽ آئن اسٽائن جي نسبتن جي نظريي (Theory of Relativity) سان ٿي. اهي ٻئي نظريا ڪجهه خاص حالتن ۾ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات]] ۾ غلطيءَ سبب سامهون آيا. ڪلاسيڪل ميڪانيات اڳڪٿي ڪئي ته روشنيءَ جي رفتار جو دارومدار ڏسڻ واري جي حرڪت تي آهي، جنهن کي [[رابرٽ ميڪسويل|ميڪسويل]] جي [[برقناطيسيت]] جي مساواتن پاران پيش ڪيل مسلسل رفتار سان حل نه ٿي ڪري سگهجي. ھن اختلاف کي آئن اسٽائن جي &quot;خاص نسبتن جي نظريي&quot; سان درست ڪيو ويو، جنھن تيز ھلندڙ جسمن لاءِ ڪلاسيڪل ميڪنڪس کي تبديل ڪيو ۽ روشني جي مسلسل رفتار تي اطلاق جي اجازت ڏني. &lt;ref name=&quot;oconnorrobertson1996-relativity2&quot;&gt;{{harvnb|O'Connor|Robertson|1996a}}&lt;/ref&gt; [[ڪارو مادو|ڪاري جسم]] جي اشعاع (Black Body Radiation) ڪلاسيڪل فزڪس لاءِ هڪ ٻيو مسئلو پيش ڪيو، جنهن کي درست ڪيو ويو جڏهن پلانڪ اهو تجويز ڪيو ته مادي اوسيليٽرز جو اتساهه صرف انهن جي تعدد جي تناسب سان الڳ (Discrete) قدمن ۾ ممڪن آهي. ان سان گڏ، فوٽو اليڪٽرڪ اثر ۽ هڪ مڪمل نظريو جيڪو اليڪٽران آربيٽلز جي ڌار توانائي جي سطحن جي اڳڪٿي ڪري ٿو، ان جي ڪري ڪوانٽم ميڪنڪس جي نظريي کي تمام ننڍي پيماني تي ڪلاسيڪل فزڪس تي بهتر بڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;oconnorrobertson1996-quantum2&quot;&gt;{{harvnb|O'Connor|Robertson|1996b}}&lt;/ref&gt; 

ڪوانٽم ميڪنڪس کي ورنر هيزنبرگ، ارون شروڊنگر ۽ پال ڊيراڪ پاران پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;oconnorrobertson1996-quantum3&quot;&gt;{{harvnb|O'Connor|Robertson|1996b}}&lt;/ref&gt; هن شروعاتي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ ڪم، سان &quot;ذري جي فزڪس (Particle Physics) جو معياري ماڊل&quot; نڪتو.&lt;ref name=&quot;donut20012&quot;&gt;{{cite web|url=http://www-donut.fnal.gov/web_pages/standardmodelpg/TheStandardModel.html|title=The Standard Model|date=29 June 2001|website=[[DONUT]]|publisher=[[Fermilab]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140531012204/http://www-donut.fnal.gov/web_pages/standardmodelpg/TheStandardModel.html|archive-date=31 May 2014|access-date=1 April 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; سال 2012ع ۾ CERN ۾ هگز-بوسن سان مطابقت رکندڙ خاصيتن سان گڏ هڪ ذري جي دريافت کان پوء،&lt;ref name=&quot;cho20122&quot;&gt;{{harvnb|Cho|2012}}&lt;/ref&gt; معياري ماڊل پاران پيش ڪيل سڀ بنيادي ذرڙا دريافت ٿيڻ لگا؛ بهرحال، فزڪس معياري ماڊل کان ٻاهر، ٻين نظرين سان گڏ، جهڙوڪ سپر سميٽري، تحقيق جو هڪ سرگرم علائقو آهي.&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Womersley|first=J.|url=http://www.symmetrymagazine.org/sites/default/files/legacy/pdfs/200502/beyond_the_standard_model.pdf|date=February 2005|title=Beyond the Standard Model|magazine=Symmetry|volume=2|issue=1|pages=22–25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924114111/http://www.symmetrymagazine.org/sites/default/files/legacy/pdfs/200502/beyond_the_standard_model.pdf|archive-date=24 September 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; عام طور تي رياضي جا علائقا، فيلڊ جهڙوڪ امڪان (Probability) ۽ گروهن (Groups) جو مطالعي ۾ اهم آهن.

==فزڪس جو فلسفو==
ڪيترن ئي طريقن سان، فزڪس قديم يوناني فلسفي مان نڪتل آهي. [[ٿيلس]] جي پهرين ڪوشش کان وٺي، [[ڊيموڪريٽس]] جي ڊيڊڪشن تائين، اهو معاملو هڪ غير متضاد حالت ۾ گهٽجڻ گهرجي، [[بطليموس]] جي [[فلڪيات]] جي هڪ ڪرسٽلائن جي فلڪيات تائين، ۽ [[ارسطو]] جو ڪتاب فزڪس (فزڪس تي هڪ ابتدائي ڪتاب، هڪ فلسفيانه نقطه نظر)، جنهن ۾ تجزیو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي ۽ ان جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي. مختلف يوناني فيلسوفن پنهنجي فطرت جي نظرين کي ترقي ڏني. فزڪس 18ھین صدي جي آخر تائين [[قدرتي فلاسفي|قدرتي فلسفي]] طور سڃاتو ويندو هو. 19ھین صدي عيسويء تائين، فزڪس کي فلسفي ۽ ٻين سائنسن کان الڳ هڪ نظم جي طور تي محسوس ڪيو ويو. 

فزڪس، باقي [[سائنس]] وانگر، طبیعي دنيا جي علم کي اڳتي وڌائڻ لاء سائنس جي فلسفي ۽ ان جي &quot;سائنسي طريقي&quot; تي ڀاڙي ٿو. سائنسي طريقو هڪ ترجيحي استدلال سان گڏو گڏ پوسٽريري استدلال ۽ ڏنل نظريي جي صحيحيت کي ماپڻ لاءِ بيزين انفرنس جو استعمال ڪري ٿو. فزڪس جي ترقيءَ شروعاتي فلسفين جي ڪيترن ئي سوالن جا جواب ڏنا آهن ۽ نوان سوال اٿاريا آهن. فزڪس جي چوڌاري فلسفياتي مسئلن جو مطالعو، فزڪس جو فلسفو، مسئلن جهڙوڪ [[خلا|خلاء]] ۽ [[وقت]] جي فطرت، ۽ مابعدالطبيعي نقطه نظر جهڙوڪ تجربو، [[فطرت (فلاسفي)|فطرت]] ۽ حقيقت پسندي شامل آهن.  ڪيترن ئي طبیعیاتدانن پنهنجي ڪم جي فلسفياڻي اثرن بابت لکيو آهي، مثال طور، لاپلاس، جنهن ڪيزال ڊيٽرمنزم کي چيمپيئن ڪيو ۽ ارون شروڊنگر، جنهن [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانڪس]] تي لکيو. رياضياتي فزڪس دان راجر پينروز کي اسٽيفن هاڪنگ افلاطون پسند سڏيو آهي، هڪ نظريو پينروز پنهنجي ڪتاب ”The Road to Reality“ ۾ بحث ڪيو آهي. هاڪنگ پاڻ کي &quot;بیباڪ گهٽتائي پسند&quot; طور حوالو ڏنو ۽ پينروز جي خيالن سان معاملو ڪيو. 
==بنيادي نظريا==
{{further|طبيعيات جون شاخون|طبيعيات جو خاڪو}}
طبيعيات (Physics)  مختلف قسم جي نظامن سان واسطو رکي ٿي، جيتوڻيڪ ڪجهه نظريا سڀني طبيعياتدان استعمال ڪندا آهن. انهن مان هر هڪ نظريي کي تجرباتي طور تي ڪيترائي ڀيرا آزمايو ويو ۽ اها فطرت جي مناسب اندازي مطابق مليا آهن. مثال طور، ڪلاسيڪل ميڪانڪس جو نظريو شين جي حرڪت کي صحيح نموني بيان ڪري ٿو، بشرطيڪ اهي ائٽم کان تمام وڏا هجن ۽ روشنيءَ جي رفتار کان تمام گهٽ رفتار تي هلن. اهي نظريا اڄ تائين سرگرم تحقيق جا علائقا آهن. افراتفري جو نظريو (Chaos Theory)، ڪلاسيڪل ميڪنڪس جو هڪ پاسو، 20هين صدي عيسويء ۾، نيوٽن (1642-1727) پاران ڪلاسيڪل ميڪنڪس جي اصل ٺهڻ کان ٽي صديون پوء، دريافت ڪيو ويو.

اهي مرڪزي نظريا وڌيڪ خاص موضوعن تي تحقيق لاءِ اهم اوزار آهن ۽ ڪنهن به طبعيات دان، ان جي مهارت جي باوجود، انهن ۾  ڄاڻ رکندڙ هجڻ ضروري آهي. انهن ۾ ڪلاسيڪل ميڪنڪس، ڪوانٽم ميڪانڪس، ٿرموڊائنامڪس، شمارياتي ميڪانڪس، برق مقناطيسيت ۽ خاص نسبت جو نظريو شامل آهن. 

=== ڪلاسيڪل ===
{{Main|ڪلاسيڪل فزڪس}}

ڪلاسيڪل فزڪس ۾ اهي روايتي شاخون ۽ موضوع شامل آهن جيڪي 20هين صدي جي شروعات کان اڳ سڃاتل ۽ چڱي طرح ترقي يافته هئا، جDymهڙوڪ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪل ميڪنڪس]]، [[صوتيات]]، [[بصريات]]، [[ٿرموڊائنامڪس]] ۽ [[برقناطيسيت|برقي مقناطيسيت]].

ڪلاسيڪل ميڪانڪس جو تعلق ان جسمن سان آهي جن تي قوتن ۽ جسمن جي حرڪت ۾ ڪم ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي سڪونيات (statics) (جسم تي قوتن جو مطالعو يا جسم تي جيڪو تيز رفتاري سان مشروط نه هوندو آهي)، ڪائنميٽڪس (Kinematics) (ان جي سببن جي پرواهه ڪرڻ کان سواءِ حرڪت جو مطالعو) ۽ حرڪيات (Dynamics) (حرڪت ۽ قوتون جيڪي ان تي اثرانداز ٿين ٿيون جو مطالعو)، ۾ ورهايو ويندو آهي؛ ميڪانيات کي به سولڊ ميڪانيات ۽ مايع جي ميڪانيات (جنهن کي ڪنٽينيوم ميڪنڪس جي نالي سان گڏ سڃاتو وڃي ٿو)، ورهائي سگهجي ٿو. مائع جي ميڪانيات ۾ هائڊرو اسٽيٽڪس، هائيڊروڊائينامڪس ۽ نيوميٽيڪس جي شاخون شامل آهن. 

صوتيات (Acoustics) مطالعو آهي ته آواز ڪيئن پيدا، قابو، منتقل ۽ وصول ڪي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica-acoustics2&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=acoustics|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/4044/acoustics|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=14 June 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618235952/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/4044/acoustics|archive-date=18 June 2013}}&lt;/ref&gt; صوتيات جي اهم جديد شاخن ۾، الٽراسونڪس، انساني ٻڌڻ جي حد کان ٻاهر تمام گهڻي تعدد جي آواز جي لهرن؛&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bioacoustics.info/|title=Bioacoustics – the International Journal of Animal Sound and its Recording|publisher=Taylor &amp; Francis|archive-url=https://web.archive.org/web/20120905120546/http://www.bioacoustics.info/|archive-date=5 September 2012|access-date=31 July 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; بايوڪوسٽڪس، جانورن جي آوازن ۽ ٻڌڻ جي فزڪس ۽ اليڪٽروڪوسٽڪس، اليڪٽرانڪس استعمال ڪندي ٻڌڻ واري آواز جي لهرن جي استعمال جو مطالعو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://asaweb.devcloud.acquia-sites.com/education_outreach/careers_in_acoustics|title=Acoustics and You (A Career in Acoustics?)|publisher=[[Acoustical Society of America]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904010934/http://asaweb.devcloud.acquia-sites.com/education_outreach/careers_in_acoustics|archive-date=4 September 2015|access-date=21 May 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بصريات (Optics)، روشني جو مطالعو آهي، نه رڳو ڏسڻ واري روشني، پر انفراريڊ ۽ الٽرا وائلٽ شعاعن سان پڻ تعلق رکي ٿي، جيڪي بصري روشني جي سڀني واقعن کي ظاهر ڪن ٿيون، مثال طور، روشني جي موجن جي موٽڻ، اضطراب، مداخلت، تفاوت، ڦهلائڻ ۽ روشني جي پولرائزيشن کي ظاهر ڪئي ٿي. 

گرمي (Heat) توانائي جو هڪ روپ آهي، اندروني توانائي جيڪا ذرڙن، جنهن سان هڪ مادو ٺهيل آهي، جي هيٺ آهي؛ ٿرموڊائنامڪس (thermodynamics) گرمي ۽ توانائي جي ٻين شڪلن جي وچ ۾ لاڳاپن سان تعلق رکي ٿي. بجلي ۽ مقناطيس جو اڀياس فزڪس جي هڪ واحد شاخ، برقناطيسيت (Electromagnetism)، طور ڪيو ويو آهي جڏهن کان انهن جي وچ ۾ گهرو تعلق 19هين صدي جي شروعات ۾ دريافت ڪيو ويو؛ ته هڪ برقي ڪرنٽ هڪ مقناطيسي ميدان کي جنم ڏئي ٿو ۽ هڪ تبديل ٿيندڙ مقناطيسي ميدان هڪ برقي ڪرنٽ کي جنم ڏئي ٿو. برق سڪونيات (Electrostatics)، سڪون جي حالت ۾ برقي چارج، اليڪٽروڊائينامڪس حرڪت واري چارجن سان  ۽ ميگنيٽواسٽيٽڪ، سڪون واري حالت م  مقناطيسي قطبن سان تعلق رکي ٿي. 

=== جديد ===
{{Main|جديد طبيعيات}}
ڪلاسيڪل فزڪس عام طور تي مادي ۽ توانائي سان واسطو رکي ٿي مشاهدي جي عام پيماني تي، جڏهن ته جديد طبعيات جو گهڻو تعلق مادو ۽ توانائي جي انتهائي حالتن هيٺ يا تمام وڏي يا تمام ننڍي پيماني تي آهي. مثال طور، ايٽمي ۽ ايٽمي فزڪس جي مطالعي جو معاملو ننڍي پيماني تي، جنهن تي ڪيميائي عناصر کي سڃاڻي سگهجي ٿو. ابتدائي ذرات جي فزڪس اڃا به ننڍي پيماني تي آهي ڇو ته ان جو تعلق مادي جي بنيادي يونٽن سان آهي. فزڪس جي هن شاخ کي اعليٰ توانائي واري فزڪس جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ ڪيترن ئي قسمن جا ذرڙا پيدا ڪرڻ لاءِ انتهائي اعليٰ توانائيون ضروري هونديون آهن. هن پيماني تي، خلا، وقت، مادو ۽ توانائي جا عام، عام حساس تصور هاڻي صحيح نه آهن.فزڪس جي هن شاخ کي اعليٰ توانائي واري فزڪس جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ ڪيترن ئي قسمن جا ذرڙا پيدا ڪرڻ لاءِ انتهائي اعليٰ توانائيون ضروري هونديون آهن. هن پيماني تي، خلا، وقت، مادو ۽ توانائي جا عام، عام حساس تصور هاڻي صحيح نه آهن. &lt;ref&gt;{{harvnb|Tipler|Llewellyn|2003|pp=269, 477, 561}}&lt;/ref&gt;

جديد فزڪس جا ٻه مکيه نظريا خلاء، وقت ۽ مادو جي تصورن جي مختلف تصوير پيش ڪن ٿا، جيڪي ڪلاسيڪل فزڪس پاران پيش ڪيا ويا آهن. ڪلاسيڪل ميڪانڪس فطرت کي لڳاتار لڳندو آهي، جڏهن ته ڪوانٽم ٿيوري جو تعلق ائٽمي ۽ ذيلي ائٽمي سطح تي ڪيترن ئي واقعن جي جدا جدا نوعيت سان آهي ۽ اهڙن واقعن جي وضاحت ۾ ذرڙن ۽ لهرن جي مڪمل ڪندڙ پهلوئن سان. رشتي جي نظريي جو تعلق ان واقعن جي وضاحت سان آهي جيڪو هڪ فريم آف ريفرنس ۾ ٿئي ٿو جيڪو مبصر جي حوالي سان حرڪت ۾ آهي. ڪشش ثقل جي شعبن جي غير موجودگيءَ ۾ ڪشش ثقل جي خاص نظريي جو تعلق حرڪت سان آهي ۽ ڪشش ثقل سان ان جو لاڳاپو ۽ تحرڪ سان تعلق جو عام نظريو. ٻئي ڪوانٽم ٿيوري ۽ ٿيوري آف ريٽليٽيٽي جديد فزڪس جي ڪيترن ئي شعبن ۾ ايپليڪيشنون ڳولين ٿا.&lt;ref&gt;{{harvnb|Tipler|Llewellyn|2003|pp=1–4, 115, 185–187}}&lt;/ref&gt;

==== جديد فزڪس ۾ بنيادي تصورات ====
* ڪارڻ [[Causality (physics)|Causality]]
* همٿ [[Principle of covariance|Covariance]]
* عمل [[Action (physics)|Action]]
* جسماني ميدان [[Physical field]]
* سميٽري  [[symmetry (physics)|Symmetry]]
* جسماني رابطي  [[Physical interaction]]
* شمارياتي مجموعو  [[Statistical ensemble]]
* مقدار  [[Quantum]]
* موج  [[Wave]]
* ذرو [[Particle]]

=== فرق ===
[[File:Modernphysicsfields.svg|thumb|upright=1.5|left|فزڪس جي بنيادي ڊومينز]]
جڏهن ته فزڪس جو مقصد خود عالمگير قانونن کي ڳولڻ آهي، ان جا نظريا قابل اطلاق جي واضح ڊومينز ۾ آهن.[[File:Solvay conference 1927.jpg|thumb|right|upright=1.2|1927 جي سولوي ڪانفرنس، ممتاز فزڪسدانن جهڙوڪ البرٽ آئنسٽائن، ورنر هيسنبرگ، ميڪس پلانڪ، هينڊرڪ لورينٽز، نيلس بوهر، ماري ڪيوري، ايروين شروڊنگر ۽ پال ڊيرڪ سان|alt=1927 جي سولوي ڪانفرنس، ممتاز فزڪسدانن جهڙوڪ البرٽ آئنسٽائن، ورنر هيسنبرگ، ميڪس پلانڪ، هينڊرڪ لورينٽز، نيلس بوهر، ماري ڪيوري، ايروين شروڊنگر ۽ پال ڊيرڪ سان.]]

سولائيءَ سان ڳالھائيندي، ڪلاسيڪل فزڪس جا قانون درست طور تي انھن سسٽمن کي بيان ڪن ٿا جن جا اھم ڊگھائي اسڪيل ايٽمي اسڪيل کان وڌيڪ آھن ۽ جن جون حرڪتون روشنيءَ جي رفتار کان تمام گھٽ آھن. هن ڊومين جي ٻاهران، مشاهدو ڪلاسيڪل ميڪيڪل پاران مهيا ڪيل اڳڪٿين سان نه ملندو آهي. آئن اسٽائن اسپيشل ريٽليٽيٽي جي فريم ورڪ ۾ حصو ورتو، جنهن مطلق وقت ۽ خلا جي تصورن کي اسپيس ٽائيم سان تبديل ڪيو ۽ انهن سسٽم جي صحيح وضاحت جي اجازت ڏني جن جا جزا روشنيءَ جي رفتار تائين پهچن ٿا. ميڪس پلانڪ, شروڊنگر ۽ ٻين ڪوانٽم ميڪانڪس متعارف ڪرايا، ذرڙن ۽ ڳالهين جو هڪ امڪاني تصور جيڪو ايٽمي ۽ ذيلي ائٽمي اسڪيلن جي صحيح وضاحت جي اجازت ڏئي ٿو. بعد ۾، ڪوانٽم فيلڊ ٿيوري گڏيل ڪوانٽم ميڪانڪس ۽ اسپيشل ريٽليٽيٽي. عام رشتي جي اجازت ڏني وئي هڪ متحرڪ، وکر ٿيل اسپيس ٽائيم، جنهن سان تمام وڏا نظام ۽ ڪائنات جي وڏي پيماني تي ڍانچي کي چڱي طرح بيان ڪري سگهجي ٿو. عام لاڳاپو اڃا تائين ٻين بنيادي وضاحتن سان متحد نه ڪيو ويو آهي. ڪوانٽم ڪشش ثقل جا ڪيترائي اميدوار نظريا ٺاهيا پيا وڃن.

== فزڪس جو شاخون ==
فزڪس جو ڪجهہ اهم شاخون هيٺ ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;maxwell1878-physicalscience3&quot;&gt;{{harvnb|Maxwell|1878|p=9}} &quot;Physical science is that department of knowledge which relates to the order of nature, or, in other words, to the regular succession of events.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;youngfreedman2014p14&quot;&gt;{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=1}} &quot;Physics is one of the most fundamental of the sciences. Scientists of all disciplines use the ideas of physics, including chemists who study the structure of molecules, paleontologists who try to reconstruct how dinosaurs walked, and climatologists who study how human activities affect the atmosphere and oceans. Physics is also the foundation of all engineering and technology. No engineer could design a flat-screen TV, an interplanetary spacecraft, or even a better mousetrap without first understanding the basic laws of physics. (...) You will come to see physics as a towering achievement of the human intellect in its quest to understand our world and ourselves.&quot;&lt;/ref&gt;

* [[ميڪانيات]]
* [[برقيات|برق سڪونيات]]
* [[برقناطيسيت]]
* [[ٿرموڊائنامڪس]]
* [[ڪوانٽم مڪينڪس]]
* [[سولڊ اسٽيٽ فزڪس|سالڊ اسٽيٽ فزڪس]]
* [[نيوڪليئر فزڪس|نيوڪليائي فزڪس]]
* [[ميڪانيات|فلوئڊ مڪينڪس]]
* [[پلازما (فزڪس)|پلازما فزڪس]]
* [[فلڪيات|آسٽرو فزڪس]]
* [[ائٽمي فزڪس]]
* [[پارٽيڪل فزڪس]]

{{multiple image | perrow = 4 | total_width = 350 
| footer = فزڪس جي مختلف شعبن جا رجحان ۽ عمل. مٿي کان گھڙيال جي طرف: هڪ نيوٽن جو پنڊال ([[ڪلاسيڪل ميڪينڪس]])، هڪ برفاني وهڪري ۾ اينٽروپڪ تبديليون ([[ٿرموڊائنامڪس]])، هڪ چلادني شڪل (لهرون، اوسيليشن ۽ [[صوتيات]])، اورورا بوريلس ([[جيو فزڪس]] ۽ [[اليڪٽرومگنيٽزم]])، هڪ ڪيڙو جيڪو تلاءَ ۾ تري رهيو آهي ([[فلوئڊ ميڪينڪس]] ۽ [[بايو فزڪس]])، گريويٽيشنل لينسنگ ([[اسٽرو فزڪس]]، [[بصريات|آپٽڪس]] ۽ رليٽيوٽي)، ڊبل سلٽ تجربو (ڪوانٽم ميڪينڪس)، ۽ بيٽا تابڪاري زوال جو هڪ فينمين ڊاگرام (نيوڪليائي فزڪس ۽ پارٽيڪل فزڪس).

{{efn|
Information regarding the images in the footer was trimmed, the full descriptions are below:

*'''[[Mechanics]]''': a photo of a [[Newton's cradle]], which, when in motion, demonstrates the [[Conservation law|conservation laws]] of [[momentum]] and [[energy]] in classical mechanics.

*'''[[Thermodynamics]]''': a diptych showing a [[snowflake]] before (left) and after (right) [[melting]], illustrating the increase in [[entropy]] through the visible loss of structural [[order and disorder|order]] and morphological specificity, thereby widening the range of possible microstates (i.e. [[Boltzmann's entropy formula|S = k ln W]]). &lt;ref&gt;
Koenigstorfer, Stephan (2017). &lt;i&gt;From Uniquity to Ubiquity: The Story of a Snowflake&lt;/i&gt;. Available at: http://www.koenigstorfer.com/science-article.pdf. Koenigstorfer notes that “the complex structures disappear first” and that the snowflake “continues to transform until it is in spherical blobs,” describing the melting process as “a beautiful, large scale example of an increase in entropy,”
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
Krzanowski, Roman (2023). &lt;i&gt;An Inquiry Concerning the Persistence of Physical Information&lt;/i&gt;. &lt;i&gt;Philosophies&lt;/i&gt; 8(2): 41. Available at: https://www.mdpi.com/2409-9287/8/2/41. Krzanowski describes snowflakes as “low-entropy complexes” and explains that “The reverse applies when the snowflake dissolves, with the energy influx increasing the local entropy as the snowflake transitions from an organized crystal state to a less organized (with higher entropy) liquid state,” noting that information in snowflakes is disclosed through their “complex morphologies”
&lt;/ref&gt;

*'''[[Wave]]s''', '''[[Oscillation]]s''' &amp; '''[[Acoustics]]''': perturbations propagating through a [[Chladni plate]], forming [[standing wave]] patterns where [[resonance]] causes the sand on the plate to arrange in geometric figures.

*'''[[Electromagnetism]]''' &amp; '''[[Geophysics]]''': the [[aurora borealis]], a natural phenomenon involving [[Charged particle|charged particles]]' behaviour in the Earth's [[magnetosphere]].

*'''[[Fluid mechanics]]''' &amp; '''[[Biophysics]]''': a water strider using the [[surface tension]] of water to float across a pond.

*'''[[Astrophysics]]''', '''[[theory of relativity|Relativity]]''' &amp; '''[[Optics]]''': an [[Astrophotography|astrophotograph]] distorted by [[Gravitational lens|gravitational lensing]], a relativistic effect in which immense gravitational environments influence the motion of [[photons]].

*'''[[Quantum mechanics]]''': a diagrammatic representation of the [[Double-slit experiment|double‑slit experiment]], illustrating [[Wave–particle duality|wave‑particle duality]]. Particles passing through two slits and impinging on a surface produce a pattern resembling [[diffraction|wave diffraction]] and [[wave interference]].

*'''[[Particle physics]]''' &amp; '''[[Nuclear physics]]''': a [[Feynman diagram]] representing [[beta decay]].

These are just some of the many branches of physics. Others include (but are not limited to): '''[[continuum mechanics]]''', '''[[condensed matter physics]]''', '''[[plasma physics]]''', '''[[statistical mechanics]]''', '''[[medical physics]]''', '''[[cosmology]]''', '''[[quantum field theory]]''', '''[[astroparticle physics]]''' and more.}}: a [[Newton's cradle]] ('''[[classical mechanics]]'''), [[Entropy|entropic]] changes in a [[snowflake]] ('''[[thermodynamics]]'''), a [[Chladni figure]] ('''[[wave]]s''', '''[[Oscillation|oscillations]]''' &amp; '''[[acoustics]]'''), the [[aurora borealis]] ('''[[geophysics]]''' &amp; '''[[electromagnetism]]'''), an insect floating across a pond ('''[[fluid mechanics]]''' &amp; '''[[biophysics]]'''), [[gravitational lensing]] ('''[[astrophysics]]''', '''[[optics]]''' &amp; '''[[theory of relativity|relativity]]'''), the [[double-slit experiment]] ('''[[quantum mechanics]]'''), and a [[Feynman diagram]] of [[beta decay]] ('''[[nuclear physics]]''' &amp; '''[[particle physics]]''').
 
| image1 = Newton's Cradle.jpg 
| image2 = Snowflake – Before and After Melting (Composite, but with square reshaping).jpg 
| image3 = Quadratic Chladni plate square cropped version.jpg
| image4 = Virmalised 18.03.15 (4).jpg
| image5 = Feynman Diagram - Negative Beta Decay.png
| image6 = Doubleslitexperiment.svg
| image7 = Gravitational lens found in the DESI Legacy Surveys data (noirlab2104c).jpg 
| image8 = Gerridae P1060211a.jpg
}}

==ٻين شعبن سان تعلق== 
==تحقيق==
==تعليم==
فزڪس جي تعليم يا فزڪس جي تدريس مان مراد اهي تعليمي طريقا آهن جيڪي هن وقت فزڪس سيکارڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. پيشي کي فزڪس جي تعليم ڏيندڙ يا فزڪس ٽيچر سڏيو ويندو آهي. فزڪس جي تعليم جي تحقيق مان مراد آهي تدريسي تحقيق جو هڪ علائقو جيڪو انهن طريقن کي بهتر بڻائڻ چاهي ٿو. تاريخي طور تي، فزڪس کي هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج جي سطح تي، بنيادي طور تي ليڪچر جي طريقي ۽ ليبارٽري مشقن، جنهن جو مقصد ليڪچرن ۾ سيکاريل تصورن جي تصديق ڪرڻ آهي، سان سيکاريو ويندو آهي. اهي تصور بهتر سمجهيا ويندا آهن جڏهن ليڪچرز سان گڏ مظاهرن، هٿ سان استعمال ٿيندڙ تجربن ۽ سوالن سان گڏ هجن جيڪي شاگردن کي غور ڪرڻ گهرجن ته ڪنهن تجربي ۾ ڇا ٿيندو ۽ ڇو ٿيندو آهي؟ شاگرد جيڪي فعال سکيا ۾ حصو وٺندا آهن مثال طور هٿ سان تجربن سان پاڻ کي دريافت ڪرڻ ذريعي، آزمائش ۽ غلطي جي ذريعي اهي فزڪس ۾ واقعن بابت پنهنجن اڳڪٿين کي تبديل ڪرڻ ۽ بنيادي تصورن کي دريافت ڪرڻ سکندا آهن. فزڪس جي تعليم سائنس جي تعليم جي وسيع علائقي جو حصو آهي.

==ڪيريئر==
هڪ طبيعيات دان (Physicist) هڪ سائنسدان آهي جيڪو فزڪس جي شعبي ۾ ماهر هوندو آهي، جيڪو هر وقت ۽ وقت جي ماپ ۾ طبيعي ڪائنات ۾، مادي ۽ توانائي جي رابطي کي شامل ڪري ٿو. طبیعیات دان عام طور تي مظهرن جي بنيادي يا حتمي سببن ۾ دلچسپي وٺندا آهن ۽ عام طور تي انهن جي سمجھ کي رياضياتي اصطلاحن ۾ ترتيب ڏيندا آهن. اهي تحقيقي شعبن جي وسيع رينج ۾ ڪم ڪن ٿا، جيڪا تمام ڊگھي اسڪيلن تي پکڙيل آهن: ذيلي ايٽمي ۽ ذرڙي فزڪس کان وٺي، حياتياتي فزڪس ذريعي، ڪائناتي ڊگھائي اسڪيلن تائين جيڪي سڄي ڪائنات کي شامل ڪن ٿا. فيلڊ ۾ عام طور تي ٻن قسمن جا طبيعيات دان شامل آهن:
# تجرباتي طبيعيات دان، جيڪي قدرتي مظهر جي مشاهدي ۽ تجربن جي ترقي ۽ تجزيي ۾ ماهر آهن ۽
# نظرياتي طبيعيات دان، جيڪا قدرتي رجحان کي منطقي، وضاحت ۽ اڳڪٿي ڪرڻ لاء، طبيعي نظامن جي رياضياتي ماڊلنگ ۾ ماهر آهن. 

طبيعيات دان پنهنجي علم کي عملي مسئلن کي حل ڪرڻ يا نئين ٽيڪنالاجيز (جنهن کي اپلائيڊ فزڪس يا انجنيئرنگ فزڪس جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو) جي ترقيءَ لاءِ لاڳو ڪري سگهن ٿا.

==پڻ ڏسو==
* [[ارضيات|ڌرتي سائنس]]: ڌرتي سان لاڳاپيل قدرتي سائنس جا شعبا. 
* [[نيوروفزڪس]]: بائيو فزڪس جي شاخ جيڪا نروس سسٽم بابت معلومات حاصل ڪرڻ لاءِ جسماني طريقن جي ترقي ۽ استعمال سان واسطو رکي ٿي. 
* [[سائيڪوفزڪس]]: علم جي شاخ جيڪا جسماني محرڪ ۽ نفسياتي تصور سان لاڳاپيل آهي. 
* رياضي ۽ فزڪس جي وچ ۾ تعلق 
* سائنس سياحت: قابل ذڪر سائنس جي جڳهن ڏانهن سفر 
* فزڪس ۾ اهم اشاعتن جي فهرست 
* [[مشهور طبيعيات دانن جي فهرست|مشھور طبيعيات دانن جي فهرست]]
* [[نوبل انعام حاصل ڪندڙن جي فهرست|فزڪس ۾ نوبل انعام ماڻيندڙن جي فهرست]]
* فزڪس جي مساواتن جي فهرست

==خارجي لنڪس==
{{Sister project links}}
* [https://quantamagazine.org/physics Physics at Quanta Magazine]
* [http://math.ucr.edu/home/baez/physics/ Usenet Physics FAQ] – FAQ compiled by sci.physics and other physics newsgroups
* [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/ Website of the Nobel Prize in physics] – Award for outstanding contributions to the subject
* [http://scienceworld.wolfram.com/physics/ World of Physics] – Online encyclopedic dictionary of physics
* [https://www.nature.com/nphys/ ''Nature Physics''] – Academic journal
* [http://physics.aps.org/ Physics] – Online magazine by the [[American Physical Society]]
* {{curlie|/Science/Physics/Publications/|Physics/Publications}} – Directory of physics related media
* [http://www.vega.org.uk/ The Vega Science Trust] – Science videos, including physics
* [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/Hbase/hframe.html HyperPhysics website] – Physics and astronomy mind-map from [[Georgia State University]]
* [https://ocw.mit.edu/courses/physics/ Physics at MIT OpenCourseWare] – Online course material from [[Massachusetts Institute of Technology]]
* [https://feynmanlectures.caltech.edu The Feynman Lectures on Physics]

{{Authority control}}

[[زمرو:طبيعيات]]
[[زمرو:درسي علم]]
[[زمرو:سائنس جا شعبا]]
[[زمرو:علم طبعي سائنس]]

==حوالا==
{{حوالا}}
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;</text>
      <sha1>9ic4vvn6mcrm7as7lwt1xhz870c6ovp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390042</id>
      <parentid>390041</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T01:52:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68170" sha1="7dlzdrvmgxhd3bp2o7nmeo6xfeg1reo" xml:space="preserve">{{Short description|Scientific field of study}}
[[فائل:CollageFisica.jpg|300px|thumb|طبيعي مظاهر جا مختلف مثال {{further|طبيعيات جو خاڪو}}]]
'''طبیعیات''' يا  '''فزڪس''' (Physics)  علم  جي اها شاخ جنھن ۾  [[مادي]] ۽ [[توانائي]] جي خاصيتن ۽انهن جي هڪ ٻئي تي اثر بابت مطالعا ۽ مشاهدا ڪيا ويندا آهن. فزڪس مادي جو سائنسي مطالعو آهي، ان جي بنيادي جزن ۾ مادي جي حرڪت، خلا ۽ وقت جي اندر ان جي رويي ۽ توانائي ۽ قوتن جي لاڳاپيل اينٽيٽيون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;maxwell1878-physicalscience2&quot;&gt;{{harvnb|Maxwell|1878|p=9}} &quot;طبعياتي سائنس علم جو اهو شعبو آهي، جيڪو فطرت جي نظام، يا ٻين لفظن ۾، واقعن جي باقاعده ۽ منظم تسلسل سان واسطو رکي ٿو..&quot;&lt;/ref&gt; فزڪس سڀ کان بنيادي سائنسي شعبن (Disciplines) مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;youngfreedman2014p1&quot;&gt;{{harvnb |Young|Freedman|2014|p=1}} &quot;طبعيات سائنس جي سڀ کان بنيادي شاخن مان هڪ آهي. مختلف شعبن جا سائنسدان، جهڙوڪ ماليڪيولن جي بناوت جو مطالعو ڪندڙ [[ڪيميا]]دان، [[ڊائناسور]]ن جي هلڻ جي انداز کي ٻيهر تعمير ڪندڙ [[قديم حياتيات]] جا ماهر، ۽ انساني سرگرمين جا [[فضا]] ۽ [[سمنڊ]]ن تي اثر جانچيندڙ [[آبهوايات]] جا ماهر، سڀئي طبعيات جي نظرين مان فائدو وٺن ٿا. طبعيات سموري [[انجنيئرنگ]] ۽ [[ٽيڪنالاجي]] جو پڻ بنياد آهي. طبعيات جي بنيادي قانونن کي سمجهڻ کان سواءِ ڪو به انجنيئر نه ته فليٽ اسڪرين ٽيليويزن، نه بين السياروي خلائي جهاز، ۽ نه ئي ڪنهن سادي اوزار کي وڌيڪ بهتر نموني سان ڊزائن ڪري سگهي ٿو. طبعيات انسان جي ذهانت جي انهن وڏين علمي ڪاميابين مان هڪ آهي، جيڪا اسان کي پنهنجي دنيا ۽ پنهنجي وجود کي سمجهڻ جي جستجو ۾ اڳتي وڌائي ٿي.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;youngfreedman2014p2&quot;&gt;{{harvnb |Young|Freedman|2014|p=2}} &quot;طبعيات هڪ [[تجرباتي سائنس]] آهي. طبعيات جا ماهر فطرت ۾ پيش ايندڙ واقعن جو مشاهدو ڪن ٿا ۽ انهن واقعن جي وچ ۾ موجود باقاعده نمونن ۽ لاڳاپن کي ڳولڻ جي ڪوشش ڪن ٿا.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;holzner2003-physics&quot;&gt;{{harvnb|Holzner|2006|p=7}} &quot;Physics is the study of your world and the world and universe around you.&quot;&lt;/ref&gt; هڪ سائنسدان جيڪو فزڪس جي شعبي ۾ ماهر آهي، ان کي طبیعیات دان (Physicist) سڏيو ويندو آهي. طبیعیات جي هڪ نئين تعريف بہ سامهون آئي آهي جنهن مطابق طبیعیات، ڪائنات جي باري ۾ ڄاڻ جو علم آهي جنهن ۾ اسان ڪائنات ۾ موجود ننڍي کان ننڍي شيءِ کان ديوقامت تارن بابت پروڙ حاصل ڪندا آهيون. [[آئزڪ نيوٽن|نيوٽن]]، [[گليليئو گليليئي|گليليو]] کي ڪلاسيڪی طبیعیات جڏهن تہ [[البرٽ آئنسٽائن|آئنسٽائن]]، [[ارون شروڊنگر|ارون شروڊينگر]]، [[ميڪس پلانڪ]] کي [[جديد طبيعيات|جديد طبیعیات]] جو ابو سڏيو ويندو آهي.

فزڪس قديم ترين علمي شعبن مان هڪ آهي ۽ ان ۾ [[فلڪيات]] جي شموليت ذريعي، شايد سڀ کان پراڻو آهي.&lt;ref name=&quot;krupp20032&quot;&gt;{{harvnb|Krupp|2003}}&lt;/ref&gt; گذريل ٻن هزارن سالن کان گهڻو وقت، فزڪس، [[علم ڪيميا]]، [[حياتيات]] ۽ [[رياضي]] جون ڪجهه شاخون [[قدرتي فلاسفي|قدرتي فلسفي]] جو حصو هيون، پر 17هين صديءَ ۾ سائنسي انقلاب دوران، اهي ۽ قدرتي سائنس الڳ الڳ تحقيقي ڪوششن ۾ شامل ٿي ويا. فزڪس تحقيق جي ڪيترن ئي بين الاقوامي شعبن سان ٽڪراءُ ڪري ٿو، جهڙوڪ حياتياتي فزڪس ۽ ڪوانٽم ڪيمسٽري ۽ فزڪس جون حدون سختيءَ سان بيان ٿيل نه آهن. فزڪس ۾ نوان خيال اڪثر ڪري ٻين سائنسن پاران اڀياس ڪيل بنيادي ميکانزم جي وضاحت ڪن ٿا ۽ انهن ۽ ٻين علمي شعبن جهڙوڪ [[رياضي]] ۽ [[فلسفو]] ۾ تحقيق جا نوان رستا تجويز ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;youngfreedman2014p12&quot;&gt;{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=1}} &quot;Physics is one of the most fundamental of the sciences. Scientists of all disciplines use the ideas of physics, including chemists who study the structure of molecules, paleontologists who try to reconstruct how dinosaurs walked, and climatologists who study how human activities affect the atmosphere and oceans. Physics is also the foundation of all engineering and technology. No engineer could design a flat-screen TV, an interplanetary spacecraft, or even a better mousetrap without first understanding the basic laws of physics. (...) You will come to see physics as a towering achievement of the human intellect in its quest to understand our world and ourselves.&quot;&lt;/ref&gt;

فزڪس ۾ ترقيون اڪثر ڪري نئين ٽيڪنالاجي کي فعال ڪن ٿيون. مثال طور، [[برقناطيسيت|اليڪٽرومگنيٽزم]]، [[سولڊ اسٽيٽ فزڪس]] ۽ [[ايٽمي فزڪس]] جي سمجھ ۾ اڳڀرائي سڌو سنئون نئين پراڊڪٽن جي ترقيءَ جو سبب بڻيون، جن جديد دور جي سماج کي ڊرامائي طور تي تبديل ڪري ڇڏيو آهن، جهڙوڪ ٽيليويزن، ڪمپيوٽر ۽ ايٽمي هٿيار؛&lt;ref name=&quot;youngfreedman2014p13&quot;&gt;{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=1}} &quot;طبعيات سائنس جي سڀ کان بنيادي شاخن مان هڪ آهي. هر شعبي جا سائنسدان طبعيات جي اصولن ۽ نظرين مان فائدو وٺندا آهن، جن ۾ [[ڪيميا]]دان، جيڪي ماليڪيولن جي بناوت جو مطالعو ڪن ٿا؛ [[قديم حياتيات]] جا ماهر، جيڪي [[ڊائناسور]]ن جي هلڻ جي طريقي کي ٻيهر سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا؛ ۽ [[آبهوايات]] جا ماهر، جيڪي انساني سرگرمين جا [[فضا]] ۽ [[سمنڊ]]ن تي اثر جاچين ٿا، شامل آهن. طبعيات سموري [[انجنيئرنگ]] ۽ [[ٽيڪنالاجي]] جو بنياد پڻ آهي. طبعيات جي بنيادي قانونن کي سمجهڻ کان سواءِ ڪو به انجنيئر نه فليٽ اسڪرين ٽيليويزن، نه بين السياروي خلائي جهاز، ۽ نه ئي ڪو وڌيڪ بهتر اوزار تيار ڪري سگهي ٿو. طبعيات، دنيا ۽ پنهنجي وجود کي سمجهڻ جي انساني جستجو ۾، انساني عقل جي عظيم ترين علمي ڪاميابين مان هڪ آهي..&quot;&lt;/ref&gt; [[ٿرموڊائنامڪس]] ۾ ترقي، صنعتي ترقيءَ جو سبب بڻي ۽ [[ميڪانيات]] ۾ ترقيءَ علم احصاء  (Calculus) جي ترقيءَ کي متاثر ڪيو.[[File:CMB_Timeline300_no_WMAP.jpg|upright=1.8|thumb|right|فزڪس ۾ [[بگ بينگ|بگ بينگ نظريي]] مطابق ڪائنات جي توسيع]]

==نالو==
لفظ فزڪس [[لاطيني]] فزڪس (فطرت جو مطالعو) مان ورتل آهي، جيڪو خود [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ &quot;φυσική&quot; (فزيڪي، مطلب: فطري سائنس) جو قرض ورتو ويو آهي، جو هڪ  يوناني  اصطلاح &quot;φύσις&quot; (فزيس، مطلب: اصل، [[فطرت (فلاسفي)|فطرت]]) مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;etymonline-physics&quot;&gt;{{cite web |title=physics |website=[[Online Etymology Dictionary]] |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=physics&amp;allowed_in_frame=0|access-date=2016-11-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161224191507/http://www.etymonline.com/index.php?term=physics&amp;allowed_in_frame=0 |archive-date=24 December 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;etymonline-physic&quot;&gt;{{cite web |title=physic |website=[[Online Etymology Dictionary]] |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=physic&amp;allowed_in_frame=0 |access-date=2016-11-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161224173651/http://www.etymonline.com/index.php?term=physic&amp;allowed_in_frame=0 |archive-date=24 December 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LSJ&quot;&gt;{{LSJ|fu/sis|φύσις}}, {{LSJ|fusiko/s|φυσική}}, {{LSJ|e)pisth/mh|ἐπιστήμη|ref}}&lt;/ref&gt;

==فزڪس جي تاريخ==
{{Main|فزڪس جي تاريخ }}
===قدیم فلڪيات===
{{Main|فلڪيات جي تاريخ }}
[[File:Senenmut-Grab.JPG|thumb|right|upright=1.8|&lt;small&gt;قديم مصري فلڪيات، يادگارن، جهڙوڪ مصر جي اٺين خاندان کان سينموت جي مقبري جي ڇت، ۾ ظاهر ٿئي ٿو.&lt;/small&gt;]]

[[فلڪيات]] (Astronomy) قديم ترين قدرتي سائنسن مان هڪ آهي. 3000 قبل مسيح کان اڳ واري تهذيب، جهڙوڪ سومیري، قديم مصري ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب، سج، چنڊ ۽ تارن جي حرڪت بابت اڳڪٿي ڪندڙ علم ۽ بنيادي ڄاڻ رکندڙ هئي. ستارا ۽ سيارا، جنھن جی باری م کي ديوتا جي نمائندگي ڪرڻ جو گمان ھو، اڪثر ڪري پوڄا ڪندا هئا. جڏهن ته ستارن جي مشاهدي واري پوزيشن جي وضاحت اڪثر غير سائنسي ۽ ثبوتن جي کوٽ سان هئي، انهن ابتدائي مشاهدن بعد ۾ فلڪيات جو بنياد وڌو. ڇاڪاڻ ته ستارن کي آسمان جي چوڌاري وڏن دائرن کي پار ڪندي مليو، جيڪو سيارن جي پوزيشن جي وضاحت نه ڪري سگهيو. 

اسگیر آبوئی (Asger Aaboe) جي مطابق، مغربي فلڪيات جي شروعات [[ميسوپوٽيميا]] ۾ ملي سگهي ٿي ۽ صحيح سائنس ۾ مغربي ڪوششون دير سان بابل جي فلڪيات مان نڪتل آهن.&lt;ref name=&quot;aaboe19912&quot;&gt;{{harvnb|Aaboe|1991}}&lt;/ref&gt; مصري فلڪيات جي ماهرن يادگار ڇڏيا جن ۾ ستارن ۽ آسماني جسمن جي حرڪتن جي ڄاڻ ڏيکاري ٿي، &lt;ref name=&quot;clagett19952&quot;&gt;{{harvnb|Clagett|1995}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته يوناني شاعر [[هومر]] پنهنجي ایليڊ ۽ اوڊيسي ۾ مختلف آسماني شين بابت لکيو؛ بعد ۾ يوناني فلڪيات دان، اتر اڌ گول مان نظر ايندڙ اڪثر تارن لاءِ نالا مهيا ڪيا، جيڪي اڄ به استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;thurston19942&quot;&gt;{{harvnb|Thurston|1994}}&lt;/ref&gt;
===قدرتي فلاسفي===
{{main|قدرتي فلاسفي}}

قدرتي فلسفو يونان ۾ قديم دور (650 ق.م. - 480 ق.م) ۾ شروع ٿيو، جڏهن [[سقراط]] کان اڳ جا فلسفي جهڙوڪ [[ٿيلس]]، قدرتي رجحان جي غير فطري وضاحتن کي رد ڪري ڇڏيو ۽ اعلان ڪيو ته هر واقعي جو هڪ قدرتي سبب آهي. انهن تجويز ڪيل نظريا دليل ۽ مشاهدي جي ذريعي تصديق ڪيا ۽ انهن جا ڪيترائي مفروضا تجربي ۾ ڪامياب ثابت ٿيا؛&lt;ref name=&quot;lloyd1970pp108-1092&quot;&gt;{{harvnb|Lloyd|1970|pp=108–109}}&lt;/ref&gt;مثال طور، ائٽمزم، جن کي [[ليوسيپس]] ۽ سندس شاگرد [[ڊيموڪريٽس]] پاران تجويز ڪيو ويو، 2000 سالن کان پوءِ صحيح ثابت ٿيو.

===ارسطو ۽ قديم يوناني فزڪس===
[[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|upright|[[ارسطو]] (384 - 322 ق.م)]]
يونان ۾ ڪلاسيڪل دور ۾ (ڇهين، پنجين ۽ چوٿين صدي قبل مسيح) ۽ هيلينسٽڪ زماني ۾، قدرتي فلسفو تحقيق جي ڪيترن ئي خطن سان ترقي ڪئي. [[ارسطو]] (يوناني ٻولي: Ἀριστοτέλης؛ 384 - 322 ق.م) [[افلاطون]] جو شاگرد، ڪيترن ئي مضمونن تي لکيو، جنهن ۾، چوٿين صدي قبل مسيح ۾ ”فزڪس“ تي هڪ اهم مقالو به شامل آهي. ارسطوءَ جي فزڪس جو اثر ٻن هزارن سالن تائين رهيو. هن جي نقطه نظر ڪجهه محدود مشاهدي کي منطقي ڪٽائي واري دليلن سان ملايو، پر ڪٽيل بيانن جي تجرباتي تصديق تي ڀروسو نه ڪيو. فزڪس ۾ ارسطو جو بنيادي ڪم، جيتوڻيڪ بلڪل ناقص هو، هن جو طريقو اڄ مڪمل طور تي ختم ٿي چڪو آهي، پر هن هڪ فريم ورڪ ٺاهيو جنهن جي مدد سان بعد ۾ مفڪرن ان شعبي کي وڌيڪ ترقي ڏني. 

هن چار عنصرن جي نظريي سان [[حرڪت (فزڪس)|حرڪت]] (۽ [[ڪشش ثقل]]) جهڙن خيالن جي وضاحت ڪئي. ارسطو جو خيال هو ته چئن ڪلاسيڪي عنصرن (هوا، باهه، پاڻي، زمين) مان هر هڪ کي پنهنجي فطري جاءِ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|title=Daily 40 no. 2 – Aristotle and the Four Simple Bodies and Elements|website=Cal State LA|archive-url=https://web.archive.org/web/20230106231001/https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|archive-date=6 January 2023|access-date=27 September 2023}}&lt;/ref&gt; انهن جي مختلف [[ڪثافت|ڪثافتن]] جي ڪري، هر عنصر فضا ۾ پنهنجي مخصوص جڳهه ڏانهن موٽندو آهي. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blogs.umass.edu/p139ell/2012/10/14/natural-philosophy-aristotle/|title=Natural Philosophy: Aristotle {{!}} Physics 139|last=tbcaldwe|date=14 October 2012|language=en-US|access-date=17 December 2022}}&lt;/ref&gt; تنهن ڪري، باهه، انهن جي وزن جي ڪري، چوٽي تي هوندي آهي، باهه هيٺ هوا، پوء پاڻي ۽ پوء آخر ۾ زمين (مٽي) هوندي آهي. هن اهو به چيو ته جڏهن هڪ عنصر جو هڪ ننڍڙو مقدار ٻئي جي قدرتي جاء تي داخل ٿئي ٿو، گهٽ گهڻائي عنصر خود بخود پنهنجي قدرتي جڳهه ڏانهن ويندا آهن. مثال طور، جيڪڏهن زمين تي باهه لڳندي آهي، ته شعلا هوا ۾ اڀري ويندا آهن ته جيئن واپس پنهنجي قدرتي جاءِ تي وڃڻ جي ڪوشش ڪري، جتي اهو تعلق رکي ٿو.

ارسطو حرڪت جي مثال کي هڪ وجود جي طور تي بيان ڪيو آهي جيڪو هڪ ئي جسم ۾ مختلف علائقن کي شامل ڪري ٿو. اهڙيء طرح، هڪ شخص جيڪو هڪ جڳهه (الف) تي آهي هڪ نئين جڳهه (ب) ڏانهن منتقل ڪري سگهي ٿو ۽ اڃا تائين ساڳئي مقدار ۾ جاء وٺي سگھي ٿو. اهو ارسطو جي نظریي سان شامل آهي ته حرڪت هڪ تسلسل آهي. معاملي جي لحاظ کان، ارسطو جو خيال هو ته ڪنهن شئي جي درجي (مثال طور جڳهه) ۽ ڪيفيت (مثال طور رنگ) ۾ تبديلي کي ”تبدل“ چئبو آهي. پر، مادي ۾ تبديلي مادي ۾ تبديلي آهي. اهو به اڄ جي معاملي جي خيال سان ملندڙ جلندڙ آهي.

هن حرڪت جا پنهنجا قانون پڻ ٺاهيا جن ۾ شامل آهن؛
# ڳري شيون زمين تي تيز رفتار سان هيٺ ڪري وينديون. رفتار وزن جي متناسب آهي.  
# شيءِ جي گرڻ جي رفتار جو دارومدار وچولي جي ڪثافت تي منحصر آهي (مثال طور هوا جي ڪثافت).&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=17 December 2022}}&lt;/ref&gt;

هن اهو به چيو ته، جڏهن اها پرتشدد حرڪت (هڪ شئي جي حرڪت جي صورت ۾ اچي ٿي جڏهن هڪ ٻي شئي طرفان ان تي قوت لاڳو ڪئي ويندي آهي) ته اها رفتار جنهن کان شئي حرڪت ڪري ٿي، صرف ايتري تيز يا مضبوط هوندي جيترو ان تي لاڳو قوت جي مقدار هوندي.&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=17 December 2022}}&lt;/ref&gt; حرڪت جي مسئلي ۽ ان جي سببن جو احتياط سان اڀياس ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ فلسفي جي تصور کي &quot;پرائمر موور&quot; دنيا ۾ سڀني تحرڪ جو حتمي ذريعو قرار ڏنو ويو (ڪتاب 8 سندس ڪتاب فزڪس جو ڪتاب).

===يورپ جو وچين دور ۽ اسلامي دور===
{{main|يورپ جي وچين دور ۾ سائنس |اسلامي دور ۾ طبيعيات }}
پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[رومي سلطنت|مغربي رومن سلطنت]] جو زوال ٿيو ۽ ان جي نتيجي ۾ [[يُورَپ|يورپ]] جي الهندي حصي ۾ دانشورانه جستجو ۾ گهٽتائي آئي. ان جي ابتڙ، [[بازنطيني سلطنت|اڀرندي رومن سلطنت]] (عام طور تي [[بازنطيني سلطنت]] جي نالي سان مشهور آهي) هنن جي حملن جي مزاحمت ڪئي ۽ علم جي مختلف شعبن، بشمول فزڪس کي اڳتي وڌايو.{{sfn|Lindberg|1992|page=363}}

ڇهين صدي عيسويءَ ۾، [[ميليٽس جو آئسڊور|ميلٽس جو آئسڊور]]، [[ارشميدس|آرشيميدس]] جي ڪمن جو هڪ اهم تالیف ٺاهيو جيڪو آرشيميدس پاليمپسٽ ۾ نقل ٿيل آهي.

[[File:Alhazen (122459248).jpg|thumb|left|upright|&lt;small&gt;[[ابن ھيثم|ابن الهيثم]] (965ع - 1040ع) پنهنجي ڪئميرا اوبسڪیورا جي  تجربن بابت &quot;[[ڪتاب المناظر]]&quot; ۾ لکيو آهي.{{sfn|Smith|2001|loc=Book I [6.85], [6.86], p. 379; Book II, [3.80], p. 453}}&lt;/small&gt;|alt=Ibn Al-Haytham (Alhazen) drawing]]

ڇهين صدي عيسويءَ ۾ يورپ جي جان فلپونس، هڪ بازنطيني عالم، [[ارسطو]] جي فزڪس جي علم تي سوال ڪيو ۽ ان جي خامين کي نوٽ ڪرايو. هن تحقیق جو نظريو متعارف ڪرايو. ارسطو جي فزڪس جي ڇنڊڇاڻ نه ڪئي وئي جيستائين فلپونس ظاهر نه ٿيو. ارسطو جي برعڪس، جنهن پنهنجي فزڪس جو بنياد لفظي دليلن تي رکيو، فلپونس مشاهدي تي ڀروسو ڪيو. ارسطو جي فزڪس تي فلپونس لکيو آهي ته: 

&quot;پر اهو مڪمل طور تي غلط آهي ۽ اسان جي نظريي جي تصديق ٿي سگهي ٿي حقيقي مشاهدي سان ڪنهن به قسم جي لفظي دليلن جي ڀيٽ ۾. ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن توهان هڪ ئي اونچائي کان ٻه وزن گرڻ ڏيو جن مان هڪ وزن ٻئي کان ڪيترائي ڀيرا وزني آهي، توهان ڏسندا ته حرڪت لاءِ گهربل وقتن جو تناسب وزن جي تناسب تي نه آهي پر اهو فرق، وقت ۾ تمام ننڍو آهي ۽ ائين، جيڪڏهن وزن ۾ فرق قابل غور نه آهي، يعني هڪ، اسان کي چئون ته ٻئي کي ٻيڻو ڪريو، ڪو به فرق نه ٿيندو، يا نه ته هڪ ناقابل تصور فرق، وقت ۾، جيتوڻيڪ وزن ۾ فرق آهي. نه معنيٰ گهٽجي، هڪ جسم جو وزن ٻئي کان ٻه ڀيرا&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://homepages.wmich.edu/~mcgrew/philfall.htm|title=John Philoponus, Commentary on Aristotle's Physics|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111105753/http://homepages.wmich.edu/~mcgrew/philfall.htm|archive-date=11 January 2016|access-date=15 April 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

وڌيڪ فزڪس جي ارسطو جي اصولن تي فلپونس جي تنقيد [[گليليئو گليليئي|گيليلو گليلي]] لاءِ ڏهه صديون پوءِ سائنسي انقلاب دوران هڪ الهام جو ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;dialogTwoNewSciences2&quot;&gt;{{cite book|title=[[Two New Sciences]]|last=Galileo|date=1638|quote=ارسطو جي دليل کي ڪيتري حد تائين حتمي سمجهڻ گهرجي، ان کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ، منهنجي خيال ۾، اسين سندس ٻنهي مفروضن کي رد ڪري سگهون ٿا. پهرين مفروضي بابت ته مون کي سخت شڪ آهي ته [[ارسطو]] ڪڏهن عملي تجربو ڪري ڏٺو هوندو ته جيڪڏهن ٻن پٿرن مان هڪ جو وزن ٻئي کان ڏهه ڀيرا وڌيڪ هجي ۽ ٻنهي کي هڪ ئي وقت، مثال طور 100 هٿن جي اوچائيءَ تان ڇڏيو وڃي، ته ڇا انهن جي ڪرڻ جي رفتار ۾ ايترو فرق هوندو، جو جڏهن ڳرو پٿر زمين تي پهچي، تڏهن هلڪو پٿر رڳو 10 هٿ هيٺ آيو هجي.
'''سِمپليچيو:''' سندس لفظن مان ته ائين لڳي ٿو ته هن اهو تجربو ڪيو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو چوي ٿو: ''&quot;اسان ڳري شيءِ کي ڏسون ٿا.&quot;'' لفظ ''&quot;ڏسون ٿا&quot;'' مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن عملي مشاهدو ڪيو هو.
'''ساگريڊو:''' پر مان، سِمپليچيو، جنهن پاڻ اهو تجربو ڪيو آهي، توکي يقين سان ٻڌايان ٿو ته جيڪڏهن هڪ يا ٻه سئو پائونڊ وزن وارو [[توپ]] جو گولو ۽ اڌ پائونڊ وزن واري [[مسڪيٽ]] جي گولي کي 200 هٿن جي اوچائيءَ تان هڪ ئي وقت هيٺ ڇڏيو وڃي، ته ڳرو گولو هلڪي گولي کان هڪ وٿي (span) جيترو به اڳ زمين تي نه پهچندو.|authorlink=Galileo}}&lt;/ref&gt; گليلو پنهنجي ڪمن ۾ فلپونس جو ڪافي حوالو ڏنو جڏهن بحث ڪيو ته ارسطو جي فزڪس غلط هئي.{{sfn|Lindberg|1992|page=162}} &lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|year=2018|chapter=John Philoponus|access-date=11 April 2018|chapter-url=https://plato.stanford.edu/entries/philoponus/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422010906/https://plato.stanford.edu/entries/philoponus/|archive-date=22 April 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1300ع واري ڏهاڪي ۾ پيرس يونيورسٽي ۾ آرٽس جي فيڪلٽي ۾ استاد جين بريڊن سال 1300ع واري ڏهاڪي ۾ تحرڪ (impetus) جو تصور پيش ڪيو. اهو جديد نظرين جي جڙت ۽ رفتار ڏانهن هڪ قدم هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|year=2018|chapter=John Buridan|access-date=11 April 2018|chapter-url=https://plato.stanford.edu/entries/buridan/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422012611/https://plato.stanford.edu/entries/buridan/|archive-date=22 April 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اسلامي اسڪالر کي ارسطوءَ جي فزڪس، يونانين کان ورثي ۾ ملي ۽ اسلامي سونهري دور ۾ ان کي وڌيڪ ترقي ڏني، خاص ڪري مشاهدي ۽ ترجيحي استدلال تي زور ڏيندي، سائنسي طريقي جي شروعاتي شڪلن کي ترقي ڪندي. 

جيتوڻيڪ ارسطو جي فزڪس جي اصولن کي تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، اهو ضروري آهي ته انهن ثبوتن جي نشاندهي ڪئي وڃي جن تي هن پنهنجي نظريات جو بنياد رکيو. سائنس ۽ رياضي جي تاريخ جو محتاط مطالعو پراڻن سائنسدانن پاران ڪيل تعاون کي ظاهر ڪري ٿو. ارسطو جي سائنس اڄ جي اسڪولن ۾ سيکاريندڙ سائنس جي پسمنظر ۾ هئي. ارسطو ڪيترائي حياتياتي ڪم شايع ڪيا جن ۾ جانورن جا حصا شامل آهن، جن ۾ هن [[حياتيات|حياتياتي سائنس]] ۽ [[فطرتي سائنس|فطري سائنس]] ٻنهي تي بحث ڪيو آهي. ارسطو فزڪس ۽ مابعد الطبعيات جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ سندس نظریا ۽ نتيجا اڄ به سائنس جي ڪلاسن ۾ پڙهايا وڃن ٿا. ارسطو جيڪي وضاحتون ڏئي ٿو، سو به سادو آهي. 

جڏهن عناصرن جي باري ۾ سوچيو، ارسطو اهو مڃيو ته چئن ڪلاسيڪل عناصر (ڌرتي، باهه، پاڻي، هوا) مان هر هڪ پنهنجي قدرتي جڳهه آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|title=Daily 40 no. 2 – Aristotle and the Four Simple Bodies and Elements|website=Cal State LA|archive-url=https://web.archive.org/web/20230106231001/https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|archive-date=6 January 2023|access-date=2023-09-27}}&lt;/ref&gt; انهن جي مختلف کثافت جي ڪري، هر عنصر فضا ۾ پنهنجي مخصوص جڳهه ڏانهن موٽندو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blogs.umass.edu/p139ell/2012/10/14/natural-philosophy-aristotle/|title=Natural Philosophy: Aristotle {{!}} Physics 139|last=tbcaldwe|date=14 October 2012|language=en-US|access-date=2022-12-17}}&lt;/ref&gt; تنهن ڪري  &quot;باهه&quot; انهن جي وزن جي ڪري، چوٽي تي هوندي، باهه هيٺ هوا، پوء پاڻي، پوء آخر ۾ زمين. هن اهو به چيو ته جڏهن هڪ عنصر جو هڪ ننڍڙو مقدار ٻئي جي قدرتي جاء تي داخل ٿئي ٿو، گهٽ گهڻائي عنصر خود بخود پنهنجي قدرتي جڳهه ڏانهن ويندا آهن. مثال طور، جيڪڏهن زمين تي باهه لڳندي آهي، ته شعلا پنهنجي فطري جاءِ تي واپس وڃڻ جي ڪوشش طور هوا ۾ اڀري ويندا آهن جتي اهو تعلق رکي ٿو. ارسطو پنهنجي مابعد الطبعيات کي ”پهريون فلسفو“ سڏيو ۽ ان کي ”هجڻ جي حيثيت ۾“ جي مطالعي جي حيثيت ڏني.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Aristotle/Physics-and-metaphysics|title=Aristotle – Physics and metaphysics|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2022-12-17}}&lt;/ref&gt; ارسطو حرڪت جي مثال کي هڪ وجود جي طور تي بيان ڪيو آهي جيڪو هڪ ئي جسم ۾ مختلف علائقن کي شامل ڪري ٿو. اهڙيء طرح، هڪ شخص جيڪو هڪ جڳهه (الف) تي آهي هڪ نئين جڳهه (ب) ڏانهن منتقل ڪري سگهي ٿو ۽ اڃا تائين ساڳئي مقدار ۾ جاء وٺي سگھي ٿو. اهو ارسطو جي نظریي سان شامل آهي ته حرڪت هڪ تسلسل آهي. معاملي جي لحاظ کان، ارسطو جو خيال هو ته ڪنهن شئي جي درجي (مثال طور جڳهه) ۽ ڪيفيت (مثال طور رنگ) ۾ تبديلي کي ”تبدل“ چئبو آهي. پر، مادي ۾ تبديلي مادي ۾ تبديلي آهي. اهو به اڄ جي معاملي جي خيال سان ملندڙ جلندڙ آهي. 

هن حرڪت جا پنهنجا قانون پڻ ٺاهيا جن ۾ شامل آهن؛ 

# ڳري شيون تيزيءَ سان ڪِرنديون آھن ء ڪِرن جي رفتار وزن جي متناسب هوندي آھي. ۽  
# گرڻ واري شئي جي رفتار جو دارومدار اُن کثافت واري شئي تي منحصر هوندو آهي جنهن ذريعي اُهو گري رهيو آهي (مثال طور هوا جی ڪثافت).&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=2022-12-17}}&lt;/ref&gt;

هن اهو پڻ چيو ته، جڏهن اها پرتشدد حرڪت (هڪ شئي جي حرڪت جي صورت ۾ اچي ٿي جڏهن هڪ ٻي شئي طرفان ان تي قوت لاڳو ٿئي ٿي) ته اها رفتار جيڪا شئي حرڪت ڪري ٿي، اها تيز يا مضبوط هوندي، جيترو ان تي لاڳو ڪيل قوت جي ماپ جيتري تيز يا مضبوط ھوندی آھي.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=2022-12-17}}&lt;/ref&gt; اها رفتار ۽ قوت جي ضابطن ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو جيڪي اڄڪلهه فزڪس جي ڪلاسن ۾ سيکاريا وڃن ٿا. اهي ضابطا ضروري نه آهن جيڪي اڄڪلهه فزڪس ۾ بيان ڪيا ويا آهن پر، اهي گهڻو ڪري هڪجهڙا آهن. ظاهر آهي ته اهي قاعدا ٻين سائنسدانن لاءِ هن جي نظرين جي نظرثاني ۽ تدوين لاءِ ريڙهه هئا.[[File:Pinhole-camera.svg|thumb|right|upright|بنيادي اصول جنھن تي هڪ پن هول ڪئميرا ڪم ڪري ٿو.]]

اسلامي اسڪالر شپ تحت سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر جدت [[بصريات]] جي ميدان ۾ هئي، &lt;ref&gt;{{cite book|url=|title=Islam, Science, and the Challenge of History|last=Dallal|first=Ahmad|date=2010|publisher=Yale University Press|isbn=|location=New Haven|page=38|quote=Within two centuries, the field of optics was radically transformed|author-link=}}&lt;/ref&gt; جيڪي ڪيترن ئي سائنسدانن جهڙوڪ ابن سهل، الڪندي، ابن الهيثم، الفارسي ۽ [[ابن سينا]] جي ڪمن مان حاصل ڪيون ويون آهن. سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر ڪم &quot;ڪتاب المناظر&quot; (The Book of Optics) ابن الهيثم جو لکيل هو، جنهن ۾ هن بصريات بابت قديم يوناني نظريي جو متبادل پيش ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Tbakhi|first=Abdelghani|last2=Amr|first2=Samir S.|date=2007|title=Ibn Al-Haytham: Father of Modern Optics|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6074172/|journal=Annals of Saudi Medicine|volume=27|issue=6|pages=464–467|doi=10.5144/0256-4947.2007.464|issn=0256-4947|pmc=6074172|pmid=18059131}}&lt;/ref&gt; روشنيءَ تي پنهنجي ڪتاب، &quot;ڪتاب المناظر&quot; ۾، هن ڪيمرا اوبسڪورا جي مظهر (پن هول ڪيمرا جو سندس هزار سال پراڻو نسخو) ۽ ان طريقي سان اڳتي وڌي، اکيون پاڻ ڪم ڪرڻ ٿيون، جو مطالعو پيش ڪيو. اڳين عالمن جي ڄاڻ کي استعمال ڪندي، هن وضاحت ڪيو ته روشني ڪيئن اکين ۾ داخل ٿئي ٿي. هن ٻڌايو ته روشنيءَ جي شعاعيون اکين جي پردي تي مرڪوز ٿين ٿيون، پر روشنيءَ جي اکين جي پٺيءَ ڏانهن ڪيئن پيش ڪجي ٿو، ان لاءِ سال 1604ع تائين انتظار ڪرڻو پيو. هن جي روشنيءَ تي لکيل ڪتاب، فوٽوگرافي جي جديد ترقيءَ کان سوين سال اڳ، ڪيمرا اوبسڪيورا جي وضاحت ڪئي.&lt;ref&gt;{{harvnb|Howard|Rogers|1995|pp=6–7}}&lt;/ref&gt;

ست جلدن تي مشتمل ڪتاب، (ڪتاب المناظر) 600 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين، وچئين دور جي فن ۾ نظريي جي نوعيت کان وٺي بصري تصور جي نظريي تائين، ٻنهي شعبن ۾ سوچ کي متاثر ڪيو. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Al-Khalili|first=Jim|date=February 2015|title=In retrospect: Book of Optics|url=https://www.nature.com/articles/518164a|journal=Nature|language=en|volume=518|issue=7538|pages=164–165|bibcode=2015Natur.518..164A|doi=10.1038/518164a|issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; ان ۾ بعد ۾ يورپي عالمن ۽ پوليميٿ، رابرٽ گراسٽسٽي ۽ ليونارڊو ڊي ونسي کان وٺي جوهانس ڪيپلر تائين، شامل هئا. 

ڪتاب المناظر جي ترجمي جو يورپ تي اثر پيو. ان مان، بعد ۾ يورپي عالم بصري آلا ٺاهڻ جي قابل ٿي ويا، جيڪي ابن الهيثم ٺاهيا هئا انهن کي نقل ڪيو ۽ سمجھڻ جي طريقي سان نظر ڪيو.[[File:Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei, 1636.jpg|thumb|right|upright|[[گليليئو گليليئي|گليليو گليلي]] (1564–1642)، هن رياضي ۽ نظرياتي ۽ تجرباتي فزڪس تي ڪم ڪيو.]]

===ڪلاسيڪل فزڪس جو دور===
[[File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|right|upright|[[آئزڪ نيوٽن]] حرڪت ۽ عالمگير ڪشش ثقل جا قانون دريافت ڪيا.]]
فزڪس هڪ الڳ سائنس بڻجي وئي جڏهن ابتدائي جديد يورپين تجرباتي ۽ مقداري طريقا استعمال ڪيا ته اهي دريافت ڪيا وڃن جيڪي هاڻي فزڪس جا قانون سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;benchaim20042&quot;&gt;{{harvnb|Ben-Chaim|2004}}&lt;/ref&gt;

هن دور جي اهم ترقين ۾ شمسي نظام جي جيو سينٽرڪ ماڊل کي هيليو سينٽرڪ ڪوپرنيڪن ماڊل سان تبديل ڪرڻ، فلڪياتي سيارن جي حرڪت تي ضابطو ڪندڙ قانون (1609 ۽ 1619ع جي وچ ۾ ڪيپلر پاران طئي ٿيل)، 16هين ۽ 17هين صدي ۾  گليلو جو دوربين تي اڳڀرائي ۽ فلڪيات ۾ مشاهدي وارو ڪم ۽ آئزڪ نيوٽن جي حرڪت ۽ ڪشش ثقل جي عالمگير قانون جي دريافت ۽ قانون (جيڪو هن جو نالو کڻندو) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{harvnb|Guicciardini|1999}}&lt;/ref&gt; نيوٽن پڻ ڳڻپيوڪر (Calculus)، مسلسل تبديلين جو رياضياتي مطالعو، کي ترقي ڏني، جنهن طبيعي مسئلن کي حل ڪرڻ لاء نوان رياضياتي طريقا مهيا ڪيا.&lt;ref name=&quot;allen19972&quot;&gt;{{harvnb|Allen|1997}}&lt;/ref&gt;

[[ٿرموڊائنامڪس]]، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]] ۽ [[برقناطيسيت|برقياتي مقناطيسي]] ۾ قانونن جي دريافت صنعتي انقلاب دوران تحقيق جي ڪوششن جي نتيجي ۾ توانائي جي ضرورتن ۾ اضافو ٿيو. &lt;ref name=&quot;schoolscience-industrialrevolution2&quot;&gt;{{cite web|url=http://resources.schoolscience.co.uk/IoP/14-16/biogs/biogs5.html|title=The Industrial Revolution|publisher=Schoolscience.org, [[Institute of Physics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407083354/http://resources.schoolscience.co.uk/IoP/14-16/biogs/biogs5.html|archive-date=7 April 2014|access-date=1 April 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ڪلاسيڪل فزڪس تي مشتمل قانون غير لاڳاپي واري رفتار تي سفر ڪرڻ واري روزمره جي ماپن تي شين لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا رهن ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي اهڙين حالتن ۾ ويجهڙائي فراهم ڪن ٿا ۽ نظريا جهڙوڪ [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانڪس]] ۽ [[اسپيشل رليٽوٽي جو نظريو|نسبتن جي نظرين]] کي انهن ماپن تي انهن جي ڪلاسيڪل قانونن سان برابري ڪئي، آسان بڻايو ويو. تمام ننڍڙن شين ۽ تمام تيز رفتارن لاءِ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪل ميڪنڪس]] ۾ غلطيون 20 صديءَ ۾ [[جديد طبيعيات|جديد فزڪس]] جي ترقيءَ جو سبب بڻيون.

===جدید طبيعيات===
[[File:Max Planck Nobel 1918.jpg|thumb|right|upright|[[ميڪس پلانڪ]] (1858ع - 1947ع)، [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانيات]] جي نظريي جو باني.]]
[[File:Einstein1921 by F Schmutzer 2.jpg|thumb|right|upright|[[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] (1879ع - 1955ع)، [[ڦوٽو اليڪٽرڪ اثر]] ۽ [[اسپيشل رليٽوٽي جو نظريو|نسبتن جو نظريو]] دريافت ڪيو.]]
[[جديد طبيعيات|جديد طبیعیات]] (Modern physics) جي شروعات 20 صدي جي شروعات ۾ ميڪس پلانڪ جي ڪوانٽم ٿيوري ۽ البرٽ آئن اسٽائن جي نسبتن جي نظريي (Theory of Relativity) سان ٿي. اهي ٻئي نظريا ڪجهه خاص حالتن ۾ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات]] ۾ غلطيءَ سبب سامهون آيا. ڪلاسيڪل ميڪانيات اڳڪٿي ڪئي ته روشنيءَ جي رفتار جو دارومدار ڏسڻ واري جي حرڪت تي آهي، جنهن کي [[رابرٽ ميڪسويل|ميڪسويل]] جي [[برقناطيسيت]] جي مساواتن پاران پيش ڪيل مسلسل رفتار سان حل نه ٿي ڪري سگهجي. ھن اختلاف کي آئن اسٽائن جي &quot;خاص نسبتن جي نظريي&quot; سان درست ڪيو ويو، جنھن تيز ھلندڙ جسمن لاءِ ڪلاسيڪل ميڪنڪس کي تبديل ڪيو ۽ روشني جي مسلسل رفتار تي اطلاق جي اجازت ڏني. &lt;ref name=&quot;oconnorrobertson1996-relativity2&quot;&gt;{{harvnb|O'Connor|Robertson|1996a}}&lt;/ref&gt; [[ڪارو مادو|ڪاري جسم]] جي اشعاع (Black Body Radiation) ڪلاسيڪل فزڪس لاءِ هڪ ٻيو مسئلو پيش ڪيو، جنهن کي درست ڪيو ويو جڏهن پلانڪ اهو تجويز ڪيو ته مادي اوسيليٽرز جو اتساهه صرف انهن جي تعدد جي تناسب سان الڳ (Discrete) قدمن ۾ ممڪن آهي. ان سان گڏ، فوٽو اليڪٽرڪ اثر ۽ هڪ مڪمل نظريو جيڪو اليڪٽران آربيٽلز جي ڌار توانائي جي سطحن جي اڳڪٿي ڪري ٿو، ان جي ڪري ڪوانٽم ميڪنڪس جي نظريي کي تمام ننڍي پيماني تي ڪلاسيڪل فزڪس تي بهتر بڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;oconnorrobertson1996-quantum2&quot;&gt;{{harvnb|O'Connor|Robertson|1996b}}&lt;/ref&gt; 

ڪوانٽم ميڪنڪس کي ورنر هيزنبرگ، ارون شروڊنگر ۽ پال ڊيراڪ پاران پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;oconnorrobertson1996-quantum3&quot;&gt;{{harvnb|O'Connor|Robertson|1996b}}&lt;/ref&gt; هن شروعاتي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ ڪم، سان &quot;ذري جي فزڪس (Particle Physics) جو معياري ماڊل&quot; نڪتو.&lt;ref name=&quot;donut20012&quot;&gt;{{cite web|url=http://www-donut.fnal.gov/web_pages/standardmodelpg/TheStandardModel.html|title=The Standard Model|date=29 June 2001|website=[[DONUT]]|publisher=[[Fermilab]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140531012204/http://www-donut.fnal.gov/web_pages/standardmodelpg/TheStandardModel.html|archive-date=31 May 2014|access-date=1 April 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; سال 2012ع ۾ CERN ۾ هگز-بوسن سان مطابقت رکندڙ خاصيتن سان گڏ هڪ ذري جي دريافت کان پوء،&lt;ref name=&quot;cho20122&quot;&gt;{{harvnb|Cho|2012}}&lt;/ref&gt; معياري ماڊل پاران پيش ڪيل سڀ بنيادي ذرڙا دريافت ٿيڻ لگا؛ بهرحال، فزڪس معياري ماڊل کان ٻاهر، ٻين نظرين سان گڏ، جهڙوڪ سپر سميٽري، تحقيق جو هڪ سرگرم علائقو آهي.&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Womersley|first=J.|url=http://www.symmetrymagazine.org/sites/default/files/legacy/pdfs/200502/beyond_the_standard_model.pdf|date=February 2005|title=Beyond the Standard Model|magazine=Symmetry|volume=2|issue=1|pages=22–25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924114111/http://www.symmetrymagazine.org/sites/default/files/legacy/pdfs/200502/beyond_the_standard_model.pdf|archive-date=24 September 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; عام طور تي رياضي جا علائقا، فيلڊ جهڙوڪ امڪان (Probability) ۽ گروهن (Groups) جو مطالعي ۾ اهم آهن.

==فزڪس جو فلسفو==
ڪيترن ئي طريقن سان، فزڪس قديم يوناني فلسفي مان نڪتل آهي. [[ٿيلس]] جي پهرين ڪوشش کان وٺي، [[ڊيموڪريٽس]] جي ڊيڊڪشن تائين، اهو معاملو هڪ غير متضاد حالت ۾ گهٽجڻ گهرجي، [[بطليموس]] جي [[فلڪيات]] جي هڪ ڪرسٽلائن جي فلڪيات تائين، ۽ [[ارسطو]] جو ڪتاب فزڪس (فزڪس تي هڪ ابتدائي ڪتاب، هڪ فلسفيانه نقطه نظر)، جنهن ۾ تجزیو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي ۽ ان جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي. مختلف يوناني فيلسوفن پنهنجي فطرت جي نظرين کي ترقي ڏني. فزڪس 18ھین صدي جي آخر تائين [[قدرتي فلاسفي|قدرتي فلسفي]] طور سڃاتو ويندو هو. 19ھین صدي عيسويء تائين، فزڪس کي فلسفي ۽ ٻين سائنسن کان الڳ هڪ نظم جي طور تي محسوس ڪيو ويو. 

فزڪس، باقي [[سائنس]] وانگر، طبیعي دنيا جي علم کي اڳتي وڌائڻ لاء سائنس جي فلسفي ۽ ان جي &quot;سائنسي طريقي&quot; تي ڀاڙي ٿو. سائنسي طريقو هڪ ترجيحي استدلال سان گڏو گڏ پوسٽريري استدلال ۽ ڏنل نظريي جي صحيحيت کي ماپڻ لاءِ بيزين انفرنس جو استعمال ڪري ٿو. فزڪس جي ترقيءَ شروعاتي فلسفين جي ڪيترن ئي سوالن جا جواب ڏنا آهن ۽ نوان سوال اٿاريا آهن. فزڪس جي چوڌاري فلسفياتي مسئلن جو مطالعو، فزڪس جو فلسفو، مسئلن جهڙوڪ [[خلا|خلاء]] ۽ [[وقت]] جي فطرت، ۽ مابعدالطبيعي نقطه نظر جهڙوڪ تجربو، [[فطرت (فلاسفي)|فطرت]] ۽ حقيقت پسندي شامل آهن.  ڪيترن ئي طبیعیاتدانن پنهنجي ڪم جي فلسفياڻي اثرن بابت لکيو آهي، مثال طور، لاپلاس، جنهن ڪيزال ڊيٽرمنزم کي چيمپيئن ڪيو ۽ ارون شروڊنگر، جنهن [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانڪس]] تي لکيو. رياضياتي فزڪس دان راجر پينروز کي اسٽيفن هاڪنگ افلاطون پسند سڏيو آهي، هڪ نظريو پينروز پنهنجي ڪتاب ”The Road to Reality“ ۾ بحث ڪيو آهي. هاڪنگ پاڻ کي &quot;بیباڪ گهٽتائي پسند&quot; طور حوالو ڏنو ۽ پينروز جي خيالن سان معاملو ڪيو. 
==بنيادي نظريا==
{{further|طبيعيات جون شاخون|طبيعيات جو خاڪو}}
طبيعيات (Physics)  مختلف قسم جي نظامن سان واسطو رکي ٿي، جيتوڻيڪ ڪجهه نظريا سڀني طبيعياتدان استعمال ڪندا آهن. انهن مان هر هڪ نظريي کي تجرباتي طور تي ڪيترائي ڀيرا آزمايو ويو ۽ اها فطرت جي مناسب اندازي مطابق مليا آهن. مثال طور، ڪلاسيڪل ميڪانڪس جو نظريو شين جي حرڪت کي صحيح نموني بيان ڪري ٿو، بشرطيڪ اهي ائٽم کان تمام وڏا هجن ۽ روشنيءَ جي رفتار کان تمام گهٽ رفتار تي هلن. اهي نظريا اڄ تائين سرگرم تحقيق جا علائقا آهن. افراتفري جو نظريو (Chaos Theory)، ڪلاسيڪل ميڪنڪس جو هڪ پاسو، 20هين صدي عيسويء ۾، نيوٽن (1642-1727) پاران ڪلاسيڪل ميڪنڪس جي اصل ٺهڻ کان ٽي صديون پوء، دريافت ڪيو ويو.

اهي مرڪزي نظريا وڌيڪ خاص موضوعن تي تحقيق لاءِ اهم اوزار آهن ۽ ڪنهن به طبعيات دان، ان جي مهارت جي باوجود، انهن ۾  ڄاڻ رکندڙ هجڻ ضروري آهي. انهن ۾ ڪلاسيڪل ميڪنڪس، ڪوانٽم ميڪانڪس، ٿرموڊائنامڪس، شمارياتي ميڪانڪس، برق مقناطيسيت ۽ خاص نسبت جو نظريو شامل آهن. 

=== ڪلاسيڪل ===
{{Main|ڪلاسيڪل فزڪس}}

ڪلاسيڪل فزڪس ۾ اهي روايتي شاخون ۽ موضوع شامل آهن جيڪي 20هين صدي جي شروعات کان اڳ سڃاتل ۽ چڱي طرح ترقي يافته هئا، جDymهڙوڪ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪل ميڪنڪس]]، [[صوتيات]]، [[بصريات]]، [[ٿرموڊائنامڪس]] ۽ [[برقناطيسيت|برقي مقناطيسيت]].

ڪلاسيڪل ميڪانڪس جو تعلق ان جسمن سان آهي جن تي قوتن ۽ جسمن جي حرڪت ۾ ڪم ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي سڪونيات (statics) (جسم تي قوتن جو مطالعو يا جسم تي جيڪو تيز رفتاري سان مشروط نه هوندو آهي)، ڪائنميٽڪس (Kinematics) (ان جي سببن جي پرواهه ڪرڻ کان سواءِ حرڪت جو مطالعو) ۽ حرڪيات (Dynamics) (حرڪت ۽ قوتون جيڪي ان تي اثرانداز ٿين ٿيون جو مطالعو)، ۾ ورهايو ويندو آهي؛ ميڪانيات کي به سولڊ ميڪانيات ۽ مايع جي ميڪانيات (جنهن کي ڪنٽينيوم ميڪنڪس جي نالي سان گڏ سڃاتو وڃي ٿو)، ورهائي سگهجي ٿو. مائع جي ميڪانيات ۾ هائڊرو اسٽيٽڪس، هائيڊروڊائينامڪس ۽ نيوميٽيڪس جي شاخون شامل آهن. 

صوتيات (Acoustics) مطالعو آهي ته آواز ڪيئن پيدا، قابو، منتقل ۽ وصول ڪي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica-acoustics2&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=acoustics|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/4044/acoustics|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=14 June 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618235952/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/4044/acoustics|archive-date=18 June 2013}}&lt;/ref&gt; صوتيات جي اهم جديد شاخن ۾، الٽراسونڪس، انساني ٻڌڻ جي حد کان ٻاهر تمام گهڻي تعدد جي آواز جي لهرن؛&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bioacoustics.info/|title=Bioacoustics – the International Journal of Animal Sound and its Recording|publisher=Taylor &amp; Francis|archive-url=https://web.archive.org/web/20120905120546/http://www.bioacoustics.info/|archive-date=5 September 2012|access-date=31 July 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; بايوڪوسٽڪس، جانورن جي آوازن ۽ ٻڌڻ جي فزڪس ۽ اليڪٽروڪوسٽڪس، اليڪٽرانڪس استعمال ڪندي ٻڌڻ واري آواز جي لهرن جي استعمال جو مطالعو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://asaweb.devcloud.acquia-sites.com/education_outreach/careers_in_acoustics|title=Acoustics and You (A Career in Acoustics?)|publisher=[[Acoustical Society of America]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904010934/http://asaweb.devcloud.acquia-sites.com/education_outreach/careers_in_acoustics|archive-date=4 September 2015|access-date=21 May 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بصريات (Optics)، روشني جو مطالعو آهي، نه رڳو ڏسڻ واري روشني، پر انفراريڊ ۽ الٽرا وائلٽ شعاعن سان پڻ تعلق رکي ٿي، جيڪي بصري روشني جي سڀني واقعن کي ظاهر ڪن ٿيون، مثال طور، روشني جي موجن جي موٽڻ، اضطراب، مداخلت، تفاوت، ڦهلائڻ ۽ روشني جي پولرائزيشن کي ظاهر ڪئي ٿي. 

گرمي (Heat) توانائي جو هڪ روپ آهي، اندروني توانائي جيڪا ذرڙن، جنهن سان هڪ مادو ٺهيل آهي، جي هيٺ آهي؛ ٿرموڊائنامڪس (thermodynamics) گرمي ۽ توانائي جي ٻين شڪلن جي وچ ۾ لاڳاپن سان تعلق رکي ٿي. بجلي ۽ مقناطيس جو اڀياس فزڪس جي هڪ واحد شاخ، برقناطيسيت (Electromagnetism)، طور ڪيو ويو آهي جڏهن کان انهن جي وچ ۾ گهرو تعلق 19هين صدي جي شروعات ۾ دريافت ڪيو ويو؛ ته هڪ برقي ڪرنٽ هڪ مقناطيسي ميدان کي جنم ڏئي ٿو ۽ هڪ تبديل ٿيندڙ مقناطيسي ميدان هڪ برقي ڪرنٽ کي جنم ڏئي ٿو. برق سڪونيات (Electrostatics)، سڪون جي حالت ۾ برقي چارج، اليڪٽروڊائينامڪس حرڪت واري چارجن سان  ۽ ميگنيٽواسٽيٽڪ، سڪون واري حالت م  مقناطيسي قطبن سان تعلق رکي ٿي. 

=== جديد ===
{{Main|جديد طبيعيات}}
ڪلاسيڪل فزڪس عام طور تي مادي ۽ توانائي سان واسطو رکي ٿي مشاهدي جي عام پيماني تي، جڏهن ته جديد طبعيات جو گهڻو تعلق مادو ۽ توانائي جي انتهائي حالتن هيٺ يا تمام وڏي يا تمام ننڍي پيماني تي آهي. مثال طور، ايٽمي ۽ ايٽمي فزڪس جي مطالعي جو معاملو ننڍي پيماني تي، جنهن تي ڪيميائي عناصر کي سڃاڻي سگهجي ٿو. ابتدائي ذرات جي فزڪس اڃا به ننڍي پيماني تي آهي ڇو ته ان جو تعلق مادي جي بنيادي يونٽن سان آهي. فزڪس جي هن شاخ کي اعليٰ توانائي واري فزڪس جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ ڪيترن ئي قسمن جا ذرڙا پيدا ڪرڻ لاءِ انتهائي اعليٰ توانائيون ضروري هونديون آهن. هن پيماني تي، خلا، وقت، مادو ۽ توانائي جا عام، عام حساس تصور هاڻي صحيح نه آهن.فزڪس جي هن شاخ کي اعليٰ توانائي واري فزڪس جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ ڪيترن ئي قسمن جا ذرڙا پيدا ڪرڻ لاءِ انتهائي اعليٰ توانائيون ضروري هونديون آهن. هن پيماني تي، خلا، وقت، مادو ۽ توانائي جا عام، عام حساس تصور هاڻي صحيح نه آهن. &lt;ref&gt;{{harvnb|Tipler|Llewellyn|2003|pp=269, 477, 561}}&lt;/ref&gt;

جديد فزڪس جا ٻه مکيه نظريا خلاء، وقت ۽ مادو جي تصورن جي مختلف تصوير پيش ڪن ٿا، جيڪي ڪلاسيڪل فزڪس پاران پيش ڪيا ويا آهن. ڪلاسيڪل ميڪانڪس فطرت کي لڳاتار لڳندو آهي، جڏهن ته ڪوانٽم ٿيوري جو تعلق ائٽمي ۽ ذيلي ائٽمي سطح تي ڪيترن ئي واقعن جي جدا جدا نوعيت سان آهي ۽ اهڙن واقعن جي وضاحت ۾ ذرڙن ۽ لهرن جي مڪمل ڪندڙ پهلوئن سان. رشتي جي نظريي جو تعلق ان واقعن جي وضاحت سان آهي جيڪو هڪ فريم آف ريفرنس ۾ ٿئي ٿو جيڪو مبصر جي حوالي سان حرڪت ۾ آهي. ڪشش ثقل جي شعبن جي غير موجودگيءَ ۾ ڪشش ثقل جي خاص نظريي جو تعلق حرڪت سان آهي ۽ ڪشش ثقل سان ان جو لاڳاپو ۽ تحرڪ سان تعلق جو عام نظريو. ٻئي ڪوانٽم ٿيوري ۽ ٿيوري آف ريٽليٽيٽي جديد فزڪس جي ڪيترن ئي شعبن ۾ ايپليڪيشنون ڳولين ٿا.&lt;ref&gt;{{harvnb|Tipler|Llewellyn|2003|pp=1–4, 115, 185–187}}&lt;/ref&gt;

==== جديد فزڪس ۾ بنيادي تصورات ====
* ڪارڻ [[Causality (physics)|Causality]]
* همٿ [[Principle of covariance|Covariance]]
* عمل [[Action (physics)|Action]]
* جسماني ميدان [[Physical field]]
* سميٽري  [[symmetry (physics)|Symmetry]]
* جسماني رابطي  [[Physical interaction]]
* شمارياتي مجموعو  [[Statistical ensemble]]
* مقدار  [[Quantum]]
* موج  [[Wave]]
* ذرو [[Particle]]

=== فرق ===
[[File:Modernphysicsfields.svg|thumb|upright=1.5|left|فزڪس جي بنيادي ڊومينز]]
جڏهن ته فزڪس جو مقصد خود عالمگير قانونن کي ڳولڻ آهي، ان جا نظريا قابل اطلاق جي واضح ڊومينز ۾ آهن.[[File:Solvay conference 1927.jpg|thumb|right|upright=1.2|1927 جي سولوي ڪانفرنس، ممتاز فزڪسدانن جهڙوڪ البرٽ آئنسٽائن، ورنر هيسنبرگ، ميڪس پلانڪ، هينڊرڪ لورينٽز، نيلس بوهر، ماري ڪيوري، ايروين شروڊنگر ۽ پال ڊيرڪ سان|alt=1927 جي سولوي ڪانفرنس، ممتاز فزڪسدانن جهڙوڪ البرٽ آئنسٽائن، ورنر هيسنبرگ، ميڪس پلانڪ، هينڊرڪ لورينٽز، نيلس بوهر، ماري ڪيوري، ايروين شروڊنگر ۽ پال ڊيرڪ سان.]]

سولائيءَ سان ڳالھائيندي، ڪلاسيڪل فزڪس جا قانون درست طور تي انھن سسٽمن کي بيان ڪن ٿا جن جا اھم ڊگھائي اسڪيل ايٽمي اسڪيل کان وڌيڪ آھن ۽ جن جون حرڪتون روشنيءَ جي رفتار کان تمام گھٽ آھن. هن ڊومين جي ٻاهران، مشاهدو ڪلاسيڪل ميڪيڪل پاران مهيا ڪيل اڳڪٿين سان نه ملندو آهي. آئن اسٽائن اسپيشل ريٽليٽيٽي جي فريم ورڪ ۾ حصو ورتو، جنهن مطلق وقت ۽ خلا جي تصورن کي اسپيس ٽائيم سان تبديل ڪيو ۽ انهن سسٽم جي صحيح وضاحت جي اجازت ڏني جن جا جزا روشنيءَ جي رفتار تائين پهچن ٿا. ميڪس پلانڪ, شروڊنگر ۽ ٻين ڪوانٽم ميڪانڪس متعارف ڪرايا، ذرڙن ۽ ڳالهين جو هڪ امڪاني تصور جيڪو ايٽمي ۽ ذيلي ائٽمي اسڪيلن جي صحيح وضاحت جي اجازت ڏئي ٿو. بعد ۾، ڪوانٽم فيلڊ ٿيوري گڏيل ڪوانٽم ميڪانڪس ۽ اسپيشل ريٽليٽيٽي. عام رشتي جي اجازت ڏني وئي هڪ متحرڪ، وکر ٿيل اسپيس ٽائيم، جنهن سان تمام وڏا نظام ۽ ڪائنات جي وڏي پيماني تي ڍانچي کي چڱي طرح بيان ڪري سگهجي ٿو. عام لاڳاپو اڃا تائين ٻين بنيادي وضاحتن سان متحد نه ڪيو ويو آهي. ڪوانٽم ڪشش ثقل جا ڪيترائي اميدوار نظريا ٺاهيا پيا وڃن.

== فزڪس جو شاخون ==
فزڪس جو ڪجهہ اهم شاخون هيٺ ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;maxwell1878-physicalscience3&quot;&gt;{{harvnb|Maxwell|1878|p=9}} &quot;Physical science is that department of knowledge which relates to the order of nature, or, in other words, to the regular succession of events.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;youngfreedman2014p14&quot;&gt;{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=1}} &quot;Physics is one of the most fundamental of the sciences. Scientists of all disciplines use the ideas of physics, including chemists who study the structure of molecules, paleontologists who try to reconstruct how dinosaurs walked, and climatologists who study how human activities affect the atmosphere and oceans. Physics is also the foundation of all engineering and technology. No engineer could design a flat-screen TV, an interplanetary spacecraft, or even a better mousetrap without first understanding the basic laws of physics. (...) You will come to see physics as a towering achievement of the human intellect in its quest to understand our world and ourselves.&quot;&lt;/ref&gt;

* [[ميڪانيات]]
* [[برقيات|برق سڪونيات]]
* [[برقناطيسيت]]
* [[ٿرموڊائنامڪس]]
* [[ڪوانٽم مڪينڪس]]
* [[سولڊ اسٽيٽ فزڪس|سالڊ اسٽيٽ فزڪس]]
* [[نيوڪليئر فزڪس|نيوڪليائي فزڪس]]
* [[ميڪانيات|فلوئڊ مڪينڪس]]
* [[پلازما (فزڪس)|پلازما فزڪس]]
* [[فلڪيات|آسٽرو فزڪس]]
* [[ائٽمي فزڪس]]
* [[پارٽيڪل فزڪس]]

{{multiple image | perrow = 4 | total_width = 350 
| footer = فزڪس جي مختلف شعبن جا رجحان ۽ عمل. مٿي کان گھڙيال جي طرف: هڪ نيوٽن جو پنڊال ([[ڪلاسيڪل ميڪينڪس]])، هڪ برفاني وهڪري ۾ اينٽروپڪ تبديليون ([[ٿرموڊائنامڪس]])، هڪ چلادني شڪل (لهرون، اوسيليشن ۽ [[صوتيات]])، اورورا بوريلس ([[جيو فزڪس]] ۽ [[اليڪٽرومگنيٽزم]])، هڪ ڪيڙو جيڪو تلاءَ ۾ تري رهيو آهي ([[فلوئڊ ميڪينڪس]] ۽ [[بايو فزڪس]])، گريويٽيشنل لينسنگ ([[اسٽرو فزڪس]]، [[بصريات|آپٽڪس]] ۽ رليٽيوٽي)، ڊبل سلٽ تجربو (ڪوانٽم ميڪينڪس)، ۽ بيٽا تابڪاري زوال جو هڪ فينمين ڊاگرام (نيوڪليائي فزڪس ۽ پارٽيڪل فزڪس).

{{efn|
Information regarding the images in the footer was trimmed, the full descriptions are below:

*'''[[Mechanics]]''': a photo of a [[Newton's cradle]], which, when in motion, demonstrates the [[Conservation law|conservation laws]] of [[momentum]] and [[energy]] in classical mechanics.

*'''[[Thermodynamics]]''': a diptych showing a [[snowflake]] before (left) and after (right) [[melting]], illustrating the increase in [[entropy]] through the visible loss of structural [[order and disorder|order]] and morphological specificity, thereby widening the range of possible microstates (i.e. [[Boltzmann's entropy formula|S = k ln W]]). &lt;ref&gt;
Koenigstorfer, Stephan (2017). &lt;i&gt;From Uniquity to Ubiquity: The Story of a Snowflake&lt;/i&gt;. Available at: http://www.koenigstorfer.com/science-article.pdf. Koenigstorfer notes that “the complex structures disappear first” and that the snowflake “continues to transform until it is in spherical blobs,” describing the melting process as “a beautiful, large scale example of an increase in entropy,”
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
Krzanowski, Roman (2023). &lt;i&gt;An Inquiry Concerning the Persistence of Physical Information&lt;/i&gt;. &lt;i&gt;Philosophies&lt;/i&gt; 8(2): 41. Available at: https://www.mdpi.com/2409-9287/8/2/41. Krzanowski describes snowflakes as “low-entropy complexes” and explains that “The reverse applies when the snowflake dissolves, with the energy influx increasing the local entropy as the snowflake transitions from an organized crystal state to a less organized (with higher entropy) liquid state,” noting that information in snowflakes is disclosed through their “complex morphologies”
&lt;/ref&gt;

*'''[[Wave]]s''', '''[[Oscillation]]s''' &amp; '''[[Acoustics]]''': perturbations propagating through a [[Chladni plate]], forming [[standing wave]] patterns where [[resonance]] causes the sand on the plate to arrange in geometric figures.

*'''[[Electromagnetism]]''' &amp; '''[[Geophysics]]''': the [[aurora borealis]], a natural phenomenon involving [[Charged particle|charged particles]]' behaviour in the Earth's [[magnetosphere]].

*'''[[Fluid mechanics]]''' &amp; '''[[Biophysics]]''': a water strider using the [[surface tension]] of water to float across a pond.

*'''[[Astrophysics]]''', '''[[theory of relativity|Relativity]]''' &amp; '''[[Optics]]''': an [[Astrophotography|astrophotograph]] distorted by [[Gravitational lens|gravitational lensing]], a relativistic effect in which immense gravitational environments influence the motion of [[photons]].

*'''[[Quantum mechanics]]''': a diagrammatic representation of the [[Double-slit experiment|double‑slit experiment]], illustrating [[Wave–particle duality|wave‑particle duality]]. Particles passing through two slits and impinging on a surface produce a pattern resembling [[diffraction|wave diffraction]] and [[wave interference]].

*'''[[Particle physics]]''' &amp; '''[[Nuclear physics]]''': a [[Feynman diagram]] representing [[beta decay]].

These are just some of the many branches of physics. Others include (but are not limited to): '''[[continuum mechanics]]''', '''[[condensed matter physics]]''', '''[[plasma physics]]''', '''[[statistical mechanics]]''', '''[[medical physics]]''', '''[[cosmology]]''', '''[[quantum field theory]]''', '''[[astroparticle physics]]''' and more.}}: a [[Newton's cradle]] ('''[[classical mechanics]]'''), [[Entropy|entropic]] changes in a [[snowflake]] ('''[[thermodynamics]]'''), a [[Chladni figure]] ('''[[wave]]s''', '''[[Oscillation|oscillations]]''' &amp; '''[[acoustics]]'''), the [[aurora borealis]] ('''[[geophysics]]''' &amp; '''[[electromagnetism]]'''), an insect floating across a pond ('''[[fluid mechanics]]''' &amp; '''[[biophysics]]'''), [[gravitational lensing]] ('''[[astrophysics]]''', '''[[optics]]''' &amp; '''[[theory of relativity|relativity]]'''), the [[double-slit experiment]] ('''[[quantum mechanics]]'''), and a [[Feynman diagram]] of [[beta decay]] ('''[[nuclear physics]]''' &amp; '''[[particle physics]]''').
 
| image1 = Newton's Cradle.jpg 
| image2 = Snowflake – Before and After Melting (Composite, but with square reshaping).jpg 
| image3 = Quadratic Chladni plate square cropped version.jpg
| image4 = Virmalised 18.03.15 (4).jpg
| image5 = Feynman Diagram - Negative Beta Decay.png
| image6 = Doubleslitexperiment.svg
| image7 = Gravitational lens found in the DESI Legacy Surveys data (noirlab2104c).jpg 
| image8 = Gerridae P1060211a.jpg
}}

==ٻين شعبن سان تعلق== 
==تحقيق==
==تعليم==
فزڪس جي تعليم يا فزڪس جي تدريس مان مراد اهي تعليمي طريقا آهن جيڪي هن وقت فزڪس سيکارڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. پيشي کي فزڪس جي تعليم ڏيندڙ يا فزڪس ٽيچر سڏيو ويندو آهي. فزڪس جي تعليم جي تحقيق مان مراد آهي تدريسي تحقيق جو هڪ علائقو جيڪو انهن طريقن کي بهتر بڻائڻ چاهي ٿو. تاريخي طور تي، فزڪس کي هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج جي سطح تي، بنيادي طور تي ليڪچر جي طريقي ۽ ليبارٽري مشقن، جنهن جو مقصد ليڪچرن ۾ سيکاريل تصورن جي تصديق ڪرڻ آهي، سان سيکاريو ويندو آهي. اهي تصور بهتر سمجهيا ويندا آهن جڏهن ليڪچرز سان گڏ مظاهرن، هٿ سان استعمال ٿيندڙ تجربن ۽ سوالن سان گڏ هجن جيڪي شاگردن کي غور ڪرڻ گهرجن ته ڪنهن تجربي ۾ ڇا ٿيندو ۽ ڇو ٿيندو آهي؟ شاگرد جيڪي فعال سکيا ۾ حصو وٺندا آهن مثال طور هٿ سان تجربن سان پاڻ کي دريافت ڪرڻ ذريعي، آزمائش ۽ غلطي جي ذريعي اهي فزڪس ۾ واقعن بابت پنهنجن اڳڪٿين کي تبديل ڪرڻ ۽ بنيادي تصورن کي دريافت ڪرڻ سکندا آهن. فزڪس جي تعليم سائنس جي تعليم جي وسيع علائقي جو حصو آهي.

==ڪيريئر==
هڪ طبيعيات دان (Physicist) هڪ سائنسدان آهي جيڪو فزڪس جي شعبي ۾ ماهر هوندو آهي، جيڪو هر وقت ۽ وقت جي ماپ ۾ طبيعي ڪائنات ۾، مادي ۽ توانائي جي رابطي کي شامل ڪري ٿو. طبیعیات دان عام طور تي مظهرن جي بنيادي يا حتمي سببن ۾ دلچسپي وٺندا آهن ۽ عام طور تي انهن جي سمجھ کي رياضياتي اصطلاحن ۾ ترتيب ڏيندا آهن. اهي تحقيقي شعبن جي وسيع رينج ۾ ڪم ڪن ٿا، جيڪا تمام ڊگھي اسڪيلن تي پکڙيل آهن: ذيلي ايٽمي ۽ ذرڙي فزڪس کان وٺي، حياتياتي فزڪس ذريعي، ڪائناتي ڊگھائي اسڪيلن تائين جيڪي سڄي ڪائنات کي شامل ڪن ٿا. فيلڊ ۾ عام طور تي ٻن قسمن جا طبيعيات دان شامل آهن:
# تجرباتي طبيعيات دان، جيڪي قدرتي مظهر جي مشاهدي ۽ تجربن جي ترقي ۽ تجزيي ۾ ماهر آهن ۽
# نظرياتي طبيعيات دان، جيڪا قدرتي رجحان کي منطقي، وضاحت ۽ اڳڪٿي ڪرڻ لاء، طبيعي نظامن جي رياضياتي ماڊلنگ ۾ ماهر آهن. 

طبيعيات دان پنهنجي علم کي عملي مسئلن کي حل ڪرڻ يا نئين ٽيڪنالاجيز (جنهن کي اپلائيڊ فزڪس يا انجنيئرنگ فزڪس جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو) جي ترقيءَ لاءِ لاڳو ڪري سگهن ٿا.

==پڻ ڏسو==
* [[ارضيات|ڌرتي سائنس]]: ڌرتي سان لاڳاپيل قدرتي سائنس جا شعبا. 
* [[نيوروفزڪس]]: بائيو فزڪس جي شاخ جيڪا نروس سسٽم بابت معلومات حاصل ڪرڻ لاءِ جسماني طريقن جي ترقي ۽ استعمال سان واسطو رکي ٿي. 
* [[سائيڪوفزڪس]]: علم جي شاخ جيڪا جسماني محرڪ ۽ نفسياتي تصور سان لاڳاپيل آهي. 
* رياضي ۽ فزڪس جي وچ ۾ تعلق 
* سائنس سياحت: قابل ذڪر سائنس جي جڳهن ڏانهن سفر 
* فزڪس ۾ اهم اشاعتن جي فهرست 
* [[مشهور طبيعيات دانن جي فهرست|مشھور طبيعيات دانن جي فهرست]]
* [[نوبل انعام حاصل ڪندڙن جي فهرست|فزڪس ۾ نوبل انعام ماڻيندڙن جي فهرست]]
* فزڪس جي مساواتن جي فهرست

==خارجي لنڪس==
{{Sister project links}}
* [https://quantamagazine.org/physics Physics at Quanta Magazine]
* [http://math.ucr.edu/home/baez/physics/ Usenet Physics FAQ] – FAQ compiled by sci.physics and other physics newsgroups
* [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/ Website of the Nobel Prize in physics] – Award for outstanding contributions to the subject
* [http://scienceworld.wolfram.com/physics/ World of Physics] – Online encyclopedic dictionary of physics
* [https://www.nature.com/nphys/ ''Nature Physics''] – Academic journal
* [http://physics.aps.org/ Physics] – Online magazine by the [[American Physical Society]]
* {{curlie|/Science/Physics/Publications/|Physics/Publications}} – Directory of physics related media
* [http://www.vega.org.uk/ The Vega Science Trust] – Science videos, including physics
* [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/Hbase/hframe.html HyperPhysics website] – Physics and astronomy mind-map from [[Georgia State University]]
* [https://ocw.mit.edu/courses/physics/ Physics at MIT OpenCourseWare] – Online course material from [[Massachusetts Institute of Technology]]
* [https://feynmanlectures.caltech.edu The Feynman Lectures on Physics]

{{Authority control}}

[[زمرو:طبيعيات]]
[[زمرو:درسي علم]]
[[زمرو:سائنس جا شعبا]]
[[زمرو:علم طبعي سائنس]]

==حوالا==
{{حوالا}}
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;</text>
      <sha1>7dlzdrvmgxhd3bp2o7nmeo6xfeg1reo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390043</id>
      <parentid>390042</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T01:57:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* فزڪس جو شاخون */</comment>
      <origin>390043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67628" sha1="edfotdtbbdz2zwg9jotyqsdpt70h5t6" xml:space="preserve">{{Short description|Scientific field of study}}
[[فائل:CollageFisica.jpg|300px|thumb|طبيعي مظاهر جا مختلف مثال {{further|طبيعيات جو خاڪو}}]]
'''طبیعیات''' يا  '''فزڪس''' (Physics)  علم  جي اها شاخ جنھن ۾  [[مادي]] ۽ [[توانائي]] جي خاصيتن ۽انهن جي هڪ ٻئي تي اثر بابت مطالعا ۽ مشاهدا ڪيا ويندا آهن. فزڪس مادي جو سائنسي مطالعو آهي، ان جي بنيادي جزن ۾ مادي جي حرڪت، خلا ۽ وقت جي اندر ان جي رويي ۽ توانائي ۽ قوتن جي لاڳاپيل اينٽيٽيون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;maxwell1878-physicalscience2&quot;&gt;{{harvnb|Maxwell|1878|p=9}} &quot;طبعياتي سائنس علم جو اهو شعبو آهي، جيڪو فطرت جي نظام، يا ٻين لفظن ۾، واقعن جي باقاعده ۽ منظم تسلسل سان واسطو رکي ٿو..&quot;&lt;/ref&gt; فزڪس سڀ کان بنيادي سائنسي شعبن (Disciplines) مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;youngfreedman2014p1&quot;&gt;{{harvnb |Young|Freedman|2014|p=1}} &quot;طبعيات سائنس جي سڀ کان بنيادي شاخن مان هڪ آهي. مختلف شعبن جا سائنسدان، جهڙوڪ ماليڪيولن جي بناوت جو مطالعو ڪندڙ [[ڪيميا]]دان، [[ڊائناسور]]ن جي هلڻ جي انداز کي ٻيهر تعمير ڪندڙ [[قديم حياتيات]] جا ماهر، ۽ انساني سرگرمين جا [[فضا]] ۽ [[سمنڊ]]ن تي اثر جانچيندڙ [[آبهوايات]] جا ماهر، سڀئي طبعيات جي نظرين مان فائدو وٺن ٿا. طبعيات سموري [[انجنيئرنگ]] ۽ [[ٽيڪنالاجي]] جو پڻ بنياد آهي. طبعيات جي بنيادي قانونن کي سمجهڻ کان سواءِ ڪو به انجنيئر نه ته فليٽ اسڪرين ٽيليويزن، نه بين السياروي خلائي جهاز، ۽ نه ئي ڪنهن سادي اوزار کي وڌيڪ بهتر نموني سان ڊزائن ڪري سگهي ٿو. طبعيات انسان جي ذهانت جي انهن وڏين علمي ڪاميابين مان هڪ آهي، جيڪا اسان کي پنهنجي دنيا ۽ پنهنجي وجود کي سمجهڻ جي جستجو ۾ اڳتي وڌائي ٿي.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;youngfreedman2014p2&quot;&gt;{{harvnb |Young|Freedman|2014|p=2}} &quot;طبعيات هڪ [[تجرباتي سائنس]] آهي. طبعيات جا ماهر فطرت ۾ پيش ايندڙ واقعن جو مشاهدو ڪن ٿا ۽ انهن واقعن جي وچ ۾ موجود باقاعده نمونن ۽ لاڳاپن کي ڳولڻ جي ڪوشش ڪن ٿا.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;holzner2003-physics&quot;&gt;{{harvnb|Holzner|2006|p=7}} &quot;Physics is the study of your world and the world and universe around you.&quot;&lt;/ref&gt; هڪ سائنسدان جيڪو فزڪس جي شعبي ۾ ماهر آهي، ان کي طبیعیات دان (Physicist) سڏيو ويندو آهي. طبیعیات جي هڪ نئين تعريف بہ سامهون آئي آهي جنهن مطابق طبیعیات، ڪائنات جي باري ۾ ڄاڻ جو علم آهي جنهن ۾ اسان ڪائنات ۾ موجود ننڍي کان ننڍي شيءِ کان ديوقامت تارن بابت پروڙ حاصل ڪندا آهيون. [[آئزڪ نيوٽن|نيوٽن]]، [[گليليئو گليليئي|گليليو]] کي ڪلاسيڪی طبیعیات جڏهن تہ [[البرٽ آئنسٽائن|آئنسٽائن]]، [[ارون شروڊنگر|ارون شروڊينگر]]، [[ميڪس پلانڪ]] کي [[جديد طبيعيات|جديد طبیعیات]] جو ابو سڏيو ويندو آهي.

فزڪس قديم ترين علمي شعبن مان هڪ آهي ۽ ان ۾ [[فلڪيات]] جي شموليت ذريعي، شايد سڀ کان پراڻو آهي.&lt;ref name=&quot;krupp20032&quot;&gt;{{harvnb|Krupp|2003}}&lt;/ref&gt; گذريل ٻن هزارن سالن کان گهڻو وقت، فزڪس، [[علم ڪيميا]]، [[حياتيات]] ۽ [[رياضي]] جون ڪجهه شاخون [[قدرتي فلاسفي|قدرتي فلسفي]] جو حصو هيون، پر 17هين صديءَ ۾ سائنسي انقلاب دوران، اهي ۽ قدرتي سائنس الڳ الڳ تحقيقي ڪوششن ۾ شامل ٿي ويا. فزڪس تحقيق جي ڪيترن ئي بين الاقوامي شعبن سان ٽڪراءُ ڪري ٿو، جهڙوڪ حياتياتي فزڪس ۽ ڪوانٽم ڪيمسٽري ۽ فزڪس جون حدون سختيءَ سان بيان ٿيل نه آهن. فزڪس ۾ نوان خيال اڪثر ڪري ٻين سائنسن پاران اڀياس ڪيل بنيادي ميکانزم جي وضاحت ڪن ٿا ۽ انهن ۽ ٻين علمي شعبن جهڙوڪ [[رياضي]] ۽ [[فلسفو]] ۾ تحقيق جا نوان رستا تجويز ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;youngfreedman2014p12&quot;&gt;{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=1}} &quot;Physics is one of the most fundamental of the sciences. Scientists of all disciplines use the ideas of physics, including chemists who study the structure of molecules, paleontologists who try to reconstruct how dinosaurs walked, and climatologists who study how human activities affect the atmosphere and oceans. Physics is also the foundation of all engineering and technology. No engineer could design a flat-screen TV, an interplanetary spacecraft, or even a better mousetrap without first understanding the basic laws of physics. (...) You will come to see physics as a towering achievement of the human intellect in its quest to understand our world and ourselves.&quot;&lt;/ref&gt;

فزڪس ۾ ترقيون اڪثر ڪري نئين ٽيڪنالاجي کي فعال ڪن ٿيون. مثال طور، [[برقناطيسيت|اليڪٽرومگنيٽزم]]، [[سولڊ اسٽيٽ فزڪس]] ۽ [[ايٽمي فزڪس]] جي سمجھ ۾ اڳڀرائي سڌو سنئون نئين پراڊڪٽن جي ترقيءَ جو سبب بڻيون، جن جديد دور جي سماج کي ڊرامائي طور تي تبديل ڪري ڇڏيو آهن، جهڙوڪ ٽيليويزن، ڪمپيوٽر ۽ ايٽمي هٿيار؛&lt;ref name=&quot;youngfreedman2014p13&quot;&gt;{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=1}} &quot;طبعيات سائنس جي سڀ کان بنيادي شاخن مان هڪ آهي. هر شعبي جا سائنسدان طبعيات جي اصولن ۽ نظرين مان فائدو وٺندا آهن، جن ۾ [[ڪيميا]]دان، جيڪي ماليڪيولن جي بناوت جو مطالعو ڪن ٿا؛ [[قديم حياتيات]] جا ماهر، جيڪي [[ڊائناسور]]ن جي هلڻ جي طريقي کي ٻيهر سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا؛ ۽ [[آبهوايات]] جا ماهر، جيڪي انساني سرگرمين جا [[فضا]] ۽ [[سمنڊ]]ن تي اثر جاچين ٿا، شامل آهن. طبعيات سموري [[انجنيئرنگ]] ۽ [[ٽيڪنالاجي]] جو بنياد پڻ آهي. طبعيات جي بنيادي قانونن کي سمجهڻ کان سواءِ ڪو به انجنيئر نه فليٽ اسڪرين ٽيليويزن، نه بين السياروي خلائي جهاز، ۽ نه ئي ڪو وڌيڪ بهتر اوزار تيار ڪري سگهي ٿو. طبعيات، دنيا ۽ پنهنجي وجود کي سمجهڻ جي انساني جستجو ۾، انساني عقل جي عظيم ترين علمي ڪاميابين مان هڪ آهي..&quot;&lt;/ref&gt; [[ٿرموڊائنامڪس]] ۾ ترقي، صنعتي ترقيءَ جو سبب بڻي ۽ [[ميڪانيات]] ۾ ترقيءَ علم احصاء  (Calculus) جي ترقيءَ کي متاثر ڪيو.[[File:CMB_Timeline300_no_WMAP.jpg|upright=1.8|thumb|right|فزڪس ۾ [[بگ بينگ|بگ بينگ نظريي]] مطابق ڪائنات جي توسيع]]

==نالو==
لفظ فزڪس [[لاطيني]] فزڪس (فطرت جو مطالعو) مان ورتل آهي، جيڪو خود [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ &quot;φυσική&quot; (فزيڪي، مطلب: فطري سائنس) جو قرض ورتو ويو آهي، جو هڪ  يوناني  اصطلاح &quot;φύσις&quot; (فزيس، مطلب: اصل، [[فطرت (فلاسفي)|فطرت]]) مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;etymonline-physics&quot;&gt;{{cite web |title=physics |website=[[Online Etymology Dictionary]] |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=physics&amp;allowed_in_frame=0|access-date=2016-11-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161224191507/http://www.etymonline.com/index.php?term=physics&amp;allowed_in_frame=0 |archive-date=24 December 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;etymonline-physic&quot;&gt;{{cite web |title=physic |website=[[Online Etymology Dictionary]] |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=physic&amp;allowed_in_frame=0 |access-date=2016-11-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161224173651/http://www.etymonline.com/index.php?term=physic&amp;allowed_in_frame=0 |archive-date=24 December 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LSJ&quot;&gt;{{LSJ|fu/sis|φύσις}}, {{LSJ|fusiko/s|φυσική}}, {{LSJ|e)pisth/mh|ἐπιστήμη|ref}}&lt;/ref&gt;

==فزڪس جي تاريخ==
{{Main|فزڪس جي تاريخ }}
===قدیم فلڪيات===
{{Main|فلڪيات جي تاريخ }}
[[File:Senenmut-Grab.JPG|thumb|right|upright=1.8|&lt;small&gt;قديم مصري فلڪيات، يادگارن، جهڙوڪ مصر جي اٺين خاندان کان سينموت جي مقبري جي ڇت، ۾ ظاهر ٿئي ٿو.&lt;/small&gt;]]

[[فلڪيات]] (Astronomy) قديم ترين قدرتي سائنسن مان هڪ آهي. 3000 قبل مسيح کان اڳ واري تهذيب، جهڙوڪ سومیري، قديم مصري ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب، سج، چنڊ ۽ تارن جي حرڪت بابت اڳڪٿي ڪندڙ علم ۽ بنيادي ڄاڻ رکندڙ هئي. ستارا ۽ سيارا، جنھن جی باری م کي ديوتا جي نمائندگي ڪرڻ جو گمان ھو، اڪثر ڪري پوڄا ڪندا هئا. جڏهن ته ستارن جي مشاهدي واري پوزيشن جي وضاحت اڪثر غير سائنسي ۽ ثبوتن جي کوٽ سان هئي، انهن ابتدائي مشاهدن بعد ۾ فلڪيات جو بنياد وڌو. ڇاڪاڻ ته ستارن کي آسمان جي چوڌاري وڏن دائرن کي پار ڪندي مليو، جيڪو سيارن جي پوزيشن جي وضاحت نه ڪري سگهيو. 

اسگیر آبوئی (Asger Aaboe) جي مطابق، مغربي فلڪيات جي شروعات [[ميسوپوٽيميا]] ۾ ملي سگهي ٿي ۽ صحيح سائنس ۾ مغربي ڪوششون دير سان بابل جي فلڪيات مان نڪتل آهن.&lt;ref name=&quot;aaboe19912&quot;&gt;{{harvnb|Aaboe|1991}}&lt;/ref&gt; مصري فلڪيات جي ماهرن يادگار ڇڏيا جن ۾ ستارن ۽ آسماني جسمن جي حرڪتن جي ڄاڻ ڏيکاري ٿي، &lt;ref name=&quot;clagett19952&quot;&gt;{{harvnb|Clagett|1995}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته يوناني شاعر [[هومر]] پنهنجي ایليڊ ۽ اوڊيسي ۾ مختلف آسماني شين بابت لکيو؛ بعد ۾ يوناني فلڪيات دان، اتر اڌ گول مان نظر ايندڙ اڪثر تارن لاءِ نالا مهيا ڪيا، جيڪي اڄ به استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;thurston19942&quot;&gt;{{harvnb|Thurston|1994}}&lt;/ref&gt;
===قدرتي فلاسفي===
{{main|قدرتي فلاسفي}}

قدرتي فلسفو يونان ۾ قديم دور (650 ق.م. - 480 ق.م) ۾ شروع ٿيو، جڏهن [[سقراط]] کان اڳ جا فلسفي جهڙوڪ [[ٿيلس]]، قدرتي رجحان جي غير فطري وضاحتن کي رد ڪري ڇڏيو ۽ اعلان ڪيو ته هر واقعي جو هڪ قدرتي سبب آهي. انهن تجويز ڪيل نظريا دليل ۽ مشاهدي جي ذريعي تصديق ڪيا ۽ انهن جا ڪيترائي مفروضا تجربي ۾ ڪامياب ثابت ٿيا؛&lt;ref name=&quot;lloyd1970pp108-1092&quot;&gt;{{harvnb|Lloyd|1970|pp=108–109}}&lt;/ref&gt;مثال طور، ائٽمزم، جن کي [[ليوسيپس]] ۽ سندس شاگرد [[ڊيموڪريٽس]] پاران تجويز ڪيو ويو، 2000 سالن کان پوءِ صحيح ثابت ٿيو.

===ارسطو ۽ قديم يوناني فزڪس===
[[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|upright|[[ارسطو]] (384 - 322 ق.م)]]
يونان ۾ ڪلاسيڪل دور ۾ (ڇهين، پنجين ۽ چوٿين صدي قبل مسيح) ۽ هيلينسٽڪ زماني ۾، قدرتي فلسفو تحقيق جي ڪيترن ئي خطن سان ترقي ڪئي. [[ارسطو]] (يوناني ٻولي: Ἀριστοτέλης؛ 384 - 322 ق.م) [[افلاطون]] جو شاگرد، ڪيترن ئي مضمونن تي لکيو، جنهن ۾، چوٿين صدي قبل مسيح ۾ ”فزڪس“ تي هڪ اهم مقالو به شامل آهي. ارسطوءَ جي فزڪس جو اثر ٻن هزارن سالن تائين رهيو. هن جي نقطه نظر ڪجهه محدود مشاهدي کي منطقي ڪٽائي واري دليلن سان ملايو، پر ڪٽيل بيانن جي تجرباتي تصديق تي ڀروسو نه ڪيو. فزڪس ۾ ارسطو جو بنيادي ڪم، جيتوڻيڪ بلڪل ناقص هو، هن جو طريقو اڄ مڪمل طور تي ختم ٿي چڪو آهي، پر هن هڪ فريم ورڪ ٺاهيو جنهن جي مدد سان بعد ۾ مفڪرن ان شعبي کي وڌيڪ ترقي ڏني. 

هن چار عنصرن جي نظريي سان [[حرڪت (فزڪس)|حرڪت]] (۽ [[ڪشش ثقل]]) جهڙن خيالن جي وضاحت ڪئي. ارسطو جو خيال هو ته چئن ڪلاسيڪي عنصرن (هوا، باهه، پاڻي، زمين) مان هر هڪ کي پنهنجي فطري جاءِ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|title=Daily 40 no. 2 – Aristotle and the Four Simple Bodies and Elements|website=Cal State LA|archive-url=https://web.archive.org/web/20230106231001/https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|archive-date=6 January 2023|access-date=27 September 2023}}&lt;/ref&gt; انهن جي مختلف [[ڪثافت|ڪثافتن]] جي ڪري، هر عنصر فضا ۾ پنهنجي مخصوص جڳهه ڏانهن موٽندو آهي. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blogs.umass.edu/p139ell/2012/10/14/natural-philosophy-aristotle/|title=Natural Philosophy: Aristotle {{!}} Physics 139|last=tbcaldwe|date=14 October 2012|language=en-US|access-date=17 December 2022}}&lt;/ref&gt; تنهن ڪري، باهه، انهن جي وزن جي ڪري، چوٽي تي هوندي آهي، باهه هيٺ هوا، پوء پاڻي ۽ پوء آخر ۾ زمين (مٽي) هوندي آهي. هن اهو به چيو ته جڏهن هڪ عنصر جو هڪ ننڍڙو مقدار ٻئي جي قدرتي جاء تي داخل ٿئي ٿو، گهٽ گهڻائي عنصر خود بخود پنهنجي قدرتي جڳهه ڏانهن ويندا آهن. مثال طور، جيڪڏهن زمين تي باهه لڳندي آهي، ته شعلا هوا ۾ اڀري ويندا آهن ته جيئن واپس پنهنجي قدرتي جاءِ تي وڃڻ جي ڪوشش ڪري، جتي اهو تعلق رکي ٿو.

ارسطو حرڪت جي مثال کي هڪ وجود جي طور تي بيان ڪيو آهي جيڪو هڪ ئي جسم ۾ مختلف علائقن کي شامل ڪري ٿو. اهڙيء طرح، هڪ شخص جيڪو هڪ جڳهه (الف) تي آهي هڪ نئين جڳهه (ب) ڏانهن منتقل ڪري سگهي ٿو ۽ اڃا تائين ساڳئي مقدار ۾ جاء وٺي سگھي ٿو. اهو ارسطو جي نظریي سان شامل آهي ته حرڪت هڪ تسلسل آهي. معاملي جي لحاظ کان، ارسطو جو خيال هو ته ڪنهن شئي جي درجي (مثال طور جڳهه) ۽ ڪيفيت (مثال طور رنگ) ۾ تبديلي کي ”تبدل“ چئبو آهي. پر، مادي ۾ تبديلي مادي ۾ تبديلي آهي. اهو به اڄ جي معاملي جي خيال سان ملندڙ جلندڙ آهي.

هن حرڪت جا پنهنجا قانون پڻ ٺاهيا جن ۾ شامل آهن؛
# ڳري شيون زمين تي تيز رفتار سان هيٺ ڪري وينديون. رفتار وزن جي متناسب آهي.  
# شيءِ جي گرڻ جي رفتار جو دارومدار وچولي جي ڪثافت تي منحصر آهي (مثال طور هوا جي ڪثافت).&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=17 December 2022}}&lt;/ref&gt;

هن اهو به چيو ته، جڏهن اها پرتشدد حرڪت (هڪ شئي جي حرڪت جي صورت ۾ اچي ٿي جڏهن هڪ ٻي شئي طرفان ان تي قوت لاڳو ڪئي ويندي آهي) ته اها رفتار جنهن کان شئي حرڪت ڪري ٿي، صرف ايتري تيز يا مضبوط هوندي جيترو ان تي لاڳو قوت جي مقدار هوندي.&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=17 December 2022}}&lt;/ref&gt; حرڪت جي مسئلي ۽ ان جي سببن جو احتياط سان اڀياس ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ فلسفي جي تصور کي &quot;پرائمر موور&quot; دنيا ۾ سڀني تحرڪ جو حتمي ذريعو قرار ڏنو ويو (ڪتاب 8 سندس ڪتاب فزڪس جو ڪتاب).

===يورپ جو وچين دور ۽ اسلامي دور===
{{main|يورپ جي وچين دور ۾ سائنس |اسلامي دور ۾ طبيعيات }}
پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[رومي سلطنت|مغربي رومن سلطنت]] جو زوال ٿيو ۽ ان جي نتيجي ۾ [[يُورَپ|يورپ]] جي الهندي حصي ۾ دانشورانه جستجو ۾ گهٽتائي آئي. ان جي ابتڙ، [[بازنطيني سلطنت|اڀرندي رومن سلطنت]] (عام طور تي [[بازنطيني سلطنت]] جي نالي سان مشهور آهي) هنن جي حملن جي مزاحمت ڪئي ۽ علم جي مختلف شعبن، بشمول فزڪس کي اڳتي وڌايو.{{sfn|Lindberg|1992|page=363}}

ڇهين صدي عيسويءَ ۾، [[ميليٽس جو آئسڊور|ميلٽس جو آئسڊور]]، [[ارشميدس|آرشيميدس]] جي ڪمن جو هڪ اهم تالیف ٺاهيو جيڪو آرشيميدس پاليمپسٽ ۾ نقل ٿيل آهي.

[[File:Alhazen (122459248).jpg|thumb|left|upright|&lt;small&gt;[[ابن ھيثم|ابن الهيثم]] (965ع - 1040ع) پنهنجي ڪئميرا اوبسڪیورا جي  تجربن بابت &quot;[[ڪتاب المناظر]]&quot; ۾ لکيو آهي.{{sfn|Smith|2001|loc=Book I [6.85], [6.86], p. 379; Book II, [3.80], p. 453}}&lt;/small&gt;|alt=Ibn Al-Haytham (Alhazen) drawing]]

ڇهين صدي عيسويءَ ۾ يورپ جي جان فلپونس، هڪ بازنطيني عالم، [[ارسطو]] جي فزڪس جي علم تي سوال ڪيو ۽ ان جي خامين کي نوٽ ڪرايو. هن تحقیق جو نظريو متعارف ڪرايو. ارسطو جي فزڪس جي ڇنڊڇاڻ نه ڪئي وئي جيستائين فلپونس ظاهر نه ٿيو. ارسطو جي برعڪس، جنهن پنهنجي فزڪس جو بنياد لفظي دليلن تي رکيو، فلپونس مشاهدي تي ڀروسو ڪيو. ارسطو جي فزڪس تي فلپونس لکيو آهي ته: 

&quot;پر اهو مڪمل طور تي غلط آهي ۽ اسان جي نظريي جي تصديق ٿي سگهي ٿي حقيقي مشاهدي سان ڪنهن به قسم جي لفظي دليلن جي ڀيٽ ۾. ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن توهان هڪ ئي اونچائي کان ٻه وزن گرڻ ڏيو جن مان هڪ وزن ٻئي کان ڪيترائي ڀيرا وزني آهي، توهان ڏسندا ته حرڪت لاءِ گهربل وقتن جو تناسب وزن جي تناسب تي نه آهي پر اهو فرق، وقت ۾ تمام ننڍو آهي ۽ ائين، جيڪڏهن وزن ۾ فرق قابل غور نه آهي، يعني هڪ، اسان کي چئون ته ٻئي کي ٻيڻو ڪريو، ڪو به فرق نه ٿيندو، يا نه ته هڪ ناقابل تصور فرق، وقت ۾، جيتوڻيڪ وزن ۾ فرق آهي. نه معنيٰ گهٽجي، هڪ جسم جو وزن ٻئي کان ٻه ڀيرا&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://homepages.wmich.edu/~mcgrew/philfall.htm|title=John Philoponus, Commentary on Aristotle's Physics|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111105753/http://homepages.wmich.edu/~mcgrew/philfall.htm|archive-date=11 January 2016|access-date=15 April 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

وڌيڪ فزڪس جي ارسطو جي اصولن تي فلپونس جي تنقيد [[گليليئو گليليئي|گيليلو گليلي]] لاءِ ڏهه صديون پوءِ سائنسي انقلاب دوران هڪ الهام جو ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;dialogTwoNewSciences2&quot;&gt;{{cite book|title=[[Two New Sciences]]|last=Galileo|date=1638|quote=ارسطو جي دليل کي ڪيتري حد تائين حتمي سمجهڻ گهرجي، ان کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ، منهنجي خيال ۾، اسين سندس ٻنهي مفروضن کي رد ڪري سگهون ٿا. پهرين مفروضي بابت ته مون کي سخت شڪ آهي ته [[ارسطو]] ڪڏهن عملي تجربو ڪري ڏٺو هوندو ته جيڪڏهن ٻن پٿرن مان هڪ جو وزن ٻئي کان ڏهه ڀيرا وڌيڪ هجي ۽ ٻنهي کي هڪ ئي وقت، مثال طور 100 هٿن جي اوچائيءَ تان ڇڏيو وڃي، ته ڇا انهن جي ڪرڻ جي رفتار ۾ ايترو فرق هوندو، جو جڏهن ڳرو پٿر زمين تي پهچي، تڏهن هلڪو پٿر رڳو 10 هٿ هيٺ آيو هجي.
'''سِمپليچيو:''' سندس لفظن مان ته ائين لڳي ٿو ته هن اهو تجربو ڪيو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو چوي ٿو: ''&quot;اسان ڳري شيءِ کي ڏسون ٿا.&quot;'' لفظ ''&quot;ڏسون ٿا&quot;'' مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن عملي مشاهدو ڪيو هو.
'''ساگريڊو:''' پر مان، سِمپليچيو، جنهن پاڻ اهو تجربو ڪيو آهي، توکي يقين سان ٻڌايان ٿو ته جيڪڏهن هڪ يا ٻه سئو پائونڊ وزن وارو [[توپ]] جو گولو ۽ اڌ پائونڊ وزن واري [[مسڪيٽ]] جي گولي کي 200 هٿن جي اوچائيءَ تان هڪ ئي وقت هيٺ ڇڏيو وڃي، ته ڳرو گولو هلڪي گولي کان هڪ وٿي (span) جيترو به اڳ زمين تي نه پهچندو.|authorlink=Galileo}}&lt;/ref&gt; گليلو پنهنجي ڪمن ۾ فلپونس جو ڪافي حوالو ڏنو جڏهن بحث ڪيو ته ارسطو جي فزڪس غلط هئي.{{sfn|Lindberg|1992|page=162}} &lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|year=2018|chapter=John Philoponus|access-date=11 April 2018|chapter-url=https://plato.stanford.edu/entries/philoponus/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422010906/https://plato.stanford.edu/entries/philoponus/|archive-date=22 April 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1300ع واري ڏهاڪي ۾ پيرس يونيورسٽي ۾ آرٽس جي فيڪلٽي ۾ استاد جين بريڊن سال 1300ع واري ڏهاڪي ۾ تحرڪ (impetus) جو تصور پيش ڪيو. اهو جديد نظرين جي جڙت ۽ رفتار ڏانهن هڪ قدم هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|year=2018|chapter=John Buridan|access-date=11 April 2018|chapter-url=https://plato.stanford.edu/entries/buridan/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422012611/https://plato.stanford.edu/entries/buridan/|archive-date=22 April 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اسلامي اسڪالر کي ارسطوءَ جي فزڪس، يونانين کان ورثي ۾ ملي ۽ اسلامي سونهري دور ۾ ان کي وڌيڪ ترقي ڏني، خاص ڪري مشاهدي ۽ ترجيحي استدلال تي زور ڏيندي، سائنسي طريقي جي شروعاتي شڪلن کي ترقي ڪندي. 

جيتوڻيڪ ارسطو جي فزڪس جي اصولن کي تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، اهو ضروري آهي ته انهن ثبوتن جي نشاندهي ڪئي وڃي جن تي هن پنهنجي نظريات جو بنياد رکيو. سائنس ۽ رياضي جي تاريخ جو محتاط مطالعو پراڻن سائنسدانن پاران ڪيل تعاون کي ظاهر ڪري ٿو. ارسطو جي سائنس اڄ جي اسڪولن ۾ سيکاريندڙ سائنس جي پسمنظر ۾ هئي. ارسطو ڪيترائي حياتياتي ڪم شايع ڪيا جن ۾ جانورن جا حصا شامل آهن، جن ۾ هن [[حياتيات|حياتياتي سائنس]] ۽ [[فطرتي سائنس|فطري سائنس]] ٻنهي تي بحث ڪيو آهي. ارسطو فزڪس ۽ مابعد الطبعيات جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ سندس نظریا ۽ نتيجا اڄ به سائنس جي ڪلاسن ۾ پڙهايا وڃن ٿا. ارسطو جيڪي وضاحتون ڏئي ٿو، سو به سادو آهي. 

جڏهن عناصرن جي باري ۾ سوچيو، ارسطو اهو مڃيو ته چئن ڪلاسيڪل عناصر (ڌرتي، باهه، پاڻي، هوا) مان هر هڪ پنهنجي قدرتي جڳهه آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|title=Daily 40 no. 2 – Aristotle and the Four Simple Bodies and Elements|website=Cal State LA|archive-url=https://web.archive.org/web/20230106231001/https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|archive-date=6 January 2023|access-date=2023-09-27}}&lt;/ref&gt; انهن جي مختلف کثافت جي ڪري، هر عنصر فضا ۾ پنهنجي مخصوص جڳهه ڏانهن موٽندو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blogs.umass.edu/p139ell/2012/10/14/natural-philosophy-aristotle/|title=Natural Philosophy: Aristotle {{!}} Physics 139|last=tbcaldwe|date=14 October 2012|language=en-US|access-date=2022-12-17}}&lt;/ref&gt; تنهن ڪري  &quot;باهه&quot; انهن جي وزن جي ڪري، چوٽي تي هوندي، باهه هيٺ هوا، پوء پاڻي، پوء آخر ۾ زمين. هن اهو به چيو ته جڏهن هڪ عنصر جو هڪ ننڍڙو مقدار ٻئي جي قدرتي جاء تي داخل ٿئي ٿو، گهٽ گهڻائي عنصر خود بخود پنهنجي قدرتي جڳهه ڏانهن ويندا آهن. مثال طور، جيڪڏهن زمين تي باهه لڳندي آهي، ته شعلا پنهنجي فطري جاءِ تي واپس وڃڻ جي ڪوشش طور هوا ۾ اڀري ويندا آهن جتي اهو تعلق رکي ٿو. ارسطو پنهنجي مابعد الطبعيات کي ”پهريون فلسفو“ سڏيو ۽ ان کي ”هجڻ جي حيثيت ۾“ جي مطالعي جي حيثيت ڏني.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Aristotle/Physics-and-metaphysics|title=Aristotle – Physics and metaphysics|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2022-12-17}}&lt;/ref&gt; ارسطو حرڪت جي مثال کي هڪ وجود جي طور تي بيان ڪيو آهي جيڪو هڪ ئي جسم ۾ مختلف علائقن کي شامل ڪري ٿو. اهڙيء طرح، هڪ شخص جيڪو هڪ جڳهه (الف) تي آهي هڪ نئين جڳهه (ب) ڏانهن منتقل ڪري سگهي ٿو ۽ اڃا تائين ساڳئي مقدار ۾ جاء وٺي سگھي ٿو. اهو ارسطو جي نظریي سان شامل آهي ته حرڪت هڪ تسلسل آهي. معاملي جي لحاظ کان، ارسطو جو خيال هو ته ڪنهن شئي جي درجي (مثال طور جڳهه) ۽ ڪيفيت (مثال طور رنگ) ۾ تبديلي کي ”تبدل“ چئبو آهي. پر، مادي ۾ تبديلي مادي ۾ تبديلي آهي. اهو به اڄ جي معاملي جي خيال سان ملندڙ جلندڙ آهي. 

هن حرڪت جا پنهنجا قانون پڻ ٺاهيا جن ۾ شامل آهن؛ 

# ڳري شيون تيزيءَ سان ڪِرنديون آھن ء ڪِرن جي رفتار وزن جي متناسب هوندي آھي. ۽  
# گرڻ واري شئي جي رفتار جو دارومدار اُن کثافت واري شئي تي منحصر هوندو آهي جنهن ذريعي اُهو گري رهيو آهي (مثال طور هوا جی ڪثافت).&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=2022-12-17}}&lt;/ref&gt;

هن اهو پڻ چيو ته، جڏهن اها پرتشدد حرڪت (هڪ شئي جي حرڪت جي صورت ۾ اچي ٿي جڏهن هڪ ٻي شئي طرفان ان تي قوت لاڳو ٿئي ٿي) ته اها رفتار جيڪا شئي حرڪت ڪري ٿي، اها تيز يا مضبوط هوندي، جيترو ان تي لاڳو ڪيل قوت جي ماپ جيتري تيز يا مضبوط ھوندی آھي.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=2022-12-17}}&lt;/ref&gt; اها رفتار ۽ قوت جي ضابطن ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو جيڪي اڄڪلهه فزڪس جي ڪلاسن ۾ سيکاريا وڃن ٿا. اهي ضابطا ضروري نه آهن جيڪي اڄڪلهه فزڪس ۾ بيان ڪيا ويا آهن پر، اهي گهڻو ڪري هڪجهڙا آهن. ظاهر آهي ته اهي قاعدا ٻين سائنسدانن لاءِ هن جي نظرين جي نظرثاني ۽ تدوين لاءِ ريڙهه هئا.[[File:Pinhole-camera.svg|thumb|right|upright|بنيادي اصول جنھن تي هڪ پن هول ڪئميرا ڪم ڪري ٿو.]]

اسلامي اسڪالر شپ تحت سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر جدت [[بصريات]] جي ميدان ۾ هئي، &lt;ref&gt;{{cite book|url=|title=Islam, Science, and the Challenge of History|last=Dallal|first=Ahmad|date=2010|publisher=Yale University Press|isbn=|location=New Haven|page=38|quote=Within two centuries, the field of optics was radically transformed|author-link=}}&lt;/ref&gt; جيڪي ڪيترن ئي سائنسدانن جهڙوڪ ابن سهل، الڪندي، ابن الهيثم، الفارسي ۽ [[ابن سينا]] جي ڪمن مان حاصل ڪيون ويون آهن. سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر ڪم &quot;ڪتاب المناظر&quot; (The Book of Optics) ابن الهيثم جو لکيل هو، جنهن ۾ هن بصريات بابت قديم يوناني نظريي جو متبادل پيش ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Tbakhi|first=Abdelghani|last2=Amr|first2=Samir S.|date=2007|title=Ibn Al-Haytham: Father of Modern Optics|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6074172/|journal=Annals of Saudi Medicine|volume=27|issue=6|pages=464–467|doi=10.5144/0256-4947.2007.464|issn=0256-4947|pmc=6074172|pmid=18059131}}&lt;/ref&gt; روشنيءَ تي پنهنجي ڪتاب، &quot;ڪتاب المناظر&quot; ۾، هن ڪيمرا اوبسڪورا جي مظهر (پن هول ڪيمرا جو سندس هزار سال پراڻو نسخو) ۽ ان طريقي سان اڳتي وڌي، اکيون پاڻ ڪم ڪرڻ ٿيون، جو مطالعو پيش ڪيو. اڳين عالمن جي ڄاڻ کي استعمال ڪندي، هن وضاحت ڪيو ته روشني ڪيئن اکين ۾ داخل ٿئي ٿي. هن ٻڌايو ته روشنيءَ جي شعاعيون اکين جي پردي تي مرڪوز ٿين ٿيون، پر روشنيءَ جي اکين جي پٺيءَ ڏانهن ڪيئن پيش ڪجي ٿو، ان لاءِ سال 1604ع تائين انتظار ڪرڻو پيو. هن جي روشنيءَ تي لکيل ڪتاب، فوٽوگرافي جي جديد ترقيءَ کان سوين سال اڳ، ڪيمرا اوبسڪيورا جي وضاحت ڪئي.&lt;ref&gt;{{harvnb|Howard|Rogers|1995|pp=6–7}}&lt;/ref&gt;

ست جلدن تي مشتمل ڪتاب، (ڪتاب المناظر) 600 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين، وچئين دور جي فن ۾ نظريي جي نوعيت کان وٺي بصري تصور جي نظريي تائين، ٻنهي شعبن ۾ سوچ کي متاثر ڪيو. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Al-Khalili|first=Jim|date=February 2015|title=In retrospect: Book of Optics|url=https://www.nature.com/articles/518164a|journal=Nature|language=en|volume=518|issue=7538|pages=164–165|bibcode=2015Natur.518..164A|doi=10.1038/518164a|issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; ان ۾ بعد ۾ يورپي عالمن ۽ پوليميٿ، رابرٽ گراسٽسٽي ۽ ليونارڊو ڊي ونسي کان وٺي جوهانس ڪيپلر تائين، شامل هئا. 

ڪتاب المناظر جي ترجمي جو يورپ تي اثر پيو. ان مان، بعد ۾ يورپي عالم بصري آلا ٺاهڻ جي قابل ٿي ويا، جيڪي ابن الهيثم ٺاهيا هئا انهن کي نقل ڪيو ۽ سمجھڻ جي طريقي سان نظر ڪيو.[[File:Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei, 1636.jpg|thumb|right|upright|[[گليليئو گليليئي|گليليو گليلي]] (1564–1642)، هن رياضي ۽ نظرياتي ۽ تجرباتي فزڪس تي ڪم ڪيو.]]

===ڪلاسيڪل فزڪس جو دور===
[[File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|right|upright|[[آئزڪ نيوٽن]] حرڪت ۽ عالمگير ڪشش ثقل جا قانون دريافت ڪيا.]]
فزڪس هڪ الڳ سائنس بڻجي وئي جڏهن ابتدائي جديد يورپين تجرباتي ۽ مقداري طريقا استعمال ڪيا ته اهي دريافت ڪيا وڃن جيڪي هاڻي فزڪس جا قانون سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;benchaim20042&quot;&gt;{{harvnb|Ben-Chaim|2004}}&lt;/ref&gt;

هن دور جي اهم ترقين ۾ شمسي نظام جي جيو سينٽرڪ ماڊل کي هيليو سينٽرڪ ڪوپرنيڪن ماڊل سان تبديل ڪرڻ، فلڪياتي سيارن جي حرڪت تي ضابطو ڪندڙ قانون (1609 ۽ 1619ع جي وچ ۾ ڪيپلر پاران طئي ٿيل)، 16هين ۽ 17هين صدي ۾  گليلو جو دوربين تي اڳڀرائي ۽ فلڪيات ۾ مشاهدي وارو ڪم ۽ آئزڪ نيوٽن جي حرڪت ۽ ڪشش ثقل جي عالمگير قانون جي دريافت ۽ قانون (جيڪو هن جو نالو کڻندو) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{harvnb|Guicciardini|1999}}&lt;/ref&gt; نيوٽن پڻ ڳڻپيوڪر (Calculus)، مسلسل تبديلين جو رياضياتي مطالعو، کي ترقي ڏني، جنهن طبيعي مسئلن کي حل ڪرڻ لاء نوان رياضياتي طريقا مهيا ڪيا.&lt;ref name=&quot;allen19972&quot;&gt;{{harvnb|Allen|1997}}&lt;/ref&gt;

[[ٿرموڊائنامڪس]]، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]] ۽ [[برقناطيسيت|برقياتي مقناطيسي]] ۾ قانونن جي دريافت صنعتي انقلاب دوران تحقيق جي ڪوششن جي نتيجي ۾ توانائي جي ضرورتن ۾ اضافو ٿيو. &lt;ref name=&quot;schoolscience-industrialrevolution2&quot;&gt;{{cite web|url=http://resources.schoolscience.co.uk/IoP/14-16/biogs/biogs5.html|title=The Industrial Revolution|publisher=Schoolscience.org, [[Institute of Physics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407083354/http://resources.schoolscience.co.uk/IoP/14-16/biogs/biogs5.html|archive-date=7 April 2014|access-date=1 April 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ڪلاسيڪل فزڪس تي مشتمل قانون غير لاڳاپي واري رفتار تي سفر ڪرڻ واري روزمره جي ماپن تي شين لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا رهن ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي اهڙين حالتن ۾ ويجهڙائي فراهم ڪن ٿا ۽ نظريا جهڙوڪ [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانڪس]] ۽ [[اسپيشل رليٽوٽي جو نظريو|نسبتن جي نظرين]] کي انهن ماپن تي انهن جي ڪلاسيڪل قانونن سان برابري ڪئي، آسان بڻايو ويو. تمام ننڍڙن شين ۽ تمام تيز رفتارن لاءِ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪل ميڪنڪس]] ۾ غلطيون 20 صديءَ ۾ [[جديد طبيعيات|جديد فزڪس]] جي ترقيءَ جو سبب بڻيون.

===جدید طبيعيات===
[[File:Max Planck Nobel 1918.jpg|thumb|right|upright|[[ميڪس پلانڪ]] (1858ع - 1947ع)، [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانيات]] جي نظريي جو باني.]]
[[File:Einstein1921 by F Schmutzer 2.jpg|thumb|right|upright|[[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] (1879ع - 1955ع)، [[ڦوٽو اليڪٽرڪ اثر]] ۽ [[اسپيشل رليٽوٽي جو نظريو|نسبتن جو نظريو]] دريافت ڪيو.]]
[[جديد طبيعيات|جديد طبیعیات]] (Modern physics) جي شروعات 20 صدي جي شروعات ۾ ميڪس پلانڪ جي ڪوانٽم ٿيوري ۽ البرٽ آئن اسٽائن جي نسبتن جي نظريي (Theory of Relativity) سان ٿي. اهي ٻئي نظريا ڪجهه خاص حالتن ۾ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات]] ۾ غلطيءَ سبب سامهون آيا. ڪلاسيڪل ميڪانيات اڳڪٿي ڪئي ته روشنيءَ جي رفتار جو دارومدار ڏسڻ واري جي حرڪت تي آهي، جنهن کي [[رابرٽ ميڪسويل|ميڪسويل]] جي [[برقناطيسيت]] جي مساواتن پاران پيش ڪيل مسلسل رفتار سان حل نه ٿي ڪري سگهجي. ھن اختلاف کي آئن اسٽائن جي &quot;خاص نسبتن جي نظريي&quot; سان درست ڪيو ويو، جنھن تيز ھلندڙ جسمن لاءِ ڪلاسيڪل ميڪنڪس کي تبديل ڪيو ۽ روشني جي مسلسل رفتار تي اطلاق جي اجازت ڏني. &lt;ref name=&quot;oconnorrobertson1996-relativity2&quot;&gt;{{harvnb|O'Connor|Robertson|1996a}}&lt;/ref&gt; [[ڪارو مادو|ڪاري جسم]] جي اشعاع (Black Body Radiation) ڪلاسيڪل فزڪس لاءِ هڪ ٻيو مسئلو پيش ڪيو، جنهن کي درست ڪيو ويو جڏهن پلانڪ اهو تجويز ڪيو ته مادي اوسيليٽرز جو اتساهه صرف انهن جي تعدد جي تناسب سان الڳ (Discrete) قدمن ۾ ممڪن آهي. ان سان گڏ، فوٽو اليڪٽرڪ اثر ۽ هڪ مڪمل نظريو جيڪو اليڪٽران آربيٽلز جي ڌار توانائي جي سطحن جي اڳڪٿي ڪري ٿو، ان جي ڪري ڪوانٽم ميڪنڪس جي نظريي کي تمام ننڍي پيماني تي ڪلاسيڪل فزڪس تي بهتر بڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;oconnorrobertson1996-quantum2&quot;&gt;{{harvnb|O'Connor|Robertson|1996b}}&lt;/ref&gt; 

ڪوانٽم ميڪنڪس کي ورنر هيزنبرگ، ارون شروڊنگر ۽ پال ڊيراڪ پاران پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;oconnorrobertson1996-quantum3&quot;&gt;{{harvnb|O'Connor|Robertson|1996b}}&lt;/ref&gt; هن شروعاتي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ ڪم، سان &quot;ذري جي فزڪس (Particle Physics) جو معياري ماڊل&quot; نڪتو.&lt;ref name=&quot;donut20012&quot;&gt;{{cite web|url=http://www-donut.fnal.gov/web_pages/standardmodelpg/TheStandardModel.html|title=The Standard Model|date=29 June 2001|website=[[DONUT]]|publisher=[[Fermilab]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140531012204/http://www-donut.fnal.gov/web_pages/standardmodelpg/TheStandardModel.html|archive-date=31 May 2014|access-date=1 April 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; سال 2012ع ۾ CERN ۾ هگز-بوسن سان مطابقت رکندڙ خاصيتن سان گڏ هڪ ذري جي دريافت کان پوء،&lt;ref name=&quot;cho20122&quot;&gt;{{harvnb|Cho|2012}}&lt;/ref&gt; معياري ماڊل پاران پيش ڪيل سڀ بنيادي ذرڙا دريافت ٿيڻ لگا؛ بهرحال، فزڪس معياري ماڊل کان ٻاهر، ٻين نظرين سان گڏ، جهڙوڪ سپر سميٽري، تحقيق جو هڪ سرگرم علائقو آهي.&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Womersley|first=J.|url=http://www.symmetrymagazine.org/sites/default/files/legacy/pdfs/200502/beyond_the_standard_model.pdf|date=February 2005|title=Beyond the Standard Model|magazine=Symmetry|volume=2|issue=1|pages=22–25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924114111/http://www.symmetrymagazine.org/sites/default/files/legacy/pdfs/200502/beyond_the_standard_model.pdf|archive-date=24 September 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; عام طور تي رياضي جا علائقا، فيلڊ جهڙوڪ امڪان (Probability) ۽ گروهن (Groups) جو مطالعي ۾ اهم آهن.

==فزڪس جو فلسفو==
ڪيترن ئي طريقن سان، فزڪس قديم يوناني فلسفي مان نڪتل آهي. [[ٿيلس]] جي پهرين ڪوشش کان وٺي، [[ڊيموڪريٽس]] جي ڊيڊڪشن تائين، اهو معاملو هڪ غير متضاد حالت ۾ گهٽجڻ گهرجي، [[بطليموس]] جي [[فلڪيات]] جي هڪ ڪرسٽلائن جي فلڪيات تائين، ۽ [[ارسطو]] جو ڪتاب فزڪس (فزڪس تي هڪ ابتدائي ڪتاب، هڪ فلسفيانه نقطه نظر)، جنهن ۾ تجزیو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي ۽ ان جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي. مختلف يوناني فيلسوفن پنهنجي فطرت جي نظرين کي ترقي ڏني. فزڪس 18ھین صدي جي آخر تائين [[قدرتي فلاسفي|قدرتي فلسفي]] طور سڃاتو ويندو هو. 19ھین صدي عيسويء تائين، فزڪس کي فلسفي ۽ ٻين سائنسن کان الڳ هڪ نظم جي طور تي محسوس ڪيو ويو. 

فزڪس، باقي [[سائنس]] وانگر، طبیعي دنيا جي علم کي اڳتي وڌائڻ لاء سائنس جي فلسفي ۽ ان جي &quot;سائنسي طريقي&quot; تي ڀاڙي ٿو. سائنسي طريقو هڪ ترجيحي استدلال سان گڏو گڏ پوسٽريري استدلال ۽ ڏنل نظريي جي صحيحيت کي ماپڻ لاءِ بيزين انفرنس جو استعمال ڪري ٿو. فزڪس جي ترقيءَ شروعاتي فلسفين جي ڪيترن ئي سوالن جا جواب ڏنا آهن ۽ نوان سوال اٿاريا آهن. فزڪس جي چوڌاري فلسفياتي مسئلن جو مطالعو، فزڪس جو فلسفو، مسئلن جهڙوڪ [[خلا|خلاء]] ۽ [[وقت]] جي فطرت، ۽ مابعدالطبيعي نقطه نظر جهڙوڪ تجربو، [[فطرت (فلاسفي)|فطرت]] ۽ حقيقت پسندي شامل آهن.  ڪيترن ئي طبیعیاتدانن پنهنجي ڪم جي فلسفياڻي اثرن بابت لکيو آهي، مثال طور، لاپلاس، جنهن ڪيزال ڊيٽرمنزم کي چيمپيئن ڪيو ۽ ارون شروڊنگر، جنهن [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانڪس]] تي لکيو. رياضياتي فزڪس دان راجر پينروز کي اسٽيفن هاڪنگ افلاطون پسند سڏيو آهي، هڪ نظريو پينروز پنهنجي ڪتاب ”The Road to Reality“ ۾ بحث ڪيو آهي. هاڪنگ پاڻ کي &quot;بیباڪ گهٽتائي پسند&quot; طور حوالو ڏنو ۽ پينروز جي خيالن سان معاملو ڪيو. 
==بنيادي نظريا==
{{further|طبيعيات جون شاخون|طبيعيات جو خاڪو}}
طبيعيات (Physics)  مختلف قسم جي نظامن سان واسطو رکي ٿي، جيتوڻيڪ ڪجهه نظريا سڀني طبيعياتدان استعمال ڪندا آهن. انهن مان هر هڪ نظريي کي تجرباتي طور تي ڪيترائي ڀيرا آزمايو ويو ۽ اها فطرت جي مناسب اندازي مطابق مليا آهن. مثال طور، ڪلاسيڪل ميڪانڪس جو نظريو شين جي حرڪت کي صحيح نموني بيان ڪري ٿو، بشرطيڪ اهي ائٽم کان تمام وڏا هجن ۽ روشنيءَ جي رفتار کان تمام گهٽ رفتار تي هلن. اهي نظريا اڄ تائين سرگرم تحقيق جا علائقا آهن. افراتفري جو نظريو (Chaos Theory)، ڪلاسيڪل ميڪنڪس جو هڪ پاسو، 20هين صدي عيسويء ۾، نيوٽن (1642-1727) پاران ڪلاسيڪل ميڪنڪس جي اصل ٺهڻ کان ٽي صديون پوء، دريافت ڪيو ويو.

اهي مرڪزي نظريا وڌيڪ خاص موضوعن تي تحقيق لاءِ اهم اوزار آهن ۽ ڪنهن به طبعيات دان، ان جي مهارت جي باوجود، انهن ۾  ڄاڻ رکندڙ هجڻ ضروري آهي. انهن ۾ ڪلاسيڪل ميڪنڪس، ڪوانٽم ميڪانڪس، ٿرموڊائنامڪس، شمارياتي ميڪانڪس، برق مقناطيسيت ۽ خاص نسبت جو نظريو شامل آهن. 

=== ڪلاسيڪل ===
{{Main|ڪلاسيڪل فزڪس}}

ڪلاسيڪل فزڪس ۾ اهي روايتي شاخون ۽ موضوع شامل آهن جيڪي 20هين صدي جي شروعات کان اڳ سڃاتل ۽ چڱي طرح ترقي يافته هئا، جDymهڙوڪ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪل ميڪنڪس]]، [[صوتيات]]، [[بصريات]]، [[ٿرموڊائنامڪس]] ۽ [[برقناطيسيت|برقي مقناطيسيت]].

ڪلاسيڪل ميڪانڪس جو تعلق ان جسمن سان آهي جن تي قوتن ۽ جسمن جي حرڪت ۾ ڪم ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي سڪونيات (statics) (جسم تي قوتن جو مطالعو يا جسم تي جيڪو تيز رفتاري سان مشروط نه هوندو آهي)، ڪائنميٽڪس (Kinematics) (ان جي سببن جي پرواهه ڪرڻ کان سواءِ حرڪت جو مطالعو) ۽ حرڪيات (Dynamics) (حرڪت ۽ قوتون جيڪي ان تي اثرانداز ٿين ٿيون جو مطالعو)، ۾ ورهايو ويندو آهي؛ ميڪانيات کي به سولڊ ميڪانيات ۽ مايع جي ميڪانيات (جنهن کي ڪنٽينيوم ميڪنڪس جي نالي سان گڏ سڃاتو وڃي ٿو)، ورهائي سگهجي ٿو. مائع جي ميڪانيات ۾ هائڊرو اسٽيٽڪس، هائيڊروڊائينامڪس ۽ نيوميٽيڪس جي شاخون شامل آهن. 

صوتيات (Acoustics) مطالعو آهي ته آواز ڪيئن پيدا، قابو، منتقل ۽ وصول ڪي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica-acoustics2&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=acoustics|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/4044/acoustics|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=14 June 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618235952/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/4044/acoustics|archive-date=18 June 2013}}&lt;/ref&gt; صوتيات جي اهم جديد شاخن ۾، الٽراسونڪس، انساني ٻڌڻ جي حد کان ٻاهر تمام گهڻي تعدد جي آواز جي لهرن؛&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bioacoustics.info/|title=Bioacoustics – the International Journal of Animal Sound and its Recording|publisher=Taylor &amp; Francis|archive-url=https://web.archive.org/web/20120905120546/http://www.bioacoustics.info/|archive-date=5 September 2012|access-date=31 July 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; بايوڪوسٽڪس، جانورن جي آوازن ۽ ٻڌڻ جي فزڪس ۽ اليڪٽروڪوسٽڪس، اليڪٽرانڪس استعمال ڪندي ٻڌڻ واري آواز جي لهرن جي استعمال جو مطالعو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://asaweb.devcloud.acquia-sites.com/education_outreach/careers_in_acoustics|title=Acoustics and You (A Career in Acoustics?)|publisher=[[Acoustical Society of America]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904010934/http://asaweb.devcloud.acquia-sites.com/education_outreach/careers_in_acoustics|archive-date=4 September 2015|access-date=21 May 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بصريات (Optics)، روشني جو مطالعو آهي، نه رڳو ڏسڻ واري روشني، پر انفراريڊ ۽ الٽرا وائلٽ شعاعن سان پڻ تعلق رکي ٿي، جيڪي بصري روشني جي سڀني واقعن کي ظاهر ڪن ٿيون، مثال طور، روشني جي موجن جي موٽڻ، اضطراب، مداخلت، تفاوت، ڦهلائڻ ۽ روشني جي پولرائزيشن کي ظاهر ڪئي ٿي. 

گرمي (Heat) توانائي جو هڪ روپ آهي، اندروني توانائي جيڪا ذرڙن، جنهن سان هڪ مادو ٺهيل آهي، جي هيٺ آهي؛ ٿرموڊائنامڪس (thermodynamics) گرمي ۽ توانائي جي ٻين شڪلن جي وچ ۾ لاڳاپن سان تعلق رکي ٿي. بجلي ۽ مقناطيس جو اڀياس فزڪس جي هڪ واحد شاخ، برقناطيسيت (Electromagnetism)، طور ڪيو ويو آهي جڏهن کان انهن جي وچ ۾ گهرو تعلق 19هين صدي جي شروعات ۾ دريافت ڪيو ويو؛ ته هڪ برقي ڪرنٽ هڪ مقناطيسي ميدان کي جنم ڏئي ٿو ۽ هڪ تبديل ٿيندڙ مقناطيسي ميدان هڪ برقي ڪرنٽ کي جنم ڏئي ٿو. برق سڪونيات (Electrostatics)، سڪون جي حالت ۾ برقي چارج، اليڪٽروڊائينامڪس حرڪت واري چارجن سان  ۽ ميگنيٽواسٽيٽڪ، سڪون واري حالت م  مقناطيسي قطبن سان تعلق رکي ٿي. 

=== جديد ===
{{Main|جديد طبيعيات}}
ڪلاسيڪل فزڪس عام طور تي مادي ۽ توانائي سان واسطو رکي ٿي مشاهدي جي عام پيماني تي، جڏهن ته جديد طبعيات جو گهڻو تعلق مادو ۽ توانائي جي انتهائي حالتن هيٺ يا تمام وڏي يا تمام ننڍي پيماني تي آهي. مثال طور، ايٽمي ۽ ايٽمي فزڪس جي مطالعي جو معاملو ننڍي پيماني تي، جنهن تي ڪيميائي عناصر کي سڃاڻي سگهجي ٿو. ابتدائي ذرات جي فزڪس اڃا به ننڍي پيماني تي آهي ڇو ته ان جو تعلق مادي جي بنيادي يونٽن سان آهي. فزڪس جي هن شاخ کي اعليٰ توانائي واري فزڪس جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ ڪيترن ئي قسمن جا ذرڙا پيدا ڪرڻ لاءِ انتهائي اعليٰ توانائيون ضروري هونديون آهن. هن پيماني تي، خلا، وقت، مادو ۽ توانائي جا عام، عام حساس تصور هاڻي صحيح نه آهن.فزڪس جي هن شاخ کي اعليٰ توانائي واري فزڪس جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ ڪيترن ئي قسمن جا ذرڙا پيدا ڪرڻ لاءِ انتهائي اعليٰ توانائيون ضروري هونديون آهن. هن پيماني تي، خلا، وقت، مادو ۽ توانائي جا عام، عام حساس تصور هاڻي صحيح نه آهن. &lt;ref&gt;{{harvnb|Tipler|Llewellyn|2003|pp=269, 477, 561}}&lt;/ref&gt;

جديد فزڪس جا ٻه مکيه نظريا خلاء، وقت ۽ مادو جي تصورن جي مختلف تصوير پيش ڪن ٿا، جيڪي ڪلاسيڪل فزڪس پاران پيش ڪيا ويا آهن. ڪلاسيڪل ميڪانڪس فطرت کي لڳاتار لڳندو آهي، جڏهن ته ڪوانٽم ٿيوري جو تعلق ائٽمي ۽ ذيلي ائٽمي سطح تي ڪيترن ئي واقعن جي جدا جدا نوعيت سان آهي ۽ اهڙن واقعن جي وضاحت ۾ ذرڙن ۽ لهرن جي مڪمل ڪندڙ پهلوئن سان. رشتي جي نظريي جو تعلق ان واقعن جي وضاحت سان آهي جيڪو هڪ فريم آف ريفرنس ۾ ٿئي ٿو جيڪو مبصر جي حوالي سان حرڪت ۾ آهي. ڪشش ثقل جي شعبن جي غير موجودگيءَ ۾ ڪشش ثقل جي خاص نظريي جو تعلق حرڪت سان آهي ۽ ڪشش ثقل سان ان جو لاڳاپو ۽ تحرڪ سان تعلق جو عام نظريو. ٻئي ڪوانٽم ٿيوري ۽ ٿيوري آف ريٽليٽيٽي جديد فزڪس جي ڪيترن ئي شعبن ۾ ايپليڪيشنون ڳولين ٿا.&lt;ref&gt;{{harvnb|Tipler|Llewellyn|2003|pp=1–4, 115, 185–187}}&lt;/ref&gt;

==== جديد فزڪس ۾ بنيادي تصورات ====
* ڪارڻ [[Causality (physics)|Causality]]
* همٿ [[Principle of covariance|Covariance]]
* عمل [[Action (physics)|Action]]
* جسماني ميدان [[Physical field]]
* سميٽري  [[symmetry (physics)|Symmetry]]
* جسماني رابطي  [[Physical interaction]]
* شمارياتي مجموعو  [[Statistical ensemble]]
* مقدار  [[Quantum]]
* موج  [[Wave]]
* ذرو [[Particle]]

=== فرق ===
[[File:Modernphysicsfields.svg|thumb|upright=1.5|left|فزڪس جي بنيادي ڊومينز]]
جڏهن ته فزڪس جو مقصد خود عالمگير قانونن کي ڳولڻ آهي، ان جا نظريا قابل اطلاق جي واضح ڊومينز ۾ آهن.[[File:Solvay conference 1927.jpg|thumb|right|upright=1.2|1927 جي سولوي ڪانفرنس، ممتاز فزڪسدانن جهڙوڪ البرٽ آئنسٽائن، ورنر هيسنبرگ، ميڪس پلانڪ، هينڊرڪ لورينٽز، نيلس بوهر، ماري ڪيوري، ايروين شروڊنگر ۽ پال ڊيرڪ سان|alt=1927 جي سولوي ڪانفرنس، ممتاز فزڪسدانن جهڙوڪ البرٽ آئنسٽائن، ورنر هيسنبرگ، ميڪس پلانڪ، هينڊرڪ لورينٽز، نيلس بوهر، ماري ڪيوري، ايروين شروڊنگر ۽ پال ڊيرڪ سان.]]

سولائيءَ سان ڳالھائيندي، ڪلاسيڪل فزڪس جا قانون درست طور تي انھن سسٽمن کي بيان ڪن ٿا جن جا اھم ڊگھائي اسڪيل ايٽمي اسڪيل کان وڌيڪ آھن ۽ جن جون حرڪتون روشنيءَ جي رفتار کان تمام گھٽ آھن. هن ڊومين جي ٻاهران، مشاهدو ڪلاسيڪل ميڪيڪل پاران مهيا ڪيل اڳڪٿين سان نه ملندو آهي. آئن اسٽائن اسپيشل ريٽليٽيٽي جي فريم ورڪ ۾ حصو ورتو، جنهن مطلق وقت ۽ خلا جي تصورن کي اسپيس ٽائيم سان تبديل ڪيو ۽ انهن سسٽم جي صحيح وضاحت جي اجازت ڏني جن جا جزا روشنيءَ جي رفتار تائين پهچن ٿا. ميڪس پلانڪ, شروڊنگر ۽ ٻين ڪوانٽم ميڪانڪس متعارف ڪرايا، ذرڙن ۽ ڳالهين جو هڪ امڪاني تصور جيڪو ايٽمي ۽ ذيلي ائٽمي اسڪيلن جي صحيح وضاحت جي اجازت ڏئي ٿو. بعد ۾، ڪوانٽم فيلڊ ٿيوري گڏيل ڪوانٽم ميڪانڪس ۽ اسپيشل ريٽليٽيٽي. عام رشتي جي اجازت ڏني وئي هڪ متحرڪ، وکر ٿيل اسپيس ٽائيم، جنهن سان تمام وڏا نظام ۽ ڪائنات جي وڏي پيماني تي ڍانچي کي چڱي طرح بيان ڪري سگهجي ٿو. عام لاڳاپو اڃا تائين ٻين بنيادي وضاحتن سان متحد نه ڪيو ويو آهي. ڪوانٽم ڪشش ثقل جا ڪيترائي اميدوار نظريا ٺاهيا پيا وڃن.

== فزڪس جو شاخون ==
فزڪس جو ڪجهہ اهم شاخون هيٺ ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;maxwell1878-physicalscience3&quot;&gt;{{harvnb|Maxwell|1878|p=9}} &quot;Physical science is that department of knowledge which relates to the order of nature, or, in other words, to the regular succession of events.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;youngfreedman2014p14&quot;&gt;{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=1}} &quot;طبعيات سائنس جي سڀ کان بنيادي شاخن مان هڪ آهي. هر شعبي جا سائنسدان طبعيات جي اصولن ۽ نظرين مان فائدو وٺندا آهن، جن ۾ [[ڪيميا]]دان، جيڪي ماليڪيولن جي بناوت جو مطالعو ڪن ٿا؛ [[قديم حياتيات]] جا ماهر، جيڪي [[ڊائناسور]]ن جي هلڻ جي طريقي کي ٻيهر سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا؛ ۽ [[آبهوايات]] جا ماهر، جيڪي انساني سرگرمين جا [[فضا]] ۽ [[سمنڊ]]ن تي اثر جاچين ٿا، شامل آهن. طبعيات سموري [[انجنيئرنگ]] ۽ [[ٽيڪنالاجي]] جو بنياد پڻ آهي. طبعيات جي بنيادي قانونن کي سمجهڻ کان سواءِ ڪو به انجنيئر نه فليٽ اسڪرين ٽيليويزن، نه بين السياروي خلائي جهاز، ۽ نه ئي ڪو وڌيڪ بهتر اوزار تيار ڪري سگهي ٿو. طبعيات، دنيا ۽ پنهنجي وجود کي سمجهڻ جي انساني جستجو ۾، انساني عقل جي عظيم ترين علمي ڪاميابين مان هڪ آهي..&quot;&lt;/ref&gt;

* [[ميڪانيات]]
* [[برقيات|برق سڪونيات]]
* [[برقناطيسيت]]
* [[ٿرموڊائنامڪس]]
* [[ڪوانٽم مڪينڪس]]
* [[سولڊ اسٽيٽ فزڪس|سالڊ اسٽيٽ فزڪس]]
* [[نيوڪليئر فزڪس|نيوڪليائي فزڪس]]
* [[ميڪانيات|فلوئڊ مڪينڪس]]
* [[پلازما (فزڪس)|پلازما فزڪس]]
* [[فلڪيات|آسٽرو فزڪس]]
* [[ائٽمي فزڪس]]
* [[پارٽيڪل فزڪس]]

{{multiple image | perrow = 4 | total_width = 350 
| footer = فزڪس جي مختلف شعبن جا رجحان ۽ عمل. مٿي کان گھڙيال جي طرف: هڪ نيوٽن جو پنڊال ([[ڪلاسيڪل ميڪينڪس]])، هڪ برفاني وهڪري ۾ اينٽروپڪ تبديليون ([[ٿرموڊائنامڪس]])، هڪ چلادني شڪل (لهرون، اوسيليشن ۽ [[صوتيات]])، اورورا بوريلس ([[جيو فزڪس]] ۽ [[اليڪٽرومگنيٽزم]])، هڪ ڪيڙو جيڪو تلاءَ ۾ تري رهيو آهي ([[فلوئڊ ميڪينڪس]] ۽ [[بايو فزڪس]])، گريويٽيشنل لينسنگ ([[اسٽرو فزڪس]]، [[بصريات|آپٽڪس]] ۽ رليٽيوٽي)، ڊبل سلٽ تجربو (ڪوانٽم ميڪينڪس)، ۽ بيٽا تابڪاري زوال جو هڪ فينمين ڊاگرام (نيوڪليائي فزڪس ۽ پارٽيڪل فزڪس).

{{efn|هيٺئين حصي ۾ شامل تصويرن بابت مڪمل وضاحت هيٺ ڏنل آهي:

* '''[[ميڪانيات]]''': [[نيوٽن جو ڪرئڊل]]، جيڪو حرڪت دوران روايتي ميڪانيات ۾ [[مومينٽم جي بقا]] ۽ [[توانائي جي بقا]] جي قانونن کي ظاهر ڪري ٿو.

* '''[[ٿرموڊائنامڪس]]''': ٻن تصويرن تي مشتمل هڪ تصويري مجموعو، جنهن ۾ [[برف جو ڦڙو]] ڳرڻ کان اڳ (کاٻي) ۽ ڳرڻ کان پوءِ (ساڄي) ڏيکاريل آهي. هي [[اينٽروپي]] ۾ واڌ کي ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ بناوتي [[ترتيب ۽ بي ترتيبي|ترتيب]] ختم ٿيڻ سان ممڪن [[خرد حالت]]ن (Microstates) جو تعداد وڌي وڃي ٿو (يعني [[بولٽزمان جو اينٽروپي فارمولو|S = k ln W]]).&lt;ref&gt;
Koenigstorfer, Stephan (2017). &lt;i&gt;From Uniquity to Ubiquity: The Story of a Snowflake&lt;/i&gt;.
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
Krzanowski, Roman (2023). &lt;i&gt;An Inquiry Concerning the Persistence of Physical Information&lt;/i&gt;. &lt;i&gt;Philosophies&lt;/i&gt; 8(2): 41.
&lt;/ref&gt;

* '''[[لهر]]ون'''، '''[[دولن]]''' ۽ '''[[صوتيات]]''': [[ڪلادني پليٽ]] تي پکڙجندڙ خلل، جتي [[بيٺل لهر]]ون ٺهن ٿيون ۽ [[گونج]] جي ڪري واري جاميٽري شڪلن ۾ ترتيب وٺي ٿي.

* '''[[برقناطيسيت]]''' ۽ '''[[زميني طبعيات]]''': [[اتر قطبي شفق]] (Aurora Borealis)، جيڪو ڌرتيءَ جي [[مقناطيسي ميدان]] ۾ [[برقائتو ذرڙو|برقائتن ذرڙن]] جي حرڪت سبب پيدا ٿيندڙ فطري منظر آهي.

* '''[[سيالن جي ميڪانيات]]''' ۽ '''[[حياتياتي طبعيات]]''': پاڻيءَ تي هلندڙ هڪ جيت، جيڪو [[سطحي ڇڪ]] جي مدد سان تلاءَ جي مٿاڇري تي ترندو آهي.

* '''[[فلڪي طبعيات]]'''، '''[[اضافيت جو نظريو]]''' ۽ '''[[بصريات]]''': [[فلڪي تصويرڪشي]] جي هڪ تصوير، جيڪا [[ثقلي عدسي]] (Gravitational Lensing) سبب بگڙيل نظر اچي ٿي. هي اضافيت جو اهڙو اثر آهي، جنهن ۾ تمام وڏي ڪششِ ثقل [[فوٽون]]ن جي حرڪت تي اثرانداز ٿئي ٿي.

* '''[[ڪوانٽم ميڪانيات]]''': [[ٻٽي چير وارو تجربو]] (Double-slit Experiment) جو خاڪو، جيڪو [[لهر-ذرڙو ٻٽي فطرت]] کي ظاهر ڪري ٿو. ٻن چيرن مان گذرندڙ ذرڙا اسڪرين تي اهڙو نمونو ٺاهين ٿا، جيڪو [[لهرن جي وڇاءُ]] ۽ [[لهرن جي مداخلت]] سان مشابهت رکي ٿو.

* '''[[ذرڙن جي طبعيات]]''' ۽ '''[[ائٽمي طبعيات]]''': [[بيٽا زوال]] جو هڪ [[فينمين خاڪو]].

اهي طبعيات جون صرف ڪجهه شاخون آهن. ٻين اهم شاخن ۾ '''[[مسلسل ميڪانيات]]'''، '''[[ڳاڙهي مادو جي طبعيات]]'''، '''[[پلازما طبعيات]]'''، '''[[شمارياتي ميڪانيات]]'''، '''[[طبي طبعيات]]'''، '''[[ڪائناتيات]]'''، '''[[ڪوانٽم فيلڊ ٿيوري]]'''، '''[[فلڪي ذرڙن جي طبعيات]]''' ۽ ٻيون ڪيتريون ئي شاخون شامل آهن.}}

==ٻين شعبن سان تعلق== 
==تحقيق==
==تعليم==
فزڪس جي تعليم يا فزڪس جي تدريس مان مراد اهي تعليمي طريقا آهن جيڪي هن وقت فزڪس سيکارڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. پيشي کي فزڪس جي تعليم ڏيندڙ يا فزڪس ٽيچر سڏيو ويندو آهي. فزڪس جي تعليم جي تحقيق مان مراد آهي تدريسي تحقيق جو هڪ علائقو جيڪو انهن طريقن کي بهتر بڻائڻ چاهي ٿو. تاريخي طور تي، فزڪس کي هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج جي سطح تي، بنيادي طور تي ليڪچر جي طريقي ۽ ليبارٽري مشقن، جنهن جو مقصد ليڪچرن ۾ سيکاريل تصورن جي تصديق ڪرڻ آهي، سان سيکاريو ويندو آهي. اهي تصور بهتر سمجهيا ويندا آهن جڏهن ليڪچرز سان گڏ مظاهرن، هٿ سان استعمال ٿيندڙ تجربن ۽ سوالن سان گڏ هجن جيڪي شاگردن کي غور ڪرڻ گهرجن ته ڪنهن تجربي ۾ ڇا ٿيندو ۽ ڇو ٿيندو آهي؟ شاگرد جيڪي فعال سکيا ۾ حصو وٺندا آهن مثال طور هٿ سان تجربن سان پاڻ کي دريافت ڪرڻ ذريعي، آزمائش ۽ غلطي جي ذريعي اهي فزڪس ۾ واقعن بابت پنهنجن اڳڪٿين کي تبديل ڪرڻ ۽ بنيادي تصورن کي دريافت ڪرڻ سکندا آهن. فزڪس جي تعليم سائنس جي تعليم جي وسيع علائقي جو حصو آهي.

==ڪيريئر==
هڪ طبيعيات دان (Physicist) هڪ سائنسدان آهي جيڪو فزڪس جي شعبي ۾ ماهر هوندو آهي، جيڪو هر وقت ۽ وقت جي ماپ ۾ طبيعي ڪائنات ۾، مادي ۽ توانائي جي رابطي کي شامل ڪري ٿو. طبیعیات دان عام طور تي مظهرن جي بنيادي يا حتمي سببن ۾ دلچسپي وٺندا آهن ۽ عام طور تي انهن جي سمجھ کي رياضياتي اصطلاحن ۾ ترتيب ڏيندا آهن. اهي تحقيقي شعبن جي وسيع رينج ۾ ڪم ڪن ٿا، جيڪا تمام ڊگھي اسڪيلن تي پکڙيل آهن: ذيلي ايٽمي ۽ ذرڙي فزڪس کان وٺي، حياتياتي فزڪس ذريعي، ڪائناتي ڊگھائي اسڪيلن تائين جيڪي سڄي ڪائنات کي شامل ڪن ٿا. فيلڊ ۾ عام طور تي ٻن قسمن جا طبيعيات دان شامل آهن:
# تجرباتي طبيعيات دان، جيڪي قدرتي مظهر جي مشاهدي ۽ تجربن جي ترقي ۽ تجزيي ۾ ماهر آهن ۽
# نظرياتي طبيعيات دان، جيڪا قدرتي رجحان کي منطقي، وضاحت ۽ اڳڪٿي ڪرڻ لاء، طبيعي نظامن جي رياضياتي ماڊلنگ ۾ ماهر آهن. 

طبيعيات دان پنهنجي علم کي عملي مسئلن کي حل ڪرڻ يا نئين ٽيڪنالاجيز (جنهن کي اپلائيڊ فزڪس يا انجنيئرنگ فزڪس جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو) جي ترقيءَ لاءِ لاڳو ڪري سگهن ٿا.

==پڻ ڏسو==
* [[ارضيات|ڌرتي سائنس]]: ڌرتي سان لاڳاپيل قدرتي سائنس جا شعبا. 
* [[نيوروفزڪس]]: بائيو فزڪس جي شاخ جيڪا نروس سسٽم بابت معلومات حاصل ڪرڻ لاءِ جسماني طريقن جي ترقي ۽ استعمال سان واسطو رکي ٿي. 
* [[سائيڪوفزڪس]]: علم جي شاخ جيڪا جسماني محرڪ ۽ نفسياتي تصور سان لاڳاپيل آهي. 
* رياضي ۽ فزڪس جي وچ ۾ تعلق 
* سائنس سياحت: قابل ذڪر سائنس جي جڳهن ڏانهن سفر 
* فزڪس ۾ اهم اشاعتن جي فهرست 
* [[مشهور طبيعيات دانن جي فهرست|مشھور طبيعيات دانن جي فهرست]]
* [[نوبل انعام حاصل ڪندڙن جي فهرست|فزڪس ۾ نوبل انعام ماڻيندڙن جي فهرست]]
* فزڪس جي مساواتن جي فهرست

==خارجي لنڪس==
{{Sister project links}}
* [https://quantamagazine.org/physics Physics at Quanta Magazine]
* [http://math.ucr.edu/home/baez/physics/ Usenet Physics FAQ] – FAQ compiled by sci.physics and other physics newsgroups
* [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/ Website of the Nobel Prize in physics] – Award for outstanding contributions to the subject
* [http://scienceworld.wolfram.com/physics/ World of Physics] – Online encyclopedic dictionary of physics
* [https://www.nature.com/nphys/ ''Nature Physics''] – Academic journal
* [http://physics.aps.org/ Physics] – Online magazine by the [[American Physical Society]]
* {{curlie|/Science/Physics/Publications/|Physics/Publications}} – Directory of physics related media
* [http://www.vega.org.uk/ The Vega Science Trust] – Science videos, including physics
* [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/Hbase/hframe.html HyperPhysics website] – Physics and astronomy mind-map from [[Georgia State University]]
* [https://ocw.mit.edu/courses/physics/ Physics at MIT OpenCourseWare] – Online course material from [[Massachusetts Institute of Technology]]
* [https://feynmanlectures.caltech.edu The Feynman Lectures on Physics]

{{Authority control}}

[[زمرو:طبيعيات]]
[[زمرو:درسي علم]]
[[زمرو:سائنس جا شعبا]]
[[زمرو:علم طبعي سائنس]]

==حوالا==
{{حوالا}}
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;</text>
      <sha1>edfotdtbbdz2zwg9jotyqsdpt70h5t6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390044</id>
      <parentid>390043</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T01:59:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67627" sha1="gyzcp01hewqbg83cormse4xysj3w8b7" xml:space="preserve">{{Short description|Scientific field of study}}
[[فائل:CollageFisica.jpg|300px|thumb|طبيعي مظاهر جا مختلف مثال {{further|طبيعيات جو خاڪو}}]]
'''طبیعیات''' يا  '''فزڪس''' (Physics)  علم  جي اها شاخ جنھن ۾  [[مادي]] ۽ [[توانائي]] جي خاصيتن ۽انهن جي هڪ ٻئي تي اثر بابت مطالعا ۽ مشاهدا ڪيا ويندا آهن. فزڪس مادي جو سائنسي مطالعو آهي، ان جي بنيادي جزن ۾ مادي جي حرڪت، خلا ۽ وقت جي اندر ان جي رويي ۽ توانائي ۽ قوتن جي لاڳاپيل اينٽيٽيون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;maxwell1878-physicalscience2&quot;&gt;{{harvnb|Maxwell|1878|p=9}} &quot;طبعياتي سائنس علم جو اهو شعبو آهي، جيڪو فطرت جي نظام، يا ٻين لفظن ۾، واقعن جي باقاعده ۽ منظم تسلسل سان واسطو رکي ٿو..&quot;&lt;/ref&gt; فزڪس سڀ کان بنيادي سائنسي شعبن (Disciplines) مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;youngfreedman2014p1&quot;&gt;{{harvnb |Young|Freedman|2014|p=1}} &quot;طبعيات سائنس جي سڀ کان بنيادي شاخن مان هڪ آهي. مختلف شعبن جا سائنسدان، جهڙوڪ ماليڪيولن جي بناوت جو مطالعو ڪندڙ [[ڪيميا]]دان، [[ڊائناسور]]ن جي هلڻ جي انداز کي ٻيهر تعمير ڪندڙ [[قديم حياتيات]] جا ماهر، ۽ انساني سرگرمين جا [[فضا]] ۽ [[سمنڊ]]ن تي اثر جانچيندڙ [[آبهوايات]] جا ماهر، سڀئي طبعيات جي نظرين مان فائدو وٺن ٿا. طبعيات سموري [[انجنيئرنگ]] ۽ [[ٽيڪنالاجي]] جو پڻ بنياد آهي. طبعيات جي بنيادي قانونن کي سمجهڻ کان سواءِ ڪو به انجنيئر نه ته فليٽ اسڪرين ٽيليويزن، نه بين السياروي خلائي جهاز، ۽ نه ئي ڪنهن سادي اوزار کي وڌيڪ بهتر نموني سان ڊزائن ڪري سگهي ٿو. طبعيات انسان جي ذهانت جي انهن وڏين علمي ڪاميابين مان هڪ آهي، جيڪا اسان کي پنهنجي دنيا ۽ پنهنجي وجود کي سمجهڻ جي جستجو ۾ اڳتي وڌائي ٿي.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;youngfreedman2014p2&quot;&gt;{{harvnb |Young|Freedman|2014|p=2}} &quot;طبعيات هڪ [[تجرباتي سائنس]] آهي. طبعيات جا ماهر فطرت ۾ پيش ايندڙ واقعن جو مشاهدو ڪن ٿا ۽ انهن واقعن جي وچ ۾ موجود باقاعده نمونن ۽ لاڳاپن کي ڳولڻ جي ڪوشش ڪن ٿا.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;holzner2003-physics&quot;&gt;{{harvnb|Holzner|2006|p=7}} &quot;Physics is the study of your world and the world and universe around you.&quot;&lt;/ref&gt; هڪ سائنسدان جيڪو فزڪس جي شعبي ۾ ماهر آهي، ان کي طبیعیات دان (Physicist) سڏيو ويندو آهي. طبیعیات جي هڪ نئين تعريف بہ سامهون آئي آهي جنهن مطابق طبیعیات، ڪائنات جي باري ۾ ڄاڻ جو علم آهي جنهن ۾ اسان ڪائنات ۾ موجود ننڍي کان ننڍي شيءِ کان ديوقامت تارن بابت پروڙ حاصل ڪندا آهيون. [[آئزڪ نيوٽن|نيوٽن]]، [[گليليئو گليليئي|گليليو]] کي ڪلاسيڪی طبیعیات جڏهن تہ [[البرٽ آئنسٽائن|آئنسٽائن]]، [[ارون شروڊنگر|ارون شروڊينگر]]، [[ميڪس پلانڪ]] کي [[جديد طبيعيات|جديد طبیعیات]] جو ابو سڏيو ويندو آهي.

فزڪس قديم ترين علمي شعبن مان هڪ آهي ۽ ان ۾ [[فلڪيات]] جي شموليت ذريعي، شايد سڀ کان پراڻو آهي.&lt;ref name=&quot;krupp20032&quot;&gt;{{harvnb|Krupp|2003}}&lt;/ref&gt; گذريل ٻن هزارن سالن کان گهڻو وقت، فزڪس، [[علم ڪيميا]]، [[حياتيات]] ۽ [[رياضي]] جون ڪجهه شاخون [[قدرتي فلاسفي|قدرتي فلسفي]] جو حصو هيون، پر 17هين صديءَ ۾ سائنسي انقلاب دوران، اهي ۽ قدرتي سائنس الڳ الڳ تحقيقي ڪوششن ۾ شامل ٿي ويا. فزڪس تحقيق جي ڪيترن ئي بين الاقوامي شعبن سان ٽڪراءُ ڪري ٿو، جهڙوڪ حياتياتي فزڪس ۽ ڪوانٽم ڪيمسٽري ۽ فزڪس جون حدون سختيءَ سان بيان ٿيل نه آهن. فزڪس ۾ نوان خيال اڪثر ڪري ٻين سائنسن پاران اڀياس ڪيل بنيادي ميکانزم جي وضاحت ڪن ٿا ۽ انهن ۽ ٻين علمي شعبن جهڙوڪ [[رياضي]] ۽ [[فلسفو]] ۾ تحقيق جا نوان رستا تجويز ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;youngfreedman2014p12&quot;&gt;{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=1}} &quot;Physics is one of the most fundamental of the sciences. Scientists of all disciplines use the ideas of physics, including chemists who study the structure of molecules, paleontologists who try to reconstruct how dinosaurs walked, and climatologists who study how human activities affect the atmosphere and oceans. Physics is also the foundation of all engineering and technology. No engineer could design a flat-screen TV, an interplanetary spacecraft, or even a better mousetrap without first understanding the basic laws of physics. (...) You will come to see physics as a towering achievement of the human intellect in its quest to understand our world and ourselves.&quot;&lt;/ref&gt;

فزڪس ۾ ترقيون اڪثر ڪري نئين ٽيڪنالاجي کي فعال ڪن ٿيون. مثال طور، [[برقناطيسيت|اليڪٽرومگنيٽزم]]، [[سولڊ اسٽيٽ فزڪس]] ۽ [[ايٽمي فزڪس]] جي سمجھ ۾ اڳڀرائي سڌو سنئون نئين پراڊڪٽن جي ترقيءَ جو سبب بڻيون، جن جديد دور جي سماج کي ڊرامائي طور تي تبديل ڪري ڇڏيو آهن، جهڙوڪ ٽيليويزن، ڪمپيوٽر ۽ ايٽمي هٿيار؛&lt;ref name=&quot;youngfreedman2014p13&quot;&gt;{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=1}} &quot;طبعيات سائنس جي سڀ کان بنيادي شاخن مان هڪ آهي. هر شعبي جا سائنسدان طبعيات جي اصولن ۽ نظرين مان فائدو وٺندا آهن، جن ۾ [[ڪيميا]]دان، جيڪي ماليڪيولن جي بناوت جو مطالعو ڪن ٿا؛ [[قديم حياتيات]] جا ماهر، جيڪي [[ڊائناسور]]ن جي هلڻ جي طريقي کي ٻيهر سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا؛ ۽ [[آبهوايات]] جا ماهر، جيڪي انساني سرگرمين جا [[فضا]] ۽ [[سمنڊ]]ن تي اثر جاچين ٿا، شامل آهن. طبعيات سموري [[انجنيئرنگ]] ۽ [[ٽيڪنالاجي]] جو بنياد پڻ آهي. طبعيات جي بنيادي قانونن کي سمجهڻ کان سواءِ ڪو به انجنيئر نه فليٽ اسڪرين ٽيليويزن، نه بين السياروي خلائي جهاز، ۽ نه ئي ڪو وڌيڪ بهتر اوزار تيار ڪري سگهي ٿو. طبعيات، دنيا ۽ پنهنجي وجود کي سمجهڻ جي انساني جستجو ۾، انساني عقل جي عظيم ترين علمي ڪاميابين مان هڪ آهي..&quot;&lt;/ref&gt; [[ٿرموڊائنامڪس]] ۾ ترقي، صنعتي ترقيءَ جو سبب بڻي ۽ [[ميڪانيات]] ۾ ترقيءَ علم احصاء  (Calculus) جي ترقيءَ کي متاثر ڪيو.[[File:CMB_Timeline300_no_WMAP.jpg|upright=1.8|thumb|right|فزڪس ۾ [[بگ بينگ|بگ بينگ نظريي]] مطابق ڪائنات جي توسيع]]

==نالو==
لفظ فزڪس [[لاطيني]] فزڪس (فطرت جو مطالعو) مان ورتل آهي، جيڪو خود [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ &quot;φυσική&quot; (فزيڪي، مطلب: فطري سائنس) جو قرض ورتو ويو آهي، جو هڪ  يوناني  اصطلاح &quot;φύσις&quot; (فزيس، مطلب: اصل، [[فطرت (فلاسفي)|فطرت]]) مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;etymonline-physics&quot;&gt;{{cite web |title=physics |website=[[Online Etymology Dictionary]] |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=physics&amp;allowed_in_frame=0|access-date=2016-11-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161224191507/http://www.etymonline.com/index.php?term=physics&amp;allowed_in_frame=0 |archive-date=24 December 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;etymonline-physic&quot;&gt;{{cite web |title=physic |website=[[Online Etymology Dictionary]] |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=physic&amp;allowed_in_frame=0 |access-date=2016-11-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161224173651/http://www.etymonline.com/index.php?term=physic&amp;allowed_in_frame=0 |archive-date=24 December 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LSJ&quot;&gt;{{LSJ|fu/sis|φύσις}}, {{LSJ|fusiko/s|φυσική}}, {{LSJ|e)pisth/mh|ἐπιστήμη|ref}}&lt;/ref&gt;

==فزڪس جي تاريخ==
{{Main|فزڪس جي تاريخ }}
===قدیم فلڪيات===
{{Main|فلڪيات جي تاريخ }}
[[File:Senenmut-Grab.JPG|thumb|right|upright=1.8|&lt;small&gt;قديم مصري فلڪيات، يادگارن، جهڙوڪ مصر جي اٺين خاندان کان سينموت جي مقبري جي ڇت، ۾ ظاهر ٿئي ٿو.&lt;/small&gt;]]

[[فلڪيات]] (Astronomy) قديم ترين قدرتي سائنسن مان هڪ آهي. 3000 قبل مسيح کان اڳ واري تهذيب، جهڙوڪ سومیري، قديم مصري ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب، سج، چنڊ ۽ تارن جي حرڪت بابت اڳڪٿي ڪندڙ علم ۽ بنيادي ڄاڻ رکندڙ هئي. ستارا ۽ سيارا، جنھن جی باری م کي ديوتا جي نمائندگي ڪرڻ جو گمان ھو، اڪثر ڪري پوڄا ڪندا هئا. جڏهن ته ستارن جي مشاهدي واري پوزيشن جي وضاحت اڪثر غير سائنسي ۽ ثبوتن جي کوٽ سان هئي، انهن ابتدائي مشاهدن بعد ۾ فلڪيات جو بنياد وڌو. ڇاڪاڻ ته ستارن کي آسمان جي چوڌاري وڏن دائرن کي پار ڪندي مليو، جيڪو سيارن جي پوزيشن جي وضاحت نه ڪري سگهيو. 

اسگیر آبوئی (Asger Aaboe) جي مطابق، مغربي فلڪيات جي شروعات [[ميسوپوٽيميا]] ۾ ملي سگهي ٿي ۽ صحيح سائنس ۾ مغربي ڪوششون دير سان بابل جي فلڪيات مان نڪتل آهن.&lt;ref name=&quot;aaboe19912&quot;&gt;{{harvnb|Aaboe|1991}}&lt;/ref&gt; مصري فلڪيات جي ماهرن يادگار ڇڏيا جن ۾ ستارن ۽ آسماني جسمن جي حرڪتن جي ڄاڻ ڏيکاري ٿي، &lt;ref name=&quot;clagett19952&quot;&gt;{{harvnb|Clagett|1995}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته يوناني شاعر [[هومر]] پنهنجي ایليڊ ۽ اوڊيسي ۾ مختلف آسماني شين بابت لکيو؛ بعد ۾ يوناني فلڪيات دان، اتر اڌ گول مان نظر ايندڙ اڪثر تارن لاءِ نالا مهيا ڪيا، جيڪي اڄ به استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;thurston19942&quot;&gt;{{harvnb|Thurston|1994}}&lt;/ref&gt;
===قدرتي فلاسفي===
{{main|قدرتي فلاسفي}}

قدرتي فلسفو يونان ۾ قديم دور (650 ق.م. - 480 ق.م) ۾ شروع ٿيو، جڏهن [[سقراط]] کان اڳ جا فلسفي جهڙوڪ [[ٿيلس]]، قدرتي رجحان جي غير فطري وضاحتن کي رد ڪري ڇڏيو ۽ اعلان ڪيو ته هر واقعي جو هڪ قدرتي سبب آهي. انهن تجويز ڪيل نظريا دليل ۽ مشاهدي جي ذريعي تصديق ڪيا ۽ انهن جا ڪيترائي مفروضا تجربي ۾ ڪامياب ثابت ٿيا؛&lt;ref name=&quot;lloyd1970pp108-1092&quot;&gt;{{harvnb|Lloyd|1970|pp=108–109}}&lt;/ref&gt;مثال طور، ائٽمزم، جن کي [[ليوسيپس]] ۽ سندس شاگرد [[ڊيموڪريٽس]] پاران تجويز ڪيو ويو، 2000 سالن کان پوءِ صحيح ثابت ٿيو.

===ارسطو ۽ قديم يوناني فزڪس===
[[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|upright|[[ارسطو]] (384 - 322 ق.م)]]
يونان ۾ ڪلاسيڪل دور ۾ (ڇهين، پنجين ۽ چوٿين صدي قبل مسيح) ۽ هيلينسٽڪ زماني ۾، قدرتي فلسفو تحقيق جي ڪيترن ئي خطن سان ترقي ڪئي. [[ارسطو]] (يوناني ٻولي: Ἀριστοτέλης؛ 384 - 322 ق.م) [[افلاطون]] جو شاگرد، ڪيترن ئي مضمونن تي لکيو، جنهن ۾، چوٿين صدي قبل مسيح ۾ ”فزڪس“ تي هڪ اهم مقالو به شامل آهي. ارسطوءَ جي فزڪس جو اثر ٻن هزارن سالن تائين رهيو. هن جي نقطه نظر ڪجهه محدود مشاهدي کي منطقي ڪٽائي واري دليلن سان ملايو، پر ڪٽيل بيانن جي تجرباتي تصديق تي ڀروسو نه ڪيو. فزڪس ۾ ارسطو جو بنيادي ڪم، جيتوڻيڪ بلڪل ناقص هو، هن جو طريقو اڄ مڪمل طور تي ختم ٿي چڪو آهي، پر هن هڪ فريم ورڪ ٺاهيو جنهن جي مدد سان بعد ۾ مفڪرن ان شعبي کي وڌيڪ ترقي ڏني. 

هن چار عنصرن جي نظريي سان [[حرڪت (فزڪس)|حرڪت]] (۽ [[ڪشش ثقل]]) جهڙن خيالن جي وضاحت ڪئي. ارسطو جو خيال هو ته چئن ڪلاسيڪي عنصرن (هوا، باهه، پاڻي، زمين) مان هر هڪ کي پنهنجي فطري جاءِ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|title=Daily 40 no. 2 – Aristotle and the Four Simple Bodies and Elements|website=Cal State LA|archive-url=https://web.archive.org/web/20230106231001/https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|archive-date=6 January 2023|access-date=27 September 2023}}&lt;/ref&gt; انهن جي مختلف [[ڪثافت|ڪثافتن]] جي ڪري، هر عنصر فضا ۾ پنهنجي مخصوص جڳهه ڏانهن موٽندو آهي. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blogs.umass.edu/p139ell/2012/10/14/natural-philosophy-aristotle/|title=Natural Philosophy: Aristotle {{!}} Physics 139|last=tbcaldwe|date=14 October 2012|language=en-US|access-date=17 December 2022}}&lt;/ref&gt; تنهن ڪري، باهه، انهن جي وزن جي ڪري، چوٽي تي هوندي آهي، باهه هيٺ هوا، پوء پاڻي ۽ پوء آخر ۾ زمين (مٽي) هوندي آهي. هن اهو به چيو ته جڏهن هڪ عنصر جو هڪ ننڍڙو مقدار ٻئي جي قدرتي جاء تي داخل ٿئي ٿو، گهٽ گهڻائي عنصر خود بخود پنهنجي قدرتي جڳهه ڏانهن ويندا آهن. مثال طور، جيڪڏهن زمين تي باهه لڳندي آهي، ته شعلا هوا ۾ اڀري ويندا آهن ته جيئن واپس پنهنجي قدرتي جاءِ تي وڃڻ جي ڪوشش ڪري، جتي اهو تعلق رکي ٿو.

ارسطو حرڪت جي مثال کي هڪ وجود جي طور تي بيان ڪيو آهي جيڪو هڪ ئي جسم ۾ مختلف علائقن کي شامل ڪري ٿو. اهڙيء طرح، هڪ شخص جيڪو هڪ جڳهه (الف) تي آهي هڪ نئين جڳهه (ب) ڏانهن منتقل ڪري سگهي ٿو ۽ اڃا تائين ساڳئي مقدار ۾ جاء وٺي سگھي ٿو. اهو ارسطو جي نظریي سان شامل آهي ته حرڪت هڪ تسلسل آهي. معاملي جي لحاظ کان، ارسطو جو خيال هو ته ڪنهن شئي جي درجي (مثال طور جڳهه) ۽ ڪيفيت (مثال طور رنگ) ۾ تبديلي کي ”تبدل“ چئبو آهي. پر، مادي ۾ تبديلي مادي ۾ تبديلي آهي. اهو به اڄ جي معاملي جي خيال سان ملندڙ جلندڙ آهي.

هن حرڪت جا پنهنجا قانون پڻ ٺاهيا جن ۾ شامل آهن؛
# ڳري شيون زمين تي تيز رفتار سان هيٺ ڪري وينديون. رفتار وزن جي متناسب آهي.  
# شيءِ جي گرڻ جي رفتار جو دارومدار وچولي جي ڪثافت تي منحصر آهي (مثال طور هوا جي ڪثافت).&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=17 December 2022}}&lt;/ref&gt;

هن اهو به چيو ته، جڏهن اها پرتشدد حرڪت (هڪ شئي جي حرڪت جي صورت ۾ اچي ٿي جڏهن هڪ ٻي شئي طرفان ان تي قوت لاڳو ڪئي ويندي آهي) ته اها رفتار جنهن کان شئي حرڪت ڪري ٿي، صرف ايتري تيز يا مضبوط هوندي جيترو ان تي لاڳو قوت جي مقدار هوندي.&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=17 December 2022}}&lt;/ref&gt; حرڪت جي مسئلي ۽ ان جي سببن جو احتياط سان اڀياس ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ فلسفي جي تصور کي &quot;پرائمر موور&quot; دنيا ۾ سڀني تحرڪ جو حتمي ذريعو قرار ڏنو ويو (ڪتاب 8 سندس ڪتاب فزڪس جو ڪتاب).

===يورپ جو وچين دور ۽ اسلامي دور===
{{main|يورپ جي وچين دور ۾ سائنس |اسلامي دور ۾ طبيعيات }}
پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[رومي سلطنت|مغربي رومن سلطنت]] جو زوال ٿيو ۽ ان جي نتيجي ۾ [[يُورَپ|يورپ]] جي الهندي حصي ۾ دانشورانه جستجو ۾ گهٽتائي آئي. ان جي ابتڙ، [[بازنطيني سلطنت|اڀرندي رومن سلطنت]] (عام طور تي [[بازنطيني سلطنت]] جي نالي سان مشهور آهي) هنن جي حملن جي مزاحمت ڪئي ۽ علم جي مختلف شعبن، بشمول فزڪس کي اڳتي وڌايو.{{sfn|Lindberg|1992|page=363}}

ڇهين صدي عيسويءَ ۾، [[ميليٽس جو آئسڊور|ميلٽس جو آئسڊور]]، [[ارشميدس|آرشيميدس]] جي ڪمن جو هڪ اهم تالیف ٺاهيو جيڪو آرشيميدس پاليمپسٽ ۾ نقل ٿيل آهي.

[[File:Alhazen (122459248).jpg|thumb|left|upright|&lt;small&gt;[[ابن ھيثم|ابن الهيثم]] (965ع - 1040ع) پنهنجي ڪئميرا اوبسڪیورا جي  تجربن بابت &quot;[[ڪتاب المناظر]]&quot; ۾ لکيو آهي.{{sfn|Smith|2001|loc=Book I [6.85], [6.86], p. 379; Book II, [3.80], p. 453}}&lt;/small&gt;|alt=Ibn Al-Haytham (Alhazen) drawing]]

ڇهين صدي عيسويءَ ۾ يورپ جي جان فلپونس، هڪ بازنطيني عالم، [[ارسطو]] جي فزڪس جي علم تي سوال ڪيو ۽ ان جي خامين کي نوٽ ڪرايو. هن تحقیق جو نظريو متعارف ڪرايو. ارسطو جي فزڪس جي ڇنڊڇاڻ نه ڪئي وئي جيستائين فلپونس ظاهر نه ٿيو. ارسطو جي برعڪس، جنهن پنهنجي فزڪس جو بنياد لفظي دليلن تي رکيو، فلپونس مشاهدي تي ڀروسو ڪيو. ارسطو جي فزڪس تي فلپونس لکيو آهي ته: 

&quot;پر اهو مڪمل طور تي غلط آهي ۽ اسان جي نظريي جي تصديق ٿي سگهي ٿي حقيقي مشاهدي سان ڪنهن به قسم جي لفظي دليلن جي ڀيٽ ۾. ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن توهان هڪ ئي اونچائي کان ٻه وزن گرڻ ڏيو جن مان هڪ وزن ٻئي کان ڪيترائي ڀيرا وزني آهي، توهان ڏسندا ته حرڪت لاءِ گهربل وقتن جو تناسب وزن جي تناسب تي نه آهي پر اهو فرق، وقت ۾ تمام ننڍو آهي ۽ ائين، جيڪڏهن وزن ۾ فرق قابل غور نه آهي، يعني هڪ، اسان کي چئون ته ٻئي کي ٻيڻو ڪريو، ڪو به فرق نه ٿيندو، يا نه ته هڪ ناقابل تصور فرق، وقت ۾، جيتوڻيڪ وزن ۾ فرق آهي. نه معنيٰ گهٽجي، هڪ جسم جو وزن ٻئي کان ٻه ڀيرا&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://homepages.wmich.edu/~mcgrew/philfall.htm|title=John Philoponus, Commentary on Aristotle's Physics|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111105753/http://homepages.wmich.edu/~mcgrew/philfall.htm|archive-date=11 January 2016|access-date=15 April 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

وڌيڪ فزڪس جي ارسطو جي اصولن تي فلپونس جي تنقيد [[گليليئو گليليئي|گيليلو گليلي]] لاءِ ڏهه صديون پوءِ سائنسي انقلاب دوران هڪ الهام جو ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;dialogTwoNewSciences2&quot;&gt;{{cite book|title=[[Two New Sciences]]|last=Galileo|date=1638|quote=ارسطو جي دليل کي ڪيتري حد تائين حتمي سمجهڻ گهرجي، ان کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ، منهنجي خيال ۾، اسين سندس ٻنهي مفروضن کي رد ڪري سگهون ٿا. پهرين مفروضي بابت ته مون کي سخت شڪ آهي ته [[ارسطو]] ڪڏهن عملي تجربو ڪري ڏٺو هوندو ته جيڪڏهن ٻن پٿرن مان هڪ جو وزن ٻئي کان ڏهه ڀيرا وڌيڪ هجي ۽ ٻنهي کي هڪ ئي وقت، مثال طور 100 هٿن جي اوچائيءَ تان ڇڏيو وڃي، ته ڇا انهن جي ڪرڻ جي رفتار ۾ ايترو فرق هوندو، جو جڏهن ڳرو پٿر زمين تي پهچي، تڏهن هلڪو پٿر رڳو 10 هٿ هيٺ آيو هجي.
'''سِمپليچيو:''' سندس لفظن مان ته ائين لڳي ٿو ته هن اهو تجربو ڪيو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو چوي ٿو: ''&quot;اسان ڳري شيءِ کي ڏسون ٿا.&quot;'' لفظ ''&quot;ڏسون ٿا&quot;'' مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن عملي مشاهدو ڪيو هو.
'''ساگريڊو:''' پر مان، سِمپليچيو، جنهن پاڻ اهو تجربو ڪيو آهي، توکي يقين سان ٻڌايان ٿو ته جيڪڏهن هڪ يا ٻه سئو پائونڊ وزن وارو [[توپ]] جو گولو ۽ اڌ پائونڊ وزن واري [[مسڪيٽ]] جي گولي کي 200 هٿن جي اوچائيءَ تان هڪ ئي وقت هيٺ ڇڏيو وڃي، ته ڳرو گولو هلڪي گولي کان هڪ وٿي (span) جيترو به اڳ زمين تي نه پهچندو.|authorlink=Galileo}}&lt;/ref&gt; گليلو پنهنجي ڪمن ۾ فلپونس جو ڪافي حوالو ڏنو جڏهن بحث ڪيو ته ارسطو جي فزڪس غلط هئي.{{sfn|Lindberg|1992|page=162}} &lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|year=2018|chapter=John Philoponus|access-date=11 April 2018|chapter-url=https://plato.stanford.edu/entries/philoponus/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422010906/https://plato.stanford.edu/entries/philoponus/|archive-date=22 April 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1300ع واري ڏهاڪي ۾ پيرس يونيورسٽي ۾ آرٽس جي فيڪلٽي ۾ استاد جين بريڊن سال 1300ع واري ڏهاڪي ۾ تحرڪ (impetus) جو تصور پيش ڪيو. اهو جديد نظرين جي جڙت ۽ رفتار ڏانهن هڪ قدم هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|year=2018|chapter=John Buridan|access-date=11 April 2018|chapter-url=https://plato.stanford.edu/entries/buridan/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422012611/https://plato.stanford.edu/entries/buridan/|archive-date=22 April 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اسلامي اسڪالر کي ارسطوءَ جي فزڪس، يونانين کان ورثي ۾ ملي ۽ اسلامي سونهري دور ۾ ان کي وڌيڪ ترقي ڏني، خاص ڪري مشاهدي ۽ ترجيحي استدلال تي زور ڏيندي، سائنسي طريقي جي شروعاتي شڪلن کي ترقي ڪندي. 

جيتوڻيڪ ارسطو جي فزڪس جي اصولن کي تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، اهو ضروري آهي ته انهن ثبوتن جي نشاندهي ڪئي وڃي جن تي هن پنهنجي نظريات جو بنياد رکيو. سائنس ۽ رياضي جي تاريخ جو محتاط مطالعو پراڻن سائنسدانن پاران ڪيل تعاون کي ظاهر ڪري ٿو. ارسطو جي سائنس اڄ جي اسڪولن ۾ سيکاريندڙ سائنس جي پسمنظر ۾ هئي. ارسطو ڪيترائي حياتياتي ڪم شايع ڪيا جن ۾ جانورن جا حصا شامل آهن، جن ۾ هن [[حياتيات|حياتياتي سائنس]] ۽ [[فطرتي سائنس|فطري سائنس]] ٻنهي تي بحث ڪيو آهي. ارسطو فزڪس ۽ مابعد الطبعيات جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ سندس نظریا ۽ نتيجا اڄ به سائنس جي ڪلاسن ۾ پڙهايا وڃن ٿا. ارسطو جيڪي وضاحتون ڏئي ٿو، سو به سادو آهي. 

جڏهن عناصرن جي باري ۾ سوچيو، ارسطو اهو مڃيو ته چئن ڪلاسيڪل عناصر (ڌرتي، باهه، پاڻي، هوا) مان هر هڪ پنهنجي قدرتي جڳهه آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|title=Daily 40 no. 2 – Aristotle and the Four Simple Bodies and Elements|website=Cal State LA|archive-url=https://web.archive.org/web/20230106231001/https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|archive-date=6 January 2023|access-date=2023-09-27}}&lt;/ref&gt; انهن جي مختلف کثافت جي ڪري، هر عنصر فضا ۾ پنهنجي مخصوص جڳهه ڏانهن موٽندو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blogs.umass.edu/p139ell/2012/10/14/natural-philosophy-aristotle/|title=Natural Philosophy: Aristotle {{!}} Physics 139|last=tbcaldwe|date=14 October 2012|language=en-US|access-date=2022-12-17}}&lt;/ref&gt; تنهن ڪري  &quot;باهه&quot; انهن جي وزن جي ڪري، چوٽي تي هوندي، باهه هيٺ هوا، پوء پاڻي، پوء آخر ۾ زمين. هن اهو به چيو ته جڏهن هڪ عنصر جو هڪ ننڍڙو مقدار ٻئي جي قدرتي جاء تي داخل ٿئي ٿو، گهٽ گهڻائي عنصر خود بخود پنهنجي قدرتي جڳهه ڏانهن ويندا آهن. مثال طور، جيڪڏهن زمين تي باهه لڳندي آهي، ته شعلا پنهنجي فطري جاءِ تي واپس وڃڻ جي ڪوشش طور هوا ۾ اڀري ويندا آهن جتي اهو تعلق رکي ٿو. ارسطو پنهنجي مابعد الطبعيات کي ”پهريون فلسفو“ سڏيو ۽ ان کي ”هجڻ جي حيثيت ۾“ جي مطالعي جي حيثيت ڏني.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Aristotle/Physics-and-metaphysics|title=Aristotle – Physics and metaphysics|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2022-12-17}}&lt;/ref&gt; ارسطو حرڪت جي مثال کي هڪ وجود جي طور تي بيان ڪيو آهي جيڪو هڪ ئي جسم ۾ مختلف علائقن کي شامل ڪري ٿو. اهڙيء طرح، هڪ شخص جيڪو هڪ جڳهه (الف) تي آهي هڪ نئين جڳهه (ب) ڏانهن منتقل ڪري سگهي ٿو ۽ اڃا تائين ساڳئي مقدار ۾ جاء وٺي سگھي ٿو. اهو ارسطو جي نظریي سان شامل آهي ته حرڪت هڪ تسلسل آهي. معاملي جي لحاظ کان، ارسطو جو خيال هو ته ڪنهن شئي جي درجي (مثال طور جڳهه) ۽ ڪيفيت (مثال طور رنگ) ۾ تبديلي کي ”تبدل“ چئبو آهي. پر، مادي ۾ تبديلي مادي ۾ تبديلي آهي. اهو به اڄ جي معاملي جي خيال سان ملندڙ جلندڙ آهي. 

هن حرڪت جا پنهنجا قانون پڻ ٺاهيا جن ۾ شامل آهن؛ 

# ڳري شيون تيزيءَ سان ڪِرنديون آھن ء ڪِرن جي رفتار وزن جي متناسب هوندي آھي. ۽  
# گرڻ واري شئي جي رفتار جو دارومدار اُن کثافت واري شئي تي منحصر هوندو آهي جنهن ذريعي اُهو گري رهيو آهي (مثال طور هوا جی ڪثافت).&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=2022-12-17}}&lt;/ref&gt;

هن اهو پڻ چيو ته، جڏهن اها پرتشدد حرڪت (هڪ شئي جي حرڪت جي صورت ۾ اچي ٿي جڏهن هڪ ٻي شئي طرفان ان تي قوت لاڳو ٿئي ٿي) ته اها رفتار جيڪا شئي حرڪت ڪري ٿي، اها تيز يا مضبوط هوندي، جيترو ان تي لاڳو ڪيل قوت جي ماپ جيتري تيز يا مضبوط ھوندی آھي.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=2022-12-17}}&lt;/ref&gt; اها رفتار ۽ قوت جي ضابطن ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو جيڪي اڄڪلهه فزڪس جي ڪلاسن ۾ سيکاريا وڃن ٿا. اهي ضابطا ضروري نه آهن جيڪي اڄڪلهه فزڪس ۾ بيان ڪيا ويا آهن پر، اهي گهڻو ڪري هڪجهڙا آهن. ظاهر آهي ته اهي قاعدا ٻين سائنسدانن لاءِ هن جي نظرين جي نظرثاني ۽ تدوين لاءِ ريڙهه هئا.[[File:Pinhole-camera.svg|thumb|right|upright|بنيادي اصول جنھن تي هڪ پن هول ڪئميرا ڪم ڪري ٿو.]]

اسلامي اسڪالر شپ تحت سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر جدت [[بصريات]] جي ميدان ۾ هئي، &lt;ref&gt;{{cite book|url=|title=Islam, Science, and the Challenge of History|last=Dallal|first=Ahmad|date=2010|publisher=Yale University Press|isbn=|location=New Haven|page=38|quote=Within two centuries, the field of optics was radically transformed|author-link=}}&lt;/ref&gt; جيڪي ڪيترن ئي سائنسدانن جهڙوڪ ابن سهل، الڪندي، ابن الهيثم، الفارسي ۽ [[ابن سينا]] جي ڪمن مان حاصل ڪيون ويون آهن. سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر ڪم &quot;ڪتاب المناظر&quot; (The Book of Optics) ابن الهيثم جو لکيل هو، جنهن ۾ هن بصريات بابت قديم يوناني نظريي جو متبادل پيش ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Tbakhi|first=Abdelghani|last2=Amr|first2=Samir S.|date=2007|title=Ibn Al-Haytham: Father of Modern Optics|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6074172/|journal=Annals of Saudi Medicine|volume=27|issue=6|pages=464–467|doi=10.5144/0256-4947.2007.464|issn=0256-4947|pmc=6074172|pmid=18059131}}&lt;/ref&gt; روشنيءَ تي پنهنجي ڪتاب، &quot;ڪتاب المناظر&quot; ۾، هن ڪيمرا اوبسڪورا جي مظهر (پن هول ڪيمرا جو سندس هزار سال پراڻو نسخو) ۽ ان طريقي سان اڳتي وڌي، اکيون پاڻ ڪم ڪرڻ ٿيون، جو مطالعو پيش ڪيو. اڳين عالمن جي ڄاڻ کي استعمال ڪندي، هن وضاحت ڪيو ته روشني ڪيئن اکين ۾ داخل ٿئي ٿي. هن ٻڌايو ته روشنيءَ جي شعاعيون اکين جي پردي تي مرڪوز ٿين ٿيون، پر روشنيءَ جي اکين جي پٺيءَ ڏانهن ڪيئن پيش ڪجي ٿو، ان لاءِ سال 1604ع تائين انتظار ڪرڻو پيو. هن جي روشنيءَ تي لکيل ڪتاب، فوٽوگرافي جي جديد ترقيءَ کان سوين سال اڳ، ڪيمرا اوبسڪيورا جي وضاحت ڪئي.&lt;ref&gt;{{harvnb|Howard|Rogers|1995|pp=6–7}}&lt;/ref&gt;

ست جلدن تي مشتمل ڪتاب، (ڪتاب المناظر) 600 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين، وچئين دور جي فن ۾ نظريي جي نوعيت کان وٺي بصري تصور جي نظريي تائين، ٻنهي شعبن ۾ سوچ کي متاثر ڪيو. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Al-Khalili|first=Jim|date=February 2015|title=In retrospect: Book of Optics|url=https://www.nature.com/articles/518164a|journal=Nature|language=en|volume=518|issue=7538|pages=164–165|bibcode=2015Natur.518..164A|doi=10.1038/518164a|issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; ان ۾ بعد ۾ يورپي عالمن ۽ پوليميٿ، رابرٽ گراسٽسٽي ۽ ليونارڊو ڊي ونسي کان وٺي جوهانس ڪيپلر تائين، شامل هئا. 

ڪتاب المناظر جي ترجمي جو يورپ تي اثر پيو. ان مان، بعد ۾ يورپي عالم بصري آلا ٺاهڻ جي قابل ٿي ويا، جيڪي ابن الهيثم ٺاهيا هئا انهن کي نقل ڪيو ۽ سمجھڻ جي طريقي سان نظر ڪيو.[[File:Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei, 1636.jpg|thumb|right|upright|[[گليليئو گليليئي|گليليو گليلي]] (1564–1642)، هن رياضي ۽ نظرياتي ۽ تجرباتي فزڪس تي ڪم ڪيو.]]

===ڪلاسيڪل فزڪس جو دور===
[[File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|right|upright|[[آئزڪ نيوٽن]] حرڪت ۽ عالمگير ڪشش ثقل جا قانون دريافت ڪيا.]]
فزڪس هڪ الڳ سائنس بڻجي وئي جڏهن ابتدائي جديد يورپين تجرباتي ۽ مقداري طريقا استعمال ڪيا ته اهي دريافت ڪيا وڃن جيڪي هاڻي فزڪس جا قانون سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;benchaim20042&quot;&gt;{{harvnb|Ben-Chaim|2004}}&lt;/ref&gt;

هن دور جي اهم ترقين ۾ شمسي نظام جي جيو سينٽرڪ ماڊل کي هيليو سينٽرڪ ڪوپرنيڪن ماڊل سان تبديل ڪرڻ، فلڪياتي سيارن جي حرڪت تي ضابطو ڪندڙ قانون (1609 ۽ 1619ع جي وچ ۾ ڪيپلر پاران طئي ٿيل)، 16هين ۽ 17هين صدي ۾  گليلو جو دوربين تي اڳڀرائي ۽ فلڪيات ۾ مشاهدي وارو ڪم ۽ آئزڪ نيوٽن جي حرڪت ۽ ڪشش ثقل جي عالمگير قانون جي دريافت ۽ قانون (جيڪو هن جو نالو کڻندو) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{harvnb|Guicciardini|1999}}&lt;/ref&gt; نيوٽن پڻ ڳڻپيوڪر (Calculus)، مسلسل تبديلين جو رياضياتي مطالعو، کي ترقي ڏني، جنهن طبيعي مسئلن کي حل ڪرڻ لاء نوان رياضياتي طريقا مهيا ڪيا.&lt;ref name=&quot;allen19972&quot;&gt;{{harvnb|Allen|1997}}&lt;/ref&gt;

[[ٿرموڊائنامڪس]]، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]] ۽ [[برقناطيسيت|برقياتي مقناطيسي]] ۾ قانونن جي دريافت صنعتي انقلاب دوران تحقيق جي ڪوششن جي نتيجي ۾ توانائي جي ضرورتن ۾ اضافو ٿيو. &lt;ref name=&quot;schoolscience-industrialrevolution2&quot;&gt;{{cite web|url=http://resources.schoolscience.co.uk/IoP/14-16/biogs/biogs5.html|title=The Industrial Revolution|publisher=Schoolscience.org, [[Institute of Physics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407083354/http://resources.schoolscience.co.uk/IoP/14-16/biogs/biogs5.html|archive-date=7 April 2014|access-date=1 April 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ڪلاسيڪل فزڪس تي مشتمل قانون غير لاڳاپي واري رفتار تي سفر ڪرڻ واري روزمره جي ماپن تي شين لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا رهن ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي اهڙين حالتن ۾ ويجهڙائي فراهم ڪن ٿا ۽ نظريا جهڙوڪ [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانڪس]] ۽ [[اسپيشل رليٽوٽي جو نظريو|نسبتن جي نظرين]] کي انهن ماپن تي انهن جي ڪلاسيڪل قانونن سان برابري ڪئي، آسان بڻايو ويو. تمام ننڍڙن شين ۽ تمام تيز رفتارن لاءِ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪل ميڪنڪس]] ۾ غلطيون 20 صديءَ ۾ [[جديد طبيعيات|جديد فزڪس]] جي ترقيءَ جو سبب بڻيون.

===جدید طبيعيات===
[[File:Max Planck Nobel 1918.jpg|thumb|right|upright|[[ميڪس پلانڪ]] (1858ع - 1947ع)، [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانيات]] جي نظريي جو باني.]]
[[File:Einstein1921 by F Schmutzer 2.jpg|thumb|right|upright|[[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] (1879ع - 1955ع)، [[ڦوٽو اليڪٽرڪ اثر]] ۽ [[اسپيشل رليٽوٽي جو نظريو|نسبتن جو نظريو]] دريافت ڪيو.]]
[[جديد طبيعيات|جديد طبیعیات]] (Modern physics) جي شروعات 20 صدي جي شروعات ۾ ميڪس پلانڪ جي ڪوانٽم ٿيوري ۽ البرٽ آئن اسٽائن جي نسبتن جي نظريي (Theory of Relativity) سان ٿي. اهي ٻئي نظريا ڪجهه خاص حالتن ۾ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات]] ۾ غلطيءَ سبب سامهون آيا. ڪلاسيڪل ميڪانيات اڳڪٿي ڪئي ته روشنيءَ جي رفتار جو دارومدار ڏسڻ واري جي حرڪت تي آهي، جنهن کي [[رابرٽ ميڪسويل|ميڪسويل]] جي [[برقناطيسيت]] جي مساواتن پاران پيش ڪيل مسلسل رفتار سان حل نه ٿي ڪري سگهجي. ھن اختلاف کي آئن اسٽائن جي &quot;خاص نسبتن جي نظريي&quot; سان درست ڪيو ويو، جنھن تيز ھلندڙ جسمن لاءِ ڪلاسيڪل ميڪنڪس کي تبديل ڪيو ۽ روشني جي مسلسل رفتار تي اطلاق جي اجازت ڏني. &lt;ref name=&quot;oconnorrobertson1996-relativity2&quot;&gt;{{harvnb|O'Connor|Robertson|1996a}}&lt;/ref&gt; [[ڪارو مادو|ڪاري جسم]] جي اشعاع (Black Body Radiation) ڪلاسيڪل فزڪس لاءِ هڪ ٻيو مسئلو پيش ڪيو، جنهن کي درست ڪيو ويو جڏهن پلانڪ اهو تجويز ڪيو ته مادي اوسيليٽرز جو اتساهه صرف انهن جي تعدد جي تناسب سان الڳ (Discrete) قدمن ۾ ممڪن آهي. ان سان گڏ، فوٽو اليڪٽرڪ اثر ۽ هڪ مڪمل نظريو جيڪو اليڪٽران آربيٽلز جي ڌار توانائي جي سطحن جي اڳڪٿي ڪري ٿو، ان جي ڪري ڪوانٽم ميڪنڪس جي نظريي کي تمام ننڍي پيماني تي ڪلاسيڪل فزڪس تي بهتر بڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;oconnorrobertson1996-quantum2&quot;&gt;{{harvnb|O'Connor|Robertson|1996b}}&lt;/ref&gt; 

ڪوانٽم ميڪنڪس کي ورنر هيزنبرگ، ارون شروڊنگر ۽ پال ڊيراڪ پاران پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;oconnorrobertson1996-quantum3&quot;&gt;{{harvnb|O'Connor|Robertson|1996b}}&lt;/ref&gt; هن شروعاتي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ ڪم، سان &quot;ذري جي فزڪس (Particle Physics) جو معياري ماڊل&quot; نڪتو.&lt;ref name=&quot;donut20012&quot;&gt;{{cite web|url=http://www-donut.fnal.gov/web_pages/standardmodelpg/TheStandardModel.html|title=The Standard Model|date=29 June 2001|website=[[DONUT]]|publisher=[[Fermilab]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140531012204/http://www-donut.fnal.gov/web_pages/standardmodelpg/TheStandardModel.html|archive-date=31 May 2014|access-date=1 April 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; سال 2012ع ۾ CERN ۾ هگز-بوسن سان مطابقت رکندڙ خاصيتن سان گڏ هڪ ذري جي دريافت کان پوء،&lt;ref name=&quot;cho20122&quot;&gt;{{harvnb|Cho|2012}}&lt;/ref&gt; معياري ماڊل پاران پيش ڪيل سڀ بنيادي ذرڙا دريافت ٿيڻ لگا؛ بهرحال، فزڪس معياري ماڊل کان ٻاهر، ٻين نظرين سان گڏ، جهڙوڪ سپر سميٽري، تحقيق جو هڪ سرگرم علائقو آهي.&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Womersley|first=J.|url=http://www.symmetrymagazine.org/sites/default/files/legacy/pdfs/200502/beyond_the_standard_model.pdf|date=February 2005|title=Beyond the Standard Model|magazine=Symmetry|volume=2|issue=1|pages=22–25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924114111/http://www.symmetrymagazine.org/sites/default/files/legacy/pdfs/200502/beyond_the_standard_model.pdf|archive-date=24 September 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; عام طور تي رياضي جا علائقا، فيلڊ جهڙوڪ امڪان (Probability) ۽ گروهن (Groups) جو مطالعي ۾ اهم آهن.

==فزڪس جو فلسفو==
ڪيترن ئي طريقن سان، فزڪس قديم يوناني فلسفي مان نڪتل آهي. [[ٿيلس]] جي پهرين ڪوشش کان وٺي، [[ڊيموڪريٽس]] جي ڊيڊڪشن تائين، اهو معاملو هڪ غير متضاد حالت ۾ گهٽجڻ گهرجي، [[بطليموس]] جي [[فلڪيات]] جي هڪ ڪرسٽلائن جي فلڪيات تائين، ۽ [[ارسطو]] جو ڪتاب فزڪس (فزڪس تي هڪ ابتدائي ڪتاب، هڪ فلسفيانه نقطه نظر)، جنهن ۾ تجزیو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي ۽ ان جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي. مختلف يوناني فيلسوفن پنهنجي فطرت جي نظرين کي ترقي ڏني. فزڪس 18ھین صدي جي آخر تائين [[قدرتي فلاسفي|قدرتي فلسفي]] طور سڃاتو ويندو هو. 19ھین صدي عيسويء تائين، فزڪس کي فلسفي ۽ ٻين سائنسن کان الڳ هڪ نظم جي طور تي محسوس ڪيو ويو. 

فزڪس، باقي [[سائنس]] وانگر، طبیعي دنيا جي علم کي اڳتي وڌائڻ لاء سائنس جي فلسفي ۽ ان جي &quot;سائنسي طريقي&quot; تي ڀاڙي ٿو. سائنسي طريقو هڪ ترجيحي استدلال سان گڏو گڏ پوسٽريري استدلال ۽ ڏنل نظريي جي صحيحيت کي ماپڻ لاءِ بيزين انفرنس جو استعمال ڪري ٿو. فزڪس جي ترقيءَ شروعاتي فلسفين جي ڪيترن ئي سوالن جا جواب ڏنا آهن ۽ نوان سوال اٿاريا آهن. فزڪس جي چوڌاري فلسفياتي مسئلن جو مطالعو، فزڪس جو فلسفو، مسئلن جهڙوڪ [[خلا|خلاء]] ۽ [[وقت]] جي فطرت، ۽ مابعدالطبيعي نقطه نظر جهڙوڪ تجربو، [[فطرت (فلاسفي)|فطرت]] ۽ حقيقت پسندي شامل آهن.  ڪيترن ئي طبیعیاتدانن پنهنجي ڪم جي فلسفياڻي اثرن بابت لکيو آهي، مثال طور، لاپلاس، جنهن ڪيزال ڊيٽرمنزم کي چيمپيئن ڪيو ۽ ارون شروڊنگر، جنهن [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانڪس]] تي لکيو. رياضياتي فزڪس دان راجر پينروز کي اسٽيفن هاڪنگ افلاطون پسند سڏيو آهي، هڪ نظريو پينروز پنهنجي ڪتاب ”The Road to Reality“ ۾ بحث ڪيو آهي. هاڪنگ پاڻ کي &quot;بیباڪ گهٽتائي پسند&quot; طور حوالو ڏنو ۽ پينروز جي خيالن سان معاملو ڪيو. 
==بنيادي نظريا==
{{further|طبيعيات جون شاخون|طبيعيات جو خاڪو}}
طبيعيات (Physics)  مختلف قسم جي نظامن سان واسطو رکي ٿي، جيتوڻيڪ ڪجهه نظريا سڀني طبيعياتدان استعمال ڪندا آهن. انهن مان هر هڪ نظريي کي تجرباتي طور تي ڪيترائي ڀيرا آزمايو ويو ۽ اها فطرت جي مناسب اندازي مطابق مليا آهن. مثال طور، ڪلاسيڪل ميڪانڪس جو نظريو شين جي حرڪت کي صحيح نموني بيان ڪري ٿو، بشرطيڪ اهي ائٽم کان تمام وڏا هجن ۽ روشنيءَ جي رفتار کان تمام گهٽ رفتار تي هلن. اهي نظريا اڄ تائين سرگرم تحقيق جا علائقا آهن. افراتفري جو نظريو (Chaos Theory)، ڪلاسيڪل ميڪنڪس جو هڪ پاسو، 20هين صدي عيسويء ۾، نيوٽن (1642-1727) پاران ڪلاسيڪل ميڪنڪس جي اصل ٺهڻ کان ٽي صديون پوء، دريافت ڪيو ويو.

اهي مرڪزي نظريا وڌيڪ خاص موضوعن تي تحقيق لاءِ اهم اوزار آهن ۽ ڪنهن به طبعيات دان، ان جي مهارت جي باوجود، انهن ۾  ڄاڻ رکندڙ هجڻ ضروري آهي. انهن ۾ ڪلاسيڪل ميڪنڪس، ڪوانٽم ميڪانڪس، ٿرموڊائنامڪس، شمارياتي ميڪانڪس، برق مقناطيسيت ۽ خاص نسبت جو نظريو شامل آهن. 

=== ڪلاسيڪل ===
{{Main|ڪلاسيڪل فزڪس}}

ڪلاسيڪل فزڪس ۾ اهي روايتي شاخون ۽ موضوع شامل آهن جيڪي 20هين صدي جي شروعات کان اڳ سڃاتل ۽ چڱي طرح ترقي يافته هئا، جDymهڙوڪ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪل ميڪنڪس]]، [[صوتيات]]، [[بصريات]]، [[ٿرموڊائنامڪس]] ۽ [[برقناطيسيت|برقي مقناطيسيت]].

ڪلاسيڪل ميڪانڪس جو تعلق ان جسمن سان آهي جن تي قوتن ۽ جسمن جي حرڪت ۾ ڪم ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي سڪونيات (statics) (جسم تي قوتن جو مطالعو يا جسم تي جيڪو تيز رفتاري سان مشروط نه هوندو آهي)، ڪائنميٽڪس (Kinematics) (ان جي سببن جي پرواهه ڪرڻ کان سواءِ حرڪت جو مطالعو) ۽ حرڪيات (Dynamics) (حرڪت ۽ قوتون جيڪي ان تي اثرانداز ٿين ٿيون جو مطالعو)، ۾ ورهايو ويندو آهي؛ ميڪانيات کي به سولڊ ميڪانيات ۽ مايع جي ميڪانيات (جنهن کي ڪنٽينيوم ميڪنڪس جي نالي سان گڏ سڃاتو وڃي ٿو)، ورهائي سگهجي ٿو. مائع جي ميڪانيات ۾ هائڊرو اسٽيٽڪس، هائيڊروڊائينامڪس ۽ نيوميٽيڪس جي شاخون شامل آهن. 

صوتيات (Acoustics) مطالعو آهي ته آواز ڪيئن پيدا، قابو، منتقل ۽ وصول ڪي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica-acoustics2&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=acoustics|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/4044/acoustics|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=14 June 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618235952/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/4044/acoustics|archive-date=18 June 2013}}&lt;/ref&gt; صوتيات جي اهم جديد شاخن ۾، الٽراسونڪس، انساني ٻڌڻ جي حد کان ٻاهر تمام گهڻي تعدد جي آواز جي لهرن؛&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bioacoustics.info/|title=Bioacoustics – the International Journal of Animal Sound and its Recording|publisher=Taylor &amp; Francis|archive-url=https://web.archive.org/web/20120905120546/http://www.bioacoustics.info/|archive-date=5 September 2012|access-date=31 July 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; بايوڪوسٽڪس، جانورن جي آوازن ۽ ٻڌڻ جي فزڪس ۽ اليڪٽروڪوسٽڪس، اليڪٽرانڪس استعمال ڪندي ٻڌڻ واري آواز جي لهرن جي استعمال جو مطالعو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://asaweb.devcloud.acquia-sites.com/education_outreach/careers_in_acoustics|title=Acoustics and You (A Career in Acoustics?)|publisher=[[Acoustical Society of America]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904010934/http://asaweb.devcloud.acquia-sites.com/education_outreach/careers_in_acoustics|archive-date=4 September 2015|access-date=21 May 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بصريات (Optics)، روشني جو مطالعو آهي، نه رڳو ڏسڻ واري روشني، پر انفراريڊ ۽ الٽرا وائلٽ شعاعن سان پڻ تعلق رکي ٿي، جيڪي بصري روشني جي سڀني واقعن کي ظاهر ڪن ٿيون، مثال طور، روشني جي موجن جي موٽڻ، اضطراب، مداخلت، تفاوت، ڦهلائڻ ۽ روشني جي پولرائزيشن کي ظاهر ڪئي ٿي. 

گرمي (Heat) توانائي جو هڪ روپ آهي، اندروني توانائي جيڪا ذرڙن، جنهن سان هڪ مادو ٺهيل آهي، جي هيٺ آهي؛ ٿرموڊائنامڪس (thermodynamics) گرمي ۽ توانائي جي ٻين شڪلن جي وچ ۾ لاڳاپن سان تعلق رکي ٿي. بجلي ۽ مقناطيس جو اڀياس فزڪس جي هڪ واحد شاخ، برقناطيسيت (Electromagnetism)، طور ڪيو ويو آهي جڏهن کان انهن جي وچ ۾ گهرو تعلق 19هين صدي جي شروعات ۾ دريافت ڪيو ويو؛ ته هڪ برقي ڪرنٽ هڪ مقناطيسي ميدان کي جنم ڏئي ٿو ۽ هڪ تبديل ٿيندڙ مقناطيسي ميدان هڪ برقي ڪرنٽ کي جنم ڏئي ٿو. برق سڪونيات (Electrostatics)، سڪون جي حالت ۾ برقي چارج، اليڪٽروڊائينامڪس حرڪت واري چارجن سان  ۽ ميگنيٽواسٽيٽڪ، سڪون واري حالت م  مقناطيسي قطبن سان تعلق رکي ٿي. 

=== جديد ===
{{Main|جديد طبيعيات}}
ڪلاسيڪل فزڪس عام طور تي مادي ۽ توانائي سان واسطو رکي ٿي مشاهدي جي عام پيماني تي، جڏهن ته جديد طبعيات جو گهڻو تعلق مادو ۽ توانائي جي انتهائي حالتن هيٺ يا تمام وڏي يا تمام ننڍي پيماني تي آهي. مثال طور، ايٽمي ۽ ايٽمي فزڪس جي مطالعي جو معاملو ننڍي پيماني تي، جنهن تي ڪيميائي عناصر کي سڃاڻي سگهجي ٿو. ابتدائي ذرات جي فزڪس اڃا به ننڍي پيماني تي آهي ڇو ته ان جو تعلق مادي جي بنيادي يونٽن سان آهي. فزڪس جي هن شاخ کي اعليٰ توانائي واري فزڪس جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ ڪيترن ئي قسمن جا ذرڙا پيدا ڪرڻ لاءِ انتهائي اعليٰ توانائيون ضروري هونديون آهن. هن پيماني تي، خلا، وقت، مادو ۽ توانائي جا عام، عام حساس تصور هاڻي صحيح نه آهن.فزڪس جي هن شاخ کي اعليٰ توانائي واري فزڪس جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ ڪيترن ئي قسمن جا ذرڙا پيدا ڪرڻ لاءِ انتهائي اعليٰ توانائيون ضروري هونديون آهن. هن پيماني تي، خلا، وقت، مادو ۽ توانائي جا عام، عام حساس تصور هاڻي صحيح نه آهن. &lt;ref&gt;{{harvnb|Tipler|Llewellyn|2003|pp=269, 477, 561}}&lt;/ref&gt;

جديد فزڪس جا ٻه مکيه نظريا خلاء، وقت ۽ مادو جي تصورن جي مختلف تصوير پيش ڪن ٿا، جيڪي ڪلاسيڪل فزڪس پاران پيش ڪيا ويا آهن. ڪلاسيڪل ميڪانڪس فطرت کي لڳاتار لڳندو آهي، جڏهن ته ڪوانٽم ٿيوري جو تعلق ائٽمي ۽ ذيلي ائٽمي سطح تي ڪيترن ئي واقعن جي جدا جدا نوعيت سان آهي ۽ اهڙن واقعن جي وضاحت ۾ ذرڙن ۽ لهرن جي مڪمل ڪندڙ پهلوئن سان. رشتي جي نظريي جو تعلق ان واقعن جي وضاحت سان آهي جيڪو هڪ فريم آف ريفرنس ۾ ٿئي ٿو جيڪو مبصر جي حوالي سان حرڪت ۾ آهي. ڪشش ثقل جي شعبن جي غير موجودگيءَ ۾ ڪشش ثقل جي خاص نظريي جو تعلق حرڪت سان آهي ۽ ڪشش ثقل سان ان جو لاڳاپو ۽ تحرڪ سان تعلق جو عام نظريو. ٻئي ڪوانٽم ٿيوري ۽ ٿيوري آف ريٽليٽيٽي جديد فزڪس جي ڪيترن ئي شعبن ۾ ايپليڪيشنون ڳولين ٿا.&lt;ref&gt;{{harvnb|Tipler|Llewellyn|2003|pp=1–4, 115, 185–187}}&lt;/ref&gt;

==== جديد فزڪس ۾ بنيادي تصورات ====
* ڪارڻ [[Causality (physics)|Causality]]
* همٿ [[Principle of covariance|Covariance]]
* عمل [[Action (physics)|Action]]
* جسماني ميدان [[Physical field]]
* سميٽري  [[symmetry (physics)|Symmetry]]
* جسماني رابطي  [[Physical interaction]]
* شمارياتي مجموعو  [[Statistical ensemble]]
* مقدار  [[Quantum]]
* موج  [[Wave]]
* ذرو [[Particle]]

=== فرق ===
[[File:Modernphysicsfields.svg|thumb|upright=1.5|left|فزڪس جي بنيادي ڊومينز]]
جڏهن ته فزڪس جو مقصد خود عالمگير قانونن کي ڳولڻ آهي، ان جا نظريا قابل اطلاق جي واضح ڊومينز ۾ آهن.[[File:Solvay conference 1927.jpg|thumb|right|upright=1.2|1927 جي سولوي ڪانفرنس، ممتاز فزڪسدانن جهڙوڪ البرٽ آئنسٽائن، ورنر هيسنبرگ، ميڪس پلانڪ، هينڊرڪ لورينٽز، نيلس بوهر، ماري ڪيوري، ايروين شروڊنگر ۽ پال ڊيرڪ سان|alt=1927 جي سولوي ڪانفرنس، ممتاز فزڪسدانن جهڙوڪ البرٽ آئنسٽائن، ورنر هيسنبرگ، ميڪس پلانڪ، هينڊرڪ لورينٽز، نيلس بوهر، ماري ڪيوري، ايروين شروڊنگر ۽ پال ڊيرڪ سان.]]

سولائيءَ سان ڳالھائيندي، ڪلاسيڪل فزڪس جا قانون درست طور تي انھن سسٽمن کي بيان ڪن ٿا جن جا اھم ڊگھائي اسڪيل ايٽمي اسڪيل کان وڌيڪ آھن ۽ جن جون حرڪتون روشنيءَ جي رفتار کان تمام گھٽ آھن. هن ڊومين جي ٻاهران، مشاهدو ڪلاسيڪل ميڪيڪل پاران مهيا ڪيل اڳڪٿين سان نه ملندو آهي. آئن اسٽائن اسپيشل ريٽليٽيٽي جي فريم ورڪ ۾ حصو ورتو، جنهن مطلق وقت ۽ خلا جي تصورن کي اسپيس ٽائيم سان تبديل ڪيو ۽ انهن سسٽم جي صحيح وضاحت جي اجازت ڏني جن جا جزا روشنيءَ جي رفتار تائين پهچن ٿا. ميڪس پلانڪ, شروڊنگر ۽ ٻين ڪوانٽم ميڪانڪس متعارف ڪرايا، ذرڙن ۽ ڳالهين جو هڪ امڪاني تصور جيڪو ايٽمي ۽ ذيلي ائٽمي اسڪيلن جي صحيح وضاحت جي اجازت ڏئي ٿو. بعد ۾، ڪوانٽم فيلڊ ٿيوري گڏيل ڪوانٽم ميڪانڪس ۽ اسپيشل ريٽليٽيٽي. عام رشتي جي اجازت ڏني وئي هڪ متحرڪ، وکر ٿيل اسپيس ٽائيم، جنهن سان تمام وڏا نظام ۽ ڪائنات جي وڏي پيماني تي ڍانچي کي چڱي طرح بيان ڪري سگهجي ٿو. عام لاڳاپو اڃا تائين ٻين بنيادي وضاحتن سان متحد نه ڪيو ويو آهي. ڪوانٽم ڪشش ثقل جا ڪيترائي اميدوار نظريا ٺاهيا پيا وڃن.

== فزڪس جو شاخون ==
فزڪس جو ڪجهہ اهم شاخون هيٺ ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;maxwell1878-physicalscience3&quot;&gt;{{harvnb|Maxwell|1878|p=9}} &quot;Physical science is that department of knowledge which relates to the order of nature, or, in other words, to the regular succession of events.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;youngfreedman2014p14&quot;&gt;{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=1}} &quot;طبعيات سائنس جي سڀ کان بنيادي شاخن مان هڪ آهي. هر شعبي جا سائنسدان طبعيات جي اصولن ۽ نظرين مان فائدو وٺندا آهن، جن ۾ [[ڪيميا]]دان، جيڪي ماليڪيولن جي بناوت جو مطالعو ڪن ٿا؛ [[قديم حياتيات]] جا ماهر، جيڪي [[ڊائناسور]]ن جي هلڻ جي طريقي کي ٻيهر سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا؛ ۽ [[آبهوايات]] جا ماهر، جيڪي انساني سرگرمين جا [[فضا]] ۽ [[سمنڊ]]ن تي اثر جاچين ٿا، شامل آهن. طبعيات سموري [[انجنيئرنگ]] ۽ [[ٽيڪنالاجي]] جو بنياد پڻ آهي. طبعيات جي بنيادي قانونن کي سمجهڻ کان سواءِ ڪو به انجنيئر نه فليٽ اسڪرين ٽيليويزن، نه بين السياروي خلائي جهاز، ۽ نه ئي ڪو وڌيڪ بهتر اوزار تيار ڪري سگهي ٿو. طبعيات، دنيا ۽ پنهنجي وجود کي سمجهڻ جي انساني جستجو ۾، انساني عقل جي عظيم ترين علمي ڪاميابين مان هڪ آهي..&quot;&lt;/ref&gt;

* [[ميڪانيات]]
* [[اليڪٽرانڪس|برقيات]]
* [[برقناطيسيت]]
* [[ٿرموڊائنامڪس]]
* [[ڪوانٽم مڪينڪس]]
* [[سولڊ اسٽيٽ فزڪس|سالڊ اسٽيٽ فزڪس]]
* [[نيوڪليئر فزڪس|نيوڪليائي فزڪس]]
* [[ميڪانيات|فلوئڊ مڪينڪس]]
* [[پلازما (فزڪس)|پلازما فزڪس]]
* [[فلڪيات|آسٽرو فزڪس]]
* [[ائٽمي فزڪس]]
* [[پارٽيڪل فزڪس]]

{{multiple image | perrow = 4 | total_width = 350 
| footer = فزڪس جي مختلف شعبن جا رجحان ۽ عمل. مٿي کان گھڙيال جي طرف: هڪ نيوٽن جو پنڊال ([[ڪلاسيڪل ميڪينڪس]])، هڪ برفاني وهڪري ۾ اينٽروپڪ تبديليون ([[ٿرموڊائنامڪس]])، هڪ چلادني شڪل (لهرون، اوسيليشن ۽ [[صوتيات]])، اورورا بوريلس ([[جيو فزڪس]] ۽ [[اليڪٽرومگنيٽزم]])، هڪ ڪيڙو جيڪو تلاءَ ۾ تري رهيو آهي ([[فلوئڊ ميڪينڪس]] ۽ [[بايو فزڪس]])، گريويٽيشنل لينسنگ ([[اسٽرو فزڪس]]، [[بصريات|آپٽڪس]] ۽ رليٽيوٽي)، ڊبل سلٽ تجربو (ڪوانٽم ميڪينڪس)، ۽ بيٽا تابڪاري زوال جو هڪ فينمين ڊاگرام (نيوڪليائي فزڪس ۽ پارٽيڪل فزڪس).

{{efn|هيٺئين حصي ۾ شامل تصويرن بابت مڪمل وضاحت هيٺ ڏنل آهي:

* '''[[ميڪانيات]]''': [[نيوٽن جو ڪرئڊل]]، جيڪو حرڪت دوران روايتي ميڪانيات ۾ [[مومينٽم جي بقا]] ۽ [[توانائي جي بقا]] جي قانونن کي ظاهر ڪري ٿو.

* '''[[ٿرموڊائنامڪس]]''': ٻن تصويرن تي مشتمل هڪ تصويري مجموعو، جنهن ۾ [[برف جو ڦڙو]] ڳرڻ کان اڳ (کاٻي) ۽ ڳرڻ کان پوءِ (ساڄي) ڏيکاريل آهي. هي [[اينٽروپي]] ۾ واڌ کي ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ بناوتي [[ترتيب ۽ بي ترتيبي|ترتيب]] ختم ٿيڻ سان ممڪن [[خرد حالت]]ن (Microstates) جو تعداد وڌي وڃي ٿو (يعني [[بولٽزمان جو اينٽروپي فارمولو|S = k ln W]]).&lt;ref&gt;
Koenigstorfer, Stephan (2017). &lt;i&gt;From Uniquity to Ubiquity: The Story of a Snowflake&lt;/i&gt;.
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
Krzanowski, Roman (2023). &lt;i&gt;An Inquiry Concerning the Persistence of Physical Information&lt;/i&gt;. &lt;i&gt;Philosophies&lt;/i&gt; 8(2): 41.
&lt;/ref&gt;

* '''[[لهر]]ون'''، '''[[دولن]]''' ۽ '''[[صوتيات]]''': [[ڪلادني پليٽ]] تي پکڙجندڙ خلل، جتي [[بيٺل لهر]]ون ٺهن ٿيون ۽ [[گونج]] جي ڪري واري جاميٽري شڪلن ۾ ترتيب وٺي ٿي.

* '''[[برقناطيسيت]]''' ۽ '''[[زميني طبعيات]]''': [[اتر قطبي شفق]] (Aurora Borealis)، جيڪو ڌرتيءَ جي [[مقناطيسي ميدان]] ۾ [[برقائتو ذرڙو|برقائتن ذرڙن]] جي حرڪت سبب پيدا ٿيندڙ فطري منظر آهي.

* '''[[سيالن جي ميڪانيات]]''' ۽ '''[[حياتياتي طبعيات]]''': پاڻيءَ تي هلندڙ هڪ جيت، جيڪو [[سطحي ڇڪ]] جي مدد سان تلاءَ جي مٿاڇري تي ترندو آهي.

* '''[[فلڪي طبعيات]]'''، '''[[اضافيت جو نظريو]]''' ۽ '''[[بصريات]]''': [[فلڪي تصويرڪشي]] جي هڪ تصوير، جيڪا [[ثقلي عدسي]] (Gravitational Lensing) سبب بگڙيل نظر اچي ٿي. هي اضافيت جو اهڙو اثر آهي، جنهن ۾ تمام وڏي ڪششِ ثقل [[فوٽون]]ن جي حرڪت تي اثرانداز ٿئي ٿي.

* '''[[ڪوانٽم ميڪانيات]]''': [[ٻٽي چير وارو تجربو]] (Double-slit Experiment) جو خاڪو، جيڪو [[لهر-ذرڙو ٻٽي فطرت]] کي ظاهر ڪري ٿو. ٻن چيرن مان گذرندڙ ذرڙا اسڪرين تي اهڙو نمونو ٺاهين ٿا، جيڪو [[لهرن جي وڇاءُ]] ۽ [[لهرن جي مداخلت]] سان مشابهت رکي ٿو.

* '''[[ذرڙن جي طبعيات]]''' ۽ '''[[ائٽمي طبعيات]]''': [[بيٽا زوال]] جو هڪ [[فينمين خاڪو]].

اهي طبعيات جون صرف ڪجهه شاخون آهن. ٻين اهم شاخن ۾ '''[[مسلسل ميڪانيات]]'''، '''[[ڳاڙهي مادو جي طبعيات]]'''، '''[[پلازما طبعيات]]'''، '''[[شمارياتي ميڪانيات]]'''، '''[[طبي طبعيات]]'''، '''[[ڪائناتيات]]'''، '''[[ڪوانٽم فيلڊ ٿيوري]]'''، '''[[فلڪي ذرڙن جي طبعيات]]''' ۽ ٻيون ڪيتريون ئي شاخون شامل آهن.}}

==ٻين شعبن سان تعلق== 
==تحقيق==
==تعليم==
فزڪس جي تعليم يا فزڪس جي تدريس مان مراد اهي تعليمي طريقا آهن جيڪي هن وقت فزڪس سيکارڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. پيشي کي فزڪس جي تعليم ڏيندڙ يا فزڪس ٽيچر سڏيو ويندو آهي. فزڪس جي تعليم جي تحقيق مان مراد آهي تدريسي تحقيق جو هڪ علائقو جيڪو انهن طريقن کي بهتر بڻائڻ چاهي ٿو. تاريخي طور تي، فزڪس کي هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج جي سطح تي، بنيادي طور تي ليڪچر جي طريقي ۽ ليبارٽري مشقن، جنهن جو مقصد ليڪچرن ۾ سيکاريل تصورن جي تصديق ڪرڻ آهي، سان سيکاريو ويندو آهي. اهي تصور بهتر سمجهيا ويندا آهن جڏهن ليڪچرز سان گڏ مظاهرن، هٿ سان استعمال ٿيندڙ تجربن ۽ سوالن سان گڏ هجن جيڪي شاگردن کي غور ڪرڻ گهرجن ته ڪنهن تجربي ۾ ڇا ٿيندو ۽ ڇو ٿيندو آهي؟ شاگرد جيڪي فعال سکيا ۾ حصو وٺندا آهن مثال طور هٿ سان تجربن سان پاڻ کي دريافت ڪرڻ ذريعي، آزمائش ۽ غلطي جي ذريعي اهي فزڪس ۾ واقعن بابت پنهنجن اڳڪٿين کي تبديل ڪرڻ ۽ بنيادي تصورن کي دريافت ڪرڻ سکندا آهن. فزڪس جي تعليم سائنس جي تعليم جي وسيع علائقي جو حصو آهي.

==ڪيريئر==
هڪ طبيعيات دان (Physicist) هڪ سائنسدان آهي جيڪو فزڪس جي شعبي ۾ ماهر هوندو آهي، جيڪو هر وقت ۽ وقت جي ماپ ۾ طبيعي ڪائنات ۾، مادي ۽ توانائي جي رابطي کي شامل ڪري ٿو. طبیعیات دان عام طور تي مظهرن جي بنيادي يا حتمي سببن ۾ دلچسپي وٺندا آهن ۽ عام طور تي انهن جي سمجھ کي رياضياتي اصطلاحن ۾ ترتيب ڏيندا آهن. اهي تحقيقي شعبن جي وسيع رينج ۾ ڪم ڪن ٿا، جيڪا تمام ڊگھي اسڪيلن تي پکڙيل آهن: ذيلي ايٽمي ۽ ذرڙي فزڪس کان وٺي، حياتياتي فزڪس ذريعي، ڪائناتي ڊگھائي اسڪيلن تائين جيڪي سڄي ڪائنات کي شامل ڪن ٿا. فيلڊ ۾ عام طور تي ٻن قسمن جا طبيعيات دان شامل آهن:
# تجرباتي طبيعيات دان، جيڪي قدرتي مظهر جي مشاهدي ۽ تجربن جي ترقي ۽ تجزيي ۾ ماهر آهن ۽
# نظرياتي طبيعيات دان، جيڪا قدرتي رجحان کي منطقي، وضاحت ۽ اڳڪٿي ڪرڻ لاء، طبيعي نظامن جي رياضياتي ماڊلنگ ۾ ماهر آهن. 

طبيعيات دان پنهنجي علم کي عملي مسئلن کي حل ڪرڻ يا نئين ٽيڪنالاجيز (جنهن کي اپلائيڊ فزڪس يا انجنيئرنگ فزڪس جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو) جي ترقيءَ لاءِ لاڳو ڪري سگهن ٿا.

==پڻ ڏسو==
* [[ارضيات|ڌرتي سائنس]]: ڌرتي سان لاڳاپيل قدرتي سائنس جا شعبا. 
* [[نيوروفزڪس]]: بائيو فزڪس جي شاخ جيڪا نروس سسٽم بابت معلومات حاصل ڪرڻ لاءِ جسماني طريقن جي ترقي ۽ استعمال سان واسطو رکي ٿي. 
* [[سائيڪوفزڪس]]: علم جي شاخ جيڪا جسماني محرڪ ۽ نفسياتي تصور سان لاڳاپيل آهي. 
* رياضي ۽ فزڪس جي وچ ۾ تعلق 
* سائنس سياحت: قابل ذڪر سائنس جي جڳهن ڏانهن سفر 
* فزڪس ۾ اهم اشاعتن جي فهرست 
* [[مشهور طبيعيات دانن جي فهرست|مشھور طبيعيات دانن جي فهرست]]
* [[نوبل انعام حاصل ڪندڙن جي فهرست|فزڪس ۾ نوبل انعام ماڻيندڙن جي فهرست]]
* فزڪس جي مساواتن جي فهرست

==خارجي لنڪس==
{{Sister project links}}
* [https://quantamagazine.org/physics Physics at Quanta Magazine]
* [http://math.ucr.edu/home/baez/physics/ Usenet Physics FAQ] – FAQ compiled by sci.physics and other physics newsgroups
* [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/ Website of the Nobel Prize in physics] – Award for outstanding contributions to the subject
* [http://scienceworld.wolfram.com/physics/ World of Physics] – Online encyclopedic dictionary of physics
* [https://www.nature.com/nphys/ ''Nature Physics''] – Academic journal
* [http://physics.aps.org/ Physics] – Online magazine by the [[American Physical Society]]
* {{curlie|/Science/Physics/Publications/|Physics/Publications}} – Directory of physics related media
* [http://www.vega.org.uk/ The Vega Science Trust] – Science videos, including physics
* [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/Hbase/hframe.html HyperPhysics website] – Physics and astronomy mind-map from [[Georgia State University]]
* [https://ocw.mit.edu/courses/physics/ Physics at MIT OpenCourseWare] – Online course material from [[Massachusetts Institute of Technology]]
* [https://feynmanlectures.caltech.edu The Feynman Lectures on Physics]

{{Authority control}}

[[زمرو:طبيعيات]]
[[زمرو:درسي علم]]
[[زمرو:سائنس جا شعبا]]
[[زمرو:علم طبعي سائنس]]

==حوالا==
{{حوالا}}
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;</text>
      <sha1>gyzcp01hewqbg83cormse4xysj3w8b7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11215</id>
    <revision>
      <id>390021</id>
      <parentid>348034</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T22:22:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8192" sha1="kivt1khlw6nq1umnyaq0whhmjqrhedh" xml:space="preserve">'''تعلقو''' ڏکڻ ايشيائي [[ملڪ]] ن ۾ هڪ انتظامي ورهاست آهي جيڪا عام طور تي ضلعي جو هوندي آهي
&lt;span class=&quot;cx-segment cx-highlight&quot; data-segmentid=&quot;2&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;8&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;10&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;12&quot;&gt;&lt;/span&gt;

{{short description|ڀارت ۽ پاڪستان ۾ انتظامي ورهاست}}
{{redirect|تعلقو|منڊل||تعلقو، ايران|and|منڊل (سلجهائپ)}}

'''تحصيل''' (Tahsil)، ھڪ روينيو انتظامي وحدت جو نالو آهي. برٽش انڊيا جي دور ۾ اتر انڊيا جي صوبن ۾ ضلعن کي ريونيو ۽ انتظام لاء جنھن ذيلي حصن ۾  تقسيم ڪيو ويو ان کي اتر انڊين صوبن جي روينيو ڪوڊن ۽ قانونن ۾ تحصيل جو نالو ڏنو ويو ۽ ان جي انتظامي سربراھ کي تحصيلدار جو نالو ڏنو ويو. جڏھن تہ برٽش انڊيا جي ڏاکڻن صوبن ۽ پريزيڊنسين (جن ۾ بمبئي پريزيڊنسي پڻ شامل ھئي) جي روينيو ڪوڊن ۽ قانونن ساڳئي تقسيم کي تعلقه جو نالو ڏنو ۽ تعلقه جي عملدار کي مختيار ڪار سڏيو ويو. موجوده پاڪستان جي ٽن صوبن ۾ اتر ھندوستان جي روينيو ڪوڊن جي اثر ھيٺ ضلعي جي ان ذيلي تقسيم کي تحصيل جو نالو مليو. سنڌ بمبئي جو حصو ھجڻ ڪري بمبئي روينيو ڪوڊ جي ڏنل نالي تعلقه جو استعمال ڪيو. بمبئي کان 1937ع ۾ الڳ ٿيڻ بعد سنڌ روينيو ڪوڊ  بمبئي پريزيڊنسي واري نالي کي جاري رکيو. پاڪستان جي ٽن صوبن پنجاب، خيبرپختونخواهه ۽ بلوچستان ۾ ھن تقسيم کي سرڪاري طور تي تحصيل ۽ سنڌ ۾ تعلقو سڏين ٿا. ساڳيو فرق ٻين وڌيڪ ذيلي تقسيمن جي نالن بابت پڻ آھي. سنڌ ۾ روينيو جي ننڍڙي ترين ذيلي تقسيم ديھ آھي پر باقي ٻين صوبن ۾ ساڳئي ننڍڙي تقسيم کي موزہ سڏبو آھي. تحصيل جو انتظامي صدر مقام ان جو صوبائي سرڪار پاران سرڪاري گزيٽ ۾ پڌرو ڪيل شھر ھوندو آھي جتي تحصيل واريون آفيسون ڪم ڪنديون آھن. مڪاني نظام مطابق پاڪستان جي ڄاڻايل ٽن صوبن ۾  تحصيلن ۽ سنڌ ۾ تعلقن جي ٻھراڙيءَ واري علائقن کي يونين ڪائونسلن (ننڍڙا شھر يا وڏا ڳوٺ) ۽ شھري علائقن کي يونين ڪاميٽين (وڏي شھر جا پاڙا) ۾ ورھايو ويو آھي. انتظامي ورھاست ۾ تحصيل يا تعلقو صوبي جي ڊويزن اندر يا تہ سب ڊويزن ھوندي آھي يا وري  سب ڊويزن جو حصو. روينيو تقسيم مطابق تحصيل ضلعي جي سڀ کان وڏي ذيلي ورھاست ھوندي آھي. ان کان ننڍين ورھاستن ۾ سنڌ ۾ تعلقي کان ننڍو تپو  ۽ باقي صوبن ۾ تحصيل کان ننڍي پٽوار ھوندي آھي جنھن جو روينيو انتظامي عملدار سنڌ ۾ تپيدار ۽ باقي ٻين صوبن ۾ پٽواري سڏيو وڃي ٿو. 

ھر تحصيل يا [[تعلقو|تعلقي]] جي ٻھراڙيءَ ک اندر وڏي تعداد ۾  [[ڳوٺ]] پڻ شامل هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/tehsil |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322190015/https://www.lexico.com/definition/tehsil |url-status=dead |archive-date=March 22, 2020 |title=tehsil |dictionary=[[ليڪسيڪو]] UK English Dictionary |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ هنن اصطلاحن اڳين اصطلاحن، جهڙوڪ ''[[پرڳڻو]]'' (''[[پرگنه]]'') ۽ ''[[ٿاڻو]]'' جي جاءِ ورتي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WJrDCgAAQBAJ&amp;q=Why+did+tehsil+replace+pargana&amp;pg=PA343|title=Spatial Diversity and Dynamics in Resources and Urban Development: Volume 1: Regional Resources|first1=Ashok K.|last1=Dutt|first2=Allen G.|last2=Noble|first3=Frank J.|last3=Costa|first4=Sudhir K.|last4=Thakur|first5=Rajiv|last5=Thakur|first6=Hari S.|last6=Sharma|date=15 October 2015|publisher=Springer|isbn=9789401797719|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;

[[آنڌرا پرديش ۾ منڊلن جي فهرست|آنڌرا پرديش]] ۽ [[تلنگانا ۾ منڊلن جي فهرست|تلنگانا]] ۾، '''منڊل''' (دائرو) نالي هڪ نئين انتظامي وحدت تحصيلي نظام جي جاءِ والاري آهي. منڊل عام طور تحصيل کان ننڍو هوندو آهي ۽ [[ڀارت ۾ پنچايتي راڄ|پنچايتي راڄ]] جي نظام هيٺ مقامي خود حڪومتي انتظام کي آسان بڻائڻ لاءِ قائم ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Balakrishnan2007&quot;&gt;{{citation|author=Rajiv Balakrishnan|title=Participatory Pathways: People's Participation in Development Initiatives|url=https://books.google.com/books?id=Chvak7Vu9xYC&amp;pg=PA65|year=2007|publisher=Pearson Education India|isbn=978-81-317-0034-1|pages=65–}}&lt;/ref&gt; [[اولهه بنگال]]، [[بيهار]] ۽ [[جهارکنڊ]] ۾ [[ڪميونٽي ترقياتي بلاڪ]] (CDB) تحصيلن جي جاءِ تي بنيادي انتظامي وحدت طور ڪم ڪن ٿا.

تحصيلي آفيس جو بنيادي ڪم زميني روينيو جي انتظام سان گڏ چونڊن ۽ انتظامي ذميوارين کي نڀائڻ آهي. اها [[زميني رڪارڊ]] ۽ ان سان لاڳاپيل انتظامي معاملن جي آخري انتظامي اداري طور ڪم ڪري ٿي. ان جو اعليٰ عملدار ''[[تحصيلدار]]'' سڏبو آهي، ڀارتي تناظر ۾ تحصيل يا تعلقو ذيلي ضلعو سمجهيو وڃي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ تحصيلون [[ڪميونٽي ترقياتي بلاڪ|بلاڪن]] (پنچايت يونين بلاڪ، پنچايت ترقياتي بلاڪ يا CDB) سان هڪجهڙي جاگرافيائي حدن ۾ هونديون آهن. تحصيلون زمين ۽ روينيو کاتي هيٺ هونديون آهن، جن جي سربراهي تحصيلدار ڪندو آهي، جڏهن ته بلاڪ [[ڳوٺاڻو ترقي]] کاتي هيٺ هوندا آهن، جن جي سربراهي [[بلاڪ ترقياتي آفيسر]] ڪندو آهي، ۽ اهي ساڳئي يا ملندڙ جلندڙ علائقي ۾ مختلف سرڪاري انتظامي ڪم سرانجام ڏيندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Sharma, A. K.|year=2012|title=Population and Society|location=New Delhi|publisher=Concept Publishing Company| page=53| url = https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&amp;pg=PA53|isbn=978-81-8069-818-7 | quote = The main purpose of the census is to provide data on size and composition of population of India and its geographic divisions, i.e., population of different states and union territories, districts, blocks and villages.}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن اهي روينيو ڊويزن جي هڪ ذيلي انتظامي وحدت، جيڪا [[روينيو بلاڪ]] سڏجي ٿي، سان ساڳئي علائقي ۾ هونديون آهن، پر اهي ٻئي الڳ انتظامي ادارا آهن. مثال طور [[رائيپور ضلعو]] ([[ڇتيسڳڙهه]]) انتظامي طور 13 تحصيلن ۽ 15 روينيو بلاڪن ۾ ورهايل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|editor=Rahman, Syed Amanur|year=2006|title=The Beautiful India: Chhatisgarh|location=New Delhi|publisher=Reference Press|page=34 |isbn=978-81-8405-017-2}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، ٻنهي کي اڪثر هڪجهڙو سمجهيو ويندو آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تعلقو]]
[[زمرو:انتظامي ورهاستن جون قسمون]]
[[زمرو:چوٿين سطح جي انتظامي ورهاست]]</text>
      <sha1>kivt1khlw6nq1umnyaq0whhmjqrhedh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390022</id>
      <parentid>390021</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T22:33:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8029" sha1="irynklciphoon2lb0t66y8jmhq3iso7" xml:space="preserve">{{short description|ڏکڻ ايشيائي ملڪن ۾ هڪ ذيلي انتظامي ورهاست}}
{{redirect|تحصيل|سب ڊويزن|سب ڊسٽرڪٽ|منڊل||بخش|منڊل (سلجهائپ)}}
'''تعلقو''' (Tehsil) [[ڏکڻ ايشيا]] جي [[ملڪ|ملڪن]] ۾ هڪ انتظامي ذيلي ورهاست آهي جيڪا عام طور تي [[ضلعو|ضلعي]] (District) جي هيٺيان هوندي آهي.

اها ھڪ روينيو انتظامي وحدت آهي. برٽش انڊيا جي دور ۾ اتر انڊيا جي صوبن ۾ ضلعن کي ريونيو ۽ انتظام لاء جنھن ذيلي حصن ۾  تقسيم ڪيو ويو ان کي اتر انڊين صوبن جي روينيو ڪوڊن ۽ قانونن ۾ تحصيل جو نالو ڏنو ويو ۽ ان جي انتظامي سربراھه کي تحصيلدار جو نالو ڏنو ويو. جڏھن تہ برٽش انڊيا جي ڏاکڻن صوبن ۽ پريزيڊنسين (جن ۾ بمبئي پريزيڊنسي پڻ شامل ھئي) جي روينيو ڪوڊ ۽ قانون ساڳئي تقسيم کي تعلقي جو نالو ڏنو ۽ تعلقي جي عملدار کي مختيار ڪار سڏيو ويو. موجوده پاڪستان جي ٽن صوبن ۾ اتر ھندوستان جي روينيو ڪوڊن جي اثر ھيٺ ضلعي جي ان ذيلي تقسيم کي تحصيل جو نالو مليو. سنڌ بمبئي جو حصو ھجڻ ڪري بمبئي روينيو ڪوڊ جي ڏنل نالي &quot;تعلقو&quot; جو استعمال ڪيو. بمبئي کان 1937ع ۾ الڳ ٿيڻ بعد سنڌ روينيو ڪوڊ بمبئي پريزيڊنسي واري نالي کي جاري رکيو. پاڪستان جي ٽن صوبن پنجاب، خيبرپختونخوا ۽ بلوچستان ۾ ھن تقسيم کي سرڪاري طور تي تحصيل ۽ سنڌ ۾ تعلقو سڏين ٿا. ساڳيو فرق ٻين وڌيڪ ذيلي تقسيمن جي نالن بابت پڻ آھي. سنڌ ۾ روينيو جي ننڍڙي ترين ذيلي تقسيم &quot;ديھه&quot; آھي پر باقي ٻين صوبن ۾ ساڳئي ننڍڙي تقسيم کي &quot;موزہ&quot; سڏبو آھي. تعلقن جو انتظامي صدر مقام ان جو صوبائي سرڪار پاران سرڪاري گزيٽ ۾ پڌرو ڪيل شھر ھوندو آھي جتي تعلقي جون آفيسون ڪم ڪنديون آھن. مڪاني نظام مطابق پاڪستان جي ڄاڻايل ٽن صوبن ۾ تحصيلن ۽ سنڌ ۾ تعلقن جي ٻھراڙيءَ واري علائقن کي يونين ڪائونسلن (ننڍڙا شھر يا وڏا ڳوٺ) ۽ شھري علائقن کي يونين ڪاميٽين (وڏي شھر جا پاڙا) ۾ ورھايو ويو آھي. انتظامي ورھاست ۾ تحصيل يا تعلقو صوبي جي ڊويزن اندر يا تہ سب ڊويزن ھوندي آھي يا وري سب ڊويزن جو حصو. روينيو تقسيم مطابق تعلقو ضلعي جي سڀ کان وڏي ذيلي ورھاست ھوندي آھي. ان کان ننڍين ورھاستن ۾ سنڌ ۾ تعلقي کان ننڍو &quot;تپو&quot; ۽ باقي صوبن ۾ تحصيل کان ننڍي &quot;پٽوار&quot; ھوندي آھي جنھن جو ريوينيو انتظامي عملدار سنڌ ۾ تپيدار ۽ باقي ٻين صوبن ۾ پٽواري سڏيو وڃي ٿو. 

ھر تحصيل يا [[تعلقو|تعلقي]] جي ٻھراڙيءَ جي اندر وڏي تعداد ۾ [[ڳوٺ]] پڻ شامل هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/tehsil |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322190015/https://www.lexico.com/definition/tehsil |url-status=dead |archive-date=March 22, 2020 |title=tehsil |dictionary=[[ليڪسيڪو]] UK English Dictionary |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ هنن اصطلاحن اڳين اصطلاحن، جهڙوڪ ''[[پرڳڻو]]'' ([[پرگنه]]) ۽ ''[[ٿاڻو]]'' جي جاءِ ورتي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WJrDCgAAQBAJ&amp;q=Why+did+tehsil+replace+pargana&amp;pg=PA343|title=Spatial Diversity and Dynamics in Resources and Urban Development: Volume 1: Regional Resources|first1=Ashok K.|last1=Dutt|first2=Allen G.|last2=Noble|first3=Frank J.|last3=Costa|first4=Sudhir K.|last4=Thakur|first5=Rajiv|last5=Thakur|first6=Hari S.|last6=Sharma|date=15 October 2015|publisher=Springer|isbn=9789401797719|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;

[[آنڌرا پرديش ۾ منڊلن جي فهرست|آنڌرا پرديش]] ۽ [[تلنگانا ۾ منڊلن جي فهرست|تلنگانا]] ۾، '''منڊل''' (دائرو) نالي هڪ نئين انتظامي وحدت تحصيلي نظام جي جاءِ والاري آهي. منڊل عام طور تحصيل کان ننڍو هوندو آهي ۽ [[ڀارت ۾ پنچايتي راڄ|پنچايتي راڄ]] جي نظام هيٺ مقامي خود حڪومتي انتظام کي آسان بڻائڻ لاءِ قائم ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Balakrishnan2007&quot;&gt;{{citation|author=Rajiv Balakrishnan|title=Participatory Pathways: People's Participation in Development Initiatives|url=https://books.google.com/books?id=Chvak7Vu9xYC&amp;pg=PA65|year=2007|publisher=Pearson Education India|isbn=978-81-317-0034-1|pages=65–}}&lt;/ref&gt; [[اولهه بنگال]]، [[بيهار]] ۽ [[جهارکنڊ]] ۾ [[ڪميونٽي ترقياتي بلاڪ]] (CDB) تحصيلن جي جاءِ تي بنيادي انتظامي وحدت طور ڪم ڪن ٿا.

تحصيلي آفيس جو بنيادي ڪم زميني روينيو جي انتظام سان گڏ چونڊن ۽ انتظامي ذميوارين کي نڀائڻ آهي. اها [[زميني رڪارڊ]] ۽ ان سان لاڳاپيل انتظامي معاملن جي آخري انتظامي اداري طور ڪم ڪري ٿي. ان جو اعليٰ عملدار ''[[تحصيلدار]]'' سڏبو آهي، ڀارتي تناظر ۾ تحصيل يا تعلقو ذيلي ضلعو سمجهيو وڃي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ تحصيلون [[ڪميونٽي ترقياتي بلاڪ|بلاڪن]] (پنچايت يونين بلاڪ، پنچايت ترقياتي بلاڪ يا CDB) سان هڪجهڙي جاگرافيائي حدن ۾ هونديون آهن. تحصيلون زمين ۽ روينيو کاتي هيٺ هونديون آهن، جن جي سربراهي تحصيلدار ڪندو آهي، جڏهن ته بلاڪ [[ڳوٺاڻو ترقي]] کاتي هيٺ هوندا آهن، جن جي سربراهي [[بلاڪ ترقياتي آفيسر]] ڪندو آهي، ۽ اهي ساڳئي يا ملندڙ جلندڙ علائقي ۾ مختلف سرڪاري انتظامي ڪم سرانجام ڏيندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Sharma, A. K.|year=2012|title=Population and Society|location=New Delhi|publisher=Concept Publishing Company| page=53| url = https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&amp;pg=PA53|isbn=978-81-8069-818-7 | quote = The main purpose of the census is to provide data on size and composition of population of India and its geographic divisions, i.e., population of different states and union territories, districts, blocks and villages.}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن اهي روينيو ڊويزن جي هڪ ذيلي انتظامي وحدت، جيڪا [[روينيو بلاڪ]] سڏجي ٿي، سان ساڳئي علائقي ۾ هونديون آهن، پر اهي ٻئي الڳ انتظامي ادارا آهن. مثال طور [[رائيپور ضلعو]] ([[ڇتيسڳڙهه]]) انتظامي طور 13 تحصيلن ۽ 15 روينيو بلاڪن ۾ ورهايل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|editor=Rahman, Syed Amanur|year=2006|title=The Beautiful India: Chhatisgarh|location=New Delhi|publisher=Reference Press|page=34 |isbn=978-81-8405-017-2}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، ٻنهي کي اڪثر هڪجهڙو سمجهيو ويندو آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تعلقو]]
[[زمرو:انتظامي ورهاستن جون قسمون]]
[[زمرو:چوٿين سطح جي انتظامي ورهاست]]</text>
      <sha1>irynklciphoon2lb0t66y8jmhq3iso7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390023</id>
      <parentid>390022</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T22:44:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8163" sha1="4ckfsqxyzi9xlamrrmqlzxuzurin5ul" xml:space="preserve">{{short description|ڏکڻ ايشيائي ملڪن ۾ هڪ ذيلي انتظامي ورهاست}}
{{redirect|تحصيل|سب ڊويزن|سب ڊسٽرڪٽ|منڊل||بخش|منڊل (سلجهائپ)}}
'''تعلقو''' (&lt;small&gt;Tehsil&lt;/small&gt;) [[ڏکڻ ايشيا]] جي [[ملڪ|ملڪن]] ۾ هڪ انتظامي ذيلي ورهاست آهي جيڪا عام طور تي [[ضلعو|ضلعي]] (&lt;small&gt;District&lt;/small&gt;) جي هيٺيان هوندي آهي.

اها ھڪ روينيو انتظامي وحدت آهي. [[برطانوي راڄ|برٽش انڊيا]] جي دور ۾ اتر انڊيا جي صوبن ۾ [[ضلعو|ضلعن]] کي ريونيو ۽ انتظام لاء جنھن ذيلي حصن ۾  تقسيم ڪيو ويو ان کي اتر انڊين صوبن جي روينيو ڪوڊن ۽ قانونن ۾ '''تحصيل''' جو نالو ڏنو ويو ۽ ان جي انتظامي سربراھه کي '''تحصيلدار''' جو نالو ڏنو ويو. جڏھن تہ برٽش انڊيا جي ڏاکڻن صوبن ۽ پريزيڊنسين (جن ۾ بمبئي پريزيڊنسي پڻ شامل ھئي) جي روينيو ڪوڊ ۽ قانون ساڳئي تقسيم کي '''تعلقي''' جو نالو ڏنو ۽ تعلقي جي عملدار کي '''مختيار ڪار''' سڏيو ويو. موجوده [[پاڪستان]] جي ٽن صوبن ۾ اتر ھندوستان جي روينيو ڪوڊن جي اثر ھيٺ ضلعي جي ان ذيلي تقسيم کي تحصيل جو نالو مليو. [[سنڌ]] بمبئي جو حصو ھجڻ ڪري بمبئي روينيو ڪوڊ جي ڏنل نالي &quot;'''تعلقو'''&quot; جو استعمال ڪيو. بمبئي کان سال 1937ع ۾ الڳ ٿيڻ بعد سنڌ روينيو ڪوڊ بمبئي پريزيڊنسي واري نالي کي جاري رکيو. پاڪستان جي ٽن صوبن [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[خيبر پختونخوا|خيبرپختونخوا]] ۽ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ ھن تقسيم کي سرڪاري طور تي تحصيل ۽ سنڌ ۾ تعلقو سڏين ٿا. ساڳيو فرق ٻين وڌيڪ ذيلي تقسيمن جي نالن بابت پڻ آھي. سنڌ ۾ روينيو جي ننڍڙي ترين ذيلي تقسيم &quot;'''ديھه'''&quot; آھي پر باقي ٻين صوبن ۾ ساڳئي ننڍڙي تقسيم کي &quot;'''موزہ'''&quot; سڏبو آھي. تعلقن جو انتظامي صدر مقام ان جو صوبائي سرڪار پاران سرڪاري گزيٽ ۾ پڌرو ڪيل شھر ھوندو آھي جتي تعلقي جون آفيسون ڪم ڪنديون آھن. مڪاني نظام مطابق پاڪستان جي ڄاڻايل ٽن صوبن ۾ تحصيلن ۽ سنڌ ۾ تعلقن جي ٻھراڙيءَ واري علائقن کي يونين ڪائونسلن (ننڍڙا شھر يا وڏا ڳوٺ) ۽ شھري علائقن کي يونين ڪاميٽين (وڏي شھر جا پاڙا) ۾ ورھايو ويو آھي. انتظامي ورھاست ۾ تحصيل يا تعلقو صوبي جي ڊويزن اندر يا تہ سب ڊويزن ھوندي آھي يا وري سب ڊويزن جو حصو. روينيو تقسيم مطابق تعلقو ضلعي جي سڀ کان وڏي ذيلي ورھاست ھوندي آھي. ان کان ننڍين ورھاستن ۾ سنڌ ۾ تعلقي کان ننڍو &quot;'''تپو'''&quot; ۽ باقي صوبن ۾ تحصيل کان ننڍي &quot;'''پٽوار'''&quot; ھوندي آھي جنھن جو ريوينيو انتظامي عملدار سنڌ ۾ '''تپيدار''' ۽ باقي ٻين صوبن ۾ '''پٽواري''' سڏيو وڃي ٿو. 

ھر تحصيل يا [[تعلقو|تعلقي]] جي ٻھراڙيءَ جي اندر وڏي تعداد ۾ [[ڳوٺ]] پڻ شامل هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/tehsil |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322190015/https://www.lexico.com/definition/tehsil |url-status=dead |archive-date=March 22, 2020 |title=tehsil |dictionary=[[ليڪسيڪو]] UK English Dictionary |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ هنن اصطلاحن اڳين اصطلاحن، جهڙوڪ پرڳڻو (پرگنه) ۽ ''[[ٿاڻو]]'' جي جاءِ ورتي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WJrDCgAAQBAJ&amp;q=Why+did+tehsil+replace+pargana&amp;pg=PA343|title=Spatial Diversity and Dynamics in Resources and Urban Development: Volume 1: Regional Resources|first1=Ashok K.|last1=Dutt|first2=Allen G.|last2=Noble|first3=Frank J.|last3=Costa|first4=Sudhir K.|last4=Thakur|first5=Rajiv|last5=Thakur|first6=Hari S.|last6=Sharma|date=15 October 2015|publisher=Springer|isbn=9789401797719|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;

[[آنڌرا پرديش]] ۽ [[تلنگانا]] ۾، '''منڊل''' (دائرو) نالي هڪ نئين انتظامي وحدت تحصيلي نظام جي جاءِ والاري آهي. منڊل عام طور تحصيل کان ننڍو هوندو آهي ۽ پنچايتي راڄ جي نظام هيٺ مقامي خود حڪومتي انتظام کي آسان بڻائڻ لاءِ قائم ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Balakrishnan2007&quot;&gt;{{citation|author=Rajiv Balakrishnan|title=Participatory Pathways: People's Participation in Development Initiatives|url=https://books.google.com/books?id=Chvak7Vu9xYC&amp;pg=PA65|year=2007|publisher=Pearson Education India|isbn=978-81-317-0034-1|pages=65–}}&lt;/ref&gt; [[اولهه بنگال]]، [[بھار (رياست)|بيهار]] ۽ [[جهارکنڊ]] ۾ ڪميونٽي ترقياتي بلاڪ (CDB) تحصيلن جي جاءِ تي بنيادي انتظامي وحدت طور ڪم ڪن ٿا.

تحصيلي آفيس جو بنيادي ڪم زميني روينيو جي انتظام سان گڏ چونڊن ۽ انتظامي ذميوارين کي نڀائڻ آهي. اها [[زميني رڪارڊ]] ۽ ان سان لاڳاپيل انتظامي معاملن جي آخري انتظامي اداري طور ڪم ڪري ٿي. ان جو اعليٰ عملدار ''[[تحصيلدار]]'' سڏبو آهي، ڀارتي تناظر ۾ تحصيل يا تعلقو ذيلي ضلعو سمجهيو وڃي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ تحصيلون [[ڪميونٽي ترقياتي بلاڪ|بلاڪن]] (پنچايت يونين بلاڪ، پنچايت ترقياتي بلاڪ يا CDB) سان هڪجهڙي جاگرافيائي حدن ۾ هونديون آهن. تحصيلون زمين ۽ روينيو کاتي هيٺ هونديون آهن، جن جي سربراهي تحصيلدار ڪندو آهي، جڏهن ته بلاڪ [[ڳوٺاڻو ترقي]] کاتي هيٺ هوندا آهن، جن جي سربراهي [[بلاڪ ترقياتي آفيسر]] ڪندو آهي، ۽ اهي ساڳئي يا ملندڙ جلندڙ علائقي ۾ مختلف سرڪاري انتظامي ڪم سرانجام ڏيندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Sharma, A. K.|year=2012|title=Population and Society|location=New Delhi|publisher=Concept Publishing Company| page=53| url = https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&amp;pg=PA53|isbn=978-81-8069-818-7 | quote = The main purpose of the census is to provide data on size and composition of population of India and its geographic divisions, i.e., population of different states and union territories, districts, blocks and villages.}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن اهي روينيو ڊويزن جي هڪ ذيلي انتظامي وحدت، جيڪا [[روينيو بلاڪ]] سڏجي ٿي، سان ساڳئي علائقي ۾ هونديون آهن، پر اهي ٻئي الڳ انتظامي ادارا آهن. مثال طور [[رائيپور ضلعو]] ([[ڇتيسڳڙھ|ڇتيسڳڙهه]]) انتظامي طور 13 تعلقن ۽ 15 روينيو بلاڪن ۾ ورهايل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|editor=Rahman, Syed Amanur|year=2006|title=The Beautiful India: Chhatisgarh|location=New Delhi|publisher=Reference Press|page=34 |isbn=978-81-8405-017-2}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، ٻنهي کي اڪثر هڪجهڙو سمجهيو ويندو آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:تعلقو]]
[[زمرو:انتظامي ورهاستن جون قسمون]]
[[زمرو:چوٿين سطح جي انتظامي ورهاست]]</text>
      <sha1>4ckfsqxyzi9xlamrrmqlzxuzurin5ul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اليڪٽرانڪس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11908</id>
    <revision>
      <id>390045</id>
      <parentid>378057</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T02:02:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13316" sha1="o19zd95noj0puln33s1qhxzg38ky233" xml:space="preserve">[[فائل:Arduino ftdi chip-1.jpg|thumb|right|upright=1.2|[[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] (Surface-mount technology) سان لڳايل [[برقي جزو|برقي جزا]]]]


هٿرادو برقي شين ۾ [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]] ريفريجريٽر، استري، پنکا، ايئرڪنڊيشنر، واشنگ مشينون، برقي چُلها، ڪٽليون، جوسر، بلينڊر ۽ ٽوسٽر وغيره اچي وڃن ٿا.
برقي شين کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. هڪڙيون ڳريون برقي شيون ۽ ٻيون هلڪيون برقي هٿرادو شيون. ڳرين برقي شين ۾ اليڪٽريڪل ڪمپليڪس، ٽرانسفارمر ۽ بجليءَ جا ٻيا وڏا سامان اچن ٿا. هلڪين برقي شين ۾ بجليءَ جون موٽرون، پنکا، واشنگ مشينون، فرج ۽ ننڍا ٽرانسفارمر وغيره شامل آهن. بجليءَ جون ڪيتريون هٿرادو شيون [[پاڪستان]] ۾ تيار ٿينديون آهن، جن ۾ موٽرون، پنکا، بلب، ٽيوب لائيٽون، ڪيبل تارون، واٽر ڪولر، وولٽيج ريگيوليٽر، اسيبلائيزر، استريون، هيٽر، ٽيبل لئمپ، بَزر، گهنٽيون، ٽوسٽر ساڪيٽ، پلگ، هولڊر ۽ سئچ وغيره کان سواءِ وڏين برقي شين جا ننڍڙا ننڍڙا پرزا ۽ [[اوزار]] شامل آهن.
پاڪستان ۾ بجليءَ جون تارون ۽ ڪيبل بنائڻ جا ڪيترائي ڪارخانا آهن. گجرات ۾ پنکن جي صنعت آهي، جتي هر قسم جا پنکا تيار ڪيا ويندا آهن. ان کانسواءِ ڊيزرٽ ڪولر خالص پاڪستاني صنعت آهي. برقي هٿراڌو شين جي وڏي مارڪيٽ ڪراچيءَ ۾ آهي. ان کان سواءِ [[سنڌ]] جي سڀني شهرن، پنجاب ۽ [[بلوچستان]] ۾ پڻ مارڪيٽون آهن. ڊيزرٽ ڪولر جا ڪارخانا [[ڪراچي]]، [[لاهور،]] [[گجرات]] ۽ [[گجرانوالا]] ۾ آهن.
بجليءَ جي بلبن ۽ ٽيوب لائيٽن ۾ پنج واٽ کان ويندي 1500 واٽ جا بلب، ٻن فوٽن ۽ چئن فوٽن جون ٽيوب لائيٽون، وڌيڪ روشنيءَ ۽ طاقت جا مرڪيوري بلب ۽ گاڏين ۾ استعمال ٿيندڙ گهٽ وولٽيج جا بلب شامل آهن.
پاڪستان ۾ ننڍا ۽ وڏا ٽرانسفارمر ٺاهڻ جا اَٺ ڪارخانا آهن. ان کان سواءِ پاڪستان ۾ پلاسٽڪ مان ٺهندڙ برقي شيون، جن کي بيڪرلائيٽ چيو ويندو آهي، به تيار ٿينديون آهن. بجليءَ جو موٽرون ۽ واشنگ مشينون ٺاهڻ جا به ڪيترائي ڪارخانا پاڪستان ۾ ڪم ڪري رهيا آهن.
اڄ جي جديد دؤر ۾ [[بجلي]] رڳو گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ نه، پر سڄي گهر کي هلائڻ جي ذميداري کڻي چڪي آهي. بجليءَ جي شين، اڄ ”گهر“ جو تصور ئي بدلائي ڇڏيو آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=اليڪٽرانڪس : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |access-date=2015-09-21 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015408/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ۽ ترقي ==
{{See also|برقياتي انجنيئرنگ جي تاريخ|برقياتي ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي وقتوار فهرست}}
[[File:Audion receiver.jpg|thumb|1914ع ۾ [[لي ڊي فاريسٽ]] پاران تيار ڪيل ابتدائي [[آڊيوئن]] ريڊيو رسيورن مان هڪ]]

[[ڪارل فرڊيننڊ براون]] 1874ع ۾ [[ڪرسٽل ڊٽيڪٽر]]، جيڪو پهريون [[سيمي ڪنڊڪٽر]] اوزار هو، تيار ڪيو. ان کان پوءِ 1897ع ۾ [[جوزف جان ٿامسن]] [[اليڪٽران]] جي سڃاڻپ ڪئي. بعد ۾ [[ويڪيوم ٽيوب]] جي ايجاد، جيڪا ننڍن [[برقي سگنل]]ن کي [[ايمپلي فائر|وڌائي]] ۽ [[ريڪٽيفائر|سڌو]] ڪري سگهندي هئي، برقيات ۽ اليڪٽران جي دور جي شروعات ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.uni-marburg.de/de/uniarchiv/unijournal/urvater-der-kommunikationsgesellschaft.pdf |title=Urvater der Kommunikationsgesellschaft: Ferdinand Braun – Student und Professor in Marburg – kam vor 150 Jahren zur Welt |language=de |trans-title=Forefather of the communications society: Ferdinand Braun – student and professor in Marburg – was born 150 years ago |publisher=[[Philipps-Universität Marburg]] |date=2007-12-17 |access-date=2025-09-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|title=This Month in Physics History - October 1897: The Discovery of the Electron |website= American Physical Society |access-date=2018-09-19|archive-date=19 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919171705/https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[امبروز فليمنگ]] [[ڊائيوڊ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] [[ٽرائيوڊ]] ايجاد ڪيا، جنهن سان [[ريڊيو سگنل]] جهڙن ڪمزور برقي وولٽيجن جي سڃاڻپ ممڪن ٿي.

[[ويڪيوم ٽيوب]] (ٿرمائيو نڪ والوز) پهريان سرگرم [[برقي جزو|برقي جزا]] هئا، جيڪي انفرادي [[اليڪٽران]]ن جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪري [[برقي رو]] تي ضابطو آڻيندا هئا. انهن ذريعي رو جي واڌ ۽ سڌاري ممڪن ٿي، جنهن سان [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊار]]، ڊگهي فاصلي واري ٽيليفوني ۽ ٻين ڪيترين ئي ٽيڪنالاجين جي ترقي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Guarnieri|first=M.|date=2012|title=The age of vacuum tubes: Early devices and the rise of radio communications|journal=IEEE Ind. Electron. Mag.|volume=6|issue=1|pages=41–43|doi=10.1109/MIE.2012.2182822|bibcode=2012IIEM....6a..41G |s2cid=23351454}}&lt;/ref&gt; 1920ع واري ڏهاڪي تائين تجارتي ريڊيو نشريات ۽ [[ڏورسنچار]] عام ٿي ويا، جڏهن ته برقي ايمپلي فائر ڊگهي فاصلي واري [[ٽيليفوني]] ۽ موسيقي جي رڪارڊنگ ۾ استعمال ٿيڻ لڳا.

اڳيون وڏو ٽيڪنالاجي قدم ڪيترن ڏهاڪن بعد آيو، جڏهن 1947ع ۾ [[جان بارڊين]] ۽ [[والٽر هاوسر بريٽن]] بيل ليبارٽريز ۾ پهريون ڪم ڪندڙ [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=1947: Invention of the Point-Contact Transistor |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=10 August 2019 |archive-date=30 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930151529/https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به 1980ع جي وچ ڌاري تائين [[مائڪرو ويو]]، وڏي طاقت واري ٽرانسميشن ۽ [[ٽيليويزن]] رسيورن ۾ ويڪيوم ٽيوب اهم حيثيت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Okamura1994&quot;&gt;{{cite book|author=Sōgo Okamura|title=History of Electron Tubes|url=https://books.google.com/books?id=VHFyngmO95YC&amp;pg=PR4|access-date=5 December 2012|year=1994|publisher=IOS Press|isbn=978-9051991451|page=5}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ [[سالڊ اسٽيٽ برقيات]] تقريباً مڪمل طور تي ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ والاري ورتي، جيتوڻيڪ اهي اڄ به ڪجهه خاص استعمالن، جهڙوڪ اعليٰ طاقت وارن آر ايف ايمپلي فائرن، [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]ن، خاص آڊيو اوزارن، [[گٽار ايمپلي فائر]]ن ۽ ڪجهه [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] اوزارن ۾ استعمال ٿين ٿيون.

اپريل 1955ع ۾ [[آءِ بي ايم 608]] پهريون [[آءِ بي ايم]] پيداوار هو، جنهن ۾ ويڪيوم ٽيوب کان سواءِ مڪمل طور [[ٽرانزسٽر]] سرڪٽ استعمال ڪيا ويا، ۽ اهو پهريون مڪمل ٽرانزسٽر تي ٻڌل تجارتي [[ڳڻپيوڪر]] سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Bashe |first= Charles J. |title=IBM's Early Computers |publisher=MIT |year=1986 |page=386 |isbn=978-0262022255}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pugh |first1=Emerson W. |last2=Johnson |first2=Lyle R. |last3=Palmer |first3=John H. |year=1991 |title=IBM's 360 and early 370 systems |publisher=MIT Press |isbn=978-0262161237 |page=34}}&lt;/ref&gt; هن مشين ۾ 3,000 کان وڌيڪ [[جرمينيم]] ٽرانزسٽر لڳل هئا. [[ٿامس جي. واٽسن جونيئر]] حڪم ڏنو ته مستقبل جون سڀئي آءِ بي ايم شيون ٽرانزسٽرن تي ٻڌل هونديون. نتيجي ۾ ڪمپيوٽرن جي [[لاجڪ گيٽ]]ن ۽ ٻاهرين اوزارن ۾ تقريباً مڪمل طور ٽرانزسٽر استعمال ٿيڻ لڳا. بهرحال، شروعاتي [[جنڪشن ٽرانزسٽر]] نسبتاً وڏا ۽ وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ ۾ ڏکيا هئا، جنهن ڪري انهن جو استعمال محدود رهيو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;&gt;{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |isbn=978-0470508923 |page=168}}&lt;/ref&gt;

[[MOSFET]] کي 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ بيل ليبارٽريز ۾ ايجاد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |volume=104 |issue=9 |page=547 |doi=10.1149/1.2428650}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kahng |first=Dawon |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |publisher=World Scientific |date=1991 |pages=583–596}}&lt;/ref&gt; اهو پهريون واقعي ننڍو ٽرانزسٽر هو، جنهن کي آساني سان ننڍو ڪري وڏي پيماني تي تيار ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;/&gt; ان جي فائدن ۾ اعليٰ پيماني تي ننڍو ڪرڻ جي صلاحيت، گهٽ قيمت، گهٽ بجلي خرچ ۽ وڌيڪ ڪثافت شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-digital&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |work=EETimes |date=12 December 2018}}&lt;/ref&gt; هن ايجاد [[برقيات جي صنعت]] ۾ انقلاب آندو ۽ اڄ اهو دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ برقي اوزار آهي.&lt;ref name=&quot;Chan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grant&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-transistor&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Golio&quot;/&gt;

سرڪٽن جي پيچيدگي وڌڻ سان انهن جي جسامت هڪ وڏو مسئلو بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;The History of the Integrated Circuit&quot;/&gt; وڏن جزن سبب انهن کي ڳنڍيندڙ تارون به ڊگهيون ٿينديون هيون، جنهن سان برقي سگنلن کي سرڪٽ مان گذرڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو هو ۽ ڪمپيوٽر جي رفتار گهٽجي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;The History of the Integrated Circuit&quot;/&gt; [[جئڪ ڪلبي]] ۽ [[رابرٽ نوئس]] جي [[مربوط سرڪٽ]] (Integrated Circuit) جي ايجاد هن مسئلي جو حل پيش ڪيو، جنهن ۾ سڀئي جزا هڪ ئي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] بلاڪ تي تيار ڪيا ويا. ان سان سرڪٽ وڌيڪ ننڍا ۽ پيداوار خودڪار ٿي وئي. انهيءَ ترقي سان [[سلڪون]] جي هڪڙي ڪرسٽل ويفر تي سڀئي جزا گڏ ڪرڻ جو تصور پيدا ٿيو، جنهن مان 1960ع جي شروعات ۾ [[ننڍي پيماني واري انضمام]] (SSI)، پوءِ 1960ع جي آخر ۾ [[وچولي پيماني واري انضمام]] (MSI)، ۽ بعد ۾ [[تمام وڏي پيماني واري انضمام]] (VLSI) وجود ۾ آيا. 2008ع تائين اربين ٽرانزسٽرن وارا پروسيسر تجارتي طور تي دستياب ٿي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Intel to deliver first computer chip with two billion transistors |url=https://www.smh.com.au/technology/intel-to-deliver-first-computer-chip-with-two-billion-transistors-20080205-1q88.html |website=The Sydney Morning Herald |date=5 February 2008}}&lt;/ref&gt;
```

== حوالا ==

{{حوالا}}
{{حوالو}}

{{ڪچو}}</text>
      <sha1>o19zd95noj0puln33s1qhxzg38ky233</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390046</id>
      <parentid>390045</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T02:06:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16188" sha1="906zleebliocvkokqqpl25629ing68u" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|طبعيات ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي هڪ شاخ}}


[[فائل:Arduino ftdi chip-1.jpg|thumb|right|upright=1.2|[[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] تي جديد [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] سان لڳايل برقي جزا، جن جي مٿئين حصي ۾ هڪ وڏو [[مربوط سرڪٽ]] پڻ موجود آهي.]]

'''برقيات''' يا '''اليڪٽرانڪس''' ('''Electronics''') [[طبعيات]] ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جو هڪ سائنسي ۽ انجنيئرنگي شعبو آهي، جيڪو [[اليڪٽران]]ن ۽ ٻين [[برقي چارج]] وارن ذرڙن کي استعمال ڪندڙ اوزارن جي جوڙجڪ، تياري ۽ آپريشن جي اصولن جو مطالعو ڪري ٿو. هي [[طبعيات]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=française |first=Académie |title=électronique {{!}} Dictionnaire de l'Académie française {{!}} 9e édition |url=http://www.dictionnaire-academie.fr/article/A9E0727 |access-date=2024-05-26 |website=www.dictionnaire-academie.fr |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-21 |title=Definition of ELECTRONICS |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/electronics |access-date=2024-05-26 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا [[فعال برقي جزو|فعال برقي جزن]] جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]] ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي مدد سان [[برقي رو]] جي وهڪري کي ڪنٽرول ۽ وڌائي ٿي، ۽ ان کي هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ڪري ٿي، جيئن [[متبادل رو]] (AC) کي [[سڌي رو]] (DC) ۾ يا [[تشبيهي سگنل]]ن کي [[عددي سگنل]]ن ۾ تبديل ڪرڻ.

برقي اوزارن جديد سماج جي ڪيترن ئي شعبن، جهڙوڪ [[ٽيلي ڪميونيڪشن]]، وندر، تعليم، صحت، صنعت ۽ سلامتي جي ترقي تي گهرو اثر وڌو آهي. برقيات جي ترقيءَ جو بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت آهي، جيڪا عالمي طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ وڌيڪ جديد برقي اوزار ۽ سرڪٽ تيار ڪندي رهي ٿي. [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت عالمي معيشت جي سڀ کان وڏي ۽ منافعي بخش صنعتن مان هڪ آهي، جنهن جي سالياني آمدني 2018ع ۾ 481 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ هئي. [[برقيات جي صنعت]] ۾ ٻيا به ڪيترائي شعبا شامل آهن، جيڪي برقي اوزارن ۽ نظامن تي دارومدار رکن ٿا، جهڙوڪ [[اي-واپار]]،{{cn|date=May 2025|reason=اي-واپار برقي اوزارن جي پيداوار وارو شعبو نه، پر پرچون واپار آهي. هن دعويٰ جو ماخذ ڪهڙو آهي؟}} جنهن 2017ع دوران آن لائين وڪرو ذريعي 29 ٽرلين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ واپار ڪيو.
```

هٿرادو برقي شين ۾ [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]] ريفريجريٽر، استري، پنکا، ايئرڪنڊيشنر، واشنگ مشينون، برقي چُلها، ڪٽليون، جوسر، بلينڊر ۽ ٽوسٽر وغيره اچي وڃن ٿا.
برقي شين کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. هڪڙيون ڳريون برقي شيون ۽ ٻيون هلڪيون برقي هٿرادو شيون. ڳرين برقي شين ۾ اليڪٽريڪل ڪمپليڪس، ٽرانسفارمر ۽ بجليءَ جا ٻيا وڏا سامان اچن ٿا. هلڪين برقي شين ۾ بجليءَ جون موٽرون، پنکا، واشنگ مشينون، فرج ۽ ننڍا ٽرانسفارمر وغيره شامل آهن. بجليءَ جون ڪيتريون هٿرادو شيون [[پاڪستان]] ۾ تيار ٿينديون آهن، جن ۾ موٽرون، پنکا، بلب، ٽيوب لائيٽون، ڪيبل تارون، واٽر ڪولر، وولٽيج ريگيوليٽر، اسيبلائيزر، استريون، هيٽر، ٽيبل لئمپ، بَزر، گهنٽيون، ٽوسٽر ساڪيٽ، پلگ، هولڊر ۽ سئچ وغيره کان سواءِ وڏين برقي شين جا ننڍڙا ننڍڙا پرزا ۽ [[اوزار]] شامل آهن.
پاڪستان ۾ بجليءَ جون تارون ۽ ڪيبل بنائڻ جا ڪيترائي ڪارخانا آهن. گجرات ۾ پنکن جي صنعت آهي، جتي هر قسم جا پنکا تيار ڪيا ويندا آهن. ان کانسواءِ ڊيزرٽ ڪولر خالص پاڪستاني صنعت آهي. برقي هٿراڌو شين جي وڏي مارڪيٽ ڪراچيءَ ۾ آهي. ان کان سواءِ [[سنڌ]] جي سڀني شهرن، پنجاب ۽ [[بلوچستان]] ۾ پڻ مارڪيٽون آهن. ڊيزرٽ ڪولر جا ڪارخانا [[ڪراچي]]، [[لاهور،]] [[گجرات]] ۽ [[گجرانوالا]] ۾ آهن.
بجليءَ جي بلبن ۽ ٽيوب لائيٽن ۾ پنج واٽ کان ويندي 1500 واٽ جا بلب، ٻن فوٽن ۽ چئن فوٽن جون ٽيوب لائيٽون، وڌيڪ روشنيءَ ۽ طاقت جا مرڪيوري بلب ۽ گاڏين ۾ استعمال ٿيندڙ گهٽ وولٽيج جا بلب شامل آهن.
پاڪستان ۾ ننڍا ۽ وڏا ٽرانسفارمر ٺاهڻ جا اَٺ ڪارخانا آهن. ان کان سواءِ پاڪستان ۾ پلاسٽڪ مان ٺهندڙ برقي شيون، جن کي بيڪرلائيٽ چيو ويندو آهي، به تيار ٿينديون آهن. بجليءَ جو موٽرون ۽ واشنگ مشينون ٺاهڻ جا به ڪيترائي ڪارخانا پاڪستان ۾ ڪم ڪري رهيا آهن.
اڄ جي جديد دؤر ۾ [[بجلي]] رڳو گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ نه، پر سڄي گهر کي هلائڻ جي ذميداري کڻي چڪي آهي. بجليءَ جي شين، اڄ ”گهر“ جو تصور ئي بدلائي ڇڏيو آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=اليڪٽرانڪس : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |access-date=2015-09-21 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015408/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ۽ ترقي ==
{{See also|برقياتي انجنيئرنگ جي تاريخ|برقياتي ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي وقتوار فهرست}}
[[File:Audion receiver.jpg|thumb|1914ع ۾ [[لي ڊي فاريسٽ]] پاران تيار ڪيل ابتدائي [[آڊيوئن]] ريڊيو رسيورن مان هڪ]]

[[ڪارل فرڊيننڊ براون]] 1874ع ۾ [[ڪرسٽل ڊٽيڪٽر]]، جيڪو پهريون [[سيمي ڪنڊڪٽر]] اوزار هو، تيار ڪيو. ان کان پوءِ 1897ع ۾ [[جوزف جان ٿامسن]] [[اليڪٽران]] جي سڃاڻپ ڪئي. بعد ۾ [[ويڪيوم ٽيوب]] جي ايجاد، جيڪا ننڍن [[برقي سگنل]]ن کي [[ايمپلي فائر|وڌائي]] ۽ [[ريڪٽيفائر|سڌو]] ڪري سگهندي هئي، برقيات ۽ اليڪٽران جي دور جي شروعات ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.uni-marburg.de/de/uniarchiv/unijournal/urvater-der-kommunikationsgesellschaft.pdf |title=Urvater der Kommunikationsgesellschaft: Ferdinand Braun – Student und Professor in Marburg – kam vor 150 Jahren zur Welt |language=de |trans-title=Forefather of the communications society: Ferdinand Braun – student and professor in Marburg – was born 150 years ago |publisher=[[Philipps-Universität Marburg]] |date=2007-12-17 |access-date=2025-09-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|title=This Month in Physics History - October 1897: The Discovery of the Electron |website= American Physical Society |access-date=2018-09-19|archive-date=19 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919171705/https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[امبروز فليمنگ]] [[ڊائيوڊ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] [[ٽرائيوڊ]] ايجاد ڪيا، جنهن سان [[ريڊيو سگنل]] جهڙن ڪمزور برقي وولٽيجن جي سڃاڻپ ممڪن ٿي.

[[ويڪيوم ٽيوب]] (ٿرمائيو نڪ والوز) پهريان سرگرم [[برقي جزو|برقي جزا]] هئا، جيڪي انفرادي [[اليڪٽران]]ن جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪري [[برقي رو]] تي ضابطو آڻيندا هئا. انهن ذريعي رو جي واڌ ۽ سڌاري ممڪن ٿي، جنهن سان [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊار]]، ڊگهي فاصلي واري ٽيليفوني ۽ ٻين ڪيترين ئي ٽيڪنالاجين جي ترقي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Guarnieri|first=M.|date=2012|title=The age of vacuum tubes: Early devices and the rise of radio communications|journal=IEEE Ind. Electron. Mag.|volume=6|issue=1|pages=41–43|doi=10.1109/MIE.2012.2182822|bibcode=2012IIEM....6a..41G |s2cid=23351454}}&lt;/ref&gt; 1920ع واري ڏهاڪي تائين تجارتي ريڊيو نشريات ۽ [[ڏورسنچار]] عام ٿي ويا، جڏهن ته برقي ايمپلي فائر ڊگهي فاصلي واري [[ٽيليفوني]] ۽ موسيقي جي رڪارڊنگ ۾ استعمال ٿيڻ لڳا.

اڳيون وڏو ٽيڪنالاجي قدم ڪيترن ڏهاڪن بعد آيو، جڏهن 1947ع ۾ [[جان بارڊين]] ۽ [[والٽر هاوسر بريٽن]] بيل ليبارٽريز ۾ پهريون ڪم ڪندڙ [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=1947: Invention of the Point-Contact Transistor |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=10 August 2019 |archive-date=30 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930151529/https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به 1980ع جي وچ ڌاري تائين [[مائڪرو ويو]]، وڏي طاقت واري ٽرانسميشن ۽ [[ٽيليويزن]] رسيورن ۾ ويڪيوم ٽيوب اهم حيثيت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Okamura1994&quot;&gt;{{cite book|author=Sōgo Okamura|title=History of Electron Tubes|url=https://books.google.com/books?id=VHFyngmO95YC&amp;pg=PR4|access-date=5 December 2012|year=1994|publisher=IOS Press|isbn=978-9051991451|page=5}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ [[سالڊ اسٽيٽ برقيات]] تقريباً مڪمل طور تي ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ والاري ورتي، جيتوڻيڪ اهي اڄ به ڪجهه خاص استعمالن، جهڙوڪ اعليٰ طاقت وارن آر ايف ايمپلي فائرن، [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]ن، خاص آڊيو اوزارن، [[گٽار ايمپلي فائر]]ن ۽ ڪجهه [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] اوزارن ۾ استعمال ٿين ٿيون.

اپريل 1955ع ۾ [[آءِ بي ايم 608]] پهريون [[آءِ بي ايم]] پيداوار هو، جنهن ۾ ويڪيوم ٽيوب کان سواءِ مڪمل طور [[ٽرانزسٽر]] سرڪٽ استعمال ڪيا ويا، ۽ اهو پهريون مڪمل ٽرانزسٽر تي ٻڌل تجارتي [[ڳڻپيوڪر]] سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Bashe |first= Charles J. |title=IBM's Early Computers |publisher=MIT |year=1986 |page=386 |isbn=978-0262022255}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pugh |first1=Emerson W. |last2=Johnson |first2=Lyle R. |last3=Palmer |first3=John H. |year=1991 |title=IBM's 360 and early 370 systems |publisher=MIT Press |isbn=978-0262161237 |page=34}}&lt;/ref&gt; هن مشين ۾ 3,000 کان وڌيڪ [[جرمينيم]] ٽرانزسٽر لڳل هئا. [[ٿامس جي. واٽسن جونيئر]] حڪم ڏنو ته مستقبل جون سڀئي آءِ بي ايم شيون ٽرانزسٽرن تي ٻڌل هونديون. نتيجي ۾ ڪمپيوٽرن جي [[لاجڪ گيٽ]]ن ۽ ٻاهرين اوزارن ۾ تقريباً مڪمل طور ٽرانزسٽر استعمال ٿيڻ لڳا. بهرحال، شروعاتي [[جنڪشن ٽرانزسٽر]] نسبتاً وڏا ۽ وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ ۾ ڏکيا هئا، جنهن ڪري انهن جو استعمال محدود رهيو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;&gt;{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |isbn=978-0470508923 |page=168}}&lt;/ref&gt;

[[MOSFET]] کي 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ بيل ليبارٽريز ۾ ايجاد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |volume=104 |issue=9 |page=547 |doi=10.1149/1.2428650}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kahng |first=Dawon |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |publisher=World Scientific |date=1991 |pages=583–596}}&lt;/ref&gt; اهو پهريون واقعي ننڍو ٽرانزسٽر هو، جنهن کي آساني سان ننڍو ڪري وڏي پيماني تي تيار ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;/&gt; ان جي فائدن ۾ اعليٰ پيماني تي ننڍو ڪرڻ جي صلاحيت، گهٽ قيمت، گهٽ بجلي خرچ ۽ وڌيڪ ڪثافت شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-digital&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |work=EETimes |date=12 December 2018}}&lt;/ref&gt; هن ايجاد [[برقيات جي صنعت]] ۾ انقلاب آندو ۽ اڄ اهو دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ برقي اوزار آهي.&lt;ref name=&quot;Chan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grant&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-transistor&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Golio&quot;/&gt;

سرڪٽن جي پيچيدگي وڌڻ سان انهن جي جسامت هڪ وڏو مسئلو بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;The History of the Integrated Circuit&quot;/&gt; وڏن جزن سبب انهن کي ڳنڍيندڙ تارون به ڊگهيون ٿينديون هيون، جنهن سان برقي سگنلن کي سرڪٽ مان گذرڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو هو ۽ ڪمپيوٽر جي رفتار گهٽجي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;The History of the Integrated Circuit&quot;/&gt; [[جئڪ ڪلبي]] ۽ [[رابرٽ نوئس]] جي [[مربوط سرڪٽ]] (Integrated Circuit) جي ايجاد هن مسئلي جو حل پيش ڪيو، جنهن ۾ سڀئي جزا هڪ ئي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] بلاڪ تي تيار ڪيا ويا. ان سان سرڪٽ وڌيڪ ننڍا ۽ پيداوار خودڪار ٿي وئي. انهيءَ ترقي سان [[سلڪون]] جي هڪڙي ڪرسٽل ويفر تي سڀئي جزا گڏ ڪرڻ جو تصور پيدا ٿيو، جنهن مان 1960ع جي شروعات ۾ [[ننڍي پيماني واري انضمام]] (SSI)، پوءِ 1960ع جي آخر ۾ [[وچولي پيماني واري انضمام]] (MSI)، ۽ بعد ۾ [[تمام وڏي پيماني واري انضمام]] (VLSI) وجود ۾ آيا. 2008ع تائين اربين ٽرانزسٽرن وارا پروسيسر تجارتي طور تي دستياب ٿي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Intel to deliver first computer chip with two billion transistors |url=https://www.smh.com.au/technology/intel-to-deliver-first-computer-chip-with-two-billion-transistors-20080205-1q88.html |website=The Sydney Morning Herald |date=5 February 2008}}&lt;/ref&gt;
```

== حوالا ==

{{حوالا}}
{{حوالو}}

{{ڪچو}}</text>
      <sha1>906zleebliocvkokqqpl25629ing68u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390047</id>
      <parentid>390046</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T02:08:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* تاريخ ۽ ترقي */</comment>
      <origin>390047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16756" sha1="n0ntlw9kmb8pivf40g2eiy39hnypp53" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|طبعيات ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي هڪ شاخ}}


[[فائل:Arduino ftdi chip-1.jpg|thumb|right|upright=1.2|[[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] تي جديد [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] سان لڳايل برقي جزا، جن جي مٿئين حصي ۾ هڪ وڏو [[مربوط سرڪٽ]] پڻ موجود آهي.]]

'''برقيات''' يا '''اليڪٽرانڪس''' ('''Electronics''') [[طبعيات]] ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جو هڪ سائنسي ۽ انجنيئرنگي شعبو آهي، جيڪو [[اليڪٽران]]ن ۽ ٻين [[برقي چارج]] وارن ذرڙن کي استعمال ڪندڙ اوزارن جي جوڙجڪ، تياري ۽ آپريشن جي اصولن جو مطالعو ڪري ٿو. هي [[طبعيات]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=française |first=Académie |title=électronique {{!}} Dictionnaire de l'Académie française {{!}} 9e édition |url=http://www.dictionnaire-academie.fr/article/A9E0727 |access-date=2024-05-26 |website=www.dictionnaire-academie.fr |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-21 |title=Definition of ELECTRONICS |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/electronics |access-date=2024-05-26 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا [[فعال برقي جزو|فعال برقي جزن]] جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]] ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي مدد سان [[برقي رو]] جي وهڪري کي ڪنٽرول ۽ وڌائي ٿي، ۽ ان کي هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ڪري ٿي، جيئن [[متبادل رو]] (AC) کي [[سڌي رو]] (DC) ۾ يا [[تشبيهي سگنل]]ن کي [[عددي سگنل]]ن ۾ تبديل ڪرڻ.

برقي اوزارن جديد سماج جي ڪيترن ئي شعبن، جهڙوڪ [[ٽيلي ڪميونيڪشن]]، وندر، تعليم، صحت، صنعت ۽ سلامتي جي ترقي تي گهرو اثر وڌو آهي. برقيات جي ترقيءَ جو بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت آهي، جيڪا عالمي طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ وڌيڪ جديد برقي اوزار ۽ سرڪٽ تيار ڪندي رهي ٿي. [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت عالمي معيشت جي سڀ کان وڏي ۽ منافعي بخش صنعتن مان هڪ آهي، جنهن جي سالياني آمدني 2018ع ۾ 481 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ هئي. [[برقيات جي صنعت]] ۾ ٻيا به ڪيترائي شعبا شامل آهن، جيڪي برقي اوزارن ۽ نظامن تي دارومدار رکن ٿا، جهڙوڪ [[اي-واپار]]،{{cn|date=May 2025|reason=اي-واپار برقي اوزارن جي پيداوار وارو شعبو نه، پر پرچون واپار آهي. هن دعويٰ جو ماخذ ڪهڙو آهي؟}} جنهن 2017ع دوران آن لائين وڪرو ذريعي 29 ٽرلين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ واپار ڪيو.
```

هٿرادو برقي شين ۾ [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]] ريفريجريٽر، استري، پنکا، ايئرڪنڊيشنر، واشنگ مشينون، برقي چُلها، ڪٽليون، جوسر، بلينڊر ۽ ٽوسٽر وغيره اچي وڃن ٿا.
برقي شين کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. هڪڙيون ڳريون برقي شيون ۽ ٻيون هلڪيون برقي هٿرادو شيون. ڳرين برقي شين ۾ اليڪٽريڪل ڪمپليڪس، ٽرانسفارمر ۽ بجليءَ جا ٻيا وڏا سامان اچن ٿا. هلڪين برقي شين ۾ بجليءَ جون موٽرون، پنکا، واشنگ مشينون، فرج ۽ ننڍا ٽرانسفارمر وغيره شامل آهن. بجليءَ جون ڪيتريون هٿرادو شيون [[پاڪستان]] ۾ تيار ٿينديون آهن، جن ۾ موٽرون، پنکا، بلب، ٽيوب لائيٽون، ڪيبل تارون، واٽر ڪولر، وولٽيج ريگيوليٽر، اسيبلائيزر، استريون، هيٽر، ٽيبل لئمپ، بَزر، گهنٽيون، ٽوسٽر ساڪيٽ، پلگ، هولڊر ۽ سئچ وغيره کان سواءِ وڏين برقي شين جا ننڍڙا ننڍڙا پرزا ۽ [[اوزار]] شامل آهن.
پاڪستان ۾ بجليءَ جون تارون ۽ ڪيبل بنائڻ جا ڪيترائي ڪارخانا آهن. گجرات ۾ پنکن جي صنعت آهي، جتي هر قسم جا پنکا تيار ڪيا ويندا آهن. ان کانسواءِ ڊيزرٽ ڪولر خالص پاڪستاني صنعت آهي. برقي هٿراڌو شين جي وڏي مارڪيٽ ڪراچيءَ ۾ آهي. ان کان سواءِ [[سنڌ]] جي سڀني شهرن، پنجاب ۽ [[بلوچستان]] ۾ پڻ مارڪيٽون آهن. ڊيزرٽ ڪولر جا ڪارخانا [[ڪراچي]]، [[لاهور،]] [[گجرات]] ۽ [[گجرانوالا]] ۾ آهن.
بجليءَ جي بلبن ۽ ٽيوب لائيٽن ۾ پنج واٽ کان ويندي 1500 واٽ جا بلب، ٻن فوٽن ۽ چئن فوٽن جون ٽيوب لائيٽون، وڌيڪ روشنيءَ ۽ طاقت جا مرڪيوري بلب ۽ گاڏين ۾ استعمال ٿيندڙ گهٽ وولٽيج جا بلب شامل آهن.
پاڪستان ۾ ننڍا ۽ وڏا ٽرانسفارمر ٺاهڻ جا اَٺ ڪارخانا آهن. ان کان سواءِ پاڪستان ۾ پلاسٽڪ مان ٺهندڙ برقي شيون، جن کي بيڪرلائيٽ چيو ويندو آهي، به تيار ٿينديون آهن. بجليءَ جو موٽرون ۽ واشنگ مشينون ٺاهڻ جا به ڪيترائي ڪارخانا پاڪستان ۾ ڪم ڪري رهيا آهن.
اڄ جي جديد دؤر ۾ [[بجلي]] رڳو گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ نه، پر سڄي گهر کي هلائڻ جي ذميداري کڻي چڪي آهي. بجليءَ جي شين، اڄ ”گهر“ جو تصور ئي بدلائي ڇڏيو آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=اليڪٽرانڪس : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |access-date=2015-09-21 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015408/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ۽ ترقي ==
{{See also|برقياتي انجنيئرنگ جي تاريخ|برقياتي ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي وقتوار فهرست}}
[[File:Audion receiver.jpg|thumb|1914ع ۾ [[لي ڊي فاريسٽ]] پاران تيار ڪيل ابتدائي [[آڊيوئن]] ريڊيو رسيورن مان هڪ]]

[[ڪارل فرڊيننڊ براون]] 1874ع ۾ [[ڪرسٽل ڊٽيڪٽر]]، جيڪو پهريون [[سيمي ڪنڊڪٽر]] اوزار هو، تيار ڪيو. ان کان پوءِ 1897ع ۾ [[جوزف جان ٿامسن]] [[اليڪٽران]] جي سڃاڻپ ڪئي. بعد ۾ [[ويڪيوم ٽيوب]] جي ايجاد، جيڪا ننڍن [[برقي سگنل]]ن کي [[ايمپلي فائر|وڌائي]] ۽ [[ريڪٽيفائر|سڌو]] ڪري سگهندي هئي، برقيات ۽ اليڪٽران جي دور جي شروعات ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.uni-marburg.de/de/uniarchiv/unijournal/urvater-der-kommunikationsgesellschaft.pdf |title=Urvater der Kommunikationsgesellschaft: Ferdinand Braun – Student und Professor in Marburg – kam vor 150 Jahren zur Welt |language=de |trans-title=Forefather of the communications society: Ferdinand Braun – student and professor in Marburg – was born 150 years ago |publisher=[[Philipps-Universität Marburg]] |date=2007-12-17 |access-date=2025-09-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|title=This Month in Physics History - October 1897: The Discovery of the Electron |website= American Physical Society |access-date=2018-09-19|archive-date=19 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919171705/https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[امبروز فليمنگ]] [[ڊائيوڊ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] [[ٽرائيوڊ]] ايجاد ڪيا، جنهن سان [[ريڊيو سگنل]] جهڙن ڪمزور برقي وولٽيجن جي سڃاڻپ ممڪن ٿي.

[[ويڪيوم ٽيوب]] (ٿرمائيو نڪ والوز) پهريان سرگرم [[برقي جزو|برقي جزا]] هئا، جيڪي انفرادي [[اليڪٽران]]ن جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪري [[برقي رو]] تي ضابطو آڻيندا هئا. انهن ذريعي رو جي واڌ ۽ سڌاري ممڪن ٿي، جنهن سان [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊار]]، ڊگهي فاصلي واري ٽيليفوني ۽ ٻين ڪيترين ئي ٽيڪنالاجين جي ترقي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Guarnieri|first=M.|date=2012|title=The age of vacuum tubes: Early devices and the rise of radio communications|journal=IEEE Ind. Electron. Mag.|volume=6|issue=1|pages=41–43|doi=10.1109/MIE.2012.2182822|bibcode=2012IIEM....6a..41G |s2cid=23351454}}&lt;/ref&gt; 1920ع واري ڏهاڪي تائين تجارتي ريڊيو نشريات ۽ [[ڏورسنچار]] عام ٿي ويا، جڏهن ته برقي ايمپلي فائر ڊگهي فاصلي واري [[ٽيليفوني]] ۽ موسيقي جي رڪارڊنگ ۾ استعمال ٿيڻ لڳا.

اڳيون وڏو ٽيڪنالاجي قدم ڪيترن ڏهاڪن بعد آيو، جڏهن 1947ع ۾ [[جان بارڊين]] ۽ [[والٽر هاوسر بريٽن]] بيل ليبارٽريز ۾ پهريون ڪم ڪندڙ [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=1947: Invention of the Point-Contact Transistor |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=10 August 2019 |archive-date=30 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930151529/https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به 1980ع جي وچ ڌاري تائين [[مائڪرو ويو]]، وڏي طاقت واري ٽرانسميشن ۽ [[ٽيليويزن]] رسيورن ۾ ويڪيوم ٽيوب اهم حيثيت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Okamura1994&quot;&gt;{{cite book|author=Sōgo Okamura|title=History of Electron Tubes|url=https://books.google.com/books?id=VHFyngmO95YC&amp;pg=PR4|access-date=5 December 2012|year=1994|publisher=IOS Press|isbn=978-9051991451|page=5}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ [[سالڊ اسٽيٽ برقيات]] تقريباً مڪمل طور تي ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ والاري ورتي، جيتوڻيڪ اهي اڄ به ڪجهه خاص استعمالن، جهڙوڪ اعليٰ طاقت وارن آر ايف ايمپلي فائرن، [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]ن، خاص آڊيو اوزارن، [[گٽار ايمپلي فائر]]ن ۽ ڪجهه [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] اوزارن ۾ استعمال ٿين ٿيون.

اپريل 1955ع ۾ [[آءِ بي ايم 608]] پهريون [[آءِ بي ايم]] پيداوار هو، جنهن ۾ ويڪيوم ٽيوب کان سواءِ مڪمل طور [[ٽرانزسٽر]] سرڪٽ استعمال ڪيا ويا، ۽ اهو پهريون مڪمل ٽرانزسٽر تي ٻڌل تجارتي [[ڳڻپيوڪر]] سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Bashe |first= Charles J. |title=IBM's Early Computers |publisher=MIT |year=1986 |page=386 |isbn=978-0262022255}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pugh |first1=Emerson W. |last2=Johnson |first2=Lyle R. |last3=Palmer |first3=John H. |year=1991 |title=IBM's 360 and early 370 systems |publisher=MIT Press |isbn=978-0262161237 |page=34}}&lt;/ref&gt; هن مشين ۾ 3,000 کان وڌيڪ [[جرمينيم]] ٽرانزسٽر لڳل هئا. [[ٿامس جي. واٽسن جونيئر]] حڪم ڏنو ته مستقبل جون سڀئي آءِ بي ايم شيون ٽرانزسٽرن تي ٻڌل هونديون. نتيجي ۾ ڪمپيوٽرن جي [[لاجڪ گيٽ]]ن ۽ ٻاهرين اوزارن ۾ تقريباً مڪمل طور ٽرانزسٽر استعمال ٿيڻ لڳا. بهرحال، شروعاتي [[جنڪشن ٽرانزسٽر]] نسبتاً وڏا ۽ وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ ۾ ڏکيا هئا، جنهن ڪري انهن جو استعمال محدود رهيو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;&gt;{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |isbn=978-0470508923 |page=168}}&lt;/ref&gt;

[[MOSFET]] کي 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ بيل ليبارٽريز ۾ ايجاد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |volume=104 |issue=9 |page=547 |doi=10.1149/1.2428650}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kahng |first=Dawon |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |publisher=World Scientific |date=1991 |pages=583–596}}&lt;/ref&gt; اهو پهريون واقعي ننڍو ٽرانزسٽر هو، جنهن کي آساني سان ننڍو ڪري وڏي پيماني تي تيار ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;/&gt; ان جي فائدن ۾ اعليٰ پيماني تي ننڍو ڪرڻ جي صلاحيت، گهٽ قيمت، گهٽ بجلي خرچ ۽ وڌيڪ ڪثافت شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-digital&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |work=EETimes |date=12 December 2018}}&lt;/ref&gt; هن ايجاد [[برقيات جي صنعت]] ۾ انقلاب آندو ۽ اڄ اهو دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ برقي اوزار آهي.&lt;ref name=&quot;Chan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grant&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-transistor&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Golio&quot;/&gt;

سرڪٽن جي پيچيدگي وڌڻ سان انهن جي جسامت هڪ وڏو مسئلو بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;The History of the Integrated Circuit&quot;/&gt; وڏن جزن سبب انهن کي ڳنڍيندڙ تارون به ڊگهيون ٿينديون هيون، جنهن سان برقي سگنلن کي سرڪٽ مان گذرڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو هو ۽ ڪمپيوٽر جي رفتار گهٽجي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;The History of the Integrated Circuit&quot;/&gt; [[جئڪ ڪلبي]] ۽ [[رابرٽ نوئس]] جي [[مربوط سرڪٽ]] (Integrated Circuit) جي ايجاد هن مسئلي جو حل پيش ڪيو، جنهن ۾ سڀئي جزا هڪ ئي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] بلاڪ تي تيار ڪيا ويا. ان سان سرڪٽ وڌيڪ ننڍا ۽ پيداوار خودڪار ٿي وئي. انهيءَ ترقي سان [[سلڪون]] جي هڪڙي ڪرسٽل ويفر تي سڀئي جزا گڏ ڪرڻ جو تصور پيدا ٿيو، جنهن مان 1960ع جي شروعات ۾ [[ننڍي پيماني واري انضمام]] (SSI)، پوءِ 1960ع جي آخر ۾ [[وچولي پيماني واري انضمام]] (MSI)، ۽ بعد ۾ [[تمام وڏي پيماني واري انضمام]] (VLSI) وجود ۾ آيا. 2008ع تائين اربين ٽرانزسٽرن وارا پروسيسر تجارتي طور تي دستياب ٿي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Intel to deliver first computer chip with two billion transistors |url=https://www.smh.com.au/technology/intel-to-deliver-first-computer-chip-with-two-billion-transistors-20080205-1q88.html |website=The Sydney Morning Herald |date=5 February 2008}}&lt;/ref&gt;

==ذيلي شعبا==
{{div col|colwidth=20em}}
* [[تشبيهي برقيات]]
* [[آڊيو برقيات]]
* [[هوابازي برقيات]]
* [[حياتياتي برقيات]]
* [[سرڪٽ جي جوڙجڪ]]
* [[عددي برقيات]]
* [[برقي جزو|برقي جزا]]
* [[ايمبيڊڊ نظام]]
* [[مربوط سرڪٽ]]
* [[خرد برقيات]]
* [[نانو برقيات]]
* [[نوري برقيات]]
* [[طاقتي برقيات]]
* [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]]
* [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]
* [[حساسا]]
* [[ڏورسنچار]]
{{div col end}}

== حوالا ==

{{حوالا}}
{{حوالو}}

{{ڪچو}}</text>
      <sha1>n0ntlw9kmb8pivf40g2eiy39hnypp53</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390048</id>
      <parentid>390047</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T02:19:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16878" sha1="a331q9aqidrieqbbdcpzh2tecfl1zad" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|طبعيات ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي هڪ شاخ}}


[[فائل:Arduino ftdi chip-1.jpg|thumb|right|upright=1.2|[[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] تي جديد [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] سان لڳايل برقي جزا، جن جي مٿئين حصي ۾ هڪ وڏو [[مربوط سرڪٽ]] پڻ موجود آهي.]]

'''برقيات''' يا '''اليڪٽرانڪس''' ('''Electronics''') [[طبعيات]] ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جو هڪ سائنسي ۽ انجنيئرنگي شعبو آهي، جيڪو [[اليڪٽران]]ن ۽ ٻين [[برقي چارج]] وارن ذرڙن کي استعمال ڪندڙ اوزارن جي جوڙجڪ، تياري ۽ آپريشن جي اصولن جو مطالعو ڪري ٿو. هي [[طبعيات]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=française |first=Académie |title=électronique {{!}} Dictionnaire de l'Académie française {{!}} 9e édition |url=http://www.dictionnaire-academie.fr/article/A9E0727 |access-date=2024-05-26 |website=www.dictionnaire-academie.fr |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-21 |title=Definition of ELECTRONICS |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/electronics |access-date=2024-05-26 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا [[فعال برقي جزو|فعال برقي جزن]] جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]] ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي مدد سان [[برقي رو]] جي وهڪري کي ڪنٽرول ۽ وڌائي ٿي، ۽ ان کي هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ڪري ٿي، جيئن [[متبادل رو]] (AC) کي [[سڌي رو]] (DC) ۾ يا [[تشبيهي سگنل]]ن کي [[عددي سگنل]]ن ۾ تبديل ڪرڻ.

برقي اوزارن جديد سماج جي ڪيترن ئي شعبن، جهڙوڪ [[ٽيلي ڪميونيڪشن]]، وندر، تعليم، صحت، صنعت ۽ سلامتي جي ترقي تي گهرو اثر وڌو آهي. برقيات جي ترقيءَ جو بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت آهي، جيڪا عالمي طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ وڌيڪ جديد برقي اوزار ۽ سرڪٽ تيار ڪندي رهي ٿي. [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت عالمي معيشت جي سڀ کان وڏي ۽ منافعي بخش صنعتن مان هڪ آهي، جنهن جي سالياني آمدني 2018ع ۾ 481 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ هئي. [[برقيات جي صنعت]] ۾ ٻيا به ڪيترائي شعبا شامل آهن، جيڪي برقي اوزارن ۽ نظامن تي دارومدار رکن ٿا، جهڙوڪ [[اي-واپار]]،{{cn|date=May 2025|reason=اي-واپار برقي اوزارن جي پيداوار وارو شعبو نه، پر پرچون واپار آهي. هن دعويٰ جو ماخذ ڪهڙو آهي؟}} جنهن 2017ع دوران آن لائين وڪرو ذريعي 29 ٽرلين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ واپار ڪيو.
```

هٿرادو برقي شين ۾ [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]] ريفريجريٽر، استري، پنکا، ايئرڪنڊيشنر، واشنگ مشينون، برقي چُلها، ڪٽليون، جوسر، بلينڊر ۽ ٽوسٽر وغيره اچي وڃن ٿا.
برقي شين کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. هڪڙيون ڳريون برقي شيون ۽ ٻيون هلڪيون برقي هٿرادو شيون. ڳرين برقي شين ۾ اليڪٽريڪل ڪمپليڪس، ٽرانسفارمر ۽ بجليءَ جا ٻيا وڏا سامان اچن ٿا. هلڪين برقي شين ۾ بجليءَ جون موٽرون، پنکا، واشنگ مشينون، فرج ۽ ننڍا ٽرانسفارمر وغيره شامل آهن. بجليءَ جون ڪيتريون هٿرادو شيون [[پاڪستان]] ۾ تيار ٿينديون آهن، جن ۾ موٽرون، پنکا، بلب، ٽيوب لائيٽون، ڪيبل تارون، واٽر ڪولر، وولٽيج ريگيوليٽر، اسيبلائيزر، استريون، هيٽر، ٽيبل لئمپ، بَزر، گهنٽيون، ٽوسٽر ساڪيٽ، پلگ، هولڊر ۽ سئچ وغيره کان سواءِ وڏين برقي شين جا ننڍڙا ننڍڙا پرزا ۽ [[اوزار]] شامل آهن.
پاڪستان ۾ بجليءَ جون تارون ۽ ڪيبل بنائڻ جا ڪيترائي ڪارخانا آهن. گجرات ۾ پنکن جي صنعت آهي، جتي هر قسم جا پنکا تيار ڪيا ويندا آهن. ان کانسواءِ ڊيزرٽ ڪولر خالص پاڪستاني صنعت آهي. برقي هٿراڌو شين جي وڏي مارڪيٽ ڪراچيءَ ۾ آهي. ان کان سواءِ [[سنڌ]] جي سڀني شهرن، پنجاب ۽ [[بلوچستان]] ۾ پڻ مارڪيٽون آهن. ڊيزرٽ ڪولر جا ڪارخانا [[ڪراچي]]، [[لاهور،]] [[گجرات]] ۽ [[گجرانوالا]] ۾ آهن.
بجليءَ جي بلبن ۽ ٽيوب لائيٽن ۾ پنج واٽ کان ويندي 1500 واٽ جا بلب، ٻن فوٽن ۽ چئن فوٽن جون ٽيوب لائيٽون، وڌيڪ روشنيءَ ۽ طاقت جا مرڪيوري بلب ۽ گاڏين ۾ استعمال ٿيندڙ گهٽ وولٽيج جا بلب شامل آهن.
پاڪستان ۾ ننڍا ۽ وڏا ٽرانسفارمر ٺاهڻ جا اَٺ ڪارخانا آهن. ان کان سواءِ پاڪستان ۾ پلاسٽڪ مان ٺهندڙ برقي شيون، جن کي بيڪرلائيٽ چيو ويندو آهي، به تيار ٿينديون آهن. بجليءَ جو موٽرون ۽ واشنگ مشينون ٺاهڻ جا به ڪيترائي ڪارخانا پاڪستان ۾ ڪم ڪري رهيا آهن.
اڄ جي جديد دؤر ۾ [[بجلي]] رڳو گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ نه، پر سڄي گهر کي هلائڻ جي ذميداري کڻي چڪي آهي. بجليءَ جي شين، اڄ ”گهر“ جو تصور ئي بدلائي ڇڏيو آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=اليڪٽرانڪس : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |access-date=2015-09-21 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015408/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ۽ ترقي ==
{{See also|برقياتي انجنيئرنگ جي تاريخ|برقياتي ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي وقتوار فهرست}}
[[File:Audion receiver.jpg|thumb|1914ع ۾ [[لي ڊي فاريسٽ]] پاران تيار ڪيل ابتدائي [[آڊيوئن]] ريڊيو رسيورن مان هڪ]]

[[ڪارل فرڊيننڊ براون]] 1874ع ۾ [[ڪرسٽل ڊٽيڪٽر]]، جيڪو پهريون [[سيمي ڪنڊڪٽر]] اوزار هو، تيار ڪيو. ان کان پوءِ 1897ع ۾ [[جوزف جان ٿامسن]] [[اليڪٽران]] جي سڃاڻپ ڪئي. بعد ۾ [[ويڪيوم ٽيوب]] جي ايجاد، جيڪا ننڍن [[برقي سگنل]]ن کي [[ايمپلي فائر|وڌائي]] ۽ [[ريڪٽيفائر|سڌو]] ڪري سگهندي هئي، برقيات ۽ اليڪٽران جي دور جي شروعات ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.uni-marburg.de/de/uniarchiv/unijournal/urvater-der-kommunikationsgesellschaft.pdf |title=Urvater der Kommunikationsgesellschaft: Ferdinand Braun – Student und Professor in Marburg – kam vor 150 Jahren zur Welt |language=de |trans-title=Forefather of the communications society: Ferdinand Braun – student and professor in Marburg – was born 150 years ago |publisher=[[Philipps-Universität Marburg]] |date=2007-12-17 |access-date=2025-09-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|title=This Month in Physics History - October 1897: The Discovery of the Electron |website= American Physical Society |access-date=2018-09-19|archive-date=19 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919171705/https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[امبروز فليمنگ]] [[ڊائيوڊ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] [[ٽرائيوڊ]] ايجاد ڪيا، جنهن سان [[ريڊيو سگنل]] جهڙن ڪمزور برقي وولٽيجن جي سڃاڻپ ممڪن ٿي.

[[ويڪيوم ٽيوب]] (ٿرمائيو نڪ والوز) پهريان سرگرم [[برقي جزو|برقي جزا]] هئا، جيڪي انفرادي [[اليڪٽران]]ن جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪري [[برقي رو]] تي ضابطو آڻيندا هئا. انهن ذريعي رو جي واڌ ۽ سڌاري ممڪن ٿي، جنهن سان [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊار]]، ڊگهي فاصلي واري ٽيليفوني ۽ ٻين ڪيترين ئي ٽيڪنالاجين جي ترقي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Guarnieri|first=M.|date=2012|title=The age of vacuum tubes: Early devices and the rise of radio communications|journal=IEEE Ind. Electron. Mag.|volume=6|issue=1|pages=41–43|doi=10.1109/MIE.2012.2182822|bibcode=2012IIEM....6a..41G |s2cid=23351454}}&lt;/ref&gt; 1920ع واري ڏهاڪي تائين تجارتي ريڊيو نشريات ۽ [[ڏورسنچار]] عام ٿي ويا، جڏهن ته برقي ايمپلي فائر ڊگهي فاصلي واري [[ٽيليفوني]] ۽ موسيقي جي رڪارڊنگ ۾ استعمال ٿيڻ لڳا.

اڳيون وڏو ٽيڪنالاجي قدم ڪيترن ڏهاڪن بعد آيو، جڏهن 1947ع ۾ [[جان بارڊين]] ۽ [[والٽر هاوسر بريٽن]] بيل ليبارٽريز ۾ پهريون ڪم ڪندڙ [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=1947: Invention of the Point-Contact Transistor |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=10 August 2019 |archive-date=30 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930151529/https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به 1980ع جي وچ ڌاري تائين [[مائڪرو ويو]]، وڏي طاقت واري ٽرانسميشن ۽ [[ٽيليويزن]] رسيورن ۾ ويڪيوم ٽيوب اهم حيثيت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Okamura1994&quot;&gt;{{cite book|author=Sōgo Okamura|title=History of Electron Tubes|url=https://books.google.com/books?id=VHFyngmO95YC&amp;pg=PR4|access-date=5 December 2012|year=1994|publisher=IOS Press|isbn=978-9051991451|page=5}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ [[سالڊ اسٽيٽ برقيات]] تقريباً مڪمل طور تي ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ والاري ورتي، جيتوڻيڪ اهي اڄ به ڪجهه خاص استعمالن، جهڙوڪ اعليٰ طاقت وارن آر ايف ايمپلي فائرن، [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]ن، خاص آڊيو اوزارن، [[گٽار ايمپلي فائر]]ن ۽ ڪجهه [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] اوزارن ۾ استعمال ٿين ٿيون.

اپريل 1955ع ۾ [[آءِ بي ايم 608]] پهريون [[آءِ بي ايم]] پيداوار هو، جنهن ۾ ويڪيوم ٽيوب کان سواءِ مڪمل طور [[ٽرانزسٽر]] سرڪٽ استعمال ڪيا ويا، ۽ اهو پهريون مڪمل ٽرانزسٽر تي ٻڌل تجارتي [[ڳڻپيوڪر]] سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Bashe |first= Charles J. |title=IBM's Early Computers |publisher=MIT |year=1986 |page=386 |isbn=978-0262022255}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pugh |first1=Emerson W. |last2=Johnson |first2=Lyle R. |last3=Palmer |first3=John H. |year=1991 |title=IBM's 360 and early 370 systems |publisher=MIT Press |isbn=978-0262161237 |page=34}}&lt;/ref&gt; هن مشين ۾ 3,000 کان وڌيڪ [[جرمينيم]] ٽرانزسٽر لڳل هئا. [[ٿامس جي. واٽسن جونيئر]] حڪم ڏنو ته مستقبل جون سڀئي آءِ بي ايم شيون ٽرانزسٽرن تي ٻڌل هونديون. نتيجي ۾ ڪمپيوٽرن جي [[لاجڪ گيٽ]]ن ۽ ٻاهرين اوزارن ۾ تقريباً مڪمل طور ٽرانزسٽر استعمال ٿيڻ لڳا. بهرحال، شروعاتي [[جنڪشن ٽرانزسٽر]] نسبتاً وڏا ۽ وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ ۾ ڏکيا هئا، جنهن ڪري انهن جو استعمال محدود رهيو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;&gt;{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |isbn=978-0470508923 |page=168}}&lt;/ref&gt;

[[MOSFET]] کي 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ بيل ليبارٽريز ۾ ايجاد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |volume=104 |issue=9 |page=547 |doi=10.1149/1.2428650}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kahng |first=Dawon |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |publisher=World Scientific |date=1991 |pages=583–596}}&lt;/ref&gt; اهو پهريون واقعي ننڍو ٽرانزسٽر هو، جنهن کي آساني سان ننڍو ڪري وڏي پيماني تي تيار ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;/&gt; ان جي فائدن ۾ اعليٰ پيماني تي ننڍو ڪرڻ جي صلاحيت، گهٽ قيمت، گهٽ بجلي خرچ ۽ وڌيڪ ڪثافت شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-digital&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |work=EETimes |date=12 December 2018}}&lt;/ref&gt; هن ايجاد [[برقيات جي صنعت]] ۾ انقلاب آندو ۽ اڄ اهو دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ برقي اوزار آهي.&lt;ref name=&quot;Chan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grant&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-transistor&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Golio&quot;/&gt;

سرڪٽن جي پيچيدگي وڌڻ سان انهن جي جسامت هڪ وڏو مسئلو بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;The History of the Integrated Circuit&quot;/&gt; وڏن جزن سبب انهن کي ڳنڍيندڙ تارون به ڊگهيون ٿينديون هيون، جنهن سان برقي سگنلن کي سرڪٽ مان گذرڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو هو ۽ ڪمپيوٽر جي رفتار گهٽجي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;The History of the Integrated Circuit&quot;/&gt; [[جئڪ ڪلبي]] ۽ [[رابرٽ نوئس]] جي [[مربوط سرڪٽ]] (Integrated Circuit) جي ايجاد هن مسئلي جو حل پيش ڪيو، جنهن ۾ سڀئي جزا هڪ ئي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] بلاڪ تي تيار ڪيا ويا. ان سان سرڪٽ وڌيڪ ننڍا ۽ پيداوار خودڪار ٿي وئي. انهيءَ ترقي سان [[سلڪون]] جي هڪڙي ڪرسٽل ويفر تي سڀئي جزا گڏ ڪرڻ جو تصور پيدا ٿيو، جنهن مان 1960ع جي شروعات ۾ [[ننڍي پيماني واري انضمام]] (SSI)، پوءِ 1960ع جي آخر ۾ [[وچولي پيماني واري انضمام]] (MSI)، ۽ بعد ۾ [[تمام وڏي پيماني واري انضمام]] (VLSI) وجود ۾ آيا. 2008ع تائين اربين ٽرانزسٽرن وارا پروسيسر تجارتي طور تي دستياب ٿي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Intel to deliver first computer chip with two billion transistors |url=https://www.smh.com.au/technology/intel-to-deliver-first-computer-chip-with-two-billion-transistors-20080205-1q88.html |website=The Sydney Morning Herald |date=5 February 2008}}&lt;/ref&gt;

==ذيلي شعبا==
{{div col|colwidth=20em}}
* [[اينالاگ اليڪٽرانڪس]]
* [[آڊيو اليڪٽرانڪس]]
* [[ايويئانڪس]]
* [[بايو اليڪٽرانڪس]]
* [[سرڪٽ ڊزائين]]
* [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس]]
* [[برقي جزا|اليڪٽرانڪ ڪمپونينٽس]]
* [[ايمبيڊڊ نظام]]
* [[مربوط سرڪٽ]]
* [[مائڪرو اليڪٽرانڪس]]
* [[ننينو اليڪٽرانڪس]]
* [[آپٽو اليڪثرانڪس]]
* [[پاور اليڪثرانڪس]]
* [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]]
* [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار|سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]
* [[سينسر]]
* [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]]
{{div col end}}

== حوالا ==

{{حوالا}}
{{حوالو}}

{{ڪچو}}</text>
      <sha1>a331q9aqidrieqbbdcpzh2tecfl1zad</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390049</id>
      <parentid>390048</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T02:20:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18226" sha1="js4heg2d8y39j3ir88r3xyua71lfw5i" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|طبعيات ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي هڪ شاخ}}


[[فائل:Arduino ftdi chip-1.jpg|thumb|right|upright=1.2|[[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] تي جديد [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] سان لڳايل برقي جزا، جن جي مٿئين حصي ۾ هڪ وڏو [[مربوط سرڪٽ]] پڻ موجود آهي.]]

'''برقيات''' يا '''اليڪٽرانڪس''' ('''Electronics''') [[طبعيات]] ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جو هڪ سائنسي ۽ انجنيئرنگي شعبو آهي، جيڪو [[اليڪٽران]]ن ۽ ٻين [[برقي چارج]] وارن ذرڙن کي استعمال ڪندڙ اوزارن جي جوڙجڪ، تياري ۽ آپريشن جي اصولن جو مطالعو ڪري ٿو. هي [[طبعيات]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=française |first=Académie |title=électronique {{!}} Dictionnaire de l'Académie française {{!}} 9e édition |url=http://www.dictionnaire-academie.fr/article/A9E0727 |access-date=2024-05-26 |website=www.dictionnaire-academie.fr |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-21 |title=Definition of ELECTRONICS |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/electronics |access-date=2024-05-26 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا [[فعال برقي جزو|فعال برقي جزن]] جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]] ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي مدد سان [[برقي رو]] جي وهڪري کي ڪنٽرول ۽ وڌائي ٿي، ۽ ان کي هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ڪري ٿي، جيئن [[متبادل رو]] (AC) کي [[سڌي رو]] (DC) ۾ يا [[تشبيهي سگنل]]ن کي [[عددي سگنل]]ن ۾ تبديل ڪرڻ.

برقي اوزارن جديد سماج جي ڪيترن ئي شعبن، جهڙوڪ [[ٽيلي ڪميونيڪشن]]، وندر، تعليم، صحت، صنعت ۽ سلامتي جي ترقي تي گهرو اثر وڌو آهي. برقيات جي ترقيءَ جو بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت آهي، جيڪا عالمي طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ وڌيڪ جديد برقي اوزار ۽ سرڪٽ تيار ڪندي رهي ٿي. [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت عالمي معيشت جي سڀ کان وڏي ۽ منافعي بخش صنعتن مان هڪ آهي، جنهن جي سالياني آمدني 2018ع ۾ 481 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ هئي. [[برقيات جي صنعت]] ۾ ٻيا به ڪيترائي شعبا شامل آهن، جيڪي برقي اوزارن ۽ نظامن تي دارومدار رکن ٿا، جهڙوڪ [[اي-واپار]]،{{cn|date=May 2025|reason=اي-واپار برقي اوزارن جي پيداوار وارو شعبو نه، پر پرچون واپار آهي. هن دعويٰ جو ماخذ ڪهڙو آهي؟}} جنهن 2017ع دوران آن لائين وڪرو ذريعي 29 ٽرلين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ واپار ڪيو.
```

هٿرادو برقي شين ۾ [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]] ريفريجريٽر، استري، پنکا، ايئرڪنڊيشنر، واشنگ مشينون، برقي چُلها، ڪٽليون، جوسر، بلينڊر ۽ ٽوسٽر وغيره اچي وڃن ٿا.
برقي شين کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. هڪڙيون ڳريون برقي شيون ۽ ٻيون هلڪيون برقي هٿرادو شيون. ڳرين برقي شين ۾ اليڪٽريڪل ڪمپليڪس، ٽرانسفارمر ۽ بجليءَ جا ٻيا وڏا سامان اچن ٿا. هلڪين برقي شين ۾ بجليءَ جون موٽرون، پنکا، واشنگ مشينون، فرج ۽ ننڍا ٽرانسفارمر وغيره شامل آهن. بجليءَ جون ڪيتريون هٿرادو شيون [[پاڪستان]] ۾ تيار ٿينديون آهن، جن ۾ موٽرون، پنکا، بلب، ٽيوب لائيٽون، ڪيبل تارون، واٽر ڪولر، وولٽيج ريگيوليٽر، اسيبلائيزر، استريون، هيٽر، ٽيبل لئمپ، بَزر، گهنٽيون، ٽوسٽر ساڪيٽ، پلگ، هولڊر ۽ سئچ وغيره کان سواءِ وڏين برقي شين جا ننڍڙا ننڍڙا پرزا ۽ [[اوزار]] شامل آهن.
پاڪستان ۾ بجليءَ جون تارون ۽ ڪيبل بنائڻ جا ڪيترائي ڪارخانا آهن. گجرات ۾ پنکن جي صنعت آهي، جتي هر قسم جا پنکا تيار ڪيا ويندا آهن. ان کانسواءِ ڊيزرٽ ڪولر خالص پاڪستاني صنعت آهي. برقي هٿراڌو شين جي وڏي مارڪيٽ ڪراچيءَ ۾ آهي. ان کان سواءِ [[سنڌ]] جي سڀني شهرن، پنجاب ۽ [[بلوچستان]] ۾ پڻ مارڪيٽون آهن. ڊيزرٽ ڪولر جا ڪارخانا [[ڪراچي]]، [[لاهور،]] [[گجرات]] ۽ [[گجرانوالا]] ۾ آهن.
بجليءَ جي بلبن ۽ ٽيوب لائيٽن ۾ پنج واٽ کان ويندي 1500 واٽ جا بلب، ٻن فوٽن ۽ چئن فوٽن جون ٽيوب لائيٽون، وڌيڪ روشنيءَ ۽ طاقت جا مرڪيوري بلب ۽ گاڏين ۾ استعمال ٿيندڙ گهٽ وولٽيج جا بلب شامل آهن.
پاڪستان ۾ ننڍا ۽ وڏا ٽرانسفارمر ٺاهڻ جا اَٺ ڪارخانا آهن. ان کان سواءِ پاڪستان ۾ پلاسٽڪ مان ٺهندڙ برقي شيون، جن کي بيڪرلائيٽ چيو ويندو آهي، به تيار ٿينديون آهن. بجليءَ جو موٽرون ۽ واشنگ مشينون ٺاهڻ جا به ڪيترائي ڪارخانا پاڪستان ۾ ڪم ڪري رهيا آهن.
اڄ جي جديد دؤر ۾ [[بجلي]] رڳو گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ نه، پر سڄي گهر کي هلائڻ جي ذميداري کڻي چڪي آهي. بجليءَ جي شين، اڄ ”گهر“ جو تصور ئي بدلائي ڇڏيو آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=اليڪٽرانڪس : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |access-date=2015-09-21 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015408/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ۽ ترقي ==
{{See also|برقياتي انجنيئرنگ جي تاريخ|برقياتي ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي وقتوار فهرست}}
[[File:Audion receiver.jpg|thumb|1914ع ۾ [[لي ڊي فاريسٽ]] پاران تيار ڪيل ابتدائي [[آڊيوئن]] ريڊيو رسيورن مان هڪ]]

[[ڪارل فرڊيننڊ براون]] 1874ع ۾ [[ڪرسٽل ڊٽيڪٽر]]، جيڪو پهريون [[سيمي ڪنڊڪٽر]] اوزار هو، تيار ڪيو. ان کان پوءِ 1897ع ۾ [[جوزف جان ٿامسن]] [[اليڪٽران]] جي سڃاڻپ ڪئي. بعد ۾ [[ويڪيوم ٽيوب]] جي ايجاد، جيڪا ننڍن [[برقي سگنل]]ن کي [[ايمپلي فائر|وڌائي]] ۽ [[ريڪٽيفائر|سڌو]] ڪري سگهندي هئي، برقيات ۽ اليڪٽران جي دور جي شروعات ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.uni-marburg.de/de/uniarchiv/unijournal/urvater-der-kommunikationsgesellschaft.pdf |title=Urvater der Kommunikationsgesellschaft: Ferdinand Braun – Student und Professor in Marburg – kam vor 150 Jahren zur Welt |language=de |trans-title=Forefather of the communications society: Ferdinand Braun – student and professor in Marburg – was born 150 years ago |publisher=[[Philipps-Universität Marburg]] |date=2007-12-17 |access-date=2025-09-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|title=This Month in Physics History - October 1897: The Discovery of the Electron |website= American Physical Society |access-date=2018-09-19|archive-date=19 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919171705/https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[امبروز فليمنگ]] [[ڊائيوڊ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] [[ٽرائيوڊ]] ايجاد ڪيا، جنهن سان [[ريڊيو سگنل]] جهڙن ڪمزور برقي وولٽيجن جي سڃاڻپ ممڪن ٿي.

[[ويڪيوم ٽيوب]] (ٿرمائيو نڪ والوز) پهريان سرگرم [[برقي جزو|برقي جزا]] هئا، جيڪي انفرادي [[اليڪٽران]]ن جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪري [[برقي رو]] تي ضابطو آڻيندا هئا. انهن ذريعي رو جي واڌ ۽ سڌاري ممڪن ٿي، جنهن سان [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊار]]، ڊگهي فاصلي واري ٽيليفوني ۽ ٻين ڪيترين ئي ٽيڪنالاجين جي ترقي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Guarnieri|first=M.|date=2012|title=The age of vacuum tubes: Early devices and the rise of radio communications|journal=IEEE Ind. Electron. Mag.|volume=6|issue=1|pages=41–43|doi=10.1109/MIE.2012.2182822|bibcode=2012IIEM....6a..41G |s2cid=23351454}}&lt;/ref&gt; 1920ع واري ڏهاڪي تائين تجارتي ريڊيو نشريات ۽ [[ڏورسنچار]] عام ٿي ويا، جڏهن ته برقي ايمپلي فائر ڊگهي فاصلي واري [[ٽيليفوني]] ۽ موسيقي جي رڪارڊنگ ۾ استعمال ٿيڻ لڳا.

اڳيون وڏو ٽيڪنالاجي قدم ڪيترن ڏهاڪن بعد آيو، جڏهن 1947ع ۾ [[جان بارڊين]] ۽ [[والٽر هاوسر بريٽن]] بيل ليبارٽريز ۾ پهريون ڪم ڪندڙ [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=1947: Invention of the Point-Contact Transistor |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=10 August 2019 |archive-date=30 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930151529/https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به 1980ع جي وچ ڌاري تائين [[مائڪرو ويو]]، وڏي طاقت واري ٽرانسميشن ۽ [[ٽيليويزن]] رسيورن ۾ ويڪيوم ٽيوب اهم حيثيت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Okamura1994&quot;&gt;{{cite book|author=Sōgo Okamura|title=History of Electron Tubes|url=https://books.google.com/books?id=VHFyngmO95YC&amp;pg=PR4|access-date=5 December 2012|year=1994|publisher=IOS Press|isbn=978-9051991451|page=5}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ [[سالڊ اسٽيٽ برقيات]] تقريباً مڪمل طور تي ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ والاري ورتي، جيتوڻيڪ اهي اڄ به ڪجهه خاص استعمالن، جهڙوڪ اعليٰ طاقت وارن آر ايف ايمپلي فائرن، [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]ن، خاص آڊيو اوزارن، [[گٽار ايمپلي فائر]]ن ۽ ڪجهه [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] اوزارن ۾ استعمال ٿين ٿيون.

اپريل 1955ع ۾ [[آءِ بي ايم 608]] پهريون [[آءِ بي ايم]] پيداوار هو، جنهن ۾ ويڪيوم ٽيوب کان سواءِ مڪمل طور [[ٽرانزسٽر]] سرڪٽ استعمال ڪيا ويا، ۽ اهو پهريون مڪمل ٽرانزسٽر تي ٻڌل تجارتي [[ڳڻپيوڪر]] سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Bashe |first= Charles J. |title=IBM's Early Computers |publisher=MIT |year=1986 |page=386 |isbn=978-0262022255}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pugh |first1=Emerson W. |last2=Johnson |first2=Lyle R. |last3=Palmer |first3=John H. |year=1991 |title=IBM's 360 and early 370 systems |publisher=MIT Press |isbn=978-0262161237 |page=34}}&lt;/ref&gt; هن مشين ۾ 3,000 کان وڌيڪ [[جرمينيم]] ٽرانزسٽر لڳل هئا. [[ٿامس جي. واٽسن جونيئر]] حڪم ڏنو ته مستقبل جون سڀئي آءِ بي ايم شيون ٽرانزسٽرن تي ٻڌل هونديون. نتيجي ۾ ڪمپيوٽرن جي [[لاجڪ گيٽ]]ن ۽ ٻاهرين اوزارن ۾ تقريباً مڪمل طور ٽرانزسٽر استعمال ٿيڻ لڳا. بهرحال، شروعاتي [[جنڪشن ٽرانزسٽر]] نسبتاً وڏا ۽ وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ ۾ ڏکيا هئا، جنهن ڪري انهن جو استعمال محدود رهيو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;&gt;{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |isbn=978-0470508923 |page=168}}&lt;/ref&gt;

[[MOSFET]] کي 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ بيل ليبارٽريز ۾ ايجاد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |volume=104 |issue=9 |page=547 |doi=10.1149/1.2428650}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kahng |first=Dawon |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |publisher=World Scientific |date=1991 |pages=583–596}}&lt;/ref&gt; اهو پهريون واقعي ننڍو ٽرانزسٽر هو، جنهن کي آساني سان ننڍو ڪري وڏي پيماني تي تيار ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;/&gt; ان جي فائدن ۾ اعليٰ پيماني تي ننڍو ڪرڻ جي صلاحيت، گهٽ قيمت، گهٽ بجلي خرچ ۽ وڌيڪ ڪثافت شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-digital&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |work=EETimes |date=12 December 2018}}&lt;/ref&gt; هن ايجاد [[برقيات جي صنعت]] ۾ انقلاب آندو ۽ اڄ اهو دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ برقي اوزار آهي.&lt;ref name=&quot;Chan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grant&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-transistor&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Golio&quot;/&gt;

سرڪٽن جي پيچيدگي وڌڻ سان انهن جي جسامت هڪ وڏو مسئلو بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;The History of the Integrated Circuit&quot;/&gt; وڏن جزن سبب انهن کي ڳنڍيندڙ تارون به ڊگهيون ٿينديون هيون، جنهن سان برقي سگنلن کي سرڪٽ مان گذرڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو هو ۽ ڪمپيوٽر جي رفتار گهٽجي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;The History of the Integrated Circuit&quot;/&gt; [[جئڪ ڪلبي]] ۽ [[رابرٽ نوئس]] جي [[مربوط سرڪٽ]] (Integrated Circuit) جي ايجاد هن مسئلي جو حل پيش ڪيو، جنهن ۾ سڀئي جزا هڪ ئي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] بلاڪ تي تيار ڪيا ويا. ان سان سرڪٽ وڌيڪ ننڍا ۽ پيداوار خودڪار ٿي وئي. انهيءَ ترقي سان [[سلڪون]] جي هڪڙي ڪرسٽل ويفر تي سڀئي جزا گڏ ڪرڻ جو تصور پيدا ٿيو، جنهن مان 1960ع جي شروعات ۾ [[ننڍي پيماني واري انضمام]] (SSI)، پوءِ 1960ع جي آخر ۾ [[وچولي پيماني واري انضمام]] (MSI)، ۽ بعد ۾ [[تمام وڏي پيماني واري انضمام]] (VLSI) وجود ۾ آيا. 2008ع تائين اربين ٽرانزسٽرن وارا پروسيسر تجارتي طور تي دستياب ٿي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Intel to deliver first computer chip with two billion transistors |url=https://www.smh.com.au/technology/intel-to-deliver-first-computer-chip-with-two-billion-transistors-20080205-1q88.html |website=The Sydney Morning Herald |date=5 February 2008}}&lt;/ref&gt;

==ذيلي شعبا==
{{div col|colwidth=20em}}
* [[اينالاگ اليڪٽرانڪس]]
* [[آڊيو اليڪٽرانڪس]]
* [[ايويئانڪس]]
* [[بايو اليڪٽرانڪس]]
* [[سرڪٽ ڊزائين]]
* [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس]]
* [[برقي جزا|اليڪٽرانڪ ڪمپونينٽس]]
* [[ايمبيڊڊ نظام]]
* [[مربوط سرڪٽ]]
* [[مائڪرو اليڪٽرانڪس]]
* [[ننينو اليڪٽرانڪس]]
* [[آپٽو اليڪثرانڪس]]
* [[پاور اليڪثرانڪس]]
* [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]]
* [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار|سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]
* [[سينسر]]
* [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]]
{{div col end}}

== اوزار ۽ جزا {{anchor|Devices|Components}} ==
{{main|برقي جزو}}

[[فائل:Componentes.JPG|thumb|مختلف برقي جزا]]

[[برقي جزو]] اهڙو هر جزو آهي، جيڪو '''برقي نظام''' يا '''برقي اوزار''' ۾ سرگرم (ايڪٽو) يا غير سرگرم (پيسو) هجي. جزن کي عام طور تي [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (PCB) تي سولڊر ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن سان هڪ خاص ڪم سرانجام ڏيندڙ برقي سرڪٽ تيار ٿيندو آهي. جزا الڳ الڳ به استعمال ٿي سگهن ٿا يا وڌيڪ پيچيده صورت ۾ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي شڪل ۾ به پيڪيج ڪيا ويندا آهن. غير سرگرم برقي جزن ۾ [[ڪيپيسٽر]]، [[انڊڪٽر]] ۽ [[مزاحم]] شامل آهن، جڏهن ته سرگرم جزن ۾ [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]، [[ٽرانزسٽر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] شامل آهن، جيڪي اليڪٽران جي سطح تي برقي رو جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Power Electronics and Variable Frequency Drives: Technology and Applications |publisher=Wiley Online Library|doi=10.1002/9780470547113|year=1996|isbn=978-0470547113|s2cid=107126716|editor1-last=Bose|editor1-first=Bimal K}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==

{{حوالا}}
{{حوالو}}

{{ڪچو}}</text>
      <sha1>js4heg2d8y39j3ir88r3xyua71lfw5i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390050</id>
      <parentid>390049</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T02:21:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24315" sha1="g83km91t6jmh41jr48db3jopt0zgjml" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|طبعيات ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي هڪ شاخ}}


[[فائل:Arduino ftdi chip-1.jpg|thumb|right|upright=1.2|[[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] تي جديد [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] سان لڳايل برقي جزا، جن جي مٿئين حصي ۾ هڪ وڏو [[مربوط سرڪٽ]] پڻ موجود آهي.]]

'''برقيات''' يا '''اليڪٽرانڪس''' ('''Electronics''') [[طبعيات]] ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جو هڪ سائنسي ۽ انجنيئرنگي شعبو آهي، جيڪو [[اليڪٽران]]ن ۽ ٻين [[برقي چارج]] وارن ذرڙن کي استعمال ڪندڙ اوزارن جي جوڙجڪ، تياري ۽ آپريشن جي اصولن جو مطالعو ڪري ٿو. هي [[طبعيات]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=française |first=Académie |title=électronique {{!}} Dictionnaire de l'Académie française {{!}} 9e édition |url=http://www.dictionnaire-academie.fr/article/A9E0727 |access-date=2024-05-26 |website=www.dictionnaire-academie.fr |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-21 |title=Definition of ELECTRONICS |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/electronics |access-date=2024-05-26 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا [[فعال برقي جزو|فعال برقي جزن]] جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]] ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي مدد سان [[برقي رو]] جي وهڪري کي ڪنٽرول ۽ وڌائي ٿي، ۽ ان کي هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ڪري ٿي، جيئن [[متبادل رو]] (AC) کي [[سڌي رو]] (DC) ۾ يا [[تشبيهي سگنل]]ن کي [[عددي سگنل]]ن ۾ تبديل ڪرڻ.

برقي اوزارن جديد سماج جي ڪيترن ئي شعبن، جهڙوڪ [[ٽيلي ڪميونيڪشن]]، وندر، تعليم، صحت، صنعت ۽ سلامتي جي ترقي تي گهرو اثر وڌو آهي. برقيات جي ترقيءَ جو بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت آهي، جيڪا عالمي طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ وڌيڪ جديد برقي اوزار ۽ سرڪٽ تيار ڪندي رهي ٿي. [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت عالمي معيشت جي سڀ کان وڏي ۽ منافعي بخش صنعتن مان هڪ آهي، جنهن جي سالياني آمدني 2018ع ۾ 481 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ هئي. [[برقيات جي صنعت]] ۾ ٻيا به ڪيترائي شعبا شامل آهن، جيڪي برقي اوزارن ۽ نظامن تي دارومدار رکن ٿا، جهڙوڪ [[اي-واپار]]،{{cn|date=May 2025|reason=اي-واپار برقي اوزارن جي پيداوار وارو شعبو نه، پر پرچون واپار آهي. هن دعويٰ جو ماخذ ڪهڙو آهي؟}} جنهن 2017ع دوران آن لائين وڪرو ذريعي 29 ٽرلين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ واپار ڪيو.
```

هٿرادو برقي شين ۾ [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]] ريفريجريٽر، استري، پنکا، ايئرڪنڊيشنر، واشنگ مشينون، برقي چُلها، ڪٽليون، جوسر، بلينڊر ۽ ٽوسٽر وغيره اچي وڃن ٿا.
برقي شين کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. هڪڙيون ڳريون برقي شيون ۽ ٻيون هلڪيون برقي هٿرادو شيون. ڳرين برقي شين ۾ اليڪٽريڪل ڪمپليڪس، ٽرانسفارمر ۽ بجليءَ جا ٻيا وڏا سامان اچن ٿا. هلڪين برقي شين ۾ بجليءَ جون موٽرون، پنکا، واشنگ مشينون، فرج ۽ ننڍا ٽرانسفارمر وغيره شامل آهن. بجليءَ جون ڪيتريون هٿرادو شيون [[پاڪستان]] ۾ تيار ٿينديون آهن، جن ۾ موٽرون، پنکا، بلب، ٽيوب لائيٽون، ڪيبل تارون، واٽر ڪولر، وولٽيج ريگيوليٽر، اسيبلائيزر، استريون، هيٽر، ٽيبل لئمپ، بَزر، گهنٽيون، ٽوسٽر ساڪيٽ، پلگ، هولڊر ۽ سئچ وغيره کان سواءِ وڏين برقي شين جا ننڍڙا ننڍڙا پرزا ۽ [[اوزار]] شامل آهن.
پاڪستان ۾ بجليءَ جون تارون ۽ ڪيبل بنائڻ جا ڪيترائي ڪارخانا آهن. گجرات ۾ پنکن جي صنعت آهي، جتي هر قسم جا پنکا تيار ڪيا ويندا آهن. ان کانسواءِ ڊيزرٽ ڪولر خالص پاڪستاني صنعت آهي. برقي هٿراڌو شين جي وڏي مارڪيٽ ڪراچيءَ ۾ آهي. ان کان سواءِ [[سنڌ]] جي سڀني شهرن، پنجاب ۽ [[بلوچستان]] ۾ پڻ مارڪيٽون آهن. ڊيزرٽ ڪولر جا ڪارخانا [[ڪراچي]]، [[لاهور،]] [[گجرات]] ۽ [[گجرانوالا]] ۾ آهن.
بجليءَ جي بلبن ۽ ٽيوب لائيٽن ۾ پنج واٽ کان ويندي 1500 واٽ جا بلب، ٻن فوٽن ۽ چئن فوٽن جون ٽيوب لائيٽون، وڌيڪ روشنيءَ ۽ طاقت جا مرڪيوري بلب ۽ گاڏين ۾ استعمال ٿيندڙ گهٽ وولٽيج جا بلب شامل آهن.
پاڪستان ۾ ننڍا ۽ وڏا ٽرانسفارمر ٺاهڻ جا اَٺ ڪارخانا آهن. ان کان سواءِ پاڪستان ۾ پلاسٽڪ مان ٺهندڙ برقي شيون، جن کي بيڪرلائيٽ چيو ويندو آهي، به تيار ٿينديون آهن. بجليءَ جو موٽرون ۽ واشنگ مشينون ٺاهڻ جا به ڪيترائي ڪارخانا پاڪستان ۾ ڪم ڪري رهيا آهن.
اڄ جي جديد دؤر ۾ [[بجلي]] رڳو گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ نه، پر سڄي گهر کي هلائڻ جي ذميداري کڻي چڪي آهي. بجليءَ جي شين، اڄ ”گهر“ جو تصور ئي بدلائي ڇڏيو آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=اليڪٽرانڪس : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |access-date=2015-09-21 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015408/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ۽ ترقي ==
{{See also|برقياتي انجنيئرنگ جي تاريخ|برقياتي ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي وقتوار فهرست}}
[[File:Audion receiver.jpg|thumb|1914ع ۾ [[لي ڊي فاريسٽ]] پاران تيار ڪيل ابتدائي [[آڊيوئن]] ريڊيو رسيورن مان هڪ]]

[[ڪارل فرڊيننڊ براون]] 1874ع ۾ [[ڪرسٽل ڊٽيڪٽر]]، جيڪو پهريون [[سيمي ڪنڊڪٽر]] اوزار هو، تيار ڪيو. ان کان پوءِ 1897ع ۾ [[جوزف جان ٿامسن]] [[اليڪٽران]] جي سڃاڻپ ڪئي. بعد ۾ [[ويڪيوم ٽيوب]] جي ايجاد، جيڪا ننڍن [[برقي سگنل]]ن کي [[ايمپلي فائر|وڌائي]] ۽ [[ريڪٽيفائر|سڌو]] ڪري سگهندي هئي، برقيات ۽ اليڪٽران جي دور جي شروعات ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.uni-marburg.de/de/uniarchiv/unijournal/urvater-der-kommunikationsgesellschaft.pdf |title=Urvater der Kommunikationsgesellschaft: Ferdinand Braun – Student und Professor in Marburg – kam vor 150 Jahren zur Welt |language=de |trans-title=Forefather of the communications society: Ferdinand Braun – student and professor in Marburg – was born 150 years ago |publisher=[[Philipps-Universität Marburg]] |date=2007-12-17 |access-date=2025-09-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|title=This Month in Physics History - October 1897: The Discovery of the Electron |website= American Physical Society |access-date=2018-09-19|archive-date=19 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919171705/https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[امبروز فليمنگ]] [[ڊائيوڊ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] [[ٽرائيوڊ]] ايجاد ڪيا، جنهن سان [[ريڊيو سگنل]] جهڙن ڪمزور برقي وولٽيجن جي سڃاڻپ ممڪن ٿي.

[[ويڪيوم ٽيوب]] (ٿرمائيو نڪ والوز) پهريان سرگرم [[برقي جزو|برقي جزا]] هئا، جيڪي انفرادي [[اليڪٽران]]ن جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪري [[برقي رو]] تي ضابطو آڻيندا هئا. انهن ذريعي رو جي واڌ ۽ سڌاري ممڪن ٿي، جنهن سان [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊار]]، ڊگهي فاصلي واري ٽيليفوني ۽ ٻين ڪيترين ئي ٽيڪنالاجين جي ترقي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Guarnieri|first=M.|date=2012|title=The age of vacuum tubes: Early devices and the rise of radio communications|journal=IEEE Ind. Electron. Mag.|volume=6|issue=1|pages=41–43|doi=10.1109/MIE.2012.2182822|bibcode=2012IIEM....6a..41G |s2cid=23351454}}&lt;/ref&gt; 1920ع واري ڏهاڪي تائين تجارتي ريڊيو نشريات ۽ [[ڏورسنچار]] عام ٿي ويا، جڏهن ته برقي ايمپلي فائر ڊگهي فاصلي واري [[ٽيليفوني]] ۽ موسيقي جي رڪارڊنگ ۾ استعمال ٿيڻ لڳا.

اڳيون وڏو ٽيڪنالاجي قدم ڪيترن ڏهاڪن بعد آيو، جڏهن 1947ع ۾ [[جان بارڊين]] ۽ [[والٽر هاوسر بريٽن]] بيل ليبارٽريز ۾ پهريون ڪم ڪندڙ [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=1947: Invention of the Point-Contact Transistor |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=10 August 2019 |archive-date=30 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930151529/https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به 1980ع جي وچ ڌاري تائين [[مائڪرو ويو]]، وڏي طاقت واري ٽرانسميشن ۽ [[ٽيليويزن]] رسيورن ۾ ويڪيوم ٽيوب اهم حيثيت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Okamura1994&quot;&gt;{{cite book|author=Sōgo Okamura|title=History of Electron Tubes|url=https://books.google.com/books?id=VHFyngmO95YC&amp;pg=PR4|access-date=5 December 2012|year=1994|publisher=IOS Press|isbn=978-9051991451|page=5}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ [[سالڊ اسٽيٽ برقيات]] تقريباً مڪمل طور تي ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ والاري ورتي، جيتوڻيڪ اهي اڄ به ڪجهه خاص استعمالن، جهڙوڪ اعليٰ طاقت وارن آر ايف ايمپلي فائرن، [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]ن، خاص آڊيو اوزارن، [[گٽار ايمپلي فائر]]ن ۽ ڪجهه [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] اوزارن ۾ استعمال ٿين ٿيون.

اپريل 1955ع ۾ [[آءِ بي ايم 608]] پهريون [[آءِ بي ايم]] پيداوار هو، جنهن ۾ ويڪيوم ٽيوب کان سواءِ مڪمل طور [[ٽرانزسٽر]] سرڪٽ استعمال ڪيا ويا، ۽ اهو پهريون مڪمل ٽرانزسٽر تي ٻڌل تجارتي [[ڳڻپيوڪر]] سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Bashe |first= Charles J. |title=IBM's Early Computers |publisher=MIT |year=1986 |page=386 |isbn=978-0262022255}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pugh |first1=Emerson W. |last2=Johnson |first2=Lyle R. |last3=Palmer |first3=John H. |year=1991 |title=IBM's 360 and early 370 systems |publisher=MIT Press |isbn=978-0262161237 |page=34}}&lt;/ref&gt; هن مشين ۾ 3,000 کان وڌيڪ [[جرمينيم]] ٽرانزسٽر لڳل هئا. [[ٿامس جي. واٽسن جونيئر]] حڪم ڏنو ته مستقبل جون سڀئي آءِ بي ايم شيون ٽرانزسٽرن تي ٻڌل هونديون. نتيجي ۾ ڪمپيوٽرن جي [[لاجڪ گيٽ]]ن ۽ ٻاهرين اوزارن ۾ تقريباً مڪمل طور ٽرانزسٽر استعمال ٿيڻ لڳا. بهرحال، شروعاتي [[جنڪشن ٽرانزسٽر]] نسبتاً وڏا ۽ وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ ۾ ڏکيا هئا، جنهن ڪري انهن جو استعمال محدود رهيو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;&gt;{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |isbn=978-0470508923 |page=168}}&lt;/ref&gt;

[[MOSFET]] کي 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ بيل ليبارٽريز ۾ ايجاد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |volume=104 |issue=9 |page=547 |doi=10.1149/1.2428650}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kahng |first=Dawon |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |publisher=World Scientific |date=1991 |pages=583–596}}&lt;/ref&gt; اهو پهريون واقعي ننڍو ٽرانزسٽر هو، جنهن کي آساني سان ننڍو ڪري وڏي پيماني تي تيار ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;/&gt; ان جي فائدن ۾ اعليٰ پيماني تي ننڍو ڪرڻ جي صلاحيت، گهٽ قيمت، گهٽ بجلي خرچ ۽ وڌيڪ ڪثافت شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-digital&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |work=EETimes |date=12 December 2018}}&lt;/ref&gt; هن ايجاد [[برقيات جي صنعت]] ۾ انقلاب آندو ۽ اڄ اهو دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ برقي اوزار آهي.&lt;ref name=&quot;Chan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grant&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-transistor&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Golio&quot;/&gt;

سرڪٽن جي پيچيدگي وڌڻ سان انهن جي جسامت هڪ وڏو مسئلو بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;The History of the Integrated Circuit&quot;/&gt; وڏن جزن سبب انهن کي ڳنڍيندڙ تارون به ڊگهيون ٿينديون هيون، جنهن سان برقي سگنلن کي سرڪٽ مان گذرڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو هو ۽ ڪمپيوٽر جي رفتار گهٽجي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;The History of the Integrated Circuit&quot;/&gt; [[جئڪ ڪلبي]] ۽ [[رابرٽ نوئس]] جي [[مربوط سرڪٽ]] (Integrated Circuit) جي ايجاد هن مسئلي جو حل پيش ڪيو، جنهن ۾ سڀئي جزا هڪ ئي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] بلاڪ تي تيار ڪيا ويا. ان سان سرڪٽ وڌيڪ ننڍا ۽ پيداوار خودڪار ٿي وئي. انهيءَ ترقي سان [[سلڪون]] جي هڪڙي ڪرسٽل ويفر تي سڀئي جزا گڏ ڪرڻ جو تصور پيدا ٿيو، جنهن مان 1960ع جي شروعات ۾ [[ننڍي پيماني واري انضمام]] (SSI)، پوءِ 1960ع جي آخر ۾ [[وچولي پيماني واري انضمام]] (MSI)، ۽ بعد ۾ [[تمام وڏي پيماني واري انضمام]] (VLSI) وجود ۾ آيا. 2008ع تائين اربين ٽرانزسٽرن وارا پروسيسر تجارتي طور تي دستياب ٿي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Intel to deliver first computer chip with two billion transistors |url=https://www.smh.com.au/technology/intel-to-deliver-first-computer-chip-with-two-billion-transistors-20080205-1q88.html |website=The Sydney Morning Herald |date=5 February 2008}}&lt;/ref&gt;

==ذيلي شعبا==
{{div col|colwidth=20em}}
* [[اينالاگ اليڪٽرانڪس]]
* [[آڊيو اليڪٽرانڪس]]
* [[ايويئانڪس]]
* [[بايو اليڪٽرانڪس]]
* [[سرڪٽ ڊزائين]]
* [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس]]
* [[برقي جزا|اليڪٽرانڪ ڪمپونينٽس]]
* [[ايمبيڊڊ نظام]]
* [[مربوط سرڪٽ]]
* [[مائڪرو اليڪٽرانڪس]]
* [[ننينو اليڪٽرانڪس]]
* [[آپٽو اليڪثرانڪس]]
* [[پاور اليڪثرانڪس]]
* [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]]
* [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار|سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]
* [[سينسر]]
* [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]]
{{div col end}}

== اوزار ۽ جزا {{anchor|Devices|Components}} ==
{{main|برقي جزو}}

[[فائل:Componentes.JPG|thumb|مختلف برقي جزا]]

[[برقي جزو]] اهڙو هر جزو آهي، جيڪو '''برقي نظام''' يا '''برقي اوزار''' ۾ سرگرم (ايڪٽو) يا غير سرگرم (پيسو) هجي. جزن کي عام طور تي [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (PCB) تي سولڊر ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن سان هڪ خاص ڪم سرانجام ڏيندڙ برقي سرڪٽ تيار ٿيندو آهي. جزا الڳ الڳ به استعمال ٿي سگهن ٿا يا وڌيڪ پيچيده صورت ۾ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي شڪل ۾ به پيڪيج ڪيا ويندا آهن. غير سرگرم برقي جزن ۾ [[ڪيپيسٽر]]، [[انڊڪٽر]] ۽ [[مزاحم]] شامل آهن، جڏهن ته سرگرم جزن ۾ [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]، [[ٽرانزسٽر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] شامل آهن، جيڪي اليڪٽران جي سطح تي برقي رو جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Power Electronics and Variable Frequency Drives: Technology and Applications |publisher=Wiley Online Library|doi=10.1002/9780470547113|year=1996|isbn=978-0470547113|s2cid=107126716|editor1-last=Bose|editor1-first=Bimal K}}&lt;/ref&gt;

== سرڪٽن جا قسم ==

برقي سرڪٽن جي ڪمن کي ٻن بنيادي گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: تشبيهي (Analog) ۽ عددي (Digital). ڪو خاص اوزار انهن مان ڪنهن هڪ قسم جي سرڪٽ تي مشتمل ٿي سگهي ٿو يا ٻنهي قسمن جي گڏيل استعمال تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو. جديد دور ۾ تشبيهي سرڪٽن جو استعمال گهٽجي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا ڪيترائي ڪم هاڻي عددي سرڪٽ سرانجام ڏئي رهيا آهن.

=== تشبيهي سرڪٽ ===
{{Main|تشبيهي برقيات}}

[[تشبيهي سرڪٽ]] سگنلن جي پروسيسنگ لاءِ لڳاتار وولٽيج يا برقي رو جي حد استعمال ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ عددي سرڪٽ الڳ الڳ (Discrete) سطحن تي ڪم ڪندا آهن. برقيات جي شروعاتي دور ۾ ريڊيو وصول ڪندڙن، ريڊيو موڪليندڙن ۽ ٻين ڪيترن ئي اوزارن ۾ تشبيهي سرڪٽ عام هئا. تشبيهي برقي ڪمپيوٽر لڳاتار متغيرن (Continuous variables) سان لاڳاپيل مسئلن جي حل لاءِ اهم هئا، جيستائين عددي پروسيسنگ وڌيڪ ترقي نه ڪئي.

سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي جي ترقي سان تشبيهي سرڪٽن جا ڪيترائي ڪم عددي سرڪٽن حوالي ٿي ويا، تنهنڪري مڪمل طور تشبيهي سرڪٽ هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا. اڄڪلهه گهڻا نظام گڏيل (Hybrid) انداز اختيار ڪن ٿا، جنهن ۾ اينالاگ سگنل وصول ڪرڻ لاءِ شروعاتي حصي ۾ تشبيهي سرڪٽ استعمال ٿين ٿا، جڏهن⁠تہ بعد ۾ [[مائڪروپروسيسر]] ذريعي عددي پروسيسنگ ڪئي ويندي آهي.

ڪڏهن ڪڏهن اهڙن سرڪٽن جي درجابندي مشڪل هوندي آهي، جن ۾ لڪيرِي (Linear) ۽ غير لڪيرِي (Non-linear) ٻنهي قسمن جا عنصر موجود هجن. مثال طور وولٽيج مقابلو ڪندڙ (Voltage Comparator) لڳاتار وولٽيج قبول ڪري ٿو، پر نتيجي ۾ رڳو ٻن مان هڪ سطح ڏيکاري ٿو، بلڪل عددي سرڪٽ وانگر. ساڳيءَ طرح، حد کان وڌيڪ هلندڙ ٽرانزسٽر ايمپلي فائر هڪ ڪنٽرول ٿيل [[سوئچ]] وانگر رويي اختيار ڪري سگهي ٿو، جنهن جي پيداوار بنيادي طور ٻن سطحن تي مشتمل هوندي آهي.

تشبيهي سرڪٽ اڄ به وڏي پيماني تي سگنلن جي واڌ ويجهه، جيئن وندر جي صنعت ۾، ۽ تشبيهي حساسن مان ايندڙ سگنلن جي تياري ۽ ترتيب ڏيڻ لاءِ، جهڙوڪ صنعتي ماپ ۽ ڪنٽرول نظامن ۾، استعمال ٿين ٿا.

=== عددي سرڪٽ ===
{{Main|عددي برقيات}}

عددي سرڪٽ اهڙا برقي سرڪٽ آهن، جيڪي مقرر ۽ الڳ وولٽيج سطحن تي ٻڌل هوندا آهن. اهي [[بولين الجبرا]] استعمال ڪندا آهن ۽ سڀني عددي ڪمپيوٽرن ۽ مائڪروپروسيسر تي ٻڌل اوزارن جو بنياد آهن. اهي سادن منطقي دروازن کان وٺي وڏن مربوط سرڪٽن تائين پکڙيل آهن، جن ۾ لکين منطقي دروازا شامل ٿي سگهن ٿا.

عددي سرڪٽ [[ٻٽو عددي نظام]] استعمال ڪن ٿا، جنهن ۾ ٻه وولٽيج سطحون ''0'' ۽ ''1'' منطقي حالت ظاهر ڪن ٿيون. عام طور تي منطقي ''0'' گهٽ وولٽيج (Low) ۽ منطقي ''1'' وڌيڪ وولٽيج (High) کي ظاهر ڪري ٿو، پر ڪجهه نظام ان جي ابتڙ تعريف به استعمال ڪن ٿا يا برقي رو تي ٻڌل هوندا آهن. ڪيترن ئي حالتن ۾ سرڪٽ جو ڊزائنر ضرورت موجب انهن تعريفن کي تبديل ڪري سگهي ٿو ته جيئن سرڪٽ جي جوڙجڪ آسان ٿي سگهي. تنهنڪري ''0'' ۽ ''1'' جي تعريف اختياري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brown |first1=Stephen |last2=Vranesic |first2=Zvonko |title=Fundamentals of Digital Logic|format=e-book |date=2008 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0077144227}}&lt;/ref&gt;

[[ٽن بنيادن وارو ڪمپيوٽر|ٽن بنيادن واري]] (Ternary) منطق، جنهن ۾ ٽي حالتون هونديون آهن، تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي ۽ ڪجهه نمونياتي ڪمپيوٽر تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن کي عملي طور وسيع قبوليت حاصل نه ٿي سگهي آهي.&lt;ref name=&quot;AoCP2&quot;&gt;{{cite book |last=Knuth |first=Donald |title=The Art of Computer Programming |volume=2: Seminumerical Algorithms |pages=190–192 |publisher=Addison-Wesley |edition=2nd |date=1980 |isbn=0201038226}}&lt;/ref&gt; عملي طور سڀئي [[ڪمپيوٽر]] ۽ [[عددي سگنل پروسيسر]] [[ٽرانزسٽر]]، جهڙوڪ [[MOSFET]]، تي ٻڌل [[عددي منطق]]ي سرڪٽ استعمال ڪندا آهن، جيڪي برقي منطقي دروازن ذريعي ٻٽي عددي حالتون پيدا ڪن ٿا.

[[فائل:Logic-gates-circuits.png|thumb|عددي برقيات ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ ڪجهه منطقي دروازا]]

* [[منطقي دروازو]]
* [[جمع ڪندڙ (برقيات)]]
* [[فلپ فلاپ (برقيات)]]
* [[ڳڻپيندڙ (عددي)]]
* [[پروسيسر رجسٽر]]
* [[ملٽي پليڪسر]]
* [[شمٽ ٽرگر]]

گهڻي حد تائين مربوط اوزار:

* [[ميموري چپ]]
* [[مائڪروپروسيسر]]
* [[مائڪرو ڪنٽرولر]]
* [[ايپليڪيشن-مخصوص مربوط سرڪٽ]] (ASIC)
* [[عددي سگنل پروسيسر]] (DSP)
* [[فيلڊ-پروگراميبل گيٽ ايري]] (FPGA)
* [[فيلڊ-پروگراميبل اينالاگ ايري]] (FPAA)
* [[سسٽم آن چپ]] (SoC)

== حوالا ==

{{حوالا}}
{{حوالو}}

{{ڪچو}}</text>
      <sha1>g83km91t6jmh41jr48db3jopt0zgjml</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390051</id>
      <parentid>390050</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T02:23:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* تشبيهي سرڪٽ */</comment>
      <origin>390051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24363" sha1="pzxg5rsjoub0hejyq0m0n3mawoqj2dl" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|طبعيات ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي هڪ شاخ}}


[[فائل:Arduino ftdi chip-1.jpg|thumb|right|upright=1.2|[[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] تي جديد [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] سان لڳايل برقي جزا، جن جي مٿئين حصي ۾ هڪ وڏو [[مربوط سرڪٽ]] پڻ موجود آهي.]]

'''برقيات''' يا '''اليڪٽرانڪس''' ('''Electronics''') [[طبعيات]] ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جو هڪ سائنسي ۽ انجنيئرنگي شعبو آهي، جيڪو [[اليڪٽران]]ن ۽ ٻين [[برقي چارج]] وارن ذرڙن کي استعمال ڪندڙ اوزارن جي جوڙجڪ، تياري ۽ آپريشن جي اصولن جو مطالعو ڪري ٿو. هي [[طبعيات]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=française |first=Académie |title=électronique {{!}} Dictionnaire de l'Académie française {{!}} 9e édition |url=http://www.dictionnaire-academie.fr/article/A9E0727 |access-date=2024-05-26 |website=www.dictionnaire-academie.fr |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-21 |title=Definition of ELECTRONICS |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/electronics |access-date=2024-05-26 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا [[فعال برقي جزو|فعال برقي جزن]] جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]] ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي مدد سان [[برقي رو]] جي وهڪري کي ڪنٽرول ۽ وڌائي ٿي، ۽ ان کي هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ڪري ٿي، جيئن [[متبادل رو]] (AC) کي [[سڌي رو]] (DC) ۾ يا [[تشبيهي سگنل]]ن کي [[عددي سگنل]]ن ۾ تبديل ڪرڻ.

برقي اوزارن جديد سماج جي ڪيترن ئي شعبن، جهڙوڪ [[ٽيلي ڪميونيڪشن]]، وندر، تعليم، صحت، صنعت ۽ سلامتي جي ترقي تي گهرو اثر وڌو آهي. برقيات جي ترقيءَ جو بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت آهي، جيڪا عالمي طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ وڌيڪ جديد برقي اوزار ۽ سرڪٽ تيار ڪندي رهي ٿي. [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت عالمي معيشت جي سڀ کان وڏي ۽ منافعي بخش صنعتن مان هڪ آهي، جنهن جي سالياني آمدني 2018ع ۾ 481 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ هئي. [[برقيات جي صنعت]] ۾ ٻيا به ڪيترائي شعبا شامل آهن، جيڪي برقي اوزارن ۽ نظامن تي دارومدار رکن ٿا، جهڙوڪ [[اي-واپار]]،{{cn|date=May 2025|reason=اي-واپار برقي اوزارن جي پيداوار وارو شعبو نه، پر پرچون واپار آهي. هن دعويٰ جو ماخذ ڪهڙو آهي؟}} جنهن 2017ع دوران آن لائين وڪرو ذريعي 29 ٽرلين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ واپار ڪيو.
```

هٿرادو برقي شين ۾ [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]] ريفريجريٽر، استري، پنکا، ايئرڪنڊيشنر، واشنگ مشينون، برقي چُلها، ڪٽليون، جوسر، بلينڊر ۽ ٽوسٽر وغيره اچي وڃن ٿا.
برقي شين کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. هڪڙيون ڳريون برقي شيون ۽ ٻيون هلڪيون برقي هٿرادو شيون. ڳرين برقي شين ۾ اليڪٽريڪل ڪمپليڪس، ٽرانسفارمر ۽ بجليءَ جا ٻيا وڏا سامان اچن ٿا. هلڪين برقي شين ۾ بجليءَ جون موٽرون، پنکا، واشنگ مشينون، فرج ۽ ننڍا ٽرانسفارمر وغيره شامل آهن. بجليءَ جون ڪيتريون هٿرادو شيون [[پاڪستان]] ۾ تيار ٿينديون آهن، جن ۾ موٽرون، پنکا، بلب، ٽيوب لائيٽون، ڪيبل تارون، واٽر ڪولر، وولٽيج ريگيوليٽر، اسيبلائيزر، استريون، هيٽر، ٽيبل لئمپ، بَزر، گهنٽيون، ٽوسٽر ساڪيٽ، پلگ، هولڊر ۽ سئچ وغيره کان سواءِ وڏين برقي شين جا ننڍڙا ننڍڙا پرزا ۽ [[اوزار]] شامل آهن.
پاڪستان ۾ بجليءَ جون تارون ۽ ڪيبل بنائڻ جا ڪيترائي ڪارخانا آهن. گجرات ۾ پنکن جي صنعت آهي، جتي هر قسم جا پنکا تيار ڪيا ويندا آهن. ان کانسواءِ ڊيزرٽ ڪولر خالص پاڪستاني صنعت آهي. برقي هٿراڌو شين جي وڏي مارڪيٽ ڪراچيءَ ۾ آهي. ان کان سواءِ [[سنڌ]] جي سڀني شهرن، پنجاب ۽ [[بلوچستان]] ۾ پڻ مارڪيٽون آهن. ڊيزرٽ ڪولر جا ڪارخانا [[ڪراچي]]، [[لاهور،]] [[گجرات]] ۽ [[گجرانوالا]] ۾ آهن.
بجليءَ جي بلبن ۽ ٽيوب لائيٽن ۾ پنج واٽ کان ويندي 1500 واٽ جا بلب، ٻن فوٽن ۽ چئن فوٽن جون ٽيوب لائيٽون، وڌيڪ روشنيءَ ۽ طاقت جا مرڪيوري بلب ۽ گاڏين ۾ استعمال ٿيندڙ گهٽ وولٽيج جا بلب شامل آهن.
پاڪستان ۾ ننڍا ۽ وڏا ٽرانسفارمر ٺاهڻ جا اَٺ ڪارخانا آهن. ان کان سواءِ پاڪستان ۾ پلاسٽڪ مان ٺهندڙ برقي شيون، جن کي بيڪرلائيٽ چيو ويندو آهي، به تيار ٿينديون آهن. بجليءَ جو موٽرون ۽ واشنگ مشينون ٺاهڻ جا به ڪيترائي ڪارخانا پاڪستان ۾ ڪم ڪري رهيا آهن.
اڄ جي جديد دؤر ۾ [[بجلي]] رڳو گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ نه، پر سڄي گهر کي هلائڻ جي ذميداري کڻي چڪي آهي. بجليءَ جي شين، اڄ ”گهر“ جو تصور ئي بدلائي ڇڏيو آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=اليڪٽرانڪس : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |access-date=2015-09-21 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015408/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ۽ ترقي ==
{{See also|برقياتي انجنيئرنگ جي تاريخ|برقياتي ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي وقتوار فهرست}}
[[File:Audion receiver.jpg|thumb|1914ع ۾ [[لي ڊي فاريسٽ]] پاران تيار ڪيل ابتدائي [[آڊيوئن]] ريڊيو رسيورن مان هڪ]]

[[ڪارل فرڊيننڊ براون]] 1874ع ۾ [[ڪرسٽل ڊٽيڪٽر]]، جيڪو پهريون [[سيمي ڪنڊڪٽر]] اوزار هو، تيار ڪيو. ان کان پوءِ 1897ع ۾ [[جوزف جان ٿامسن]] [[اليڪٽران]] جي سڃاڻپ ڪئي. بعد ۾ [[ويڪيوم ٽيوب]] جي ايجاد، جيڪا ننڍن [[برقي سگنل]]ن کي [[ايمپلي فائر|وڌائي]] ۽ [[ريڪٽيفائر|سڌو]] ڪري سگهندي هئي، برقيات ۽ اليڪٽران جي دور جي شروعات ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.uni-marburg.de/de/uniarchiv/unijournal/urvater-der-kommunikationsgesellschaft.pdf |title=Urvater der Kommunikationsgesellschaft: Ferdinand Braun – Student und Professor in Marburg – kam vor 150 Jahren zur Welt |language=de |trans-title=Forefather of the communications society: Ferdinand Braun – student and professor in Marburg – was born 150 years ago |publisher=[[Philipps-Universität Marburg]] |date=2007-12-17 |access-date=2025-09-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|title=This Month in Physics History - October 1897: The Discovery of the Electron |website= American Physical Society |access-date=2018-09-19|archive-date=19 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919171705/https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[امبروز فليمنگ]] [[ڊائيوڊ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] [[ٽرائيوڊ]] ايجاد ڪيا، جنهن سان [[ريڊيو سگنل]] جهڙن ڪمزور برقي وولٽيجن جي سڃاڻپ ممڪن ٿي.

[[ويڪيوم ٽيوب]] (ٿرمائيو نڪ والوز) پهريان سرگرم [[برقي جزو|برقي جزا]] هئا، جيڪي انفرادي [[اليڪٽران]]ن جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪري [[برقي رو]] تي ضابطو آڻيندا هئا. انهن ذريعي رو جي واڌ ۽ سڌاري ممڪن ٿي، جنهن سان [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊار]]، ڊگهي فاصلي واري ٽيليفوني ۽ ٻين ڪيترين ئي ٽيڪنالاجين جي ترقي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Guarnieri|first=M.|date=2012|title=The age of vacuum tubes: Early devices and the rise of radio communications|journal=IEEE Ind. Electron. Mag.|volume=6|issue=1|pages=41–43|doi=10.1109/MIE.2012.2182822|bibcode=2012IIEM....6a..41G |s2cid=23351454}}&lt;/ref&gt; 1920ع واري ڏهاڪي تائين تجارتي ريڊيو نشريات ۽ [[ڏورسنچار]] عام ٿي ويا، جڏهن ته برقي ايمپلي فائر ڊگهي فاصلي واري [[ٽيليفوني]] ۽ موسيقي جي رڪارڊنگ ۾ استعمال ٿيڻ لڳا.

اڳيون وڏو ٽيڪنالاجي قدم ڪيترن ڏهاڪن بعد آيو، جڏهن 1947ع ۾ [[جان بارڊين]] ۽ [[والٽر هاوسر بريٽن]] بيل ليبارٽريز ۾ پهريون ڪم ڪندڙ [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=1947: Invention of the Point-Contact Transistor |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=10 August 2019 |archive-date=30 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930151529/https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به 1980ع جي وچ ڌاري تائين [[مائڪرو ويو]]، وڏي طاقت واري ٽرانسميشن ۽ [[ٽيليويزن]] رسيورن ۾ ويڪيوم ٽيوب اهم حيثيت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Okamura1994&quot;&gt;{{cite book|author=Sōgo Okamura|title=History of Electron Tubes|url=https://books.google.com/books?id=VHFyngmO95YC&amp;pg=PR4|access-date=5 December 2012|year=1994|publisher=IOS Press|isbn=978-9051991451|page=5}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ [[سالڊ اسٽيٽ برقيات]] تقريباً مڪمل طور تي ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ والاري ورتي، جيتوڻيڪ اهي اڄ به ڪجهه خاص استعمالن، جهڙوڪ اعليٰ طاقت وارن آر ايف ايمپلي فائرن، [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]ن، خاص آڊيو اوزارن، [[گٽار ايمپلي فائر]]ن ۽ ڪجهه [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] اوزارن ۾ استعمال ٿين ٿيون.

اپريل 1955ع ۾ [[آءِ بي ايم 608]] پهريون [[آءِ بي ايم]] پيداوار هو، جنهن ۾ ويڪيوم ٽيوب کان سواءِ مڪمل طور [[ٽرانزسٽر]] سرڪٽ استعمال ڪيا ويا، ۽ اهو پهريون مڪمل ٽرانزسٽر تي ٻڌل تجارتي [[ڳڻپيوڪر]] سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Bashe |first= Charles J. |title=IBM's Early Computers |publisher=MIT |year=1986 |page=386 |isbn=978-0262022255}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pugh |first1=Emerson W. |last2=Johnson |first2=Lyle R. |last3=Palmer |first3=John H. |year=1991 |title=IBM's 360 and early 370 systems |publisher=MIT Press |isbn=978-0262161237 |page=34}}&lt;/ref&gt; هن مشين ۾ 3,000 کان وڌيڪ [[جرمينيم]] ٽرانزسٽر لڳل هئا. [[ٿامس جي. واٽسن جونيئر]] حڪم ڏنو ته مستقبل جون سڀئي آءِ بي ايم شيون ٽرانزسٽرن تي ٻڌل هونديون. نتيجي ۾ ڪمپيوٽرن جي [[لاجڪ گيٽ]]ن ۽ ٻاهرين اوزارن ۾ تقريباً مڪمل طور ٽرانزسٽر استعمال ٿيڻ لڳا. بهرحال، شروعاتي [[جنڪشن ٽرانزسٽر]] نسبتاً وڏا ۽ وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ ۾ ڏکيا هئا، جنهن ڪري انهن جو استعمال محدود رهيو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;&gt;{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |isbn=978-0470508923 |page=168}}&lt;/ref&gt;

[[MOSFET]] کي 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ بيل ليبارٽريز ۾ ايجاد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |volume=104 |issue=9 |page=547 |doi=10.1149/1.2428650}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kahng |first=Dawon |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |publisher=World Scientific |date=1991 |pages=583–596}}&lt;/ref&gt; اهو پهريون واقعي ننڍو ٽرانزسٽر هو، جنهن کي آساني سان ننڍو ڪري وڏي پيماني تي تيار ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;/&gt; ان جي فائدن ۾ اعليٰ پيماني تي ننڍو ڪرڻ جي صلاحيت، گهٽ قيمت، گهٽ بجلي خرچ ۽ وڌيڪ ڪثافت شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-digital&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |work=EETimes |date=12 December 2018}}&lt;/ref&gt; هن ايجاد [[برقيات جي صنعت]] ۾ انقلاب آندو ۽ اڄ اهو دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ برقي اوزار آهي.&lt;ref name=&quot;Chan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grant&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-transistor&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Golio&quot;/&gt;

سرڪٽن جي پيچيدگي وڌڻ سان انهن جي جسامت هڪ وڏو مسئلو بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;The History of the Integrated Circuit&quot;/&gt; وڏن جزن سبب انهن کي ڳنڍيندڙ تارون به ڊگهيون ٿينديون هيون، جنهن سان برقي سگنلن کي سرڪٽ مان گذرڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو هو ۽ ڪمپيوٽر جي رفتار گهٽجي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;The History of the Integrated Circuit&quot;/&gt; [[جئڪ ڪلبي]] ۽ [[رابرٽ نوئس]] جي [[مربوط سرڪٽ]] (Integrated Circuit) جي ايجاد هن مسئلي جو حل پيش ڪيو، جنهن ۾ سڀئي جزا هڪ ئي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] بلاڪ تي تيار ڪيا ويا. ان سان سرڪٽ وڌيڪ ننڍا ۽ پيداوار خودڪار ٿي وئي. انهيءَ ترقي سان [[سلڪون]] جي هڪڙي ڪرسٽل ويفر تي سڀئي جزا گڏ ڪرڻ جو تصور پيدا ٿيو، جنهن مان 1960ع جي شروعات ۾ [[ننڍي پيماني واري انضمام]] (SSI)، پوءِ 1960ع جي آخر ۾ [[وچولي پيماني واري انضمام]] (MSI)، ۽ بعد ۾ [[تمام وڏي پيماني واري انضمام]] (VLSI) وجود ۾ آيا. 2008ع تائين اربين ٽرانزسٽرن وارا پروسيسر تجارتي طور تي دستياب ٿي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Intel to deliver first computer chip with two billion transistors |url=https://www.smh.com.au/technology/intel-to-deliver-first-computer-chip-with-two-billion-transistors-20080205-1q88.html |website=The Sydney Morning Herald |date=5 February 2008}}&lt;/ref&gt;

==ذيلي شعبا==
{{div col|colwidth=20em}}
* [[اينالاگ اليڪٽرانڪس]]
* [[آڊيو اليڪٽرانڪس]]
* [[ايويئانڪس]]
* [[بايو اليڪٽرانڪس]]
* [[سرڪٽ ڊزائين]]
* [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس]]
* [[برقي جزا|اليڪٽرانڪ ڪمپونينٽس]]
* [[ايمبيڊڊ نظام]]
* [[مربوط سرڪٽ]]
* [[مائڪرو اليڪٽرانڪس]]
* [[ننينو اليڪٽرانڪس]]
* [[آپٽو اليڪثرانڪس]]
* [[پاور اليڪثرانڪس]]
* [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]]
* [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار|سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]
* [[سينسر]]
* [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]]
{{div col end}}

== اوزار ۽ جزا {{anchor|Devices|Components}} ==
{{main|برقي جزو}}

[[فائل:Componentes.JPG|thumb|مختلف برقي جزا]]

[[برقي جزو]] اهڙو هر جزو آهي، جيڪو '''برقي نظام''' يا '''برقي اوزار''' ۾ سرگرم (ايڪٽو) يا غير سرگرم (پيسو) هجي. جزن کي عام طور تي [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (PCB) تي سولڊر ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن سان هڪ خاص ڪم سرانجام ڏيندڙ برقي سرڪٽ تيار ٿيندو آهي. جزا الڳ الڳ به استعمال ٿي سگهن ٿا يا وڌيڪ پيچيده صورت ۾ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي شڪل ۾ به پيڪيج ڪيا ويندا آهن. غير سرگرم برقي جزن ۾ [[ڪيپيسٽر]]، [[انڊڪٽر]] ۽ [[مزاحم]] شامل آهن، جڏهن ته سرگرم جزن ۾ [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]، [[ٽرانزسٽر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] شامل آهن، جيڪي اليڪٽران جي سطح تي برقي رو جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Power Electronics and Variable Frequency Drives: Technology and Applications |publisher=Wiley Online Library|doi=10.1002/9780470547113|year=1996|isbn=978-0470547113|s2cid=107126716|editor1-last=Bose|editor1-first=Bimal K}}&lt;/ref&gt;

== سرڪٽن جا قسم ==

برقي سرڪٽن جي ڪمن کي ٻن بنيادي گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: تشبيهي (Analog) ۽ عددي (Digital). ڪو خاص اوزار انهن مان ڪنهن هڪ قسم جي سرڪٽ تي مشتمل ٿي سگهي ٿو يا ٻنهي قسمن جي گڏيل استعمال تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو. جديد دور ۾ تشبيهي سرڪٽن جو استعمال گهٽجي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا ڪيترائي ڪم هاڻي عددي سرڪٽ سرانجام ڏئي رهيا آهن.

=== تشبيهي سرڪٽ ===
{{Main|تشبيهي برقيات}}

[[تشبيهي سرڪٽ]] سگنلن جي پروسيسنگ لاءِ لڳاتار وولٽيج يا برقي رو جي حد استعمال ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ عددي سرڪٽ الڳ الڳ (ڊسڪريٽ) سطحن تي ڪم ڪندا آهن. برقيات جي شروعاتي دور ۾ ريڊيو وصول ڪندڙن، ريڊيو موڪليندڙن ۽ ٻين ڪيترن ئي اوزارن ۾ تشبيهي سرڪٽ عام هئا. تشبيهي برقي ڪمپيوٽر لڳاتار متغيرن (ڪنٽينيوئس ويريئبلز) سان لاڳاپيل مسئلن جي حل لاءِ اهم هئا، جيستائين عددي پروسيسنگ وڌيڪ ترقي نه ڪئي.

سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي جي ترقي سان تشبيهي سرڪٽن جا ڪيترائي ڪم عددي سرڪٽن حوالي ٿي ويا، تنهنڪري مڪمل طور تشبيهي سرڪٽ هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا. اڄڪلهه گهڻا نظام گڏيل (ھائبرڊ) انداز اختيار ڪن ٿا، جنهن ۾ اينالاگ سگنل وصول ڪرڻ لاءِ شروعاتي حصي ۾ تشبيهي سرڪٽ استعمال ٿين ٿا، جڏهن⁠تہ بعد ۾ [[مائڪروپروسيسر]] ذريعي عددي پروسيسنگ ڪئي ويندي آهي.

ڪڏهن ڪڏهن اهڙن سرڪٽن جي درجابندي مشڪل هوندي آهي، جن ۾ لڪيرِي (لينيئر) ۽ غير لڪيرِي (نان-لينيئر) ٻنهي قسمن جا عنصر موجود هجن. مثال طور وولٽيج مقابلو ڪندڙ (وولٽيج ڪمپريٽر) لڳاتار وولٽيج قبول ڪري ٿو، پر نتيجي ۾ رڳو ٻن مان هڪ سطح ڏيکاري ٿو، بلڪل عددي سرڪٽ وانگر. ساڳيءَ طرح، حد کان وڌيڪ هلندڙ ٽرانزسٽر ايمپلي فائر هڪ ڪنٽرول ٿيل [[سوئچ]] وانگر رويي اختيار ڪري سگهي ٿو، جنهن جي پيداوار بنيادي طور ٻن سطحن تي مشتمل هوندي آهي.
تشبيهي سرڪٽ اڄ به وڏي پيماني تي سگنلن جي واڌ ويجهه، جيئن وندر جي صنعت ۾، ۽ تشبيهي حساسن مان ايندڙ سگنلن جي تياري ۽ ترتيب ڏيڻ لاءِ، جهڙوڪ صنعتي ماپ ۽ ڪنٽرول نظامن ۾، استعمال ٿين ٿا.

=== عددي سرڪٽ ===
{{Main|عددي برقيات}}

عددي سرڪٽ اهڙا برقي سرڪٽ آهن، جيڪي مقرر ۽ الڳ وولٽيج سطحن تي ٻڌل هوندا آهن. اهي [[بولين الجبرا]] استعمال ڪندا آهن ۽ سڀني عددي ڪمپيوٽرن ۽ مائڪروپروسيسر تي ٻڌل اوزارن جو بنياد آهن. اهي سادن منطقي دروازن کان وٺي وڏن مربوط سرڪٽن تائين پکڙيل آهن، جن ۾ لکين منطقي دروازا شامل ٿي سگهن ٿا.

عددي سرڪٽ [[ٻٽو عددي نظام]] استعمال ڪن ٿا، جنهن ۾ ٻه وولٽيج سطحون ''0'' ۽ ''1'' منطقي حالت ظاهر ڪن ٿيون. عام طور تي منطقي ''0'' گهٽ وولٽيج (Low) ۽ منطقي ''1'' وڌيڪ وولٽيج (High) کي ظاهر ڪري ٿو، پر ڪجهه نظام ان جي ابتڙ تعريف به استعمال ڪن ٿا يا برقي رو تي ٻڌل هوندا آهن. ڪيترن ئي حالتن ۾ سرڪٽ جو ڊزائنر ضرورت موجب انهن تعريفن کي تبديل ڪري سگهي ٿو ته جيئن سرڪٽ جي جوڙجڪ آسان ٿي سگهي. تنهنڪري ''0'' ۽ ''1'' جي تعريف اختياري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brown |first1=Stephen |last2=Vranesic |first2=Zvonko |title=Fundamentals of Digital Logic|format=e-book |date=2008 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0077144227}}&lt;/ref&gt;

[[ٽن بنيادن وارو ڪمپيوٽر|ٽن بنيادن واري]] (Ternary) منطق، جنهن ۾ ٽي حالتون هونديون آهن، تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي ۽ ڪجهه نمونياتي ڪمپيوٽر تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن کي عملي طور وسيع قبوليت حاصل نه ٿي سگهي آهي.&lt;ref name=&quot;AoCP2&quot;&gt;{{cite book |last=Knuth |first=Donald |title=The Art of Computer Programming |volume=2: Seminumerical Algorithms |pages=190–192 |publisher=Addison-Wesley |edition=2nd |date=1980 |isbn=0201038226}}&lt;/ref&gt; عملي طور سڀئي [[ڪمپيوٽر]] ۽ [[عددي سگنل پروسيسر]] [[ٽرانزسٽر]]، جهڙوڪ [[MOSFET]]، تي ٻڌل [[عددي منطق]]ي سرڪٽ استعمال ڪندا آهن، جيڪي برقي منطقي دروازن ذريعي ٻٽي عددي حالتون پيدا ڪن ٿا.

[[فائل:Logic-gates-circuits.png|thumb|عددي برقيات ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ ڪجهه منطقي دروازا]]

* [[منطقي دروازو]]
* [[جمع ڪندڙ (برقيات)]]
* [[فلپ فلاپ (برقيات)]]
* [[ڳڻپيندڙ (عددي)]]
* [[پروسيسر رجسٽر]]
* [[ملٽي پليڪسر]]
* [[شمٽ ٽرگر]]

گهڻي حد تائين مربوط اوزار:

* [[ميموري چپ]]
* [[مائڪروپروسيسر]]
* [[مائڪرو ڪنٽرولر]]
* [[ايپليڪيشن-مخصوص مربوط سرڪٽ]] (ASIC)
* [[عددي سگنل پروسيسر]] (DSP)
* [[فيلڊ-پروگراميبل گيٽ ايري]] (FPGA)
* [[فيلڊ-پروگراميبل اينالاگ ايري]] (FPAA)
* [[سسٽم آن چپ]] (SoC)

== حوالا ==

{{حوالا}}
{{حوالو}}

{{ڪچو}}</text>
      <sha1>pzxg5rsjoub0hejyq0m0n3mawoqj2dl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390052</id>
      <parentid>390051</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T02:24:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24389" sha1="6lpg74ow65ii458375gsaa9anvngl27" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|طبعيات ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي هڪ شاخ}}


[[فائل:Arduino ftdi chip-1.jpg|thumb|right|upright=1.2|[[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] تي جديد [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] سان لڳايل برقي جزا، جن جي مٿئين حصي ۾ هڪ وڏو [[مربوط سرڪٽ]] پڻ موجود آهي.]]

'''برقيات''' يا '''اليڪٽرانڪس''' ('''Electronics''') [[طبعيات]] ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جو هڪ سائنسي ۽ انجنيئرنگي شعبو آهي، جيڪو [[اليڪٽران]]ن ۽ ٻين [[برقي چارج]] وارن ذرڙن کي استعمال ڪندڙ اوزارن جي جوڙجڪ، تياري ۽ آپريشن جي اصولن جو مطالعو ڪري ٿو. هي [[طبعيات]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=française |first=Académie |title=électronique {{!}} Dictionnaire de l'Académie française {{!}} 9e édition |url=http://www.dictionnaire-academie.fr/article/A9E0727 |access-date=2024-05-26 |website=www.dictionnaire-academie.fr |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-21 |title=Definition of ELECTRONICS |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/electronics |access-date=2024-05-26 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا [[فعال برقي جزو|فعال برقي جزن]] جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]] ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي مدد سان [[برقي رو]] جي وهڪري کي ڪنٽرول ۽ وڌائي ٿي، ۽ ان کي هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ڪري ٿي، جيئن [[متبادل رو]] (AC) کي [[سڌي رو]] (DC) ۾ يا [[تشبيهي سگنل]]ن کي [[عددي سگنل]]ن ۾ تبديل ڪرڻ.

برقي اوزارن جديد سماج جي ڪيترن ئي شعبن، جهڙوڪ [[ٽيلي ڪميونيڪشن]]، وندر، تعليم، صحت، صنعت ۽ سلامتي جي ترقي تي گهرو اثر وڌو آهي. برقيات جي ترقيءَ جو بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت آهي، جيڪا عالمي طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ وڌيڪ جديد برقي اوزار ۽ سرڪٽ تيار ڪندي رهي ٿي. [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت عالمي معيشت جي سڀ کان وڏي ۽ منافعي بخش صنعتن مان هڪ آهي، جنهن جي سالياني آمدني 2018ع ۾ 481 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ هئي. [[برقيات جي صنعت]] ۾ ٻيا به ڪيترائي شعبا شامل آهن، جيڪي برقي اوزارن ۽ نظامن تي دارومدار رکن ٿا، جهڙوڪ [[اي-واپار]]،{{cn|date=May 2025|reason=اي-واپار برقي اوزارن جي پيداوار وارو شعبو نه، پر پرچون واپار آهي. هن دعويٰ جو ماخذ ڪهڙو آهي؟}} جنهن 2017ع دوران آن لائين وڪرو ذريعي 29 ٽرلين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ واپار ڪيو.
```

هٿرادو برقي شين ۾ [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]] ريفريجريٽر، استري، پنکا، ايئرڪنڊيشنر، واشنگ مشينون، برقي چُلها، ڪٽليون، جوسر، بلينڊر ۽ ٽوسٽر وغيره اچي وڃن ٿا.
برقي شين کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. هڪڙيون ڳريون برقي شيون ۽ ٻيون هلڪيون برقي هٿرادو شيون. ڳرين برقي شين ۾ اليڪٽريڪل ڪمپليڪس، ٽرانسفارمر ۽ بجليءَ جا ٻيا وڏا سامان اچن ٿا. هلڪين برقي شين ۾ بجليءَ جون موٽرون، پنکا، واشنگ مشينون، فرج ۽ ننڍا ٽرانسفارمر وغيره شامل آهن. بجليءَ جون ڪيتريون هٿرادو شيون [[پاڪستان]] ۾ تيار ٿينديون آهن، جن ۾ موٽرون، پنکا، بلب، ٽيوب لائيٽون، ڪيبل تارون، واٽر ڪولر، وولٽيج ريگيوليٽر، اسيبلائيزر، استريون، هيٽر، ٽيبل لئمپ، بَزر، گهنٽيون، ٽوسٽر ساڪيٽ، پلگ، هولڊر ۽ سئچ وغيره کان سواءِ وڏين برقي شين جا ننڍڙا ننڍڙا پرزا ۽ [[اوزار]] شامل آهن.
پاڪستان ۾ بجليءَ جون تارون ۽ ڪيبل بنائڻ جا ڪيترائي ڪارخانا آهن. گجرات ۾ پنکن جي صنعت آهي، جتي هر قسم جا پنکا تيار ڪيا ويندا آهن. ان کانسواءِ ڊيزرٽ ڪولر خالص پاڪستاني صنعت آهي. برقي هٿراڌو شين جي وڏي مارڪيٽ ڪراچيءَ ۾ آهي. ان کان سواءِ [[سنڌ]] جي سڀني شهرن، پنجاب ۽ [[بلوچستان]] ۾ پڻ مارڪيٽون آهن. ڊيزرٽ ڪولر جا ڪارخانا [[ڪراچي]]، [[لاهور،]] [[گجرات]] ۽ [[گجرانوالا]] ۾ آهن.
بجليءَ جي بلبن ۽ ٽيوب لائيٽن ۾ پنج واٽ کان ويندي 1500 واٽ جا بلب، ٻن فوٽن ۽ چئن فوٽن جون ٽيوب لائيٽون، وڌيڪ روشنيءَ ۽ طاقت جا مرڪيوري بلب ۽ گاڏين ۾ استعمال ٿيندڙ گهٽ وولٽيج جا بلب شامل آهن.
پاڪستان ۾ ننڍا ۽ وڏا ٽرانسفارمر ٺاهڻ جا اَٺ ڪارخانا آهن. ان کان سواءِ پاڪستان ۾ پلاسٽڪ مان ٺهندڙ برقي شيون، جن کي بيڪرلائيٽ چيو ويندو آهي، به تيار ٿينديون آهن. بجليءَ جو موٽرون ۽ واشنگ مشينون ٺاهڻ جا به ڪيترائي ڪارخانا پاڪستان ۾ ڪم ڪري رهيا آهن.
اڄ جي جديد دؤر ۾ [[بجلي]] رڳو گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ نه، پر سڄي گهر کي هلائڻ جي ذميداري کڻي چڪي آهي. بجليءَ جي شين، اڄ ”گهر“ جو تصور ئي بدلائي ڇڏيو آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=اليڪٽرانڪس : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |access-date=2015-09-21 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015408/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ۽ ترقي ==
{{See also|برقياتي انجنيئرنگ جي تاريخ|برقياتي ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي وقتوار فهرست}}
[[File:Audion receiver.jpg|thumb|1914ع ۾ [[لي ڊي فاريسٽ]] پاران تيار ڪيل ابتدائي [[آڊيوئن]] ريڊيو رسيورن مان هڪ]]

[[ڪارل فرڊيننڊ براون]] 1874ع ۾ [[ڪرسٽل ڊٽيڪٽر]]، جيڪو پهريون [[سيمي ڪنڊڪٽر]] اوزار هو، تيار ڪيو. ان کان پوءِ 1897ع ۾ [[جوزف جان ٿامسن]] [[اليڪٽران]] جي سڃاڻپ ڪئي. بعد ۾ [[ويڪيوم ٽيوب]] جي ايجاد، جيڪا ننڍن [[برقي سگنل]]ن کي [[ايمپلي فائر|وڌائي]] ۽ [[ريڪٽيفائر|سڌو]] ڪري سگهندي هئي، برقيات ۽ اليڪٽران جي دور جي شروعات ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.uni-marburg.de/de/uniarchiv/unijournal/urvater-der-kommunikationsgesellschaft.pdf |title=Urvater der Kommunikationsgesellschaft: Ferdinand Braun – Student und Professor in Marburg – kam vor 150 Jahren zur Welt |language=de |trans-title=Forefather of the communications society: Ferdinand Braun – student and professor in Marburg – was born 150 years ago |publisher=[[Philipps-Universität Marburg]] |date=2007-12-17 |access-date=2025-09-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|title=This Month in Physics History - October 1897: The Discovery of the Electron |website= American Physical Society |access-date=2018-09-19|archive-date=19 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919171705/https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[امبروز فليمنگ]] [[ڊائيوڊ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] [[ٽرائيوڊ]] ايجاد ڪيا، جنهن سان [[ريڊيو سگنل]] جهڙن ڪمزور برقي وولٽيجن جي سڃاڻپ ممڪن ٿي.

[[ويڪيوم ٽيوب]] (ٿرمائيو نڪ والوز) پهريان سرگرم [[برقي جزو|برقي جزا]] هئا، جيڪي انفرادي [[اليڪٽران]]ن جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪري [[برقي رو]] تي ضابطو آڻيندا هئا. انهن ذريعي رو جي واڌ ۽ سڌاري ممڪن ٿي، جنهن سان [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊار]]، ڊگهي فاصلي واري ٽيليفوني ۽ ٻين ڪيترين ئي ٽيڪنالاجين جي ترقي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Guarnieri|first=M.|date=2012|title=The age of vacuum tubes: Early devices and the rise of radio communications|journal=IEEE Ind. Electron. Mag.|volume=6|issue=1|pages=41–43|doi=10.1109/MIE.2012.2182822|bibcode=2012IIEM....6a..41G |s2cid=23351454}}&lt;/ref&gt; 1920ع واري ڏهاڪي تائين تجارتي ريڊيو نشريات ۽ [[ڏورسنچار]] عام ٿي ويا، جڏهن ته برقي ايمپلي فائر ڊگهي فاصلي واري [[ٽيليفوني]] ۽ موسيقي جي رڪارڊنگ ۾ استعمال ٿيڻ لڳا.

اڳيون وڏو ٽيڪنالاجي قدم ڪيترن ڏهاڪن بعد آيو، جڏهن 1947ع ۾ [[جان بارڊين]] ۽ [[والٽر هاوسر بريٽن]] بيل ليبارٽريز ۾ پهريون ڪم ڪندڙ [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=1947: Invention of the Point-Contact Transistor |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=10 August 2019 |archive-date=30 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930151529/https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به 1980ع جي وچ ڌاري تائين [[مائڪرو ويو]]، وڏي طاقت واري ٽرانسميشن ۽ [[ٽيليويزن]] رسيورن ۾ ويڪيوم ٽيوب اهم حيثيت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Okamura1994&quot;&gt;{{cite book|author=Sōgo Okamura|title=History of Electron Tubes|url=https://books.google.com/books?id=VHFyngmO95YC&amp;pg=PR4|access-date=5 December 2012|year=1994|publisher=IOS Press|isbn=978-9051991451|page=5}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ [[سالڊ اسٽيٽ برقيات]] تقريباً مڪمل طور تي ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ والاري ورتي، جيتوڻيڪ اهي اڄ به ڪجهه خاص استعمالن، جهڙوڪ اعليٰ طاقت وارن آر ايف ايمپلي فائرن، [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]ن، خاص آڊيو اوزارن، [[گٽار ايمپلي فائر]]ن ۽ ڪجهه [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] اوزارن ۾ استعمال ٿين ٿيون.

اپريل 1955ع ۾ [[آءِ بي ايم 608]] پهريون [[آءِ بي ايم]] پيداوار هو، جنهن ۾ ويڪيوم ٽيوب کان سواءِ مڪمل طور [[ٽرانزسٽر]] سرڪٽ استعمال ڪيا ويا، ۽ اهو پهريون مڪمل ٽرانزسٽر تي ٻڌل تجارتي [[ڳڻپيوڪر]] سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Bashe |first= Charles J. |title=IBM's Early Computers |publisher=MIT |year=1986 |page=386 |isbn=978-0262022255}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pugh |first1=Emerson W. |last2=Johnson |first2=Lyle R. |last3=Palmer |first3=John H. |year=1991 |title=IBM's 360 and early 370 systems |publisher=MIT Press |isbn=978-0262161237 |page=34}}&lt;/ref&gt; هن مشين ۾ 3,000 کان وڌيڪ [[جرمينيم]] ٽرانزسٽر لڳل هئا. [[ٿامس جي. واٽسن جونيئر]] حڪم ڏنو ته مستقبل جون سڀئي آءِ بي ايم شيون ٽرانزسٽرن تي ٻڌل هونديون. نتيجي ۾ ڪمپيوٽرن جي [[لاجڪ گيٽ]]ن ۽ ٻاهرين اوزارن ۾ تقريباً مڪمل طور ٽرانزسٽر استعمال ٿيڻ لڳا. بهرحال، شروعاتي [[جنڪشن ٽرانزسٽر]] نسبتاً وڏا ۽ وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ ۾ ڏکيا هئا، جنهن ڪري انهن جو استعمال محدود رهيو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;&gt;{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |isbn=978-0470508923 |page=168}}&lt;/ref&gt;

[[MOSFET]] کي 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ بيل ليبارٽريز ۾ ايجاد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |volume=104 |issue=9 |page=547 |doi=10.1149/1.2428650}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kahng |first=Dawon |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |publisher=World Scientific |date=1991 |pages=583–596}}&lt;/ref&gt; اهو پهريون واقعي ننڍو ٽرانزسٽر هو، جنهن کي آساني سان ننڍو ڪري وڏي پيماني تي تيار ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;/&gt; ان جي فائدن ۾ اعليٰ پيماني تي ننڍو ڪرڻ جي صلاحيت، گهٽ قيمت، گهٽ بجلي خرچ ۽ وڌيڪ ڪثافت شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-digital&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |work=EETimes |date=12 December 2018}}&lt;/ref&gt; هن ايجاد [[برقيات جي صنعت]] ۾ انقلاب آندو ۽ اڄ اهو دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ برقي اوزار آهي.&lt;ref name=&quot;Chan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grant&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-transistor&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Golio&quot;/&gt;

سرڪٽن جي پيچيدگي وڌڻ سان انهن جي جسامت هڪ وڏو مسئلو بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;The History of the Integrated Circuit&quot;/&gt; وڏن جزن سبب انهن کي ڳنڍيندڙ تارون به ڊگهيون ٿينديون هيون، جنهن سان برقي سگنلن کي سرڪٽ مان گذرڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو هو ۽ ڪمپيوٽر جي رفتار گهٽجي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;The History of the Integrated Circuit&quot;/&gt; [[جئڪ ڪلبي]] ۽ [[رابرٽ نوئس]] جي [[مربوط سرڪٽ]] (Integrated Circuit) جي ايجاد هن مسئلي جو حل پيش ڪيو، جنهن ۾ سڀئي جزا هڪ ئي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] بلاڪ تي تيار ڪيا ويا. ان سان سرڪٽ وڌيڪ ننڍا ۽ پيداوار خودڪار ٿي وئي. انهيءَ ترقي سان [[سلڪون]] جي هڪڙي ڪرسٽل ويفر تي سڀئي جزا گڏ ڪرڻ جو تصور پيدا ٿيو، جنهن مان 1960ع جي شروعات ۾ [[ننڍي پيماني واري انضمام]] (SSI)، پوءِ 1960ع جي آخر ۾ [[وچولي پيماني واري انضمام]] (MSI)، ۽ بعد ۾ [[تمام وڏي پيماني واري انضمام]] (VLSI) وجود ۾ آيا. 2008ع تائين اربين ٽرانزسٽرن وارا پروسيسر تجارتي طور تي دستياب ٿي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Intel to deliver first computer chip with two billion transistors |url=https://www.smh.com.au/technology/intel-to-deliver-first-computer-chip-with-two-billion-transistors-20080205-1q88.html |website=The Sydney Morning Herald |date=5 February 2008}}&lt;/ref&gt;

==ذيلي شعبا==
{{div col|colwidth=20em}}
* [[اينالاگ اليڪٽرانڪس]]
* [[آڊيو اليڪٽرانڪس]]
* [[ايويئانڪس]]
* [[بايو اليڪٽرانڪس]]
* [[سرڪٽ ڊزائين]]
* [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس]]
* [[برقي جزا|اليڪٽرانڪ ڪمپونينٽس]]
* [[ايمبيڊڊ نظام]]
* [[مربوط سرڪٽ]]
* [[مائڪرو اليڪٽرانڪس]]
* [[ننينو اليڪٽرانڪس]]
* [[آپٽو اليڪثرانڪس]]
* [[پاور اليڪثرانڪس]]
* [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]]
* [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار|سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]
* [[سينسر]]
* [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]]
{{div col end}}

== اوزار ۽ جزا {{anchor|Devices|Components}} ==
{{main|برقي جزو}}

[[فائل:Componentes.JPG|thumb|مختلف برقي جزا]]

[[برقي جزو]] اهڙو هر جزو آهي، جيڪو '''برقي نظام''' يا '''برقي اوزار''' ۾ سرگرم (ايڪٽو) يا غير سرگرم (پيسو) هجي. جزن کي عام طور تي [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (PCB) تي سولڊر ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن سان هڪ خاص ڪم سرانجام ڏيندڙ برقي سرڪٽ تيار ٿيندو آهي. جزا الڳ الڳ به استعمال ٿي سگهن ٿا يا وڌيڪ پيچيده صورت ۾ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي شڪل ۾ به پيڪيج ڪيا ويندا آهن. غير سرگرم برقي جزن ۾ [[ڪيپيسٽر]]، [[انڊڪٽر]] ۽ [[مزاحم]] شامل آهن، جڏهن ته سرگرم جزن ۾ [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]، [[ٽرانزسٽر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] شامل آهن، جيڪي اليڪٽران جي سطح تي برقي رو جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Power Electronics and Variable Frequency Drives: Technology and Applications |publisher=Wiley Online Library|doi=10.1002/9780470547113|year=1996|isbn=978-0470547113|s2cid=107126716|editor1-last=Bose|editor1-first=Bimal K}}&lt;/ref&gt;

== سرڪٽن جا قسم ==

برقي سرڪٽن جي ڪمن کي ٻن بنيادي گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: تشبيهي (Analog) ۽ عددي (Digital). ڪو خاص اوزار انهن مان ڪنهن هڪ قسم جي سرڪٽ تي مشتمل ٿي سگهي ٿو يا ٻنهي قسمن جي گڏيل استعمال تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو. جديد دور ۾ تشبيهي سرڪٽن جو استعمال گهٽجي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا ڪيترائي ڪم هاڻي عددي سرڪٽ سرانجام ڏئي رهيا آهن.

=== تشبيهي سرڪٽ ===
{{Main|تشبيهي برقيات}}

[[تشبيهي سرڪٽ]] (اينالاگ سرڪٽ) سگنلن جي پروسيسنگ لاءِ لڳاتار وولٽيج يا برقي رو جي حد استعمال ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ عددي سرڪٽ الڳ الڳ (ڊسڪريٽ) سطحن تي ڪم ڪندا آهن. برقيات جي شروعاتي دور ۾ ريڊيو وصول ڪندڙن، ريڊيو موڪليندڙن ۽ ٻين ڪيترن ئي اوزارن ۾ تشبيهي سرڪٽ عام هئا. تشبيهي برقي ڪمپيوٽر لڳاتار متغيرن (ڪنٽينيوئس ويريئبلز) سان لاڳاپيل مسئلن جي حل لاءِ اهم هئا، جيستائين عددي پروسيسنگ وڌيڪ ترقي نه ڪئي.

سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي جي ترقي سان تشبيهي سرڪٽن جا ڪيترائي ڪم عددي سرڪٽن حوالي ٿي ويا، تنهنڪري مڪمل طور تشبيهي سرڪٽ هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا. اڄڪلهه گهڻا نظام گڏيل (ھائبرڊ) انداز اختيار ڪن ٿا، جنهن ۾ اينالاگ سگنل وصول ڪرڻ لاءِ شروعاتي حصي ۾ تشبيهي سرڪٽ استعمال ٿين ٿا، جڏهن⁠تہ بعد ۾ [[مائڪروپروسيسر]] ذريعي عددي پروسيسنگ ڪئي ويندي آهي.

ڪڏهن ڪڏهن اهڙن سرڪٽن جي درجابندي مشڪل هوندي آهي، جن ۾ لڪيرِي (لينيئر) ۽ غير لڪيرِي (نان-لينيئر) ٻنهي قسمن جا عنصر موجود هجن. مثال طور وولٽيج مقابلو ڪندڙ (وولٽيج ڪمپريٽر) لڳاتار وولٽيج قبول ڪري ٿو، پر نتيجي ۾ رڳو ٻن مان هڪ سطح ڏيکاري ٿو، بلڪل عددي سرڪٽ وانگر. ساڳيءَ طرح، حد کان وڌيڪ هلندڙ ٽرانزسٽر ايمپلي فائر هڪ ڪنٽرول ٿيل [[سوئچ]] وانگر رويي اختيار ڪري سگهي ٿو، جنهن جي پيداوار بنيادي طور ٻن سطحن تي مشتمل هوندي آهي.
تشبيهي سرڪٽ اڄ به وڏي پيماني تي سگنلن جي واڌ ويجهه، جيئن وندر جي صنعت ۾، ۽ تشبيهي حساسن مان ايندڙ سگنلن جي تياري ۽ ترتيب ڏيڻ لاءِ، جهڙوڪ صنعتي ماپ ۽ ڪنٽرول نظامن ۾، استعمال ٿين ٿا.

=== عددي سرڪٽ ===
{{Main|عددي برقيات}}

عددي سرڪٽ اهڙا برقي سرڪٽ آهن، جيڪي مقرر ۽ الڳ وولٽيج سطحن تي ٻڌل هوندا آهن. اهي [[بولين الجبرا]] استعمال ڪندا آهن ۽ سڀني عددي ڪمپيوٽرن ۽ مائڪروپروسيسر تي ٻڌل اوزارن جو بنياد آهن. اهي سادن منطقي دروازن کان وٺي وڏن مربوط سرڪٽن تائين پکڙيل آهن، جن ۾ لکين منطقي دروازا شامل ٿي سگهن ٿا.

عددي سرڪٽ [[ٻٽو عددي نظام]] استعمال ڪن ٿا، جنهن ۾ ٻه وولٽيج سطحون ''0'' ۽ ''1'' منطقي حالت ظاهر ڪن ٿيون. عام طور تي منطقي ''0'' گهٽ وولٽيج (Low) ۽ منطقي ''1'' وڌيڪ وولٽيج (High) کي ظاهر ڪري ٿو، پر ڪجهه نظام ان جي ابتڙ تعريف به استعمال ڪن ٿا يا برقي رو تي ٻڌل هوندا آهن. ڪيترن ئي حالتن ۾ سرڪٽ جو ڊزائنر ضرورت موجب انهن تعريفن کي تبديل ڪري سگهي ٿو ته جيئن سرڪٽ جي جوڙجڪ آسان ٿي سگهي. تنهنڪري ''0'' ۽ ''1'' جي تعريف اختياري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brown |first1=Stephen |last2=Vranesic |first2=Zvonko |title=Fundamentals of Digital Logic|format=e-book |date=2008 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0077144227}}&lt;/ref&gt;

[[ٽن بنيادن وارو ڪمپيوٽر|ٽن بنيادن واري]] (Ternary) منطق، جنهن ۾ ٽي حالتون هونديون آهن، تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي ۽ ڪجهه نمونياتي ڪمپيوٽر تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن کي عملي طور وسيع قبوليت حاصل نه ٿي سگهي آهي.&lt;ref name=&quot;AoCP2&quot;&gt;{{cite book |last=Knuth |first=Donald |title=The Art of Computer Programming |volume=2: Seminumerical Algorithms |pages=190–192 |publisher=Addison-Wesley |edition=2nd |date=1980 |isbn=0201038226}}&lt;/ref&gt; عملي طور سڀئي [[ڪمپيوٽر]] ۽ [[عددي سگنل پروسيسر]] [[ٽرانزسٽر]]، جهڙوڪ [[MOSFET]]، تي ٻڌل [[عددي منطق]]ي سرڪٽ استعمال ڪندا آهن، جيڪي برقي منطقي دروازن ذريعي ٻٽي عددي حالتون پيدا ڪن ٿا.

[[فائل:Logic-gates-circuits.png|thumb|عددي برقيات ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ ڪجهه منطقي دروازا]]

* [[منطقي دروازو]]
* [[جمع ڪندڙ (برقيات)]]
* [[فلپ فلاپ (برقيات)]]
* [[ڳڻپيندڙ (عددي)]]
* [[پروسيسر رجسٽر]]
* [[ملٽي پليڪسر]]
* [[شمٽ ٽرگر]]

گهڻي حد تائين مربوط اوزار:

* [[ميموري چپ]]
* [[مائڪروپروسيسر]]
* [[مائڪرو ڪنٽرولر]]
* [[ايپليڪيشن-مخصوص مربوط سرڪٽ]] (ASIC)
* [[عددي سگنل پروسيسر]] (DSP)
* [[فيلڊ-پروگراميبل گيٽ ايري]] (FPGA)
* [[فيلڊ-پروگراميبل اينالاگ ايري]] (FPAA)
* [[سسٽم آن چپ]] (SoC)

== حوالا ==

{{حوالا}}
{{حوالو}}

{{ڪچو}}</text>
      <sha1>6lpg74ow65ii458375gsaa9anvngl27</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390053</id>
      <parentid>390052</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T02:27:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24393" sha1="d0eo970yky5nh5fmosecqjdklal829i" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|طبعيات ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي هڪ شاخ}}


[[فائل:Arduino ftdi chip-1.jpg|thumb|right|upright=1.2|[[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] تي جديد [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] سان لڳايل برقي جزا، جن جي مٿئين حصي ۾ هڪ وڏو [[مربوط سرڪٽ]] پڻ موجود آهي.]]

'''برقيات''' يا '''اليڪٽرانڪس''' ('''Electronics''') [[طبعيات]] ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جو هڪ سائنسي ۽ انجنيئرنگي شعبو آهي، جيڪو [[اليڪٽران]]ن ۽ ٻين [[برقي چارج]] وارن ذرڙن کي استعمال ڪندڙ اوزارن جي جوڙجڪ، تياري ۽ آپريشن جي اصولن جو مطالعو ڪري ٿو. هي [[طبعيات]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=française |first=Académie |title=électronique {{!}} Dictionnaire de l'Académie française {{!}} 9e édition |url=http://www.dictionnaire-academie.fr/article/A9E0727 |access-date=2024-05-26 |website=www.dictionnaire-academie.fr |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-21 |title=Definition of ELECTRONICS |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/electronics |access-date=2024-05-26 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا [[فعال برقي جزو|فعال برقي جزن]] جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]] ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي مدد سان [[برقي رو]] جي وهڪري کي ڪنٽرول ۽ وڌائي ٿي، ۽ ان کي هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ڪري ٿي، جيئن [[متبادل رو]] (AC) کي [[سڌي رو]] (DC) ۾ يا [[تشبيهي سگنل]]ن کي [[عددي سگنل]]ن ۾ تبديل ڪرڻ.

برقي اوزارن جديد سماج جي ڪيترن ئي شعبن، جهڙوڪ [[ٽيلي ڪميونيڪشن]]، وندر، تعليم، صحت، صنعت ۽ سلامتي جي ترقي تي گهرو اثر وڌو آهي. برقيات جي ترقيءَ جو بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت آهي، جيڪا عالمي طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ وڌيڪ جديد برقي اوزار ۽ سرڪٽ تيار ڪندي رهي ٿي. [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت عالمي معيشت جي سڀ کان وڏي ۽ منافعي بخش صنعتن مان هڪ آهي، جنهن جي سالياني آمدني 2018ع ۾ 481 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ هئي. [[برقيات جي صنعت]] ۾ ٻيا به ڪيترائي شعبا شامل آهن، جيڪي برقي اوزارن ۽ نظامن تي دارومدار رکن ٿا، جهڙوڪ [[اي-واپار]]،{{cn|date=May 2025|reason=اي-واپار برقي اوزارن جي پيداوار وارو شعبو نه، پر پرچون واپار آهي. هن دعويٰ جو ماخذ ڪهڙو آهي؟}} جنهن 2017ع دوران آن لائين وڪرو ذريعي 29 ٽرلين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ واپار ڪيو.
```

هٿرادو برقي شين ۾ [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]] ريفريجريٽر، استري، پنکا، ايئرڪنڊيشنر، واشنگ مشينون، برقي چُلها، ڪٽليون، جوسر، بلينڊر ۽ ٽوسٽر وغيره اچي وڃن ٿا.
برقي شين کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. هڪڙيون ڳريون برقي شيون ۽ ٻيون هلڪيون برقي هٿرادو شيون. ڳرين برقي شين ۾ اليڪٽريڪل ڪمپليڪس، ٽرانسفارمر ۽ بجليءَ جا ٻيا وڏا سامان اچن ٿا. هلڪين برقي شين ۾ بجليءَ جون موٽرون، پنکا، واشنگ مشينون، فرج ۽ ننڍا ٽرانسفارمر وغيره شامل آهن. بجليءَ جون ڪيتريون هٿرادو شيون [[پاڪستان]] ۾ تيار ٿينديون آهن، جن ۾ موٽرون، پنکا، بلب، ٽيوب لائيٽون، ڪيبل تارون، واٽر ڪولر، وولٽيج ريگيوليٽر، اسيبلائيزر، استريون، هيٽر، ٽيبل لئمپ، بَزر، گهنٽيون، ٽوسٽر ساڪيٽ، پلگ، هولڊر ۽ سئچ وغيره کان سواءِ وڏين برقي شين جا ننڍڙا ننڍڙا پرزا ۽ [[اوزار]] شامل آهن.
پاڪستان ۾ بجليءَ جون تارون ۽ ڪيبل بنائڻ جا ڪيترائي ڪارخانا آهن. گجرات ۾ پنکن جي صنعت آهي، جتي هر قسم جا پنکا تيار ڪيا ويندا آهن. ان کانسواءِ ڊيزرٽ ڪولر خالص پاڪستاني صنعت آهي. برقي هٿراڌو شين جي وڏي مارڪيٽ ڪراچيءَ ۾ آهي. ان کان سواءِ [[سنڌ]] جي سڀني شهرن، پنجاب ۽ [[بلوچستان]] ۾ پڻ مارڪيٽون آهن. ڊيزرٽ ڪولر جا ڪارخانا [[ڪراچي]]، [[لاهور،]] [[گجرات]] ۽ [[گجرانوالا]] ۾ آهن.
بجليءَ جي بلبن ۽ ٽيوب لائيٽن ۾ پنج واٽ کان ويندي 1500 واٽ جا بلب، ٻن فوٽن ۽ چئن فوٽن جون ٽيوب لائيٽون، وڌيڪ روشنيءَ ۽ طاقت جا مرڪيوري بلب ۽ گاڏين ۾ استعمال ٿيندڙ گهٽ وولٽيج جا بلب شامل آهن.
پاڪستان ۾ ننڍا ۽ وڏا ٽرانسفارمر ٺاهڻ جا اَٺ ڪارخانا آهن. ان کان سواءِ پاڪستان ۾ پلاسٽڪ مان ٺهندڙ برقي شيون، جن کي بيڪرلائيٽ چيو ويندو آهي، به تيار ٿينديون آهن. بجليءَ جو موٽرون ۽ واشنگ مشينون ٺاهڻ جا به ڪيترائي ڪارخانا پاڪستان ۾ ڪم ڪري رهيا آهن.
اڄ جي جديد دؤر ۾ [[بجلي]] رڳو گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ نه، پر سڄي گهر کي هلائڻ جي ذميداري کڻي چڪي آهي. بجليءَ جي شين، اڄ ”گهر“ جو تصور ئي بدلائي ڇڏيو آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=اليڪٽرانڪس : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |access-date=2015-09-21 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015408/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ۽ ترقي ==
{{See also|برقياتي انجنيئرنگ جي تاريخ|برقياتي ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي وقتوار فهرست}}
[[File:Audion receiver.jpg|thumb|1914ع ۾ [[لي ڊي فاريسٽ]] پاران تيار ڪيل ابتدائي [[آڊيوئن]] ريڊيو رسيورن مان هڪ]]

[[ڪارل فرڊيننڊ براون]] 1874ع ۾ [[ڪرسٽل ڊٽيڪٽر]]، جيڪو پهريون [[سيمي ڪنڊڪٽر]] اوزار هو، تيار ڪيو. ان کان پوءِ 1897ع ۾ [[جوزف جان ٿامسن]] [[اليڪٽران]] جي سڃاڻپ ڪئي. بعد ۾ [[ويڪيوم ٽيوب]] جي ايجاد، جيڪا ننڍن [[برقي سگنل]]ن کي [[ايمپلي فائر|وڌائي]] ۽ [[ريڪٽيفائر|سڌو]] ڪري سگهندي هئي، برقيات ۽ اليڪٽران جي دور جي شروعات ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.uni-marburg.de/de/uniarchiv/unijournal/urvater-der-kommunikationsgesellschaft.pdf |title=Urvater der Kommunikationsgesellschaft: Ferdinand Braun – Student und Professor in Marburg – kam vor 150 Jahren zur Welt |language=de |trans-title=Forefather of the communications society: Ferdinand Braun – student and professor in Marburg – was born 150 years ago |publisher=[[Philipps-Universität Marburg]] |date=2007-12-17 |access-date=2025-09-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|title=This Month in Physics History - October 1897: The Discovery of the Electron |website= American Physical Society |access-date=2018-09-19|archive-date=19 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919171705/https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[امبروز فليمنگ]] [[ڊائيوڊ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] [[ٽرائيوڊ]] ايجاد ڪيا، جنهن سان [[ريڊيو سگنل]] جهڙن ڪمزور برقي وولٽيجن جي سڃاڻپ ممڪن ٿي.

[[ويڪيوم ٽيوب]] (ٿرمائيو نڪ والوز) پهريان سرگرم [[برقي جزو|برقي جزا]] هئا، جيڪي انفرادي [[اليڪٽران]]ن جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪري [[برقي رو]] تي ضابطو آڻيندا هئا. انهن ذريعي رو جي واڌ ۽ سڌاري ممڪن ٿي، جنهن سان [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊار]]، ڊگهي فاصلي واري ٽيليفوني ۽ ٻين ڪيترين ئي ٽيڪنالاجين جي ترقي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Guarnieri|first=M.|date=2012|title=The age of vacuum tubes: Early devices and the rise of radio communications|journal=IEEE Ind. Electron. Mag.|volume=6|issue=1|pages=41–43|doi=10.1109/MIE.2012.2182822|bibcode=2012IIEM....6a..41G |s2cid=23351454}}&lt;/ref&gt; 1920ع واري ڏهاڪي تائين تجارتي ريڊيو نشريات ۽ [[ڏورسنچار]] عام ٿي ويا، جڏهن ته برقي ايمپلي فائر ڊگهي فاصلي واري [[ٽيليفوني]] ۽ موسيقي جي رڪارڊنگ ۾ استعمال ٿيڻ لڳا.

اڳيون وڏو ٽيڪنالاجي قدم ڪيترن ڏهاڪن بعد آيو، جڏهن 1947ع ۾ [[جان بارڊين]] ۽ [[والٽر هاوسر بريٽن]] بيل ليبارٽريز ۾ پهريون ڪم ڪندڙ [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=1947: Invention of the Point-Contact Transistor |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=10 August 2019 |archive-date=30 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930151529/https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به 1980ع جي وچ ڌاري تائين [[مائڪرو ويو]]، وڏي طاقت واري ٽرانسميشن ۽ [[ٽيليويزن]] رسيورن ۾ ويڪيوم ٽيوب اهم حيثيت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Okamura1994&quot;&gt;{{cite book|author=Sōgo Okamura|title=History of Electron Tubes|url=https://books.google.com/books?id=VHFyngmO95YC&amp;pg=PR4|access-date=5 December 2012|year=1994|publisher=IOS Press|isbn=978-9051991451|page=5}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ [[سالڊ اسٽيٽ برقيات]] تقريباً مڪمل طور تي ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ والاري ورتي، جيتوڻيڪ اهي اڄ به ڪجهه خاص استعمالن، جهڙوڪ اعليٰ طاقت وارن آر ايف ايمپلي فائرن، [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]ن، خاص آڊيو اوزارن، [[گٽار ايمپلي فائر]]ن ۽ ڪجهه [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] اوزارن ۾ استعمال ٿين ٿيون.

اپريل 1955ع ۾ [[آءِ بي ايم 608]] پهريون [[آءِ بي ايم]] پيداوار هو، جنهن ۾ ويڪيوم ٽيوب کان سواءِ مڪمل طور [[ٽرانزسٽر]] سرڪٽ استعمال ڪيا ويا، ۽ اهو پهريون مڪمل ٽرانزسٽر تي ٻڌل تجارتي [[ڳڻپيوڪر]] سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Bashe |first= Charles J. |title=IBM's Early Computers |publisher=MIT |year=1986 |page=386 |isbn=978-0262022255}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pugh |first1=Emerson W. |last2=Johnson |first2=Lyle R. |last3=Palmer |first3=John H. |year=1991 |title=IBM's 360 and early 370 systems |publisher=MIT Press |isbn=978-0262161237 |page=34}}&lt;/ref&gt; هن مشين ۾ 3,000 کان وڌيڪ [[جرمينيم]] ٽرانزسٽر لڳل هئا. [[ٿامس جي. واٽسن جونيئر]] حڪم ڏنو ته مستقبل جون سڀئي آءِ بي ايم شيون ٽرانزسٽرن تي ٻڌل هونديون. نتيجي ۾ ڪمپيوٽرن جي [[لاجڪ گيٽ]]ن ۽ ٻاهرين اوزارن ۾ تقريباً مڪمل طور ٽرانزسٽر استعمال ٿيڻ لڳا. بهرحال، شروعاتي [[جنڪشن ٽرانزسٽر]] نسبتاً وڏا ۽ وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ ۾ ڏکيا هئا، جنهن ڪري انهن جو استعمال محدود رهيو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;&gt;{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |isbn=978-0470508923 |page=168}}&lt;/ref&gt;

[[MOSFET]] کي 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ بيل ليبارٽريز ۾ ايجاد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |volume=104 |issue=9 |page=547 |doi=10.1149/1.2428650}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kahng |first=Dawon |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |publisher=World Scientific |date=1991 |pages=583–596}}&lt;/ref&gt; اهو پهريون واقعي ننڍو ٽرانزسٽر هو، جنهن کي آساني سان ننڍو ڪري وڏي پيماني تي تيار ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;/&gt; ان جي فائدن ۾ اعليٰ پيماني تي ننڍو ڪرڻ جي صلاحيت، گهٽ قيمت، گهٽ بجلي خرچ ۽ وڌيڪ ڪثافت شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-digital&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |work=EETimes |date=12 December 2018}}&lt;/ref&gt; هن ايجاد [[برقيات جي صنعت]] ۾ انقلاب آندو ۽ اڄ اهو دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ برقي اوزار آهي.&lt;ref name=&quot;Chan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grant&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-transistor&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Golio&quot;/&gt;

سرڪٽن جي پيچيدگي وڌڻ سان انهن جي جسامت هڪ وڏو مسئلو بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;The History of the Integrated Circuit&quot;/&gt; وڏن جزن سبب انهن کي ڳنڍيندڙ تارون به ڊگهيون ٿينديون هيون، جنهن سان برقي سگنلن کي سرڪٽ مان گذرڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو هو ۽ ڪمپيوٽر جي رفتار گهٽجي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;The History of the Integrated Circuit&quot;/&gt; [[جئڪ ڪلبي]] ۽ [[رابرٽ نوئس]] جي [[مربوط سرڪٽ]] (Integrated Circuit) جي ايجاد هن مسئلي جو حل پيش ڪيو، جنهن ۾ سڀئي جزا هڪ ئي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] بلاڪ تي تيار ڪيا ويا. ان سان سرڪٽ وڌيڪ ننڍا ۽ پيداوار خودڪار ٿي وئي. انهيءَ ترقي سان [[سلڪون]] جي هڪڙي ڪرسٽل ويفر تي سڀئي جزا گڏ ڪرڻ جو تصور پيدا ٿيو، جنهن مان 1960ع جي شروعات ۾ [[ننڍي پيماني واري انضمام]] (SSI)، پوءِ 1960ع جي آخر ۾ [[وچولي پيماني واري انضمام]] (MSI)، ۽ بعد ۾ [[تمام وڏي پيماني واري انضمام]] (VLSI) وجود ۾ آيا. 2008ع تائين اربين ٽرانزسٽرن وارا پروسيسر تجارتي طور تي دستياب ٿي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Intel to deliver first computer chip with two billion transistors |url=https://www.smh.com.au/technology/intel-to-deliver-first-computer-chip-with-two-billion-transistors-20080205-1q88.html |website=The Sydney Morning Herald |date=5 February 2008}}&lt;/ref&gt;

==ذيلي شعبا==
{{div col|colwidth=20em}}
* [[اينالاگ اليڪٽرانڪس]]
* [[آڊيو اليڪٽرانڪس]]
* [[ايويئانڪس]]
* [[بايو اليڪٽرانڪس]]
* [[سرڪٽ ڊزائين]]
* [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس]]
* [[برقي جزا|اليڪٽرانڪ ڪمپونينٽس]]
* [[ايمبيڊڊ نظام]]
* [[مربوط سرڪٽ]]
* [[مائڪرو اليڪٽرانڪس]]
* [[ننينو اليڪٽرانڪس]]
* [[آپٽو اليڪثرانڪس]]
* [[پاور اليڪثرانڪس]]
* [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]]
* [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار|سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]
* [[سينسر]]
* [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]]
{{div col end}}

== اوزار ۽ جزا {{anchor|Devices|Components}} ==
{{main|برقي جزو}}

[[فائل:Componentes.JPG|thumb|مختلف برقي جزا]]

[[برقي جزو]] اهڙو هر جزو آهي، جيڪو '''برقي نظام''' يا '''برقي اوزار''' ۾ سرگرم (ايڪٽو) يا غير سرگرم (پيسو) هجي. جزن کي عام طور تي [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (PCB) تي سولڊر ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن سان هڪ خاص ڪم سرانجام ڏيندڙ برقي سرڪٽ تيار ٿيندو آهي. جزا الڳ الڳ به استعمال ٿي سگهن ٿا يا وڌيڪ پيچيده صورت ۾ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي شڪل ۾ به پيڪيج ڪيا ويندا آهن. غير سرگرم برقي جزن ۾ [[ڪيپيسٽر]]، [[انڊڪٽر]] ۽ [[مزاحم]] شامل آهن، جڏهن ته سرگرم جزن ۾ [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]، [[ٽرانزسٽر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] شامل آهن، جيڪي اليڪٽران جي سطح تي برقي رو جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Power Electronics and Variable Frequency Drives: Technology and Applications |publisher=Wiley Online Library|doi=10.1002/9780470547113|year=1996|isbn=978-0470547113|s2cid=107126716|editor1-last=Bose|editor1-first=Bimal K}}&lt;/ref&gt;

== سرڪٽن جا قسم ==

برقي سرڪٽن جي ڪمن کي ٻن بنيادي گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: تشبيهي (Analog) ۽ عددي (Digital). ڪو خاص اوزار انهن مان ڪنهن هڪ قسم جي سرڪٽ تي مشتمل ٿي سگهي ٿو يا ٻنهي قسمن جي گڏيل استعمال تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو. جديد دور ۾ تشبيهي سرڪٽن جو استعمال گهٽجي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا ڪيترائي ڪم هاڻي عددي سرڪٽ سرانجام ڏئي رهيا آهن.

=== تشبيهي سرڪٽ ===
{{Main|تشبيهي برقيات}}

[[تشبيهي سرڪٽ]] (اينالاگ سرڪٽ) سگنلن جي پروسيسنگ لاءِ لڳاتار وولٽيج يا برقي رو جي حد استعمال ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ عددي سرڪٽ الڳ الڳ (ڊسڪريٽ) سطحن تي ڪم ڪندا آهن. برقيات جي شروعاتي دور ۾ ريڊيو وصول ڪندڙن، ريڊيو موڪليندڙن ۽ ٻين ڪيترن ئي اوزارن ۾ تشبيهي سرڪٽ عام هئا. تشبيهي برقي ڪمپيوٽر لڳاتار متغيرن (ڪنٽينيوئس ويريئبلز) سان لاڳاپيل مسئلن جي حل لاءِ اهم هئا، جيستائين عددي پروسيسنگ وڌيڪ ترقي نه ڪئي.

سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي جي ترقي سان تشبيهي سرڪٽن جا ڪيترائي ڪم عددي سرڪٽن حوالي ٿي ويا، تنهنڪري مڪمل طور تشبيهي سرڪٽ هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا. اڄڪلهه گهڻا نظام گڏيل (ھائبرڊ) انداز اختيار ڪن ٿا، جنهن ۾ اينالاگ سگنل وصول ڪرڻ لاءِ شروعاتي حصي ۾ تشبيهي سرڪٽ استعمال ٿين ٿا، جڏهن⁠تہ بعد ۾ [[مائڪروپروسيسر]] ذريعي عددي پروسيسنگ ڪئي ويندي آهي.

ڪڏهن ڪڏهن اهڙن سرڪٽن جي درجابندي مشڪل هوندي آهي، جن ۾ لڪيرِي (لينيئر) ۽ غير لڪيرِي (نان-لينيئر) ٻنهي قسمن جا عنصر موجود هجن. مثال طور وولٽيج مقابلو ڪندڙ (وولٽيج ڪمپريٽر) لڳاتار وولٽيج قبول ڪري ٿو، پر نتيجي ۾ رڳو ٻن مان هڪ سطح ڏيکاري ٿو، بلڪل عددي سرڪٽ وانگر. ساڳيءَ طرح، حد کان وڌيڪ هلندڙ ٽرانزسٽر ايمپلي فائر هڪ ڪنٽرول ٿيل [[سوئچ]] وانگر رويي اختيار ڪري سگهي ٿو، جنهن جي پيداوار بنيادي طور ٻن سطحن تي مشتمل هوندي آهي.
تشبيهي سرڪٽ اڄ به وڏي پيماني تي سگنلن جي واڌ ويجهه، جيئن وندر جي صنعت ۾، ۽ تشبيهي حساسن مان ايندڙ سگنلن جي تياري ۽ ترتيب ڏيڻ لاءِ، جهڙوڪ صنعتي ماپ ۽ ڪنٽرول نظامن ۾، استعمال ٿين ٿا.

=== عددي سرڪٽ ===
{{Main|عددي برقيات}}

عددي سرڪٽ اهڙا برقي سرڪٽ آهن، جيڪي مقرر ۽ الڳ وولٽيج سطحن تي ٻڌل هوندا آهن. اهي [[بولين الجبرا]] استعمال ڪندا آهن ۽ سڀني عددي ڪمپيوٽرن ۽ مائڪروپروسيسر تي ٻڌل اوزارن جو بنياد آهن. اهي سادن منطقي دروازن کان وٺي وڏن مربوط سرڪٽن تائين پکڙيل آهن، جن ۾ لکين منطقي دروازا شامل ٿي سگهن ٿا.

عددي سرڪٽ [[ٻٽو عددي نظام]] استعمال ڪن ٿا، جنهن ۾ ٻه وولٽيج سطحون ''0'' ۽ ''1'' منطقي حالت ظاهر ڪن ٿيون. عام طور تي منطقي ''0'' گهٽ وولٽيج (Low) ۽ منطقي ''1'' وڌيڪ وولٽيج (High) کي ظاهر ڪري ٿو، پر ڪجهه نظام ان جي ابتڙ تعريف به استعمال ڪن ٿا يا برقي رو تي ٻڌل هوندا آهن. ڪيترن ئي حالتن ۾ سرڪٽ جو ڊزائنر ضرورت موجب انهن تعريفن کي تبديل ڪري سگهي ٿو ته جيئن سرڪٽ جي جوڙجڪ آسان ٿي سگهي. تنهنڪري ''0'' ۽ ''1'' جي تعريف اختياري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brown |first1=Stephen |last2=Vranesic |first2=Zvonko |title=Fundamentals of Digital Logic|format=e-book |date=2008 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0077144227}}&lt;/ref&gt;

[[ٽن بنيادن وارو ڪمپيوٽر|ٽن بنيادن واري]] (Ternary) منطق، جنهن ۾ ٽي حالتون هونديون آهن، تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي ۽ ڪجهه نمونياتي ڪمپيوٽر تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن کي عملي طور وسيع قبوليت حاصل نه ٿي سگهي آهي.&lt;ref name=&quot;AoCP2&quot;&gt;{{cite book |last=Knuth |first=Donald |title=The Art of Computer Programming |volume=2: Seminumerical Algorithms |pages=190–192 |publisher=Addison-Wesley |edition=2nd |date=1980 |isbn=0201038226}}&lt;/ref&gt; عملي طور سڀئي [[ڪمپيوٽر]] ۽ [[عددي سگنل پروسيسر]] [[ٽرانزسٽر]]، جهڙوڪ [[MOSFET]]، تي ٻڌل [[عددي منطق]]ي سرڪٽ استعمال ڪندا آهن، جيڪي برقي منطقي دروازن ذريعي ٻٽي عددي حالتون پيدا ڪن ٿا.

[[فائل:Logic-gates-circuits.png|thumb|عددي برقيات ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ ڪجهه منطقي دروازا]]

* [[منطقي دروازو]]
* [[جمع ڪندڙ (برقيات)]]
* [[فلپ فلاپ (برقيات)]]
* [[ڳڻپيندڙ (ڊجيٽل)]]
* [[پروسيسر رجسٽر]]
* [[ملٽي پليڪسر]]
* [[شمٽ ٽرگر]]

گهڻي حد تائين مربوط اوزار:

* [[ميموري چپ]]
* [[مائڪروپروسيسر]]
* [[مائڪرو ڪنٽرولر]]
* [[ايپليڪيشن-مخصوص مربوط سرڪٽ]] (ASIC)
* [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] (DSP)
* [[فيلڊ-پروگراميبل گيٽ ايري]] (FPGA)
* [[فيلڊ-پروگراميبل اينالاگ ايري]] (FPAA)
* [[سسٽم آن چپ]] (SoC)

== حوالا ==

{{حوالا}}
{{حوالو}}

{{ڪچو}}</text>
      <sha1>d0eo970yky5nh5fmosecqjdklal829i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390054</id>
      <parentid>390053</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T02:35:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27750" sha1="66p3ssvzbup8incjkbztrqhnpk3rvro" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|طبعيات ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي هڪ شاخ}}


[[فائل:Arduino ftdi chip-1.jpg|thumb|right|upright=1.2|[[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] تي جديد [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] سان لڳايل برقي جزا، جن جي مٿئين حصي ۾ هڪ وڏو [[مربوط سرڪٽ]] پڻ موجود آهي.]]

'''برقيات''' يا '''اليڪٽرانڪس''' ('''Electronics''') [[طبعيات]] ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جو هڪ سائنسي ۽ انجنيئرنگي شعبو آهي، جيڪو [[اليڪٽران]]ن ۽ ٻين [[برقي چارج]] وارن ذرڙن کي استعمال ڪندڙ اوزارن جي جوڙجڪ، تياري ۽ آپريشن جي اصولن جو مطالعو ڪري ٿو. هي [[طبعيات]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=française |first=Académie |title=électronique {{!}} Dictionnaire de l'Académie française {{!}} 9e édition |url=http://www.dictionnaire-academie.fr/article/A9E0727 |access-date=2024-05-26 |website=www.dictionnaire-academie.fr |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-21 |title=Definition of ELECTRONICS |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/electronics |access-date=2024-05-26 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا [[فعال برقي جزو|فعال برقي جزن]] جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]] ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي مدد سان [[برقي رو]] جي وهڪري کي ڪنٽرول ۽ وڌائي ٿي، ۽ ان کي هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ڪري ٿي، جيئن [[متبادل رو]] (AC) کي [[سڌي رو]] (DC) ۾ يا [[تشبيهي سگنل]]ن کي [[عددي سگنل]]ن ۾ تبديل ڪرڻ.

برقي اوزارن جديد سماج جي ڪيترن ئي شعبن، جهڙوڪ [[ٽيلي ڪميونيڪشن]]، وندر، تعليم، صحت، صنعت ۽ سلامتي جي ترقي تي گهرو اثر وڌو آهي. برقيات جي ترقيءَ جو بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت آهي، جيڪا عالمي طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ وڌيڪ جديد برقي اوزار ۽ سرڪٽ تيار ڪندي رهي ٿي. [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت عالمي معيشت جي سڀ کان وڏي ۽ منافعي بخش صنعتن مان هڪ آهي، جنهن جي سالياني آمدني 2018ع ۾ 481 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ هئي. [[برقيات جي صنعت]] ۾ ٻيا به ڪيترائي شعبا شامل آهن، جيڪي برقي اوزارن ۽ نظامن تي دارومدار رکن ٿا، جهڙوڪ [[اي-واپار]]،{{cn|date=May 2025|reason=اي-واپار برقي اوزارن جي پيداوار وارو شعبو نه، پر پرچون واپار آهي. هن دعويٰ جو ماخذ ڪهڙو آهي؟}} جنهن 2017ع دوران آن لائين وڪرو ذريعي 29 ٽرلين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ واپار ڪيو.
```

هٿرادو برقي شين ۾ [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]] ريفريجريٽر، استري، پنکا، ايئرڪنڊيشنر، واشنگ مشينون، برقي چُلها، ڪٽليون، جوسر، بلينڊر ۽ ٽوسٽر وغيره اچي وڃن ٿا.
برقي شين کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. هڪڙيون ڳريون برقي شيون ۽ ٻيون هلڪيون برقي هٿرادو شيون. ڳرين برقي شين ۾ اليڪٽريڪل ڪمپليڪس، ٽرانسفارمر ۽ بجليءَ جا ٻيا وڏا سامان اچن ٿا. هلڪين برقي شين ۾ بجليءَ جون موٽرون، پنکا، واشنگ مشينون، فرج ۽ ننڍا ٽرانسفارمر وغيره شامل آهن. بجليءَ جون ڪيتريون هٿرادو شيون [[پاڪستان]] ۾ تيار ٿينديون آهن، جن ۾ موٽرون، پنکا، بلب، ٽيوب لائيٽون، ڪيبل تارون، واٽر ڪولر، وولٽيج ريگيوليٽر، اسيبلائيزر، استريون، هيٽر، ٽيبل لئمپ، بَزر، گهنٽيون، ٽوسٽر ساڪيٽ، پلگ، هولڊر ۽ سئچ وغيره کان سواءِ وڏين برقي شين جا ننڍڙا ننڍڙا پرزا ۽ [[اوزار]] شامل آهن.
پاڪستان ۾ بجليءَ جون تارون ۽ ڪيبل بنائڻ جا ڪيترائي ڪارخانا آهن. گجرات ۾ پنکن جي صنعت آهي، جتي هر قسم جا پنکا تيار ڪيا ويندا آهن. ان کانسواءِ ڊيزرٽ ڪولر خالص پاڪستاني صنعت آهي. برقي هٿراڌو شين جي وڏي مارڪيٽ ڪراچيءَ ۾ آهي. ان کان سواءِ [[سنڌ]] جي سڀني شهرن، پنجاب ۽ [[بلوچستان]] ۾ پڻ مارڪيٽون آهن. ڊيزرٽ ڪولر جا ڪارخانا [[ڪراچي]]، [[لاهور،]] [[گجرات]] ۽ [[گجرانوالا]] ۾ آهن.
بجليءَ جي بلبن ۽ ٽيوب لائيٽن ۾ پنج واٽ کان ويندي 1500 واٽ جا بلب، ٻن فوٽن ۽ چئن فوٽن جون ٽيوب لائيٽون، وڌيڪ روشنيءَ ۽ طاقت جا مرڪيوري بلب ۽ گاڏين ۾ استعمال ٿيندڙ گهٽ وولٽيج جا بلب شامل آهن.
پاڪستان ۾ ننڍا ۽ وڏا ٽرانسفارمر ٺاهڻ جا اَٺ ڪارخانا آهن. ان کان سواءِ پاڪستان ۾ پلاسٽڪ مان ٺهندڙ برقي شيون، جن کي بيڪرلائيٽ چيو ويندو آهي، به تيار ٿينديون آهن. بجليءَ جو موٽرون ۽ واشنگ مشينون ٺاهڻ جا به ڪيترائي ڪارخانا پاڪستان ۾ ڪم ڪري رهيا آهن.
اڄ جي جديد دؤر ۾ [[بجلي]] رڳو گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ نه، پر سڄي گهر کي هلائڻ جي ذميداري کڻي چڪي آهي. بجليءَ جي شين، اڄ ”گهر“ جو تصور ئي بدلائي ڇڏيو آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=اليڪٽرانڪس : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |access-date=2015-09-21 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015408/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ۽ ترقي ==
{{See also|برقياتي انجنيئرنگ جي تاريخ|برقياتي ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي وقتوار فهرست}}
[[File:Audion receiver.jpg|thumb|1914ع ۾ [[لي ڊي فاريسٽ]] پاران تيار ڪيل ابتدائي [[آڊيوئن]] ريڊيو رسيورن مان هڪ]]

[[ڪارل فرڊيننڊ براون]] 1874ع ۾ [[ڪرسٽل ڊٽيڪٽر]]، جيڪو پهريون [[سيمي ڪنڊڪٽر]] اوزار هو، تيار ڪيو. ان کان پوءِ 1897ع ۾ [[جوزف جان ٿامسن]] [[اليڪٽران]] جي سڃاڻپ ڪئي. بعد ۾ [[ويڪيوم ٽيوب]] جي ايجاد، جيڪا ننڍن [[برقي سگنل]]ن کي [[ايمپلي فائر|وڌائي]] ۽ [[ريڪٽيفائر|سڌو]] ڪري سگهندي هئي، برقيات ۽ اليڪٽران جي دور جي شروعات ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.uni-marburg.de/de/uniarchiv/unijournal/urvater-der-kommunikationsgesellschaft.pdf |title=Urvater der Kommunikationsgesellschaft: Ferdinand Braun – Student und Professor in Marburg – kam vor 150 Jahren zur Welt |language=de |trans-title=Forefather of the communications society: Ferdinand Braun – student and professor in Marburg – was born 150 years ago |publisher=[[Philipps-Universität Marburg]] |date=2007-12-17 |access-date=2025-09-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|title=This Month in Physics History - October 1897: The Discovery of the Electron |website= American Physical Society |access-date=2018-09-19|archive-date=19 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919171705/https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[امبروز فليمنگ]] [[ڊائيوڊ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] [[ٽرائيوڊ]] ايجاد ڪيا، جنهن سان [[ريڊيو سگنل]] جهڙن ڪمزور برقي وولٽيجن جي سڃاڻپ ممڪن ٿي.

[[ويڪيوم ٽيوب]] (ٿرمائيو نڪ والوز) پهريان سرگرم [[برقي جزو|برقي جزا]] هئا، جيڪي انفرادي [[اليڪٽران]]ن جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪري [[برقي رو]] تي ضابطو آڻيندا هئا. انهن ذريعي رو جي واڌ ۽ سڌاري ممڪن ٿي، جنهن سان [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊار]]، ڊگهي فاصلي واري ٽيليفوني ۽ ٻين ڪيترين ئي ٽيڪنالاجين جي ترقي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Guarnieri|first=M.|date=2012|title=The age of vacuum tubes: Early devices and the rise of radio communications|journal=IEEE Ind. Electron. Mag.|volume=6|issue=1|pages=41–43|doi=10.1109/MIE.2012.2182822|bibcode=2012IIEM....6a..41G |s2cid=23351454}}&lt;/ref&gt; 1920ع واري ڏهاڪي تائين تجارتي ريڊيو نشريات ۽ [[ڏورسنچار]] عام ٿي ويا، جڏهن ته برقي ايمپلي فائر ڊگهي فاصلي واري [[ٽيليفوني]] ۽ موسيقي جي رڪارڊنگ ۾ استعمال ٿيڻ لڳا.

اڳيون وڏو ٽيڪنالاجي قدم ڪيترن ڏهاڪن بعد آيو، جڏهن 1947ع ۾ [[جان بارڊين]] ۽ [[والٽر هاوسر بريٽن]] بيل ليبارٽريز ۾ پهريون ڪم ڪندڙ [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=1947: Invention of the Point-Contact Transistor |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=10 August 2019 |archive-date=30 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930151529/https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به 1980ع جي وچ ڌاري تائين [[مائڪرو ويو]]، وڏي طاقت واري ٽرانسميشن ۽ [[ٽيليويزن]] رسيورن ۾ ويڪيوم ٽيوب اهم حيثيت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Okamura1994&quot;&gt;{{cite book|author=Sōgo Okamura|title=History of Electron Tubes|url=https://books.google.com/books?id=VHFyngmO95YC&amp;pg=PR4|access-date=5 December 2012|year=1994|publisher=IOS Press|isbn=978-9051991451|page=5}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ [[سالڊ اسٽيٽ برقيات]] تقريباً مڪمل طور تي ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ والاري ورتي، جيتوڻيڪ اهي اڄ به ڪجهه خاص استعمالن، جهڙوڪ اعليٰ طاقت وارن آر ايف ايمپلي فائرن، [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]ن، خاص آڊيو اوزارن، [[گٽار ايمپلي فائر]]ن ۽ ڪجهه [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] اوزارن ۾ استعمال ٿين ٿيون.

اپريل 1955ع ۾ [[آءِ بي ايم 608]] پهريون [[آءِ بي ايم]] پيداوار هو، جنهن ۾ ويڪيوم ٽيوب کان سواءِ مڪمل طور [[ٽرانزسٽر]] سرڪٽ استعمال ڪيا ويا، ۽ اهو پهريون مڪمل ٽرانزسٽر تي ٻڌل تجارتي [[ڳڻپيوڪر]] سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Bashe |first= Charles J. |title=IBM's Early Computers |publisher=MIT |year=1986 |page=386 |isbn=978-0262022255}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pugh |first1=Emerson W. |last2=Johnson |first2=Lyle R. |last3=Palmer |first3=John H. |year=1991 |title=IBM's 360 and early 370 systems |publisher=MIT Press |isbn=978-0262161237 |page=34}}&lt;/ref&gt; هن مشين ۾ 3,000 کان وڌيڪ [[جرمينيم]] ٽرانزسٽر لڳل هئا. [[ٿامس جي. واٽسن جونيئر]] حڪم ڏنو ته مستقبل جون سڀئي آءِ بي ايم شيون ٽرانزسٽرن تي ٻڌل هونديون. نتيجي ۾ ڪمپيوٽرن جي [[لاجڪ گيٽ]]ن ۽ ٻاهرين اوزارن ۾ تقريباً مڪمل طور ٽرانزسٽر استعمال ٿيڻ لڳا. بهرحال، شروعاتي [[جنڪشن ٽرانزسٽر]] نسبتاً وڏا ۽ وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ ۾ ڏکيا هئا، جنهن ڪري انهن جو استعمال محدود رهيو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;&gt;{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |isbn=978-0470508923 |page=168}}&lt;/ref&gt;

[[MOSFET]] کي 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ بيل ليبارٽريز ۾ ايجاد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |volume=104 |issue=9 |page=547 |doi=10.1149/1.2428650}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kahng |first=Dawon |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |publisher=World Scientific |date=1991 |pages=583–596}}&lt;/ref&gt; اهو پهريون واقعي ننڍو ٽرانزسٽر هو، جنهن کي آساني سان ننڍو ڪري وڏي پيماني تي تيار ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;/&gt; ان جي فائدن ۾ اعليٰ پيماني تي ننڍو ڪرڻ جي صلاحيت، گهٽ قيمت، گهٽ بجلي خرچ ۽ وڌيڪ ڪثافت شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-digital&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |work=EETimes |date=12 December 2018}}&lt;/ref&gt; هن ايجاد [[برقيات جي صنعت]] ۾ انقلاب آندو ۽ اڄ اهو دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ برقي اوزار آهي.&lt;ref name=&quot;Chan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grant&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-transistor&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Golio&quot;/&gt;

سرڪٽن جي پيچيدگي وڌڻ سان انهن جي جسامت هڪ وڏو مسئلو بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;The History of the Integrated Circuit&quot;/&gt; وڏن جزن سبب انهن کي ڳنڍيندڙ تارون به ڊگهيون ٿينديون هيون، جنهن سان برقي سگنلن کي سرڪٽ مان گذرڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو هو ۽ ڪمپيوٽر جي رفتار گهٽجي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;The History of the Integrated Circuit&quot;/&gt; [[جئڪ ڪلبي]] ۽ [[رابرٽ نوئس]] جي [[مربوط سرڪٽ]] (Integrated Circuit) جي ايجاد هن مسئلي جو حل پيش ڪيو، جنهن ۾ سڀئي جزا هڪ ئي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] بلاڪ تي تيار ڪيا ويا. ان سان سرڪٽ وڌيڪ ننڍا ۽ پيداوار خودڪار ٿي وئي. انهيءَ ترقي سان [[سلڪون]] جي هڪڙي ڪرسٽل ويفر تي سڀئي جزا گڏ ڪرڻ جو تصور پيدا ٿيو، جنهن مان 1960ع جي شروعات ۾ [[ننڍي پيماني واري انضمام]] (SSI)، پوءِ 1960ع جي آخر ۾ [[وچولي پيماني واري انضمام]] (MSI)، ۽ بعد ۾ [[تمام وڏي پيماني واري انضمام]] (VLSI) وجود ۾ آيا. 2008ع تائين اربين ٽرانزسٽرن وارا پروسيسر تجارتي طور تي دستياب ٿي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Intel to deliver first computer chip with two billion transistors |url=https://www.smh.com.au/technology/intel-to-deliver-first-computer-chip-with-two-billion-transistors-20080205-1q88.html |website=The Sydney Morning Herald |date=5 February 2008}}&lt;/ref&gt;

==ذيلي شعبا==
{{div col|colwidth=20em}}
* [[اينالاگ اليڪٽرانڪس]]
* [[آڊيو اليڪٽرانڪس]]
* [[ايويئانڪس]]
* [[بايو اليڪٽرانڪس]]
* [[سرڪٽ ڊزائين]]
* [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس]]
* [[برقي جزا|اليڪٽرانڪ ڪمپونينٽس]]
* [[ايمبيڊڊ نظام]]
* [[مربوط سرڪٽ]]
* [[مائڪرو اليڪٽرانڪس]]
* [[ننينو اليڪٽرانڪس]]
* [[آپٽو اليڪثرانڪس]]
* [[پاور اليڪثرانڪس]]
* [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]]
* [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار|سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]
* [[سينسر]]
* [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]]
{{div col end}}

== اوزار ۽ جزا {{anchor|Devices|Components}} ==
{{main|برقي جزو}}

[[فائل:Componentes.JPG|thumb|مختلف برقي جزا]]

[[برقي جزو]] اهڙو هر جزو آهي، جيڪو '''برقي نظام''' يا '''برقي اوزار''' ۾ سرگرم (ايڪٽو) يا غير سرگرم (پيسو) هجي. جزن کي عام طور تي [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (PCB) تي سولڊر ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن سان هڪ خاص ڪم سرانجام ڏيندڙ برقي سرڪٽ تيار ٿيندو آهي. جزا الڳ الڳ به استعمال ٿي سگهن ٿا يا وڌيڪ پيچيده صورت ۾ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي شڪل ۾ به پيڪيج ڪيا ويندا آهن. غير سرگرم برقي جزن ۾ [[ڪيپيسٽر]]، [[انڊڪٽر]] ۽ [[مزاحم]] شامل آهن، جڏهن ته سرگرم جزن ۾ [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]، [[ٽرانزسٽر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] شامل آهن، جيڪي اليڪٽران جي سطح تي برقي رو جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Power Electronics and Variable Frequency Drives: Technology and Applications |publisher=Wiley Online Library|doi=10.1002/9780470547113|year=1996|isbn=978-0470547113|s2cid=107126716|editor1-last=Bose|editor1-first=Bimal K}}&lt;/ref&gt;

== سرڪٽن جا قسم ==

برقي سرڪٽن جي ڪمن کي ٻن بنيادي گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: تشبيهي (Analog) ۽ عددي (Digital). ڪو خاص اوزار انهن مان ڪنهن هڪ قسم جي سرڪٽ تي مشتمل ٿي سگهي ٿو يا ٻنهي قسمن جي گڏيل استعمال تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو. جديد دور ۾ تشبيهي سرڪٽن جو استعمال گهٽجي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا ڪيترائي ڪم هاڻي عددي سرڪٽ سرانجام ڏئي رهيا آهن.

=== تشبيهي سرڪٽ ===
{{Main|تشبيهي برقيات}}

[[تشبيهي سرڪٽ]] (اينالاگ سرڪٽ) سگنلن جي پروسيسنگ لاءِ لڳاتار وولٽيج يا برقي رو جي حد استعمال ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ عددي سرڪٽ الڳ الڳ (ڊسڪريٽ) سطحن تي ڪم ڪندا آهن. برقيات جي شروعاتي دور ۾ ريڊيو وصول ڪندڙن، ريڊيو موڪليندڙن ۽ ٻين ڪيترن ئي اوزارن ۾ تشبيهي سرڪٽ عام هئا. تشبيهي برقي ڪمپيوٽر لڳاتار متغيرن (ڪنٽينيوئس ويريئبلز) سان لاڳاپيل مسئلن جي حل لاءِ اهم هئا، جيستائين عددي پروسيسنگ وڌيڪ ترقي نه ڪئي.

سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي جي ترقي سان تشبيهي سرڪٽن جا ڪيترائي ڪم عددي سرڪٽن حوالي ٿي ويا، تنهنڪري مڪمل طور تشبيهي سرڪٽ هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا. اڄڪلهه گهڻا نظام گڏيل (ھائبرڊ) انداز اختيار ڪن ٿا، جنهن ۾ اينالاگ سگنل وصول ڪرڻ لاءِ شروعاتي حصي ۾ تشبيهي سرڪٽ استعمال ٿين ٿا، جڏهن⁠تہ بعد ۾ [[مائڪروپروسيسر]] ذريعي عددي پروسيسنگ ڪئي ويندي آهي.

ڪڏهن ڪڏهن اهڙن سرڪٽن جي درجابندي مشڪل هوندي آهي، جن ۾ لڪيرِي (لينيئر) ۽ غير لڪيرِي (نان-لينيئر) ٻنهي قسمن جا عنصر موجود هجن. مثال طور وولٽيج مقابلو ڪندڙ (وولٽيج ڪمپريٽر) لڳاتار وولٽيج قبول ڪري ٿو، پر نتيجي ۾ رڳو ٻن مان هڪ سطح ڏيکاري ٿو، بلڪل عددي سرڪٽ وانگر. ساڳيءَ طرح، حد کان وڌيڪ هلندڙ ٽرانزسٽر ايمپلي فائر هڪ ڪنٽرول ٿيل [[سوئچ]] وانگر رويي اختيار ڪري سگهي ٿو، جنهن جي پيداوار بنيادي طور ٻن سطحن تي مشتمل هوندي آهي.
تشبيهي سرڪٽ اڄ به وڏي پيماني تي سگنلن جي واڌ ويجهه، جيئن وندر جي صنعت ۾، ۽ تشبيهي حساسن مان ايندڙ سگنلن جي تياري ۽ ترتيب ڏيڻ لاءِ، جهڙوڪ صنعتي ماپ ۽ ڪنٽرول نظامن ۾، استعمال ٿين ٿا.

=== عددي سرڪٽ ===
{{Main|عددي برقيات}}

عددي سرڪٽ اهڙا برقي سرڪٽ آهن، جيڪي مقرر ۽ الڳ وولٽيج سطحن تي ٻڌل هوندا آهن. اهي [[بولين الجبرا]] استعمال ڪندا آهن ۽ سڀني عددي ڪمپيوٽرن ۽ مائڪروپروسيسر تي ٻڌل اوزارن جو بنياد آهن. اهي سادن منطقي دروازن کان وٺي وڏن مربوط سرڪٽن تائين پکڙيل آهن، جن ۾ لکين منطقي دروازا شامل ٿي سگهن ٿا.

عددي سرڪٽ [[ٻٽو عددي نظام]] استعمال ڪن ٿا، جنهن ۾ ٻه وولٽيج سطحون ''0'' ۽ ''1'' منطقي حالت ظاهر ڪن ٿيون. عام طور تي منطقي ''0'' گهٽ وولٽيج (Low) ۽ منطقي ''1'' وڌيڪ وولٽيج (High) کي ظاهر ڪري ٿو، پر ڪجهه نظام ان جي ابتڙ تعريف به استعمال ڪن ٿا يا برقي رو تي ٻڌل هوندا آهن. ڪيترن ئي حالتن ۾ سرڪٽ جو ڊزائنر ضرورت موجب انهن تعريفن کي تبديل ڪري سگهي ٿو ته جيئن سرڪٽ جي جوڙجڪ آسان ٿي سگهي. تنهنڪري ''0'' ۽ ''1'' جي تعريف اختياري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brown |first1=Stephen |last2=Vranesic |first2=Zvonko |title=Fundamentals of Digital Logic|format=e-book |date=2008 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0077144227}}&lt;/ref&gt;

[[ٽن بنيادن وارو ڪمپيوٽر|ٽن بنيادن واري]] (Ternary) منطق، جنهن ۾ ٽي حالتون هونديون آهن، تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي ۽ ڪجهه نمونياتي ڪمپيوٽر تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن کي عملي طور وسيع قبوليت حاصل نه ٿي سگهي آهي.&lt;ref name=&quot;AoCP2&quot;&gt;{{cite book |last=Knuth |first=Donald |title=The Art of Computer Programming |volume=2: Seminumerical Algorithms |pages=190–192 |publisher=Addison-Wesley |edition=2nd |date=1980 |isbn=0201038226}}&lt;/ref&gt; عملي طور سڀئي [[ڪمپيوٽر]] ۽ [[عددي سگنل پروسيسر]] [[ٽرانزسٽر]]، جهڙوڪ [[MOSFET]]، تي ٻڌل [[عددي منطق]]ي سرڪٽ استعمال ڪندا آهن، جيڪي برقي منطقي دروازن ذريعي ٻٽي عددي حالتون پيدا ڪن ٿا.

[[فائل:Logic-gates-circuits.png|thumb|عددي برقيات ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ ڪجهه منطقي دروازا]]

* [[منطقي دروازو]]
* [[جمع ڪندڙ (برقيات)]]
* [[فلپ فلاپ (برقيات)]]
* [[ڳڻپيندڙ (ڊجيٽل)]]
* [[پروسيسر رجسٽر]]
* [[ملٽي پليڪسر]]
* [[شمٽ ٽرگر]]

گهڻي حد تائين مربوط اوزار:

* [[ميموري چپ]]
* [[مائڪروپروسيسر]]
* [[مائڪرو ڪنٽرولر]]
* [[ايپليڪيشن-مخصوص مربوط سرڪٽ]] (ASIC)
* [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] (DSP)
* [[فيلڊ-پروگراميبل گيٽ ايري]] (FPGA)
* [[فيلڊ-پروگراميبل اينالاگ ايري]] (FPAA)
* [[سسٽم آن چپ]] (SoC)

== جوڙجڪ ==

برقي نظامن جي جوڙجڪ (اليڪٽرانڪ سسٽمس ڊزائين) اهڙن پيچيده برقي اوزارن ۽ نظامن، جهڙوڪ [[موبائل فون]] ۽ [[ڪمپيوٽر]]، جي گهڻ-شعبي (ملٽي-ڊسيپلنري) ڊزائن سان لاڳاپيل آهي. هن شعبي ۾ برقي نظام جي جوڙجڪ ۽ ترقي ([[نئين پيداوار جي ترقي]]) کان وٺي ان جي صحيح ڪارڪردگي، خدمت جي مدت ۽ [[ٻيهر استعمال]] تائين جا سڀ مرحلا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;lienig&quot;&gt;{{Cite book|author=J. Lienig|author2=H. Bruemmer|title=Fundamentals of Electronic Systems Design|pages=1|publisher=Springer International Publishing|date=2017|isbn=978-3319558394|doi=10.1007/978-3-319-55840-0}}&lt;/ref&gt; تنهنڪري برقي نظامن جي جوڙجڪ اهو عمل آهي، جنهن ۾ استعمال ڪندڙ جي مقرر ڪيل [[گهرجن جو تجزيو|گهرجن]] کي پورو ڪرڻ لاءِ پيچيده برقي اوزارن جي وضاحت ۽ ترقي ڪئي ويندي آهي.

برقيات جي نظريي جي پيچيدگي سبب، برقي اوزارن جي ترقيءَ ۾ تجرباتي ليبارٽري اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. اهي تجربا انجنيئر جي تيار ڪيل ڊزائن کي جانچڻ، ان جي تصديق ڪرڻ ۽ ممڪن غلطين جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. ماضيءَ ۾ برقيات جون ليبارٽريون جسماني جڳهن تي موجود اوزارن ۽ سامان تي مشتمل هونديون هيون، پر هاڻوڪي دور ۾ [[برقي سرڪٽ جي نقلي مشق]] (سميوليشن) لاءِ سافٽويئر، جهڙوڪ [[سرڪٽ لاگڪس]]، [[ملٽي ازم]] ۽ [[پي اسپائيس]]، وڌيڪ عام ٿي ويا آهن.

=== ڪمپيوٽر جي مدد سان جوڙجڪ ===
{{Main|برقي جوڙجڪ جي خودڪاري}}

اڄ جا برقي انجنيئر اڳواٽ تيار ڪيل جزن، جهڙوڪ [[بجلي جي فراهمي]]، [[سيمي ڪنڊڪٽر]] (مثلاً [[ٽرانزسٽر]]) ۽ [[مربوط سرڪٽ]] استعمال ڪري [[سرڪٽ جي جوڙجڪ|برقي سرڪٽ]] تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. [[برقي جوڙجڪ جي خودڪاري]] (EDA) جا سافٽويئر پروگرام [[اسڪيميٽڪ ڪيپچر]] ۽ [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] جي ڊزائن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هن شعبي جا مشهور سافٽويئر [[اين آء ملٽي ازم]]، [[ڪيڊنس ڊزائين سسٽمس|ڪيڊنس]] ([[اورڪيڊ]] (ORCAD)، [[ايگل (پروگرام)|ايگل]] PCB ۽ Schematic، [[مينٽور گرافڪس|مينٽور]] (PADS PCB ۽ LOGIC Schematic)، [[الٽيم]] (Protel)، ليبسينٽر اليڪٽرانڪس (Proteus)، [[جي ايڊز]] (gEDA) ،[[ڪاء ڪيڊ]] (KiCad) ۽ ٻيا ڪيترائي آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 April 2023 |title=PCB design made easy for every engineer |url=https://www.autodesk.com/products/eagle/overview?term=1-YEAR&amp;tab=subscription |website=Autodesk |access-date=19 April 2023 |archive-date=19 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419124207/https://www.autodesk.com/products/eagle/overview?term=1-YEAR&amp;tab=subscription |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==

{{حوالا}}
{{حوالو}}

{{ڪچو}}</text>
      <sha1>66p3ssvzbup8incjkbztrqhnpk3rvro</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390055</id>
      <parentid>390054</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T02:36:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29799" sha1="htr680da9p9rpgy5dadmsaovybx49wo" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|طبعيات ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي هڪ شاخ}}


[[فائل:Arduino ftdi chip-1.jpg|thumb|right|upright=1.2|[[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] تي جديد [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] سان لڳايل برقي جزا، جن جي مٿئين حصي ۾ هڪ وڏو [[مربوط سرڪٽ]] پڻ موجود آهي.]]

'''برقيات''' يا '''اليڪٽرانڪس''' ('''Electronics''') [[طبعيات]] ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جو هڪ سائنسي ۽ انجنيئرنگي شعبو آهي، جيڪو [[اليڪٽران]]ن ۽ ٻين [[برقي چارج]] وارن ذرڙن کي استعمال ڪندڙ اوزارن جي جوڙجڪ، تياري ۽ آپريشن جي اصولن جو مطالعو ڪري ٿو. هي [[طبعيات]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=française |first=Académie |title=électronique {{!}} Dictionnaire de l'Académie française {{!}} 9e édition |url=http://www.dictionnaire-academie.fr/article/A9E0727 |access-date=2024-05-26 |website=www.dictionnaire-academie.fr |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-21 |title=Definition of ELECTRONICS |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/electronics |access-date=2024-05-26 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا [[فعال برقي جزو|فعال برقي جزن]] جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]] ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي مدد سان [[برقي رو]] جي وهڪري کي ڪنٽرول ۽ وڌائي ٿي، ۽ ان کي هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ڪري ٿي، جيئن [[متبادل رو]] (AC) کي [[سڌي رو]] (DC) ۾ يا [[تشبيهي سگنل]]ن کي [[عددي سگنل]]ن ۾ تبديل ڪرڻ.

برقي اوزارن جديد سماج جي ڪيترن ئي شعبن، جهڙوڪ [[ٽيلي ڪميونيڪشن]]، وندر، تعليم، صحت، صنعت ۽ سلامتي جي ترقي تي گهرو اثر وڌو آهي. برقيات جي ترقيءَ جو بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت آهي، جيڪا عالمي طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ وڌيڪ جديد برقي اوزار ۽ سرڪٽ تيار ڪندي رهي ٿي. [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت عالمي معيشت جي سڀ کان وڏي ۽ منافعي بخش صنعتن مان هڪ آهي، جنهن جي سالياني آمدني 2018ع ۾ 481 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ هئي. [[برقيات جي صنعت]] ۾ ٻيا به ڪيترائي شعبا شامل آهن، جيڪي برقي اوزارن ۽ نظامن تي دارومدار رکن ٿا، جهڙوڪ [[اي-واپار]]،{{cn|date=May 2025|reason=اي-واپار برقي اوزارن جي پيداوار وارو شعبو نه، پر پرچون واپار آهي. هن دعويٰ جو ماخذ ڪهڙو آهي؟}} جنهن 2017ع دوران آن لائين وڪرو ذريعي 29 ٽرلين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ واپار ڪيو.
```

هٿرادو برقي شين ۾ [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]] ريفريجريٽر، استري، پنکا، ايئرڪنڊيشنر، واشنگ مشينون، برقي چُلها، ڪٽليون، جوسر، بلينڊر ۽ ٽوسٽر وغيره اچي وڃن ٿا.
برقي شين کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. هڪڙيون ڳريون برقي شيون ۽ ٻيون هلڪيون برقي هٿرادو شيون. ڳرين برقي شين ۾ اليڪٽريڪل ڪمپليڪس، ٽرانسفارمر ۽ بجليءَ جا ٻيا وڏا سامان اچن ٿا. هلڪين برقي شين ۾ بجليءَ جون موٽرون، پنکا، واشنگ مشينون، فرج ۽ ننڍا ٽرانسفارمر وغيره شامل آهن. بجليءَ جون ڪيتريون هٿرادو شيون [[پاڪستان]] ۾ تيار ٿينديون آهن، جن ۾ موٽرون، پنکا، بلب، ٽيوب لائيٽون، ڪيبل تارون، واٽر ڪولر، وولٽيج ريگيوليٽر، اسيبلائيزر، استريون، هيٽر، ٽيبل لئمپ، بَزر، گهنٽيون، ٽوسٽر ساڪيٽ، پلگ، هولڊر ۽ سئچ وغيره کان سواءِ وڏين برقي شين جا ننڍڙا ننڍڙا پرزا ۽ [[اوزار]] شامل آهن.
پاڪستان ۾ بجليءَ جون تارون ۽ ڪيبل بنائڻ جا ڪيترائي ڪارخانا آهن. گجرات ۾ پنکن جي صنعت آهي، جتي هر قسم جا پنکا تيار ڪيا ويندا آهن. ان کانسواءِ ڊيزرٽ ڪولر خالص پاڪستاني صنعت آهي. برقي هٿراڌو شين جي وڏي مارڪيٽ ڪراچيءَ ۾ آهي. ان کان سواءِ [[سنڌ]] جي سڀني شهرن، پنجاب ۽ [[بلوچستان]] ۾ پڻ مارڪيٽون آهن. ڊيزرٽ ڪولر جا ڪارخانا [[ڪراچي]]، [[لاهور،]] [[گجرات]] ۽ [[گجرانوالا]] ۾ آهن.
بجليءَ جي بلبن ۽ ٽيوب لائيٽن ۾ پنج واٽ کان ويندي 1500 واٽ جا بلب، ٻن فوٽن ۽ چئن فوٽن جون ٽيوب لائيٽون، وڌيڪ روشنيءَ ۽ طاقت جا مرڪيوري بلب ۽ گاڏين ۾ استعمال ٿيندڙ گهٽ وولٽيج جا بلب شامل آهن.
پاڪستان ۾ ننڍا ۽ وڏا ٽرانسفارمر ٺاهڻ جا اَٺ ڪارخانا آهن. ان کان سواءِ پاڪستان ۾ پلاسٽڪ مان ٺهندڙ برقي شيون، جن کي بيڪرلائيٽ چيو ويندو آهي، به تيار ٿينديون آهن. بجليءَ جو موٽرون ۽ واشنگ مشينون ٺاهڻ جا به ڪيترائي ڪارخانا پاڪستان ۾ ڪم ڪري رهيا آهن.
اڄ جي جديد دؤر ۾ [[بجلي]] رڳو گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ نه، پر سڄي گهر کي هلائڻ جي ذميداري کڻي چڪي آهي. بجليءَ جي شين، اڄ ”گهر“ جو تصور ئي بدلائي ڇڏيو آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=اليڪٽرانڪس : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |access-date=2015-09-21 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015408/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ۽ ترقي ==
{{See also|برقياتي انجنيئرنگ جي تاريخ|برقياتي ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي وقتوار فهرست}}
[[File:Audion receiver.jpg|thumb|1914ع ۾ [[لي ڊي فاريسٽ]] پاران تيار ڪيل ابتدائي [[آڊيوئن]] ريڊيو رسيورن مان هڪ]]

[[ڪارل فرڊيننڊ براون]] 1874ع ۾ [[ڪرسٽل ڊٽيڪٽر]]، جيڪو پهريون [[سيمي ڪنڊڪٽر]] اوزار هو، تيار ڪيو. ان کان پوءِ 1897ع ۾ [[جوزف جان ٿامسن]] [[اليڪٽران]] جي سڃاڻپ ڪئي. بعد ۾ [[ويڪيوم ٽيوب]] جي ايجاد، جيڪا ننڍن [[برقي سگنل]]ن کي [[ايمپلي فائر|وڌائي]] ۽ [[ريڪٽيفائر|سڌو]] ڪري سگهندي هئي، برقيات ۽ اليڪٽران جي دور جي شروعات ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.uni-marburg.de/de/uniarchiv/unijournal/urvater-der-kommunikationsgesellschaft.pdf |title=Urvater der Kommunikationsgesellschaft: Ferdinand Braun – Student und Professor in Marburg – kam vor 150 Jahren zur Welt |language=de |trans-title=Forefather of the communications society: Ferdinand Braun – student and professor in Marburg – was born 150 years ago |publisher=[[Philipps-Universität Marburg]] |date=2007-12-17 |access-date=2025-09-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|title=This Month in Physics History - October 1897: The Discovery of the Electron |website= American Physical Society |access-date=2018-09-19|archive-date=19 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919171705/https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[امبروز فليمنگ]] [[ڊائيوڊ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] [[ٽرائيوڊ]] ايجاد ڪيا، جنهن سان [[ريڊيو سگنل]] جهڙن ڪمزور برقي وولٽيجن جي سڃاڻپ ممڪن ٿي.

[[ويڪيوم ٽيوب]] (ٿرمائيو نڪ والوز) پهريان سرگرم [[برقي جزو|برقي جزا]] هئا، جيڪي انفرادي [[اليڪٽران]]ن جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪري [[برقي رو]] تي ضابطو آڻيندا هئا. انهن ذريعي رو جي واڌ ۽ سڌاري ممڪن ٿي، جنهن سان [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊار]]، ڊگهي فاصلي واري ٽيليفوني ۽ ٻين ڪيترين ئي ٽيڪنالاجين جي ترقي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Guarnieri|first=M.|date=2012|title=The age of vacuum tubes: Early devices and the rise of radio communications|journal=IEEE Ind. Electron. Mag.|volume=6|issue=1|pages=41–43|doi=10.1109/MIE.2012.2182822|bibcode=2012IIEM....6a..41G |s2cid=23351454}}&lt;/ref&gt; 1920ع واري ڏهاڪي تائين تجارتي ريڊيو نشريات ۽ [[ڏورسنچار]] عام ٿي ويا، جڏهن ته برقي ايمپلي فائر ڊگهي فاصلي واري [[ٽيليفوني]] ۽ موسيقي جي رڪارڊنگ ۾ استعمال ٿيڻ لڳا.

اڳيون وڏو ٽيڪنالاجي قدم ڪيترن ڏهاڪن بعد آيو، جڏهن 1947ع ۾ [[جان بارڊين]] ۽ [[والٽر هاوسر بريٽن]] بيل ليبارٽريز ۾ پهريون ڪم ڪندڙ [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=1947: Invention of the Point-Contact Transistor |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=10 August 2019 |archive-date=30 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930151529/https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به 1980ع جي وچ ڌاري تائين [[مائڪرو ويو]]، وڏي طاقت واري ٽرانسميشن ۽ [[ٽيليويزن]] رسيورن ۾ ويڪيوم ٽيوب اهم حيثيت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Okamura1994&quot;&gt;{{cite book|author=Sōgo Okamura|title=History of Electron Tubes|url=https://books.google.com/books?id=VHFyngmO95YC&amp;pg=PR4|access-date=5 December 2012|year=1994|publisher=IOS Press|isbn=978-9051991451|page=5}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ [[سالڊ اسٽيٽ برقيات]] تقريباً مڪمل طور تي ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ والاري ورتي، جيتوڻيڪ اهي اڄ به ڪجهه خاص استعمالن، جهڙوڪ اعليٰ طاقت وارن آر ايف ايمپلي فائرن، [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]ن، خاص آڊيو اوزارن، [[گٽار ايمپلي فائر]]ن ۽ ڪجهه [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] اوزارن ۾ استعمال ٿين ٿيون.

اپريل 1955ع ۾ [[آءِ بي ايم 608]] پهريون [[آءِ بي ايم]] پيداوار هو، جنهن ۾ ويڪيوم ٽيوب کان سواءِ مڪمل طور [[ٽرانزسٽر]] سرڪٽ استعمال ڪيا ويا، ۽ اهو پهريون مڪمل ٽرانزسٽر تي ٻڌل تجارتي [[ڳڻپيوڪر]] سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Bashe |first= Charles J. |title=IBM's Early Computers |publisher=MIT |year=1986 |page=386 |isbn=978-0262022255}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pugh |first1=Emerson W. |last2=Johnson |first2=Lyle R. |last3=Palmer |first3=John H. |year=1991 |title=IBM's 360 and early 370 systems |publisher=MIT Press |isbn=978-0262161237 |page=34}}&lt;/ref&gt; هن مشين ۾ 3,000 کان وڌيڪ [[جرمينيم]] ٽرانزسٽر لڳل هئا. [[ٿامس جي. واٽسن جونيئر]] حڪم ڏنو ته مستقبل جون سڀئي آءِ بي ايم شيون ٽرانزسٽرن تي ٻڌل هونديون. نتيجي ۾ ڪمپيوٽرن جي [[لاجڪ گيٽ]]ن ۽ ٻاهرين اوزارن ۾ تقريباً مڪمل طور ٽرانزسٽر استعمال ٿيڻ لڳا. بهرحال، شروعاتي [[جنڪشن ٽرانزسٽر]] نسبتاً وڏا ۽ وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ ۾ ڏکيا هئا، جنهن ڪري انهن جو استعمال محدود رهيو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;&gt;{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |isbn=978-0470508923 |page=168}}&lt;/ref&gt;

[[MOSFET]] کي 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ بيل ليبارٽريز ۾ ايجاد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |volume=104 |issue=9 |page=547 |doi=10.1149/1.2428650}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kahng |first=Dawon |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |publisher=World Scientific |date=1991 |pages=583–596}}&lt;/ref&gt; اهو پهريون واقعي ننڍو ٽرانزسٽر هو، جنهن کي آساني سان ننڍو ڪري وڏي پيماني تي تيار ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;/&gt; ان جي فائدن ۾ اعليٰ پيماني تي ننڍو ڪرڻ جي صلاحيت، گهٽ قيمت، گهٽ بجلي خرچ ۽ وڌيڪ ڪثافت شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-digital&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |work=EETimes |date=12 December 2018}}&lt;/ref&gt; هن ايجاد [[برقيات جي صنعت]] ۾ انقلاب آندو ۽ اڄ اهو دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ برقي اوزار آهي.&lt;ref name=&quot;Chan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grant&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-transistor&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Golio&quot;/&gt;

سرڪٽن جي پيچيدگي وڌڻ سان انهن جي جسامت هڪ وڏو مسئلو بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;The History of the Integrated Circuit&quot;/&gt; وڏن جزن سبب انهن کي ڳنڍيندڙ تارون به ڊگهيون ٿينديون هيون، جنهن سان برقي سگنلن کي سرڪٽ مان گذرڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو هو ۽ ڪمپيوٽر جي رفتار گهٽجي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;The History of the Integrated Circuit&quot;/&gt; [[جئڪ ڪلبي]] ۽ [[رابرٽ نوئس]] جي [[مربوط سرڪٽ]] (Integrated Circuit) جي ايجاد هن مسئلي جو حل پيش ڪيو، جنهن ۾ سڀئي جزا هڪ ئي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] بلاڪ تي تيار ڪيا ويا. ان سان سرڪٽ وڌيڪ ننڍا ۽ پيداوار خودڪار ٿي وئي. انهيءَ ترقي سان [[سلڪون]] جي هڪڙي ڪرسٽل ويفر تي سڀئي جزا گڏ ڪرڻ جو تصور پيدا ٿيو، جنهن مان 1960ع جي شروعات ۾ [[ننڍي پيماني واري انضمام]] (SSI)، پوءِ 1960ع جي آخر ۾ [[وچولي پيماني واري انضمام]] (MSI)، ۽ بعد ۾ [[تمام وڏي پيماني واري انضمام]] (VLSI) وجود ۾ آيا. 2008ع تائين اربين ٽرانزسٽرن وارا پروسيسر تجارتي طور تي دستياب ٿي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Intel to deliver first computer chip with two billion transistors |url=https://www.smh.com.au/technology/intel-to-deliver-first-computer-chip-with-two-billion-transistors-20080205-1q88.html |website=The Sydney Morning Herald |date=5 February 2008}}&lt;/ref&gt;

==ذيلي شعبا==
{{div col|colwidth=20em}}
* [[اينالاگ اليڪٽرانڪس]]
* [[آڊيو اليڪٽرانڪس]]
* [[ايويئانڪس]]
* [[بايو اليڪٽرانڪس]]
* [[سرڪٽ ڊزائين]]
* [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس]]
* [[برقي جزا|اليڪٽرانڪ ڪمپونينٽس]]
* [[ايمبيڊڊ نظام]]
* [[مربوط سرڪٽ]]
* [[مائڪرو اليڪٽرانڪس]]
* [[ننينو اليڪٽرانڪس]]
* [[آپٽو اليڪثرانڪس]]
* [[پاور اليڪثرانڪس]]
* [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]]
* [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار|سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]
* [[سينسر]]
* [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]]
{{div col end}}

== اوزار ۽ جزا {{anchor|Devices|Components}} ==
{{main|برقي جزو}}

[[فائل:Componentes.JPG|thumb|مختلف برقي جزا]]

[[برقي جزو]] اهڙو هر جزو آهي، جيڪو '''برقي نظام''' يا '''برقي اوزار''' ۾ سرگرم (ايڪٽو) يا غير سرگرم (پيسو) هجي. جزن کي عام طور تي [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (PCB) تي سولڊر ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن سان هڪ خاص ڪم سرانجام ڏيندڙ برقي سرڪٽ تيار ٿيندو آهي. جزا الڳ الڳ به استعمال ٿي سگهن ٿا يا وڌيڪ پيچيده صورت ۾ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي شڪل ۾ به پيڪيج ڪيا ويندا آهن. غير سرگرم برقي جزن ۾ [[ڪيپيسٽر]]، [[انڊڪٽر]] ۽ [[مزاحم]] شامل آهن، جڏهن ته سرگرم جزن ۾ [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]، [[ٽرانزسٽر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] شامل آهن، جيڪي اليڪٽران جي سطح تي برقي رو جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Power Electronics and Variable Frequency Drives: Technology and Applications |publisher=Wiley Online Library|doi=10.1002/9780470547113|year=1996|isbn=978-0470547113|s2cid=107126716|editor1-last=Bose|editor1-first=Bimal K}}&lt;/ref&gt;

== سرڪٽن جا قسم ==

برقي سرڪٽن جي ڪمن کي ٻن بنيادي گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: تشبيهي (Analog) ۽ عددي (Digital). ڪو خاص اوزار انهن مان ڪنهن هڪ قسم جي سرڪٽ تي مشتمل ٿي سگهي ٿو يا ٻنهي قسمن جي گڏيل استعمال تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو. جديد دور ۾ تشبيهي سرڪٽن جو استعمال گهٽجي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا ڪيترائي ڪم هاڻي عددي سرڪٽ سرانجام ڏئي رهيا آهن.

=== تشبيهي سرڪٽ ===
{{Main|تشبيهي برقيات}}

[[تشبيهي سرڪٽ]] (اينالاگ سرڪٽ) سگنلن جي پروسيسنگ لاءِ لڳاتار وولٽيج يا برقي رو جي حد استعمال ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ عددي سرڪٽ الڳ الڳ (ڊسڪريٽ) سطحن تي ڪم ڪندا آهن. برقيات جي شروعاتي دور ۾ ريڊيو وصول ڪندڙن، ريڊيو موڪليندڙن ۽ ٻين ڪيترن ئي اوزارن ۾ تشبيهي سرڪٽ عام هئا. تشبيهي برقي ڪمپيوٽر لڳاتار متغيرن (ڪنٽينيوئس ويريئبلز) سان لاڳاپيل مسئلن جي حل لاءِ اهم هئا، جيستائين عددي پروسيسنگ وڌيڪ ترقي نه ڪئي.

سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي جي ترقي سان تشبيهي سرڪٽن جا ڪيترائي ڪم عددي سرڪٽن حوالي ٿي ويا، تنهنڪري مڪمل طور تشبيهي سرڪٽ هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا. اڄڪلهه گهڻا نظام گڏيل (ھائبرڊ) انداز اختيار ڪن ٿا، جنهن ۾ اينالاگ سگنل وصول ڪرڻ لاءِ شروعاتي حصي ۾ تشبيهي سرڪٽ استعمال ٿين ٿا، جڏهن⁠تہ بعد ۾ [[مائڪروپروسيسر]] ذريعي عددي پروسيسنگ ڪئي ويندي آهي.

ڪڏهن ڪڏهن اهڙن سرڪٽن جي درجابندي مشڪل هوندي آهي، جن ۾ لڪيرِي (لينيئر) ۽ غير لڪيرِي (نان-لينيئر) ٻنهي قسمن جا عنصر موجود هجن. مثال طور وولٽيج مقابلو ڪندڙ (وولٽيج ڪمپريٽر) لڳاتار وولٽيج قبول ڪري ٿو، پر نتيجي ۾ رڳو ٻن مان هڪ سطح ڏيکاري ٿو، بلڪل عددي سرڪٽ وانگر. ساڳيءَ طرح، حد کان وڌيڪ هلندڙ ٽرانزسٽر ايمپلي فائر هڪ ڪنٽرول ٿيل [[سوئچ]] وانگر رويي اختيار ڪري سگهي ٿو، جنهن جي پيداوار بنيادي طور ٻن سطحن تي مشتمل هوندي آهي.
تشبيهي سرڪٽ اڄ به وڏي پيماني تي سگنلن جي واڌ ويجهه، جيئن وندر جي صنعت ۾، ۽ تشبيهي حساسن مان ايندڙ سگنلن جي تياري ۽ ترتيب ڏيڻ لاءِ، جهڙوڪ صنعتي ماپ ۽ ڪنٽرول نظامن ۾، استعمال ٿين ٿا.

=== عددي سرڪٽ ===
{{Main|عددي برقيات}}

عددي سرڪٽ اهڙا برقي سرڪٽ آهن، جيڪي مقرر ۽ الڳ وولٽيج سطحن تي ٻڌل هوندا آهن. اهي [[بولين الجبرا]] استعمال ڪندا آهن ۽ سڀني عددي ڪمپيوٽرن ۽ مائڪروپروسيسر تي ٻڌل اوزارن جو بنياد آهن. اهي سادن منطقي دروازن کان وٺي وڏن مربوط سرڪٽن تائين پکڙيل آهن، جن ۾ لکين منطقي دروازا شامل ٿي سگهن ٿا.

عددي سرڪٽ [[ٻٽو عددي نظام]] استعمال ڪن ٿا، جنهن ۾ ٻه وولٽيج سطحون ''0'' ۽ ''1'' منطقي حالت ظاهر ڪن ٿيون. عام طور تي منطقي ''0'' گهٽ وولٽيج (Low) ۽ منطقي ''1'' وڌيڪ وولٽيج (High) کي ظاهر ڪري ٿو، پر ڪجهه نظام ان جي ابتڙ تعريف به استعمال ڪن ٿا يا برقي رو تي ٻڌل هوندا آهن. ڪيترن ئي حالتن ۾ سرڪٽ جو ڊزائنر ضرورت موجب انهن تعريفن کي تبديل ڪري سگهي ٿو ته جيئن سرڪٽ جي جوڙجڪ آسان ٿي سگهي. تنهنڪري ''0'' ۽ ''1'' جي تعريف اختياري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brown |first1=Stephen |last2=Vranesic |first2=Zvonko |title=Fundamentals of Digital Logic|format=e-book |date=2008 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0077144227}}&lt;/ref&gt;

[[ٽن بنيادن وارو ڪمپيوٽر|ٽن بنيادن واري]] (Ternary) منطق، جنهن ۾ ٽي حالتون هونديون آهن، تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي ۽ ڪجهه نمونياتي ڪمپيوٽر تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن کي عملي طور وسيع قبوليت حاصل نه ٿي سگهي آهي.&lt;ref name=&quot;AoCP2&quot;&gt;{{cite book |last=Knuth |first=Donald |title=The Art of Computer Programming |volume=2: Seminumerical Algorithms |pages=190–192 |publisher=Addison-Wesley |edition=2nd |date=1980 |isbn=0201038226}}&lt;/ref&gt; عملي طور سڀئي [[ڪمپيوٽر]] ۽ [[عددي سگنل پروسيسر]] [[ٽرانزسٽر]]، جهڙوڪ [[MOSFET]]، تي ٻڌل [[عددي منطق]]ي سرڪٽ استعمال ڪندا آهن، جيڪي برقي منطقي دروازن ذريعي ٻٽي عددي حالتون پيدا ڪن ٿا.

[[فائل:Logic-gates-circuits.png|thumb|عددي برقيات ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ ڪجهه منطقي دروازا]]

* [[منطقي دروازو]]
* [[جمع ڪندڙ (برقيات)]]
* [[فلپ فلاپ (برقيات)]]
* [[ڳڻپيندڙ (ڊجيٽل)]]
* [[پروسيسر رجسٽر]]
* [[ملٽي پليڪسر]]
* [[شمٽ ٽرگر]]

گهڻي حد تائين مربوط اوزار:

* [[ميموري چپ]]
* [[مائڪروپروسيسر]]
* [[مائڪرو ڪنٽرولر]]
* [[ايپليڪيشن-مخصوص مربوط سرڪٽ]] (ASIC)
* [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] (DSP)
* [[فيلڊ-پروگراميبل گيٽ ايري]] (FPGA)
* [[فيلڊ-پروگراميبل اينالاگ ايري]] (FPAA)
* [[سسٽم آن چپ]] (SoC)

== جوڙجڪ ==

برقي نظامن جي جوڙجڪ (اليڪٽرانڪ سسٽمس ڊزائين) اهڙن پيچيده برقي اوزارن ۽ نظامن، جهڙوڪ [[موبائل فون]] ۽ [[ڪمپيوٽر]]، جي گهڻ-شعبي (ملٽي-ڊسيپلنري) ڊزائن سان لاڳاپيل آهي. هن شعبي ۾ برقي نظام جي جوڙجڪ ۽ ترقي ([[نئين پيداوار جي ترقي]]) کان وٺي ان جي صحيح ڪارڪردگي، خدمت جي مدت ۽ [[ٻيهر استعمال]] تائين جا سڀ مرحلا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;lienig&quot;&gt;{{Cite book|author=J. Lienig|author2=H. Bruemmer|title=Fundamentals of Electronic Systems Design|pages=1|publisher=Springer International Publishing|date=2017|isbn=978-3319558394|doi=10.1007/978-3-319-55840-0}}&lt;/ref&gt; تنهنڪري برقي نظامن جي جوڙجڪ اهو عمل آهي، جنهن ۾ استعمال ڪندڙ جي مقرر ڪيل [[گهرجن جو تجزيو|گهرجن]] کي پورو ڪرڻ لاءِ پيچيده برقي اوزارن جي وضاحت ۽ ترقي ڪئي ويندي آهي.

برقيات جي نظريي جي پيچيدگي سبب، برقي اوزارن جي ترقيءَ ۾ تجرباتي ليبارٽري اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. اهي تجربا انجنيئر جي تيار ڪيل ڊزائن کي جانچڻ، ان جي تصديق ڪرڻ ۽ ممڪن غلطين جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. ماضيءَ ۾ برقيات جون ليبارٽريون جسماني جڳهن تي موجود اوزارن ۽ سامان تي مشتمل هونديون هيون، پر هاڻوڪي دور ۾ [[برقي سرڪٽ جي نقلي مشق]] (سميوليشن) لاءِ سافٽويئر، جهڙوڪ [[سرڪٽ لاگڪس]]، [[ملٽي ازم]] ۽ [[پي اسپائيس]]، وڌيڪ عام ٿي ويا آهن.

=== ڪمپيوٽر جي مدد سان جوڙجڪ ===
{{Main|برقي جوڙجڪ جي خودڪاري}}

اڄ جا برقي انجنيئر اڳواٽ تيار ڪيل جزن، جهڙوڪ [[بجلي جي فراهمي]]، [[سيمي ڪنڊڪٽر]] (مثلاً [[ٽرانزسٽر]]) ۽ [[مربوط سرڪٽ]] استعمال ڪري [[سرڪٽ جي جوڙجڪ|برقي سرڪٽ]] تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. [[برقي جوڙجڪ جي خودڪاري]] (EDA) جا سافٽويئر پروگرام [[اسڪيميٽڪ ڪيپچر]] ۽ [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] جي ڊزائن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هن شعبي جا مشهور سافٽويئر [[اين آء ملٽي ازم]]، [[ڪيڊنس ڊزائين سسٽمس|ڪيڊنس]] ([[اورڪيڊ]] (ORCAD)، [[ايگل (پروگرام)|ايگل]] PCB ۽ Schematic، [[مينٽور گرافڪس|مينٽور]] (PADS PCB ۽ LOGIC Schematic)، [[الٽيم]] (Protel)، ليبسينٽر اليڪٽرانڪس (Proteus)، [[جي ايڊز]] (gEDA) ،[[ڪاء ڪيڊ]] (KiCad) ۽ ٻيا ڪيترائي آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 April 2023 |title=PCB design made easy for every engineer |url=https://www.autodesk.com/products/eagle/overview?term=1-YEAR&amp;tab=subscription |website=Autodesk |access-date=19 April 2023 |archive-date=19 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419124207/https://www.autodesk.com/products/eagle/overview?term=1-YEAR&amp;tab=subscription |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== منفي خاصيتون ==

=== حرارتي انتظام ===
{{Main|برقي اوزارن ۽ نظامن جو حرارتي انتظام}}

[[گرمي]]، جيڪا برقي سرڪٽن مان پيدا ٿئي ٿي، ان کي ختم ڪرڻ ضروري هوندو آهي ته جيئن اوزار فوري طور خراب نه ٿئي ۽ ان جي ڊگهي مدي واري اعتبار کي بهتر بڻائي سگهجي. [[گرمي جي خارج ٿيڻ]] جو عمل گهڻو ڪري قدرتي موصليت (Conduction) ۽ وهڪري (Convection) ذريعي ٿيندو آهي. وڌيڪ اثرائتي گرمي خارج ڪرڻ لاءِ [[هيٽ سنڪ]]، [[مشيني پنکو|پنکا]] ذريعي هوائي ٿڌڪار، ۽ [[ڪمپيوٽر جي ٿڌڪار]] جا ٻيا طريقا، جهڙوڪ [[پاڻي ذريعي ٿڌڪار]]، استعمال ڪيا ويندا آهن. اهي طريقا [[وهڪرو (Convection)|وهڪري]]، [[حرارتي موصليت]] ۽ [[حرارتي شعاع]] جي ذريعي [[حرارتي توانائي]] کي خارج ڪندا آهن.

=== شور ===
{{Main|برقي شور}}

برقي شور (Electronic Noise) اها اڻ وڻندڙ مداخلت آهي، جيڪا ڪنهن ڪارآمد سگنل تي شامل ٿي ان جي معلومات کي ڌنڌلو يا متاثر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;''IEEE Dictionary of Electrical and Electronics Terms'' {{ISBN|978-0471428060}}&lt;/ref&gt; شور، سرڪٽ جي خرابي سبب پيدا ٿيندڙ سگنل جي بگاڙ کان مختلف هوندو آهي. شور هر قسم جي برقي سرڪٽ سان لاڳاپيل هوندو آهي. اهو برقي مقناطيسي يا حرارتي سببن سان پيدا ٿي سگهي ٿو، جنهن کي سرڪٽ جي [[عملي گرمي پد]] کي گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. جڏهن⁠تہ شور جا ڪجهه ٻيا قسم، جهڙوڪ [[شاٽ شور]]، ختم نٿا ڪري سگهجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي مادي جي بنيادي طبعي خاصيتن جي حدن سبب پيدا ٿين ٿا.

== حوالا ==

{{حوالا}}
{{حوالو}}

{{ڪچو}}</text>
      <sha1>htr680da9p9rpgy5dadmsaovybx49wo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390056</id>
      <parentid>390055</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T02:36:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31531" sha1="gawo10935t3gwsjxtugvw8ikr6431js" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|طبعيات ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي هڪ شاخ}}


[[فائل:Arduino ftdi chip-1.jpg|thumb|right|upright=1.2|[[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] تي جديد [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] سان لڳايل برقي جزا، جن جي مٿئين حصي ۾ هڪ وڏو [[مربوط سرڪٽ]] پڻ موجود آهي.]]

'''برقيات''' يا '''اليڪٽرانڪس''' ('''Electronics''') [[طبعيات]] ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جو هڪ سائنسي ۽ انجنيئرنگي شعبو آهي، جيڪو [[اليڪٽران]]ن ۽ ٻين [[برقي چارج]] وارن ذرڙن کي استعمال ڪندڙ اوزارن جي جوڙجڪ، تياري ۽ آپريشن جي اصولن جو مطالعو ڪري ٿو. هي [[طبعيات]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=française |first=Académie |title=électronique {{!}} Dictionnaire de l'Académie française {{!}} 9e édition |url=http://www.dictionnaire-academie.fr/article/A9E0727 |access-date=2024-05-26 |website=www.dictionnaire-academie.fr |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-21 |title=Definition of ELECTRONICS |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/electronics |access-date=2024-05-26 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا [[فعال برقي جزو|فعال برقي جزن]] جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]] ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي مدد سان [[برقي رو]] جي وهڪري کي ڪنٽرول ۽ وڌائي ٿي، ۽ ان کي هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ڪري ٿي، جيئن [[متبادل رو]] (AC) کي [[سڌي رو]] (DC) ۾ يا [[تشبيهي سگنل]]ن کي [[عددي سگنل]]ن ۾ تبديل ڪرڻ.

برقي اوزارن جديد سماج جي ڪيترن ئي شعبن، جهڙوڪ [[ٽيلي ڪميونيڪشن]]، وندر، تعليم، صحت، صنعت ۽ سلامتي جي ترقي تي گهرو اثر وڌو آهي. برقيات جي ترقيءَ جو بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت آهي، جيڪا عالمي طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ وڌيڪ جديد برقي اوزار ۽ سرڪٽ تيار ڪندي رهي ٿي. [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت عالمي معيشت جي سڀ کان وڏي ۽ منافعي بخش صنعتن مان هڪ آهي، جنهن جي سالياني آمدني 2018ع ۾ 481 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ هئي. [[برقيات جي صنعت]] ۾ ٻيا به ڪيترائي شعبا شامل آهن، جيڪي برقي اوزارن ۽ نظامن تي دارومدار رکن ٿا، جهڙوڪ [[اي-واپار]]،{{cn|date=May 2025|reason=اي-واپار برقي اوزارن جي پيداوار وارو شعبو نه، پر پرچون واپار آهي. هن دعويٰ جو ماخذ ڪهڙو آهي؟}} جنهن 2017ع دوران آن لائين وڪرو ذريعي 29 ٽرلين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ واپار ڪيو.
```

هٿرادو برقي شين ۾ [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]] ريفريجريٽر، استري، پنکا، ايئرڪنڊيشنر، واشنگ مشينون، برقي چُلها، ڪٽليون، جوسر، بلينڊر ۽ ٽوسٽر وغيره اچي وڃن ٿا.
برقي شين کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. هڪڙيون ڳريون برقي شيون ۽ ٻيون هلڪيون برقي هٿرادو شيون. ڳرين برقي شين ۾ اليڪٽريڪل ڪمپليڪس، ٽرانسفارمر ۽ بجليءَ جا ٻيا وڏا سامان اچن ٿا. هلڪين برقي شين ۾ بجليءَ جون موٽرون، پنکا، واشنگ مشينون، فرج ۽ ننڍا ٽرانسفارمر وغيره شامل آهن. بجليءَ جون ڪيتريون هٿرادو شيون [[پاڪستان]] ۾ تيار ٿينديون آهن، جن ۾ موٽرون، پنکا، بلب، ٽيوب لائيٽون، ڪيبل تارون، واٽر ڪولر، وولٽيج ريگيوليٽر، اسيبلائيزر، استريون، هيٽر، ٽيبل لئمپ، بَزر، گهنٽيون، ٽوسٽر ساڪيٽ، پلگ، هولڊر ۽ سئچ وغيره کان سواءِ وڏين برقي شين جا ننڍڙا ننڍڙا پرزا ۽ [[اوزار]] شامل آهن.
پاڪستان ۾ بجليءَ جون تارون ۽ ڪيبل بنائڻ جا ڪيترائي ڪارخانا آهن. گجرات ۾ پنکن جي صنعت آهي، جتي هر قسم جا پنکا تيار ڪيا ويندا آهن. ان کانسواءِ ڊيزرٽ ڪولر خالص پاڪستاني صنعت آهي. برقي هٿراڌو شين جي وڏي مارڪيٽ ڪراچيءَ ۾ آهي. ان کان سواءِ [[سنڌ]] جي سڀني شهرن، پنجاب ۽ [[بلوچستان]] ۾ پڻ مارڪيٽون آهن. ڊيزرٽ ڪولر جا ڪارخانا [[ڪراچي]]، [[لاهور،]] [[گجرات]] ۽ [[گجرانوالا]] ۾ آهن.
بجليءَ جي بلبن ۽ ٽيوب لائيٽن ۾ پنج واٽ کان ويندي 1500 واٽ جا بلب، ٻن فوٽن ۽ چئن فوٽن جون ٽيوب لائيٽون، وڌيڪ روشنيءَ ۽ طاقت جا مرڪيوري بلب ۽ گاڏين ۾ استعمال ٿيندڙ گهٽ وولٽيج جا بلب شامل آهن.
پاڪستان ۾ ننڍا ۽ وڏا ٽرانسفارمر ٺاهڻ جا اَٺ ڪارخانا آهن. ان کان سواءِ پاڪستان ۾ پلاسٽڪ مان ٺهندڙ برقي شيون، جن کي بيڪرلائيٽ چيو ويندو آهي، به تيار ٿينديون آهن. بجليءَ جو موٽرون ۽ واشنگ مشينون ٺاهڻ جا به ڪيترائي ڪارخانا پاڪستان ۾ ڪم ڪري رهيا آهن.
اڄ جي جديد دؤر ۾ [[بجلي]] رڳو گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ نه، پر سڄي گهر کي هلائڻ جي ذميداري کڻي چڪي آهي. بجليءَ جي شين، اڄ ”گهر“ جو تصور ئي بدلائي ڇڏيو آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=اليڪٽرانڪس : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |access-date=2015-09-21 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015408/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ۽ ترقي ==
{{See also|برقياتي انجنيئرنگ جي تاريخ|برقياتي ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي وقتوار فهرست}}
[[File:Audion receiver.jpg|thumb|1914ع ۾ [[لي ڊي فاريسٽ]] پاران تيار ڪيل ابتدائي [[آڊيوئن]] ريڊيو رسيورن مان هڪ]]

[[ڪارل فرڊيننڊ براون]] 1874ع ۾ [[ڪرسٽل ڊٽيڪٽر]]، جيڪو پهريون [[سيمي ڪنڊڪٽر]] اوزار هو، تيار ڪيو. ان کان پوءِ 1897ع ۾ [[جوزف جان ٿامسن]] [[اليڪٽران]] جي سڃاڻپ ڪئي. بعد ۾ [[ويڪيوم ٽيوب]] جي ايجاد، جيڪا ننڍن [[برقي سگنل]]ن کي [[ايمپلي فائر|وڌائي]] ۽ [[ريڪٽيفائر|سڌو]] ڪري سگهندي هئي، برقيات ۽ اليڪٽران جي دور جي شروعات ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.uni-marburg.de/de/uniarchiv/unijournal/urvater-der-kommunikationsgesellschaft.pdf |title=Urvater der Kommunikationsgesellschaft: Ferdinand Braun – Student und Professor in Marburg – kam vor 150 Jahren zur Welt |language=de |trans-title=Forefather of the communications society: Ferdinand Braun – student and professor in Marburg – was born 150 years ago |publisher=[[Philipps-Universität Marburg]] |date=2007-12-17 |access-date=2025-09-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|title=This Month in Physics History - October 1897: The Discovery of the Electron |website= American Physical Society |access-date=2018-09-19|archive-date=19 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919171705/https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[امبروز فليمنگ]] [[ڊائيوڊ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] [[ٽرائيوڊ]] ايجاد ڪيا، جنهن سان [[ريڊيو سگنل]] جهڙن ڪمزور برقي وولٽيجن جي سڃاڻپ ممڪن ٿي.

[[ويڪيوم ٽيوب]] (ٿرمائيو نڪ والوز) پهريان سرگرم [[برقي جزو|برقي جزا]] هئا، جيڪي انفرادي [[اليڪٽران]]ن جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪري [[برقي رو]] تي ضابطو آڻيندا هئا. انهن ذريعي رو جي واڌ ۽ سڌاري ممڪن ٿي، جنهن سان [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊار]]، ڊگهي فاصلي واري ٽيليفوني ۽ ٻين ڪيترين ئي ٽيڪنالاجين جي ترقي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Guarnieri|first=M.|date=2012|title=The age of vacuum tubes: Early devices and the rise of radio communications|journal=IEEE Ind. Electron. Mag.|volume=6|issue=1|pages=41–43|doi=10.1109/MIE.2012.2182822|bibcode=2012IIEM....6a..41G |s2cid=23351454}}&lt;/ref&gt; 1920ع واري ڏهاڪي تائين تجارتي ريڊيو نشريات ۽ [[ڏورسنچار]] عام ٿي ويا، جڏهن ته برقي ايمپلي فائر ڊگهي فاصلي واري [[ٽيليفوني]] ۽ موسيقي جي رڪارڊنگ ۾ استعمال ٿيڻ لڳا.

اڳيون وڏو ٽيڪنالاجي قدم ڪيترن ڏهاڪن بعد آيو، جڏهن 1947ع ۾ [[جان بارڊين]] ۽ [[والٽر هاوسر بريٽن]] بيل ليبارٽريز ۾ پهريون ڪم ڪندڙ [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=1947: Invention of the Point-Contact Transistor |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=10 August 2019 |archive-date=30 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930151529/https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به 1980ع جي وچ ڌاري تائين [[مائڪرو ويو]]، وڏي طاقت واري ٽرانسميشن ۽ [[ٽيليويزن]] رسيورن ۾ ويڪيوم ٽيوب اهم حيثيت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Okamura1994&quot;&gt;{{cite book|author=Sōgo Okamura|title=History of Electron Tubes|url=https://books.google.com/books?id=VHFyngmO95YC&amp;pg=PR4|access-date=5 December 2012|year=1994|publisher=IOS Press|isbn=978-9051991451|page=5}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ [[سالڊ اسٽيٽ برقيات]] تقريباً مڪمل طور تي ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ والاري ورتي، جيتوڻيڪ اهي اڄ به ڪجهه خاص استعمالن، جهڙوڪ اعليٰ طاقت وارن آر ايف ايمپلي فائرن، [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]ن، خاص آڊيو اوزارن، [[گٽار ايمپلي فائر]]ن ۽ ڪجهه [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] اوزارن ۾ استعمال ٿين ٿيون.

اپريل 1955ع ۾ [[آءِ بي ايم 608]] پهريون [[آءِ بي ايم]] پيداوار هو، جنهن ۾ ويڪيوم ٽيوب کان سواءِ مڪمل طور [[ٽرانزسٽر]] سرڪٽ استعمال ڪيا ويا، ۽ اهو پهريون مڪمل ٽرانزسٽر تي ٻڌل تجارتي [[ڳڻپيوڪر]] سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Bashe |first= Charles J. |title=IBM's Early Computers |publisher=MIT |year=1986 |page=386 |isbn=978-0262022255}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pugh |first1=Emerson W. |last2=Johnson |first2=Lyle R. |last3=Palmer |first3=John H. |year=1991 |title=IBM's 360 and early 370 systems |publisher=MIT Press |isbn=978-0262161237 |page=34}}&lt;/ref&gt; هن مشين ۾ 3,000 کان وڌيڪ [[جرمينيم]] ٽرانزسٽر لڳل هئا. [[ٿامس جي. واٽسن جونيئر]] حڪم ڏنو ته مستقبل جون سڀئي آءِ بي ايم شيون ٽرانزسٽرن تي ٻڌل هونديون. نتيجي ۾ ڪمپيوٽرن جي [[لاجڪ گيٽ]]ن ۽ ٻاهرين اوزارن ۾ تقريباً مڪمل طور ٽرانزسٽر استعمال ٿيڻ لڳا. بهرحال، شروعاتي [[جنڪشن ٽرانزسٽر]] نسبتاً وڏا ۽ وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ ۾ ڏکيا هئا، جنهن ڪري انهن جو استعمال محدود رهيو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;&gt;{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |isbn=978-0470508923 |page=168}}&lt;/ref&gt;

[[MOSFET]] کي 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ بيل ليبارٽريز ۾ ايجاد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |volume=104 |issue=9 |page=547 |doi=10.1149/1.2428650}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kahng |first=Dawon |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |publisher=World Scientific |date=1991 |pages=583–596}}&lt;/ref&gt; اهو پهريون واقعي ننڍو ٽرانزسٽر هو، جنهن کي آساني سان ننڍو ڪري وڏي پيماني تي تيار ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;/&gt; ان جي فائدن ۾ اعليٰ پيماني تي ننڍو ڪرڻ جي صلاحيت، گهٽ قيمت، گهٽ بجلي خرچ ۽ وڌيڪ ڪثافت شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-digital&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |work=EETimes |date=12 December 2018}}&lt;/ref&gt; هن ايجاد [[برقيات جي صنعت]] ۾ انقلاب آندو ۽ اڄ اهو دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ برقي اوزار آهي.&lt;ref name=&quot;Chan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grant&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-transistor&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Golio&quot;/&gt;

سرڪٽن جي پيچيدگي وڌڻ سان انهن جي جسامت هڪ وڏو مسئلو بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;The History of the Integrated Circuit&quot;/&gt; وڏن جزن سبب انهن کي ڳنڍيندڙ تارون به ڊگهيون ٿينديون هيون، جنهن سان برقي سگنلن کي سرڪٽ مان گذرڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو هو ۽ ڪمپيوٽر جي رفتار گهٽجي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;The History of the Integrated Circuit&quot;/&gt; [[جئڪ ڪلبي]] ۽ [[رابرٽ نوئس]] جي [[مربوط سرڪٽ]] (Integrated Circuit) جي ايجاد هن مسئلي جو حل پيش ڪيو، جنهن ۾ سڀئي جزا هڪ ئي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] بلاڪ تي تيار ڪيا ويا. ان سان سرڪٽ وڌيڪ ننڍا ۽ پيداوار خودڪار ٿي وئي. انهيءَ ترقي سان [[سلڪون]] جي هڪڙي ڪرسٽل ويفر تي سڀئي جزا گڏ ڪرڻ جو تصور پيدا ٿيو، جنهن مان 1960ع جي شروعات ۾ [[ننڍي پيماني واري انضمام]] (SSI)، پوءِ 1960ع جي آخر ۾ [[وچولي پيماني واري انضمام]] (MSI)، ۽ بعد ۾ [[تمام وڏي پيماني واري انضمام]] (VLSI) وجود ۾ آيا. 2008ع تائين اربين ٽرانزسٽرن وارا پروسيسر تجارتي طور تي دستياب ٿي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Intel to deliver first computer chip with two billion transistors |url=https://www.smh.com.au/technology/intel-to-deliver-first-computer-chip-with-two-billion-transistors-20080205-1q88.html |website=The Sydney Morning Herald |date=5 February 2008}}&lt;/ref&gt;

==ذيلي شعبا==
{{div col|colwidth=20em}}
* [[اينالاگ اليڪٽرانڪس]]
* [[آڊيو اليڪٽرانڪس]]
* [[ايويئانڪس]]
* [[بايو اليڪٽرانڪس]]
* [[سرڪٽ ڊزائين]]
* [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس]]
* [[برقي جزا|اليڪٽرانڪ ڪمپونينٽس]]
* [[ايمبيڊڊ نظام]]
* [[مربوط سرڪٽ]]
* [[مائڪرو اليڪٽرانڪس]]
* [[ننينو اليڪٽرانڪس]]
* [[آپٽو اليڪثرانڪس]]
* [[پاور اليڪثرانڪس]]
* [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]]
* [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار|سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]
* [[سينسر]]
* [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]]
{{div col end}}

== اوزار ۽ جزا {{anchor|Devices|Components}} ==
{{main|برقي جزو}}

[[فائل:Componentes.JPG|thumb|مختلف برقي جزا]]

[[برقي جزو]] اهڙو هر جزو آهي، جيڪو '''برقي نظام''' يا '''برقي اوزار''' ۾ سرگرم (ايڪٽو) يا غير سرگرم (پيسو) هجي. جزن کي عام طور تي [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (PCB) تي سولڊر ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن سان هڪ خاص ڪم سرانجام ڏيندڙ برقي سرڪٽ تيار ٿيندو آهي. جزا الڳ الڳ به استعمال ٿي سگهن ٿا يا وڌيڪ پيچيده صورت ۾ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي شڪل ۾ به پيڪيج ڪيا ويندا آهن. غير سرگرم برقي جزن ۾ [[ڪيپيسٽر]]، [[انڊڪٽر]] ۽ [[مزاحم]] شامل آهن، جڏهن ته سرگرم جزن ۾ [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]، [[ٽرانزسٽر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] شامل آهن، جيڪي اليڪٽران جي سطح تي برقي رو جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Power Electronics and Variable Frequency Drives: Technology and Applications |publisher=Wiley Online Library|doi=10.1002/9780470547113|year=1996|isbn=978-0470547113|s2cid=107126716|editor1-last=Bose|editor1-first=Bimal K}}&lt;/ref&gt;

== سرڪٽن جا قسم ==

برقي سرڪٽن جي ڪمن کي ٻن بنيادي گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: تشبيهي (Analog) ۽ عددي (Digital). ڪو خاص اوزار انهن مان ڪنهن هڪ قسم جي سرڪٽ تي مشتمل ٿي سگهي ٿو يا ٻنهي قسمن جي گڏيل استعمال تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو. جديد دور ۾ تشبيهي سرڪٽن جو استعمال گهٽجي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا ڪيترائي ڪم هاڻي عددي سرڪٽ سرانجام ڏئي رهيا آهن.

=== تشبيهي سرڪٽ ===
{{Main|تشبيهي برقيات}}

[[تشبيهي سرڪٽ]] (اينالاگ سرڪٽ) سگنلن جي پروسيسنگ لاءِ لڳاتار وولٽيج يا برقي رو جي حد استعمال ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ عددي سرڪٽ الڳ الڳ (ڊسڪريٽ) سطحن تي ڪم ڪندا آهن. برقيات جي شروعاتي دور ۾ ريڊيو وصول ڪندڙن، ريڊيو موڪليندڙن ۽ ٻين ڪيترن ئي اوزارن ۾ تشبيهي سرڪٽ عام هئا. تشبيهي برقي ڪمپيوٽر لڳاتار متغيرن (ڪنٽينيوئس ويريئبلز) سان لاڳاپيل مسئلن جي حل لاءِ اهم هئا، جيستائين عددي پروسيسنگ وڌيڪ ترقي نه ڪئي.

سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي جي ترقي سان تشبيهي سرڪٽن جا ڪيترائي ڪم عددي سرڪٽن حوالي ٿي ويا، تنهنڪري مڪمل طور تشبيهي سرڪٽ هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا. اڄڪلهه گهڻا نظام گڏيل (ھائبرڊ) انداز اختيار ڪن ٿا، جنهن ۾ اينالاگ سگنل وصول ڪرڻ لاءِ شروعاتي حصي ۾ تشبيهي سرڪٽ استعمال ٿين ٿا، جڏهن⁠تہ بعد ۾ [[مائڪروپروسيسر]] ذريعي عددي پروسيسنگ ڪئي ويندي آهي.

ڪڏهن ڪڏهن اهڙن سرڪٽن جي درجابندي مشڪل هوندي آهي، جن ۾ لڪيرِي (لينيئر) ۽ غير لڪيرِي (نان-لينيئر) ٻنهي قسمن جا عنصر موجود هجن. مثال طور وولٽيج مقابلو ڪندڙ (وولٽيج ڪمپريٽر) لڳاتار وولٽيج قبول ڪري ٿو، پر نتيجي ۾ رڳو ٻن مان هڪ سطح ڏيکاري ٿو، بلڪل عددي سرڪٽ وانگر. ساڳيءَ طرح، حد کان وڌيڪ هلندڙ ٽرانزسٽر ايمپلي فائر هڪ ڪنٽرول ٿيل [[سوئچ]] وانگر رويي اختيار ڪري سگهي ٿو، جنهن جي پيداوار بنيادي طور ٻن سطحن تي مشتمل هوندي آهي.
تشبيهي سرڪٽ اڄ به وڏي پيماني تي سگنلن جي واڌ ويجهه، جيئن وندر جي صنعت ۾، ۽ تشبيهي حساسن مان ايندڙ سگنلن جي تياري ۽ ترتيب ڏيڻ لاءِ، جهڙوڪ صنعتي ماپ ۽ ڪنٽرول نظامن ۾، استعمال ٿين ٿا.

=== عددي سرڪٽ ===
{{Main|عددي برقيات}}

عددي سرڪٽ اهڙا برقي سرڪٽ آهن، جيڪي مقرر ۽ الڳ وولٽيج سطحن تي ٻڌل هوندا آهن. اهي [[بولين الجبرا]] استعمال ڪندا آهن ۽ سڀني عددي ڪمپيوٽرن ۽ مائڪروپروسيسر تي ٻڌل اوزارن جو بنياد آهن. اهي سادن منطقي دروازن کان وٺي وڏن مربوط سرڪٽن تائين پکڙيل آهن، جن ۾ لکين منطقي دروازا شامل ٿي سگهن ٿا.

عددي سرڪٽ [[ٻٽو عددي نظام]] استعمال ڪن ٿا، جنهن ۾ ٻه وولٽيج سطحون ''0'' ۽ ''1'' منطقي حالت ظاهر ڪن ٿيون. عام طور تي منطقي ''0'' گهٽ وولٽيج (Low) ۽ منطقي ''1'' وڌيڪ وولٽيج (High) کي ظاهر ڪري ٿو، پر ڪجهه نظام ان جي ابتڙ تعريف به استعمال ڪن ٿا يا برقي رو تي ٻڌل هوندا آهن. ڪيترن ئي حالتن ۾ سرڪٽ جو ڊزائنر ضرورت موجب انهن تعريفن کي تبديل ڪري سگهي ٿو ته جيئن سرڪٽ جي جوڙجڪ آسان ٿي سگهي. تنهنڪري ''0'' ۽ ''1'' جي تعريف اختياري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brown |first1=Stephen |last2=Vranesic |first2=Zvonko |title=Fundamentals of Digital Logic|format=e-book |date=2008 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0077144227}}&lt;/ref&gt;

[[ٽن بنيادن وارو ڪمپيوٽر|ٽن بنيادن واري]] (Ternary) منطق، جنهن ۾ ٽي حالتون هونديون آهن، تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي ۽ ڪجهه نمونياتي ڪمپيوٽر تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن کي عملي طور وسيع قبوليت حاصل نه ٿي سگهي آهي.&lt;ref name=&quot;AoCP2&quot;&gt;{{cite book |last=Knuth |first=Donald |title=The Art of Computer Programming |volume=2: Seminumerical Algorithms |pages=190–192 |publisher=Addison-Wesley |edition=2nd |date=1980 |isbn=0201038226}}&lt;/ref&gt; عملي طور سڀئي [[ڪمپيوٽر]] ۽ [[عددي سگنل پروسيسر]] [[ٽرانزسٽر]]، جهڙوڪ [[MOSFET]]، تي ٻڌل [[عددي منطق]]ي سرڪٽ استعمال ڪندا آهن، جيڪي برقي منطقي دروازن ذريعي ٻٽي عددي حالتون پيدا ڪن ٿا.

[[فائل:Logic-gates-circuits.png|thumb|عددي برقيات ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ ڪجهه منطقي دروازا]]

* [[منطقي دروازو]]
* [[جمع ڪندڙ (برقيات)]]
* [[فلپ فلاپ (برقيات)]]
* [[ڳڻپيندڙ (ڊجيٽل)]]
* [[پروسيسر رجسٽر]]
* [[ملٽي پليڪسر]]
* [[شمٽ ٽرگر]]

گهڻي حد تائين مربوط اوزار:

* [[ميموري چپ]]
* [[مائڪروپروسيسر]]
* [[مائڪرو ڪنٽرولر]]
* [[ايپليڪيشن-مخصوص مربوط سرڪٽ]] (ASIC)
* [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] (DSP)
* [[فيلڊ-پروگراميبل گيٽ ايري]] (FPGA)
* [[فيلڊ-پروگراميبل اينالاگ ايري]] (FPAA)
* [[سسٽم آن چپ]] (SoC)

== جوڙجڪ ==

برقي نظامن جي جوڙجڪ (اليڪٽرانڪ سسٽمس ڊزائين) اهڙن پيچيده برقي اوزارن ۽ نظامن، جهڙوڪ [[موبائل فون]] ۽ [[ڪمپيوٽر]]، جي گهڻ-شعبي (ملٽي-ڊسيپلنري) ڊزائن سان لاڳاپيل آهي. هن شعبي ۾ برقي نظام جي جوڙجڪ ۽ ترقي ([[نئين پيداوار جي ترقي]]) کان وٺي ان جي صحيح ڪارڪردگي، خدمت جي مدت ۽ [[ٻيهر استعمال]] تائين جا سڀ مرحلا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;lienig&quot;&gt;{{Cite book|author=J. Lienig|author2=H. Bruemmer|title=Fundamentals of Electronic Systems Design|pages=1|publisher=Springer International Publishing|date=2017|isbn=978-3319558394|doi=10.1007/978-3-319-55840-0}}&lt;/ref&gt; تنهنڪري برقي نظامن جي جوڙجڪ اهو عمل آهي، جنهن ۾ استعمال ڪندڙ جي مقرر ڪيل [[گهرجن جو تجزيو|گهرجن]] کي پورو ڪرڻ لاءِ پيچيده برقي اوزارن جي وضاحت ۽ ترقي ڪئي ويندي آهي.

برقيات جي نظريي جي پيچيدگي سبب، برقي اوزارن جي ترقيءَ ۾ تجرباتي ليبارٽري اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. اهي تجربا انجنيئر جي تيار ڪيل ڊزائن کي جانچڻ، ان جي تصديق ڪرڻ ۽ ممڪن غلطين جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. ماضيءَ ۾ برقيات جون ليبارٽريون جسماني جڳهن تي موجود اوزارن ۽ سامان تي مشتمل هونديون هيون، پر هاڻوڪي دور ۾ [[برقي سرڪٽ جي نقلي مشق]] (سميوليشن) لاءِ سافٽويئر، جهڙوڪ [[سرڪٽ لاگڪس]]، [[ملٽي ازم]] ۽ [[پي اسپائيس]]، وڌيڪ عام ٿي ويا آهن.

=== ڪمپيوٽر جي مدد سان جوڙجڪ ===
{{Main|برقي جوڙجڪ جي خودڪاري}}

اڄ جا برقي انجنيئر اڳواٽ تيار ڪيل جزن، جهڙوڪ [[بجلي جي فراهمي]]، [[سيمي ڪنڊڪٽر]] (مثلاً [[ٽرانزسٽر]]) ۽ [[مربوط سرڪٽ]] استعمال ڪري [[سرڪٽ جي جوڙجڪ|برقي سرڪٽ]] تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. [[برقي جوڙجڪ جي خودڪاري]] (EDA) جا سافٽويئر پروگرام [[اسڪيميٽڪ ڪيپچر]] ۽ [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] جي ڊزائن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هن شعبي جا مشهور سافٽويئر [[اين آء ملٽي ازم]]، [[ڪيڊنس ڊزائين سسٽمس|ڪيڊنس]] ([[اورڪيڊ]] (ORCAD)، [[ايگل (پروگرام)|ايگل]] PCB ۽ Schematic، [[مينٽور گرافڪس|مينٽور]] (PADS PCB ۽ LOGIC Schematic)، [[الٽيم]] (Protel)، ليبسينٽر اليڪٽرانڪس (Proteus)، [[جي ايڊز]] (gEDA) ،[[ڪاء ڪيڊ]] (KiCad) ۽ ٻيا ڪيترائي آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 April 2023 |title=PCB design made easy for every engineer |url=https://www.autodesk.com/products/eagle/overview?term=1-YEAR&amp;tab=subscription |website=Autodesk |access-date=19 April 2023 |archive-date=19 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419124207/https://www.autodesk.com/products/eagle/overview?term=1-YEAR&amp;tab=subscription |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== منفي خاصيتون ==

=== حرارتي انتظام ===
{{Main|برقي اوزارن ۽ نظامن جو حرارتي انتظام}}

[[گرمي]]، جيڪا برقي سرڪٽن مان پيدا ٿئي ٿي، ان کي ختم ڪرڻ ضروري هوندو آهي ته جيئن اوزار فوري طور خراب نه ٿئي ۽ ان جي ڊگهي مدي واري اعتبار کي بهتر بڻائي سگهجي. [[گرمي جي خارج ٿيڻ]] جو عمل گهڻو ڪري قدرتي موصليت (Conduction) ۽ وهڪري (Convection) ذريعي ٿيندو آهي. وڌيڪ اثرائتي گرمي خارج ڪرڻ لاءِ [[هيٽ سنڪ]]، [[مشيني پنکو|پنکا]] ذريعي هوائي ٿڌڪار، ۽ [[ڪمپيوٽر جي ٿڌڪار]] جا ٻيا طريقا، جهڙوڪ [[پاڻي ذريعي ٿڌڪار]]، استعمال ڪيا ويندا آهن. اهي طريقا [[وهڪرو (Convection)|وهڪري]]، [[حرارتي موصليت]] ۽ [[حرارتي شعاع]] جي ذريعي [[حرارتي توانائي]] کي خارج ڪندا آهن.

=== شور ===
{{Main|برقي شور}}

برقي شور (Electronic Noise) اها اڻ وڻندڙ مداخلت آهي، جيڪا ڪنهن ڪارآمد سگنل تي شامل ٿي ان جي معلومات کي ڌنڌلو يا متاثر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;''IEEE Dictionary of Electrical and Electronics Terms'' {{ISBN|978-0471428060}}&lt;/ref&gt; شور، سرڪٽ جي خرابي سبب پيدا ٿيندڙ سگنل جي بگاڙ کان مختلف هوندو آهي. شور هر قسم جي برقي سرڪٽ سان لاڳاپيل هوندو آهي. اهو برقي مقناطيسي يا حرارتي سببن سان پيدا ٿي سگهي ٿو، جنهن کي سرڪٽ جي [[عملي گرمي پد]] کي گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. جڏهن⁠تہ شور جا ڪجهه ٻيا قسم، جهڙوڪ [[شاٽ شور]]، ختم نٿا ڪري سگهجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي مادي جي بنيادي طبعي خاصيتن جي حدن سبب پيدا ٿين ٿا.

== پيڪيجنگ جا طريقا ==
{{expand section|reason=[[سيمي ڪنڊڪٽر پيڪيج]] جو خلاصو شامل ڪيو وڃي|date=July 2025}}

[[فائل:MOS6581_chtaube061229.jpg|right|thumb|1980ع واري ڏهاڪي جي وچ واري [[گهريلو ڪمپيوٽر]] جي سرڪٽ بورڊ تي لڳايل ٿرو-هول اوزار. مٿئين کاٻي پاسي محوري ليڊ وارا اوزار، جڏهن⁠تہ مٿئين ساڄي پاسي نيرا شعاعي ليڊ وارا ڪيپيسٽر ڏسي سگهجن ٿا.]]

{{Main|برقي پيڪيجنگ|سيمي ڪنڊڪٽر پيڪيج}}

برقي جزن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف طريقا استعمال ڪيا ويا آهن. مثال طور، شروعاتي برقيات ۾ سرڪٽ تيار ڪرڻ لاءِ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ وائرنگ]] استعمال ٿيندي هئي، جنهن ۾ جزا ڪاٺ جي بريڊ بورڊن تي لڳايا ويندا هئا. [[ڪاٺي سرشتي واري تعمير]] (Cordwood Construction) ۽ [[وائر ريپ]] پڻ استعمال ٿيندڙ طريقا هئا. اڄڪلهه گهڻا جديد برقي اوزار [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (PCB) استعمال ڪن ٿا، جيڪي [[FR-4]] ۽ [[FR-2]] جهڙن موادن مان تيار ڪيا ويندا آهن. برقي جزا عام طور تي PCB تي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] يا [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] ذريعي لڳايا ويندا آهن.

گذريل ڪجهه سالن دوران برقي اوزارن جي اسيمبلي سان لاڳاپيل صحت ۽ ماحولياتي خدشن ڏانهن به وڌندڙ ڌيان ڏنو ويو آهي.

== حوالا ==

{{حوالا}}
{{حوالو}}

{{ڪچو}}</text>
      <sha1>gawo10935t3gwsjxtugvw8ikr6431js</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390057</id>
      <parentid>390056</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T02:37:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38826" sha1="ozoom6awwjoebawj2toltr39w092k01" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|طبعيات ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي هڪ شاخ}}


[[فائل:Arduino ftdi chip-1.jpg|thumb|right|upright=1.2|[[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] تي جديد [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] سان لڳايل برقي جزا، جن جي مٿئين حصي ۾ هڪ وڏو [[مربوط سرڪٽ]] پڻ موجود آهي.]]

'''برقيات''' يا '''اليڪٽرانڪس''' ('''Electronics''') [[طبعيات]] ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جو هڪ سائنسي ۽ انجنيئرنگي شعبو آهي، جيڪو [[اليڪٽران]]ن ۽ ٻين [[برقي چارج]] وارن ذرڙن کي استعمال ڪندڙ اوزارن جي جوڙجڪ، تياري ۽ آپريشن جي اصولن جو مطالعو ڪري ٿو. هي [[طبعيات]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=française |first=Académie |title=électronique {{!}} Dictionnaire de l'Académie française {{!}} 9e édition |url=http://www.dictionnaire-academie.fr/article/A9E0727 |access-date=2024-05-26 |website=www.dictionnaire-academie.fr |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-21 |title=Definition of ELECTRONICS |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/electronics |access-date=2024-05-26 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا [[فعال برقي جزو|فعال برقي جزن]] جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]] ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي مدد سان [[برقي رو]] جي وهڪري کي ڪنٽرول ۽ وڌائي ٿي، ۽ ان کي هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ڪري ٿي، جيئن [[متبادل رو]] (AC) کي [[سڌي رو]] (DC) ۾ يا [[تشبيهي سگنل]]ن کي [[عددي سگنل]]ن ۾ تبديل ڪرڻ.

برقي اوزارن جديد سماج جي ڪيترن ئي شعبن، جهڙوڪ [[ٽيلي ڪميونيڪشن]]، وندر، تعليم، صحت، صنعت ۽ سلامتي جي ترقي تي گهرو اثر وڌو آهي. برقيات جي ترقيءَ جو بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت آهي، جيڪا عالمي طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ وڌيڪ جديد برقي اوزار ۽ سرڪٽ تيار ڪندي رهي ٿي. [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت عالمي معيشت جي سڀ کان وڏي ۽ منافعي بخش صنعتن مان هڪ آهي، جنهن جي سالياني آمدني 2018ع ۾ 481 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ هئي. [[برقيات جي صنعت]] ۾ ٻيا به ڪيترائي شعبا شامل آهن، جيڪي برقي اوزارن ۽ نظامن تي دارومدار رکن ٿا، جهڙوڪ [[اي-واپار]]،{{cn|date=May 2025|reason=اي-واپار برقي اوزارن جي پيداوار وارو شعبو نه، پر پرچون واپار آهي. هن دعويٰ جو ماخذ ڪهڙو آهي؟}} جنهن 2017ع دوران آن لائين وڪرو ذريعي 29 ٽرلين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ واپار ڪيو.
```

هٿرادو برقي شين ۾ [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]] ريفريجريٽر، استري، پنکا، ايئرڪنڊيشنر، واشنگ مشينون، برقي چُلها، ڪٽليون، جوسر، بلينڊر ۽ ٽوسٽر وغيره اچي وڃن ٿا.
برقي شين کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. هڪڙيون ڳريون برقي شيون ۽ ٻيون هلڪيون برقي هٿرادو شيون. ڳرين برقي شين ۾ اليڪٽريڪل ڪمپليڪس، ٽرانسفارمر ۽ بجليءَ جا ٻيا وڏا سامان اچن ٿا. هلڪين برقي شين ۾ بجليءَ جون موٽرون، پنکا، واشنگ مشينون، فرج ۽ ننڍا ٽرانسفارمر وغيره شامل آهن. بجليءَ جون ڪيتريون هٿرادو شيون [[پاڪستان]] ۾ تيار ٿينديون آهن، جن ۾ موٽرون، پنکا، بلب، ٽيوب لائيٽون، ڪيبل تارون، واٽر ڪولر، وولٽيج ريگيوليٽر، اسيبلائيزر، استريون، هيٽر، ٽيبل لئمپ، بَزر، گهنٽيون، ٽوسٽر ساڪيٽ، پلگ، هولڊر ۽ سئچ وغيره کان سواءِ وڏين برقي شين جا ننڍڙا ننڍڙا پرزا ۽ [[اوزار]] شامل آهن.
پاڪستان ۾ بجليءَ جون تارون ۽ ڪيبل بنائڻ جا ڪيترائي ڪارخانا آهن. گجرات ۾ پنکن جي صنعت آهي، جتي هر قسم جا پنکا تيار ڪيا ويندا آهن. ان کانسواءِ ڊيزرٽ ڪولر خالص پاڪستاني صنعت آهي. برقي هٿراڌو شين جي وڏي مارڪيٽ ڪراچيءَ ۾ آهي. ان کان سواءِ [[سنڌ]] جي سڀني شهرن، پنجاب ۽ [[بلوچستان]] ۾ پڻ مارڪيٽون آهن. ڊيزرٽ ڪولر جا ڪارخانا [[ڪراچي]]، [[لاهور،]] [[گجرات]] ۽ [[گجرانوالا]] ۾ آهن.
بجليءَ جي بلبن ۽ ٽيوب لائيٽن ۾ پنج واٽ کان ويندي 1500 واٽ جا بلب، ٻن فوٽن ۽ چئن فوٽن جون ٽيوب لائيٽون، وڌيڪ روشنيءَ ۽ طاقت جا مرڪيوري بلب ۽ گاڏين ۾ استعمال ٿيندڙ گهٽ وولٽيج جا بلب شامل آهن.
پاڪستان ۾ ننڍا ۽ وڏا ٽرانسفارمر ٺاهڻ جا اَٺ ڪارخانا آهن. ان کان سواءِ پاڪستان ۾ پلاسٽڪ مان ٺهندڙ برقي شيون، جن کي بيڪرلائيٽ چيو ويندو آهي، به تيار ٿينديون آهن. بجليءَ جو موٽرون ۽ واشنگ مشينون ٺاهڻ جا به ڪيترائي ڪارخانا پاڪستان ۾ ڪم ڪري رهيا آهن.
اڄ جي جديد دؤر ۾ [[بجلي]] رڳو گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ نه، پر سڄي گهر کي هلائڻ جي ذميداري کڻي چڪي آهي. بجليءَ جي شين، اڄ ”گهر“ جو تصور ئي بدلائي ڇڏيو آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=اليڪٽرانڪس : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |access-date=2015-09-21 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015408/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ۽ ترقي ==
{{See also|برقياتي انجنيئرنگ جي تاريخ|برقياتي ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي وقتوار فهرست}}
[[File:Audion receiver.jpg|thumb|1914ع ۾ [[لي ڊي فاريسٽ]] پاران تيار ڪيل ابتدائي [[آڊيوئن]] ريڊيو رسيورن مان هڪ]]

[[ڪارل فرڊيننڊ براون]] 1874ع ۾ [[ڪرسٽل ڊٽيڪٽر]]، جيڪو پهريون [[سيمي ڪنڊڪٽر]] اوزار هو، تيار ڪيو. ان کان پوءِ 1897ع ۾ [[جوزف جان ٿامسن]] [[اليڪٽران]] جي سڃاڻپ ڪئي. بعد ۾ [[ويڪيوم ٽيوب]] جي ايجاد، جيڪا ننڍن [[برقي سگنل]]ن کي [[ايمپلي فائر|وڌائي]] ۽ [[ريڪٽيفائر|سڌو]] ڪري سگهندي هئي، برقيات ۽ اليڪٽران جي دور جي شروعات ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.uni-marburg.de/de/uniarchiv/unijournal/urvater-der-kommunikationsgesellschaft.pdf |title=Urvater der Kommunikationsgesellschaft: Ferdinand Braun – Student und Professor in Marburg – kam vor 150 Jahren zur Welt |language=de |trans-title=Forefather of the communications society: Ferdinand Braun – student and professor in Marburg – was born 150 years ago |publisher=[[Philipps-Universität Marburg]] |date=2007-12-17 |access-date=2025-09-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|title=This Month in Physics History - October 1897: The Discovery of the Electron |website= American Physical Society |access-date=2018-09-19|archive-date=19 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919171705/https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[امبروز فليمنگ]] [[ڊائيوڊ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] [[ٽرائيوڊ]] ايجاد ڪيا، جنهن سان [[ريڊيو سگنل]] جهڙن ڪمزور برقي وولٽيجن جي سڃاڻپ ممڪن ٿي.

[[ويڪيوم ٽيوب]] (ٿرمائيو نڪ والوز) پهريان سرگرم [[برقي جزو|برقي جزا]] هئا، جيڪي انفرادي [[اليڪٽران]]ن جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪري [[برقي رو]] تي ضابطو آڻيندا هئا. انهن ذريعي رو جي واڌ ۽ سڌاري ممڪن ٿي، جنهن سان [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊار]]، ڊگهي فاصلي واري ٽيليفوني ۽ ٻين ڪيترين ئي ٽيڪنالاجين جي ترقي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Guarnieri|first=M.|date=2012|title=The age of vacuum tubes: Early devices and the rise of radio communications|journal=IEEE Ind. Electron. Mag.|volume=6|issue=1|pages=41–43|doi=10.1109/MIE.2012.2182822|bibcode=2012IIEM....6a..41G |s2cid=23351454}}&lt;/ref&gt; 1920ع واري ڏهاڪي تائين تجارتي ريڊيو نشريات ۽ [[ڏورسنچار]] عام ٿي ويا، جڏهن ته برقي ايمپلي فائر ڊگهي فاصلي واري [[ٽيليفوني]] ۽ موسيقي جي رڪارڊنگ ۾ استعمال ٿيڻ لڳا.

اڳيون وڏو ٽيڪنالاجي قدم ڪيترن ڏهاڪن بعد آيو، جڏهن 1947ع ۾ [[جان بارڊين]] ۽ [[والٽر هاوسر بريٽن]] بيل ليبارٽريز ۾ پهريون ڪم ڪندڙ [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=1947: Invention of the Point-Contact Transistor |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=10 August 2019 |archive-date=30 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930151529/https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به 1980ع جي وچ ڌاري تائين [[مائڪرو ويو]]، وڏي طاقت واري ٽرانسميشن ۽ [[ٽيليويزن]] رسيورن ۾ ويڪيوم ٽيوب اهم حيثيت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Okamura1994&quot;&gt;{{cite book|author=Sōgo Okamura|title=History of Electron Tubes|url=https://books.google.com/books?id=VHFyngmO95YC&amp;pg=PR4|access-date=5 December 2012|year=1994|publisher=IOS Press|isbn=978-9051991451|page=5}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ [[سالڊ اسٽيٽ برقيات]] تقريباً مڪمل طور تي ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ والاري ورتي، جيتوڻيڪ اهي اڄ به ڪجهه خاص استعمالن، جهڙوڪ اعليٰ طاقت وارن آر ايف ايمپلي فائرن، [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]ن، خاص آڊيو اوزارن، [[گٽار ايمپلي فائر]]ن ۽ ڪجهه [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] اوزارن ۾ استعمال ٿين ٿيون.

اپريل 1955ع ۾ [[آءِ بي ايم 608]] پهريون [[آءِ بي ايم]] پيداوار هو، جنهن ۾ ويڪيوم ٽيوب کان سواءِ مڪمل طور [[ٽرانزسٽر]] سرڪٽ استعمال ڪيا ويا، ۽ اهو پهريون مڪمل ٽرانزسٽر تي ٻڌل تجارتي [[ڳڻپيوڪر]] سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Bashe |first= Charles J. |title=IBM's Early Computers |publisher=MIT |year=1986 |page=386 |isbn=978-0262022255}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pugh |first1=Emerson W. |last2=Johnson |first2=Lyle R. |last3=Palmer |first3=John H. |year=1991 |title=IBM's 360 and early 370 systems |publisher=MIT Press |isbn=978-0262161237 |page=34}}&lt;/ref&gt; هن مشين ۾ 3,000 کان وڌيڪ [[جرمينيم]] ٽرانزسٽر لڳل هئا. [[ٿامس جي. واٽسن جونيئر]] حڪم ڏنو ته مستقبل جون سڀئي آءِ بي ايم شيون ٽرانزسٽرن تي ٻڌل هونديون. نتيجي ۾ ڪمپيوٽرن جي [[لاجڪ گيٽ]]ن ۽ ٻاهرين اوزارن ۾ تقريباً مڪمل طور ٽرانزسٽر استعمال ٿيڻ لڳا. بهرحال، شروعاتي [[جنڪشن ٽرانزسٽر]] نسبتاً وڏا ۽ وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ ۾ ڏکيا هئا، جنهن ڪري انهن جو استعمال محدود رهيو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;&gt;{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |isbn=978-0470508923 |page=168}}&lt;/ref&gt;

[[MOSFET]] کي 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ بيل ليبارٽريز ۾ ايجاد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |volume=104 |issue=9 |page=547 |doi=10.1149/1.2428650}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kahng |first=Dawon |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |publisher=World Scientific |date=1991 |pages=583–596}}&lt;/ref&gt; اهو پهريون واقعي ننڍو ٽرانزسٽر هو، جنهن کي آساني سان ننڍو ڪري وڏي پيماني تي تيار ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;/&gt; ان جي فائدن ۾ اعليٰ پيماني تي ننڍو ڪرڻ جي صلاحيت، گهٽ قيمت، گهٽ بجلي خرچ ۽ وڌيڪ ڪثافت شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-digital&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |work=EETimes |date=12 December 2018}}&lt;/ref&gt; هن ايجاد [[برقيات جي صنعت]] ۾ انقلاب آندو ۽ اڄ اهو دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ برقي اوزار آهي.&lt;ref name=&quot;Chan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grant&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-transistor&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Golio&quot;/&gt;

سرڪٽن جي پيچيدگي وڌڻ سان انهن جي جسامت هڪ وڏو مسئلو بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;The History of the Integrated Circuit&quot;/&gt; وڏن جزن سبب انهن کي ڳنڍيندڙ تارون به ڊگهيون ٿينديون هيون، جنهن سان برقي سگنلن کي سرڪٽ مان گذرڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو هو ۽ ڪمپيوٽر جي رفتار گهٽجي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;The History of the Integrated Circuit&quot;/&gt; [[جئڪ ڪلبي]] ۽ [[رابرٽ نوئس]] جي [[مربوط سرڪٽ]] (Integrated Circuit) جي ايجاد هن مسئلي جو حل پيش ڪيو، جنهن ۾ سڀئي جزا هڪ ئي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] بلاڪ تي تيار ڪيا ويا. ان سان سرڪٽ وڌيڪ ننڍا ۽ پيداوار خودڪار ٿي وئي. انهيءَ ترقي سان [[سلڪون]] جي هڪڙي ڪرسٽل ويفر تي سڀئي جزا گڏ ڪرڻ جو تصور پيدا ٿيو، جنهن مان 1960ع جي شروعات ۾ [[ننڍي پيماني واري انضمام]] (SSI)، پوءِ 1960ع جي آخر ۾ [[وچولي پيماني واري انضمام]] (MSI)، ۽ بعد ۾ [[تمام وڏي پيماني واري انضمام]] (VLSI) وجود ۾ آيا. 2008ع تائين اربين ٽرانزسٽرن وارا پروسيسر تجارتي طور تي دستياب ٿي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Intel to deliver first computer chip with two billion transistors |url=https://www.smh.com.au/technology/intel-to-deliver-first-computer-chip-with-two-billion-transistors-20080205-1q88.html |website=The Sydney Morning Herald |date=5 February 2008}}&lt;/ref&gt;

==ذيلي شعبا==
{{div col|colwidth=20em}}
* [[اينالاگ اليڪٽرانڪس]]
* [[آڊيو اليڪٽرانڪس]]
* [[ايويئانڪس]]
* [[بايو اليڪٽرانڪس]]
* [[سرڪٽ ڊزائين]]
* [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس]]
* [[برقي جزا|اليڪٽرانڪ ڪمپونينٽس]]
* [[ايمبيڊڊ نظام]]
* [[مربوط سرڪٽ]]
* [[مائڪرو اليڪٽرانڪس]]
* [[ننينو اليڪٽرانڪس]]
* [[آپٽو اليڪثرانڪس]]
* [[پاور اليڪثرانڪس]]
* [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]]
* [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار|سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]
* [[سينسر]]
* [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]]
{{div col end}}

== اوزار ۽ جزا {{anchor|Devices|Components}} ==
{{main|برقي جزو}}

[[فائل:Componentes.JPG|thumb|مختلف برقي جزا]]

[[برقي جزو]] اهڙو هر جزو آهي، جيڪو '''برقي نظام''' يا '''برقي اوزار''' ۾ سرگرم (ايڪٽو) يا غير سرگرم (پيسو) هجي. جزن کي عام طور تي [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (PCB) تي سولڊر ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن سان هڪ خاص ڪم سرانجام ڏيندڙ برقي سرڪٽ تيار ٿيندو آهي. جزا الڳ الڳ به استعمال ٿي سگهن ٿا يا وڌيڪ پيچيده صورت ۾ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي شڪل ۾ به پيڪيج ڪيا ويندا آهن. غير سرگرم برقي جزن ۾ [[ڪيپيسٽر]]، [[انڊڪٽر]] ۽ [[مزاحم]] شامل آهن، جڏهن ته سرگرم جزن ۾ [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]، [[ٽرانزسٽر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] شامل آهن، جيڪي اليڪٽران جي سطح تي برقي رو جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Power Electronics and Variable Frequency Drives: Technology and Applications |publisher=Wiley Online Library|doi=10.1002/9780470547113|year=1996|isbn=978-0470547113|s2cid=107126716|editor1-last=Bose|editor1-first=Bimal K}}&lt;/ref&gt;

== سرڪٽن جا قسم ==

برقي سرڪٽن جي ڪمن کي ٻن بنيادي گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: تشبيهي (Analog) ۽ عددي (Digital). ڪو خاص اوزار انهن مان ڪنهن هڪ قسم جي سرڪٽ تي مشتمل ٿي سگهي ٿو يا ٻنهي قسمن جي گڏيل استعمال تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو. جديد دور ۾ تشبيهي سرڪٽن جو استعمال گهٽجي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا ڪيترائي ڪم هاڻي عددي سرڪٽ سرانجام ڏئي رهيا آهن.

=== تشبيهي سرڪٽ ===
{{Main|تشبيهي برقيات}}

[[تشبيهي سرڪٽ]] (اينالاگ سرڪٽ) سگنلن جي پروسيسنگ لاءِ لڳاتار وولٽيج يا برقي رو جي حد استعمال ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ عددي سرڪٽ الڳ الڳ (ڊسڪريٽ) سطحن تي ڪم ڪندا آهن. برقيات جي شروعاتي دور ۾ ريڊيو وصول ڪندڙن، ريڊيو موڪليندڙن ۽ ٻين ڪيترن ئي اوزارن ۾ تشبيهي سرڪٽ عام هئا. تشبيهي برقي ڪمپيوٽر لڳاتار متغيرن (ڪنٽينيوئس ويريئبلز) سان لاڳاپيل مسئلن جي حل لاءِ اهم هئا، جيستائين عددي پروسيسنگ وڌيڪ ترقي نه ڪئي.

سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي جي ترقي سان تشبيهي سرڪٽن جا ڪيترائي ڪم عددي سرڪٽن حوالي ٿي ويا، تنهنڪري مڪمل طور تشبيهي سرڪٽ هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا. اڄڪلهه گهڻا نظام گڏيل (ھائبرڊ) انداز اختيار ڪن ٿا، جنهن ۾ اينالاگ سگنل وصول ڪرڻ لاءِ شروعاتي حصي ۾ تشبيهي سرڪٽ استعمال ٿين ٿا، جڏهن⁠تہ بعد ۾ [[مائڪروپروسيسر]] ذريعي عددي پروسيسنگ ڪئي ويندي آهي.

ڪڏهن ڪڏهن اهڙن سرڪٽن جي درجابندي مشڪل هوندي آهي، جن ۾ لڪيرِي (لينيئر) ۽ غير لڪيرِي (نان-لينيئر) ٻنهي قسمن جا عنصر موجود هجن. مثال طور وولٽيج مقابلو ڪندڙ (وولٽيج ڪمپريٽر) لڳاتار وولٽيج قبول ڪري ٿو، پر نتيجي ۾ رڳو ٻن مان هڪ سطح ڏيکاري ٿو، بلڪل عددي سرڪٽ وانگر. ساڳيءَ طرح، حد کان وڌيڪ هلندڙ ٽرانزسٽر ايمپلي فائر هڪ ڪنٽرول ٿيل [[سوئچ]] وانگر رويي اختيار ڪري سگهي ٿو، جنهن جي پيداوار بنيادي طور ٻن سطحن تي مشتمل هوندي آهي.
تشبيهي سرڪٽ اڄ به وڏي پيماني تي سگنلن جي واڌ ويجهه، جيئن وندر جي صنعت ۾، ۽ تشبيهي حساسن مان ايندڙ سگنلن جي تياري ۽ ترتيب ڏيڻ لاءِ، جهڙوڪ صنعتي ماپ ۽ ڪنٽرول نظامن ۾، استعمال ٿين ٿا.

=== عددي سرڪٽ ===
{{Main|عددي برقيات}}

عددي سرڪٽ اهڙا برقي سرڪٽ آهن، جيڪي مقرر ۽ الڳ وولٽيج سطحن تي ٻڌل هوندا آهن. اهي [[بولين الجبرا]] استعمال ڪندا آهن ۽ سڀني عددي ڪمپيوٽرن ۽ مائڪروپروسيسر تي ٻڌل اوزارن جو بنياد آهن. اهي سادن منطقي دروازن کان وٺي وڏن مربوط سرڪٽن تائين پکڙيل آهن، جن ۾ لکين منطقي دروازا شامل ٿي سگهن ٿا.

عددي سرڪٽ [[ٻٽو عددي نظام]] استعمال ڪن ٿا، جنهن ۾ ٻه وولٽيج سطحون ''0'' ۽ ''1'' منطقي حالت ظاهر ڪن ٿيون. عام طور تي منطقي ''0'' گهٽ وولٽيج (Low) ۽ منطقي ''1'' وڌيڪ وولٽيج (High) کي ظاهر ڪري ٿو، پر ڪجهه نظام ان جي ابتڙ تعريف به استعمال ڪن ٿا يا برقي رو تي ٻڌل هوندا آهن. ڪيترن ئي حالتن ۾ سرڪٽ جو ڊزائنر ضرورت موجب انهن تعريفن کي تبديل ڪري سگهي ٿو ته جيئن سرڪٽ جي جوڙجڪ آسان ٿي سگهي. تنهنڪري ''0'' ۽ ''1'' جي تعريف اختياري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brown |first1=Stephen |last2=Vranesic |first2=Zvonko |title=Fundamentals of Digital Logic|format=e-book |date=2008 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0077144227}}&lt;/ref&gt;

[[ٽن بنيادن وارو ڪمپيوٽر|ٽن بنيادن واري]] (Ternary) منطق، جنهن ۾ ٽي حالتون هونديون آهن، تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي ۽ ڪجهه نمونياتي ڪمپيوٽر تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن کي عملي طور وسيع قبوليت حاصل نه ٿي سگهي آهي.&lt;ref name=&quot;AoCP2&quot;&gt;{{cite book |last=Knuth |first=Donald |title=The Art of Computer Programming |volume=2: Seminumerical Algorithms |pages=190–192 |publisher=Addison-Wesley |edition=2nd |date=1980 |isbn=0201038226}}&lt;/ref&gt; عملي طور سڀئي [[ڪمپيوٽر]] ۽ [[عددي سگنل پروسيسر]] [[ٽرانزسٽر]]، جهڙوڪ [[MOSFET]]، تي ٻڌل [[عددي منطق]]ي سرڪٽ استعمال ڪندا آهن، جيڪي برقي منطقي دروازن ذريعي ٻٽي عددي حالتون پيدا ڪن ٿا.

[[فائل:Logic-gates-circuits.png|thumb|عددي برقيات ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ ڪجهه منطقي دروازا]]

* [[منطقي دروازو]]
* [[جمع ڪندڙ (برقيات)]]
* [[فلپ فلاپ (برقيات)]]
* [[ڳڻپيندڙ (ڊجيٽل)]]
* [[پروسيسر رجسٽر]]
* [[ملٽي پليڪسر]]
* [[شمٽ ٽرگر]]

گهڻي حد تائين مربوط اوزار:

* [[ميموري چپ]]
* [[مائڪروپروسيسر]]
* [[مائڪرو ڪنٽرولر]]
* [[ايپليڪيشن-مخصوص مربوط سرڪٽ]] (ASIC)
* [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] (DSP)
* [[فيلڊ-پروگراميبل گيٽ ايري]] (FPGA)
* [[فيلڊ-پروگراميبل اينالاگ ايري]] (FPAA)
* [[سسٽم آن چپ]] (SoC)

== جوڙجڪ ==

برقي نظامن جي جوڙجڪ (اليڪٽرانڪ سسٽمس ڊزائين) اهڙن پيچيده برقي اوزارن ۽ نظامن، جهڙوڪ [[موبائل فون]] ۽ [[ڪمپيوٽر]]، جي گهڻ-شعبي (ملٽي-ڊسيپلنري) ڊزائن سان لاڳاپيل آهي. هن شعبي ۾ برقي نظام جي جوڙجڪ ۽ ترقي ([[نئين پيداوار جي ترقي]]) کان وٺي ان جي صحيح ڪارڪردگي، خدمت جي مدت ۽ [[ٻيهر استعمال]] تائين جا سڀ مرحلا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;lienig&quot;&gt;{{Cite book|author=J. Lienig|author2=H. Bruemmer|title=Fundamentals of Electronic Systems Design|pages=1|publisher=Springer International Publishing|date=2017|isbn=978-3319558394|doi=10.1007/978-3-319-55840-0}}&lt;/ref&gt; تنهنڪري برقي نظامن جي جوڙجڪ اهو عمل آهي، جنهن ۾ استعمال ڪندڙ جي مقرر ڪيل [[گهرجن جو تجزيو|گهرجن]] کي پورو ڪرڻ لاءِ پيچيده برقي اوزارن جي وضاحت ۽ ترقي ڪئي ويندي آهي.

برقيات جي نظريي جي پيچيدگي سبب، برقي اوزارن جي ترقيءَ ۾ تجرباتي ليبارٽري اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. اهي تجربا انجنيئر جي تيار ڪيل ڊزائن کي جانچڻ، ان جي تصديق ڪرڻ ۽ ممڪن غلطين جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. ماضيءَ ۾ برقيات جون ليبارٽريون جسماني جڳهن تي موجود اوزارن ۽ سامان تي مشتمل هونديون هيون، پر هاڻوڪي دور ۾ [[برقي سرڪٽ جي نقلي مشق]] (سميوليشن) لاءِ سافٽويئر، جهڙوڪ [[سرڪٽ لاگڪس]]، [[ملٽي ازم]] ۽ [[پي اسپائيس]]، وڌيڪ عام ٿي ويا آهن.

=== ڪمپيوٽر جي مدد سان جوڙجڪ ===
{{Main|برقي جوڙجڪ جي خودڪاري}}

اڄ جا برقي انجنيئر اڳواٽ تيار ڪيل جزن، جهڙوڪ [[بجلي جي فراهمي]]، [[سيمي ڪنڊڪٽر]] (مثلاً [[ٽرانزسٽر]]) ۽ [[مربوط سرڪٽ]] استعمال ڪري [[سرڪٽ جي جوڙجڪ|برقي سرڪٽ]] تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. [[برقي جوڙجڪ جي خودڪاري]] (EDA) جا سافٽويئر پروگرام [[اسڪيميٽڪ ڪيپچر]] ۽ [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] جي ڊزائن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هن شعبي جا مشهور سافٽويئر [[اين آء ملٽي ازم]]، [[ڪيڊنس ڊزائين سسٽمس|ڪيڊنس]] ([[اورڪيڊ]] (ORCAD)، [[ايگل (پروگرام)|ايگل]] PCB ۽ Schematic، [[مينٽور گرافڪس|مينٽور]] (PADS PCB ۽ LOGIC Schematic)، [[الٽيم]] (Protel)، ليبسينٽر اليڪٽرانڪس (Proteus)، [[جي ايڊز]] (gEDA) ،[[ڪاء ڪيڊ]] (KiCad) ۽ ٻيا ڪيترائي آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 April 2023 |title=PCB design made easy for every engineer |url=https://www.autodesk.com/products/eagle/overview?term=1-YEAR&amp;tab=subscription |website=Autodesk |access-date=19 April 2023 |archive-date=19 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419124207/https://www.autodesk.com/products/eagle/overview?term=1-YEAR&amp;tab=subscription |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== منفي خاصيتون ==

=== حرارتي انتظام ===
{{Main|برقي اوزارن ۽ نظامن جو حرارتي انتظام}}

[[گرمي]]، جيڪا برقي سرڪٽن مان پيدا ٿئي ٿي، ان کي ختم ڪرڻ ضروري هوندو آهي ته جيئن اوزار فوري طور خراب نه ٿئي ۽ ان جي ڊگهي مدي واري اعتبار کي بهتر بڻائي سگهجي. [[گرمي جي خارج ٿيڻ]] جو عمل گهڻو ڪري قدرتي موصليت (Conduction) ۽ وهڪري (Convection) ذريعي ٿيندو آهي. وڌيڪ اثرائتي گرمي خارج ڪرڻ لاءِ [[هيٽ سنڪ]]، [[مشيني پنکو|پنکا]] ذريعي هوائي ٿڌڪار، ۽ [[ڪمپيوٽر جي ٿڌڪار]] جا ٻيا طريقا، جهڙوڪ [[پاڻي ذريعي ٿڌڪار]]، استعمال ڪيا ويندا آهن. اهي طريقا [[وهڪرو (Convection)|وهڪري]]، [[حرارتي موصليت]] ۽ [[حرارتي شعاع]] جي ذريعي [[حرارتي توانائي]] کي خارج ڪندا آهن.

=== شور ===
{{Main|برقي شور}}

برقي شور (Electronic Noise) اها اڻ وڻندڙ مداخلت آهي، جيڪا ڪنهن ڪارآمد سگنل تي شامل ٿي ان جي معلومات کي ڌنڌلو يا متاثر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;''IEEE Dictionary of Electrical and Electronics Terms'' {{ISBN|978-0471428060}}&lt;/ref&gt; شور، سرڪٽ جي خرابي سبب پيدا ٿيندڙ سگنل جي بگاڙ کان مختلف هوندو آهي. شور هر قسم جي برقي سرڪٽ سان لاڳاپيل هوندو آهي. اهو برقي مقناطيسي يا حرارتي سببن سان پيدا ٿي سگهي ٿو، جنهن کي سرڪٽ جي [[عملي گرمي پد]] کي گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. جڏهن⁠تہ شور جا ڪجهه ٻيا قسم، جهڙوڪ [[شاٽ شور]]، ختم نٿا ڪري سگهجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي مادي جي بنيادي طبعي خاصيتن جي حدن سبب پيدا ٿين ٿا.

== پيڪيجنگ جا طريقا ==
{{expand section|reason=[[سيمي ڪنڊڪٽر پيڪيج]] جو خلاصو شامل ڪيو وڃي|date=July 2025}}

[[فائل:MOS6581_chtaube061229.jpg|right|thumb|1980ع واري ڏهاڪي جي وچ واري [[گهريلو ڪمپيوٽر]] جي سرڪٽ بورڊ تي لڳايل ٿرو-هول اوزار. مٿئين کاٻي پاسي محوري ليڊ وارا اوزار، جڏهن⁠تہ مٿئين ساڄي پاسي نيرا شعاعي ليڊ وارا ڪيپيسٽر ڏسي سگهجن ٿا.]]

{{Main|برقي پيڪيجنگ|سيمي ڪنڊڪٽر پيڪيج}}

برقي جزن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف طريقا استعمال ڪيا ويا آهن. مثال طور، شروعاتي برقيات ۾ سرڪٽ تيار ڪرڻ لاءِ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ وائرنگ]] استعمال ٿيندي هئي، جنهن ۾ جزا ڪاٺ جي بريڊ بورڊن تي لڳايا ويندا هئا. [[ڪاٺي سرشتي واري تعمير]] (Cordwood Construction) ۽ [[وائر ريپ]] پڻ استعمال ٿيندڙ طريقا هئا. اڄڪلهه گهڻا جديد برقي اوزار [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (PCB) استعمال ڪن ٿا، جيڪي [[FR-4]] ۽ [[FR-2]] جهڙن موادن مان تيار ڪيا ويندا آهن. برقي جزا عام طور تي PCB تي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] يا [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] ذريعي لڳايا ويندا آهن.

گذريل ڪجهه سالن دوران برقي اوزارن جي اسيمبلي سان لاڳاپيل صحت ۽ ماحولياتي خدشن ڏانهن به وڌندڙ ڌيان ڏنو ويو آهي.

== صنعت ==
{{Main|برقيات جي صنعت}}

{{Further|صارف برقيات|سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ برقي اوزارن جي فهرست|سيمي ڪنڊڪٽر صنعت}}

[[برقيات جي صنعت]] ڪيترين ئي شاخن تي مشتمل آهي. هن سموري صنعت جي بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر صنعت]] آهي،&lt;ref&gt;{{cite news |title=Annual Semiconductor Sales Increase 21.6 Percent, Top $400 Billion for First Time |url=https://www.semiconductors.org/annual-semiconductor-sales-increase-21.6-percent-top-400-billion-for-first-time/ |access-date=11 October 2019 |work=[[Semiconductor Industry Association]] |date=5 February 2018 |archive-date=30 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130013305/https://www.semiconductors.org/annual-semiconductor-sales-increase-21.6-percent-top-400-billion-for-first-time/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جنهن جي سالياني وڪرو 2018ع تائين {{US$|481&amp;nbsp;billion|long=no}} کان وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;deloitte&quot;&gt;{{cite web |title=Semiconductors – the Next Wave |url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/cn/Documents/technology-media-telecommunications/deloitte-cn-tmt-semiconductors-the-next-wave-en-190422.pdf |publisher=[[Deloitte]] |date=April 2019 |access-date=11 October 2019 |archive-date=11 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011213511/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/cn/Documents/technology-media-telecommunications/deloitte-cn-tmt-semiconductors-the-next-wave-en-190422.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; صنعت جو سڀ کان وڏو شعبو [[برقي واپار]] آهي،&lt;ref&gt;{{cite web | title=Global e-commerce sales surged to $29 trillion | website=UN Trade and Development (UNCTAD) | date=29 March 2019 | url=https://unctad.org/news/global-e-commerce-sales-surged-29-trillion | access-date=20 January 2026}}&lt;/ref&gt; جنهن 2017ع دوران {{US$|29&amp;nbsp;trillion|long=no}} کان وڌيڪ آن لائن وڪرو پيدا ڪيو.&lt;ref name=&quot;unctad&quot;&gt;{{cite news |title=Global e-Commerce sales surged to $29&amp;nbsp;trillion |url=https://unctad.org/en/pages/PressRelease.aspx?OriginalVersionID=505 |access-date=13 October 2019 |publisher=[[United Nations Conference on Trade and Development]] |date=29 March 2019 |archive-date=21 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191021154834/https://unctad.org/en/pages/PressRelease.aspx?OriginalVersionID=505 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سڀ کان وڌيڪ تيار ٿيندڙ برقي اوزار [[ميٽل-آڪسائيڊ-سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] (MOSFET) آهي، جنهن جا اندازي مطابق 1960ع کان 2018ع تائين 13{{nbsp}}[[سيڪسٽيلين]] MOSFET تيار ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;computerhistory2018&quot;&gt;{{cite web |title=13 Sextillion &amp; Counting: The Long &amp; Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History |url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |date=April 2, 2018 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=28 July 2019 |archive-date=28 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190728143013/https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1960ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪي ٺاهيندڙ [[سوني]] ۽ [[هٽاچي]] جهڙين جاپاني ڪمپنين سان مقابلو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي گهٽ قيمت تي اعليٰ معيار جون شيون تيار ڪري رهيون هيون. بهرحال، 1980ع واري ڏهاڪي تائين آمريڪي ٺاهيندڙ سيمي ڪنڊڪٽرن جي ترقي ۽ اسيمبلي ۾ عالمي اڳواڻ بڻجي ويا.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=|title=Consumer electronics industry in the year 1960s.|url=https://natechnology.in/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127120812/https://natechnology.in/ |archive-date=27 January 2021 |access-date=2021-02-02|website=NaTechnology|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، 1990ع واري ڏهاڪي ۽ ان کان پوءِ هي صنعت وڏي پيماني تي اوڀر ايشيا ڏانهن منتقل ٿي وئي. اهو عمل 1970ع واري ڏهاڪي ۾ مائڪروچپن جي وڏي پيماني تي پيداوار جي منتقلي سان شروع ٿيو، جتي سستي ۽ گهڻي مزدوري سان گڏ وڌندڙ ٽيڪنالاجي مهارت موجود هئي.&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot;&gt;[[Willy Shih|Shih, Willy]] ([[Harvard Business School]]): [https://www.forbes.com/sites/willyshih/2022/08/03/congress-is-giving-billions-to-the-us-semiconductor-industry-will-it-ease-chip-shortages/?sh=3ebd9629de4d &quot;Congress Is Giving Billions To The U.S. Semiconductor Industry. Will It Ease Chip Shortages?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230703102256/https://gum.criteo.com/syncframe?origin=publishertag&amp;topUrl=www.forbes.com |date=3 July 2023 }} transcript, August 3, 2022, ''[[Forbes]],'' retrieved September 12, 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;strengthening_2022_06_02_csis_org&quot;&gt;[[James Andrew Lewis|Lewis, James Andrew]]: [https://www.csis.org/analysis/strengthening-transnational-semiconductor-industry &quot;Strengthening a Transnational Semiconductor Industry&quot;], {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220913013518/https://www.csis.org/analysis/strengthening-transnational-semiconductor-industry |date=13 September 2022 }} June 2, 2022, [[Center for Strategic and International Studies]] (CSIS), retrieved September 12, 2022&lt;/ref&gt;

ٽن ڏهاڪن دوران، سيمي ڪنڊڪٽرن جي پيداوار واري عالمي گنجائش ۾ آمريڪا جو حصو 1990ع ۾ 37 سيڪڙو مان گهٽجي 2022ع ۾ 12 سيڪڙو رهجي ويو.&lt;ref name=&quot;strengthening_2022_06_02_csis_org&quot; /&gt; آمريڪا جي سڀ کان وڏي سيمي ڪنڊڪٽر ٺاهيندڙ ڪمپني [[انٽيل ڪارپوريشن]]، پيداوار واري ٽيڪنالاجي ۾ پنهنجي ٺيڪيدار [[تائيوان سيمي ڪنڊڪٽر مينوفيڪچرنگ ڪمپني]] (TSMC) کان گهڻو پوئتي رهجي وئي.&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot; /&gt;

ان وقت تائين [[تائيوان]] جديد سيمي ڪنڊڪٽرن جو دنيا جو سڀ کان وڏو ذريعو بڻجي چڪو هو،&lt;ref name=&quot;strengthening_2022_06_02_csis_org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot; /&gt; جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ڪوريا]]، [[آمريڪا]]، [[جاپان]]، [[سنگاپور]] ۽ [[چين]] جا نمبر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;strengthening_2022_06_02_csis_org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot; /&gt;

سيمي ڪنڊڪٽر صنعت جون اهم سهولتون (جيڪي اڪثر ٻين ملڪن ۾ قائم وڏين ڪمپنين جون ماتحت شاخون هونديون آهن) [[يورپ]]، خاص طور تي [[نيدرلينڊز]]، ڏکڻ اوڀر ايشيا، ڏکڻ آمريڪا ۽ [[اسرائيل]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot; /&gt;

== حوالا ==

{{حوالا}}
{{حوالو}}

{{ڪچو}}</text>
      <sha1>ozoom6awwjoebawj2toltr39w092k01</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390058</id>
      <parentid>390057</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T02:39:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* تاريخ ۽ ترقي */</comment>
      <origin>390058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38818" sha1="pmclao3zklqccbw4ty8gujk7s3hmlrd" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|طبعيات ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي هڪ شاخ}}


[[فائل:Arduino ftdi chip-1.jpg|thumb|right|upright=1.2|[[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] تي جديد [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] سان لڳايل برقي جزا، جن جي مٿئين حصي ۾ هڪ وڏو [[مربوط سرڪٽ]] پڻ موجود آهي.]]

'''برقيات''' يا '''اليڪٽرانڪس''' ('''Electronics''') [[طبعيات]] ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جو هڪ سائنسي ۽ انجنيئرنگي شعبو آهي، جيڪو [[اليڪٽران]]ن ۽ ٻين [[برقي چارج]] وارن ذرڙن کي استعمال ڪندڙ اوزارن جي جوڙجڪ، تياري ۽ آپريشن جي اصولن جو مطالعو ڪري ٿو. هي [[طبعيات]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=française |first=Académie |title=électronique {{!}} Dictionnaire de l'Académie française {{!}} 9e édition |url=http://www.dictionnaire-academie.fr/article/A9E0727 |access-date=2024-05-26 |website=www.dictionnaire-academie.fr |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-21 |title=Definition of ELECTRONICS |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/electronics |access-date=2024-05-26 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا [[فعال برقي جزو|فعال برقي جزن]] جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]] ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي مدد سان [[برقي رو]] جي وهڪري کي ڪنٽرول ۽ وڌائي ٿي، ۽ ان کي هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ڪري ٿي، جيئن [[متبادل رو]] (AC) کي [[سڌي رو]] (DC) ۾ يا [[تشبيهي سگنل]]ن کي [[عددي سگنل]]ن ۾ تبديل ڪرڻ.

برقي اوزارن جديد سماج جي ڪيترن ئي شعبن، جهڙوڪ [[ٽيلي ڪميونيڪشن]]، وندر، تعليم، صحت، صنعت ۽ سلامتي جي ترقي تي گهرو اثر وڌو آهي. برقيات جي ترقيءَ جو بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت آهي، جيڪا عالمي طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ وڌيڪ جديد برقي اوزار ۽ سرڪٽ تيار ڪندي رهي ٿي. [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت عالمي معيشت جي سڀ کان وڏي ۽ منافعي بخش صنعتن مان هڪ آهي، جنهن جي سالياني آمدني 2018ع ۾ 481 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ هئي. [[برقيات جي صنعت]] ۾ ٻيا به ڪيترائي شعبا شامل آهن، جيڪي برقي اوزارن ۽ نظامن تي دارومدار رکن ٿا، جهڙوڪ [[اي-واپار]]،{{cn|date=May 2025|reason=اي-واپار برقي اوزارن جي پيداوار وارو شعبو نه، پر پرچون واپار آهي. هن دعويٰ جو ماخذ ڪهڙو آهي؟}} جنهن 2017ع دوران آن لائين وڪرو ذريعي 29 ٽرلين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ واپار ڪيو.
```

هٿرادو برقي شين ۾ [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]] ريفريجريٽر، استري، پنکا، ايئرڪنڊيشنر، واشنگ مشينون، برقي چُلها، ڪٽليون، جوسر، بلينڊر ۽ ٽوسٽر وغيره اچي وڃن ٿا.
برقي شين کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. هڪڙيون ڳريون برقي شيون ۽ ٻيون هلڪيون برقي هٿرادو شيون. ڳرين برقي شين ۾ اليڪٽريڪل ڪمپليڪس، ٽرانسفارمر ۽ بجليءَ جا ٻيا وڏا سامان اچن ٿا. هلڪين برقي شين ۾ بجليءَ جون موٽرون، پنکا، واشنگ مشينون، فرج ۽ ننڍا ٽرانسفارمر وغيره شامل آهن. بجليءَ جون ڪيتريون هٿرادو شيون [[پاڪستان]] ۾ تيار ٿينديون آهن، جن ۾ موٽرون، پنکا، بلب، ٽيوب لائيٽون، ڪيبل تارون، واٽر ڪولر، وولٽيج ريگيوليٽر، اسيبلائيزر، استريون، هيٽر، ٽيبل لئمپ، بَزر، گهنٽيون، ٽوسٽر ساڪيٽ، پلگ، هولڊر ۽ سئچ وغيره کان سواءِ وڏين برقي شين جا ننڍڙا ننڍڙا پرزا ۽ [[اوزار]] شامل آهن.
پاڪستان ۾ بجليءَ جون تارون ۽ ڪيبل بنائڻ جا ڪيترائي ڪارخانا آهن. گجرات ۾ پنکن جي صنعت آهي، جتي هر قسم جا پنکا تيار ڪيا ويندا آهن. ان کانسواءِ ڊيزرٽ ڪولر خالص پاڪستاني صنعت آهي. برقي هٿراڌو شين جي وڏي مارڪيٽ ڪراچيءَ ۾ آهي. ان کان سواءِ [[سنڌ]] جي سڀني شهرن، پنجاب ۽ [[بلوچستان]] ۾ پڻ مارڪيٽون آهن. ڊيزرٽ ڪولر جا ڪارخانا [[ڪراچي]]، [[لاهور،]] [[گجرات]] ۽ [[گجرانوالا]] ۾ آهن.
بجليءَ جي بلبن ۽ ٽيوب لائيٽن ۾ پنج واٽ کان ويندي 1500 واٽ جا بلب، ٻن فوٽن ۽ چئن فوٽن جون ٽيوب لائيٽون، وڌيڪ روشنيءَ ۽ طاقت جا مرڪيوري بلب ۽ گاڏين ۾ استعمال ٿيندڙ گهٽ وولٽيج جا بلب شامل آهن.
پاڪستان ۾ ننڍا ۽ وڏا ٽرانسفارمر ٺاهڻ جا اَٺ ڪارخانا آهن. ان کان سواءِ پاڪستان ۾ پلاسٽڪ مان ٺهندڙ برقي شيون، جن کي بيڪرلائيٽ چيو ويندو آهي، به تيار ٿينديون آهن. بجليءَ جو موٽرون ۽ واشنگ مشينون ٺاهڻ جا به ڪيترائي ڪارخانا پاڪستان ۾ ڪم ڪري رهيا آهن.
اڄ جي جديد دؤر ۾ [[بجلي]] رڳو گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ نه، پر سڄي گهر کي هلائڻ جي ذميداري کڻي چڪي آهي. بجليءَ جي شين، اڄ ”گهر“ جو تصور ئي بدلائي ڇڏيو آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=اليڪٽرانڪس : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |access-date=2015-09-21 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015408/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ۽ ترقي ==
{{See also|برقياتي انجنيئرنگ جي تاريخ|برقياتي ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي وقتوار فهرست}}
[[File:Audion receiver.jpg|thumb|1914ع ۾ [[لي ڊي فاريسٽ]] پاران تيار ڪيل ابتدائي [[آڊيوئن]] ريڊيو رسيورن مان هڪ]]

[[ڪارل فرڊيننڊ براون]] 1874ع ۾ [[ڪرسٽل ڊٽيڪٽر]]، جيڪو پهريون [[سيمي ڪنڊڪٽر]] اوزار هو، تيار ڪيو. ان کان پوءِ 1897ع ۾ [[جوزف جان ٿامسن]] [[اليڪٽران]] جي سڃاڻپ ڪئي. بعد ۾ [[ويڪيوم ٽيوب]] جي ايجاد، جيڪا ننڍن [[برقي سگنل]]ن کي [[ايمپلي فائر|وڌائي]] ۽ [[ريڪٽيفائر|سڌو]] ڪري سگهندي هئي، برقيات ۽ اليڪٽران جي دور جي شروعات ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.uni-marburg.de/de/uniarchiv/unijournal/urvater-der-kommunikationsgesellschaft.pdf |title=Urvater der Kommunikationsgesellschaft: Ferdinand Braun – Student und Professor in Marburg – kam vor 150 Jahren zur Welt |language=de |trans-title=Forefather of the communications society: Ferdinand Braun – student and professor in Marburg – was born 150 years ago |publisher=[[Philipps-Universität Marburg]] |date=2007-12-17 |access-date=2025-09-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|title=This Month in Physics History - October 1897: The Discovery of the Electron |website= American Physical Society |access-date=2018-09-19|archive-date=19 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919171705/https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[امبروز فليمنگ]] [[ڊائيوڊ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] [[ٽرائيوڊ]] ايجاد ڪيا، جنهن سان [[ريڊيو سگنل]] جهڙن ڪمزور برقي وولٽيجن جي سڃاڻپ ممڪن ٿي.

[[ويڪيوم ٽيوب]] (ٿرمائيو نڪ والوز) پهريان سرگرم [[برقي جزو|برقي جزا]] هئا، جيڪي انفرادي [[اليڪٽران]]ن جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪري [[برقي رو]] تي ضابطو آڻيندا هئا. انهن ذريعي رو جي واڌ ۽ سڌاري ممڪن ٿي، جنهن سان [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊار]]، ڊگهي فاصلي واري ٽيليفوني ۽ ٻين ڪيترين ئي ٽيڪنالاجين جي ترقي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Guarnieri|first=M.|date=2012|title=The age of vacuum tubes: Early devices and the rise of radio communications|journal=IEEE Ind. Electron. Mag.|volume=6|issue=1|pages=41–43|doi=10.1109/MIE.2012.2182822|bibcode=2012IIEM....6a..41G |s2cid=23351454}}&lt;/ref&gt; 1920ع واري ڏهاڪي تائين تجارتي ريڊيو نشريات ۽ [[ڏورسنچار]] عام ٿي ويا، جڏهن ته برقي ايمپلي فائر ڊگهي فاصلي واري [[ٽيليفوني]] ۽ موسيقي جي رڪارڊنگ ۾ استعمال ٿيڻ لڳا.

اڳيون وڏو ٽيڪنالاجي قدم ڪيترن ڏهاڪن بعد آيو، جڏهن 1947ع ۾ [[جان بارڊين]] ۽ [[والٽر هاوسر بريٽن]] بيل ليبارٽريز ۾ پهريون ڪم ڪندڙ [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=1947: Invention of the Point-Contact Transistor |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=10 August 2019 |archive-date=30 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930151529/https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به 1980ع جي وچ ڌاري تائين [[مائڪرو ويو]]، وڏي طاقت واري ٽرانسميشن ۽ [[ٽيليويزن]] رسيورن ۾ ويڪيوم ٽيوب اهم حيثيت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Okamura1994&quot;&gt;{{cite book|author=Sōgo Okamura|title=History of Electron Tubes|url=https://books.google.com/books?id=VHFyngmO95YC&amp;pg=PR4|access-date=5 December 2012|year=1994|publisher=IOS Press|isbn=978-9051991451|page=5}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ [[سالڊ اسٽيٽ برقيات]] تقريباً مڪمل طور تي ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ والاري ورتي، جيتوڻيڪ اهي اڄ به ڪجهه خاص استعمالن، جهڙوڪ اعليٰ طاقت وارن آر ايف ايمپلي فائرن، [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]ن، خاص آڊيو اوزارن، [[گٽار ايمپلي فائر]]ن ۽ ڪجهه [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] اوزارن ۾ استعمال ٿين ٿيون.

اپريل 1955ع ۾ [[آءِ بي ايم 608]] پهريون [[آءِ بي ايم]] پيداوار هو، جنهن ۾ ويڪيوم ٽيوب کان سواءِ مڪمل طور [[ٽرانزسٽر]] سرڪٽ استعمال ڪيا ويا، ۽ اهو پهريون مڪمل ٽرانزسٽر تي ٻڌل تجارتي [[ڳڻپيوڪر]] سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Bashe |first= Charles J. |title=IBM's Early Computers |publisher=MIT |year=1986 |page=386 |isbn=978-0262022255}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pugh |first1=Emerson W. |last2=Johnson |first2=Lyle R. |last3=Palmer |first3=John H. |year=1991 |title=IBM's 360 and early 370 systems |publisher=MIT Press |isbn=978-0262161237 |page=34}}&lt;/ref&gt; هن مشين ۾ 3,000 کان وڌيڪ [[جرمينيم]] ٽرانزسٽر لڳل هئا. [[ٿامس جي. واٽسن جونيئر]] حڪم ڏنو ته مستقبل جون سڀئي آءِ بي ايم شيون ٽرانزسٽرن تي ٻڌل هونديون. نتيجي ۾ ڪمپيوٽرن جي [[لاجڪ گيٽ]]ن ۽ ٻاهرين اوزارن ۾ تقريباً مڪمل طور ٽرانزسٽر استعمال ٿيڻ لڳا. بهرحال، شروعاتي [[جنڪشن ٽرانزسٽر]] نسبتاً وڏا ۽ وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ ۾ ڏکيا هئا، جنهن ڪري انهن جو استعمال محدود رهيو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;&gt;{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |isbn=978-0470508923 |page=168}}&lt;/ref&gt;

[[موسفيٽ]] (MOSFET) کي 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ بيل ليبارٽريز ۾ ايجاد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |volume=104 |issue=9 |page=547 |doi=10.1149/1.2428650}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kahng |first=Dawon |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |publisher=World Scientific |date=1991 |pages=583–596}}&lt;/ref&gt; اهو پهريون واقعي ننڍو ٽرانزسٽر هو، جنهن کي آساني سان ننڍو ڪري وڏي پيماني تي تيار ڪري سگهجي ٿو. ان جي فائدن ۾ اعليٰ پيماني تي ننڍو ڪرڻ جي صلاحيت، گهٽ قيمت، گهٽ بجلي خرچ ۽ وڌيڪ ڪثافت شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-digital&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |work=EETimes |date=12 December 2018}}&lt;/ref&gt; هن ايجاد [[برقيات جي صنعت]] ۾ انقلاب آندو ۽ اڄ اهو دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ برقي اوزار آهي.&lt;ref name=&quot;Chan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grant&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-transistor&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Golio&quot;/&gt;

سرڪٽن جي پيچيدگي وڌڻ سان انهن جي جسامت هڪ وڏو مسئلو بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;The History of the Integrated Circuit&quot;/&gt; وڏن جزن سبب انهن کي ڳنڍيندڙ تارون به ڊگهيون ٿينديون هيون، جنهن سان برقي سگنلن کي سرڪٽ مان گذرڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو هو ۽ ڪمپيوٽر جي رفتار گهٽجي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;The History of the Integrated Circuit&quot;/&gt; [[جئڪ ڪلبي]] ۽ [[رابرٽ نوئس]] جي [[مربوط سرڪٽ]] (Integrated Circuit) جي ايجاد هن مسئلي جو حل پيش ڪيو، جنهن ۾ سڀئي جزا هڪ ئي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] بلاڪ تي تيار ڪيا ويا. ان سان سرڪٽ وڌيڪ ننڍا ۽ پيداوار خودڪار ٿي وئي. انهيءَ ترقي سان [[سلڪون]] جي هڪڙي ڪرسٽل ويفر تي سڀئي جزا گڏ ڪرڻ جو تصور پيدا ٿيو، جنهن مان 1960ع جي شروعات ۾ [[ننڍي پيماني واري انضمام]] (SSI)، پوءِ 1960ع جي آخر ۾ [[وچولي پيماني واري انضمام]] (MSI)، ۽ بعد ۾ [[تمام وڏي پيماني واري انضمام]] (VLSI) وجود ۾ آيا. 2008ع تائين اربين ٽرانزسٽرن وارا پروسيسر تجارتي طور تي دستياب ٿي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Intel to deliver first computer chip with two billion transistors |url=https://www.smh.com.au/technology/intel-to-deliver-first-computer-chip-with-two-billion-transistors-20080205-1q88.html |website=The Sydney Morning Herald |date=5 February 2008}}&lt;/ref&gt;

==ذيلي شعبا==
{{div col|colwidth=20em}}
* [[اينالاگ اليڪٽرانڪس]]
* [[آڊيو اليڪٽرانڪس]]
* [[ايويئانڪس]]
* [[بايو اليڪٽرانڪس]]
* [[سرڪٽ ڊزائين]]
* [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس]]
* [[برقي جزا|اليڪٽرانڪ ڪمپونينٽس]]
* [[ايمبيڊڊ نظام]]
* [[مربوط سرڪٽ]]
* [[مائڪرو اليڪٽرانڪس]]
* [[ننينو اليڪٽرانڪس]]
* [[آپٽو اليڪثرانڪس]]
* [[پاور اليڪثرانڪس]]
* [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]]
* [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار|سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]
* [[سينسر]]
* [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]]
{{div col end}}

== اوزار ۽ جزا {{anchor|Devices|Components}} ==
{{main|برقي جزو}}

[[فائل:Componentes.JPG|thumb|مختلف برقي جزا]]

[[برقي جزو]] اهڙو هر جزو آهي، جيڪو '''برقي نظام''' يا '''برقي اوزار''' ۾ سرگرم (ايڪٽو) يا غير سرگرم (پيسو) هجي. جزن کي عام طور تي [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (PCB) تي سولڊر ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن سان هڪ خاص ڪم سرانجام ڏيندڙ برقي سرڪٽ تيار ٿيندو آهي. جزا الڳ الڳ به استعمال ٿي سگهن ٿا يا وڌيڪ پيچيده صورت ۾ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي شڪل ۾ به پيڪيج ڪيا ويندا آهن. غير سرگرم برقي جزن ۾ [[ڪيپيسٽر]]، [[انڊڪٽر]] ۽ [[مزاحم]] شامل آهن، جڏهن ته سرگرم جزن ۾ [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]، [[ٽرانزسٽر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] شامل آهن، جيڪي اليڪٽران جي سطح تي برقي رو جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Power Electronics and Variable Frequency Drives: Technology and Applications |publisher=Wiley Online Library|doi=10.1002/9780470547113|year=1996|isbn=978-0470547113|s2cid=107126716|editor1-last=Bose|editor1-first=Bimal K}}&lt;/ref&gt;

== سرڪٽن جا قسم ==

برقي سرڪٽن جي ڪمن کي ٻن بنيادي گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: تشبيهي (Analog) ۽ عددي (Digital). ڪو خاص اوزار انهن مان ڪنهن هڪ قسم جي سرڪٽ تي مشتمل ٿي سگهي ٿو يا ٻنهي قسمن جي گڏيل استعمال تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو. جديد دور ۾ تشبيهي سرڪٽن جو استعمال گهٽجي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا ڪيترائي ڪم هاڻي عددي سرڪٽ سرانجام ڏئي رهيا آهن.

=== تشبيهي سرڪٽ ===
{{Main|تشبيهي برقيات}}

[[تشبيهي سرڪٽ]] (اينالاگ سرڪٽ) سگنلن جي پروسيسنگ لاءِ لڳاتار وولٽيج يا برقي رو جي حد استعمال ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ عددي سرڪٽ الڳ الڳ (ڊسڪريٽ) سطحن تي ڪم ڪندا آهن. برقيات جي شروعاتي دور ۾ ريڊيو وصول ڪندڙن، ريڊيو موڪليندڙن ۽ ٻين ڪيترن ئي اوزارن ۾ تشبيهي سرڪٽ عام هئا. تشبيهي برقي ڪمپيوٽر لڳاتار متغيرن (ڪنٽينيوئس ويريئبلز) سان لاڳاپيل مسئلن جي حل لاءِ اهم هئا، جيستائين عددي پروسيسنگ وڌيڪ ترقي نه ڪئي.

سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي جي ترقي سان تشبيهي سرڪٽن جا ڪيترائي ڪم عددي سرڪٽن حوالي ٿي ويا، تنهنڪري مڪمل طور تشبيهي سرڪٽ هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا. اڄڪلهه گهڻا نظام گڏيل (ھائبرڊ) انداز اختيار ڪن ٿا، جنهن ۾ اينالاگ سگنل وصول ڪرڻ لاءِ شروعاتي حصي ۾ تشبيهي سرڪٽ استعمال ٿين ٿا، جڏهن⁠تہ بعد ۾ [[مائڪروپروسيسر]] ذريعي عددي پروسيسنگ ڪئي ويندي آهي.

ڪڏهن ڪڏهن اهڙن سرڪٽن جي درجابندي مشڪل هوندي آهي، جن ۾ لڪيرِي (لينيئر) ۽ غير لڪيرِي (نان-لينيئر) ٻنهي قسمن جا عنصر موجود هجن. مثال طور وولٽيج مقابلو ڪندڙ (وولٽيج ڪمپريٽر) لڳاتار وولٽيج قبول ڪري ٿو، پر نتيجي ۾ رڳو ٻن مان هڪ سطح ڏيکاري ٿو، بلڪل عددي سرڪٽ وانگر. ساڳيءَ طرح، حد کان وڌيڪ هلندڙ ٽرانزسٽر ايمپلي فائر هڪ ڪنٽرول ٿيل [[سوئچ]] وانگر رويي اختيار ڪري سگهي ٿو، جنهن جي پيداوار بنيادي طور ٻن سطحن تي مشتمل هوندي آهي.
تشبيهي سرڪٽ اڄ به وڏي پيماني تي سگنلن جي واڌ ويجهه، جيئن وندر جي صنعت ۾، ۽ تشبيهي حساسن مان ايندڙ سگنلن جي تياري ۽ ترتيب ڏيڻ لاءِ، جهڙوڪ صنعتي ماپ ۽ ڪنٽرول نظامن ۾، استعمال ٿين ٿا.

=== عددي سرڪٽ ===
{{Main|عددي برقيات}}

عددي سرڪٽ اهڙا برقي سرڪٽ آهن، جيڪي مقرر ۽ الڳ وولٽيج سطحن تي ٻڌل هوندا آهن. اهي [[بولين الجبرا]] استعمال ڪندا آهن ۽ سڀني عددي ڪمپيوٽرن ۽ مائڪروپروسيسر تي ٻڌل اوزارن جو بنياد آهن. اهي سادن منطقي دروازن کان وٺي وڏن مربوط سرڪٽن تائين پکڙيل آهن، جن ۾ لکين منطقي دروازا شامل ٿي سگهن ٿا.

عددي سرڪٽ [[ٻٽو عددي نظام]] استعمال ڪن ٿا، جنهن ۾ ٻه وولٽيج سطحون ''0'' ۽ ''1'' منطقي حالت ظاهر ڪن ٿيون. عام طور تي منطقي ''0'' گهٽ وولٽيج (Low) ۽ منطقي ''1'' وڌيڪ وولٽيج (High) کي ظاهر ڪري ٿو، پر ڪجهه نظام ان جي ابتڙ تعريف به استعمال ڪن ٿا يا برقي رو تي ٻڌل هوندا آهن. ڪيترن ئي حالتن ۾ سرڪٽ جو ڊزائنر ضرورت موجب انهن تعريفن کي تبديل ڪري سگهي ٿو ته جيئن سرڪٽ جي جوڙجڪ آسان ٿي سگهي. تنهنڪري ''0'' ۽ ''1'' جي تعريف اختياري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brown |first1=Stephen |last2=Vranesic |first2=Zvonko |title=Fundamentals of Digital Logic|format=e-book |date=2008 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0077144227}}&lt;/ref&gt;

[[ٽن بنيادن وارو ڪمپيوٽر|ٽن بنيادن واري]] (Ternary) منطق، جنهن ۾ ٽي حالتون هونديون آهن، تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي ۽ ڪجهه نمونياتي ڪمپيوٽر تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن کي عملي طور وسيع قبوليت حاصل نه ٿي سگهي آهي.&lt;ref name=&quot;AoCP2&quot;&gt;{{cite book |last=Knuth |first=Donald |title=The Art of Computer Programming |volume=2: Seminumerical Algorithms |pages=190–192 |publisher=Addison-Wesley |edition=2nd |date=1980 |isbn=0201038226}}&lt;/ref&gt; عملي طور سڀئي [[ڪمپيوٽر]] ۽ [[عددي سگنل پروسيسر]] [[ٽرانزسٽر]]، جهڙوڪ [[MOSFET]]، تي ٻڌل [[عددي منطق]]ي سرڪٽ استعمال ڪندا آهن، جيڪي برقي منطقي دروازن ذريعي ٻٽي عددي حالتون پيدا ڪن ٿا.

[[فائل:Logic-gates-circuits.png|thumb|عددي برقيات ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ ڪجهه منطقي دروازا]]

* [[منطقي دروازو]]
* [[جمع ڪندڙ (برقيات)]]
* [[فلپ فلاپ (برقيات)]]
* [[ڳڻپيندڙ (ڊجيٽل)]]
* [[پروسيسر رجسٽر]]
* [[ملٽي پليڪسر]]
* [[شمٽ ٽرگر]]

گهڻي حد تائين مربوط اوزار:

* [[ميموري چپ]]
* [[مائڪروپروسيسر]]
* [[مائڪرو ڪنٽرولر]]
* [[ايپليڪيشن-مخصوص مربوط سرڪٽ]] (ASIC)
* [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] (DSP)
* [[فيلڊ-پروگراميبل گيٽ ايري]] (FPGA)
* [[فيلڊ-پروگراميبل اينالاگ ايري]] (FPAA)
* [[سسٽم آن چپ]] (SoC)

== جوڙجڪ ==

برقي نظامن جي جوڙجڪ (اليڪٽرانڪ سسٽمس ڊزائين) اهڙن پيچيده برقي اوزارن ۽ نظامن، جهڙوڪ [[موبائل فون]] ۽ [[ڪمپيوٽر]]، جي گهڻ-شعبي (ملٽي-ڊسيپلنري) ڊزائن سان لاڳاپيل آهي. هن شعبي ۾ برقي نظام جي جوڙجڪ ۽ ترقي ([[نئين پيداوار جي ترقي]]) کان وٺي ان جي صحيح ڪارڪردگي، خدمت جي مدت ۽ [[ٻيهر استعمال]] تائين جا سڀ مرحلا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;lienig&quot;&gt;{{Cite book|author=J. Lienig|author2=H. Bruemmer|title=Fundamentals of Electronic Systems Design|pages=1|publisher=Springer International Publishing|date=2017|isbn=978-3319558394|doi=10.1007/978-3-319-55840-0}}&lt;/ref&gt; تنهنڪري برقي نظامن جي جوڙجڪ اهو عمل آهي، جنهن ۾ استعمال ڪندڙ جي مقرر ڪيل [[گهرجن جو تجزيو|گهرجن]] کي پورو ڪرڻ لاءِ پيچيده برقي اوزارن جي وضاحت ۽ ترقي ڪئي ويندي آهي.

برقيات جي نظريي جي پيچيدگي سبب، برقي اوزارن جي ترقيءَ ۾ تجرباتي ليبارٽري اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. اهي تجربا انجنيئر جي تيار ڪيل ڊزائن کي جانچڻ، ان جي تصديق ڪرڻ ۽ ممڪن غلطين جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. ماضيءَ ۾ برقيات جون ليبارٽريون جسماني جڳهن تي موجود اوزارن ۽ سامان تي مشتمل هونديون هيون، پر هاڻوڪي دور ۾ [[برقي سرڪٽ جي نقلي مشق]] (سميوليشن) لاءِ سافٽويئر، جهڙوڪ [[سرڪٽ لاگڪس]]، [[ملٽي ازم]] ۽ [[پي اسپائيس]]، وڌيڪ عام ٿي ويا آهن.

=== ڪمپيوٽر جي مدد سان جوڙجڪ ===
{{Main|برقي جوڙجڪ جي خودڪاري}}

اڄ جا برقي انجنيئر اڳواٽ تيار ڪيل جزن، جهڙوڪ [[بجلي جي فراهمي]]، [[سيمي ڪنڊڪٽر]] (مثلاً [[ٽرانزسٽر]]) ۽ [[مربوط سرڪٽ]] استعمال ڪري [[سرڪٽ جي جوڙجڪ|برقي سرڪٽ]] تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. [[برقي جوڙجڪ جي خودڪاري]] (EDA) جا سافٽويئر پروگرام [[اسڪيميٽڪ ڪيپچر]] ۽ [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] جي ڊزائن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هن شعبي جا مشهور سافٽويئر [[اين آء ملٽي ازم]]، [[ڪيڊنس ڊزائين سسٽمس|ڪيڊنس]] ([[اورڪيڊ]] (ORCAD)، [[ايگل (پروگرام)|ايگل]] PCB ۽ Schematic، [[مينٽور گرافڪس|مينٽور]] (PADS PCB ۽ LOGIC Schematic)، [[الٽيم]] (Protel)، ليبسينٽر اليڪٽرانڪس (Proteus)، [[جي ايڊز]] (gEDA) ،[[ڪاء ڪيڊ]] (KiCad) ۽ ٻيا ڪيترائي آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 April 2023 |title=PCB design made easy for every engineer |url=https://www.autodesk.com/products/eagle/overview?term=1-YEAR&amp;tab=subscription |website=Autodesk |access-date=19 April 2023 |archive-date=19 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419124207/https://www.autodesk.com/products/eagle/overview?term=1-YEAR&amp;tab=subscription |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== منفي خاصيتون ==

=== حرارتي انتظام ===
{{Main|برقي اوزارن ۽ نظامن جو حرارتي انتظام}}

[[گرمي]]، جيڪا برقي سرڪٽن مان پيدا ٿئي ٿي، ان کي ختم ڪرڻ ضروري هوندو آهي ته جيئن اوزار فوري طور خراب نه ٿئي ۽ ان جي ڊگهي مدي واري اعتبار کي بهتر بڻائي سگهجي. [[گرمي جي خارج ٿيڻ]] جو عمل گهڻو ڪري قدرتي موصليت (Conduction) ۽ وهڪري (Convection) ذريعي ٿيندو آهي. وڌيڪ اثرائتي گرمي خارج ڪرڻ لاءِ [[هيٽ سنڪ]]، [[مشيني پنکو|پنکا]] ذريعي هوائي ٿڌڪار، ۽ [[ڪمپيوٽر جي ٿڌڪار]] جا ٻيا طريقا، جهڙوڪ [[پاڻي ذريعي ٿڌڪار]]، استعمال ڪيا ويندا آهن. اهي طريقا [[وهڪرو (Convection)|وهڪري]]، [[حرارتي موصليت]] ۽ [[حرارتي شعاع]] جي ذريعي [[حرارتي توانائي]] کي خارج ڪندا آهن.

=== شور ===
{{Main|برقي شور}}

برقي شور (Electronic Noise) اها اڻ وڻندڙ مداخلت آهي، جيڪا ڪنهن ڪارآمد سگنل تي شامل ٿي ان جي معلومات کي ڌنڌلو يا متاثر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;''IEEE Dictionary of Electrical and Electronics Terms'' {{ISBN|978-0471428060}}&lt;/ref&gt; شور، سرڪٽ جي خرابي سبب پيدا ٿيندڙ سگنل جي بگاڙ کان مختلف هوندو آهي. شور هر قسم جي برقي سرڪٽ سان لاڳاپيل هوندو آهي. اهو برقي مقناطيسي يا حرارتي سببن سان پيدا ٿي سگهي ٿو، جنهن کي سرڪٽ جي [[عملي گرمي پد]] کي گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. جڏهن⁠تہ شور جا ڪجهه ٻيا قسم، جهڙوڪ [[شاٽ شور]]، ختم نٿا ڪري سگهجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي مادي جي بنيادي طبعي خاصيتن جي حدن سبب پيدا ٿين ٿا.

== پيڪيجنگ جا طريقا ==
{{expand section|reason=[[سيمي ڪنڊڪٽر پيڪيج]] جو خلاصو شامل ڪيو وڃي|date=July 2025}}

[[فائل:MOS6581_chtaube061229.jpg|right|thumb|1980ع واري ڏهاڪي جي وچ واري [[گهريلو ڪمپيوٽر]] جي سرڪٽ بورڊ تي لڳايل ٿرو-هول اوزار. مٿئين کاٻي پاسي محوري ليڊ وارا اوزار، جڏهن⁠تہ مٿئين ساڄي پاسي نيرا شعاعي ليڊ وارا ڪيپيسٽر ڏسي سگهجن ٿا.]]

{{Main|برقي پيڪيجنگ|سيمي ڪنڊڪٽر پيڪيج}}

برقي جزن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف طريقا استعمال ڪيا ويا آهن. مثال طور، شروعاتي برقيات ۾ سرڪٽ تيار ڪرڻ لاءِ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ وائرنگ]] استعمال ٿيندي هئي، جنهن ۾ جزا ڪاٺ جي بريڊ بورڊن تي لڳايا ويندا هئا. [[ڪاٺي سرشتي واري تعمير]] (Cordwood Construction) ۽ [[وائر ريپ]] پڻ استعمال ٿيندڙ طريقا هئا. اڄڪلهه گهڻا جديد برقي اوزار [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (PCB) استعمال ڪن ٿا، جيڪي [[FR-4]] ۽ [[FR-2]] جهڙن موادن مان تيار ڪيا ويندا آهن. برقي جزا عام طور تي PCB تي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] يا [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] ذريعي لڳايا ويندا آهن.

گذريل ڪجهه سالن دوران برقي اوزارن جي اسيمبلي سان لاڳاپيل صحت ۽ ماحولياتي خدشن ڏانهن به وڌندڙ ڌيان ڏنو ويو آهي.

== صنعت ==
{{Main|برقيات جي صنعت}}

{{Further|صارف برقيات|سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ برقي اوزارن جي فهرست|سيمي ڪنڊڪٽر صنعت}}

[[برقيات جي صنعت]] ڪيترين ئي شاخن تي مشتمل آهي. هن سموري صنعت جي بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر صنعت]] آهي،&lt;ref&gt;{{cite news |title=Annual Semiconductor Sales Increase 21.6 Percent, Top $400 Billion for First Time |url=https://www.semiconductors.org/annual-semiconductor-sales-increase-21.6-percent-top-400-billion-for-first-time/ |access-date=11 October 2019 |work=[[Semiconductor Industry Association]] |date=5 February 2018 |archive-date=30 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130013305/https://www.semiconductors.org/annual-semiconductor-sales-increase-21.6-percent-top-400-billion-for-first-time/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جنهن جي سالياني وڪرو 2018ع تائين {{US$|481&amp;nbsp;billion|long=no}} کان وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;deloitte&quot;&gt;{{cite web |title=Semiconductors – the Next Wave |url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/cn/Documents/technology-media-telecommunications/deloitte-cn-tmt-semiconductors-the-next-wave-en-190422.pdf |publisher=[[Deloitte]] |date=April 2019 |access-date=11 October 2019 |archive-date=11 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011213511/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/cn/Documents/technology-media-telecommunications/deloitte-cn-tmt-semiconductors-the-next-wave-en-190422.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; صنعت جو سڀ کان وڏو شعبو [[برقي واپار]] آهي،&lt;ref&gt;{{cite web | title=Global e-commerce sales surged to $29 trillion | website=UN Trade and Development (UNCTAD) | date=29 March 2019 | url=https://unctad.org/news/global-e-commerce-sales-surged-29-trillion | access-date=20 January 2026}}&lt;/ref&gt; جنهن 2017ع دوران {{US$|29&amp;nbsp;trillion|long=no}} کان وڌيڪ آن لائن وڪرو پيدا ڪيو.&lt;ref name=&quot;unctad&quot;&gt;{{cite news |title=Global e-Commerce sales surged to $29&amp;nbsp;trillion |url=https://unctad.org/en/pages/PressRelease.aspx?OriginalVersionID=505 |access-date=13 October 2019 |publisher=[[United Nations Conference on Trade and Development]] |date=29 March 2019 |archive-date=21 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191021154834/https://unctad.org/en/pages/PressRelease.aspx?OriginalVersionID=505 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سڀ کان وڌيڪ تيار ٿيندڙ برقي اوزار [[ميٽل-آڪسائيڊ-سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] (MOSFET) آهي، جنهن جا اندازي مطابق 1960ع کان 2018ع تائين 13{{nbsp}}[[سيڪسٽيلين]] MOSFET تيار ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;computerhistory2018&quot;&gt;{{cite web |title=13 Sextillion &amp; Counting: The Long &amp; Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History |url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |date=April 2, 2018 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=28 July 2019 |archive-date=28 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190728143013/https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1960ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪي ٺاهيندڙ [[سوني]] ۽ [[هٽاچي]] جهڙين جاپاني ڪمپنين سان مقابلو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي گهٽ قيمت تي اعليٰ معيار جون شيون تيار ڪري رهيون هيون. بهرحال، 1980ع واري ڏهاڪي تائين آمريڪي ٺاهيندڙ سيمي ڪنڊڪٽرن جي ترقي ۽ اسيمبلي ۾ عالمي اڳواڻ بڻجي ويا.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=|title=Consumer electronics industry in the year 1960s.|url=https://natechnology.in/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127120812/https://natechnology.in/ |archive-date=27 January 2021 |access-date=2021-02-02|website=NaTechnology|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، 1990ع واري ڏهاڪي ۽ ان کان پوءِ هي صنعت وڏي پيماني تي اوڀر ايشيا ڏانهن منتقل ٿي وئي. اهو عمل 1970ع واري ڏهاڪي ۾ مائڪروچپن جي وڏي پيماني تي پيداوار جي منتقلي سان شروع ٿيو، جتي سستي ۽ گهڻي مزدوري سان گڏ وڌندڙ ٽيڪنالاجي مهارت موجود هئي.&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot;&gt;[[Willy Shih|Shih, Willy]] ([[Harvard Business School]]): [https://www.forbes.com/sites/willyshih/2022/08/03/congress-is-giving-billions-to-the-us-semiconductor-industry-will-it-ease-chip-shortages/?sh=3ebd9629de4d &quot;Congress Is Giving Billions To The U.S. Semiconductor Industry. Will It Ease Chip Shortages?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230703102256/https://gum.criteo.com/syncframe?origin=publishertag&amp;topUrl=www.forbes.com |date=3 July 2023 }} transcript, August 3, 2022, ''[[Forbes]],'' retrieved September 12, 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;strengthening_2022_06_02_csis_org&quot;&gt;[[James Andrew Lewis|Lewis, James Andrew]]: [https://www.csis.org/analysis/strengthening-transnational-semiconductor-industry &quot;Strengthening a Transnational Semiconductor Industry&quot;], {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220913013518/https://www.csis.org/analysis/strengthening-transnational-semiconductor-industry |date=13 September 2022 }} June 2, 2022, [[Center for Strategic and International Studies]] (CSIS), retrieved September 12, 2022&lt;/ref&gt;

ٽن ڏهاڪن دوران، سيمي ڪنڊڪٽرن جي پيداوار واري عالمي گنجائش ۾ آمريڪا جو حصو 1990ع ۾ 37 سيڪڙو مان گهٽجي 2022ع ۾ 12 سيڪڙو رهجي ويو.&lt;ref name=&quot;strengthening_2022_06_02_csis_org&quot; /&gt; آمريڪا جي سڀ کان وڏي سيمي ڪنڊڪٽر ٺاهيندڙ ڪمپني [[انٽيل ڪارپوريشن]]، پيداوار واري ٽيڪنالاجي ۾ پنهنجي ٺيڪيدار [[تائيوان سيمي ڪنڊڪٽر مينوفيڪچرنگ ڪمپني]] (TSMC) کان گهڻو پوئتي رهجي وئي.&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot; /&gt;

ان وقت تائين [[تائيوان]] جديد سيمي ڪنڊڪٽرن جو دنيا جو سڀ کان وڏو ذريعو بڻجي چڪو هو،&lt;ref name=&quot;strengthening_2022_06_02_csis_org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot; /&gt; جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ڪوريا]]، [[آمريڪا]]، [[جاپان]]، [[سنگاپور]] ۽ [[چين]] جا نمبر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;strengthening_2022_06_02_csis_org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot; /&gt;

سيمي ڪنڊڪٽر صنعت جون اهم سهولتون (جيڪي اڪثر ٻين ملڪن ۾ قائم وڏين ڪمپنين جون ماتحت شاخون هونديون آهن) [[يورپ]]، خاص طور تي [[نيدرلينڊز]]، ڏکڻ اوڀر ايشيا، ڏکڻ آمريڪا ۽ [[اسرائيل]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot; /&gt;

== حوالا ==

{{حوالا}}
{{حوالو}}

{{ڪچو}}</text>
      <sha1>pmclao3zklqccbw4ty8gujk7s3hmlrd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390059</id>
      <parentid>390058</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T02:41:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38802" sha1="lj65ci2eexy7ssll0k2erc8kc6v56xo" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|طبعيات ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي هڪ شاخ}}


[[فائل:Arduino ftdi chip-1.jpg|thumb|right|upright=1.2|[[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] تي جديد [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] سان لڳايل برقي جزا، جن جي مٿئين حصي ۾ هڪ وڏو [[مربوط سرڪٽ]] پڻ موجود آهي.]]

'''برقيات''' يا '''اليڪٽرانڪس''' ('''Electronics''') [[طبعيات]] ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جو هڪ سائنسي ۽ انجنيئرنگي شعبو آهي، جيڪو [[اليڪٽران]]ن ۽ ٻين [[برقي چارج]] وارن ذرڙن کي استعمال ڪندڙ اوزارن جي جوڙجڪ، تياري ۽ آپريشن جي اصولن جو مطالعو ڪري ٿو. هي [[طبعيات]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=française |first=Académie |title=électronique {{!}} Dictionnaire de l'Académie française {{!}} 9e édition |url=http://www.dictionnaire-academie.fr/article/A9E0727 |access-date=2024-05-26 |website=www.dictionnaire-academie.fr |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-21 |title=Definition of ELECTRONICS |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/electronics |access-date=2024-05-26 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا [[فعال برقي جزو|فعال برقي جزن]] جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]] ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي مدد سان [[برقي رو]] جي وهڪري کي ڪنٽرول ۽ وڌائي ٿي، ۽ ان کي هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ڪري ٿي، جيئن [[متبادل رو]] (AC) کي [[سڌي رو]] (DC) ۾ يا [[تشبيهي سگنل]]ن کي [[عددي سگنل]]ن ۾ تبديل ڪرڻ.

برقي اوزارن جديد سماج جي ڪيترن ئي شعبن، جهڙوڪ [[ٽيلي ڪميونيڪشن]]، وندر، تعليم، صحت، صنعت ۽ سلامتي جي ترقي تي گهرو اثر وڌو آهي. برقيات جي ترقيءَ جو بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت آهي، جيڪا عالمي طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ وڌيڪ جديد برقي اوزار ۽ سرڪٽ تيار ڪندي رهي ٿي. [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت عالمي معيشت جي سڀ کان وڏي ۽ منافعي بخش صنعتن مان هڪ آهي، جنهن جي سالياني آمدني 2018ع ۾ 481 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ هئي. [[برقيات جي صنعت]] ۾ ٻيا به ڪيترائي شعبا شامل آهن، جيڪي برقي اوزارن ۽ نظامن تي دارومدار رکن ٿا، جهڙوڪ [[اي-واپار]]،{{cn|date=May 2025|reason=اي-واپار برقي اوزارن جي پيداوار وارو شعبو نه، پر پرچون واپار آهي. هن دعويٰ جو ماخذ ڪهڙو آهي؟}} جنهن 2017ع دوران آن لائين وڪرو ذريعي 29 ٽرلين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ واپار ڪيو.
```

هٿرادو برقي شين ۾ [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]] ريفريجريٽر، استري، پنکا، ايئرڪنڊيشنر، واشنگ مشينون، برقي چُلها، ڪٽليون، جوسر، بلينڊر ۽ ٽوسٽر وغيره اچي وڃن ٿا.
برقي شين کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. هڪڙيون ڳريون برقي شيون ۽ ٻيون هلڪيون برقي هٿرادو شيون. ڳرين برقي شين ۾ اليڪٽريڪل ڪمپليڪس، ٽرانسفارمر ۽ بجليءَ جا ٻيا وڏا سامان اچن ٿا. هلڪين برقي شين ۾ بجليءَ جون موٽرون، پنکا، واشنگ مشينون، فرج ۽ ننڍا ٽرانسفارمر وغيره شامل آهن. بجليءَ جون ڪيتريون هٿرادو شيون [[پاڪستان]] ۾ تيار ٿينديون آهن، جن ۾ موٽرون، پنکا، بلب، ٽيوب لائيٽون، ڪيبل تارون، واٽر ڪولر، وولٽيج ريگيوليٽر، اسيبلائيزر، استريون، هيٽر، ٽيبل لئمپ، بَزر، گهنٽيون، ٽوسٽر ساڪيٽ، پلگ، هولڊر ۽ سئچ وغيره کان سواءِ وڏين برقي شين جا ننڍڙا ننڍڙا پرزا ۽ [[اوزار]] شامل آهن.
پاڪستان ۾ بجليءَ جون تارون ۽ ڪيبل بنائڻ جا ڪيترائي ڪارخانا آهن. گجرات ۾ پنکن جي صنعت آهي، جتي هر قسم جا پنکا تيار ڪيا ويندا آهن. ان کانسواءِ ڊيزرٽ ڪولر خالص پاڪستاني صنعت آهي. برقي هٿراڌو شين جي وڏي مارڪيٽ ڪراچيءَ ۾ آهي. ان کان سواءِ [[سنڌ]] جي سڀني شهرن، پنجاب ۽ [[بلوچستان]] ۾ پڻ مارڪيٽون آهن. ڊيزرٽ ڪولر جا ڪارخانا [[ڪراچي]]، [[لاهور،]] [[گجرات]] ۽ [[گجرانوالا]] ۾ آهن.
بجليءَ جي بلبن ۽ ٽيوب لائيٽن ۾ پنج واٽ کان ويندي 1500 واٽ جا بلب، ٻن فوٽن ۽ چئن فوٽن جون ٽيوب لائيٽون، وڌيڪ روشنيءَ ۽ طاقت جا مرڪيوري بلب ۽ گاڏين ۾ استعمال ٿيندڙ گهٽ وولٽيج جا بلب شامل آهن.
پاڪستان ۾ ننڍا ۽ وڏا ٽرانسفارمر ٺاهڻ جا اَٺ ڪارخانا آهن. ان کان سواءِ پاڪستان ۾ پلاسٽڪ مان ٺهندڙ برقي شيون، جن کي بيڪرلائيٽ چيو ويندو آهي، به تيار ٿينديون آهن. بجليءَ جو موٽرون ۽ واشنگ مشينون ٺاهڻ جا به ڪيترائي ڪارخانا پاڪستان ۾ ڪم ڪري رهيا آهن.
اڄ جي جديد دؤر ۾ [[بجلي]] رڳو گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ نه، پر سڄي گهر کي هلائڻ جي ذميداري کڻي چڪي آهي. بجليءَ جي شين، اڄ ”گهر“ جو تصور ئي بدلائي ڇڏيو آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=اليڪٽرانڪس : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |access-date=2015-09-21 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015408/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ۽ ترقي ==
{{See also|برقياتي انجنيئرنگ جي تاريخ|برقياتي ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي وقتوار فهرست}}
[[File:Audion receiver.jpg|thumb|1914ع ۾ [[لي ڊي فاريسٽ]] پاران تيار ڪيل ابتدائي [[آڊيوئن]] ريڊيو رسيورن مان هڪ]]

[[ڪارل فرڊيننڊ براون]] 1874ع ۾ [[ڪرسٽل ڊٽيڪٽر]]، جيڪو پهريون [[سيمي ڪنڊڪٽر]] اوزار هو، تيار ڪيو. ان کان پوءِ 1897ع ۾ [[جوزف جان ٿامسن]] [[اليڪٽران]] جي سڃاڻپ ڪئي. بعد ۾ [[ويڪيوم ٽيوب]] جي ايجاد، جيڪا ننڍن [[برقي سگنل]]ن کي [[ايمپلي فائر|وڌائي]] ۽ [[ريڪٽيفائر|سڌو]] ڪري سگهندي هئي، برقيات ۽ اليڪٽران جي دور جي شروعات ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.uni-marburg.de/de/uniarchiv/unijournal/urvater-der-kommunikationsgesellschaft.pdf |title=Urvater der Kommunikationsgesellschaft: Ferdinand Braun – Student und Professor in Marburg – kam vor 150 Jahren zur Welt |language=de |trans-title=Forefather of the communications society: Ferdinand Braun – student and professor in Marburg – was born 150 years ago |publisher=[[Philipps-Universität Marburg]] |date=2007-12-17 |access-date=2025-09-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|title=This Month in Physics History - October 1897: The Discovery of the Electron |website= American Physical Society |access-date=2018-09-19|archive-date=19 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919171705/https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[امبروز فليمنگ]] [[ڊائيوڊ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] [[ٽرائيوڊ]] ايجاد ڪيا، جنهن سان [[ريڊيو سگنل]] جهڙن ڪمزور برقي وولٽيجن جي سڃاڻپ ممڪن ٿي.

[[ويڪيوم ٽيوب]] (ٿرمائيو نڪ والوز) پهريان سرگرم [[برقي جزو|برقي جزا]] هئا، جيڪي انفرادي [[اليڪٽران]]ن جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪري [[برقي رو]] تي ضابطو آڻيندا هئا. انهن ذريعي رو جي واڌ ۽ سڌاري ممڪن ٿي، جنهن سان [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊار]]، ڊگهي فاصلي واري ٽيليفوني ۽ ٻين ڪيترين ئي ٽيڪنالاجين جي ترقي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Guarnieri|first=M.|date=2012|title=The age of vacuum tubes: Early devices and the rise of radio communications|journal=IEEE Ind. Electron. Mag.|volume=6|issue=1|pages=41–43|doi=10.1109/MIE.2012.2182822|bibcode=2012IIEM....6a..41G |s2cid=23351454}}&lt;/ref&gt; 1920ع واري ڏهاڪي تائين تجارتي ريڊيو نشريات ۽ [[ڏورسنچار]] عام ٿي ويا، جڏهن ته برقي ايمپلي فائر ڊگهي فاصلي واري [[ٽيليفوني]] ۽ موسيقي جي رڪارڊنگ ۾ استعمال ٿيڻ لڳا.

اڳيون وڏو ٽيڪنالاجي قدم ڪيترن ڏهاڪن بعد آيو، جڏهن 1947ع ۾ [[جان بارڊين]] ۽ [[والٽر هاوسر بريٽن]] بيل ليبارٽريز ۾ پهريون ڪم ڪندڙ [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=1947: Invention of the Point-Contact Transistor |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=10 August 2019 |archive-date=30 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930151529/https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به 1980ع جي وچ ڌاري تائين [[مائڪرو ويو]]، وڏي طاقت واري ٽرانسميشن ۽ [[ٽيليويزن]] رسيورن ۾ ويڪيوم ٽيوب اهم حيثيت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Okamura1994&quot;&gt;{{cite book|author=Sōgo Okamura|title=History of Electron Tubes|url=https://books.google.com/books?id=VHFyngmO95YC&amp;pg=PR4|access-date=5 December 2012|year=1994|publisher=IOS Press|isbn=978-9051991451|page=5}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ [[سالڊ اسٽيٽ برقيات]] تقريباً مڪمل طور تي ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ والاري ورتي، جيتوڻيڪ اهي اڄ به ڪجهه خاص استعمالن، جهڙوڪ اعليٰ طاقت وارن آر ايف ايمپلي فائرن، [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]ن، خاص آڊيو اوزارن، [[گٽار ايمپلي فائر]]ن ۽ ڪجهه [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] اوزارن ۾ استعمال ٿين ٿيون.

اپريل 1955ع ۾ [[آءِ بي ايم 608]] پهريون [[آءِ بي ايم]] پيداوار هو، جنهن ۾ ويڪيوم ٽيوب کان سواءِ مڪمل طور [[ٽرانزسٽر]] سرڪٽ استعمال ڪيا ويا، ۽ اهو پهريون مڪمل ٽرانزسٽر تي ٻڌل تجارتي [[ڳڻپيوڪر]] سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Bashe |first= Charles J. |title=IBM's Early Computers |publisher=MIT |year=1986 |page=386 |isbn=978-0262022255}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pugh |first1=Emerson W. |last2=Johnson |first2=Lyle R. |last3=Palmer |first3=John H. |year=1991 |title=IBM's 360 and early 370 systems |publisher=MIT Press |isbn=978-0262161237 |page=34}}&lt;/ref&gt; هن مشين ۾ 3,000 کان وڌيڪ [[جرمينيم]] ٽرانزسٽر لڳل هئا. [[ٿامس جي. واٽسن جونيئر]] حڪم ڏنو ته مستقبل جون سڀئي آءِ بي ايم شيون ٽرانزسٽرن تي ٻڌل هونديون. نتيجي ۾ ڪمپيوٽرن جي [[لاجڪ گيٽ]]ن ۽ ٻاهرين اوزارن ۾ تقريباً مڪمل طور ٽرانزسٽر استعمال ٿيڻ لڳا. بهرحال، شروعاتي [[جنڪشن ٽرانزسٽر]] نسبتاً وڏا ۽ وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ ۾ ڏکيا هئا، جنهن ڪري انهن جو استعمال محدود رهيو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;&gt;{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |isbn=978-0470508923 |page=168}}&lt;/ref&gt;

[[موسفيٽ]] (MOSFET) کي 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ بيل ليبارٽريز ۾ ايجاد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |volume=104 |issue=9 |page=547 |doi=10.1149/1.2428650}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kahng |first=Dawon |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |publisher=World Scientific |date=1991 |pages=583–596}}&lt;/ref&gt; اهو پهريون واقعي ننڍو ٽرانزسٽر هو، جنهن کي آساني سان ننڍو ڪري وڏي پيماني تي تيار ڪري سگهجي ٿو. ان جي فائدن ۾ اعليٰ پيماني تي ننڍو ڪرڻ جي صلاحيت، گهٽ قيمت، گهٽ بجلي خرچ ۽ وڌيڪ ڪثافت شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-digital&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |work=EETimes |date=12 December 2018}}&lt;/ref&gt; هن ايجاد [[برقيات جي صنعت]] ۾ انقلاب آندو ۽ اڄ اهو دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ برقي اوزار آهي.&lt;ref name=&quot;Chan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grant&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-transistor&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Golio&quot;/&gt;

سرڪٽن جي پيچيدگي وڌڻ سان انهن جي جسامت هڪ وڏو مسئلو بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;The History of the Integrated Circuit&quot;/&gt; وڏن جزن سبب انهن کي ڳنڍيندڙ تارون به ڊگهيون ٿينديون هيون، جنهن سان برقي سگنلن کي سرڪٽ مان گذرڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو هو ۽ ڪمپيوٽر جي رفتار گهٽجي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;The History of the Integrated Circuit&quot;/&gt; [[جئڪ ڪلبي]] ۽ [[رابرٽ نوئس]] جي [[مربوط سرڪٽ]] (Integrated Circuit) جي ايجاد هن مسئلي جو حل پيش ڪيو، جنهن ۾ سڀئي جزا هڪ ئي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] بلاڪ تي تيار ڪيا ويا. ان سان سرڪٽ وڌيڪ ننڍا ۽ پيداوار خودڪار ٿي وئي. انهيءَ ترقي سان [[سلڪون]] جي هڪڙي ڪرسٽل ويفر تي سڀئي جزا گڏ ڪرڻ جو تصور پيدا ٿيو، جنهن مان 1960ع جي شروعات ۾ [[ننڍي پيماني واري انضمام]] (SSI)، پوءِ 1960ع جي آخر ۾ [[وچولي پيماني واري انضمام]] (MSI)، ۽ بعد ۾ [[تمام وڏي پيماني واري انضمام]] (VLSI) وجود ۾ آيا. 2008ع تائين اربين ٽرانزسٽرن وارا پروسيسر تجارتي طور تي دستياب ٿي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Intel to deliver first computer chip with two billion transistors |url=https://www.smh.com.au/technology/intel-to-deliver-first-computer-chip-with-two-billion-transistors-20080205-1q88.html |website=The Sydney Morning Herald |date=5 February 2008}}&lt;/ref&gt;

==ذيلي شعبا==
{{div col|colwidth=20em}}
* [[اينالاگ اليڪٽرانڪس]]
* [[آڊيو اليڪٽرانڪس]]
* [[ايويئانڪس]]
* [[بايو اليڪٽرانڪس]]
* [[سرڪٽ ڊزائين]]
* [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس]]
* [[برقي جزا|اليڪٽرانڪ ڪمپونينٽس]]
* [[ايمبيڊڊ نظام]]
* [[مربوط سرڪٽ]]
* [[مائڪرو اليڪٽرانڪس]]
* [[ننينو اليڪٽرانڪس]]
* [[آپٽو اليڪثرانڪس]]
* [[پاور اليڪثرانڪس]]
* [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]]
* [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار|سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]
* [[سينسر]]
* [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]]
{{div col end}}

== اوزار ۽ جزا {{anchor|Devices|Components}} ==
{{main|برقي جزو}}

[[فائل:Componentes.JPG|thumb|مختلف برقي جزا]]

[[برقي جزو]] اهڙو هر جزو آهي، جيڪو '''برقي نظام''' يا '''برقي اوزار''' ۾ سرگرم (ايڪٽو) يا غير سرگرم (پيسو) هجي. جزن کي عام طور تي [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (PCB) تي سولڊر ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن سان هڪ خاص ڪم سرانجام ڏيندڙ برقي سرڪٽ تيار ٿيندو آهي. جزا الڳ الڳ به استعمال ٿي سگهن ٿا يا وڌيڪ پيچيده صورت ۾ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي شڪل ۾ به پيڪيج ڪيا ويندا آهن. غير سرگرم برقي جزن ۾ [[ڪيپيسٽر]]، [[انڊڪٽر]] ۽ [[مزاحم]] شامل آهن، جڏهن ته سرگرم جزن ۾ [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]، [[ٽرانزسٽر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] شامل آهن، جيڪي اليڪٽران جي سطح تي برقي رو جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Power Electronics and Variable Frequency Drives: Technology and Applications |publisher=Wiley Online Library|doi=10.1002/9780470547113|year=1996|isbn=978-0470547113|s2cid=107126716|editor1-last=Bose|editor1-first=Bimal K}}&lt;/ref&gt;

== سرڪٽن جا قسم ==

برقي سرڪٽن جي ڪمن کي ٻن بنيادي گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: تشبيهي (Analog) ۽ عددي (Digital). ڪو خاص اوزار انهن مان ڪنهن هڪ قسم جي سرڪٽ تي مشتمل ٿي سگهي ٿو يا ٻنهي قسمن جي گڏيل استعمال تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو. جديد دور ۾ تشبيهي سرڪٽن جو استعمال گهٽجي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا ڪيترائي ڪم هاڻي عددي سرڪٽ سرانجام ڏئي رهيا آهن.

=== تشبيهي سرڪٽ ===
{{Main|تشبيهي برقيات}}

[[تشبيهي سرڪٽ]] (اينالاگ سرڪٽ) سگنلن جي پروسيسنگ لاءِ لڳاتار وولٽيج يا برقي رو جي حد استعمال ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ عددي سرڪٽ الڳ الڳ (ڊسڪريٽ) سطحن تي ڪم ڪندا آهن. برقيات جي شروعاتي دور ۾ ريڊيو وصول ڪندڙن، ريڊيو موڪليندڙن ۽ ٻين ڪيترن ئي اوزارن ۾ تشبيهي سرڪٽ عام هئا. تشبيهي برقي ڪمپيوٽر لڳاتار متغيرن (ڪنٽينيوئس ويريئبلز) سان لاڳاپيل مسئلن جي حل لاءِ اهم هئا، جيستائين عددي پروسيسنگ وڌيڪ ترقي نه ڪئي.

سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي جي ترقي سان تشبيهي سرڪٽن جا ڪيترائي ڪم عددي سرڪٽن حوالي ٿي ويا، تنهنڪري مڪمل طور تشبيهي سرڪٽ هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا. اڄڪلهه گهڻا نظام گڏيل (ھائبرڊ) انداز اختيار ڪن ٿا، جنهن ۾ اينالاگ سگنل وصول ڪرڻ لاءِ شروعاتي حصي ۾ تشبيهي سرڪٽ استعمال ٿين ٿا، جڏهن⁠تہ بعد ۾ [[مائڪروپروسيسر]] ذريعي عددي پروسيسنگ ڪئي ويندي آهي.

ڪڏهن ڪڏهن اهڙن سرڪٽن جي درجابندي مشڪل هوندي آهي، جن ۾ لڪيرِي (لينيئر) ۽ غير لڪيرِي (نان-لينيئر) ٻنهي قسمن جا عنصر موجود هجن. مثال طور وولٽيج مقابلو ڪندڙ (وولٽيج ڪمپريٽر) لڳاتار وولٽيج قبول ڪري ٿو، پر نتيجي ۾ رڳو ٻن مان هڪ سطح ڏيکاري ٿو، بلڪل عددي سرڪٽ وانگر. ساڳيءَ طرح، حد کان وڌيڪ هلندڙ ٽرانزسٽر ايمپلي فائر هڪ ڪنٽرول ٿيل [[سوئچ]] وانگر رويي اختيار ڪري سگهي ٿو، جنهن جي پيداوار بنيادي طور ٻن سطحن تي مشتمل هوندي آهي.
تشبيهي سرڪٽ اڄ به وڏي پيماني تي سگنلن جي واڌ ويجهه، جيئن وندر جي صنعت ۾، ۽ تشبيهي حساسن مان ايندڙ سگنلن جي تياري ۽ ترتيب ڏيڻ لاءِ، جهڙوڪ صنعتي ماپ ۽ ڪنٽرول نظامن ۾، استعمال ٿين ٿا.

=== عددي سرڪٽ ===
{{Main|عددي برقيات}}

عددي سرڪٽ اهڙا برقي سرڪٽ آهن، جيڪي مقرر ۽ الڳ وولٽيج سطحن تي ٻڌل هوندا آهن. اهي [[بولين الجبرا]] استعمال ڪندا آهن ۽ سڀني عددي ڪمپيوٽرن ۽ مائڪروپروسيسر تي ٻڌل اوزارن جو بنياد آهن. اهي سادن منطقي دروازن کان وٺي وڏن مربوط سرڪٽن تائين پکڙيل آهن، جن ۾ لکين منطقي دروازا شامل ٿي سگهن ٿا.

عددي سرڪٽ [[ٻٽو عددي نظام]] استعمال ڪن ٿا، جنهن ۾ ٻه وولٽيج سطحون ''0'' ۽ ''1'' منطقي حالت ظاهر ڪن ٿيون. عام طور تي منطقي ''0'' گهٽ وولٽيج (Low) ۽ منطقي ''1'' وڌيڪ وولٽيج (High) کي ظاهر ڪري ٿو، پر ڪجهه نظام ان جي ابتڙ تعريف به استعمال ڪن ٿا يا برقي رو تي ٻڌل هوندا آهن. ڪيترن ئي حالتن ۾ سرڪٽ جو ڊزائنر ضرورت موجب انهن تعريفن کي تبديل ڪري سگهي ٿو ته جيئن سرڪٽ جي جوڙجڪ آسان ٿي سگهي. تنهنڪري ''0'' ۽ ''1'' جي تعريف اختياري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brown |first1=Stephen |last2=Vranesic |first2=Zvonko |title=Fundamentals of Digital Logic|format=e-book |date=2008 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0077144227}}&lt;/ref&gt;

[[ٽن بنيادن وارو ڪمپيوٽر|ٽن بنيادن واري]] (Ternary) منطق، جنهن ۾ ٽي حالتون هونديون آهن، تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي ۽ ڪجهه نمونياتي ڪمپيوٽر تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن کي عملي طور وسيع قبوليت حاصل نه ٿي سگهي آهي.&lt;ref name=&quot;AoCP2&quot;&gt;{{cite book |last=Knuth |first=Donald |title=The Art of Computer Programming |volume=2: Seminumerical Algorithms |pages=190–192 |publisher=Addison-Wesley |edition=2nd |date=1980 |isbn=0201038226}}&lt;/ref&gt; عملي طور سڀئي [[ڪمپيوٽر]] ۽ [[عددي سگنل پروسيسر]] [[ٽرانزسٽر]]، جهڙوڪ [[MOSFET]]، تي ٻڌل [[عددي منطق]]ي سرڪٽ استعمال ڪندا آهن، جيڪي برقي منطقي دروازن ذريعي ٻٽي عددي حالتون پيدا ڪن ٿا.

[[فائل:Logic-gates-circuits.png|thumb|عددي برقيات ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ ڪجهه منطقي دروازا]]

* [[منطقي دروازو]]
* [[جمع ڪندڙ (برقيات)]]
* [[فلپ فلاپ (برقيات)]]
* [[ڳڻپيندڙ (ڊجيٽل)]]
* [[پروسيسر رجسٽر]]
* [[ملٽي پليڪسر]]
* [[شمٽ ٽرگر]]

گهڻي حد تائين مربوط اوزار:

* [[ميموري چپ]]
* [[مائڪروپروسيسر]]
* [[مائڪرو ڪنٽرولر]]
* [[ايپليڪيشن-مخصوص مربوط سرڪٽ]] (ASIC)
* [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] (DSP)
* [[فيلڊ-پروگراميبل گيٽ ايري]] (FPGA)
* [[فيلڊ-پروگراميبل اينالاگ ايري]] (FPAA)
* [[سسٽم آن چپ]] (SoC)

== جوڙجڪ ==

برقي نظامن جي جوڙجڪ (اليڪٽرانڪ سسٽمس ڊزائين) اهڙن پيچيده برقي اوزارن ۽ نظامن، جهڙوڪ [[موبائل فون]] ۽ [[ڪمپيوٽر]]، جي گهڻ-شعبي (ملٽي-ڊسيپلنري) ڊزائن سان لاڳاپيل آهي. هن شعبي ۾ برقي نظام جي جوڙجڪ ۽ ترقي ([[نئين پيداوار جي ترقي]]) کان وٺي ان جي صحيح ڪارڪردگي، خدمت جي مدت ۽ [[ٻيهر استعمال]] تائين جا سڀ مرحلا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;lienig&quot;&gt;{{Cite book|author=J. Lienig|author2=H. Bruemmer|title=Fundamentals of Electronic Systems Design|pages=1|publisher=Springer International Publishing|date=2017|isbn=978-3319558394|doi=10.1007/978-3-319-55840-0}}&lt;/ref&gt; تنهنڪري برقي نظامن جي جوڙجڪ اهو عمل آهي، جنهن ۾ استعمال ڪندڙ جي مقرر ڪيل [[گهرجن جو تجزيو|گهرجن]] کي پورو ڪرڻ لاءِ پيچيده برقي اوزارن جي وضاحت ۽ ترقي ڪئي ويندي آهي.

برقيات جي نظريي جي پيچيدگي سبب، برقي اوزارن جي ترقيءَ ۾ تجرباتي ليبارٽري اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. اهي تجربا انجنيئر جي تيار ڪيل ڊزائن کي جانچڻ، ان جي تصديق ڪرڻ ۽ ممڪن غلطين جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. ماضيءَ ۾ برقيات جون ليبارٽريون جسماني جڳهن تي موجود اوزارن ۽ سامان تي مشتمل هونديون هيون، پر هاڻوڪي دور ۾ [[برقي سرڪٽ جي نقلي مشق]] (سميوليشن) لاءِ سافٽويئر، جهڙوڪ [[سرڪٽ لاگڪس]]، [[ملٽي ازم]] ۽ [[پي اسپائيس]]، وڌيڪ عام ٿي ويا آهن.

=== ڪمپيوٽر جي مدد سان جوڙجڪ ===
{{Main|برقي جوڙجڪ جي خودڪاري}}

اڄ جا برقي انجنيئر اڳواٽ تيار ڪيل جزن، جهڙوڪ [[بجلي جي فراهمي]]، [[سيمي ڪنڊڪٽر]] (مثلاً [[ٽرانزسٽر]]) ۽ [[مربوط سرڪٽ]] استعمال ڪري [[سرڪٽ جي جوڙجڪ|برقي سرڪٽ]] تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. [[برقي جوڙجڪ جي خودڪاري]] (EDA) جا سافٽويئر پروگرام [[اسڪيميٽڪ ڪيپچر]] ۽ [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] جي ڊزائن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هن شعبي جا مشهور سافٽويئر [[اين آء ملٽي ازم]]، [[ڪيڊنس ڊزائين سسٽمس|ڪيڊنس]] ([[اورڪيڊ]] (ORCAD)، [[ايگل (پروگرام)|ايگل]] PCB ۽ Schematic، [[مينٽور گرافڪس|مينٽور]] (PADS PCB ۽ LOGIC Schematic)، [[الٽيم]] (Protel)، ليبسينٽر اليڪٽرانڪس (Proteus)، [[جي ايڊز]] (gEDA) ،[[ڪاء ڪيڊ]] (KiCad) ۽ ٻيا ڪيترائي آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 April 2023 |title=PCB design made easy for every engineer |url=https://www.autodesk.com/products/eagle/overview?term=1-YEAR&amp;tab=subscription |website=Autodesk |access-date=19 April 2023 |archive-date=19 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419124207/https://www.autodesk.com/products/eagle/overview?term=1-YEAR&amp;tab=subscription |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== منفي خاصيتون ==

=== حرارتي انتظام ===
{{Main|برقي اوزارن ۽ نظامن جو حرارتي انتظام}}

[[گرمي]]، جيڪا برقي سرڪٽن مان پيدا ٿئي ٿي، ان کي ختم ڪرڻ ضروري هوندو آهي ته جيئن اوزار فوري طور خراب نه ٿئي ۽ ان جي ڊگهي مدي واري اعتبار کي بهتر بڻائي سگهجي. [[گرمي جي خارج ٿيڻ]] جو عمل گهڻو ڪري قدرتي موصليت (Conduction) ۽ وهڪري (Convection) ذريعي ٿيندو آهي. وڌيڪ اثرائتي گرمي خارج ڪرڻ لاءِ [[هيٽ سنڪ]]، [[مشيني پنکو|پنکا]] ذريعي هوائي ٿڌڪار، ۽ [[ڪمپيوٽر جي ٿڌڪار]] جا ٻيا طريقا، جهڙوڪ [[پاڻي ذريعي ٿڌڪار]]، استعمال ڪيا ويندا آهن. اهي طريقا [[وهڪرو (Convection)|وهڪري]]، [[حرارتي موصليت]] ۽ [[حرارتي شعاع]] جي ذريعي [[حرارتي توانائي]] کي خارج ڪندا آهن.

=== شور ===
{{Main|برقي شور}}

برقي شور (Electronic Noise) اها اڻ وڻندڙ مداخلت آهي، جيڪا ڪنهن ڪارآمد سگنل تي شامل ٿي ان جي معلومات کي ڌنڌلو يا متاثر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;''IEEE Dictionary of Electrical and Electronics Terms'' {{ISBN|978-0471428060}}&lt;/ref&gt; شور، سرڪٽ جي خرابي سبب پيدا ٿيندڙ سگنل جي بگاڙ کان مختلف هوندو آهي. شور هر قسم جي برقي سرڪٽ سان لاڳاپيل هوندو آهي. اهو برقي مقناطيسي يا حرارتي سببن سان پيدا ٿي سگهي ٿو، جنهن کي سرڪٽ جي [[عملي گرمي پد]] کي گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. جڏهن⁠تہ شور جا ڪجهه ٻيا قسم، جهڙوڪ [[شاٽ شور]]، ختم نٿا ڪري سگهجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي مادي جي بنيادي طبعي خاصيتن جي حدن سبب پيدا ٿين ٿا.

== پيڪيجنگ جا طريقا ==
{{expand section|reason=[[سيمي ڪنڊڪٽر پيڪيج]] جو خلاصو شامل ڪيو وڃي|date=July 2025}}

[[فائل:MOS6581_chtaube061229.jpg|right|thumb|1980ع واري ڏهاڪي جي وچ واري [[گهريلو ڪمپيوٽر]] جي سرڪٽ بورڊ تي لڳايل ٿرو-هول اوزار. مٿئين کاٻي پاسي محوري ليڊ وارا اوزار، جڏهن⁠تہ مٿئين ساڄي پاسي نيرا شعاعي ليڊ وارا ڪيپيسٽر ڏسي سگهجن ٿا.]]

{{Main|برقي پيڪيجنگ|سيمي ڪنڊڪٽر پيڪيج}}

برقي جزن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف طريقا استعمال ڪيا ويا آهن. مثال طور، شروعاتي برقيات ۾ سرڪٽ تيار ڪرڻ لاءِ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ وائرنگ]] استعمال ٿيندي هئي، جنهن ۾ جزا ڪاٺ جي بريڊ بورڊن تي لڳايا ويندا هئا. [[ڪاٺي سرشتي واري تعمير]] (Cordwood Construction) ۽ [[وائر ريپ]] پڻ استعمال ٿيندڙ طريقا هئا. اڄڪلهه گهڻا جديد برقي اوزار [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (PCB) استعمال ڪن ٿا، جيڪي [[FR-4]] ۽ [[FR-2]] جهڙن موادن مان تيار ڪيا ويندا آهن. برقي جزا عام طور تي PCB تي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] يا [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] ذريعي لڳايا ويندا آهن.

گذريل ڪجهه سالن دوران برقي اوزارن جي اسيمبلي سان لاڳاپيل صحت ۽ ماحولياتي خدشن ڏانهن به وڌندڙ ڌيان ڏنو ويو آهي.

== صنعت ==
{{Main|برقيات جي صنعت}}

{{Further|صارف برقيات|سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ برقي اوزارن جي فهرست|سيمي ڪنڊڪٽر صنعت}}

[[برقيات جي صنعت]] ڪيترين ئي شاخن تي مشتمل آهي. هن سموري صنعت جي بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر صنعت]] آهي،&lt;ref&gt;{{cite news |title=Annual Semiconductor Sales Increase 21.6 Percent, Top $400 Billion for First Time |url=https://www.semiconductors.org/annual-semiconductor-sales-increase-21.6-percent-top-400-billion-for-first-time/ |access-date=11 October 2019 |work=[[Semiconductor Industry Association]] |date=5 February 2018 |archive-date=30 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130013305/https://www.semiconductors.org/annual-semiconductor-sales-increase-21.6-percent-top-400-billion-for-first-time/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جنهن جي سالياني وڪرو 2018ع تائين {{US$|481&amp;nbsp;billion|long=no}} کان وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;deloitte&quot;&gt;{{cite web |title=Semiconductors – the Next Wave |url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/cn/Documents/technology-media-telecommunications/deloitte-cn-tmt-semiconductors-the-next-wave-en-190422.pdf |publisher=[[Deloitte]] |date=April 2019 |access-date=11 October 2019 |archive-date=11 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011213511/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/cn/Documents/technology-media-telecommunications/deloitte-cn-tmt-semiconductors-the-next-wave-en-190422.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; صنعت جو سڀ کان وڏو شعبو [[برقي واپار]] آهي،&lt;ref&gt;{{cite web | title=Global e-commerce sales surged to $29 trillion | website=UN Trade and Development (UNCTAD) | date=29 March 2019 | url=https://unctad.org/news/global-e-commerce-sales-surged-29-trillion | access-date=20 January 2026}}&lt;/ref&gt; جنهن 2017ع دوران {{US$|29&amp;nbsp;trillion|long=no}} کان وڌيڪ آن لائن وڪرو پيدا ڪيو.&lt;ref name=&quot;unctad&quot;&gt;{{cite news |title=Global e-Commerce sales surged to $29&amp;nbsp;trillion |url=https://unctad.org/en/pages/PressRelease.aspx?OriginalVersionID=505 |access-date=13 October 2019 |publisher=[[United Nations Conference on Trade and Development]] |date=29 March 2019 |archive-date=21 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191021154834/https://unctad.org/en/pages/PressRelease.aspx?OriginalVersionID=505 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سڀ کان وڌيڪ تيار ٿيندڙ برقي اوزار [[ميٽل-آڪسائيڊ-سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] (MOSFET) آهي، جنهن جا اندازي مطابق 1960ع کان 2018ع تائين 13{{nbsp}}[[سيڪسٽيلين]] MOSFET تيار ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;computerhistory2018&quot;&gt;{{cite web |title=13 Sextillion &amp; Counting: The Long &amp; Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History |url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |date=April 2, 2018 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=28 July 2019 |archive-date=28 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190728143013/https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1960ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪي ٺاهيندڙ [[سوني]] ۽ [[هٽاچي]] جهڙين جاپاني ڪمپنين سان مقابلو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي گهٽ قيمت تي اعليٰ معيار جون شيون تيار ڪري رهيون هيون. بهرحال، 1980ع واري ڏهاڪي تائين آمريڪي ٺاهيندڙ سيمي ڪنڊڪٽرن جي ترقي ۽ اسيمبلي ۾ عالمي اڳواڻ بڻجي ويا.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=|title=Consumer electronics industry in the year 1960s.|url=https://natechnology.in/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127120812/https://natechnology.in/ |archive-date=27 January 2021 |access-date=2021-02-02|website=NaTechnology|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، 1990ع واري ڏهاڪي ۽ ان کان پوءِ هي صنعت وڏي پيماني تي اوڀر ايشيا ڏانهن منتقل ٿي وئي. اهو عمل 1970ع واري ڏهاڪي ۾ مائڪروچپن جي وڏي پيماني تي پيداوار جي منتقلي سان شروع ٿيو، جتي سستي ۽ گهڻي مزدوري سان گڏ وڌندڙ ٽيڪنالاجي مهارت موجود هئي.&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot;&gt;[[Willy Shih|Shih, Willy]] ([[Harvard Business School]]): [https://www.forbes.com/sites/willyshih/2022/08/03/congress-is-giving-billions-to-the-us-semiconductor-industry-will-it-ease-chip-shortages/?sh=3ebd9629de4d &quot;Congress Is Giving Billions To The U.S. Semiconductor Industry. Will It Ease Chip Shortages?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230703102256/https://gum.criteo.com/syncframe?origin=publishertag&amp;topUrl=www.forbes.com |date=3 July 2023 }} transcript, August 3, 2022, ''[[Forbes]],'' retrieved September 12, 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;strengthening_2022_06_02_csis_org&quot;&gt;[[James Andrew Lewis|Lewis, James Andrew]]: [https://www.csis.org/analysis/strengthening-transnational-semiconductor-industry &quot;Strengthening a Transnational Semiconductor Industry&quot;], {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220913013518/https://www.csis.org/analysis/strengthening-transnational-semiconductor-industry |date=13 September 2022 }} June 2, 2022, [[Center for Strategic and International Studies]] (CSIS), retrieved September 12, 2022&lt;/ref&gt;

ٽن ڏهاڪن دوران، سيمي ڪنڊڪٽرن جي پيداوار واري عالمي گنجائش ۾ آمريڪا جو حصو 1990ع ۾ 37 سيڪڙو مان گهٽجي 2022ع ۾ 12 سيڪڙو رهجي ويو.&lt;ref name=&quot;strengthening_2022_06_02_csis_org&quot; /&gt; آمريڪا جي سڀ کان وڏي سيمي ڪنڊڪٽر ٺاهيندڙ ڪمپني [[انٽيل ڪارپوريشن]]، پيداوار واري ٽيڪنالاجي ۾ پنهنجي ٺيڪيدار [[تائيوان سيمي ڪنڊڪٽر مينوفيڪچرنگ ڪمپني]] (TSMC) کان گهڻو پوئتي رهجي وئي.&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot; /&gt;

ان وقت تائين [[تائيوان]] جديد سيمي ڪنڊڪٽرن جو دنيا جو سڀ کان وڏو ذريعو بڻجي چڪو هو،&lt;ref name=&quot;strengthening_2022_06_02_csis_org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot; /&gt; جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ڪوريا]]، [[آمريڪا]]، [[جاپان]]، [[سنگاپور]] ۽ [[چين]] جا نمبر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;strengthening_2022_06_02_csis_org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot; /&gt;

سيمي ڪنڊڪٽر صنعت جون اهم سهولتون (جيڪي اڪثر ٻين ملڪن ۾ قائم وڏين ڪمپنين جون ماتحت شاخون هونديون آهن) [[يورپ]]، خاص طور تي [[نيدرلينڊز]]، ڏکڻ اوڀر ايشيا، ڏکڻ آمريڪا ۽ [[اسرائيل]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot; /&gt;

== حوالا ==

{{حوالا}}
{{حوالو}}

{{ڪچو}}</text>
      <sha1>lj65ci2eexy7ssll0k2erc8kc6v56xo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390060</id>
      <parentid>390059</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T02:43:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38631" sha1="pmqp5tin2245cmrugpzoczijlga02rp" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|طبعيات ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي هڪ شاخ}}


[[فائل:Arduino ftdi chip-1.jpg|thumb|right|upright=1.2|[[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] تي جديد [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] سان لڳايل برقي جزا، جن جي مٿئين حصي ۾ هڪ وڏو [[مربوط سرڪٽ]] پڻ موجود آهي.]]

'''برقيات''' يا '''اليڪٽرانڪس''' ('''Electronics''') [[طبعيات]] ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جو هڪ سائنسي ۽ انجنيئرنگي شعبو آهي، جيڪو [[اليڪٽران]]ن ۽ ٻين [[برقي چارج]] وارن ذرڙن کي استعمال ڪندڙ اوزارن جي جوڙجڪ، تياري ۽ آپريشن جي اصولن جو مطالعو ڪري ٿو. هي [[طبعيات]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=française |first=Académie |title=électronique {{!}} Dictionnaire de l'Académie française {{!}} 9e édition |url=http://www.dictionnaire-academie.fr/article/A9E0727 |access-date=2024-05-26 |website=www.dictionnaire-academie.fr |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-21 |title=Definition of ELECTRONICS |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/electronics |access-date=2024-05-26 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا [[فعال برقي جزو|فعال برقي جزن]] جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]] ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي مدد سان [[برقي رو]] جي وهڪري کي ڪنٽرول ۽ وڌائي ٿي، ۽ ان کي هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ڪري ٿي، جيئن [[متبادل رو]] (AC) کي [[سڌي رو]] (DC) ۾ يا [[تشبيهي سگنل]]ن کي [[عددي سگنل]]ن ۾ تبديل ڪرڻ.

برقي اوزارن جديد سماج جي ڪيترن ئي شعبن، جهڙوڪ [[ٽيلي ڪميونيڪشن]]، وندر، تعليم، صحت، صنعت ۽ سلامتي جي ترقي تي گهرو اثر وڌو آهي. برقيات جي ترقيءَ جو بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت آهي، جيڪا عالمي طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ وڌيڪ جديد برقي اوزار ۽ سرڪٽ تيار ڪندي رهي ٿي. [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت عالمي معيشت جي سڀ کان وڏي ۽ منافعي بخش صنعتن مان هڪ آهي، جنهن جي سالياني آمدني 2018ع ۾ 481 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ هئي. [[برقيات جي صنعت]] ۾ ٻيا به ڪيترائي شعبا شامل آهن، جيڪي برقي اوزارن ۽ نظامن تي دارومدار رکن ٿا، جهڙوڪ [[اي-واپار]]،{{cn|date=May 2025|reason=اي-واپار برقي اوزارن جي پيداوار وارو شعبو نه، پر پرچون واپار آهي. هن دعويٰ جو ماخذ ڪهڙو آهي؟}} جنهن 2017ع دوران آن لائين وڪرو ذريعي 29 ٽرلين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ واپار ڪيو.
```

هٿرادو برقي شين ۾ [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]] ريفريجريٽر، استري، پنکا، ايئرڪنڊيشنر، واشنگ مشينون، برقي چُلها، ڪٽليون، جوسر، بلينڊر ۽ ٽوسٽر وغيره اچي وڃن ٿا.
برقي شين کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. هڪڙيون ڳريون برقي شيون ۽ ٻيون هلڪيون برقي هٿرادو شيون. ڳرين برقي شين ۾ اليڪٽريڪل ڪمپليڪس، ٽرانسفارمر ۽ بجليءَ جا ٻيا وڏا سامان اچن ٿا. هلڪين برقي شين ۾ بجليءَ جون موٽرون، پنکا، واشنگ مشينون، فرج ۽ ننڍا ٽرانسفارمر وغيره شامل آهن. بجليءَ جون ڪيتريون هٿرادو شيون [[پاڪستان]] ۾ تيار ٿينديون آهن، جن ۾ موٽرون، پنکا، بلب، ٽيوب لائيٽون، ڪيبل تارون، واٽر ڪولر، وولٽيج ريگيوليٽر، اسيبلائيزر، استريون، هيٽر، ٽيبل لئمپ، بَزر، گهنٽيون، ٽوسٽر ساڪيٽ، پلگ، هولڊر ۽ سئچ وغيره کان سواءِ وڏين برقي شين جا ننڍڙا ننڍڙا پرزا ۽ [[اوزار]] شامل آهن.
پاڪستان ۾ بجليءَ جون تارون ۽ ڪيبل بنائڻ جا ڪيترائي ڪارخانا آهن. گجرات ۾ پنکن جي صنعت آهي، جتي هر قسم جا پنکا تيار ڪيا ويندا آهن. ان کانسواءِ ڊيزرٽ ڪولر خالص پاڪستاني صنعت آهي. برقي هٿراڌو شين جي وڏي مارڪيٽ ڪراچيءَ ۾ آهي. ان کان سواءِ [[سنڌ]] جي سڀني شهرن، پنجاب ۽ [[بلوچستان]] ۾ پڻ مارڪيٽون آهن. ڊيزرٽ ڪولر جا ڪارخانا [[ڪراچي]]، [[لاهور،]] [[گجرات]] ۽ [[گجرانوالا]] ۾ آهن.
بجليءَ جي بلبن ۽ ٽيوب لائيٽن ۾ پنج واٽ کان ويندي 1500 واٽ جا بلب، ٻن فوٽن ۽ چئن فوٽن جون ٽيوب لائيٽون، وڌيڪ روشنيءَ ۽ طاقت جا مرڪيوري بلب ۽ گاڏين ۾ استعمال ٿيندڙ گهٽ وولٽيج جا بلب شامل آهن.
پاڪستان ۾ ننڍا ۽ وڏا ٽرانسفارمر ٺاهڻ جا اَٺ ڪارخانا آهن. ان کان سواءِ پاڪستان ۾ پلاسٽڪ مان ٺهندڙ برقي شيون، جن کي بيڪرلائيٽ چيو ويندو آهي، به تيار ٿينديون آهن. بجليءَ جو موٽرون ۽ واشنگ مشينون ٺاهڻ جا به ڪيترائي ڪارخانا پاڪستان ۾ ڪم ڪري رهيا آهن.
اڄ جي جديد دؤر ۾ [[بجلي]] رڳو گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ نه، پر سڄي گهر کي هلائڻ جي ذميداري کڻي چڪي آهي. بجليءَ جي شين، اڄ ”گهر“ جو تصور ئي بدلائي ڇڏيو آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=اليڪٽرانڪس : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |access-date=2015-09-21 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015408/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ۽ ترقي ==
{{See also|برقياتي انجنيئرنگ جي تاريخ|برقياتي ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي وقتوار فهرست}}
[[File:Audion receiver.jpg|thumb|1914ع ۾ [[لي ڊي فاريسٽ]] پاران تيار ڪيل ابتدائي [[آڊيوئن]] ريڊيو رسيورن مان هڪ]]

[[ڪارل فرڊيننڊ براون]] 1874ع ۾ [[ڪرسٽل ڊٽيڪٽر]]، جيڪو پهريون [[سيمي ڪنڊڪٽر]] اوزار هو، تيار ڪيو. ان کان پوءِ 1897ع ۾ [[جوزف جان ٿامسن]] [[اليڪٽران]] جي سڃاڻپ ڪئي. بعد ۾ [[ويڪيوم ٽيوب]] جي ايجاد، جيڪا ننڍن [[برقي سگنل]]ن کي [[ايمپلي فائر|وڌائي]] ۽ [[ريڪٽيفائر|سڌو]] ڪري سگهندي هئي، برقيات ۽ اليڪٽران جي دور جي شروعات ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.uni-marburg.de/de/uniarchiv/unijournal/urvater-der-kommunikationsgesellschaft.pdf |title=Urvater der Kommunikationsgesellschaft: Ferdinand Braun – Student und Professor in Marburg – kam vor 150 Jahren zur Welt |language=de |trans-title=Forefather of the communications society: Ferdinand Braun – student and professor in Marburg – was born 150 years ago |publisher=[[Philipps-Universität Marburg]] |date=2007-12-17 |access-date=2025-09-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|title=This Month in Physics History - October 1897: The Discovery of the Electron |website= American Physical Society |access-date=2018-09-19|archive-date=19 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919171705/https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[امبروز فليمنگ]] [[ڊائيوڊ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] [[ٽرائيوڊ]] ايجاد ڪيا، جنهن سان [[ريڊيو سگنل]] جهڙن ڪمزور برقي وولٽيجن جي سڃاڻپ ممڪن ٿي.

[[ويڪيوم ٽيوب]] (ٿرمائيو نڪ والوز) پهريان سرگرم [[برقي جزو|برقي جزا]] هئا، جيڪي انفرادي [[اليڪٽران]]ن جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪري [[برقي رو]] تي ضابطو آڻيندا هئا. انهن ذريعي رو جي واڌ ۽ سڌاري ممڪن ٿي، جنهن سان [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊار]]، ڊگهي فاصلي واري ٽيليفوني ۽ ٻين ڪيترين ئي ٽيڪنالاجين جي ترقي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Guarnieri|first=M.|date=2012|title=The age of vacuum tubes: Early devices and the rise of radio communications|journal=IEEE Ind. Electron. Mag.|volume=6|issue=1|pages=41–43|doi=10.1109/MIE.2012.2182822|bibcode=2012IIEM....6a..41G |s2cid=23351454}}&lt;/ref&gt; 1920ع واري ڏهاڪي تائين تجارتي ريڊيو نشريات ۽ [[ڏورسنچار]] عام ٿي ويا، جڏهن ته برقي ايمپلي فائر ڊگهي فاصلي واري [[ٽيليفوني]] ۽ موسيقي جي رڪارڊنگ ۾ استعمال ٿيڻ لڳا.

اڳيون وڏو ٽيڪنالاجي قدم ڪيترن ڏهاڪن بعد آيو، جڏهن 1947ع ۾ [[جان بارڊين]] ۽ [[والٽر هاوسر بريٽن]] بيل ليبارٽريز ۾ پهريون ڪم ڪندڙ [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=1947: Invention of the Point-Contact Transistor |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=10 August 2019 |archive-date=30 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930151529/https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به 1980ع جي وچ ڌاري تائين [[مائڪرو ويو]]، وڏي طاقت واري ٽرانسميشن ۽ [[ٽيليويزن]] رسيورن ۾ ويڪيوم ٽيوب اهم حيثيت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Okamura1994&quot;&gt;{{cite book|author=Sōgo Okamura|title=History of Electron Tubes|url=https://books.google.com/books?id=VHFyngmO95YC&amp;pg=PR4|access-date=5 December 2012|year=1994|publisher=IOS Press|isbn=978-9051991451|page=5}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ [[سالڊ اسٽيٽ برقيات]] تقريباً مڪمل طور تي ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ والاري ورتي، جيتوڻيڪ اهي اڄ به ڪجهه خاص استعمالن، جهڙوڪ اعليٰ طاقت وارن آر ايف ايمپلي فائرن، [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]ن، خاص آڊيو اوزارن، [[گٽار ايمپلي فائر]]ن ۽ ڪجهه [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] اوزارن ۾ استعمال ٿين ٿيون.

اپريل 1955ع ۾ [[آءِ بي ايم 608]] پهريون [[آءِ بي ايم]] پيداوار هو، جنهن ۾ ويڪيوم ٽيوب کان سواءِ مڪمل طور [[ٽرانزسٽر]] سرڪٽ استعمال ڪيا ويا، ۽ اهو پهريون مڪمل ٽرانزسٽر تي ٻڌل تجارتي [[ڳڻپيوڪر]] سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Bashe |first= Charles J. |title=IBM's Early Computers |publisher=MIT |year=1986 |page=386 |isbn=978-0262022255}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pugh |first1=Emerson W. |last2=Johnson |first2=Lyle R. |last3=Palmer |first3=John H. |year=1991 |title=IBM's 360 and early 370 systems |publisher=MIT Press |isbn=978-0262161237 |page=34}}&lt;/ref&gt; هن مشين ۾ 3,000 کان وڌيڪ [[جرمينيم]] ٽرانزسٽر لڳل هئا. [[ٿامس جي. واٽسن جونيئر]] حڪم ڏنو ته مستقبل جون سڀئي آءِ بي ايم شيون ٽرانزسٽرن تي ٻڌل هونديون. نتيجي ۾ ڪمپيوٽرن جي [[لاجڪ گيٽ]]ن ۽ ٻاهرين اوزارن ۾ تقريباً مڪمل طور ٽرانزسٽر استعمال ٿيڻ لڳا. بهرحال، شروعاتي [[جنڪشن ٽرانزسٽر]] نسبتاً وڏا ۽ وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ ۾ ڏکيا هئا، جنهن ڪري انهن جو استعمال محدود رهيو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;&gt;{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |isbn=978-0470508923 |page=168}}&lt;/ref&gt;

[[موسفيٽ]] (MOSFET) کي 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ بيل ليبارٽريز ۾ ايجاد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |volume=104 |issue=9 |page=547 |doi=10.1149/1.2428650}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kahng |first=Dawon |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |publisher=World Scientific |date=1991 |pages=583–596}}&lt;/ref&gt; اهو پهريون واقعي ننڍو ٽرانزسٽر هو، جنهن کي آساني سان ننڍو ڪري وڏي پيماني تي تيار ڪري سگهجي ٿو. ان جي فائدن ۾ اعليٰ پيماني تي ننڍو ڪرڻ جي صلاحيت، گهٽ قيمت، گهٽ بجلي خرچ ۽ وڌيڪ ڪثافت شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-digital&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |work=EETimes |date=12 December 2018}}&lt;/ref&gt; هن ايجاد [[برقيات جي صنعت]] ۾ انقلاب آندو ۽ اڄ اهو دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ برقي اوزار آهي.

سرڪٽن جي پيچيدگي وڌڻ سان انهن جي جسامت هڪ وڏو مسئلو بڻجي وئي. وڏن جزن سبب انهن کي ڳنڍيندڙ تارون به ڊگهيون ٿينديون هيون، جنهن سان برقي سگنلن کي سرڪٽ مان گذرڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو هو ۽ ڪمپيوٽر جي رفتار گهٽجي ويندي هئي. [[جئڪ ڪلبي]] ۽ [[رابرٽ نوئس]] جي [[مربوط سرڪٽ]] (Integrated Circuit) جي ايجاد هن مسئلي جو حل پيش ڪيو، جنهن ۾ سڀئي جزا هڪ ئي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] بلاڪ تي تيار ڪيا ويا. ان سان سرڪٽ وڌيڪ ننڍا ۽ پيداوار خودڪار ٿي وئي. انهيءَ ترقي سان [[سلڪون]] جي هڪڙي ڪرسٽل ويفر تي سڀئي جزا گڏ ڪرڻ جو تصور پيدا ٿيو، جنهن مان 1960ع جي شروعات ۾ [[ننڍي پيماني واري انضمام]] (SSI)، پوءِ 1960ع جي آخر ۾ [[وچولي پيماني واري انضمام]] (MSI)، ۽ بعد ۾ [[تمام وڏي پيماني واري انضمام]] (VLSI) وجود ۾ آيا. 2008ع تائين اربين ٽرانزسٽرن وارا پروسيسر تجارتي طور تي دستياب ٿي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Intel to deliver first computer chip with two billion transistors
|url=https://www.smh.com.au/technology/intel-to-deliver-first-computer-chip-with-two-billion-transistors-20080205-1q88.html
|website=The Sydney Morning Herald
|date=5 February 2008
|access-date=30 June 2026
}}&lt;/ref&gt;

==ذيلي شعبا==
{{div col|colwidth=20em}}
* [[اينالاگ اليڪٽرانڪس]]
* [[آڊيو اليڪٽرانڪس]]
* [[ايويئانڪس]]
* [[بايو اليڪٽرانڪس]]
* [[سرڪٽ ڊزائين]]
* [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس]]
* [[برقي جزا|اليڪٽرانڪ ڪمپونينٽس]]
* [[ايمبيڊڊ نظام]]
* [[مربوط سرڪٽ]]
* [[مائڪرو اليڪٽرانڪس]]
* [[ننينو اليڪٽرانڪس]]
* [[آپٽو اليڪثرانڪس]]
* [[پاور اليڪثرانڪس]]
* [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]]
* [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار|سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]
* [[سينسر]]
* [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]]
{{div col end}}

== اوزار ۽ جزا {{anchor|Devices|Components}} ==
{{main|برقي جزو}}

[[فائل:Componentes.JPG|thumb|مختلف برقي جزا]]

[[برقي جزو]] اهڙو هر جزو آهي، جيڪو '''برقي نظام''' يا '''برقي اوزار''' ۾ سرگرم (ايڪٽو) يا غير سرگرم (پيسو) هجي. جزن کي عام طور تي [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (PCB) تي سولڊر ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن سان هڪ خاص ڪم سرانجام ڏيندڙ برقي سرڪٽ تيار ٿيندو آهي. جزا الڳ الڳ به استعمال ٿي سگهن ٿا يا وڌيڪ پيچيده صورت ۾ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي شڪل ۾ به پيڪيج ڪيا ويندا آهن. غير سرگرم برقي جزن ۾ [[ڪيپيسٽر]]، [[انڊڪٽر]] ۽ [[مزاحم]] شامل آهن، جڏهن ته سرگرم جزن ۾ [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]، [[ٽرانزسٽر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] شامل آهن، جيڪي اليڪٽران جي سطح تي برقي رو جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Power Electronics and Variable Frequency Drives: Technology and Applications |publisher=Wiley Online Library|doi=10.1002/9780470547113|year=1996|isbn=978-0470547113|s2cid=107126716|editor1-last=Bose|editor1-first=Bimal K}}&lt;/ref&gt;

== سرڪٽن جا قسم ==

برقي سرڪٽن جي ڪمن کي ٻن بنيادي گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: تشبيهي (Analog) ۽ عددي (Digital). ڪو خاص اوزار انهن مان ڪنهن هڪ قسم جي سرڪٽ تي مشتمل ٿي سگهي ٿو يا ٻنهي قسمن جي گڏيل استعمال تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو. جديد دور ۾ تشبيهي سرڪٽن جو استعمال گهٽجي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا ڪيترائي ڪم هاڻي عددي سرڪٽ سرانجام ڏئي رهيا آهن.

=== تشبيهي سرڪٽ ===
{{Main|تشبيهي برقيات}}

[[تشبيهي سرڪٽ]] (اينالاگ سرڪٽ) سگنلن جي پروسيسنگ لاءِ لڳاتار وولٽيج يا برقي رو جي حد استعمال ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ عددي سرڪٽ الڳ الڳ (ڊسڪريٽ) سطحن تي ڪم ڪندا آهن. برقيات جي شروعاتي دور ۾ ريڊيو وصول ڪندڙن، ريڊيو موڪليندڙن ۽ ٻين ڪيترن ئي اوزارن ۾ تشبيهي سرڪٽ عام هئا. تشبيهي برقي ڪمپيوٽر لڳاتار متغيرن (ڪنٽينيوئس ويريئبلز) سان لاڳاپيل مسئلن جي حل لاءِ اهم هئا، جيستائين عددي پروسيسنگ وڌيڪ ترقي نه ڪئي.

سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي جي ترقي سان تشبيهي سرڪٽن جا ڪيترائي ڪم عددي سرڪٽن حوالي ٿي ويا، تنهنڪري مڪمل طور تشبيهي سرڪٽ هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا. اڄڪلهه گهڻا نظام گڏيل (ھائبرڊ) انداز اختيار ڪن ٿا، جنهن ۾ اينالاگ سگنل وصول ڪرڻ لاءِ شروعاتي حصي ۾ تشبيهي سرڪٽ استعمال ٿين ٿا، جڏهن⁠تہ بعد ۾ [[مائڪروپروسيسر]] ذريعي عددي پروسيسنگ ڪئي ويندي آهي.

ڪڏهن ڪڏهن اهڙن سرڪٽن جي درجابندي مشڪل هوندي آهي، جن ۾ لڪيرِي (لينيئر) ۽ غير لڪيرِي (نان-لينيئر) ٻنهي قسمن جا عنصر موجود هجن. مثال طور وولٽيج مقابلو ڪندڙ (وولٽيج ڪمپريٽر) لڳاتار وولٽيج قبول ڪري ٿو، پر نتيجي ۾ رڳو ٻن مان هڪ سطح ڏيکاري ٿو، بلڪل عددي سرڪٽ وانگر. ساڳيءَ طرح، حد کان وڌيڪ هلندڙ ٽرانزسٽر ايمپلي فائر هڪ ڪنٽرول ٿيل [[سوئچ]] وانگر رويي اختيار ڪري سگهي ٿو، جنهن جي پيداوار بنيادي طور ٻن سطحن تي مشتمل هوندي آهي.
تشبيهي سرڪٽ اڄ به وڏي پيماني تي سگنلن جي واڌ ويجهه، جيئن وندر جي صنعت ۾، ۽ تشبيهي حساسن مان ايندڙ سگنلن جي تياري ۽ ترتيب ڏيڻ لاءِ، جهڙوڪ صنعتي ماپ ۽ ڪنٽرول نظامن ۾، استعمال ٿين ٿا.

=== عددي سرڪٽ ===
{{Main|عددي برقيات}}

عددي سرڪٽ اهڙا برقي سرڪٽ آهن، جيڪي مقرر ۽ الڳ وولٽيج سطحن تي ٻڌل هوندا آهن. اهي [[بولين الجبرا]] استعمال ڪندا آهن ۽ سڀني عددي ڪمپيوٽرن ۽ مائڪروپروسيسر تي ٻڌل اوزارن جو بنياد آهن. اهي سادن منطقي دروازن کان وٺي وڏن مربوط سرڪٽن تائين پکڙيل آهن، جن ۾ لکين منطقي دروازا شامل ٿي سگهن ٿا.

عددي سرڪٽ [[ٻٽو عددي نظام]] استعمال ڪن ٿا، جنهن ۾ ٻه وولٽيج سطحون ''0'' ۽ ''1'' منطقي حالت ظاهر ڪن ٿيون. عام طور تي منطقي ''0'' گهٽ وولٽيج (Low) ۽ منطقي ''1'' وڌيڪ وولٽيج (High) کي ظاهر ڪري ٿو، پر ڪجهه نظام ان جي ابتڙ تعريف به استعمال ڪن ٿا يا برقي رو تي ٻڌل هوندا آهن. ڪيترن ئي حالتن ۾ سرڪٽ جو ڊزائنر ضرورت موجب انهن تعريفن کي تبديل ڪري سگهي ٿو ته جيئن سرڪٽ جي جوڙجڪ آسان ٿي سگهي. تنهنڪري ''0'' ۽ ''1'' جي تعريف اختياري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brown |first1=Stephen |last2=Vranesic |first2=Zvonko |title=Fundamentals of Digital Logic|format=e-book |date=2008 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0077144227}}&lt;/ref&gt;

[[ٽن بنيادن وارو ڪمپيوٽر|ٽن بنيادن واري]] (Ternary) منطق، جنهن ۾ ٽي حالتون هونديون آهن، تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي ۽ ڪجهه نمونياتي ڪمپيوٽر تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن کي عملي طور وسيع قبوليت حاصل نه ٿي سگهي آهي.&lt;ref name=&quot;AoCP2&quot;&gt;{{cite book |last=Knuth |first=Donald |title=The Art of Computer Programming |volume=2: Seminumerical Algorithms |pages=190–192 |publisher=Addison-Wesley |edition=2nd |date=1980 |isbn=0201038226}}&lt;/ref&gt; عملي طور سڀئي [[ڪمپيوٽر]] ۽ [[عددي سگنل پروسيسر]] [[ٽرانزسٽر]]، جهڙوڪ [[MOSFET]]، تي ٻڌل [[عددي منطق]]ي سرڪٽ استعمال ڪندا آهن، جيڪي برقي منطقي دروازن ذريعي ٻٽي عددي حالتون پيدا ڪن ٿا.

[[فائل:Logic-gates-circuits.png|thumb|عددي برقيات ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ ڪجهه منطقي دروازا]]

* [[منطقي دروازو]]
* [[جمع ڪندڙ (برقيات)]]
* [[فلپ فلاپ (برقيات)]]
* [[ڳڻپيندڙ (ڊجيٽل)]]
* [[پروسيسر رجسٽر]]
* [[ملٽي پليڪسر]]
* [[شمٽ ٽرگر]]

گهڻي حد تائين مربوط اوزار:

* [[ميموري چپ]]
* [[مائڪروپروسيسر]]
* [[مائڪرو ڪنٽرولر]]
* [[ايپليڪيشن-مخصوص مربوط سرڪٽ]] (ASIC)
* [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] (DSP)
* [[فيلڊ-پروگراميبل گيٽ ايري]] (FPGA)
* [[فيلڊ-پروگراميبل اينالاگ ايري]] (FPAA)
* [[سسٽم آن چپ]] (SoC)

== جوڙجڪ ==

برقي نظامن جي جوڙجڪ (اليڪٽرانڪ سسٽمس ڊزائين) اهڙن پيچيده برقي اوزارن ۽ نظامن، جهڙوڪ [[موبائل فون]] ۽ [[ڪمپيوٽر]]، جي گهڻ-شعبي (ملٽي-ڊسيپلنري) ڊزائن سان لاڳاپيل آهي. هن شعبي ۾ برقي نظام جي جوڙجڪ ۽ ترقي ([[نئين پيداوار جي ترقي]]) کان وٺي ان جي صحيح ڪارڪردگي، خدمت جي مدت ۽ [[ٻيهر استعمال]] تائين جا سڀ مرحلا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;lienig&quot;&gt;{{Cite book|author=J. Lienig|author2=H. Bruemmer|title=Fundamentals of Electronic Systems Design|pages=1|publisher=Springer International Publishing|date=2017|isbn=978-3319558394|doi=10.1007/978-3-319-55840-0}}&lt;/ref&gt; تنهنڪري برقي نظامن جي جوڙجڪ اهو عمل آهي، جنهن ۾ استعمال ڪندڙ جي مقرر ڪيل [[گهرجن جو تجزيو|گهرجن]] کي پورو ڪرڻ لاءِ پيچيده برقي اوزارن جي وضاحت ۽ ترقي ڪئي ويندي آهي.

برقيات جي نظريي جي پيچيدگي سبب، برقي اوزارن جي ترقيءَ ۾ تجرباتي ليبارٽري اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. اهي تجربا انجنيئر جي تيار ڪيل ڊزائن کي جانچڻ، ان جي تصديق ڪرڻ ۽ ممڪن غلطين جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. ماضيءَ ۾ برقيات جون ليبارٽريون جسماني جڳهن تي موجود اوزارن ۽ سامان تي مشتمل هونديون هيون، پر هاڻوڪي دور ۾ [[برقي سرڪٽ جي نقلي مشق]] (سميوليشن) لاءِ سافٽويئر، جهڙوڪ [[سرڪٽ لاگڪس]]، [[ملٽي ازم]] ۽ [[پي اسپائيس]]، وڌيڪ عام ٿي ويا آهن.

=== ڪمپيوٽر جي مدد سان جوڙجڪ ===
{{Main|برقي جوڙجڪ جي خودڪاري}}

اڄ جا برقي انجنيئر اڳواٽ تيار ڪيل جزن، جهڙوڪ [[بجلي جي فراهمي]]، [[سيمي ڪنڊڪٽر]] (مثلاً [[ٽرانزسٽر]]) ۽ [[مربوط سرڪٽ]] استعمال ڪري [[سرڪٽ جي جوڙجڪ|برقي سرڪٽ]] تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. [[برقي جوڙجڪ جي خودڪاري]] (EDA) جا سافٽويئر پروگرام [[اسڪيميٽڪ ڪيپچر]] ۽ [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] جي ڊزائن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هن شعبي جا مشهور سافٽويئر [[اين آء ملٽي ازم]]، [[ڪيڊنس ڊزائين سسٽمس|ڪيڊنس]] ([[اورڪيڊ]] (ORCAD)، [[ايگل (پروگرام)|ايگل]] PCB ۽ Schematic، [[مينٽور گرافڪس|مينٽور]] (PADS PCB ۽ LOGIC Schematic)، [[الٽيم]] (Protel)، ليبسينٽر اليڪٽرانڪس (Proteus)، [[جي ايڊز]] (gEDA) ،[[ڪاء ڪيڊ]] (KiCad) ۽ ٻيا ڪيترائي آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 April 2023 |title=PCB design made easy for every engineer |url=https://www.autodesk.com/products/eagle/overview?term=1-YEAR&amp;tab=subscription |website=Autodesk |access-date=19 April 2023 |archive-date=19 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419124207/https://www.autodesk.com/products/eagle/overview?term=1-YEAR&amp;tab=subscription |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== منفي خاصيتون ==

=== حرارتي انتظام ===
{{Main|برقي اوزارن ۽ نظامن جو حرارتي انتظام}}

[[گرمي]]، جيڪا برقي سرڪٽن مان پيدا ٿئي ٿي، ان کي ختم ڪرڻ ضروري هوندو آهي ته جيئن اوزار فوري طور خراب نه ٿئي ۽ ان جي ڊگهي مدي واري اعتبار کي بهتر بڻائي سگهجي. [[گرمي جي خارج ٿيڻ]] جو عمل گهڻو ڪري قدرتي موصليت (Conduction) ۽ وهڪري (Convection) ذريعي ٿيندو آهي. وڌيڪ اثرائتي گرمي خارج ڪرڻ لاءِ [[هيٽ سنڪ]]، [[مشيني پنکو|پنکا]] ذريعي هوائي ٿڌڪار، ۽ [[ڪمپيوٽر جي ٿڌڪار]] جا ٻيا طريقا، جهڙوڪ [[پاڻي ذريعي ٿڌڪار]]، استعمال ڪيا ويندا آهن. اهي طريقا [[وهڪرو (Convection)|وهڪري]]، [[حرارتي موصليت]] ۽ [[حرارتي شعاع]] جي ذريعي [[حرارتي توانائي]] کي خارج ڪندا آهن.

=== شور ===
{{Main|برقي شور}}

برقي شور (Electronic Noise) اها اڻ وڻندڙ مداخلت آهي، جيڪا ڪنهن ڪارآمد سگنل تي شامل ٿي ان جي معلومات کي ڌنڌلو يا متاثر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;''IEEE Dictionary of Electrical and Electronics Terms'' {{ISBN|978-0471428060}}&lt;/ref&gt; شور، سرڪٽ جي خرابي سبب پيدا ٿيندڙ سگنل جي بگاڙ کان مختلف هوندو آهي. شور هر قسم جي برقي سرڪٽ سان لاڳاپيل هوندو آهي. اهو برقي مقناطيسي يا حرارتي سببن سان پيدا ٿي سگهي ٿو، جنهن کي سرڪٽ جي [[عملي گرمي پد]] کي گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. جڏهن⁠تہ شور جا ڪجهه ٻيا قسم، جهڙوڪ [[شاٽ شور]]، ختم نٿا ڪري سگهجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي مادي جي بنيادي طبعي خاصيتن جي حدن سبب پيدا ٿين ٿا.

== پيڪيجنگ جا طريقا ==
{{expand section|reason=[[سيمي ڪنڊڪٽر پيڪيج]] جو خلاصو شامل ڪيو وڃي|date=July 2025}}

[[فائل:MOS6581_chtaube061229.jpg|right|thumb|1980ع واري ڏهاڪي جي وچ واري [[گهريلو ڪمپيوٽر]] جي سرڪٽ بورڊ تي لڳايل ٿرو-هول اوزار. مٿئين کاٻي پاسي محوري ليڊ وارا اوزار، جڏهن⁠تہ مٿئين ساڄي پاسي نيرا شعاعي ليڊ وارا ڪيپيسٽر ڏسي سگهجن ٿا.]]

{{Main|برقي پيڪيجنگ|سيمي ڪنڊڪٽر پيڪيج}}

برقي جزن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف طريقا استعمال ڪيا ويا آهن. مثال طور، شروعاتي برقيات ۾ سرڪٽ تيار ڪرڻ لاءِ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ وائرنگ]] استعمال ٿيندي هئي، جنهن ۾ جزا ڪاٺ جي بريڊ بورڊن تي لڳايا ويندا هئا. [[ڪاٺي سرشتي واري تعمير]] (Cordwood Construction) ۽ [[وائر ريپ]] پڻ استعمال ٿيندڙ طريقا هئا. اڄڪلهه گهڻا جديد برقي اوزار [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (PCB) استعمال ڪن ٿا، جيڪي [[FR-4]] ۽ [[FR-2]] جهڙن موادن مان تيار ڪيا ويندا آهن. برقي جزا عام طور تي PCB تي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] يا [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] ذريعي لڳايا ويندا آهن.

گذريل ڪجهه سالن دوران برقي اوزارن جي اسيمبلي سان لاڳاپيل صحت ۽ ماحولياتي خدشن ڏانهن به وڌندڙ ڌيان ڏنو ويو آهي.

== صنعت ==
{{Main|برقيات جي صنعت}}

{{Further|صارف برقيات|سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ برقي اوزارن جي فهرست|سيمي ڪنڊڪٽر صنعت}}

[[برقيات جي صنعت]] ڪيترين ئي شاخن تي مشتمل آهي. هن سموري صنعت جي بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر صنعت]] آهي،&lt;ref&gt;{{cite news |title=Annual Semiconductor Sales Increase 21.6 Percent, Top $400 Billion for First Time |url=https://www.semiconductors.org/annual-semiconductor-sales-increase-21.6-percent-top-400-billion-for-first-time/ |access-date=11 October 2019 |work=[[Semiconductor Industry Association]] |date=5 February 2018 |archive-date=30 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130013305/https://www.semiconductors.org/annual-semiconductor-sales-increase-21.6-percent-top-400-billion-for-first-time/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جنهن جي سالياني وڪرو 2018ع تائين {{US$|481&amp;nbsp;billion|long=no}} کان وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;deloitte&quot;&gt;{{cite web |title=Semiconductors – the Next Wave |url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/cn/Documents/technology-media-telecommunications/deloitte-cn-tmt-semiconductors-the-next-wave-en-190422.pdf |publisher=[[Deloitte]] |date=April 2019 |access-date=11 October 2019 |archive-date=11 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011213511/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/cn/Documents/technology-media-telecommunications/deloitte-cn-tmt-semiconductors-the-next-wave-en-190422.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; صنعت جو سڀ کان وڏو شعبو [[برقي واپار]] آهي،&lt;ref&gt;{{cite web | title=Global e-commerce sales surged to $29 trillion | website=UN Trade and Development (UNCTAD) | date=29 March 2019 | url=https://unctad.org/news/global-e-commerce-sales-surged-29-trillion | access-date=20 January 2026}}&lt;/ref&gt; جنهن 2017ع دوران {{US$|29&amp;nbsp;trillion|long=no}} کان وڌيڪ آن لائن وڪرو پيدا ڪيو.&lt;ref name=&quot;unctad&quot;&gt;{{cite news |title=Global e-Commerce sales surged to $29&amp;nbsp;trillion |url=https://unctad.org/en/pages/PressRelease.aspx?OriginalVersionID=505 |access-date=13 October 2019 |publisher=[[United Nations Conference on Trade and Development]] |date=29 March 2019 |archive-date=21 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191021154834/https://unctad.org/en/pages/PressRelease.aspx?OriginalVersionID=505 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سڀ کان وڌيڪ تيار ٿيندڙ برقي اوزار [[ميٽل-آڪسائيڊ-سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] (MOSFET) آهي، جنهن جا اندازي مطابق 1960ع کان 2018ع تائين 13{{nbsp}}[[سيڪسٽيلين]] MOSFET تيار ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;computerhistory2018&quot;&gt;{{cite web |title=13 Sextillion &amp; Counting: The Long &amp; Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History |url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |date=April 2, 2018 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=28 July 2019 |archive-date=28 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190728143013/https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1960ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪي ٺاهيندڙ [[سوني]] ۽ [[هٽاچي]] جهڙين جاپاني ڪمپنين سان مقابلو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي گهٽ قيمت تي اعليٰ معيار جون شيون تيار ڪري رهيون هيون. بهرحال، 1980ع واري ڏهاڪي تائين آمريڪي ٺاهيندڙ سيمي ڪنڊڪٽرن جي ترقي ۽ اسيمبلي ۾ عالمي اڳواڻ بڻجي ويا.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=|title=Consumer electronics industry in the year 1960s.|url=https://natechnology.in/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127120812/https://natechnology.in/ |archive-date=27 January 2021 |access-date=2021-02-02|website=NaTechnology|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، 1990ع واري ڏهاڪي ۽ ان کان پوءِ هي صنعت وڏي پيماني تي اوڀر ايشيا ڏانهن منتقل ٿي وئي. اهو عمل 1970ع واري ڏهاڪي ۾ مائڪروچپن جي وڏي پيماني تي پيداوار جي منتقلي سان شروع ٿيو، جتي سستي ۽ گهڻي مزدوري سان گڏ وڌندڙ ٽيڪنالاجي مهارت موجود هئي.&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot;&gt;[[Willy Shih|Shih, Willy]] ([[Harvard Business School]]): [https://www.forbes.com/sites/willyshih/2022/08/03/congress-is-giving-billions-to-the-us-semiconductor-industry-will-it-ease-chip-shortages/?sh=3ebd9629de4d &quot;Congress Is Giving Billions To The U.S. Semiconductor Industry. Will It Ease Chip Shortages?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230703102256/https://gum.criteo.com/syncframe?origin=publishertag&amp;topUrl=www.forbes.com |date=3 July 2023 }} transcript, August 3, 2022, ''[[Forbes]],'' retrieved September 12, 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;strengthening_2022_06_02_csis_org&quot;&gt;[[James Andrew Lewis|Lewis, James Andrew]]: [https://www.csis.org/analysis/strengthening-transnational-semiconductor-industry &quot;Strengthening a Transnational Semiconductor Industry&quot;], {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220913013518/https://www.csis.org/analysis/strengthening-transnational-semiconductor-industry |date=13 September 2022 }} June 2, 2022, [[Center for Strategic and International Studies]] (CSIS), retrieved September 12, 2022&lt;/ref&gt;

ٽن ڏهاڪن دوران، سيمي ڪنڊڪٽرن جي پيداوار واري عالمي گنجائش ۾ آمريڪا جو حصو 1990ع ۾ 37 سيڪڙو مان گهٽجي 2022ع ۾ 12 سيڪڙو رهجي ويو.&lt;ref name=&quot;strengthening_2022_06_02_csis_org&quot; /&gt; آمريڪا جي سڀ کان وڏي سيمي ڪنڊڪٽر ٺاهيندڙ ڪمپني [[انٽيل ڪارپوريشن]]، پيداوار واري ٽيڪنالاجي ۾ پنهنجي ٺيڪيدار [[تائيوان سيمي ڪنڊڪٽر مينوفيڪچرنگ ڪمپني]] (TSMC) کان گهڻو پوئتي رهجي وئي.&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot; /&gt;

ان وقت تائين [[تائيوان]] جديد سيمي ڪنڊڪٽرن جو دنيا جو سڀ کان وڏو ذريعو بڻجي چڪو هو،&lt;ref name=&quot;strengthening_2022_06_02_csis_org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot; /&gt; جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ڪوريا]]، [[آمريڪا]]، [[جاپان]]، [[سنگاپور]] ۽ [[چين]] جا نمبر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;strengthening_2022_06_02_csis_org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot; /&gt;

سيمي ڪنڊڪٽر صنعت جون اهم سهولتون (جيڪي اڪثر ٻين ملڪن ۾ قائم وڏين ڪمپنين جون ماتحت شاخون هونديون آهن) [[يورپ]]، خاص طور تي [[نيدرلينڊز]]، ڏکڻ اوڀر ايشيا، ڏکڻ آمريڪا ۽ [[اسرائيل]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot; /&gt;

== حوالا ==

{{حوالا}}
{{حوالو}}

{{ڪچو}}</text>
      <sha1>pmqp5tin2245cmrugpzoczijlga02rp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390061</id>
      <parentid>390060</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T02:45:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38594" sha1="39mxddloin7qx63zb56ezkzxpfe62yp" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|طبعيات ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي هڪ شاخ}}


[[فائل:Arduino ftdi chip-1.jpg|thumb|right|upright=1.2|[[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] تي جديد [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] سان لڳايل برقي جزا، جن جي مٿئين حصي ۾ هڪ وڏو [[مربوط سرڪٽ]] پڻ موجود آهي.]]

'''برقيات''' يا '''اليڪٽرانڪس''' ('''Electronics''') [[طبعيات]] ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جو هڪ سائنسي ۽ انجنيئرنگي شعبو آهي، جيڪو [[اليڪٽران]]ن ۽ ٻين [[برقي چارج]] وارن ذرڙن کي استعمال ڪندڙ اوزارن جي جوڙجڪ، تياري ۽ آپريشن جي اصولن جو مطالعو ڪري ٿو. هي [[طبعيات]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=française |first=Académie |title=électronique {{!}} Dictionnaire de l'Académie française {{!}} 9e édition |url=http://www.dictionnaire-academie.fr/article/A9E0727 |access-date=2024-05-26 |website=www.dictionnaire-academie.fr |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-21 |title=Definition of ELECTRONICS |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/electronics |access-date=2024-05-26 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا [[فعال برقي جزو|فعال برقي جزن]] جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]] ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي مدد سان [[برقي رو]] جي وهڪري کي ڪنٽرول ۽ وڌائي ٿي، ۽ ان کي هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ڪري ٿي، جيئن [[متبادل رو]] (AC) کي [[سڌي رو]] (DC) ۾ يا [[تشبيهي سگنل]]ن کي [[عددي سگنل]]ن ۾ تبديل ڪرڻ.

برقي اوزارن جديد سماج جي ڪيترن ئي شعبن، جهڙوڪ [[ٽيلي ڪميونيڪشن]]، وندر، تعليم، صحت، صنعت ۽ سلامتي جي ترقي تي گهرو اثر وڌو آهي. برقيات جي ترقيءَ جو بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت آهي، جيڪا عالمي طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ وڌيڪ جديد برقي اوزار ۽ سرڪٽ تيار ڪندي رهي ٿي. [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت عالمي معيشت جي سڀ کان وڏي ۽ منافعي بخش صنعتن مان هڪ آهي، جنهن جي سالياني آمدني 2018ع ۾ 481 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ هئي. [[برقيات جي صنعت]] ۾ ٻيا به ڪيترائي شعبا شامل آهن، جيڪي برقي اوزارن ۽ نظامن تي دارومدار رکن ٿا، جهڙوڪ [[اي-واپار]]،{{cn|date=May 2025|reason=اي-واپار برقي اوزارن جي پيداوار وارو شعبو نه، پر پرچون واپار آهي. هن دعويٰ جو ماخذ ڪهڙو آهي؟}} جنهن 2017ع دوران آن لائين وڪرو ذريعي 29 ٽرلين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ واپار ڪيو.
```

هٿرادو برقي شين ۾ [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]] ريفريجريٽر، استري، پنکا، ايئرڪنڊيشنر، واشنگ مشينون، برقي چُلها، ڪٽليون، جوسر، بلينڊر ۽ ٽوسٽر وغيره اچي وڃن ٿا.
برقي شين کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. هڪڙيون ڳريون برقي شيون ۽ ٻيون هلڪيون برقي هٿرادو شيون. ڳرين برقي شين ۾ اليڪٽريڪل ڪمپليڪس، ٽرانسفارمر ۽ بجليءَ جا ٻيا وڏا سامان اچن ٿا. هلڪين برقي شين ۾ بجليءَ جون موٽرون، پنکا، واشنگ مشينون، فرج ۽ ننڍا ٽرانسفارمر وغيره شامل آهن. بجليءَ جون ڪيتريون هٿرادو شيون [[پاڪستان]] ۾ تيار ٿينديون آهن، جن ۾ موٽرون، پنکا، بلب، ٽيوب لائيٽون، ڪيبل تارون، واٽر ڪولر، وولٽيج ريگيوليٽر، اسيبلائيزر، استريون، هيٽر، ٽيبل لئمپ، بَزر، گهنٽيون، ٽوسٽر ساڪيٽ، پلگ، هولڊر ۽ سئچ وغيره کان سواءِ وڏين برقي شين جا ننڍڙا ننڍڙا پرزا ۽ [[اوزار]] شامل آهن.
پاڪستان ۾ بجليءَ جون تارون ۽ ڪيبل بنائڻ جا ڪيترائي ڪارخانا آهن. گجرات ۾ پنکن جي صنعت آهي، جتي هر قسم جا پنکا تيار ڪيا ويندا آهن. ان کانسواءِ ڊيزرٽ ڪولر خالص پاڪستاني صنعت آهي. برقي هٿراڌو شين جي وڏي مارڪيٽ ڪراچيءَ ۾ آهي. ان کان سواءِ [[سنڌ]] جي سڀني شهرن، پنجاب ۽ [[بلوچستان]] ۾ پڻ مارڪيٽون آهن. ڊيزرٽ ڪولر جا ڪارخانا [[ڪراچي]]، [[لاهور،]] [[گجرات]] ۽ [[گجرانوالا]] ۾ آهن.
بجليءَ جي بلبن ۽ ٽيوب لائيٽن ۾ پنج واٽ کان ويندي 1500 واٽ جا بلب، ٻن فوٽن ۽ چئن فوٽن جون ٽيوب لائيٽون، وڌيڪ روشنيءَ ۽ طاقت جا مرڪيوري بلب ۽ گاڏين ۾ استعمال ٿيندڙ گهٽ وولٽيج جا بلب شامل آهن.
پاڪستان ۾ ننڍا ۽ وڏا ٽرانسفارمر ٺاهڻ جا اَٺ ڪارخانا آهن. ان کان سواءِ پاڪستان ۾ پلاسٽڪ مان ٺهندڙ برقي شيون، جن کي بيڪرلائيٽ چيو ويندو آهي، به تيار ٿينديون آهن. بجليءَ جو موٽرون ۽ واشنگ مشينون ٺاهڻ جا به ڪيترائي ڪارخانا پاڪستان ۾ ڪم ڪري رهيا آهن.
اڄ جي جديد دؤر ۾ [[بجلي]] رڳو گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ نه، پر سڄي گهر کي هلائڻ جي ذميداري کڻي چڪي آهي. بجليءَ جي شين، اڄ ”گهر“ جو تصور ئي بدلائي ڇڏيو آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=اليڪٽرانڪس : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |access-date=2015-09-21 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015408/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ۽ ترقي ==
{{See also|برقياتي انجنيئرنگ جي تاريخ|برقياتي ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي وقتوار فهرست}}
[[File:Audion receiver.jpg|thumb|1914ع ۾ [[لي ڊي فاريسٽ]] پاران تيار ڪيل ابتدائي [[آڊيوئن]] ريڊيو رسيورن مان هڪ]]

[[ڪارل فرڊيننڊ براون]] 1874ع ۾ [[ڪرسٽل ڊٽيڪٽر]]، جيڪو پهريون [[سيمي ڪنڊڪٽر]] اوزار هو، تيار ڪيو. ان کان پوءِ 1897ع ۾ [[جوزف جان ٿامسن]] [[اليڪٽران]] جي سڃاڻپ ڪئي. بعد ۾ [[ويڪيوم ٽيوب]] جي ايجاد، جيڪا ننڍن [[برقي سگنل]]ن کي [[ايمپلي فائر|وڌائي]] ۽ [[ريڪٽيفائر|سڌو]] ڪري سگهندي هئي، برقيات ۽ اليڪٽران جي دور جي شروعات ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.uni-marburg.de/de/uniarchiv/unijournal/urvater-der-kommunikationsgesellschaft.pdf |title=Urvater der Kommunikationsgesellschaft: Ferdinand Braun – Student und Professor in Marburg – kam vor 150 Jahren zur Welt |language=de |trans-title=Forefather of the communications society: Ferdinand Braun – student and professor in Marburg – was born 150 years ago |publisher=[[Philipps-Universität Marburg]] |date=2007-12-17 |access-date=2025-09-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|title=This Month in Physics History - October 1897: The Discovery of the Electron |website= American Physical Society |access-date=2018-09-19|archive-date=19 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919171705/https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[امبروز فليمنگ]] [[ڊائيوڊ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] [[ٽرائيوڊ]] ايجاد ڪيا، جنهن سان [[ريڊيو سگنل]] جهڙن ڪمزور برقي وولٽيجن جي سڃاڻپ ممڪن ٿي.

[[ويڪيوم ٽيوب]] (ٿرمائيو نڪ والوز) پهريان سرگرم [[برقي جزو|برقي جزا]] هئا، جيڪي انفرادي [[اليڪٽران]]ن جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪري [[برقي رو]] تي ضابطو آڻيندا هئا. انهن ذريعي رو جي واڌ ۽ سڌاري ممڪن ٿي، جنهن سان [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊار]]، ڊگهي فاصلي واري ٽيليفوني ۽ ٻين ڪيترين ئي ٽيڪنالاجين جي ترقي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Guarnieri|first=M.|date=2012|title=The age of vacuum tubes: Early devices and the rise of radio communications|journal=IEEE Ind. Electron. Mag.|volume=6|issue=1|pages=41–43|doi=10.1109/MIE.2012.2182822|bibcode=2012IIEM....6a..41G |s2cid=23351454}}&lt;/ref&gt; 1920ع واري ڏهاڪي تائين تجارتي ريڊيو نشريات ۽ [[ڏورسنچار]] عام ٿي ويا، جڏهن ته برقي ايمپلي فائر ڊگهي فاصلي واري [[ٽيليفوني]] ۽ موسيقي جي رڪارڊنگ ۾ استعمال ٿيڻ لڳا.

اڳيون وڏو ٽيڪنالاجي قدم ڪيترن ڏهاڪن بعد آيو، جڏهن 1947ع ۾ [[جان بارڊين]] ۽ [[والٽر هاوسر بريٽن]] بيل ليبارٽريز ۾ پهريون ڪم ڪندڙ [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=1947: Invention of the Point-Contact Transistor |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=10 August 2019 |archive-date=30 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930151529/https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به 1980ع جي وچ ڌاري تائين [[مائڪرو ويو]]، وڏي طاقت واري ٽرانسميشن ۽ [[ٽيليويزن]] رسيورن ۾ ويڪيوم ٽيوب اهم حيثيت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Okamura1994&quot;&gt;{{cite book|author=Sōgo Okamura|title=History of Electron Tubes|url=https://books.google.com/books?id=VHFyngmO95YC&amp;pg=PR4|access-date=5 December 2012|year=1994|publisher=IOS Press|isbn=978-9051991451|page=5}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ [[سالڊ اسٽيٽ برقيات]] تقريباً مڪمل طور تي ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ والاري ورتي، جيتوڻيڪ اهي اڄ به ڪجهه خاص استعمالن، جهڙوڪ اعليٰ طاقت وارن آر ايف ايمپلي فائرن، [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]ن، خاص آڊيو اوزارن، [[گٽار ايمپلي فائر]]ن ۽ ڪجهه [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] اوزارن ۾ استعمال ٿين ٿيون.

اپريل 1955ع ۾ [[آءِ بي ايم 608]] پهريون [[آءِ بي ايم]] پيداوار هو، جنهن ۾ ويڪيوم ٽيوب کان سواءِ مڪمل طور [[ٽرانزسٽر]] سرڪٽ استعمال ڪيا ويا، ۽ اهو پهريون مڪمل ٽرانزسٽر تي ٻڌل تجارتي [[ڳڻپيوڪر]] سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Bashe |first= Charles J. |title=IBM's Early Computers |publisher=MIT |year=1986 |page=386 |isbn=978-0262022255}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pugh |first1=Emerson W. |last2=Johnson |first2=Lyle R. |last3=Palmer |first3=John H. |year=1991 |title=IBM's 360 and early 370 systems |publisher=MIT Press |isbn=978-0262161237 |page=34}}&lt;/ref&gt; هن مشين ۾ 3,000 کان وڌيڪ [[جرمينيم]] ٽرانزسٽر لڳل هئا. [[ٿامس جي. واٽسن جونيئر]] حڪم ڏنو ته مستقبل جون سڀئي آءِ بي ايم شيون ٽرانزسٽرن تي ٻڌل هونديون. نتيجي ۾ ڪمپيوٽرن جي [[لاجڪ گيٽ]]ن ۽ ٻاهرين اوزارن ۾ تقريباً مڪمل طور ٽرانزسٽر استعمال ٿيڻ لڳا. بهرحال، شروعاتي [[جنڪشن ٽرانزسٽر]] نسبتاً وڏا ۽ وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ ۾ ڏکيا هئا، جنهن ڪري انهن جو استعمال محدود رهيو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;&gt;{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |isbn=978-0470508923 |page=168}}&lt;/ref&gt;

[[موسفيٽ]] (MOSFET) کي 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ بيل ليبارٽريز ۾ ايجاد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |volume=104 |issue=9 |page=547 |doi=10.1149/1.2428650}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kahng |first=Dawon |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |publisher=World Scientific |date=1991 |pages=583–596}}&lt;/ref&gt; اهو پهريون واقعي ننڍو ٽرانزسٽر هو، جنهن کي آساني سان ننڍو ڪري وڏي پيماني تي تيار ڪري سگهجي ٿو. ان جي فائدن ۾ اعليٰ پيماني تي ننڍو ڪرڻ جي صلاحيت، گهٽ قيمت، گهٽ بجلي خرچ ۽ وڌيڪ ڪثافت شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |work=EETimes |date=12 December 2018}}&lt;/ref&gt; هن ايجاد [[برقيات جي صنعت]] ۾ انقلاب آندو ۽ اڄ اهو دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ برقي اوزار آهي.

سرڪٽن جي پيچيدگي وڌڻ سان انهن جي جسامت هڪ وڏو مسئلو بڻجي وئي. وڏن جزن سبب انهن کي ڳنڍيندڙ تارون به ڊگهيون ٿينديون هيون، جنهن سان برقي سگنلن کي سرڪٽ مان گذرڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو هو ۽ ڪمپيوٽر جي رفتار گهٽجي ويندي هئي. [[جئڪ ڪلبي]] ۽ [[رابرٽ نوئس]] جي [[مربوط سرڪٽ]] (Integrated Circuit) جي ايجاد هن مسئلي جو حل پيش ڪيو، جنهن ۾ سڀئي جزا هڪ ئي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] بلاڪ تي تيار ڪيا ويا. ان سان سرڪٽ وڌيڪ ننڍا ۽ پيداوار خودڪار ٿي وئي. انهيءَ ترقي سان [[سلڪون]] جي هڪڙي ڪرسٽل ويفر تي سڀئي جزا گڏ ڪرڻ جو تصور پيدا ٿيو، جنهن مان 1960ع جي شروعات ۾ [[ننڍي پيماني واري انضمام]] (SSI)، پوءِ 1960ع جي آخر ۾ [[وچولي پيماني واري انضمام]] (MSI)، ۽ بعد ۾ [[تمام وڏي پيماني واري انضمام]] (VLSI) وجود ۾ آيا. 2008ع تائين اربين ٽرانزسٽرن وارا پروسيسر تجارتي طور تي دستياب ٿي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Intel to deliver first computer chip with two billion transistors
|url=https://www.smh.com.au/technology/intel-to-deliver-first-computer-chip-with-two-billion-transistors-20080205-1q88.html
|website=The Sydney Morning Herald
|date=5 February 2008
|access-date=30 June 2026
}}&lt;/ref&gt;

==ذيلي شعبا==
{{div col|colwidth=20em}}
* [[اينالاگ اليڪٽرانڪس]]
* [[آڊيو اليڪٽرانڪس]]
* [[ايويئانڪس]]
* [[بايو اليڪٽرانڪس]]
* [[سرڪٽ ڊزائين]]
* [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس]]
* [[برقي جزا|اليڪٽرانڪ ڪمپونينٽس]]
* [[ايمبيڊڊ نظام]]
* [[مربوط سرڪٽ]]
* [[مائڪرو اليڪٽرانڪس]]
* [[ننينو اليڪٽرانڪس]]
* [[آپٽو اليڪثرانڪس]]
* [[پاور اليڪثرانڪس]]
* [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]]
* [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار|سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]
* [[سينسر]]
* [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]]
{{div col end}}

== اوزار ۽ جزا {{anchor|Devices|Components}} ==
{{main|برقي جزو}}

[[فائل:Componentes.JPG|thumb|مختلف برقي جزا]]

[[برقي جزو]] اهڙو هر جزو آهي، جيڪو '''برقي نظام''' يا '''برقي اوزار''' ۾ سرگرم (ايڪٽو) يا غير سرگرم (پيسو) هجي. جزن کي عام طور تي [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (PCB) تي سولڊر ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن سان هڪ خاص ڪم سرانجام ڏيندڙ برقي سرڪٽ تيار ٿيندو آهي. جزا الڳ الڳ به استعمال ٿي سگهن ٿا يا وڌيڪ پيچيده صورت ۾ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي شڪل ۾ به پيڪيج ڪيا ويندا آهن. غير سرگرم برقي جزن ۾ [[ڪيپيسٽر]]، [[انڊڪٽر]] ۽ [[مزاحم]] شامل آهن، جڏهن ته سرگرم جزن ۾ [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]، [[ٽرانزسٽر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] شامل آهن، جيڪي اليڪٽران جي سطح تي برقي رو جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Power Electronics and Variable Frequency Drives: Technology and Applications |publisher=Wiley Online Library|doi=10.1002/9780470547113|year=1996|isbn=978-0470547113|s2cid=107126716|editor1-last=Bose|editor1-first=Bimal K}}&lt;/ref&gt;

== سرڪٽن جا قسم ==

برقي سرڪٽن جي ڪمن کي ٻن بنيادي گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: تشبيهي (Analog) ۽ عددي (Digital). ڪو خاص اوزار انهن مان ڪنهن هڪ قسم جي سرڪٽ تي مشتمل ٿي سگهي ٿو يا ٻنهي قسمن جي گڏيل استعمال تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو. جديد دور ۾ تشبيهي سرڪٽن جو استعمال گهٽجي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا ڪيترائي ڪم هاڻي عددي سرڪٽ سرانجام ڏئي رهيا آهن.

=== تشبيهي سرڪٽ ===
{{Main|تشبيهي برقيات}}

[[تشبيهي سرڪٽ]] (اينالاگ سرڪٽ) سگنلن جي پروسيسنگ لاءِ لڳاتار وولٽيج يا برقي رو جي حد استعمال ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ عددي سرڪٽ الڳ الڳ (ڊسڪريٽ) سطحن تي ڪم ڪندا آهن. برقيات جي شروعاتي دور ۾ ريڊيو وصول ڪندڙن، ريڊيو موڪليندڙن ۽ ٻين ڪيترن ئي اوزارن ۾ تشبيهي سرڪٽ عام هئا. تشبيهي برقي ڪمپيوٽر لڳاتار متغيرن (ڪنٽينيوئس ويريئبلز) سان لاڳاپيل مسئلن جي حل لاءِ اهم هئا، جيستائين عددي پروسيسنگ وڌيڪ ترقي نه ڪئي.

سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي جي ترقي سان تشبيهي سرڪٽن جا ڪيترائي ڪم عددي سرڪٽن حوالي ٿي ويا، تنهنڪري مڪمل طور تشبيهي سرڪٽ هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا. اڄڪلهه گهڻا نظام گڏيل (ھائبرڊ) انداز اختيار ڪن ٿا، جنهن ۾ اينالاگ سگنل وصول ڪرڻ لاءِ شروعاتي حصي ۾ تشبيهي سرڪٽ استعمال ٿين ٿا، جڏهن⁠تہ بعد ۾ [[مائڪروپروسيسر]] ذريعي عددي پروسيسنگ ڪئي ويندي آهي.

ڪڏهن ڪڏهن اهڙن سرڪٽن جي درجابندي مشڪل هوندي آهي، جن ۾ لڪيرِي (لينيئر) ۽ غير لڪيرِي (نان-لينيئر) ٻنهي قسمن جا عنصر موجود هجن. مثال طور وولٽيج مقابلو ڪندڙ (وولٽيج ڪمپريٽر) لڳاتار وولٽيج قبول ڪري ٿو، پر نتيجي ۾ رڳو ٻن مان هڪ سطح ڏيکاري ٿو، بلڪل عددي سرڪٽ وانگر. ساڳيءَ طرح، حد کان وڌيڪ هلندڙ ٽرانزسٽر ايمپلي فائر هڪ ڪنٽرول ٿيل [[سوئچ]] وانگر رويي اختيار ڪري سگهي ٿو، جنهن جي پيداوار بنيادي طور ٻن سطحن تي مشتمل هوندي آهي.
تشبيهي سرڪٽ اڄ به وڏي پيماني تي سگنلن جي واڌ ويجهه، جيئن وندر جي صنعت ۾، ۽ تشبيهي حساسن مان ايندڙ سگنلن جي تياري ۽ ترتيب ڏيڻ لاءِ، جهڙوڪ صنعتي ماپ ۽ ڪنٽرول نظامن ۾، استعمال ٿين ٿا.

=== عددي سرڪٽ ===
{{Main|عددي برقيات}}

عددي سرڪٽ اهڙا برقي سرڪٽ آهن، جيڪي مقرر ۽ الڳ وولٽيج سطحن تي ٻڌل هوندا آهن. اهي [[بولين الجبرا]] استعمال ڪندا آهن ۽ سڀني عددي ڪمپيوٽرن ۽ مائڪروپروسيسر تي ٻڌل اوزارن جو بنياد آهن. اهي سادن منطقي دروازن کان وٺي وڏن مربوط سرڪٽن تائين پکڙيل آهن، جن ۾ لکين منطقي دروازا شامل ٿي سگهن ٿا.

عددي سرڪٽ [[ٻٽو عددي نظام]] استعمال ڪن ٿا، جنهن ۾ ٻه وولٽيج سطحون ''0'' ۽ ''1'' منطقي حالت ظاهر ڪن ٿيون. عام طور تي منطقي ''0'' گهٽ وولٽيج (Low) ۽ منطقي ''1'' وڌيڪ وولٽيج (High) کي ظاهر ڪري ٿو، پر ڪجهه نظام ان جي ابتڙ تعريف به استعمال ڪن ٿا يا برقي رو تي ٻڌل هوندا آهن. ڪيترن ئي حالتن ۾ سرڪٽ جو ڊزائنر ضرورت موجب انهن تعريفن کي تبديل ڪري سگهي ٿو ته جيئن سرڪٽ جي جوڙجڪ آسان ٿي سگهي. تنهنڪري ''0'' ۽ ''1'' جي تعريف اختياري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brown |first1=Stephen |last2=Vranesic |first2=Zvonko |title=Fundamentals of Digital Logic|format=e-book |date=2008 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0077144227}}&lt;/ref&gt;

[[ٽن بنيادن وارو ڪمپيوٽر|ٽن بنيادن واري]] (Ternary) منطق، جنهن ۾ ٽي حالتون هونديون آهن، تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي ۽ ڪجهه نمونياتي ڪمپيوٽر تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن کي عملي طور وسيع قبوليت حاصل نه ٿي سگهي آهي.&lt;ref name=&quot;AoCP2&quot;&gt;{{cite book |last=Knuth |first=Donald |title=The Art of Computer Programming |volume=2: Seminumerical Algorithms |pages=190–192 |publisher=Addison-Wesley |edition=2nd |date=1980 |isbn=0201038226}}&lt;/ref&gt; عملي طور سڀئي [[ڪمپيوٽر]] ۽ [[عددي سگنل پروسيسر]] [[ٽرانزسٽر]]، جهڙوڪ [[MOSFET]]، تي ٻڌل [[عددي منطق]]ي سرڪٽ استعمال ڪندا آهن، جيڪي برقي منطقي دروازن ذريعي ٻٽي عددي حالتون پيدا ڪن ٿا.

[[فائل:Logic-gates-circuits.png|thumb|عددي برقيات ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ ڪجهه منطقي دروازا]]

* [[منطقي دروازو]]
* [[جمع ڪندڙ (برقيات)]]
* [[فلپ فلاپ (برقيات)]]
* [[ڳڻپيندڙ (ڊجيٽل)]]
* [[پروسيسر رجسٽر]]
* [[ملٽي پليڪسر]]
* [[شمٽ ٽرگر]]

گهڻي حد تائين مربوط اوزار:

* [[ميموري چپ]]
* [[مائڪروپروسيسر]]
* [[مائڪرو ڪنٽرولر]]
* [[ايپليڪيشن-مخصوص مربوط سرڪٽ]] (ASIC)
* [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] (DSP)
* [[فيلڊ-پروگراميبل گيٽ ايري]] (FPGA)
* [[فيلڊ-پروگراميبل اينالاگ ايري]] (FPAA)
* [[سسٽم آن چپ]] (SoC)

== جوڙجڪ ==

برقي نظامن جي جوڙجڪ (اليڪٽرانڪ سسٽمس ڊزائين) اهڙن پيچيده برقي اوزارن ۽ نظامن، جهڙوڪ [[موبائل فون]] ۽ [[ڪمپيوٽر]]، جي گهڻ-شعبي (ملٽي-ڊسيپلنري) ڊزائن سان لاڳاپيل آهي. هن شعبي ۾ برقي نظام جي جوڙجڪ ۽ ترقي ([[نئين پيداوار جي ترقي]]) کان وٺي ان جي صحيح ڪارڪردگي، خدمت جي مدت ۽ [[ٻيهر استعمال]] تائين جا سڀ مرحلا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;lienig&quot;&gt;{{Cite book|author=J. Lienig|author2=H. Bruemmer|title=Fundamentals of Electronic Systems Design|pages=1|publisher=Springer International Publishing|date=2017|isbn=978-3319558394|doi=10.1007/978-3-319-55840-0}}&lt;/ref&gt; تنهنڪري برقي نظامن جي جوڙجڪ اهو عمل آهي، جنهن ۾ استعمال ڪندڙ جي مقرر ڪيل [[گهرجن جو تجزيو|گهرجن]] کي پورو ڪرڻ لاءِ پيچيده برقي اوزارن جي وضاحت ۽ ترقي ڪئي ويندي آهي.

برقيات جي نظريي جي پيچيدگي سبب، برقي اوزارن جي ترقيءَ ۾ تجرباتي ليبارٽري اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. اهي تجربا انجنيئر جي تيار ڪيل ڊزائن کي جانچڻ، ان جي تصديق ڪرڻ ۽ ممڪن غلطين جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. ماضيءَ ۾ برقيات جون ليبارٽريون جسماني جڳهن تي موجود اوزارن ۽ سامان تي مشتمل هونديون هيون، پر هاڻوڪي دور ۾ [[برقي سرڪٽ جي نقلي مشق]] (سميوليشن) لاءِ سافٽويئر، جهڙوڪ [[سرڪٽ لاگڪس]]، [[ملٽي ازم]] ۽ [[پي اسپائيس]]، وڌيڪ عام ٿي ويا آهن.

=== ڪمپيوٽر جي مدد سان جوڙجڪ ===
{{Main|برقي جوڙجڪ جي خودڪاري}}

اڄ جا برقي انجنيئر اڳواٽ تيار ڪيل جزن، جهڙوڪ [[بجلي جي فراهمي]]، [[سيمي ڪنڊڪٽر]] (مثلاً [[ٽرانزسٽر]]) ۽ [[مربوط سرڪٽ]] استعمال ڪري [[سرڪٽ جي جوڙجڪ|برقي سرڪٽ]] تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. [[برقي جوڙجڪ جي خودڪاري]] (EDA) جا سافٽويئر پروگرام [[اسڪيميٽڪ ڪيپچر]] ۽ [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] جي ڊزائن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هن شعبي جا مشهور سافٽويئر [[اين آء ملٽي ازم]]، [[ڪيڊنس ڊزائين سسٽمس|ڪيڊنس]] ([[اورڪيڊ]] (ORCAD)، [[ايگل (پروگرام)|ايگل]] PCB ۽ Schematic، [[مينٽور گرافڪس|مينٽور]] (PADS PCB ۽ LOGIC Schematic)، [[الٽيم]] (Protel)، ليبسينٽر اليڪٽرانڪس (Proteus)، [[جي ايڊز]] (gEDA) ،[[ڪاء ڪيڊ]] (KiCad) ۽ ٻيا ڪيترائي آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 April 2023 |title=PCB design made easy for every engineer |url=https://www.autodesk.com/products/eagle/overview?term=1-YEAR&amp;tab=subscription |website=Autodesk |access-date=19 April 2023 |archive-date=19 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419124207/https://www.autodesk.com/products/eagle/overview?term=1-YEAR&amp;tab=subscription |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== منفي خاصيتون ==

=== حرارتي انتظام ===
{{Main|برقي اوزارن ۽ نظامن جو حرارتي انتظام}}

[[گرمي]]، جيڪا برقي سرڪٽن مان پيدا ٿئي ٿي، ان کي ختم ڪرڻ ضروري هوندو آهي ته جيئن اوزار فوري طور خراب نه ٿئي ۽ ان جي ڊگهي مدي واري اعتبار کي بهتر بڻائي سگهجي. [[گرمي جي خارج ٿيڻ]] جو عمل گهڻو ڪري قدرتي موصليت (Conduction) ۽ وهڪري (Convection) ذريعي ٿيندو آهي. وڌيڪ اثرائتي گرمي خارج ڪرڻ لاءِ [[هيٽ سنڪ]]، [[مشيني پنکو|پنکا]] ذريعي هوائي ٿڌڪار، ۽ [[ڪمپيوٽر جي ٿڌڪار]] جا ٻيا طريقا، جهڙوڪ [[پاڻي ذريعي ٿڌڪار]]، استعمال ڪيا ويندا آهن. اهي طريقا [[وهڪرو (Convection)|وهڪري]]، [[حرارتي موصليت]] ۽ [[حرارتي شعاع]] جي ذريعي [[حرارتي توانائي]] کي خارج ڪندا آهن.

=== شور ===
{{Main|برقي شور}}

برقي شور (Electronic Noise) اها اڻ وڻندڙ مداخلت آهي، جيڪا ڪنهن ڪارآمد سگنل تي شامل ٿي ان جي معلومات کي ڌنڌلو يا متاثر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;''IEEE Dictionary of Electrical and Electronics Terms'' {{ISBN|978-0471428060}}&lt;/ref&gt; شور، سرڪٽ جي خرابي سبب پيدا ٿيندڙ سگنل جي بگاڙ کان مختلف هوندو آهي. شور هر قسم جي برقي سرڪٽ سان لاڳاپيل هوندو آهي. اهو برقي مقناطيسي يا حرارتي سببن سان پيدا ٿي سگهي ٿو، جنهن کي سرڪٽ جي [[عملي گرمي پد]] کي گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. جڏهن⁠تہ شور جا ڪجهه ٻيا قسم، جهڙوڪ [[شاٽ شور]]، ختم نٿا ڪري سگهجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي مادي جي بنيادي طبعي خاصيتن جي حدن سبب پيدا ٿين ٿا.

== پيڪيجنگ جا طريقا ==
{{expand section|reason=[[سيمي ڪنڊڪٽر پيڪيج]] جو خلاصو شامل ڪيو وڃي|date=July 2025}}

[[فائل:MOS6581_chtaube061229.jpg|right|thumb|1980ع واري ڏهاڪي جي وچ واري [[گهريلو ڪمپيوٽر]] جي سرڪٽ بورڊ تي لڳايل ٿرو-هول اوزار. مٿئين کاٻي پاسي محوري ليڊ وارا اوزار، جڏهن⁠تہ مٿئين ساڄي پاسي نيرا شعاعي ليڊ وارا ڪيپيسٽر ڏسي سگهجن ٿا.]]

{{Main|برقي پيڪيجنگ|سيمي ڪنڊڪٽر پيڪيج}}

برقي جزن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف طريقا استعمال ڪيا ويا آهن. مثال طور، شروعاتي برقيات ۾ سرڪٽ تيار ڪرڻ لاءِ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ وائرنگ]] استعمال ٿيندي هئي، جنهن ۾ جزا ڪاٺ جي بريڊ بورڊن تي لڳايا ويندا هئا. [[ڪاٺي سرشتي واري تعمير]] (Cordwood Construction) ۽ [[وائر ريپ]] پڻ استعمال ٿيندڙ طريقا هئا. اڄڪلهه گهڻا جديد برقي اوزار [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (PCB) استعمال ڪن ٿا، جيڪي [[FR-4]] ۽ [[FR-2]] جهڙن موادن مان تيار ڪيا ويندا آهن. برقي جزا عام طور تي PCB تي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] يا [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] ذريعي لڳايا ويندا آهن.

گذريل ڪجهه سالن دوران برقي اوزارن جي اسيمبلي سان لاڳاپيل صحت ۽ ماحولياتي خدشن ڏانهن به وڌندڙ ڌيان ڏنو ويو آهي.

== صنعت ==
{{Main|برقيات جي صنعت}}

{{Further|صارف برقيات|سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ برقي اوزارن جي فهرست|سيمي ڪنڊڪٽر صنعت}}

[[برقيات جي صنعت]] ڪيترين ئي شاخن تي مشتمل آهي. هن سموري صنعت جي بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر صنعت]] آهي،&lt;ref&gt;{{cite news |title=Annual Semiconductor Sales Increase 21.6 Percent, Top $400 Billion for First Time |url=https://www.semiconductors.org/annual-semiconductor-sales-increase-21.6-percent-top-400-billion-for-first-time/ |access-date=11 October 2019 |work=[[Semiconductor Industry Association]] |date=5 February 2018 |archive-date=30 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130013305/https://www.semiconductors.org/annual-semiconductor-sales-increase-21.6-percent-top-400-billion-for-first-time/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جنهن جي سالياني وڪرو 2018ع تائين {{US$|481&amp;nbsp;billion|long=no}} کان وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;deloitte&quot;&gt;{{cite web |title=Semiconductors – the Next Wave |url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/cn/Documents/technology-media-telecommunications/deloitte-cn-tmt-semiconductors-the-next-wave-en-190422.pdf |publisher=[[Deloitte]] |date=April 2019 |access-date=11 October 2019 |archive-date=11 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011213511/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/cn/Documents/technology-media-telecommunications/deloitte-cn-tmt-semiconductors-the-next-wave-en-190422.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; صنعت جو سڀ کان وڏو شعبو [[برقي واپار]] آهي،&lt;ref&gt;{{cite web | title=Global e-commerce sales surged to $29 trillion | website=UN Trade and Development (UNCTAD) | date=29 March 2019 | url=https://unctad.org/news/global-e-commerce-sales-surged-29-trillion | access-date=20 January 2026}}&lt;/ref&gt; جنهن 2017ع دوران {{US$|29&amp;nbsp;trillion|long=no}} کان وڌيڪ آن لائن وڪرو پيدا ڪيو.&lt;ref name=&quot;unctad&quot;&gt;{{cite news |title=Global e-Commerce sales surged to $29&amp;nbsp;trillion |url=https://unctad.org/en/pages/PressRelease.aspx?OriginalVersionID=505 |access-date=13 October 2019 |publisher=[[United Nations Conference on Trade and Development]] |date=29 March 2019 |archive-date=21 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191021154834/https://unctad.org/en/pages/PressRelease.aspx?OriginalVersionID=505 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سڀ کان وڌيڪ تيار ٿيندڙ برقي اوزار [[ميٽل-آڪسائيڊ-سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] (MOSFET) آهي، جنهن جا اندازي مطابق 1960ع کان 2018ع تائين 13{{nbsp}}[[سيڪسٽيلين]] MOSFET تيار ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;computerhistory2018&quot;&gt;{{cite web |title=13 Sextillion &amp; Counting: The Long &amp; Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History |url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |date=April 2, 2018 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=28 July 2019 |archive-date=28 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190728143013/https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1960ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪي ٺاهيندڙ [[سوني]] ۽ [[هٽاچي]] جهڙين جاپاني ڪمپنين سان مقابلو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي گهٽ قيمت تي اعليٰ معيار جون شيون تيار ڪري رهيون هيون. بهرحال، 1980ع واري ڏهاڪي تائين آمريڪي ٺاهيندڙ سيمي ڪنڊڪٽرن جي ترقي ۽ اسيمبلي ۾ عالمي اڳواڻ بڻجي ويا.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=|title=Consumer electronics industry in the year 1960s.|url=https://natechnology.in/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127120812/https://natechnology.in/ |archive-date=27 January 2021 |access-date=2021-02-02|website=NaTechnology|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، 1990ع واري ڏهاڪي ۽ ان کان پوءِ هي صنعت وڏي پيماني تي اوڀر ايشيا ڏانهن منتقل ٿي وئي. اهو عمل 1970ع واري ڏهاڪي ۾ مائڪروچپن جي وڏي پيماني تي پيداوار جي منتقلي سان شروع ٿيو، جتي سستي ۽ گهڻي مزدوري سان گڏ وڌندڙ ٽيڪنالاجي مهارت موجود هئي.&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot;&gt;[[Willy Shih|Shih, Willy]] ([[Harvard Business School]]): [https://www.forbes.com/sites/willyshih/2022/08/03/congress-is-giving-billions-to-the-us-semiconductor-industry-will-it-ease-chip-shortages/?sh=3ebd9629de4d &quot;Congress Is Giving Billions To The U.S. Semiconductor Industry. Will It Ease Chip Shortages?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230703102256/https://gum.criteo.com/syncframe?origin=publishertag&amp;topUrl=www.forbes.com |date=3 July 2023 }} transcript, August 3, 2022, ''[[Forbes]],'' retrieved September 12, 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;strengthening_2022_06_02_csis_org&quot;&gt;[[James Andrew Lewis|Lewis, James Andrew]]: [https://www.csis.org/analysis/strengthening-transnational-semiconductor-industry &quot;Strengthening a Transnational Semiconductor Industry&quot;], {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220913013518/https://www.csis.org/analysis/strengthening-transnational-semiconductor-industry |date=13 September 2022 }} June 2, 2022, [[Center for Strategic and International Studies]] (CSIS), retrieved September 12, 2022&lt;/ref&gt;

ٽن ڏهاڪن دوران، سيمي ڪنڊڪٽرن جي پيداوار واري عالمي گنجائش ۾ آمريڪا جو حصو 1990ع ۾ 37 سيڪڙو مان گهٽجي 2022ع ۾ 12 سيڪڙو رهجي ويو.&lt;ref name=&quot;strengthening_2022_06_02_csis_org&quot; /&gt; آمريڪا جي سڀ کان وڏي سيمي ڪنڊڪٽر ٺاهيندڙ ڪمپني [[انٽيل ڪارپوريشن]]، پيداوار واري ٽيڪنالاجي ۾ پنهنجي ٺيڪيدار [[تائيوان سيمي ڪنڊڪٽر مينوفيڪچرنگ ڪمپني]] (TSMC) کان گهڻو پوئتي رهجي وئي.&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot; /&gt;

ان وقت تائين [[تائيوان]] جديد سيمي ڪنڊڪٽرن جو دنيا جو سڀ کان وڏو ذريعو بڻجي چڪو هو،&lt;ref name=&quot;strengthening_2022_06_02_csis_org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot; /&gt; جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ڪوريا]]، [[آمريڪا]]، [[جاپان]]، [[سنگاپور]] ۽ [[چين]] جا نمبر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;strengthening_2022_06_02_csis_org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot; /&gt;

سيمي ڪنڊڪٽر صنعت جون اهم سهولتون (جيڪي اڪثر ٻين ملڪن ۾ قائم وڏين ڪمپنين جون ماتحت شاخون هونديون آهن) [[يورپ]]، خاص طور تي [[نيدرلينڊز]]، ڏکڻ اوڀر ايشيا، ڏکڻ آمريڪا ۽ [[اسرائيل]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot; /&gt;

== حوالا ==

{{حوالا}}
{{حوالو}}

{{ڪچو}}</text>
      <sha1>39mxddloin7qx63zb56ezkzxpfe62yp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390070</id>
      <parentid>390061</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:01:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38586" sha1="02p8emvh4zm6k0qm5ttlvlmoh0vpw63" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|طبعيات ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي هڪ شاخ}}


[[فائل:Arduino ftdi chip-1.jpg|thumb|right|upright=1.2|[[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] تي جديد [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] سان لڳايل برقي جزا، جن جي مٿئين حصي ۾ هڪ وڏو [[مربوط سرڪٽ]] پڻ موجود آهي.]]

'''برقيات''' يا '''اليڪٽرانڪس''' ('''Electronics''') [[طبعيات]] ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جو هڪ سائنسي ۽ انجنيئرنگي شعبو آهي، جيڪو [[اليڪٽران]]ن ۽ ٻين [[برقي چارج]] وارن ذرڙن کي استعمال ڪندڙ اوزارن جي جوڙجڪ، تياري ۽ آپريشن جي اصولن جو مطالعو ڪري ٿو. هي [[طبعيات]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=française |first=Académie |title=électronique {{!}} Dictionnaire de l'Académie française {{!}} 9e édition |url=http://www.dictionnaire-academie.fr/article/A9E0727 |access-date=2024-05-26 |website=www.dictionnaire-academie.fr |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-21 |title=Definition of ELECTRONICS |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/electronics |access-date=2024-05-26 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا [[فعال برقي جزو|فعال برقي جزن]] جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]] ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي مدد سان [[برقي رو]] جي وهڪري کي ڪنٽرول ۽ وڌائي ٿي، ۽ ان کي هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ڪري ٿي، جيئن [[متبادل رو]] (AC) کي [[سڌي رو]] (DC) ۾ يا [[تشبيهي سگنل]]ن کي [[عددي سگنل]]ن ۾ تبديل ڪرڻ.

برقي اوزارن جديد سماج جي ڪيترن ئي شعبن، جهڙوڪ [[ٽيلي ڪميونيڪشن]]، وندر، تعليم، صحت، صنعت ۽ سلامتي جي ترقي تي گهرو اثر وڌو آهي. برقيات جي ترقيءَ جو بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت آهي، جيڪا عالمي طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ وڌيڪ جديد برقي اوزار ۽ سرڪٽ تيار ڪندي رهي ٿي. [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت عالمي معيشت جي سڀ کان وڏي ۽ منافعي بخش صنعتن مان هڪ آهي، جنهن جي سالياني آمدني 2018ع ۾ 481 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ هئي. [[برقيات جي صنعت]] ۾ ٻيا به ڪيترائي شعبا شامل آهن، جيڪي برقي اوزارن ۽ نظامن تي دارومدار رکن ٿا، جهڙوڪ [[اي-واپار]]،{{cn|date=May 2025|reason=اي-واپار برقي اوزارن جي پيداوار وارو شعبو نه، پر پرچون واپار آهي. هن دعويٰ جو ماخذ ڪهڙو آهي؟}} جنهن 2017ع دوران آن لائين وڪرو ذريعي 29 ٽرلين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ واپار ڪيو.
```

هٿرادو برقي شين ۾ [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]] ريفريجريٽر، استري، پنکا، ايئرڪنڊيشنر، واشنگ مشينون، برقي چُلها، ڪٽليون، جوسر، بلينڊر ۽ ٽوسٽر وغيره اچي وڃن ٿا.
برقي شين کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. هڪڙيون ڳريون برقي شيون ۽ ٻيون هلڪيون برقي هٿرادو شيون. ڳرين برقي شين ۾ اليڪٽريڪل ڪمپليڪس، ٽرانسفارمر ۽ بجليءَ جا ٻيا وڏا سامان اچن ٿا. هلڪين برقي شين ۾ بجليءَ جون موٽرون، پنکا، واشنگ مشينون، فرج ۽ ننڍا ٽرانسفارمر وغيره شامل آهن. بجليءَ جون ڪيتريون هٿرادو شيون [[پاڪستان]] ۾ تيار ٿينديون آهن، جن ۾ موٽرون، پنکا، بلب، ٽيوب لائيٽون، ڪيبل تارون، واٽر ڪولر، وولٽيج ريگيوليٽر، اسيبلائيزر، استريون، هيٽر، ٽيبل لئمپ، بَزر، گهنٽيون، ٽوسٽر ساڪيٽ، پلگ، هولڊر ۽ سئچ وغيره کان سواءِ وڏين برقي شين جا ننڍڙا ننڍڙا پرزا ۽ [[اوزار]] شامل آهن.
پاڪستان ۾ بجليءَ جون تارون ۽ ڪيبل بنائڻ جا ڪيترائي ڪارخانا آهن. گجرات ۾ پنکن جي صنعت آهي، جتي هر قسم جا پنکا تيار ڪيا ويندا آهن. ان کانسواءِ ڊيزرٽ ڪولر خالص پاڪستاني صنعت آهي. برقي هٿراڌو شين جي وڏي مارڪيٽ ڪراچيءَ ۾ آهي. ان کان سواءِ [[سنڌ]] جي سڀني شهرن، پنجاب ۽ [[بلوچستان]] ۾ پڻ مارڪيٽون آهن. ڊيزرٽ ڪولر جا ڪارخانا [[ڪراچي]]، [[لاهور،]] [[گجرات]] ۽ [[گجرانوالا]] ۾ آهن.
بجليءَ جي بلبن ۽ ٽيوب لائيٽن ۾ پنج واٽ کان ويندي 1500 واٽ جا بلب، ٻن فوٽن ۽ چئن فوٽن جون ٽيوب لائيٽون، وڌيڪ روشنيءَ ۽ طاقت جا مرڪيوري بلب ۽ گاڏين ۾ استعمال ٿيندڙ گهٽ وولٽيج جا بلب شامل آهن.
پاڪستان ۾ ننڍا ۽ وڏا ٽرانسفارمر ٺاهڻ جا اَٺ ڪارخانا آهن. ان کان سواءِ پاڪستان ۾ پلاسٽڪ مان ٺهندڙ برقي شيون، جن کي بيڪرلائيٽ چيو ويندو آهي، به تيار ٿينديون آهن. بجليءَ جو موٽرون ۽ واشنگ مشينون ٺاهڻ جا به ڪيترائي ڪارخانا پاڪستان ۾ ڪم ڪري رهيا آهن.
اڄ جي جديد دؤر ۾ [[بجلي]] رڳو گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ نه، پر سڄي گهر کي هلائڻ جي ذميداري کڻي چڪي آهي. بجليءَ جي شين، اڄ ”گهر“ جو تصور ئي بدلائي ڇڏيو آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=اليڪٽرانڪس : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |access-date=2015-09-21 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015408/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ۽ ترقي ==
{{See also|برقياتي انجنيئرنگ جي تاريخ|برقياتي ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي وقتوار فهرست}}
[[File:Audion receiver.jpg|thumb|1914ع ۾ [[لي ڊي فاريسٽ]] پاران تيار ڪيل ابتدائي [[آڊيوئن]] ريڊيو رسيورن مان هڪ]]

[[ڪارل فرڊيننڊ براون]] 1874ع ۾ [[ڪرسٽل ڊٽيڪٽر]]، جيڪو پهريون [[سيمي ڪنڊڪٽر]] اوزار هو، تيار ڪيو. ان کان پوءِ 1897ع ۾ [[جوزف جان ٿامسن]] [[اليڪٽران]] جي سڃاڻپ ڪئي. بعد ۾ [[ويڪيوم ٽيوب]] جي ايجاد، جيڪا ننڍن [[برقي سگنل]]ن کي [[ايمپلي فائر|وڌائي]] ۽ [[ريڪٽيفائر|سڌو]] ڪري سگهندي هئي، برقيات ۽ اليڪٽران جي دور جي شروعات ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.uni-marburg.de/de/uniarchiv/unijournal/urvater-der-kommunikationsgesellschaft.pdf |title=Urvater der Kommunikationsgesellschaft: Ferdinand Braun – Student und Professor in Marburg – kam vor 150 Jahren zur Welt |language=de |trans-title=Forefather of the communications society: Ferdinand Braun – student and professor in Marburg – was born 150 years ago |publisher=[[Philipps-Universität Marburg]] |date=2007-12-17 |access-date=2025-09-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|title=This Month in Physics History - October 1897: The Discovery of the Electron |website= American Physical Society |access-date=2018-09-19|archive-date=19 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919171705/https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[امبروز فليمنگ]] [[ڊائيوڊ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] [[ٽرائيوڊ]] ايجاد ڪيا، جنهن سان [[ريڊيو سگنل]] جهڙن ڪمزور برقي وولٽيجن جي سڃاڻپ ممڪن ٿي.

[[ويڪيوم ٽيوب]] (ٿرمائيو نڪ والوز) پهريان سرگرم [[برقي جزو|برقي جزا]] هئا، جيڪي انفرادي [[اليڪٽران]]ن جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪري [[برقي رو]] تي ضابطو آڻيندا هئا. انهن ذريعي رو جي واڌ ۽ سڌاري ممڪن ٿي، جنهن سان [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊار]]، ڊگهي فاصلي واري ٽيليفوني ۽ ٻين ڪيترين ئي ٽيڪنالاجين جي ترقي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Guarnieri|first=M.|date=2012|title=The age of vacuum tubes: Early devices and the rise of radio communications|journal=IEEE Ind. Electron. Mag.|volume=6|issue=1|pages=41–43|doi=10.1109/MIE.2012.2182822|bibcode=2012IIEM....6a..41G |s2cid=23351454}}&lt;/ref&gt; 1920ع واري ڏهاڪي تائين تجارتي ريڊيو نشريات ۽ [[ڏورسنچار]] عام ٿي ويا، جڏهن ته برقي ايمپلي فائر ڊگهي فاصلي واري [[ٽيليفوني]] ۽ موسيقي جي رڪارڊنگ ۾ استعمال ٿيڻ لڳا.

اڳيون وڏو ٽيڪنالاجي قدم ڪيترن ڏهاڪن بعد آيو، جڏهن 1947ع ۾ [[جان بارڊين]] ۽ [[والٽر هاوسر بريٽن]] بيل ليبارٽريز ۾ پهريون ڪم ڪندڙ [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=1947: Invention of the Point-Contact Transistor |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=10 August 2019 |archive-date=30 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930151529/https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به 1980ع جي وچ ڌاري تائين [[مائڪرو ويو]]، وڏي طاقت واري ٽرانسميشن ۽ [[ٽيليويزن]] رسيورن ۾ ويڪيوم ٽيوب اهم حيثيت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Okamura1994&quot;&gt;{{cite book|author=Sōgo Okamura|title=History of Electron Tubes|url=https://books.google.com/books?id=VHFyngmO95YC&amp;pg=PR4|access-date=5 December 2012|year=1994|publisher=IOS Press|isbn=978-9051991451|page=5}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ [[سالڊ اسٽيٽ برقيات]] تقريباً مڪمل طور تي ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ والاري ورتي، جيتوڻيڪ اهي اڄ به ڪجهه خاص استعمالن، جهڙوڪ اعليٰ طاقت وارن آر ايف ايمپلي فائرن، [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]ن، خاص آڊيو اوزارن، [[گٽار ايمپلي فائر]]ن ۽ ڪجهه [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] اوزارن ۾ استعمال ٿين ٿيون.

اپريل 1955ع ۾ [[آءِ بي ايم 608]] پهريون [[آءِ بي ايم]] پيداوار هو، جنهن ۾ ويڪيوم ٽيوب کان سواءِ مڪمل طور [[ٽرانزسٽر]] سرڪٽ استعمال ڪيا ويا، ۽ اهو پهريون مڪمل ٽرانزسٽر تي ٻڌل تجارتي [[ڳڻپيوڪر]] سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Bashe |first= Charles J. |title=IBM's Early Computers |publisher=MIT |year=1986 |page=386 |isbn=978-0262022255}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pugh |first1=Emerson W. |last2=Johnson |first2=Lyle R. |last3=Palmer |first3=John H. |year=1991 |title=IBM's 360 and early 370 systems |publisher=MIT Press |isbn=978-0262161237 |page=34}}&lt;/ref&gt; هن مشين ۾ 3,000 کان وڌيڪ [[جرمينيم]] ٽرانزسٽر لڳل هئا. [[ٿامس جي. واٽسن جونيئر]] حڪم ڏنو ته مستقبل جون سڀئي آءِ بي ايم شيون ٽرانزسٽرن تي ٻڌل هونديون. نتيجي ۾ ڪمپيوٽرن جي [[لاجڪ گيٽ]]ن ۽ ٻاهرين اوزارن ۾ تقريباً مڪمل طور ٽرانزسٽر استعمال ٿيڻ لڳا. بهرحال، شروعاتي [[جنڪشن ٽرانزسٽر]] نسبتاً وڏا ۽ وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ ۾ ڏکيا هئا، جنهن ڪري انهن جو استعمال محدود رهيو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;&gt;{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |isbn=978-0470508923 |page=168}}&lt;/ref&gt;

[[موسفيٽ]] (MOSFET) کي 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ بيل ليبارٽريز ۾ ايجاد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |volume=104 |issue=9 |page=547 |doi=10.1149/1.2428650}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kahng |first=Dawon |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |publisher=World Scientific |date=1991 |pages=583–596}}&lt;/ref&gt; اهو پهريون واقعي ننڍو ٽرانزسٽر هو، جنهن کي آساني سان ننڍو ڪري وڏي پيماني تي تيار ڪري سگهجي ٿو. ان جي فائدن ۾ اعليٰ پيماني تي ننڍو ڪرڻ جي صلاحيت، گهٽ قيمت، گهٽ بجلي خرچ ۽ وڌيڪ ڪثافت شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |work=EETimes |date=12 December 2018}}&lt;/ref&gt; هن ايجاد [[برقيات جي صنعت]] ۾ انقلاب آندو ۽ اڄ اهو دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ برقي اوزار آهي.

سرڪٽن جي پيچيدگي وڌڻ سان انهن جي جسامت هڪ وڏو مسئلو بڻجي وئي. وڏن جزن سبب انهن کي ڳنڍيندڙ تارون به ڊگهيون ٿينديون هيون، جنهن سان برقي سگنلن کي سرڪٽ مان گذرڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو هو ۽ ڪمپيوٽر جي رفتار گهٽجي ويندي هئي. [[جئڪ ڪلبي]] ۽ [[رابرٽ نوئس]] جي [[مربوط سرڪٽ]] (Integrated Circuit) جي ايجاد هن مسئلي جو حل پيش ڪيو، جنهن ۾ سڀئي جزا هڪ ئي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] بلاڪ تي تيار ڪيا ويا. ان سان سرڪٽ وڌيڪ ننڍا ۽ پيداوار خودڪار ٿي وئي. انهيءَ ترقي سان [[سلڪون]] جي هڪڙي ڪرسٽل ويفر تي سڀئي جزا گڏ ڪرڻ جو تصور پيدا ٿيو، جنهن مان 1960ع جي شروعات ۾ [[ننڍي پيماني واري انضمام]] (SSI)، پوءِ 1960ع جي آخر ۾ [[وچولي پيماني واري انضمام]] (MSI)، ۽ بعد ۾ [[تمام وڏي پيماني واري انضمام]] (VLSI) وجود ۾ آيا. 2008ع تائين اربين ٽرانزسٽرن وارا پروسيسر تجارتي طور تي دستياب ٿي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Intel to deliver first computer chip with two billion transistors
|url=https://www.smh.com.au/technology/intel-to-deliver-first-computer-chip-with-two-billion-transistors-20080205-1q88.html
|website=The Sydney Morning Herald
|date=5 February 2008
|access-date=30 June 2026
}}&lt;/ref&gt;

==ذيلي شعبا==
{{div col|colwidth=20em}}
* [[اينالاگ اليڪٽرانڪس]]
* [[آوازي سامان]]
* [[ايويئانڪس]]
* [[بايو اليڪٽرانڪس]]
* [[سرڪٽ ڊزائين]]
* [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس]]
* [[برقي جزا|اليڪٽرانڪ ڪمپونينٽس]]
* [[ايمبيڊڊ نظام]]
* [[مربوط سرڪٽ]]
* [[مائڪرو اليڪٽرانڪس]]
* [[ننينو اليڪٽرانڪس]]
* [[آپٽو اليڪثرانڪس]]
* [[پاور اليڪثرانڪس]]
* [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]]
* [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار|سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]
* [[سينسر]]
* [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]]
{{div col end}}

== اوزار ۽ جزا {{anchor|Devices|Components}} ==
{{main|برقي جزو}}

[[فائل:Componentes.JPG|thumb|مختلف برقي جزا]]

[[برقي جزو]] اهڙو هر جزو آهي، جيڪو '''برقي نظام''' يا '''برقي اوزار''' ۾ سرگرم (ايڪٽو) يا غير سرگرم (پيسو) هجي. جزن کي عام طور تي [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (PCB) تي سولڊر ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن سان هڪ خاص ڪم سرانجام ڏيندڙ برقي سرڪٽ تيار ٿيندو آهي. جزا الڳ الڳ به استعمال ٿي سگهن ٿا يا وڌيڪ پيچيده صورت ۾ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي شڪل ۾ به پيڪيج ڪيا ويندا آهن. غير سرگرم برقي جزن ۾ [[ڪيپيسٽر]]، [[انڊڪٽر]] ۽ [[مزاحم]] شامل آهن، جڏهن ته سرگرم جزن ۾ [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]، [[ٽرانزسٽر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] شامل آهن، جيڪي اليڪٽران جي سطح تي برقي رو جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Power Electronics and Variable Frequency Drives: Technology and Applications |publisher=Wiley Online Library|doi=10.1002/9780470547113|year=1996|isbn=978-0470547113|s2cid=107126716|editor1-last=Bose|editor1-first=Bimal K}}&lt;/ref&gt;

== سرڪٽن جا قسم ==

برقي سرڪٽن جي ڪمن کي ٻن بنيادي گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: تشبيهي (Analog) ۽ عددي (Digital). ڪو خاص اوزار انهن مان ڪنهن هڪ قسم جي سرڪٽ تي مشتمل ٿي سگهي ٿو يا ٻنهي قسمن جي گڏيل استعمال تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو. جديد دور ۾ تشبيهي سرڪٽن جو استعمال گهٽجي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا ڪيترائي ڪم هاڻي عددي سرڪٽ سرانجام ڏئي رهيا آهن.

=== تشبيهي سرڪٽ ===
{{Main|تشبيهي برقيات}}

[[تشبيهي سرڪٽ]] (اينالاگ سرڪٽ) سگنلن جي پروسيسنگ لاءِ لڳاتار وولٽيج يا برقي رو جي حد استعمال ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ عددي سرڪٽ الڳ الڳ (ڊسڪريٽ) سطحن تي ڪم ڪندا آهن. برقيات جي شروعاتي دور ۾ ريڊيو وصول ڪندڙن، ريڊيو موڪليندڙن ۽ ٻين ڪيترن ئي اوزارن ۾ تشبيهي سرڪٽ عام هئا. تشبيهي برقي ڪمپيوٽر لڳاتار متغيرن (ڪنٽينيوئس ويريئبلز) سان لاڳاپيل مسئلن جي حل لاءِ اهم هئا، جيستائين عددي پروسيسنگ وڌيڪ ترقي نه ڪئي.

سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي جي ترقي سان تشبيهي سرڪٽن جا ڪيترائي ڪم عددي سرڪٽن حوالي ٿي ويا، تنهنڪري مڪمل طور تشبيهي سرڪٽ هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا. اڄڪلهه گهڻا نظام گڏيل (ھائبرڊ) انداز اختيار ڪن ٿا، جنهن ۾ اينالاگ سگنل وصول ڪرڻ لاءِ شروعاتي حصي ۾ تشبيهي سرڪٽ استعمال ٿين ٿا، جڏهن⁠تہ بعد ۾ [[مائڪروپروسيسر]] ذريعي عددي پروسيسنگ ڪئي ويندي آهي.

ڪڏهن ڪڏهن اهڙن سرڪٽن جي درجابندي مشڪل هوندي آهي، جن ۾ لڪيرِي (لينيئر) ۽ غير لڪيرِي (نان-لينيئر) ٻنهي قسمن جا عنصر موجود هجن. مثال طور وولٽيج مقابلو ڪندڙ (وولٽيج ڪمپريٽر) لڳاتار وولٽيج قبول ڪري ٿو، پر نتيجي ۾ رڳو ٻن مان هڪ سطح ڏيکاري ٿو، بلڪل عددي سرڪٽ وانگر. ساڳيءَ طرح، حد کان وڌيڪ هلندڙ ٽرانزسٽر ايمپلي فائر هڪ ڪنٽرول ٿيل [[سوئچ]] وانگر رويي اختيار ڪري سگهي ٿو، جنهن جي پيداوار بنيادي طور ٻن سطحن تي مشتمل هوندي آهي.
تشبيهي سرڪٽ اڄ به وڏي پيماني تي سگنلن جي واڌ ويجهه، جيئن وندر جي صنعت ۾، ۽ تشبيهي حساسن مان ايندڙ سگنلن جي تياري ۽ ترتيب ڏيڻ لاءِ، جهڙوڪ صنعتي ماپ ۽ ڪنٽرول نظامن ۾، استعمال ٿين ٿا.

=== عددي سرڪٽ ===
{{Main|عددي برقيات}}

عددي سرڪٽ اهڙا برقي سرڪٽ آهن، جيڪي مقرر ۽ الڳ وولٽيج سطحن تي ٻڌل هوندا آهن. اهي [[بولين الجبرا]] استعمال ڪندا آهن ۽ سڀني عددي ڪمپيوٽرن ۽ مائڪروپروسيسر تي ٻڌل اوزارن جو بنياد آهن. اهي سادن منطقي دروازن کان وٺي وڏن مربوط سرڪٽن تائين پکڙيل آهن، جن ۾ لکين منطقي دروازا شامل ٿي سگهن ٿا.

عددي سرڪٽ [[ٻٽو عددي نظام]] استعمال ڪن ٿا، جنهن ۾ ٻه وولٽيج سطحون ''0'' ۽ ''1'' منطقي حالت ظاهر ڪن ٿيون. عام طور تي منطقي ''0'' گهٽ وولٽيج (Low) ۽ منطقي ''1'' وڌيڪ وولٽيج (High) کي ظاهر ڪري ٿو، پر ڪجهه نظام ان جي ابتڙ تعريف به استعمال ڪن ٿا يا برقي رو تي ٻڌل هوندا آهن. ڪيترن ئي حالتن ۾ سرڪٽ جو ڊزائنر ضرورت موجب انهن تعريفن کي تبديل ڪري سگهي ٿو ته جيئن سرڪٽ جي جوڙجڪ آسان ٿي سگهي. تنهنڪري ''0'' ۽ ''1'' جي تعريف اختياري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brown |first1=Stephen |last2=Vranesic |first2=Zvonko |title=Fundamentals of Digital Logic|format=e-book |date=2008 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0077144227}}&lt;/ref&gt;

[[ٽن بنيادن وارو ڪمپيوٽر|ٽن بنيادن واري]] (Ternary) منطق، جنهن ۾ ٽي حالتون هونديون آهن، تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي ۽ ڪجهه نمونياتي ڪمپيوٽر تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن کي عملي طور وسيع قبوليت حاصل نه ٿي سگهي آهي.&lt;ref name=&quot;AoCP2&quot;&gt;{{cite book |last=Knuth |first=Donald |title=The Art of Computer Programming |volume=2: Seminumerical Algorithms |pages=190–192 |publisher=Addison-Wesley |edition=2nd |date=1980 |isbn=0201038226}}&lt;/ref&gt; عملي طور سڀئي [[ڪمپيوٽر]] ۽ [[عددي سگنل پروسيسر]] [[ٽرانزسٽر]]، جهڙوڪ [[MOSFET]]، تي ٻڌل [[عددي منطق]]ي سرڪٽ استعمال ڪندا آهن، جيڪي برقي منطقي دروازن ذريعي ٻٽي عددي حالتون پيدا ڪن ٿا.

[[فائل:Logic-gates-circuits.png|thumb|عددي برقيات ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ ڪجهه منطقي دروازا]]

* [[منطقي دروازو]]
* [[جمع ڪندڙ (برقيات)]]
* [[فلپ فلاپ (برقيات)]]
* [[ڳڻپيندڙ (ڊجيٽل)]]
* [[پروسيسر رجسٽر]]
* [[ملٽي پليڪسر]]
* [[شمٽ ٽرگر]]

گهڻي حد تائين مربوط اوزار:

* [[ميموري چپ]]
* [[مائڪروپروسيسر]]
* [[مائڪرو ڪنٽرولر]]
* [[ايپليڪيشن-مخصوص مربوط سرڪٽ]] (ASIC)
* [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] (DSP)
* [[فيلڊ-پروگراميبل گيٽ ايري]] (FPGA)
* [[فيلڊ-پروگراميبل اينالاگ ايري]] (FPAA)
* [[سسٽم آن چپ]] (SoC)

== جوڙجڪ ==

برقي نظامن جي جوڙجڪ (اليڪٽرانڪ سسٽمس ڊزائين) اهڙن پيچيده برقي اوزارن ۽ نظامن، جهڙوڪ [[موبائل فون]] ۽ [[ڪمپيوٽر]]، جي گهڻ-شعبي (ملٽي-ڊسيپلنري) ڊزائن سان لاڳاپيل آهي. هن شعبي ۾ برقي نظام جي جوڙجڪ ۽ ترقي ([[نئين پيداوار جي ترقي]]) کان وٺي ان جي صحيح ڪارڪردگي، خدمت جي مدت ۽ [[ٻيهر استعمال]] تائين جا سڀ مرحلا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;lienig&quot;&gt;{{Cite book|author=J. Lienig|author2=H. Bruemmer|title=Fundamentals of Electronic Systems Design|pages=1|publisher=Springer International Publishing|date=2017|isbn=978-3319558394|doi=10.1007/978-3-319-55840-0}}&lt;/ref&gt; تنهنڪري برقي نظامن جي جوڙجڪ اهو عمل آهي، جنهن ۾ استعمال ڪندڙ جي مقرر ڪيل [[گهرجن جو تجزيو|گهرجن]] کي پورو ڪرڻ لاءِ پيچيده برقي اوزارن جي وضاحت ۽ ترقي ڪئي ويندي آهي.

برقيات جي نظريي جي پيچيدگي سبب، برقي اوزارن جي ترقيءَ ۾ تجرباتي ليبارٽري اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. اهي تجربا انجنيئر جي تيار ڪيل ڊزائن کي جانچڻ، ان جي تصديق ڪرڻ ۽ ممڪن غلطين جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. ماضيءَ ۾ برقيات جون ليبارٽريون جسماني جڳهن تي موجود اوزارن ۽ سامان تي مشتمل هونديون هيون، پر هاڻوڪي دور ۾ [[برقي سرڪٽ جي نقلي مشق]] (سميوليشن) لاءِ سافٽويئر، جهڙوڪ [[سرڪٽ لاگڪس]]، [[ملٽي ازم]] ۽ [[پي اسپائيس]]، وڌيڪ عام ٿي ويا آهن.

=== ڪمپيوٽر جي مدد سان جوڙجڪ ===
{{Main|برقي جوڙجڪ جي خودڪاري}}

اڄ جا برقي انجنيئر اڳواٽ تيار ڪيل جزن، جهڙوڪ [[بجلي جي فراهمي]]، [[سيمي ڪنڊڪٽر]] (مثلاً [[ٽرانزسٽر]]) ۽ [[مربوط سرڪٽ]] استعمال ڪري [[سرڪٽ جي جوڙجڪ|برقي سرڪٽ]] تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. [[برقي جوڙجڪ جي خودڪاري]] (EDA) جا سافٽويئر پروگرام [[اسڪيميٽڪ ڪيپچر]] ۽ [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] جي ڊزائن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هن شعبي جا مشهور سافٽويئر [[اين آء ملٽي ازم]]، [[ڪيڊنس ڊزائين سسٽمس|ڪيڊنس]] ([[اورڪيڊ]] (ORCAD)، [[ايگل (پروگرام)|ايگل]] PCB ۽ Schematic، [[مينٽور گرافڪس|مينٽور]] (PADS PCB ۽ LOGIC Schematic)، [[الٽيم]] (Protel)، ليبسينٽر اليڪٽرانڪس (Proteus)، [[جي ايڊز]] (gEDA) ،[[ڪاء ڪيڊ]] (KiCad) ۽ ٻيا ڪيترائي آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 April 2023 |title=PCB design made easy for every engineer |url=https://www.autodesk.com/products/eagle/overview?term=1-YEAR&amp;tab=subscription |website=Autodesk |access-date=19 April 2023 |archive-date=19 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419124207/https://www.autodesk.com/products/eagle/overview?term=1-YEAR&amp;tab=subscription |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== منفي خاصيتون ==

=== حرارتي انتظام ===
{{Main|برقي اوزارن ۽ نظامن جو حرارتي انتظام}}

[[گرمي]]، جيڪا برقي سرڪٽن مان پيدا ٿئي ٿي، ان کي ختم ڪرڻ ضروري هوندو آهي ته جيئن اوزار فوري طور خراب نه ٿئي ۽ ان جي ڊگهي مدي واري اعتبار کي بهتر بڻائي سگهجي. [[گرمي جي خارج ٿيڻ]] جو عمل گهڻو ڪري قدرتي موصليت (Conduction) ۽ وهڪري (Convection) ذريعي ٿيندو آهي. وڌيڪ اثرائتي گرمي خارج ڪرڻ لاءِ [[هيٽ سنڪ]]، [[مشيني پنکو|پنکا]] ذريعي هوائي ٿڌڪار، ۽ [[ڪمپيوٽر جي ٿڌڪار]] جا ٻيا طريقا، جهڙوڪ [[پاڻي ذريعي ٿڌڪار]]، استعمال ڪيا ويندا آهن. اهي طريقا [[وهڪرو (Convection)|وهڪري]]، [[حرارتي موصليت]] ۽ [[حرارتي شعاع]] جي ذريعي [[حرارتي توانائي]] کي خارج ڪندا آهن.

=== شور ===
{{Main|برقي شور}}

برقي شور (Electronic Noise) اها اڻ وڻندڙ مداخلت آهي، جيڪا ڪنهن ڪارآمد سگنل تي شامل ٿي ان جي معلومات کي ڌنڌلو يا متاثر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;''IEEE Dictionary of Electrical and Electronics Terms'' {{ISBN|978-0471428060}}&lt;/ref&gt; شور، سرڪٽ جي خرابي سبب پيدا ٿيندڙ سگنل جي بگاڙ کان مختلف هوندو آهي. شور هر قسم جي برقي سرڪٽ سان لاڳاپيل هوندو آهي. اهو برقي مقناطيسي يا حرارتي سببن سان پيدا ٿي سگهي ٿو، جنهن کي سرڪٽ جي [[عملي گرمي پد]] کي گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. جڏهن⁠تہ شور جا ڪجهه ٻيا قسم، جهڙوڪ [[شاٽ شور]]، ختم نٿا ڪري سگهجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي مادي جي بنيادي طبعي خاصيتن جي حدن سبب پيدا ٿين ٿا.

== پيڪيجنگ جا طريقا ==
{{expand section|reason=[[سيمي ڪنڊڪٽر پيڪيج]] جو خلاصو شامل ڪيو وڃي|date=July 2025}}

[[فائل:MOS6581_chtaube061229.jpg|right|thumb|1980ع واري ڏهاڪي جي وچ واري [[گهريلو ڪمپيوٽر]] جي سرڪٽ بورڊ تي لڳايل ٿرو-هول اوزار. مٿئين کاٻي پاسي محوري ليڊ وارا اوزار، جڏهن⁠تہ مٿئين ساڄي پاسي نيرا شعاعي ليڊ وارا ڪيپيسٽر ڏسي سگهجن ٿا.]]

{{Main|برقي پيڪيجنگ|سيمي ڪنڊڪٽر پيڪيج}}

برقي جزن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف طريقا استعمال ڪيا ويا آهن. مثال طور، شروعاتي برقيات ۾ سرڪٽ تيار ڪرڻ لاءِ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ وائرنگ]] استعمال ٿيندي هئي، جنهن ۾ جزا ڪاٺ جي بريڊ بورڊن تي لڳايا ويندا هئا. [[ڪاٺي سرشتي واري تعمير]] (Cordwood Construction) ۽ [[وائر ريپ]] پڻ استعمال ٿيندڙ طريقا هئا. اڄڪلهه گهڻا جديد برقي اوزار [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (PCB) استعمال ڪن ٿا، جيڪي [[FR-4]] ۽ [[FR-2]] جهڙن موادن مان تيار ڪيا ويندا آهن. برقي جزا عام طور تي PCB تي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] يا [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] ذريعي لڳايا ويندا آهن.

گذريل ڪجهه سالن دوران برقي اوزارن جي اسيمبلي سان لاڳاپيل صحت ۽ ماحولياتي خدشن ڏانهن به وڌندڙ ڌيان ڏنو ويو آهي.

== صنعت ==
{{Main|برقيات جي صنعت}}

{{Further|صارف برقيات|سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ برقي اوزارن جي فهرست|سيمي ڪنڊڪٽر صنعت}}

[[برقيات جي صنعت]] ڪيترين ئي شاخن تي مشتمل آهي. هن سموري صنعت جي بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر صنعت]] آهي،&lt;ref&gt;{{cite news |title=Annual Semiconductor Sales Increase 21.6 Percent, Top $400 Billion for First Time |url=https://www.semiconductors.org/annual-semiconductor-sales-increase-21.6-percent-top-400-billion-for-first-time/ |access-date=11 October 2019 |work=[[Semiconductor Industry Association]] |date=5 February 2018 |archive-date=30 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130013305/https://www.semiconductors.org/annual-semiconductor-sales-increase-21.6-percent-top-400-billion-for-first-time/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جنهن جي سالياني وڪرو 2018ع تائين {{US$|481&amp;nbsp;billion|long=no}} کان وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;deloitte&quot;&gt;{{cite web |title=Semiconductors – the Next Wave |url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/cn/Documents/technology-media-telecommunications/deloitte-cn-tmt-semiconductors-the-next-wave-en-190422.pdf |publisher=[[Deloitte]] |date=April 2019 |access-date=11 October 2019 |archive-date=11 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011213511/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/cn/Documents/technology-media-telecommunications/deloitte-cn-tmt-semiconductors-the-next-wave-en-190422.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; صنعت جو سڀ کان وڏو شعبو [[برقي واپار]] آهي،&lt;ref&gt;{{cite web | title=Global e-commerce sales surged to $29 trillion | website=UN Trade and Development (UNCTAD) | date=29 March 2019 | url=https://unctad.org/news/global-e-commerce-sales-surged-29-trillion | access-date=20 January 2026}}&lt;/ref&gt; جنهن 2017ع دوران {{US$|29&amp;nbsp;trillion|long=no}} کان وڌيڪ آن لائن وڪرو پيدا ڪيو.&lt;ref name=&quot;unctad&quot;&gt;{{cite news |title=Global e-Commerce sales surged to $29&amp;nbsp;trillion |url=https://unctad.org/en/pages/PressRelease.aspx?OriginalVersionID=505 |access-date=13 October 2019 |publisher=[[United Nations Conference on Trade and Development]] |date=29 March 2019 |archive-date=21 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191021154834/https://unctad.org/en/pages/PressRelease.aspx?OriginalVersionID=505 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سڀ کان وڌيڪ تيار ٿيندڙ برقي اوزار [[ميٽل-آڪسائيڊ-سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] (MOSFET) آهي، جنهن جا اندازي مطابق 1960ع کان 2018ع تائين 13{{nbsp}}[[سيڪسٽيلين]] MOSFET تيار ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;computerhistory2018&quot;&gt;{{cite web |title=13 Sextillion &amp; Counting: The Long &amp; Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History |url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |date=April 2, 2018 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=28 July 2019 |archive-date=28 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190728143013/https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1960ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪي ٺاهيندڙ [[سوني]] ۽ [[هٽاچي]] جهڙين جاپاني ڪمپنين سان مقابلو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي گهٽ قيمت تي اعليٰ معيار جون شيون تيار ڪري رهيون هيون. بهرحال، 1980ع واري ڏهاڪي تائين آمريڪي ٺاهيندڙ سيمي ڪنڊڪٽرن جي ترقي ۽ اسيمبلي ۾ عالمي اڳواڻ بڻجي ويا.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=|title=Consumer electronics industry in the year 1960s.|url=https://natechnology.in/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127120812/https://natechnology.in/ |archive-date=27 January 2021 |access-date=2021-02-02|website=NaTechnology|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، 1990ع واري ڏهاڪي ۽ ان کان پوءِ هي صنعت وڏي پيماني تي اوڀر ايشيا ڏانهن منتقل ٿي وئي. اهو عمل 1970ع واري ڏهاڪي ۾ مائڪروچپن جي وڏي پيماني تي پيداوار جي منتقلي سان شروع ٿيو، جتي سستي ۽ گهڻي مزدوري سان گڏ وڌندڙ ٽيڪنالاجي مهارت موجود هئي.&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot;&gt;[[Willy Shih|Shih, Willy]] ([[Harvard Business School]]): [https://www.forbes.com/sites/willyshih/2022/08/03/congress-is-giving-billions-to-the-us-semiconductor-industry-will-it-ease-chip-shortages/?sh=3ebd9629de4d &quot;Congress Is Giving Billions To The U.S. Semiconductor Industry. Will It Ease Chip Shortages?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230703102256/https://gum.criteo.com/syncframe?origin=publishertag&amp;topUrl=www.forbes.com |date=3 July 2023 }} transcript, August 3, 2022, ''[[Forbes]],'' retrieved September 12, 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;strengthening_2022_06_02_csis_org&quot;&gt;[[James Andrew Lewis|Lewis, James Andrew]]: [https://www.csis.org/analysis/strengthening-transnational-semiconductor-industry &quot;Strengthening a Transnational Semiconductor Industry&quot;], {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220913013518/https://www.csis.org/analysis/strengthening-transnational-semiconductor-industry |date=13 September 2022 }} June 2, 2022, [[Center for Strategic and International Studies]] (CSIS), retrieved September 12, 2022&lt;/ref&gt;

ٽن ڏهاڪن دوران، سيمي ڪنڊڪٽرن جي پيداوار واري عالمي گنجائش ۾ آمريڪا جو حصو 1990ع ۾ 37 سيڪڙو مان گهٽجي 2022ع ۾ 12 سيڪڙو رهجي ويو.&lt;ref name=&quot;strengthening_2022_06_02_csis_org&quot; /&gt; آمريڪا جي سڀ کان وڏي سيمي ڪنڊڪٽر ٺاهيندڙ ڪمپني [[انٽيل ڪارپوريشن]]، پيداوار واري ٽيڪنالاجي ۾ پنهنجي ٺيڪيدار [[تائيوان سيمي ڪنڊڪٽر مينوفيڪچرنگ ڪمپني]] (TSMC) کان گهڻو پوئتي رهجي وئي.&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot; /&gt;

ان وقت تائين [[تائيوان]] جديد سيمي ڪنڊڪٽرن جو دنيا جو سڀ کان وڏو ذريعو بڻجي چڪو هو،&lt;ref name=&quot;strengthening_2022_06_02_csis_org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot; /&gt; جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ڪوريا]]، [[آمريڪا]]، [[جاپان]]، [[سنگاپور]] ۽ [[چين]] جا نمبر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;strengthening_2022_06_02_csis_org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot; /&gt;

سيمي ڪنڊڪٽر صنعت جون اهم سهولتون (جيڪي اڪثر ٻين ملڪن ۾ قائم وڏين ڪمپنين جون ماتحت شاخون هونديون آهن) [[يورپ]]، خاص طور تي [[نيدرلينڊز]]، ڏکڻ اوڀر ايشيا، ڏکڻ آمريڪا ۽ [[اسرائيل]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot; /&gt;

== حوالا ==

{{حوالا}}
{{حوالو}}

{{ڪچو}}</text>
      <sha1>02p8emvh4zm6k0qm5ttlvlmoh0vpw63</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390071</id>
      <parentid>390070</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:05:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* ذيلي شعبا */</comment>
      <origin>390071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38586" sha1="khx7c20yanay56ar7g74lctrmagix56" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|طبعيات ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي هڪ شاخ}}


[[فائل:Arduino ftdi chip-1.jpg|thumb|right|upright=1.2|[[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] تي جديد [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] سان لڳايل برقي جزا، جن جي مٿئين حصي ۾ هڪ وڏو [[مربوط سرڪٽ]] پڻ موجود آهي.]]

'''برقيات''' يا '''اليڪٽرانڪس''' ('''Electronics''') [[طبعيات]] ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جو هڪ سائنسي ۽ انجنيئرنگي شعبو آهي، جيڪو [[اليڪٽران]]ن ۽ ٻين [[برقي چارج]] وارن ذرڙن کي استعمال ڪندڙ اوزارن جي جوڙجڪ، تياري ۽ آپريشن جي اصولن جو مطالعو ڪري ٿو. هي [[طبعيات]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=française |first=Académie |title=électronique {{!}} Dictionnaire de l'Académie française {{!}} 9e édition |url=http://www.dictionnaire-academie.fr/article/A9E0727 |access-date=2024-05-26 |website=www.dictionnaire-academie.fr |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-21 |title=Definition of ELECTRONICS |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/electronics |access-date=2024-05-26 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ [[برقياتي انجنيئرنگ]] جي هڪ ذيلي شاخ آهي، جيڪا [[فعال برقي جزو|فعال برقي جزن]] جهڙوڪ [[ٽرانزسٽر]]، [[ڊائيوڊ]] ۽ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي مدد سان [[برقي رو]] جي وهڪري کي ڪنٽرول ۽ وڌائي ٿي، ۽ ان کي هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ڪري ٿي، جيئن [[متبادل رو]] (AC) کي [[سڌي رو]] (DC) ۾ يا [[تشبيهي سگنل]]ن کي [[عددي سگنل]]ن ۾ تبديل ڪرڻ.

برقي اوزارن جديد سماج جي ڪيترن ئي شعبن، جهڙوڪ [[ٽيلي ڪميونيڪشن]]، وندر، تعليم، صحت، صنعت ۽ سلامتي جي ترقي تي گهرو اثر وڌو آهي. برقيات جي ترقيءَ جو بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت آهي، جيڪا عالمي طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ وڌيڪ جديد برقي اوزار ۽ سرڪٽ تيار ڪندي رهي ٿي. [[سيمي ڪنڊڪٽر]] صنعت عالمي معيشت جي سڀ کان وڏي ۽ منافعي بخش صنعتن مان هڪ آهي، جنهن جي سالياني آمدني 2018ع ۾ 481 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ هئي. [[برقيات جي صنعت]] ۾ ٻيا به ڪيترائي شعبا شامل آهن، جيڪي برقي اوزارن ۽ نظامن تي دارومدار رکن ٿا، جهڙوڪ [[اي-واپار]]،{{cn|date=May 2025|reason=اي-واپار برقي اوزارن جي پيداوار وارو شعبو نه، پر پرچون واپار آهي. هن دعويٰ جو ماخذ ڪهڙو آهي؟}} جنهن 2017ع دوران آن لائين وڪرو ذريعي 29 ٽرلين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ واپار ڪيو.
```

هٿرادو برقي شين ۾ [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]] ريفريجريٽر، استري، پنکا، ايئرڪنڊيشنر، واشنگ مشينون، برقي چُلها، ڪٽليون، جوسر، بلينڊر ۽ ٽوسٽر وغيره اچي وڃن ٿا.
برقي شين کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. هڪڙيون ڳريون برقي شيون ۽ ٻيون هلڪيون برقي هٿرادو شيون. ڳرين برقي شين ۾ اليڪٽريڪل ڪمپليڪس، ٽرانسفارمر ۽ بجليءَ جا ٻيا وڏا سامان اچن ٿا. هلڪين برقي شين ۾ بجليءَ جون موٽرون، پنکا، واشنگ مشينون، فرج ۽ ننڍا ٽرانسفارمر وغيره شامل آهن. بجليءَ جون ڪيتريون هٿرادو شيون [[پاڪستان]] ۾ تيار ٿينديون آهن، جن ۾ موٽرون، پنکا، بلب، ٽيوب لائيٽون، ڪيبل تارون، واٽر ڪولر، وولٽيج ريگيوليٽر، اسيبلائيزر، استريون، هيٽر، ٽيبل لئمپ، بَزر، گهنٽيون، ٽوسٽر ساڪيٽ، پلگ، هولڊر ۽ سئچ وغيره کان سواءِ وڏين برقي شين جا ننڍڙا ننڍڙا پرزا ۽ [[اوزار]] شامل آهن.
پاڪستان ۾ بجليءَ جون تارون ۽ ڪيبل بنائڻ جا ڪيترائي ڪارخانا آهن. گجرات ۾ پنکن جي صنعت آهي، جتي هر قسم جا پنکا تيار ڪيا ويندا آهن. ان کانسواءِ ڊيزرٽ ڪولر خالص پاڪستاني صنعت آهي. برقي هٿراڌو شين جي وڏي مارڪيٽ ڪراچيءَ ۾ آهي. ان کان سواءِ [[سنڌ]] جي سڀني شهرن، پنجاب ۽ [[بلوچستان]] ۾ پڻ مارڪيٽون آهن. ڊيزرٽ ڪولر جا ڪارخانا [[ڪراچي]]، [[لاهور،]] [[گجرات]] ۽ [[گجرانوالا]] ۾ آهن.
بجليءَ جي بلبن ۽ ٽيوب لائيٽن ۾ پنج واٽ کان ويندي 1500 واٽ جا بلب، ٻن فوٽن ۽ چئن فوٽن جون ٽيوب لائيٽون، وڌيڪ روشنيءَ ۽ طاقت جا مرڪيوري بلب ۽ گاڏين ۾ استعمال ٿيندڙ گهٽ وولٽيج جا بلب شامل آهن.
پاڪستان ۾ ننڍا ۽ وڏا ٽرانسفارمر ٺاهڻ جا اَٺ ڪارخانا آهن. ان کان سواءِ پاڪستان ۾ پلاسٽڪ مان ٺهندڙ برقي شيون، جن کي بيڪرلائيٽ چيو ويندو آهي، به تيار ٿينديون آهن. بجليءَ جو موٽرون ۽ واشنگ مشينون ٺاهڻ جا به ڪيترائي ڪارخانا پاڪستان ۾ ڪم ڪري رهيا آهن.
اڄ جي جديد دؤر ۾ [[بجلي]] رڳو گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ نه، پر سڄي گهر کي هلائڻ جي ذميداري کڻي چڪي آهي. بجليءَ جي شين، اڄ ”گهر“ جو تصور ئي بدلائي ڇڏيو آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=اليڪٽرانڪس : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |access-date=2015-09-21 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015408/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%DA%AA%D9%BD%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AA%D8%B3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ۽ ترقي ==
{{See also|برقياتي انجنيئرنگ جي تاريخ|برقياتي ۽ برقياتي انجنيئرنگ جي وقتوار فهرست}}
[[File:Audion receiver.jpg|thumb|1914ع ۾ [[لي ڊي فاريسٽ]] پاران تيار ڪيل ابتدائي [[آڊيوئن]] ريڊيو رسيورن مان هڪ]]

[[ڪارل فرڊيننڊ براون]] 1874ع ۾ [[ڪرسٽل ڊٽيڪٽر]]، جيڪو پهريون [[سيمي ڪنڊڪٽر]] اوزار هو، تيار ڪيو. ان کان پوءِ 1897ع ۾ [[جوزف جان ٿامسن]] [[اليڪٽران]] جي سڃاڻپ ڪئي. بعد ۾ [[ويڪيوم ٽيوب]] جي ايجاد، جيڪا ننڍن [[برقي سگنل]]ن کي [[ايمپلي فائر|وڌائي]] ۽ [[ريڪٽيفائر|سڌو]] ڪري سگهندي هئي، برقيات ۽ اليڪٽران جي دور جي شروعات ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.uni-marburg.de/de/uniarchiv/unijournal/urvater-der-kommunikationsgesellschaft.pdf |title=Urvater der Kommunikationsgesellschaft: Ferdinand Braun – Student und Professor in Marburg – kam vor 150 Jahren zur Welt |language=de |trans-title=Forefather of the communications society: Ferdinand Braun – student and professor in Marburg – was born 150 years ago |publisher=[[Philipps-Universität Marburg]] |date=2007-12-17 |access-date=2025-09-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|title=This Month in Physics History - October 1897: The Discovery of the Electron |website= American Physical Society |access-date=2018-09-19|archive-date=19 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919171705/https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[امبروز فليمنگ]] [[ڊائيوڊ]] ۽ [[لي ڊي فاريسٽ]] [[ٽرائيوڊ]] ايجاد ڪيا، جنهن سان [[ريڊيو سگنل]] جهڙن ڪمزور برقي وولٽيجن جي سڃاڻپ ممڪن ٿي.

[[ويڪيوم ٽيوب]] (ٿرمائيو نڪ والوز) پهريان سرگرم [[برقي جزو|برقي جزا]] هئا، جيڪي انفرادي [[اليڪٽران]]ن جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪري [[برقي رو]] تي ضابطو آڻيندا هئا. انهن ذريعي رو جي واڌ ۽ سڌاري ممڪن ٿي، جنهن سان [[ريڊيو]]، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊار]]، ڊگهي فاصلي واري ٽيليفوني ۽ ٻين ڪيترين ئي ٽيڪنالاجين جي ترقي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Guarnieri|first=M.|date=2012|title=The age of vacuum tubes: Early devices and the rise of radio communications|journal=IEEE Ind. Electron. Mag.|volume=6|issue=1|pages=41–43|doi=10.1109/MIE.2012.2182822|bibcode=2012IIEM....6a..41G |s2cid=23351454}}&lt;/ref&gt; 1920ع واري ڏهاڪي تائين تجارتي ريڊيو نشريات ۽ [[ڏورسنچار]] عام ٿي ويا، جڏهن ته برقي ايمپلي فائر ڊگهي فاصلي واري [[ٽيليفوني]] ۽ موسيقي جي رڪارڊنگ ۾ استعمال ٿيڻ لڳا.

اڳيون وڏو ٽيڪنالاجي قدم ڪيترن ڏهاڪن بعد آيو، جڏهن 1947ع ۾ [[جان بارڊين]] ۽ [[والٽر هاوسر بريٽن]] بيل ليبارٽريز ۾ پهريون ڪم ڪندڙ [[پوائنٽ-ڪنٽيڪٽ ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=1947: Invention of the Point-Contact Transistor |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=10 August 2019 |archive-date=30 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930151529/https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به 1980ع جي وچ ڌاري تائين [[مائڪرو ويو]]، وڏي طاقت واري ٽرانسميشن ۽ [[ٽيليويزن]] رسيورن ۾ ويڪيوم ٽيوب اهم حيثيت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Okamura1994&quot;&gt;{{cite book|author=Sōgo Okamura|title=History of Electron Tubes|url=https://books.google.com/books?id=VHFyngmO95YC&amp;pg=PR4|access-date=5 December 2012|year=1994|publisher=IOS Press|isbn=978-9051991451|page=5}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ [[سالڊ اسٽيٽ برقيات]] تقريباً مڪمل طور تي ويڪيوم ٽيوبن جي جاءِ والاري ورتي، جيتوڻيڪ اهي اڄ به ڪجهه خاص استعمالن، جهڙوڪ اعليٰ طاقت وارن آر ايف ايمپلي فائرن، [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]]ن، خاص آڊيو اوزارن، [[گٽار ايمپلي فائر]]ن ۽ ڪجهه [[ڪيوٽي ميگنيٽرون]] اوزارن ۾ استعمال ٿين ٿيون.

اپريل 1955ع ۾ [[آءِ بي ايم 608]] پهريون [[آءِ بي ايم]] پيداوار هو، جنهن ۾ ويڪيوم ٽيوب کان سواءِ مڪمل طور [[ٽرانزسٽر]] سرڪٽ استعمال ڪيا ويا، ۽ اهو پهريون مڪمل ٽرانزسٽر تي ٻڌل تجارتي [[ڳڻپيوڪر]] سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Bashe |first= Charles J. |title=IBM's Early Computers |publisher=MIT |year=1986 |page=386 |isbn=978-0262022255}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pugh |first1=Emerson W. |last2=Johnson |first2=Lyle R. |last3=Palmer |first3=John H. |year=1991 |title=IBM's 360 and early 370 systems |publisher=MIT Press |isbn=978-0262161237 |page=34}}&lt;/ref&gt; هن مشين ۾ 3,000 کان وڌيڪ [[جرمينيم]] ٽرانزسٽر لڳل هئا. [[ٿامس جي. واٽسن جونيئر]] حڪم ڏنو ته مستقبل جون سڀئي آءِ بي ايم شيون ٽرانزسٽرن تي ٻڌل هونديون. نتيجي ۾ ڪمپيوٽرن جي [[لاجڪ گيٽ]]ن ۽ ٻاهرين اوزارن ۾ تقريباً مڪمل طور ٽرانزسٽر استعمال ٿيڻ لڳا. بهرحال، شروعاتي [[جنڪشن ٽرانزسٽر]] نسبتاً وڏا ۽ وڏي پيماني تي تيار ڪرڻ ۾ ڏکيا هئا، جنهن ڪري انهن جو استعمال محدود رهيو.&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;&gt;{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |isbn=978-0470508923 |page=168}}&lt;/ref&gt;

[[موسفيٽ]] (MOSFET) کي 1955ع کان 1960ع جي وچ ۾ بيل ليبارٽريز ۾ ايجاد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Frosch |first1=C. J. |last2=Derick |first2=L |date=1957 |title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon |journal=Journal of the Electrochemical Society |volume=104 |issue=9 |page=547 |doi=10.1149/1.2428650}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kahng |first=Dawon |chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device |title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers |publisher=World Scientific |date=1991 |pages=583–596}}&lt;/ref&gt; اهو پهريون واقعي ننڍو ٽرانزسٽر هو، جنهن کي آساني سان ننڍو ڪري وڏي پيماني تي تيار ڪري سگهجي ٿو. ان جي فائدن ۾ اعليٰ پيماني تي ننڍو ڪرڻ جي صلاحيت، گهٽ قيمت، گهٽ بجلي خرچ ۽ وڌيڪ ڪثافت شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |work=EETimes |date=12 December 2018}}&lt;/ref&gt; هن ايجاد [[برقيات جي صنعت]] ۾ انقلاب آندو ۽ اڄ اهو دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ برقي اوزار آهي.

سرڪٽن جي پيچيدگي وڌڻ سان انهن جي جسامت هڪ وڏو مسئلو بڻجي وئي. وڏن جزن سبب انهن کي ڳنڍيندڙ تارون به ڊگهيون ٿينديون هيون، جنهن سان برقي سگنلن کي سرڪٽ مان گذرڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳندو هو ۽ ڪمپيوٽر جي رفتار گهٽجي ويندي هئي. [[جئڪ ڪلبي]] ۽ [[رابرٽ نوئس]] جي [[مربوط سرڪٽ]] (Integrated Circuit) جي ايجاد هن مسئلي جو حل پيش ڪيو، جنهن ۾ سڀئي جزا هڪ ئي [[سيمي ڪنڊڪٽر]] بلاڪ تي تيار ڪيا ويا. ان سان سرڪٽ وڌيڪ ننڍا ۽ پيداوار خودڪار ٿي وئي. انهيءَ ترقي سان [[سلڪون]] جي هڪڙي ڪرسٽل ويفر تي سڀئي جزا گڏ ڪرڻ جو تصور پيدا ٿيو، جنهن مان 1960ع جي شروعات ۾ [[ننڍي پيماني واري انضمام]] (SSI)، پوءِ 1960ع جي آخر ۾ [[وچولي پيماني واري انضمام]] (MSI)، ۽ بعد ۾ [[تمام وڏي پيماني واري انضمام]] (VLSI) وجود ۾ آيا. 2008ع تائين اربين ٽرانزسٽرن وارا پروسيسر تجارتي طور تي دستياب ٿي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Intel to deliver first computer chip with two billion transistors
|url=https://www.smh.com.au/technology/intel-to-deliver-first-computer-chip-with-two-billion-transistors-20080205-1q88.html
|website=The Sydney Morning Herald
|date=5 February 2008
|access-date=30 June 2026
}}&lt;/ref&gt;

==ذيلي شعبا==
{{div col|colwidth=20em}}
* [[اينالاگ اليڪٽرانڪس]]
* [[آوازي سامان]]
* [[ايويانِڪس]]
* [[بايو اليڪٽرانڪس]]
* [[سرڪٽ ڊزائين]]
* [[ڊجيٽل اليڪٽرانڪس]]
* [[برقي جزا|اليڪٽرانڪ ڪمپونينٽس]]
* [[ايمبيڊڊ نظام]]
* [[مربوط سرڪٽ]]
* [[مائڪرو اليڪٽرانڪس]]
* [[ننينو اليڪٽرانڪس]]
* [[آپٽو اليڪثرانڪس]]
* [[پاور اليڪثرانڪس]]
* [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]]
* [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار|سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]
* [[سينسر]]
* [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]]
{{div col end}}

== اوزار ۽ جزا {{anchor|Devices|Components}} ==
{{main|برقي جزو}}

[[فائل:Componentes.JPG|thumb|مختلف برقي جزا]]

[[برقي جزو]] اهڙو هر جزو آهي، جيڪو '''برقي نظام''' يا '''برقي اوزار''' ۾ سرگرم (ايڪٽو) يا غير سرگرم (پيسو) هجي. جزن کي عام طور تي [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (PCB) تي سولڊر ڪري پاڻ ۾ ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن سان هڪ خاص ڪم سرانجام ڏيندڙ برقي سرڪٽ تيار ٿيندو آهي. جزا الڳ الڳ به استعمال ٿي سگهن ٿا يا وڌيڪ پيچيده صورت ۾ [[مربوط سرڪٽ]]ن جي شڪل ۾ به پيڪيج ڪيا ويندا آهن. غير سرگرم برقي جزن ۾ [[ڪيپيسٽر]]، [[انڊڪٽر]] ۽ [[مزاحم]] شامل آهن، جڏهن ته سرگرم جزن ۾ [[سيمي ڪنڊڪٽر اوزار]]، [[ٽرانزسٽر]] ۽ [[ٿائرسٽر]] شامل آهن، جيڪي اليڪٽران جي سطح تي برقي رو جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Power Electronics and Variable Frequency Drives: Technology and Applications |publisher=Wiley Online Library|doi=10.1002/9780470547113|year=1996|isbn=978-0470547113|s2cid=107126716|editor1-last=Bose|editor1-first=Bimal K}}&lt;/ref&gt;

== سرڪٽن جا قسم ==

برقي سرڪٽن جي ڪمن کي ٻن بنيادي گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: تشبيهي (Analog) ۽ عددي (Digital). ڪو خاص اوزار انهن مان ڪنهن هڪ قسم جي سرڪٽ تي مشتمل ٿي سگهي ٿو يا ٻنهي قسمن جي گڏيل استعمال تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو. جديد دور ۾ تشبيهي سرڪٽن جو استعمال گهٽجي رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا ڪيترائي ڪم هاڻي عددي سرڪٽ سرانجام ڏئي رهيا آهن.

=== تشبيهي سرڪٽ ===
{{Main|تشبيهي برقيات}}

[[تشبيهي سرڪٽ]] (اينالاگ سرڪٽ) سگنلن جي پروسيسنگ لاءِ لڳاتار وولٽيج يا برقي رو جي حد استعمال ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ عددي سرڪٽ الڳ الڳ (ڊسڪريٽ) سطحن تي ڪم ڪندا آهن. برقيات جي شروعاتي دور ۾ ريڊيو وصول ڪندڙن، ريڊيو موڪليندڙن ۽ ٻين ڪيترن ئي اوزارن ۾ تشبيهي سرڪٽ عام هئا. تشبيهي برقي ڪمپيوٽر لڳاتار متغيرن (ڪنٽينيوئس ويريئبلز) سان لاڳاپيل مسئلن جي حل لاءِ اهم هئا، جيستائين عددي پروسيسنگ وڌيڪ ترقي نه ڪئي.

سيمي ڪنڊڪٽر ٽيڪنالاجي جي ترقي سان تشبيهي سرڪٽن جا ڪيترائي ڪم عددي سرڪٽن حوالي ٿي ويا، تنهنڪري مڪمل طور تشبيهي سرڪٽ هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا. اڄڪلهه گهڻا نظام گڏيل (ھائبرڊ) انداز اختيار ڪن ٿا، جنهن ۾ اينالاگ سگنل وصول ڪرڻ لاءِ شروعاتي حصي ۾ تشبيهي سرڪٽ استعمال ٿين ٿا، جڏهن⁠تہ بعد ۾ [[مائڪروپروسيسر]] ذريعي عددي پروسيسنگ ڪئي ويندي آهي.

ڪڏهن ڪڏهن اهڙن سرڪٽن جي درجابندي مشڪل هوندي آهي، جن ۾ لڪيرِي (لينيئر) ۽ غير لڪيرِي (نان-لينيئر) ٻنهي قسمن جا عنصر موجود هجن. مثال طور وولٽيج مقابلو ڪندڙ (وولٽيج ڪمپريٽر) لڳاتار وولٽيج قبول ڪري ٿو، پر نتيجي ۾ رڳو ٻن مان هڪ سطح ڏيکاري ٿو، بلڪل عددي سرڪٽ وانگر. ساڳيءَ طرح، حد کان وڌيڪ هلندڙ ٽرانزسٽر ايمپلي فائر هڪ ڪنٽرول ٿيل [[سوئچ]] وانگر رويي اختيار ڪري سگهي ٿو، جنهن جي پيداوار بنيادي طور ٻن سطحن تي مشتمل هوندي آهي.
تشبيهي سرڪٽ اڄ به وڏي پيماني تي سگنلن جي واڌ ويجهه، جيئن وندر جي صنعت ۾، ۽ تشبيهي حساسن مان ايندڙ سگنلن جي تياري ۽ ترتيب ڏيڻ لاءِ، جهڙوڪ صنعتي ماپ ۽ ڪنٽرول نظامن ۾، استعمال ٿين ٿا.

=== عددي سرڪٽ ===
{{Main|عددي برقيات}}

عددي سرڪٽ اهڙا برقي سرڪٽ آهن، جيڪي مقرر ۽ الڳ وولٽيج سطحن تي ٻڌل هوندا آهن. اهي [[بولين الجبرا]] استعمال ڪندا آهن ۽ سڀني عددي ڪمپيوٽرن ۽ مائڪروپروسيسر تي ٻڌل اوزارن جو بنياد آهن. اهي سادن منطقي دروازن کان وٺي وڏن مربوط سرڪٽن تائين پکڙيل آهن، جن ۾ لکين منطقي دروازا شامل ٿي سگهن ٿا.

عددي سرڪٽ [[ٻٽو عددي نظام]] استعمال ڪن ٿا، جنهن ۾ ٻه وولٽيج سطحون ''0'' ۽ ''1'' منطقي حالت ظاهر ڪن ٿيون. عام طور تي منطقي ''0'' گهٽ وولٽيج (Low) ۽ منطقي ''1'' وڌيڪ وولٽيج (High) کي ظاهر ڪري ٿو، پر ڪجهه نظام ان جي ابتڙ تعريف به استعمال ڪن ٿا يا برقي رو تي ٻڌل هوندا آهن. ڪيترن ئي حالتن ۾ سرڪٽ جو ڊزائنر ضرورت موجب انهن تعريفن کي تبديل ڪري سگهي ٿو ته جيئن سرڪٽ جي جوڙجڪ آسان ٿي سگهي. تنهنڪري ''0'' ۽ ''1'' جي تعريف اختياري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brown |first1=Stephen |last2=Vranesic |first2=Zvonko |title=Fundamentals of Digital Logic|format=e-book |date=2008 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-0077144227}}&lt;/ref&gt;

[[ٽن بنيادن وارو ڪمپيوٽر|ٽن بنيادن واري]] (Ternary) منطق، جنهن ۾ ٽي حالتون هونديون آهن، تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي ۽ ڪجهه نمونياتي ڪمپيوٽر تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن کي عملي طور وسيع قبوليت حاصل نه ٿي سگهي آهي.&lt;ref name=&quot;AoCP2&quot;&gt;{{cite book |last=Knuth |first=Donald |title=The Art of Computer Programming |volume=2: Seminumerical Algorithms |pages=190–192 |publisher=Addison-Wesley |edition=2nd |date=1980 |isbn=0201038226}}&lt;/ref&gt; عملي طور سڀئي [[ڪمپيوٽر]] ۽ [[عددي سگنل پروسيسر]] [[ٽرانزسٽر]]، جهڙوڪ [[MOSFET]]، تي ٻڌل [[عددي منطق]]ي سرڪٽ استعمال ڪندا آهن، جيڪي برقي منطقي دروازن ذريعي ٻٽي عددي حالتون پيدا ڪن ٿا.

[[فائل:Logic-gates-circuits.png|thumb|عددي برقيات ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ ڪجهه منطقي دروازا]]

* [[منطقي دروازو]]
* [[جمع ڪندڙ (برقيات)]]
* [[فلپ فلاپ (برقيات)]]
* [[ڳڻپيندڙ (ڊجيٽل)]]
* [[پروسيسر رجسٽر]]
* [[ملٽي پليڪسر]]
* [[شمٽ ٽرگر]]

گهڻي حد تائين مربوط اوزار:

* [[ميموري چپ]]
* [[مائڪروپروسيسر]]
* [[مائڪرو ڪنٽرولر]]
* [[ايپليڪيشن-مخصوص مربوط سرڪٽ]] (ASIC)
* [[ڊجيٽل سگنل پروسيسر]] (DSP)
* [[فيلڊ-پروگراميبل گيٽ ايري]] (FPGA)
* [[فيلڊ-پروگراميبل اينالاگ ايري]] (FPAA)
* [[سسٽم آن چپ]] (SoC)

== جوڙجڪ ==

برقي نظامن جي جوڙجڪ (اليڪٽرانڪ سسٽمس ڊزائين) اهڙن پيچيده برقي اوزارن ۽ نظامن، جهڙوڪ [[موبائل فون]] ۽ [[ڪمپيوٽر]]، جي گهڻ-شعبي (ملٽي-ڊسيپلنري) ڊزائن سان لاڳاپيل آهي. هن شعبي ۾ برقي نظام جي جوڙجڪ ۽ ترقي ([[نئين پيداوار جي ترقي]]) کان وٺي ان جي صحيح ڪارڪردگي، خدمت جي مدت ۽ [[ٻيهر استعمال]] تائين جا سڀ مرحلا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;lienig&quot;&gt;{{Cite book|author=J. Lienig|author2=H. Bruemmer|title=Fundamentals of Electronic Systems Design|pages=1|publisher=Springer International Publishing|date=2017|isbn=978-3319558394|doi=10.1007/978-3-319-55840-0}}&lt;/ref&gt; تنهنڪري برقي نظامن جي جوڙجڪ اهو عمل آهي، جنهن ۾ استعمال ڪندڙ جي مقرر ڪيل [[گهرجن جو تجزيو|گهرجن]] کي پورو ڪرڻ لاءِ پيچيده برقي اوزارن جي وضاحت ۽ ترقي ڪئي ويندي آهي.

برقيات جي نظريي جي پيچيدگي سبب، برقي اوزارن جي ترقيءَ ۾ تجرباتي ليبارٽري اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. اهي تجربا انجنيئر جي تيار ڪيل ڊزائن کي جانچڻ، ان جي تصديق ڪرڻ ۽ ممڪن غلطين جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. ماضيءَ ۾ برقيات جون ليبارٽريون جسماني جڳهن تي موجود اوزارن ۽ سامان تي مشتمل هونديون هيون، پر هاڻوڪي دور ۾ [[برقي سرڪٽ جي نقلي مشق]] (سميوليشن) لاءِ سافٽويئر، جهڙوڪ [[سرڪٽ لاگڪس]]، [[ملٽي ازم]] ۽ [[پي اسپائيس]]، وڌيڪ عام ٿي ويا آهن.

=== ڪمپيوٽر جي مدد سان جوڙجڪ ===
{{Main|برقي جوڙجڪ جي خودڪاري}}

اڄ جا برقي انجنيئر اڳواٽ تيار ڪيل جزن، جهڙوڪ [[بجلي جي فراهمي]]، [[سيمي ڪنڊڪٽر]] (مثلاً [[ٽرانزسٽر]]) ۽ [[مربوط سرڪٽ]] استعمال ڪري [[سرڪٽ جي جوڙجڪ|برقي سرڪٽ]] تيار ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. [[برقي جوڙجڪ جي خودڪاري]] (EDA) جا سافٽويئر پروگرام [[اسڪيميٽڪ ڪيپچر]] ۽ [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] جي ڊزائن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هن شعبي جا مشهور سافٽويئر [[اين آء ملٽي ازم]]، [[ڪيڊنس ڊزائين سسٽمس|ڪيڊنس]] ([[اورڪيڊ]] (ORCAD)، [[ايگل (پروگرام)|ايگل]] PCB ۽ Schematic، [[مينٽور گرافڪس|مينٽور]] (PADS PCB ۽ LOGIC Schematic)، [[الٽيم]] (Protel)، ليبسينٽر اليڪٽرانڪس (Proteus)، [[جي ايڊز]] (gEDA) ،[[ڪاء ڪيڊ]] (KiCad) ۽ ٻيا ڪيترائي آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 April 2023 |title=PCB design made easy for every engineer |url=https://www.autodesk.com/products/eagle/overview?term=1-YEAR&amp;tab=subscription |website=Autodesk |access-date=19 April 2023 |archive-date=19 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419124207/https://www.autodesk.com/products/eagle/overview?term=1-YEAR&amp;tab=subscription |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== منفي خاصيتون ==

=== حرارتي انتظام ===
{{Main|برقي اوزارن ۽ نظامن جو حرارتي انتظام}}

[[گرمي]]، جيڪا برقي سرڪٽن مان پيدا ٿئي ٿي، ان کي ختم ڪرڻ ضروري هوندو آهي ته جيئن اوزار فوري طور خراب نه ٿئي ۽ ان جي ڊگهي مدي واري اعتبار کي بهتر بڻائي سگهجي. [[گرمي جي خارج ٿيڻ]] جو عمل گهڻو ڪري قدرتي موصليت (Conduction) ۽ وهڪري (Convection) ذريعي ٿيندو آهي. وڌيڪ اثرائتي گرمي خارج ڪرڻ لاءِ [[هيٽ سنڪ]]، [[مشيني پنکو|پنکا]] ذريعي هوائي ٿڌڪار، ۽ [[ڪمپيوٽر جي ٿڌڪار]] جا ٻيا طريقا، جهڙوڪ [[پاڻي ذريعي ٿڌڪار]]، استعمال ڪيا ويندا آهن. اهي طريقا [[وهڪرو (Convection)|وهڪري]]، [[حرارتي موصليت]] ۽ [[حرارتي شعاع]] جي ذريعي [[حرارتي توانائي]] کي خارج ڪندا آهن.

=== شور ===
{{Main|برقي شور}}

برقي شور (Electronic Noise) اها اڻ وڻندڙ مداخلت آهي، جيڪا ڪنهن ڪارآمد سگنل تي شامل ٿي ان جي معلومات کي ڌنڌلو يا متاثر ڪري ٿي.&lt;ref&gt;''IEEE Dictionary of Electrical and Electronics Terms'' {{ISBN|978-0471428060}}&lt;/ref&gt; شور، سرڪٽ جي خرابي سبب پيدا ٿيندڙ سگنل جي بگاڙ کان مختلف هوندو آهي. شور هر قسم جي برقي سرڪٽ سان لاڳاپيل هوندو آهي. اهو برقي مقناطيسي يا حرارتي سببن سان پيدا ٿي سگهي ٿو، جنهن کي سرڪٽ جي [[عملي گرمي پد]] کي گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. جڏهن⁠تہ شور جا ڪجهه ٻيا قسم، جهڙوڪ [[شاٽ شور]]، ختم نٿا ڪري سگهجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي مادي جي بنيادي طبعي خاصيتن جي حدن سبب پيدا ٿين ٿا.

== پيڪيجنگ جا طريقا ==
{{expand section|reason=[[سيمي ڪنڊڪٽر پيڪيج]] جو خلاصو شامل ڪيو وڃي|date=July 2025}}

[[فائل:MOS6581_chtaube061229.jpg|right|thumb|1980ع واري ڏهاڪي جي وچ واري [[گهريلو ڪمپيوٽر]] جي سرڪٽ بورڊ تي لڳايل ٿرو-هول اوزار. مٿئين کاٻي پاسي محوري ليڊ وارا اوزار، جڏهن⁠تہ مٿئين ساڄي پاسي نيرا شعاعي ليڊ وارا ڪيپيسٽر ڏسي سگهجن ٿا.]]

{{Main|برقي پيڪيجنگ|سيمي ڪنڊڪٽر پيڪيج}}

برقي جزن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف طريقا استعمال ڪيا ويا آهن. مثال طور، شروعاتي برقيات ۾ سرڪٽ تيار ڪرڻ لاءِ [[پوائنٽ-ٽو-پوائنٽ وائرنگ]] استعمال ٿيندي هئي، جنهن ۾ جزا ڪاٺ جي بريڊ بورڊن تي لڳايا ويندا هئا. [[ڪاٺي سرشتي واري تعمير]] (Cordwood Construction) ۽ [[وائر ريپ]] پڻ استعمال ٿيندڙ طريقا هئا. اڄڪلهه گهڻا جديد برقي اوزار [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (PCB) استعمال ڪن ٿا، جيڪي [[FR-4]] ۽ [[FR-2]] جهڙن موادن مان تيار ڪيا ويندا آهن. برقي جزا عام طور تي PCB تي [[ٿرو-هول ٽيڪنالاجي]] يا [[سطح-تي-لڳائڻ واري ٽيڪنالاجي]] ذريعي لڳايا ويندا آهن.

گذريل ڪجهه سالن دوران برقي اوزارن جي اسيمبلي سان لاڳاپيل صحت ۽ ماحولياتي خدشن ڏانهن به وڌندڙ ڌيان ڏنو ويو آهي.

== صنعت ==
{{Main|برقيات جي صنعت}}

{{Further|صارف برقيات|سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ برقي اوزارن جي فهرست|سيمي ڪنڊڪٽر صنعت}}

[[برقيات جي صنعت]] ڪيترين ئي شاخن تي مشتمل آهي. هن سموري صنعت جي بنيادي محرڪ [[سيمي ڪنڊڪٽر صنعت]] آهي،&lt;ref&gt;{{cite news |title=Annual Semiconductor Sales Increase 21.6 Percent, Top $400 Billion for First Time |url=https://www.semiconductors.org/annual-semiconductor-sales-increase-21.6-percent-top-400-billion-for-first-time/ |access-date=11 October 2019 |work=[[Semiconductor Industry Association]] |date=5 February 2018 |archive-date=30 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130013305/https://www.semiconductors.org/annual-semiconductor-sales-increase-21.6-percent-top-400-billion-for-first-time/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جنهن جي سالياني وڪرو 2018ع تائين {{US$|481&amp;nbsp;billion|long=no}} کان وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;deloitte&quot;&gt;{{cite web |title=Semiconductors – the Next Wave |url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/cn/Documents/technology-media-telecommunications/deloitte-cn-tmt-semiconductors-the-next-wave-en-190422.pdf |publisher=[[Deloitte]] |date=April 2019 |access-date=11 October 2019 |archive-date=11 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011213511/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/cn/Documents/technology-media-telecommunications/deloitte-cn-tmt-semiconductors-the-next-wave-en-190422.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; صنعت جو سڀ کان وڏو شعبو [[برقي واپار]] آهي،&lt;ref&gt;{{cite web | title=Global e-commerce sales surged to $29 trillion | website=UN Trade and Development (UNCTAD) | date=29 March 2019 | url=https://unctad.org/news/global-e-commerce-sales-surged-29-trillion | access-date=20 January 2026}}&lt;/ref&gt; جنهن 2017ع دوران {{US$|29&amp;nbsp;trillion|long=no}} کان وڌيڪ آن لائن وڪرو پيدا ڪيو.&lt;ref name=&quot;unctad&quot;&gt;{{cite news |title=Global e-Commerce sales surged to $29&amp;nbsp;trillion |url=https://unctad.org/en/pages/PressRelease.aspx?OriginalVersionID=505 |access-date=13 October 2019 |publisher=[[United Nations Conference on Trade and Development]] |date=29 March 2019 |archive-date=21 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191021154834/https://unctad.org/en/pages/PressRelease.aspx?OriginalVersionID=505 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سڀ کان وڌيڪ تيار ٿيندڙ برقي اوزار [[ميٽل-آڪسائيڊ-سيمي ڪنڊڪٽر فيلڊ-ايفيڪٽ ٽرانزسٽر]] (MOSFET) آهي، جنهن جا اندازي مطابق 1960ع کان 2018ع تائين 13{{nbsp}}[[سيڪسٽيلين]] MOSFET تيار ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;computerhistory2018&quot;&gt;{{cite web |title=13 Sextillion &amp; Counting: The Long &amp; Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History |url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |date=April 2, 2018 |website=[[Computer History Museum]] |access-date=28 July 2019 |archive-date=28 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190728143013/https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1960ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪي ٺاهيندڙ [[سوني]] ۽ [[هٽاچي]] جهڙين جاپاني ڪمپنين سان مقابلو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي گهٽ قيمت تي اعليٰ معيار جون شيون تيار ڪري رهيون هيون. بهرحال، 1980ع واري ڏهاڪي تائين آمريڪي ٺاهيندڙ سيمي ڪنڊڪٽرن جي ترقي ۽ اسيمبلي ۾ عالمي اڳواڻ بڻجي ويا.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=|title=Consumer electronics industry in the year 1960s.|url=https://natechnology.in/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127120812/https://natechnology.in/ |archive-date=27 January 2021 |access-date=2021-02-02|website=NaTechnology|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، 1990ع واري ڏهاڪي ۽ ان کان پوءِ هي صنعت وڏي پيماني تي اوڀر ايشيا ڏانهن منتقل ٿي وئي. اهو عمل 1970ع واري ڏهاڪي ۾ مائڪروچپن جي وڏي پيماني تي پيداوار جي منتقلي سان شروع ٿيو، جتي سستي ۽ گهڻي مزدوري سان گڏ وڌندڙ ٽيڪنالاجي مهارت موجود هئي.&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot;&gt;[[Willy Shih|Shih, Willy]] ([[Harvard Business School]]): [https://www.forbes.com/sites/willyshih/2022/08/03/congress-is-giving-billions-to-the-us-semiconductor-industry-will-it-ease-chip-shortages/?sh=3ebd9629de4d &quot;Congress Is Giving Billions To The U.S. Semiconductor Industry. Will It Ease Chip Shortages?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230703102256/https://gum.criteo.com/syncframe?origin=publishertag&amp;topUrl=www.forbes.com |date=3 July 2023 }} transcript, August 3, 2022, ''[[Forbes]],'' retrieved September 12, 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;strengthening_2022_06_02_csis_org&quot;&gt;[[James Andrew Lewis|Lewis, James Andrew]]: [https://www.csis.org/analysis/strengthening-transnational-semiconductor-industry &quot;Strengthening a Transnational Semiconductor Industry&quot;], {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220913013518/https://www.csis.org/analysis/strengthening-transnational-semiconductor-industry |date=13 September 2022 }} June 2, 2022, [[Center for Strategic and International Studies]] (CSIS), retrieved September 12, 2022&lt;/ref&gt;

ٽن ڏهاڪن دوران، سيمي ڪنڊڪٽرن جي پيداوار واري عالمي گنجائش ۾ آمريڪا جو حصو 1990ع ۾ 37 سيڪڙو مان گهٽجي 2022ع ۾ 12 سيڪڙو رهجي ويو.&lt;ref name=&quot;strengthening_2022_06_02_csis_org&quot; /&gt; آمريڪا جي سڀ کان وڏي سيمي ڪنڊڪٽر ٺاهيندڙ ڪمپني [[انٽيل ڪارپوريشن]]، پيداوار واري ٽيڪنالاجي ۾ پنهنجي ٺيڪيدار [[تائيوان سيمي ڪنڊڪٽر مينوفيڪچرنگ ڪمپني]] (TSMC) کان گهڻو پوئتي رهجي وئي.&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot; /&gt;

ان وقت تائين [[تائيوان]] جديد سيمي ڪنڊڪٽرن جو دنيا جو سڀ کان وڏو ذريعو بڻجي چڪو هو،&lt;ref name=&quot;strengthening_2022_06_02_csis_org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot; /&gt; جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ڪوريا]]، [[آمريڪا]]، [[جاپان]]، [[سنگاپور]] ۽ [[چين]] جا نمبر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;strengthening_2022_06_02_csis_org&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot; /&gt;

سيمي ڪنڊڪٽر صنعت جون اهم سهولتون (جيڪي اڪثر ٻين ملڪن ۾ قائم وڏين ڪمپنين جون ماتحت شاخون هونديون آهن) [[يورپ]]، خاص طور تي [[نيدرلينڊز]]، ڏکڻ اوڀر ايشيا، ڏکڻ آمريڪا ۽ [[اسرائيل]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;congress_giving_2022_08_03_forbes_com&quot; /&gt;

== حوالا ==

{{حوالا}}
{{حوالو}}

{{ڪچو}}</text>
      <sha1>khx7c20yanay56ar7g74lctrmagix56</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اولھندو نارو واھ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22538</id>
    <revision>
      <id>389932</id>
      <parentid>224560</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T15:41:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[نارو واهه]] کي [[اولھندو نارو واھ]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو</comment>
      <origin>224560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4686" sha1="3xxpwloxdkcsiqx0ze96svm0cu76czp" xml:space="preserve">{{صفائي ڪريو}}
الهندو نارو واهه (Wetern Nara Canal):الهندو نارو واهه [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي شهر]] کان -اوڀر- طرف عاقل ڳوٺ کان سنڌو نديءَ مان نڪرندو هو. هيءُ واهه به سنڌو نديءَ جو هڪ ڦاٽ (Inundation Canal) هو، هن الهندي ناري واهه کي تمام گهڻا ور وڪڙ هائ، وڏو ويڪرو ۽ اونهو واهه هو. -الهندو نارو- درياهه مان نڪري -باقراڻي-، ڏوڪري، -ٽاٽڙي-، سيهڙ شهر، راڌڻ وليج، ٿرڙي جادو شهيد ۽ جوهيءَ کان پوءِ وڃي منڇر ڍنڍ ۾ ڇوڙ ڪندو هو. هيءُ واهه -ان- وقت لاڙڪاڻي ضلعي مان وهندو هو. سيوهڻ تائين لاڙڪاڻو ضلعو هو. هيءُ -الهندو نارو واهه- وڏو ويڪرو اونهو واهه هو، جنهنڪري هن تي به ٻيڙين رستي آمدو رفت ٿيندي هئي. واپاري سکر يا لاڙڪاڻي کان پنهنجو مال ٻيڙين رستي شهرن ڏانهن کڻي ويندا هئا. هن واهه تي وڏيون موريون ونگن سان ٺهيل هيون. اڄ به هڪ اهڙي موري -باقراڻي- شهر ڀرسان بيٺي آهي، الهندي ناري واهه مان ٻيا وڏا واهه به نڪرندا هئا: 
1. گهنور واهه: گهنور واهه -باقراڻي- شهر کان نڪري -باقراڻي- ريلوي -اسٽيشن- کان پوءِ رشيد وڳڻ ڳوٺ کان گوگهاري شهر وٽ وڃي ختم ٿيندو هو. هيءُ واهه ڏوڪري تعلقي، جنهن کي -ان- وقت لب درياهه -تعلقو- به سڏيندا هئا ۽ قنبر جي زمينن کي -آباد- ڪندو هو. انهن ڏينهن ۾ خاص ڪري گوهاري جا سڳداسي چانور مشهور هوندا هئا. گهنور واهه مان وري ٻيا به ننڍا ننڍا واهه نڪرندا هئا. جيڪي -آبادگار- پنهنجي زمينن جي سهوليت سان وهائيندا هئا، انهن واهن جي کوٽائي تمام وڏي هئي ۽ ويڪرا هوندا هئا. 
2. موندر واهه: هي واهه الهندي ناري مان ڏوڪري شهر ڀرسان نڪرندو هو ۽ نصير -آباد- جي شهر ڀرسان وڃي ختم ٿيندو هو. هن جي ڊيگهه اٽڪل 12 ميل هئي. هن مان ٻيا به ننڍا ننڍا واهه نڪرندا هئا. لاڙڪاڻي ضلعي جي ڏوڪري ۽ وارهه تعلقي جي زمينن کي -آباد- ڪندو هو. 
3. ڌامراهو واهه: هيءُ واهه الهندي ناري واهه مان -ٽاٽڙي- ڳوٺ کان نڪري اولهه طرف ويندو هو. هيءُ ڌامراهو واهه به وڏو واهه هو، هن جي ڊيگهه اٽڪل 30-35 ميل هئي. هيءُ واهه ڳوٺ دائود ڪانڌڙا، آڏي -جاگير-، کڏهري، ڳاڙهي، فريد -آباد- کان ٿيندو وڃي ماڏي ڳوٺ تعلقي خيرپور ناٿن شاهه وٽ ختم ٿيندو هو. -ان- وقت خيرپور ناٿن شاهه کي ڪڪڙ -تعلقو- سڏيندا هئا. ڌامراهي واهه مان ٻيا به ننڍا واهه نڪرندا هئا، جيڪي ڏوڪري تعلقي ۽ وارهه تعلقي جي زمينن کي -آباد- ڪندا هئا. الهندي ناري جون زمينون زرخيز هيون، جنهنڪري هتي انبن جا وڏا وڏا -باغ- خاص ڪري، ڏوڪري تعلقي ۾، الهندي ناري تي نار به رکيل هئا. -جن- تي ماڻهو -ٿوري- ٿوري آبادي ڪندا هئا، خاص ڪري جوئر جو فصل نارن تي ٿيندو هو. 1932ع کان پوءِ جيئن سکر -بئراج- مان نوان وڏا واهه نڪتا ته هن الهندي ناري جو وجود ختم ٿي ويو، هن جي جاءِ تي دادو ڪئنال ۽ رائيس ڪئنال واهه نڪتا، جنهنڪري هيءُ واهه ختم ٿي ويو. الهندي ناري جي ڪن حصن مان هن وقت به دادو ڪئنال نڪتل آهي. هاڻي الهندي ناري واهه جو سنڌو درياهه مان موج سان وهڻ پورو ٿي ويو. هن وقت به ڪٿي ڪٿي هن جا پراڻا نشان اڃا باقي آهن.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%87%D9%86%D8%AF%D9%88%20%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%88%20%D9%88%D8%A7%D9%87%D9%87 الهندو نارو واهه : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو==
* [[اڀرندو نارو]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}</text>
      <sha1>3xxpwloxdkcsiqx0ze96svm0cu76czp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389934</id>
      <parentid>389932</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T16:10:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>389934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4880" sha1="5b0p5mhmy5a08yacrz5g1qkjo2p7n5y" xml:space="preserve">
'''الهندو نارو واهه''' ({{lang-en|Western Nara Canal}}) [[لاڙڪاڻو]] شهر جي اوڀر طرف [[عاقل ڳوٺ]] وٽان [[سنڌو ندي]] مان نڪرندڙ هڪ قديم اننڊيشن واهه هو. هيءُ واهه سنڌو نديءَ جو قدرتي ڦاٽ هو، جيڪو تمام ويڪرو، اونهو ۽ گهڻن ور وڪڙن وارو هو. الهندو نارو [[باقراڻي]]، [[ڏوڪري]]، [[ٽاٽڙي]]، [[سيهڙ]]، [[راڌڻ]]، [[ٿرڙي جادو شهيد]] ۽ [[جوهي]] مان گذرندو آخر [[منڇر ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان دور ۾ هيءُ واهه [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] مان وهندو هو، جڏهن ته [[سيوهڻ]] پڻ ان ضلعي جي حدن ۾ شامل هو&lt;ref name=&quot;Sindhiana-HindoNaro&quot;&gt;{{cite web
|url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%87%D9%86%D8%AF%D9%88%20%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%88%20%D9%88%D8%A7%D9%87%D9%87
|title=الهندو نارو واهه
|website=سنڌيانا
|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
|language=sd
|access-date=29 June 2026
}}&lt;/ref&gt;.

الهندو نارو واپار ۽ آمدرفت لاءِ پڻ اهم آبي رستو هو. [[سکر]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] کان واپاري ٻيڙين وسيلي مختلف شهرن ڏانهن مال کڻي ويندا هئا. واهه تي وڏيون ونگن واريون موريون ٺهيل هيون، جن مان هڪ موري اڄ به [[باقراڻي]] شهر ڀرسان موجود آهي&lt;ref name=&quot;Sindhiana-HindoNaro&quot;/&gt;.

الهندي ناري مان ڪيترائي اهم واهه نڪرندا هئا، جن مان هيٺيان مشهور هئا:

* '''گهنور واهه:''' هيءُ واهه [[باقراڻي]] شهر وٽان نڪري، [[باقراڻي ريلوي اسٽيشن]] کان اڳتي [[رشيد وڳڻ]] ڳوٺ کان ٿيندو [[گوگهاري]] وٽ ختم ٿيندو هو. هيءُ واهه [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري]] ۽ [[قنبر]] جي زمينن کي آباد ڪندو هو. ان زماني ۾ [[گوگهاري]] جا سڳداسي چانور تمام مشهور هئا. گهنور واهه مان ڪيترائي ننڍا واهه پڻ نڪرندا هئا، جيڪي آبادگارن پنهنجي ضرورت مطابق وهائيندا هئا&lt;ref name=&quot;Sindhiana-HindoNaro&quot;/&gt;.

* '''موندر واهه:''' هيءُ واهه [[ڏوڪري]] شهر ڀرسان الهندي ناري مان نڪرندو هو ۽ [[نصير آباد]] ڀرسان ختم ٿيندو هو. ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 12 ميل هئي. هن مان پڻ ڪيترائي ننڍا واهه نڪرندا هئا، جيڪي [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري]] ۽ [[وارهه تعلقو|وارهه]] جي زمينن کي آباد ڪندا هئا&lt;ref name=&quot;Sindhiana-HindoNaro&quot;/&gt;.

* '''ڌامراهو واهه:''' هيءُ واهه [[ٽاٽڙي]] ڳوٺ وٽان الهندي ناري مان نڪري اولهه طرف ويندو هو. ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 30 کان 35 ميل هئي. هيءُ واهه [[دائود ڪانڌڙا]]، [[آڏي جاگير]]، [[کڏهري]]، [[ڳاڙهي]]، [[فريد آباد]] کان ٿيندو [[ماڏي]] ڳوٺ، [[خيرپور ناٿن شاهه]] وٽ ختم ٿيندو هو. ان دور ۾ [[خيرپور ناٿن شاهه]] کي [[ڪڪڙ تعلقو]] سڏيو ويندو هو. ڌامراهي واهه مان پڻ ڪيترائي ننڍا واهه نڪرندا هئا، جيڪي [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري]] ۽ [[وارهه تعلقو|وارهه]] جي زرعي زمينن کي آباد ڪندا هئ&lt;ref name=&quot;Sindhiana-HindoNaro&quot;/&gt;ا.

الهندي ناري جي ڪنارن واريون زمينون تمام زرخيز هيون، تنهنڪري هتي خاص طور [[انب]] جا وڏا باغ موجود هئا، خاص ڪري [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري تعلقي]] ۾. واهه جي ڪنارن تي نار پڻ رکيل هئا، جن جي ذريعي آبادي ڪئي ويندي هئي، جڏهن ته انهن علائقن ۾ [[جوئر]] جو فصل گهڻو پوکيو ويندو هو&lt;ref name=&quot;Sindhiana-HindoNaro&quot;/&gt;.

1932ع کان پوءِ [[سکر بئراج]] مان نوان وڏا واهه نڪرڻ سبب الهندي ناري جو وجود آهستي آهستي ختم ٿي ويو. ان جي جاءِ تي [[دادو ڪئنال]] ۽ [[رائيس ڪئنال]] وجود ۾ آيا. اڄ به الهندي ناري جي ڪن حصن مان [[دادو ڪئنال]] گذري ٿو، جڏهن ته اصل واهه جو وهڪرو ختم ٿي چڪو آهي. تنهن هوندي به، هن قديم واهه جا ڪجهه نشان اڃا تائين مختلف هنڌن تي موجود آهن&lt;ref name=&quot;Sindhiana-HindoNaro&quot;/&gt;.

== حوالا ==
{{حوالا}}

== پڻ ڏسو==
* [[اڀرندو نارو]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}</text>
      <sha1>5b0p5mhmy5a08yacrz5g1qkjo2p7n5y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389935</id>
      <parentid>389934</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T16:31:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>389935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7715" sha1="as64umsntygcngx72p6abol22uj971r" xml:space="preserve">
'''الهندو نارو واهه''' ({{lang-en|Western Nara Canal}}) [[لاڙڪاڻو]] شهر جي اوڀر طرف [[عاقل ڳوٺ]] وٽان [[سنڌو ندي]] مان نڪرندڙ هڪ قديم اننڊيشن واهه هو. هيءُ واهه سنڌو نديءَ جو قدرتي ڦاٽ هو، جيڪو تمام ويڪرو، اونهو ۽ گهڻن ور وڪڙن وارو هو. الهندو نارو [[باقراڻي]]، [[ڏوڪري]]، [[ٽاٽڙي]]، [[سيهڙ]]، [[راڌڻ]]، [[ٿرڙي جادو شهيد]] ۽ [[جوهي]] مان گذرندو آخر [[منڇر ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان دور ۾ هيءُ واهه [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] مان وهندو هو، جڏهن ته [[سيوهڻ]] پڻ ان ضلعي جي حدن ۾ شامل هو&lt;ref name=&quot;Sindhiana-HindoNaro&quot;&gt;{{cite web
|url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%87%D9%86%D8%AF%D9%88%20%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%88%20%D9%88%D8%A7%D9%87%D9%87
|title=الهندو نارو واهه
|website=سنڌيانا
|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
|language=sd
|access-date=29 June 2026
}}&lt;/ref&gt;.
الهندو نارو واپار ۽ آمدرفت لاءِ پڻ اهم آبي رستو هو. [[سکر]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] کان واپاري ٻيڙين وسيلي مختلف شهرن ڏانهن مال کڻي ويندا هئا. واهه تي وڏيون ونگن واريون موريون ٺهيل هيون، جن مان هڪ موري اڄ به [[باقراڻي]] شهر ڀرسان موجود آهي&lt;ref name=&quot;Sindhiana-HindoNaro&quot;/&gt;.الهندي ناري جي ڪنارن واريون زمينون تمام زرخيز هيون، تنهنڪري هتي خاص طور [[انب]] جا وڏا باغ موجود هئا، خاص ڪري [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري تعلقي]] ۾. واهه جي ڪنارن تي نار پڻ رکيل هئا، جن جي ذريعي آبادي ڪئي ويندي هئي، جڏهن ته انهن علائقن ۾ [[جوئر]] جو فصل گهڻو پوکيو ويندو هو&lt;ref name=&quot;Sindhiana-HindoNaro&quot;/&gt;.

==پريچرڊ واھ==


1889ع کان اڳ ڪيترن ئي سالن تائين اولھندي ناري ۾ پاڻي جي فراهمي سخت متاثر رهي، جنهن جو بنيادي سبب [[لاڙڪاڻو]] ڀرسان ان جي مُنهن وٽ [[سنڌو ندي]] جي ڪٽاءُ (Erosion) هو. [[سيهوڻ]]، [[دادو]] ۽ [[جوهي]] تعلقن کي بهتر پاڻي فراهم ڪرڻ لاءِ ''پريچرڊ واھ'' (Pritchard Wah) نالي هڪ مددگار واهه ٻن سالن جي عرصي ۾ تعمير ڪيو ويو. شروعاتي ٻن سالن دوران هي واهه پڻ درياهه جي وهڪري سبب پنهنجي مُنهن وٽ ڪٽاءُ جو شڪار رهيو، پر 1891ع کان پوءِ ان جي ڪارڪردگي نمايان طور بهتر ٿي ۽ اولھندي ناري کي پاڻي جي فراهمي ۾ استحڪام اچي ويو. نتيجي طور، 1889ع کان پوءِ اولھندي نارو هر سال سياري جي موسم دوران پڻ وهندو رهيو.

1889ع ۾ اولھندي ناري جي مٿئين حصي مان نڪتل مختلف واهن وسيلي وڏي مقدار ۾ پاڻي ڪڍڻ سبب [[جوهي]] تعلقي جي آبادگارن کي سخت نقصان پهتو. انهيءَ صورتحال کي نظر ۾ رکندي زمينن جي نئين بندوبست کي عارضي طور ملتوي ڪيو ويو، جيستائين پريچرڊ واھ، جيڪو خاص طور [[سنڌو ندي]] مان اولھندي ناري کي پاڻي فراهم ڪرڻ لاءِ تعمير ڪيو ويو هو، ڪجهه سالن تائين ڪاميابيءَ سان هلڻ نه لڳو. بعد ۾ ان جي ڪارڪردگي بهتر ٿيڻ سان اولھندي ناري ۾ پاڻي جي فراهمي ايتري وڌي وئي، جو ٻوڏ ۽ اوورفلو کي روڪڻ لاءِ ان جي ٻنهي ڪنارن تي بند تعمير ڪرڻا پيا. 1890ع کان پوءِ پاڻي جي سطح وڌيڪ بلند ٿيڻ سبب [[ڪڪڙ]] کان [[جوهي]] تائين واهه جي ٻنهي ڪنارن تي حفاظتي بند ۽ پاڻي جي ضابطي لاءِ ''Built Sluice'' (ضابطه بند دروازا) پڻ تعمير ڪيا ويا، جيئن پاڻي ڪنارن کان ٻاهر نڪري ڀرپاسي جي زمينن ۾ نه پکڙجي.

==شاخون==
الهندي ناري مان ڪيترائي اهم واهه نڪرندا هئا، جن مان هيٺيان مشهور هئا:

* '''گهنور واهه:''' هيءُ واهه [[باقراڻي]] شهر وٽان نڪري، [[باقراڻي ريلوي اسٽيشن]] کان اڳتي [[رشيد وڳڻ]] ڳوٺ کان ٿيندو [[گوگهاري]] وٽ ختم ٿيندو هو. هيءُ واهه [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري]] ۽ [[قنبر]] جي زمينن کي آباد ڪندو هو. ان زماني ۾ [[گوگهاري]] جا سڳداسي چانور تمام مشهور هئا. گهنور واهه مان ڪيترائي ننڍا واهه پڻ نڪرندا هئا، جيڪي آبادگارن پنهنجي ضرورت مطابق وهائيندا هئا&lt;ref name=&quot;Sindhiana-HindoNaro&quot;/&gt;.

* '''موندر واهه:''' هيءُ واهه [[ڏوڪري]] شهر ڀرسان الهندي ناري مان نڪرندو هو ۽ [[نصير آباد]] ڀرسان ختم ٿيندو هو. ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 12 ميل هئي. هن مان پڻ ڪيترائي ننڍا واهه نڪرندا هئا، جيڪي [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري]] ۽ [[وارهه تعلقو|وارهه]] جي زمينن کي آباد ڪندا هئا&lt;ref name=&quot;Sindhiana-HindoNaro&quot;/&gt;.

* '''ڌامراهو واهه:''' هيءُ واهه [[ٽاٽڙي]] ڳوٺ وٽان الهندي ناري مان نڪري اولهه طرف ويندو هو. ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 30 کان 35 ميل هئي. هيءُ واهه [[دائود ڪانڌڙا]]، [[آڏي جاگير]]، [[کڏهري]]، [[ڳاڙهي]]، [[فريد آباد]] کان ٿيندو [[ماڏي]] ڳوٺ، [[خيرپور ناٿن شاهه]] وٽ ختم ٿيندو هو. ان دور ۾ [[خيرپور ناٿن شاهه]] کي [[ڪڪڙ تعلقو]] سڏيو ويندو هو. ڌامراهي واهه مان پڻ ڪيترائي ننڍا واهه نڪرندا هئا، جيڪي [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري]] ۽ [[وارهه تعلقو|وارهه]] جي زرعي زمينن کي آباد ڪندا هئ&lt;ref name=&quot;Sindhiana-HindoNaro&quot;/&gt;ا.

* جوھي تعلقي کي متاثر ڪندڙ سرڪاري واهن ۾ اولھندو نارو، جيڪو تعلقي جي اوڀرئين سرحد سان گڏ وهي ٿو، ۽ ان جون شاخون لوھري، ڊنگري ۽ ساڪرو شامل هيون. اولھندي ناري جي اولهه طرف جابلو ٻوڏن جو هڪ وڏو قدرتي وهڪرو پڻ موجود هو، جنهن سبب پوک کي جبلن ڏانهن وڌيڪ وڌائڻ ممڪن نه رهندو هو


==خاتمو==
1932ع کان پوءِ [[سکر بئراج]] مان نوان وڏا واهه نڪرڻ سبب الهندي ناري جو وجود آهستي آهستي ختم ٿي ويو. ان جي جاءِ تي [[دادو ڪئنال]] ۽ [[رائيس ڪئنال]] وجود ۾ آيا. اڄ به الهندي ناري جي ڪن حصن مان [[دادو ڪئنال]] گذري ٿو، جڏهن ته اصل واهه جو وهڪرو ختم ٿي چڪو آهي. تنهن هوندي به، هن قديم واهه جا ڪجهه نشان اڃا تائين مختلف هنڌن تي موجود آهن&lt;ref name=&quot;Sindhiana-HindoNaro&quot;/&gt;.

== حوالا ==
{{حوالا}}

== پڻ ڏسو==
* [[اڀرندو نارو]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}</text>
      <sha1>as64umsntygcngx72p6abol22uj971r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389936</id>
      <parentid>389935</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T16:38:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8069" sha1="5kkrd9kphytt0n5u0y29356pnh4czt7" xml:space="preserve">
'''الهندو نارو واهه''' ({{lang-en|Western Nara Canal}}) [[لاڙڪاڻو]] شهر جي اوڀر طرف [[عاقل ڳوٺ]] وٽان [[سنڌو ندي]] مان نڪرندڙ هڪ قديم اننڊيشن واهه هو. هيءُ واهه سنڌو نديءَ جو قدرتي ڦاٽ هو، جيڪو تمام ويڪرو، اونهو ۽ گهڻن ور وڪڙن وارو هو. الهندو نارو [[باقراڻي]]، [[ڏوڪري]]، [[ٽاٽڙي]]، [[سيهڙ]]، [[راڌڻ]]، [[ٿرڙي جادو شهيد]] ۽ [[جوهي]] مان گذرندو آخر [[منڇر ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان دور ۾ هيءُ واهه [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] مان وهندو هو، جڏهن ته [[سيوهڻ]] پڻ ان ضلعي جي حدن ۾ شامل هو&lt;ref name=&quot;Sindhiana-HindoNaro&quot;&gt;{{cite web
|url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%87%D9%86%D8%AF%D9%88%20%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%88%20%D9%88%D8%A7%D9%87%D9%87
|title=الهندو نارو واهه
|website=سنڌيانا
|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
|language=sd
|access-date=29 June 2026
}}&lt;/ref&gt;.
الهندو نارو واپار ۽ آمدرفت لاءِ پڻ اهم آبي رستو هو. [[سکر]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] کان واپاري ٻيڙين وسيلي مختلف شهرن ڏانهن مال کڻي ويندا هئا. واهه تي وڏيون ونگن واريون موريون ٺهيل هيون، جن مان هڪ موري اڄ به [[باقراڻي]] شهر ڀرسان موجود آهي&lt;ref name=&quot;Sindhiana-HindoNaro&quot;/&gt;.الهندي ناري جي ڪنارن واريون زمينون تمام زرخيز هيون، تنهنڪري هتي خاص طور [[انب]] جا وڏا باغ موجود هئا، خاص ڪري [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري تعلقي]] ۾. واهه جي ڪنارن تي نار پڻ رکيل هئا، جن جي ذريعي آبادي ڪئي ويندي هئي، جڏهن ته انهن علائقن ۾ [[جوئر]] جو فصل گهڻو پوکيو ويندو هو&lt;ref name=&quot;Sindhiana-HindoNaro&quot;/&gt;.

==پريچرڊ واھ==


1889ع کان اڳ ڪيترن ئي سالن تائين اولھندي ناري ۾ پاڻي جي فراهمي سخت متاثر رهي، جنهن جو بنيادي سبب [[لاڙڪاڻو]] ڀرسان ان جي مُنهن وٽ [[سنڌو ندي]] جي ڪٽاءُ (Erosion) هو. [[سيهوڻ]]، [[دادو]] ۽ [[جوهي]] تعلقن کي بهتر پاڻي فراهم ڪرڻ لاءِ ''پريچرڊ واھ'' (Pritchard Wah) نالي هڪ مددگار واهه ٻن سالن جي عرصي ۾ تعمير ڪيو ويو&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;.. شروعاتي ٻن سالن دوران هي واهه پڻ درياهه جي وهڪري سبب پنهنجي مُنهن وٽ ڪٽاءُ جو شڪار رهيو، پر 1891ع کان پوءِ ان جي ڪارڪردگي نمايان طور بهتر ٿي ۽ اولھندي ناري کي پاڻي جي فراهمي ۾ استحڪام اچي ويو. نتيجي طور، 1889ع کان پوءِ اولھندي نارو هر سال سياري جي موسم دوران پڻ وهندو رهيو&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;&gt;{{cite book
|title=H.D. Settlement Report: Johi Taluka, 1898
|author=Revenue Department
|publisher=Revenue Department
|location=Karachi
|year=1898
|url=https://archive.org/details/dli.ministry.13811
|via=Internet Archive
|access-date=29 June 2026
}}&lt;/ref&gt;..

1889ع ۾ اولھندي ناري جي مٿئين حصي مان نڪتل مختلف واهن وسيلي وڏي مقدار ۾ پاڻي ڪڍڻ سبب [[جوهي]] تعلقي جي آبادگارن کي سخت نقصان پهتو. انهيءَ صورتحال کي نظر ۾ رکندي زمينن جي نئين بندوبست کي عارضي طور ملتوي ڪيو ويو، جيستائين پريچرڊ واھ، جيڪو خاص طور [[سنڌو ندي]] مان اولھندي ناري کي پاڻي فراهم ڪرڻ لاءِ تعمير ڪيو ويو هو، ڪجهه سالن تائين ڪاميابيءَ سان هلڻ نه لڳو&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;.. بعد ۾ ان جي ڪارڪردگي بهتر ٿيڻ سان اولھندي ناري ۾ پاڻي جي فراهمي ايتري وڌي وئي، جو ٻوڏ ۽ اوورفلو کي روڪڻ لاءِ ان جي ٻنهي ڪنارن تي بند تعمير ڪرڻا پيا. 1890ع کان پوءِ پاڻي جي سطح وڌيڪ بلند ٿيڻ سبب [[ڪڪڙ]] کان [[جوهي]] تائين واهه جي ٻنهي ڪنارن تي حفاظتي بند ۽ پاڻي جي ضابطي لاءِ ''Built Sluice'' (ضابطه بند دروازا) پڻ تعمير ڪيا ويا، جيئن پاڻي ڪنارن کان ٻاهر نڪري ڀرپاسي جي زمينن ۾ نه پکڙجي&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;..

==شاخون==
الهندي ناري مان ڪيترائي اهم واهه نڪرندا هئا، جن مان هيٺيان مشهور هئا:

* '''گهنور واهه:''' هيءُ واهه [[باقراڻي]] شهر وٽان نڪري، [[باقراڻي ريلوي اسٽيشن]] کان اڳتي [[رشيد وڳڻ]] ڳوٺ کان ٿيندو [[گوگهاري]] وٽ ختم ٿيندو هو. هيءُ واهه [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري]] ۽ [[قنبر]] جي زمينن کي آباد ڪندو هو. ان زماني ۾ [[گوگهاري]] جا سڳداسي چانور تمام مشهور هئا. گهنور واهه مان ڪيترائي ننڍا واهه پڻ نڪرندا هئا، جيڪي آبادگارن پنهنجي ضرورت مطابق وهائيندا هئا&lt;ref name=&quot;Sindhiana-HindoNaro&quot;/&gt;.

* '''موندر واهه:''' هيءُ واهه [[ڏوڪري]] شهر ڀرسان الهندي ناري مان نڪرندو هو ۽ [[نصير آباد]] ڀرسان ختم ٿيندو هو. ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 12 ميل هئي. هن مان پڻ ڪيترائي ننڍا واهه نڪرندا هئا، جيڪي [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري]] ۽ [[وارهه تعلقو|وارهه]] جي زمينن کي آباد ڪندا هئا&lt;ref name=&quot;Sindhiana-HindoNaro&quot;/&gt;.

* '''ڌامراهو واهه:''' هيءُ واهه [[ٽاٽڙي]] ڳوٺ وٽان الهندي ناري مان نڪري اولهه طرف ويندو هو. ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 30 کان 35 ميل هئي. هيءُ واهه [[دائود ڪانڌڙا]]، [[آڏي جاگير]]، [[کڏهري]]، [[ڳاڙهي]]، [[فريد آباد]] کان ٿيندو [[ماڏي]] ڳوٺ، [[خيرپور ناٿن شاهه]] وٽ ختم ٿيندو هو. ان دور ۾ [[خيرپور ناٿن شاهه]] کي [[ڪڪڙ تعلقو]] سڏيو ويندو هو. ڌامراهي واهه مان پڻ ڪيترائي ننڍا واهه نڪرندا هئا، جيڪي [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري]] ۽ [[وارهه تعلقو|وارهه]] جي زرعي زمينن کي آباد ڪندا هئ&lt;ref name=&quot;Sindhiana-HindoNaro&quot;/&gt;ا.

* جوھي تعلقي کي متاثر ڪندڙ سرڪاري واهن ۾ اولھندو نارو، جيڪو تعلقي جي اوڀرئين سرحد سان گڏ وهي ٿو، ۽ ان جون شاخون لوھري، ڊنگري ۽ ساڪرو شامل هيون. اولھندي ناري جي اولهه طرف جابلو ٻوڏن جو هڪ وڏو قدرتي وهڪرو پڻ موجود هو، جنهن سبب پوک کي جبلن ڏانهن وڌيڪ وڌائڻ ممڪن نه رهندو هو


==خاتمو==
1932ع کان پوءِ [[سکر بئراج]] مان نوان وڏا واهه نڪرڻ سبب الهندي ناري جو وجود آهستي آهستي ختم ٿي ويو. ان جي جاءِ تي [[دادو ڪئنال]] ۽ [[رائيس ڪئنال]] وجود ۾ آيا. اڄ به الهندي ناري جي ڪن حصن مان [[دادو ڪئنال]] گذري ٿو، جڏهن ته اصل واهه جو وهڪرو ختم ٿي چڪو آهي. تنهن هوندي به، هن قديم واهه جا ڪجهه نشان اڃا تائين مختلف هنڌن تي موجود آهن&lt;ref name=&quot;Sindhiana-HindoNaro&quot;/&gt;.

== حوالا ==
{{حوالا}}

== پڻ ڏسو==
* [[اڀرندو نارو]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}</text>
      <sha1>5kkrd9kphytt0n5u0y29356pnh4czt7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389937</id>
      <parentid>389936</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T16:39:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8094" sha1="nesf4ljxinxsjqhaaca0135bk0nq2r4" xml:space="preserve">
'''الهندو نارو واهه''' ({{lang-en|Western Nara Canal}}) [[لاڙڪاڻو]] شهر جي اوڀر طرف [[عاقل ڳوٺ]] وٽان [[سنڌو ندي]] مان نڪرندڙ هڪ قديم اننڊيشن واهه هو. هيءُ واهه سنڌو نديءَ جو قدرتي ڦاٽ هو، جيڪو تمام ويڪرو، اونهو ۽ گهڻن ور وڪڙن وارو هو. الهندو نارو [[باقراڻي]]، [[ڏوڪري]]، [[ٽاٽڙي]]، [[سيهڙ]]، [[راڌڻ]]، [[ٿرڙي جادو شهيد]] ۽ [[جوهي]] مان گذرندو آخر [[منڇر ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان دور ۾ هيءُ واهه [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] مان وهندو هو، جڏهن ته [[سيوهڻ]] پڻ ان ضلعي جي حدن ۾ شامل هو&lt;ref name=&quot;Sindhiana-HindoNaro&quot;&gt;{{cite web
|url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%87%D9%86%D8%AF%D9%88%20%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%88%20%D9%88%D8%A7%D9%87%D9%87
|title=الهندو نارو واهه
|website=سنڌيانا
|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
|language=sd
|access-date=29 June 2026
}}&lt;/ref&gt;.
الهندو نارو واپار ۽ آمدرفت لاءِ پڻ اهم آبي رستو هو. [[سکر]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] کان واپاري ٻيڙين وسيلي مختلف شهرن ڏانهن مال کڻي ويندا هئا. واهه تي وڏيون ونگن واريون موريون ٺهيل هيون، جن مان هڪ موري اڄ به [[باقراڻي]] شهر ڀرسان موجود آهي&lt;ref name=&quot;Sindhiana-HindoNaro&quot;/&gt;.الهندي ناري جي ڪنارن واريون زمينون تمام زرخيز هيون، تنهنڪري هتي خاص طور [[انب]] جا وڏا باغ موجود هئا، خاص ڪري [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري تعلقي]] ۾. واهه جي ڪنارن تي نار پڻ رکيل هئا، جن جي ذريعي آبادي ڪئي ويندي هئي، جڏهن ته انهن علائقن ۾ [[جوئر]] جو فصل گهڻو پوکيو ويندو هو&lt;ref name=&quot;Sindhiana-HindoNaro&quot;/&gt;.

==پريچرڊ واھ==


1889ع کان اڳ ڪيترن ئي سالن تائين اولھندي ناري ۾ پاڻي جي فراهمي سخت متاثر رهي، جنهن جو بنيادي سبب [[لاڙڪاڻو]] ڀرسان ان جي مُنهن وٽ [[سنڌو ندي]] جي ڪٽاءُ (Erosion) هو. [[سيهوڻ]]، [[دادو]] ۽ [[جوهي]] تعلقن کي بهتر پاڻي فراهم ڪرڻ لاءِ ''پريچرڊ واھ'' (Pritchard Wah) نالي هڪ مددگار واهه ٻن سالن جي عرصي ۾ تعمير ڪيو ويو&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;.. شروعاتي ٻن سالن دوران هي واهه پڻ درياهه جي وهڪري سبب پنهنجي مُنهن وٽ ڪٽاءُ جو شڪار رهيو، پر 1891ع کان پوءِ ان جي ڪارڪردگي نمايان طور بهتر ٿي ۽ اولھندي ناري کي پاڻي جي فراهمي ۾ استحڪام اچي ويو. نتيجي طور، 1889ع کان پوءِ اولھندي نارو هر سال سياري جي موسم دوران پڻ وهندو رهيو&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;&gt;{{cite book
|title=H.D. Settlement Report: Johi Taluka, 1898
|author=Revenue Department
|publisher=Revenue Department
|location=Karachi
|year=1898
|url=https://archive.org/details/dli.ministry.13811
|via=Internet Archive
|access-date=29 June 2026
}}&lt;/ref&gt;..

1889ع ۾ اولھندي ناري جي مٿئين حصي مان نڪتل مختلف واهن وسيلي وڏي مقدار ۾ پاڻي ڪڍڻ سبب [[جوهي]] تعلقي جي آبادگارن کي سخت نقصان پهتو. انهيءَ صورتحال کي نظر ۾ رکندي زمينن جي نئين بندوبست کي عارضي طور ملتوي ڪيو ويو، جيستائين پريچرڊ واھ، جيڪو خاص طور [[سنڌو ندي]] مان اولھندي ناري کي پاڻي فراهم ڪرڻ لاءِ تعمير ڪيو ويو هو، ڪجهه سالن تائين ڪاميابيءَ سان هلڻ نه لڳو&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;.. بعد ۾ ان جي ڪارڪردگي بهتر ٿيڻ سان اولھندي ناري ۾ پاڻي جي فراهمي ايتري وڌي وئي، جو ٻوڏ ۽ اوورفلو کي روڪڻ لاءِ ان جي ٻنهي ڪنارن تي بند تعمير ڪرڻا پيا. 1890ع کان پوءِ پاڻي جي سطح وڌيڪ بلند ٿيڻ سبب [[ڪڪڙ]] کان [[جوهي]] تائين واهه جي ٻنهي ڪنارن تي حفاظتي بند ۽ پاڻي جي ضابطي لاءِ ''Built Sluice'' (ضابطه بند دروازا) پڻ تعمير ڪيا ويا، جيئن پاڻي ڪنارن کان ٻاهر نڪري ڀرپاسي جي زمينن ۾ نه پکڙجي&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;..

==شاخون==
الهندي ناري مان ڪيترائي اهم واهه نڪرندا هئا، جن مان هيٺيان مشهور هئا:

* '''گهنور واهه:''' هيءُ واهه [[باقراڻي]] شهر وٽان نڪري، [[باقراڻي ريلوي اسٽيشن]] کان اڳتي [[رشيد وڳڻ]] ڳوٺ کان ٿيندو [[گوگهاري]] وٽ ختم ٿيندو هو. هيءُ واهه [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري]] ۽ [[قنبر]] جي زمينن کي آباد ڪندو هو. ان زماني ۾ [[گوگهاري]] جا سڳداسي چانور تمام مشهور هئا. گهنور واهه مان ڪيترائي ننڍا واهه پڻ نڪرندا هئا، جيڪي آبادگارن پنهنجي ضرورت مطابق وهائيندا هئا&lt;ref name=&quot;Sindhiana-HindoNaro&quot;/&gt;.

* '''موندر واهه:''' هيءُ واهه [[ڏوڪري]] شهر ڀرسان الهندي ناري مان نڪرندو هو ۽ [[نصير آباد]] ڀرسان ختم ٿيندو هو. ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 12 ميل هئي. هن مان پڻ ڪيترائي ننڍا واهه نڪرندا هئا، جيڪي [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري]] ۽ [[وارهه تعلقو|وارهه]] جي زمينن کي آباد ڪندا هئا&lt;ref name=&quot;Sindhiana-HindoNaro&quot;/&gt;.

* '''ڌامراهو واهه:''' هيءُ واهه [[ٽاٽڙي]] ڳوٺ وٽان الهندي ناري مان نڪري اولهه طرف ويندو هو. ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 30 کان 35 ميل هئي. هيءُ واهه [[دائود ڪانڌڙا]]، [[آڏي جاگير]]، [[کڏهري]]، [[ڳاڙهي]]، [[فريد آباد]] کان ٿيندو [[ماڏي]] ڳوٺ، [[خيرپور ناٿن شاهه]] وٽ ختم ٿيندو هو. ان دور ۾ [[خيرپور ناٿن شاهه]] کي [[ڪڪڙ تعلقو]] سڏيو ويندو هو. ڌامراهي واهه مان پڻ ڪيترائي ننڍا واهه نڪرندا هئا، جيڪي [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري]] ۽ [[وارهه تعلقو|وارهه]] جي زرعي زمينن کي آباد ڪندا هئ&lt;ref name=&quot;Sindhiana-HindoNaro&quot;/&gt;ا.

* جوھي تعلقي کي متاثر ڪندڙ سرڪاري واهن ۾ اولھندو نارو، جيڪو تعلقي جي اوڀرئين سرحد سان گڏ وهي ٿو، ۽ ان جون شاخون لوھري، ڊنگري ۽ ساڪرو شامل هيون. اولھندي ناري جي اولهه طرف جابلو ٻوڏن جو هڪ وڏو قدرتي وهڪرو پڻ موجود هو، جنهن سبب پوک کي جبلن ڏانهن وڌيڪ وڌائڻ ممڪن نه رهندو هو&lt;ref name=&quot;HDJohi1898&quot;/&gt;..

==خاتمو==
1932ع کان پوءِ [[سکر بئراج]] مان نوان وڏا واهه نڪرڻ سبب الهندي ناري جو وجود آهستي آهستي ختم ٿي ويو. ان جي جاءِ تي [[دادو ڪئنال]] ۽ [[رائيس ڪئنال]] وجود ۾ آيا. اڄ به الهندي ناري جي ڪن حصن مان [[دادو ڪئنال]] گذري ٿو، جڏهن ته اصل واهه جو وهڪرو ختم ٿي چڪو آهي. تنهن هوندي به، هن قديم واهه جا ڪجهه نشان اڃا تائين مختلف هنڌن تي موجود آهن&lt;ref name=&quot;Sindhiana-HindoNaro&quot;/&gt;.

== حوالا ==
{{حوالا}}

== پڻ ڏسو==
* [[اڀرندو نارو]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}</text>
      <sha1>nesf4ljxinxsjqhaaca0135bk0nq2r4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>راڪاس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31195</id>
    <revision>
      <id>389970</id>
      <parentid>248604</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T19:53:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>389970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2384" sha1="e8k0tk1zs0inlohoipecvrv1466ak16" xml:space="preserve">[[فائل:Allegory-of-immortality-1179.jpg|thumb|کاٻو|240px|''Allegoria dell'immortalità'' (Allegory of [[لافانيت]])، [[گيولئو رومانو]].]]

'''ديو''' يا '''راڪاس''' ({{lang-en|monster}}، ديوهيڪل، ديوسا، عفريتي، راڇسي، عجيب الخلقت، عجوبہ صفت) هڪ مخلوق آهي، اهو راڪشس، ڪنهن بہ مخلوق، عام طورتي هارر فڪشن جي قصو، ڪهاڻي، ڏند ڪٿا پايو ويندو آهي، تہ اڪثر لِڪيل هوندو آهي ۽ انجي ظاهري شڪل يا انجي اعمالن جي طرف کان خوف يا جسماني نقصان پيدا ڪري سگهجي ٿو. لفظ &quot;ديو، راڪاس&quot;، لاطيني ٻولي جي لفظ مونسٽريم منجهان ورتل آهي، جيڪو قاعدي خلاف يا خلاف معمول ظاهر ٿيندو آهي, عام طورتي حياتياتي، جيڪو ڪجهه ته قدرتي حڪم جي اندر اندر غلط هيوتہ هڪ نشاني جي طورتي ورتو ويو هيو.
[[فائل:Arminianism as five-headed monster.JPG|thumb|A polemical allegory presented as a five-headed monster, 1618]]

[[زمرو:راڪاس|راڪاس]]
[[زمرو:لوڪ ڪهاڻي]]

== اشتقاق ==

[[File:The Allegory of Immortality by Giulio Romano, c. 1540.jpg|thumb|''امرتا جي تمثيل''، {{circa|1540}}]]

لفظ '''مونسٽر''' [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''monstrum'' مان نڪتل آهي، جيڪو آخرڪار فعل ''moneo'' (''ياد ڏيارڻ، خبردار ڪرڻ، سيکارڻ يا اڳڪٿي ڪرڻ'') مان ورتل آهي. هن لفظ جو مطلب اهڙي ڪنهن به شيءِ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا &quot;عجيب يا غيرمعمولي هجي، فطرت جي عام قانونن جي ابتڙ هجي، جنهن ذريعي ديوتا ڪنهن ايندڙ برائيءَ کان آگاهه ڪن&quot;، يا &quot;ڪو غيرفطري، خوفناڪ انسان، جانور يا شيءِ&quot;، يا وري &quot;ڪا به غيرمعمولي يا حيرت انگيز شيءِ، حالت يا مهم&quot;.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=l_UsAAAAYAAJ&amp;q=latin+english+dictionary The Rev. J.E. Riddle, ''A Complete English-Latin and Latin-English Dictionary'', London: Longmans, Green, and Co., 1870, s.v. ''monstrum'', Latin-English part, p. 399.&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>e8k0tk1zs0inlohoipecvrv1466ak16</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389971</id>
      <parentid>389970</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T19:53:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>389971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2220" sha1="9aty56ii5nwiqqyn3r20dladic6h6tp" xml:space="preserve">

'''ديو''' يا '''راڪاس''' ({{lang-en|Monster}}، ديوهيڪل، ديوسا، عفريتي، راڇسي، عجيب الخلقت، عجوبہ صفت) هڪ مخلوق آهي، اهو راڪشس، ڪنهن بہ مخلوق، عام طورتي هارر فڪشن جي قصو، ڪهاڻي، ڏند ڪٿا پايو ويندو آهي، تہ اڪثر لِڪيل هوندو آهي ۽ انجي ظاهري شڪل يا انجي اعمالن جي طرف کان خوف يا جسماني نقصان پيدا ڪري سگهجي ٿو. لفظ &quot;ديو، راڪاس&quot;، لاطيني ٻولي جي لفظ مونسٽريم منجهان ورتل آهي، جيڪو قاعدي خلاف يا خلاف معمول ظاهر ٿيندو آهي, عام طورتي حياتياتي، جيڪو ڪجهه ته قدرتي حڪم جي اندر اندر غلط هيوتہ هڪ نشاني جي طورتي ورتو ويو هيو.
[[فائل:Arminianism as five-headed monster.JPG|thumb|A polemical allegory presented as a five-headed monster, 1618]]

[[زمرو:راڪاس|راڪاس]]
[[زمرو:لوڪ ڪهاڻي]]

== اشتقاق ==

[[File:The Allegory of Immortality by Giulio Romano, c. 1540.jpg|thumb|''امرتا جي تمثيل''، {{circa|1540}}]]

لفظ '''مونسٽر''' [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''monstrum'' مان نڪتل آهي، جيڪو آخرڪار فعل ''moneo'' (''ياد ڏيارڻ، خبردار ڪرڻ، سيکارڻ يا اڳڪٿي ڪرڻ'') مان ورتل آهي. هن لفظ جو مطلب اهڙي ڪنهن به شيءِ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا &quot;عجيب يا غيرمعمولي هجي، فطرت جي عام قانونن جي ابتڙ هجي، جنهن ذريعي ديوتا ڪنهن ايندڙ برائيءَ کان آگاهه ڪن&quot;، يا &quot;ڪو غيرفطري، خوفناڪ انسان، جانور يا شيءِ&quot;، يا وري &quot;ڪا به غيرمعمولي يا حيرت انگيز شيءِ، حالت يا مهم&quot;.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=l_UsAAAAYAAJ&amp;q=latin+english+dictionary The Rev. J.E. Riddle, ''A Complete English-Latin and Latin-English Dictionary'', London: Longmans, Green, and Co., 1870, s.v. ''monstrum'', Latin-English part, p. 399.&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>9aty56ii5nwiqqyn3r20dladic6h6tp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389972</id>
      <parentid>389971</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T19:54:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>389972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2260" sha1="se5754suhw389au211wpirhum6tusfo" xml:space="preserve">[[فائل:Arminianism as five-headed monster.JPG|thumb|پنج مٿن واري راڪاس جي صورت ۾ پيش ڪيل هڪ تڪراري تمثيل، 1618ع]]

'''ديو''' يا '''راڪاس''' ({{lang-en|Monster}}، ديوهيڪل، ديوسا، عفريتي، راڇسي، عجيب الخلقت، عجوبہ صفت) هڪ مخلوق آهي، اهو راڪشس، ڪنهن بہ مخلوق، عام طورتي هارر فڪشن جي قصو، ڪهاڻي، ڏند ڪٿا پايو ويندو آهي، تہ اڪثر لِڪيل هوندو آهي ۽ انجي ظاهري شڪل يا انجي اعمالن جي طرف کان خوف يا جسماني نقصان پيدا ڪري سگهجي ٿو. لفظ &quot;ديو، راڪاس&quot;، لاطيني ٻولي جي لفظ مونسٽريم منجهان ورتل آهي، جيڪو قاعدي خلاف يا خلاف معمول ظاهر ٿيندو آهي, عام طورتي حياتياتي، جيڪو ڪجهه ته قدرتي حڪم جي اندر اندر غلط هيوتہ هڪ نشاني جي طورتي ورتو ويو هيو.

[[زمرو:راڪاس|راڪاس]]
[[زمرو:لوڪ ڪهاڻي]]

== اشتقاق ==

[[File:The Allegory of Immortality by Giulio Romano, c. 1540.jpg|thumb|''امرتا جي تمثيل''، {{circa|1540}}]]

لفظ '''مونسٽر''' [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''monstrum'' مان نڪتل آهي، جيڪو آخرڪار فعل ''moneo'' (''ياد ڏيارڻ، خبردار ڪرڻ، سيکارڻ يا اڳڪٿي ڪرڻ'') مان ورتل آهي. هن لفظ جو مطلب اهڙي ڪنهن به شيءِ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا &quot;عجيب يا غيرمعمولي هجي، فطرت جي عام قانونن جي ابتڙ هجي، جنهن ذريعي ديوتا ڪنهن ايندڙ برائيءَ کان آگاهه ڪن&quot;، يا &quot;ڪو غيرفطري، خوفناڪ انسان، جانور يا شيءِ&quot;، يا وري &quot;ڪا به غيرمعمولي يا حيرت انگيز شيءِ، حالت يا مهم&quot;.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=l_UsAAAAYAAJ&amp;q=latin+english+dictionary The Rev. J.E. Riddle, ''A Complete English-Latin and Latin-English Dictionary'', London: Longmans, Green, and Co., 1870, s.v. ''monstrum'', Latin-English part, p. 399.&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>se5754suhw389au211wpirhum6tusfo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389973</id>
      <parentid>389972</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T19:55:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4711" sha1="362zqk3m00mqc9diso910wgjam05qon" xml:space="preserve">[[فائل:Arminianism as five-headed monster.JPG|thumb|پنج مٿن واري راڪاس جي صورت ۾ پيش ڪيل هڪ تڪراري تمثيل، 1618ع]]

'''ديو''' يا '''راڪاس''' ({{lang-en|Monster}}، ديوهيڪل، ديوسا، عفريتي، راڇسي، عجيب الخلقت، عجوبہ صفت) هڪ مخلوق آهي، اهو راڪشس، ڪنهن بہ مخلوق، عام طورتي هارر فڪشن جي قصو، ڪهاڻي، ڏند ڪٿا پايو ويندو آهي، تہ اڪثر لِڪيل هوندو آهي ۽ انجي ظاهري شڪل يا انجي اعمالن جي طرف کان خوف يا جسماني نقصان پيدا ڪري سگهجي ٿو. لفظ &quot;ديو، راڪاس&quot;، لاطيني ٻولي جي لفظ مونسٽريم منجهان ورتل آهي، جيڪو قاعدي خلاف يا خلاف معمول ظاهر ٿيندو آهي, عام طورتي حياتياتي، جيڪو ڪجهه ته قدرتي حڪم جي اندر اندر غلط هيوتہ هڪ نشاني جي طورتي ورتو ويو هيو.

[[زمرو:راڪاس|راڪاس]]
[[زمرو:لوڪ ڪهاڻي]]

== اشتقاق ==

[[File:The Allegory of Immortality by Giulio Romano, c. 1540.jpg|thumb|''امرتا جي تمثيل''، {{circa|1540}}]]

لفظ '''مونسٽر''' [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''monstrum'' مان نڪتل آهي، جيڪو آخرڪار فعل ''moneo'' (''ياد ڏيارڻ، خبردار ڪرڻ، سيکارڻ يا اڳڪٿي ڪرڻ'') مان ورتل آهي. هن لفظ جو مطلب اهڙي ڪنهن به شيءِ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا &quot;عجيب يا غيرمعمولي هجي، فطرت جي عام قانونن جي ابتڙ هجي، جنهن ذريعي ديوتا ڪنهن ايندڙ برائيءَ کان آگاهه ڪن&quot;، يا &quot;ڪو غيرفطري، خوفناڪ انسان، جانور يا شيءِ&quot;، يا وري &quot;ڪا به غيرمعمولي يا حيرت انگيز شيءِ، حالت يا مهم&quot;.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=l_UsAAAAYAAJ&amp;q=latin+english+dictionary The Rev. J.E. Riddle, ''A Complete English-Latin and Latin-English Dictionary'', London: Longmans, Green, and Co., 1870, s.v. ''monstrum'', Latin-English part, p. 399.&lt;/ref&gt;

== ثقافتي ورثو ==

[[فائل:Arminianism as five-headed monster.JPG|thumb|پنج مٿن واري راڪاس جي صورت ۾ پيش ڪيل هڪ تڪراري تمثيل، 1618ع]]

[[Wake Forest University|ويڪ فاريسٽ يونيورسٽي]] ۾ وچئين دور جي جرمن ادب جي اسسٽنٽ پروفيسر ٽينا ميري بوئر جي لفظن ۾، &quot;راڪاس ڪنهن ثقافتي خلا مان پيدا ناهن ٿيندا؛ انهن وٽ ادبي ۽ ثقافتي ورثو موجود هوندو آهي.&quot;{{r|Boyer}}

قديم [[يوناني ڏندڪٿا|يونانين]] ۽ [[رومي سلطنت|رومين]] جي مذهبي تناظر ۾ راڪاسن کي &quot;خدائي ناراضگي&quot; جون نشانيون سمجهيو ويندو هو، ۽ اهو عقيدو هو ته خاص طور تي جنم دوران پيدا ٿيندڙ جسماني نقص انتهائي منحوس هوندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي &quot;غيرفطري واقعا&quot; يا &quot;فطرت جي نظام ۾ خرابي&quot; سمجهيا ويندا هئا.{{sfnp|Beagon|2002|p=127}}

تنهن هوندي به، راڪاس هميشه نفرت جوڳا يا بڇڙا نه سمجهيا ويندا هئا. مثال طور، رومي مورخ [[Suetonius]] موجب، نانگ جو ٽنگن کان سواءِ هجڻ يا پکيءَ جو اڏامڻ به راڪاسي خاصيتون هيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي &quot;فطرت جي عام اصولن جي ابتڙ&quot; هئا.{{sfnp|Wardle|2006|p=330}} ان جي باوجود، لفظ ''راڪاس'' سان لاڳاپيل منفي مفهوم جلد ئي عام ٿي ويا، ۽ ڊراما نگار ۽ فلسفي [[Seneca the Younger|سينيڪا]] جي دور تائين هي لفظ فلسفيانه معنيٰ به اختيار ڪري چڪو هو، جنهن مطابق راڪاس &quot;حقيقت جي هڪ بصري ۽ خوفناڪ انڪشاف&quot; هو.{{sfnp|Staley|2010|pp=80, 96, 109, 113 et passim}}

ان هوندي به، ڏندڪٿائن جا راڪاس، جهڙوڪ [[Lernaean Hydra|هائيڊرا]] ۽ [[Medusa|ميڊوسا]]، فطري مخلوق نه پر الوهي هستيون سمجهيون وينديون هيون. اهو تصور شايد [[Proto-Indo-European religion|ابتدائي هند-يورپي مذهب]] ۽ ٻين قديم عقيدي وارن نظامن مان ورثي ۾ مليو، جتي &quot;روح&quot;، &quot;راڪاس&quot; ۽ &quot;ديوتا&quot; جي وچ ۾ فرق ايترو واضح نه هوندو هو.</text>
      <sha1>362zqk3m00mqc9diso910wgjam05qon</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389974</id>
      <parentid>389973</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T20:15:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14587" sha1="t1e3ztqgu0h1m9kn9whn721v4gvbwpv" xml:space="preserve">[[فائل:Arminianism as five-headed monster.JPG|thumb|پنج مٿن واري راڪاس جي صورت ۾ پيش ڪيل هڪ تڪراري تمثيل، 1618ع]]

'''ديو''' يا '''راڪاس''' ({{lang-en|Monster}}، ديوهيڪل، ديوسا، عفريتي، راڇسي، عجيب الخلقت، عجوبہ صفت) هڪ مخلوق آهي، اهو راڪشس، ڪنهن بہ مخلوق، عام طورتي هارر فڪشن جي قصو، ڪهاڻي، ڏند ڪٿا پايو ويندو آهي، تہ اڪثر لِڪيل هوندو آهي ۽ انجي ظاهري شڪل يا انجي اعمالن جي طرف کان خوف يا جسماني نقصان پيدا ڪري سگهجي ٿو. لفظ &quot;ديو، راڪاس&quot;، لاطيني ٻولي جي لفظ مونسٽريم منجهان ورتل آهي، جيڪو قاعدي خلاف يا خلاف معمول ظاهر ٿيندو آهي, عام طورتي حياتياتي، جيڪو ڪجهه ته قدرتي حڪم جي اندر اندر غلط هيوتہ هڪ نشاني جي طورتي ورتو ويو هيو.

[[زمرو:راڪاس|راڪاس]]
[[زمرو:لوڪ ڪهاڻي]]

== اشتقاق ==

[[File:The Allegory of Immortality by Giulio Romano, c. 1540.jpg|thumb|''امرتا جي تمثيل''، {{circa|1540}}]]

لفظ '''مونسٽر''' [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''monstrum'' مان نڪتل آهي، جيڪو آخرڪار فعل ''moneo'' (''ياد ڏيارڻ، خبردار ڪرڻ، سيکارڻ يا اڳڪٿي ڪرڻ'') مان ورتل آهي. هن لفظ جو مطلب اهڙي ڪنهن به شيءِ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا &quot;عجيب يا غيرمعمولي هجي، فطرت جي عام قانونن جي ابتڙ هجي، جنهن ذريعي ديوتا ڪنهن ايندڙ برائيءَ کان آگاهه ڪن&quot;، يا &quot;ڪو غيرفطري، خوفناڪ انسان، جانور يا شيءِ&quot;، يا وري &quot;ڪا به غيرمعمولي يا حيرت انگيز شيءِ، حالت يا مهم&quot;.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=l_UsAAAAYAAJ&amp;q=latin+english+dictionary The Rev. J.E. Riddle, ''A Complete English-Latin and Latin-English Dictionary'', London: Longmans, Green, and Co., 1870, s.v. ''monstrum'', Latin-English part, p. 399.&lt;/ref&gt;

== ثقافتي ورثو ==

[[فائل:Arminianism as five-headed monster.JPG|thumb|پنج مٿن واري راڪاس جي صورت ۾ پيش ڪيل هڪ تڪراري تمثيل، 1618ع]]

[[Wake Forest University|ويڪ فاريسٽ يونيورسٽي]] ۾ وچئين دور جي جرمن ادب جي اسسٽنٽ پروفيسر ٽينا ميري بوئر جي لفظن ۾، &quot;راڪاس ڪنهن ثقافتي خلا مان پيدا ناهن ٿيندا؛ انهن وٽ ادبي ۽ ثقافتي ورثو موجود هوندو آهي.&quot;{{r|Boyer}}

قديم [[يوناني ڏندڪٿا|يونانين]] ۽ [[رومي سلطنت|رومين]] جي مذهبي تناظر ۾ راڪاسن کي &quot;خدائي ناراضگي&quot; جون نشانيون سمجهيو ويندو هو، ۽ اهو عقيدو هو ته خاص طور تي جنم دوران پيدا ٿيندڙ جسماني نقص انتهائي منحوس هوندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي &quot;غيرفطري واقعا&quot; يا &quot;فطرت جي نظام ۾ خرابي&quot; سمجهيا ويندا هئا.{{sfnp|Beagon|2002|p=127}}

تنهن هوندي به، راڪاس هميشه نفرت جوڳا يا بڇڙا نه سمجهيا ويندا هئا. مثال طور، رومي مورخ [[سيوٽونيس]] موجب، نانگ جو ٽنگن کان سواءِ هجڻ يا پکيءَ جو اڏامڻ به راڪاسي خاصيتون هيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي &quot;فطرت جي عام اصولن جي ابتڙ&quot; هئا.{{sfnp|Wardle|2006|p=330}} ان جي باوجود، لفظ ''راڪاس'' سان لاڳاپيل منفي مفهوم جلد ئي عام ٿي ويا، ۽ ڊراما نگار ۽ فلسفي [[سينيڪا دي يينگر|سينيڪا]] جي دور تائين هي لفظ فلسفيانه معنيٰ به اختيار ڪري چڪو هو، جنهن مطابق راڪاس &quot;حقيقت جي هڪ بصري ۽ خوفناڪ انڪشاف&quot; هو.{{sfnp|Staley|2010|pp=80, 96, 109, 113 et passim}}

ان هوندي به، ڏندڪٿائن جا راڪاس، جهڙوڪ [[Lernaean Hydra|هائيڊرا]] ۽ [[Medusa|ميڊوسا]]، فطري مخلوق نه پر الوهي هستيون سمجهيون وينديون هيون. اهو تصور شايد [[Proto-Indo-European religion|ابتدائي هند-يورپي مذهب]] ۽ ٻين قديم عقيدي وارن نظامن مان ورثي ۾ مليو، جتي &quot;روح&quot;، &quot;راڪاس&quot; ۽ &quot;ديوتا&quot; جي وچ ۾ فرق ايترو واضح نه هوندو هو.

== افساني ادب ۾ راڪاس ==

=== نثري ادب ===

افساني ادب ۾ راڪاسن جي تاريخ تمام پراڻي آهي. مثال طور، رزميه نظم ''[[بيوولف]]'' جو [[گرينڊي]] راڪاس جو هڪ مثالي نمونو آهي؛ هو بگڙيل شڪل وارو، بي رحم ۽ انتهائي طاقتور آهي، جيڪو هر رات انساني آباديءَ تي حملو ڪري پنهنجن شڪارن کي قتل ڪري کائيندو آهي. جديد ادبي راڪاسن جون پاڙون [[ميري شيلي]] جي ''[[فرينڪنسٽائن]]'' جي راڪاس ۽ [[برام اسٽوڪر]] جي ''[[ڊراڪولا]]'' جي خون آشام ۾ ملن ٿيون.

راڪاس [[خيالي ادب]]، [[وحشتي ادب]] ۽ [[سائنس فڪشن]] جا بنيادي جز آهن، جتي راڪاس اڪثر [[زمين کان ٻاهر جي حياتي|زمين کان ٻاهر جي مخلوق]] جي صورت ۾ پيش ڪيا ويندا آهن. ان کان علاوه، [[شهواني ادب]] جي هڪ ذيلي صنف ''مونسٽر ايروٽيڪا'' پڻ موجود آهي، جنهن ۾ راڪاس مرڪزي ڪردار طور شامل هوندا آهن.

=== فلم ===

{{main|Monster movie}}

==== ٻي عالمي جنگ کان اڳ جون راڪاس فلمون ====

[[File:Frankenstein's monster (Boris Karloff).jpg|thumb|left|150px|[[بورس ڪارلوف]] پاران ادا ڪيل [[فرينڪنسٽائن]] جي راڪاس بابت هالي ووڊ جي تشريح]]

[[خاموش فلم]]ن جي دور ۾ راڪاس اڪثر انسان جي جسامت جا هوندا هئا، جهڙوڪ [[فرينڪنسٽائن جو راڪاس]]، [[گولم]]، [[ويرولف]] ۽ [[ويمپائر]]. فلم ''[[ڊاء نائبلنجن|سيگفريڊ]]'' ۾ [[اژدھا]] کي [[اسٽاپ موشن اينيميشن]] ذريعي پيش ڪيو ويو، جيئن بعد ۾ [[آر ڪي او]] جي ''ڪنگ ڪانگ'' ۾ ڪيو ويو، جيڪا آواز واري دور جي پهرين وڏي راڪاس فلم هئي.

[[Universal Pictures|يونيورسل اسٽوڊيوز]] راڪاس فلمن ۾ خاص مهارت رکي. [[بيلا لگوسي]] پنهنجي مشهور ڪردار [[ڊراڪولا]] کي ٻيهر ادا ڪيو، جڏهن ته [[بورس ڪارلوف]] [[فرينڪنسٽائن جي راڪاس]] جو ڪردار ادا ڪيو. اسٽوڊيو ''مين-ميڊ مونسٽر'' جهڙيون ٻيون فلمون پڻ ٺاهيون، جن ۾ [[لون چئني جونيئر.]] هڪ اهڙو شخص بڻيو، جيڪو بجليءَ سان ڀرپور قاتل ۾ تبديل ٿي ويندو هو ۽ رڳو هٿ لڳائڻ سان ماڻهن کي ماري ڇڏيندو هو.

ڊاڪٽر فرينڪنسٽائن جي هڪ ٻئي روپ، پاڳل سرجن ڊاڪٽر گوگول ([[پيٽر لوري]])، فلم ''[[ميڊ لو (1935 فلم)|ميڊ لو]]'' ۾ اهڙا هٿ پيوند ڪيا، جيڪي بدنيتي واري فطرت سان ٻيهر جيئرا ٿي ويا.

هن دور ۾ [[ويرولف]] ۽ [[ممي]] پڻ فلمن ۾ خوفناڪ راڪاس طور متعارف ٿيا. وڏي جسامت وارن راڪاسن مان، 1936ع جي ''[[فليش گورڊن (سيريل)|فليش گورڊن]]'' سيريل جي پهرين قسط ۾ حقيقي [[ڇپڪليون]] ڪئميرا جي زاويي ذريعي اژدهن طور ڏيکاريون ويون، جڏهن ته نائين قسط ۾ رٻڙ جي لباس پهريل اداڪار فائر ڊريگن جو ڪردار ادا ڪيو. آخرڪار، راڪاس فلمن جي هن دور جو خاتمو مزاحيه فلم ''[[اي ٽ اينڊ ڪاسٽيلو ميٽ فرينڪنسٽائن]]'' (1948ع) سان ٿيو.

==== ٻي عالمي جنگ کان پوءِ جون راڪاس فلمون ====

[[File:Gojira 1954 poster 3.jpg|thumb|upright|''[[گوڊزيلا (1954 فلم)|گوڊزيلا]]'' (1954ع) جو اصل پوسٽر]]

[[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ وڏي جسامت وارا راڪاس ٻيهر فلمن ۾ ظاهر ٿيا، جنهن جو تعلق گهڻو ڪري [[ايٽمي هٿيار]]ن جي ترقي سان جوڙيو ويندو آهي. شروعاتي مثال آمريڪي فلم ''[[دي بيسٽ فرام 20,000 فيدمس]]'' هئي، جنهن ۾ هڪ [[ڊائناسور]] روشنيءَ واري مينار تي حملو ڪندو آهي.

ان کان پوءِ جاپاني ([[گوڊزيلا]]، [[گميرا]])، برطانوي (''[[گورگو (فلم)|گورگو]]'') ۽ ڊينمارڪي (''[[ريپٽيليڪس]]'') فلمن ۾ وڏا راڪاس شهرن تي حملو ڪندي ڏيکاريا ويا. جديد دور ۾ [[جي. جي. ابرامس]] جي فلم ''[[ڪلوور فيلڊ]]'' (2008ع) به اهڙي وڏي راڪاس کي پيش ڪري ٿي.

ٻين [[سيارو]]ن جي ويجهڙائيءَ بابت خيالن سبب [[زمين کان ٻاهر جي حياتي|خلائي راڪاس]] پڻ فلمن ۾ مشهور ٿيا. انهن مان ڪي وڏا جسامت وارا هئا، جهڙوڪ [[ڪنگ گڊورا]] ۽ [[گيگان]]، جڏهن ته ڪي انسان جيتري جسامت وارا هئا. هن ئي دور ۾ [[گل-مين]] نالي مڇي-انسان راڪاس کي ''[[ڪريچر فرام دي بليڪ لئگون]]'' فلمي سلسلي ۾ متعارف ڪرايو ويو.

[[File:Obake Karuta 4-12.jpg|thumb|left|upright|جاپاني راند ''[[اوبيڪ ڪاروتا]]'' جو ڪارڊ، {{circa|اوڻيهين صديءَ جي شروعات}}{{efn|هر ڪارڊ تي [[جاپاني ڏندڪٿا]] جي هڪ راڪاس ۽ [[هيراگانا]] رسم الخط جو هڪ اکر ڏيکاريل آهي.}}]]

برطانيا جي [[ھئمر فلم پراڊڪشن]] 1950ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ راڪاس فلمن کي [[رنگين فلم|رنگين فلمن]] جي صورت ڏني. ساڳئي وقت آمريڪا ۾ پراڻيون يونيورسل فلمون مقامي ٽيليويزن اسٽيشنن تان عجيب شخصيت رکندڙ ميزبانن ذريعي ڏيکاريون وينديون هيون، جن نوجوان مداحن جو وڏو حلقو پيدا ڪيو.

وقت سان گڏ راڪاسن جي پيشڪش ۾ تبديلي آئي، پر اهي 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر وانگر مڪمل طور تي فلمن مان غائب نه ٿيا.

ڪڏهن ڪڏهن راڪاسن کي دوستاڻن يا غلط سمجهيل ڪردارن طور به پيش ڪيو ويندو آهي. [[ڪنگ ڪانگ]] ۽ [[فرينڪنسٽائن جو راڪاس]] ان جا مشهور مثال آهن. فرينڪنسٽائن جي راڪاس کي ''[[مونسٽر اسڪئڊ]]'' ۽ ''[[وين ھيلسنگ (فلم)|وين ھيلسنگ]]'' جهڙين فلمن ۾ به اهڙي انداز سان ڏيکاريو ويو آهي. [[دي ھلڪ]] &quot;هيرو راڪاس&quot; واري تصور جو مثال آهي.

&quot;دوستاڻو راڪاس&quot; مقبول ثقافت ۾ تمام عام موضوع آهي. [[چيوباڪا]]، [[ايلمو]] ۽ [[شريڪ (ڪردار)|شريڪ]] ان جا مشهور مثال آهن. [[پرڪسار]] جي ''[[مونسٽرس, Inc. (فرينچائيز)|مونسٽرس, انڪارپوريشن.]]'' ۾ راڪاس ٻارن کي ڊيڄاري (۽ پوءِ وندرائي) پنهنجي دنيا لاءِ [[توانائي]] پيدا ڪندا آهن، جڏهن ته ''[[دي مپيٽس]]'' ۽ ''[[سيسمي اسٽريٽ]]'' جا راڪاس انسانن ۽ جانورن سان هم آهنگيءَ سان رهن ٿا. جاپاني ثقافت ۾ پڻ ڪيترائي راڪاس مهربان يا پسنديده هوندا آهن، جن جا مشهور مثال ''[[پوڪيمان]]'' ۽ ''[[ماء نيڀر ٽوٽورا]]'' آهن. [[مونسٽر ھاء]] ڪتابي، ويب ۽ رانديڪن جو سلسلو به ان جو هڪ مثال آهي.

{{clear left}}

=== رانديون ===

راڪاس عام طور [[خيالي راند]]ن، [[ڪردار ادا ڪرڻ واري راند|ڪردار ادا ڪرڻ وارين راندين]] ۽ [[وڊيو راند]]ن ۾ رانديگرن جي دشمنن طور ظاهر ٿيندا آهن. انهن ۾ [[زمين کان ٻاهر جي حياتي|خلائي مخلوق]]، [[افسانوي مخلوق]]، ٻئي بُعد جون هستيون يا عام جانورن جا [[ميوٽنٽ|بدليل روپ]] شامل ٿي سگهن ٿا.

خاص طور تي ڪردار ادا ڪرڻ وارين راندين ۾ &quot;راڪاس&quot; هڪ عام اصطلاح آهي، جيڪو انهن دشمن ڪردارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن سان رانديگر وڙهندو آهي. [[سينٽيئنٽ|باشعور]] [[ريس (فينٽسي)|افسانوي نسلن]] کي عام طور راڪاس نه چيو ويندو آهي. ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ ''[[پوڪيمان]]'' ۾، &quot;مونسٽر&quot; لفظ غيرجانبدار معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ اهڙين پيارين افسانوي مخلوقن لاءِ هوندو آهي، جيڪي حقيقي جانورن سان مشابهت رکن ٿيون. راندين جا ڪردار اهڙين سڀني مخلوقن کي گڏيل طور &quot;راڪاس&quot; سڏي سگهن ٿا. ''[[ڊنجيئنس اينڊ ڊريگنز]]'' پڻ اهڙي راند آهي، جنهن ۾ مختلف خيالي مخلوقون، راڪاس ۽ اژدها شامل آهن.

ٻين راندين، جهڙوڪ ''[[انڊرٽيل]]'' ۽ ''[[ڊيلٽارون]]'' ۾، &quot;راڪاس&quot; (جيڪي گهڻو ڪري غير رانديگر ڪردار هوندا آهن) اهڙين عجيب مخلوقن کي چيو ويندو آهي، جيڪي غير مرده، [[روبوٽ]]، [[انساني شڪل واريون مخلوقون]] يا ڏندڪٿائي جاندار هوندا آهن، جن ۾ انسانن سان ڪجهه هڪجهڙايون هونديون آهن.</text>
      <sha1>t1e3ztqgu0h1m9kn9whn721v4gvbwpv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389975</id>
      <parentid>389974</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T20:18:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>389975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17553" sha1="lebslfe4zik7qc86l2nwd1j5pzl421q" xml:space="preserve">
[[فائل:Arminianism as five-headed monster.JPG|thumb|1618ع ۾ پنج-مٿن واري راڪاس جي صورت ۾ پيش ڪيل هڪ تڪراري تمثيل]]

'''راڪاس''' يا '''عفريت''' هڪ خيالي يا افسانوي مخلوق جو قسم آهي، جيڪو [[ادب]]، [[لوڪ ڪهاڻيون]]، [[ڏند ڪٿائون]]، [[خوفناڪ ادب]]، [[خيالي ادب]]، [[افسانو]] ۽ [[مذهب]] ۾ ملي ٿو. انهن کي گهڻو ڪري خطرناڪ ۽ [[جارحيت]] پسند ڏيکاريو ويندو آهي، جن جي شڪل غيرمعمولي يا [[بدهيئت]] هوندي آهي، جيڪا خاص طور انسانن ۾ [[دهشت]] ۽ [[خوف]] پيدا ڪندي آهي. راڪاس اڪثر ڪري عجيب، بگڙيل، ٻي دنيا سان واسطو رکندڙ يا تبديليءَ جو شڪار ٿيل [[جانور]]ن جهڙا هوندا آهن، يا وري مڪمل طور منفرد مخلوقون هونديون آهن، جيڪي مختلف [[ماپ]]ن جون ٿي سگهن ٿيون. البت، اهي [[انسان]] جي صورت به اختيار ڪري سگهن ٿا، جهڙوڪ [[افسانن جا ميوٽنٽ]]، [[ڀوت]]، [[روح]]، [[ويمپائر]] يا [[زومبي]] وغيره. انهن وٽ مافوق الفطرت قوتون هجن يا نه هجن، پر عام طور اهي قتل ڪرڻ يا ڪنهن نه ڪنهن قسم جي تباهي آڻڻ جي صلاحيت رکندا آهن، جنهن سان انساني دنيا جي سماجي يا [[اخلاقيات|اخلاقي]] نظام کي خطرو پيدا ٿيندو آهي.

جانورن جي صورت وارا راڪاس اخلاقي نظام کان ٻاهر هوندا آهن، پر ڪڏهن ڪڏهن انهن جي پيدائش جو سبب انسانن طرفان اخلاقي قانون جي ڀڃڪڙي هوندي آهي. مثال طور، يوناني [[ڏند ڪٿائون|ڏند ڪٿا]] موجب [[مينوس]] ديوتا [[پوسيڊون]] طرفان موڪليل اڇو ڍڳو قربان نه ڪيو، جنهن جي سزا طور پوسيڊون مينوس جي زال [[پاسيفائي]] کي ان ڍڳي سان عشق ۾ مبتلا ڪري ڇڏيو. پوءِ هن ان جانور سان ميلاپ ڪيو ۽ هڪ اهڙي انسان کي جنم ڏنو، جنهن جو مٿو ڍڳي جهڙو هو، جنهن کي [[مينوٽار]] چيو ويندو آهي. انساني راڪاس اهي هوندا آهن، جيڪي ڄمڻ وقت ئي مڪمل انسان نه هوندا آهن (جهڙوڪ [[ميڊوسا]] ۽ سندس [[گورگون]] ڀينرون)، يا وري ڪنهن مافوق الفطرت يا غيرفطري عمل جي نتيجي ۾ پنهنجي انسانيت وڃائي ويهندا آهن (جهڙوڪ [[ويروولف]] يا [[فرينڪنسٽائن جو راڪاس]])، تنهنڪري اهي يا ته انساني سماج جي اخلاقي قانون تي عمل نٿا ڪري سگهن، يا ڪڏهن به ان جي قابل نه هوندا آهن.

راڪاسن کي ڪڏهن ڪڏهن اهڙين غلط سمجهيل ۽ دوستاڻين مخلوقن طور به پيش ڪيو ويندو آهي، جيڪي ماڻهن کي بنا ڪنهن خراب ارادي جي خوفزده ڪري ڇڏينديون آهن، يا وري ايتريون وڏيون، طاقتور ۽ اڻگهڙ هونديون آهن، جو اڻڄاڻائيءَ ۾ نقصان يا موت جو سبب بڻجي وينديون آهن. افسانن ۾ ڪي راڪاس شرارتي ۽ چنچل هوندا آهن، پر لازمي ناهي ته خطرو به هجن (جهڙوڪ هوشيار [[گوبلن]])، جڏهن ته ڪي نهايت نرم طبيعت وارا هوندا آهن، پر ڪاوڙ يا بک لڳڻ تي خطرناڪ ٿي پوندا آهن. اهڙين مخلوقن کي يا ته قابو ۾ آڻي تربيت ڏيڻ ضروري هوندو آهي ته جيئن هو پنهنجي وحشي خواهشن تي ضابطو آڻي سگهن، يا جيڪڏهن انهن کي سنڀالڻ ممڪن نه هجي ته کين ختم ڪيو ويندو آهي.

== اشتقاق ==

[[File:The Allegory of Immortality by Giulio Romano, c. 1540.jpg|thumb|''امرتا جي تمثيل''، {{circa|1540}}]]

لفظ '''مونسٽر''' [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''monstrum'' مان نڪتل آهي، جيڪو آخرڪار فعل ''moneo'' (''ياد ڏيارڻ، خبردار ڪرڻ، سيکارڻ يا اڳڪٿي ڪرڻ'') مان ورتل آهي. هن لفظ جو مطلب اهڙي ڪنهن به شيءِ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا &quot;عجيب يا غيرمعمولي هجي، فطرت جي عام قانونن جي ابتڙ هجي، جنهن ذريعي ديوتا ڪنهن ايندڙ برائيءَ کان آگاهه ڪن&quot;، يا &quot;ڪو غيرفطري، خوفناڪ انسان، جانور يا شيءِ&quot;، يا وري &quot;ڪا به غيرمعمولي يا حيرت انگيز شيءِ، حالت يا مهم&quot;.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=l_UsAAAAYAAJ&amp;q=latin+english+dictionary The Rev. J.E. Riddle, ''A Complete English-Latin and Latin-English Dictionary'', London: Longmans, Green, and Co., 1870, s.v. ''monstrum'', Latin-English part, p. 399.&lt;/ref&gt;

== ثقافتي ورثو ==

[[فائل:Arminianism as five-headed monster.JPG|thumb|پنج مٿن واري راڪاس جي صورت ۾ پيش ڪيل هڪ تڪراري تمثيل، 1618ع]]

[[Wake Forest University|ويڪ فاريسٽ يونيورسٽي]] ۾ وچئين دور جي جرمن ادب جي اسسٽنٽ پروفيسر ٽينا ميري بوئر جي لفظن ۾، &quot;راڪاس ڪنهن ثقافتي خلا مان پيدا ناهن ٿيندا؛ انهن وٽ ادبي ۽ ثقافتي ورثو موجود هوندو آهي.&quot;{{r|Boyer}}

قديم [[يوناني ڏندڪٿا|يونانين]] ۽ [[رومي سلطنت|رومين]] جي مذهبي تناظر ۾ راڪاسن کي &quot;خدائي ناراضگي&quot; جون نشانيون سمجهيو ويندو هو، ۽ اهو عقيدو هو ته خاص طور تي جنم دوران پيدا ٿيندڙ جسماني نقص انتهائي منحوس هوندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي &quot;غيرفطري واقعا&quot; يا &quot;فطرت جي نظام ۾ خرابي&quot; سمجهيا ويندا هئا.{{sfnp|Beagon|2002|p=127}}

تنهن هوندي به، راڪاس هميشه نفرت جوڳا يا بڇڙا نه سمجهيا ويندا هئا. مثال طور، رومي مورخ [[سيوٽونيس]] موجب، نانگ جو ٽنگن کان سواءِ هجڻ يا پکيءَ جو اڏامڻ به راڪاسي خاصيتون هيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي &quot;فطرت جي عام اصولن جي ابتڙ&quot; هئا.{{sfnp|Wardle|2006|p=330}} ان جي باوجود، لفظ ''راڪاس'' سان لاڳاپيل منفي مفهوم جلد ئي عام ٿي ويا، ۽ ڊراما نگار ۽ فلسفي [[سينيڪا دي يينگر|سينيڪا]] جي دور تائين هي لفظ فلسفيانه معنيٰ به اختيار ڪري چڪو هو، جنهن مطابق راڪاس &quot;حقيقت جي هڪ بصري ۽ خوفناڪ انڪشاف&quot; هو.{{sfnp|Staley|2010|pp=80, 96, 109, 113 et passim}}

ان هوندي به، ڏندڪٿائن جا راڪاس، جهڙوڪ [[Lernaean Hydra|هائيڊرا]] ۽ [[Medusa|ميڊوسا]]، فطري مخلوق نه پر الوهي هستيون سمجهيون وينديون هيون. اهو تصور شايد [[Proto-Indo-European religion|ابتدائي هند-يورپي مذهب]] ۽ ٻين قديم عقيدي وارن نظامن مان ورثي ۾ مليو، جتي &quot;روح&quot;، &quot;راڪاس&quot; ۽ &quot;ديوتا&quot; جي وچ ۾ فرق ايترو واضح نه هوندو هو.

== افساني ادب ۾ راڪاس ==

=== نثري ادب ===

افساني ادب ۾ راڪاسن جي تاريخ تمام پراڻي آهي. مثال طور، رزميه نظم ''[[بيوولف]]'' جو [[گرينڊي]] راڪاس جو هڪ مثالي نمونو آهي؛ هو بگڙيل شڪل وارو، بي رحم ۽ انتهائي طاقتور آهي، جيڪو هر رات انساني آباديءَ تي حملو ڪري پنهنجن شڪارن کي قتل ڪري کائيندو آهي. جديد ادبي راڪاسن جون پاڙون [[ميري شيلي]] جي ''[[فرينڪنسٽائن]]'' جي راڪاس ۽ [[برام اسٽوڪر]] جي ''[[ڊراڪولا]]'' جي خون آشام ۾ ملن ٿيون.

راڪاس [[خيالي ادب]]، [[وحشتي ادب]] ۽ [[سائنس فڪشن]] جا بنيادي جز آهن، جتي راڪاس اڪثر [[زمين کان ٻاهر جي حياتي|زمين کان ٻاهر جي مخلوق]] جي صورت ۾ پيش ڪيا ويندا آهن. ان کان علاوه، [[شهواني ادب]] جي هڪ ذيلي صنف ''مونسٽر ايروٽيڪا'' پڻ موجود آهي، جنهن ۾ راڪاس مرڪزي ڪردار طور شامل هوندا آهن.

=== فلم ===

{{main|Monster movie}}

==== ٻي عالمي جنگ کان اڳ جون راڪاس فلمون ====

[[File:Frankenstein's monster (Boris Karloff).jpg|thumb|left|150px|[[بورس ڪارلوف]] پاران ادا ڪيل [[فرينڪنسٽائن]] جي راڪاس بابت هالي ووڊ جي تشريح]]

[[خاموش فلم]]ن جي دور ۾ راڪاس اڪثر انسان جي جسامت جا هوندا هئا، جهڙوڪ [[فرينڪنسٽائن جو راڪاس]]، [[گولم]]، [[ويرولف]] ۽ [[ويمپائر]]. فلم ''[[ڊاء نائبلنجن|سيگفريڊ]]'' ۾ [[اژدھا]] کي [[اسٽاپ موشن اينيميشن]] ذريعي پيش ڪيو ويو، جيئن بعد ۾ [[آر ڪي او]] جي ''ڪنگ ڪانگ'' ۾ ڪيو ويو، جيڪا آواز واري دور جي پهرين وڏي راڪاس فلم هئي.

[[Universal Pictures|يونيورسل اسٽوڊيوز]] راڪاس فلمن ۾ خاص مهارت رکي. [[بيلا لگوسي]] پنهنجي مشهور ڪردار [[ڊراڪولا]] کي ٻيهر ادا ڪيو، جڏهن ته [[بورس ڪارلوف]] [[فرينڪنسٽائن جي راڪاس]] جو ڪردار ادا ڪيو. اسٽوڊيو ''مين-ميڊ مونسٽر'' جهڙيون ٻيون فلمون پڻ ٺاهيون، جن ۾ [[لون چئني جونيئر.]] هڪ اهڙو شخص بڻيو، جيڪو بجليءَ سان ڀرپور قاتل ۾ تبديل ٿي ويندو هو ۽ رڳو هٿ لڳائڻ سان ماڻهن کي ماري ڇڏيندو هو.

ڊاڪٽر فرينڪنسٽائن جي هڪ ٻئي روپ، پاڳل سرجن ڊاڪٽر گوگول ([[پيٽر لوري]])، فلم ''[[ميڊ لو (1935 فلم)|ميڊ لو]]'' ۾ اهڙا هٿ پيوند ڪيا، جيڪي بدنيتي واري فطرت سان ٻيهر جيئرا ٿي ويا.

هن دور ۾ [[ويرولف]] ۽ [[ممي]] پڻ فلمن ۾ خوفناڪ راڪاس طور متعارف ٿيا. وڏي جسامت وارن راڪاسن مان، 1936ع جي ''[[فليش گورڊن (سيريل)|فليش گورڊن]]'' سيريل جي پهرين قسط ۾ حقيقي [[ڇپڪليون]] ڪئميرا جي زاويي ذريعي اژدهن طور ڏيکاريون ويون، جڏهن ته نائين قسط ۾ رٻڙ جي لباس پهريل اداڪار فائر ڊريگن جو ڪردار ادا ڪيو. آخرڪار، راڪاس فلمن جي هن دور جو خاتمو مزاحيه فلم ''[[اي ٽ اينڊ ڪاسٽيلو ميٽ فرينڪنسٽائن]]'' (1948ع) سان ٿيو.

==== ٻي عالمي جنگ کان پوءِ جون راڪاس فلمون ====

[[File:Gojira 1954 poster 3.jpg|thumb|upright|''[[گوڊزيلا (1954 فلم)|گوڊزيلا]]'' (1954ع) جو اصل پوسٽر]]

[[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ وڏي جسامت وارا راڪاس ٻيهر فلمن ۾ ظاهر ٿيا، جنهن جو تعلق گهڻو ڪري [[ايٽمي هٿيار]]ن جي ترقي سان جوڙيو ويندو آهي. شروعاتي مثال آمريڪي فلم ''[[دي بيسٽ فرام 20,000 فيدمس]]'' هئي، جنهن ۾ هڪ [[ڊائناسور]] روشنيءَ واري مينار تي حملو ڪندو آهي.

ان کان پوءِ جاپاني ([[گوڊزيلا]]، [[گميرا]])، برطانوي (''[[گورگو (فلم)|گورگو]]'') ۽ ڊينمارڪي (''[[ريپٽيليڪس]]'') فلمن ۾ وڏا راڪاس شهرن تي حملو ڪندي ڏيکاريا ويا. جديد دور ۾ [[جي. جي. ابرامس]] جي فلم ''[[ڪلوور فيلڊ]]'' (2008ع) به اهڙي وڏي راڪاس کي پيش ڪري ٿي.

ٻين [[سيارو]]ن جي ويجهڙائيءَ بابت خيالن سبب [[زمين کان ٻاهر جي حياتي|خلائي راڪاس]] پڻ فلمن ۾ مشهور ٿيا. انهن مان ڪي وڏا جسامت وارا هئا، جهڙوڪ [[ڪنگ گڊورا]] ۽ [[گيگان]]، جڏهن ته ڪي انسان جيتري جسامت وارا هئا. هن ئي دور ۾ [[گل-مين]] نالي مڇي-انسان راڪاس کي ''[[ڪريچر فرام دي بليڪ لئگون]]'' فلمي سلسلي ۾ متعارف ڪرايو ويو.

[[File:Obake Karuta 4-12.jpg|thumb|left|upright|جاپاني راند ''[[اوبيڪ ڪاروتا]]'' جو ڪارڊ، {{circa|اوڻيهين صديءَ جي شروعات}}{{efn|هر ڪارڊ تي [[جاپاني ڏندڪٿا]] جي هڪ راڪاس ۽ [[هيراگانا]] رسم الخط جو هڪ اکر ڏيکاريل آهي.}}]]

برطانيا جي [[ھئمر فلم پراڊڪشن]] 1950ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ راڪاس فلمن کي [[رنگين فلم|رنگين فلمن]] جي صورت ڏني. ساڳئي وقت آمريڪا ۾ پراڻيون يونيورسل فلمون مقامي ٽيليويزن اسٽيشنن تان عجيب شخصيت رکندڙ ميزبانن ذريعي ڏيکاريون وينديون هيون، جن نوجوان مداحن جو وڏو حلقو پيدا ڪيو.

وقت سان گڏ راڪاسن جي پيشڪش ۾ تبديلي آئي، پر اهي 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر وانگر مڪمل طور تي فلمن مان غائب نه ٿيا.

ڪڏهن ڪڏهن راڪاسن کي دوستاڻن يا غلط سمجهيل ڪردارن طور به پيش ڪيو ويندو آهي. [[ڪنگ ڪانگ]] ۽ [[فرينڪنسٽائن جو راڪاس]] ان جا مشهور مثال آهن. فرينڪنسٽائن جي راڪاس کي ''[[مونسٽر اسڪئڊ]]'' ۽ ''[[وين ھيلسنگ (فلم)|وين ھيلسنگ]]'' جهڙين فلمن ۾ به اهڙي انداز سان ڏيکاريو ويو آهي. [[دي ھلڪ]] &quot;هيرو راڪاس&quot; واري تصور جو مثال آهي.

&quot;دوستاڻو راڪاس&quot; مقبول ثقافت ۾ تمام عام موضوع آهي. [[چيوباڪا]]، [[ايلمو]] ۽ [[شريڪ (ڪردار)|شريڪ]] ان جا مشهور مثال آهن. [[پرڪسار]] جي ''[[مونسٽرس, Inc. (فرينچائيز)|مونسٽرس, انڪارپوريشن.]]'' ۾ راڪاس ٻارن کي ڊيڄاري (۽ پوءِ وندرائي) پنهنجي دنيا لاءِ [[توانائي]] پيدا ڪندا آهن، جڏهن ته ''[[دي مپيٽس]]'' ۽ ''[[سيسمي اسٽريٽ]]'' جا راڪاس انسانن ۽ جانورن سان هم آهنگيءَ سان رهن ٿا. جاپاني ثقافت ۾ پڻ ڪيترائي راڪاس مهربان يا پسنديده هوندا آهن، جن جا مشهور مثال ''[[پوڪيمان]]'' ۽ ''[[ماء نيڀر ٽوٽورا]]'' آهن. [[مونسٽر ھاء]] ڪتابي، ويب ۽ رانديڪن جو سلسلو به ان جو هڪ مثال آهي.

{{clear left}}

=== رانديون ===

راڪاس عام طور [[خيالي راند]]ن، [[ڪردار ادا ڪرڻ واري راند|ڪردار ادا ڪرڻ وارين راندين]] ۽ [[وڊيو راند]]ن ۾ رانديگرن جي دشمنن طور ظاهر ٿيندا آهن. انهن ۾ [[زمين کان ٻاهر جي حياتي|خلائي مخلوق]]، [[افسانوي مخلوق]]، ٻئي بُعد جون هستيون يا عام جانورن جا [[ميوٽنٽ|بدليل روپ]] شامل ٿي سگهن ٿا.

خاص طور تي ڪردار ادا ڪرڻ وارين راندين ۾ &quot;راڪاس&quot; هڪ عام اصطلاح آهي، جيڪو انهن دشمن ڪردارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن سان رانديگر وڙهندو آهي. [[سينٽيئنٽ|باشعور]] [[ريس (فينٽسي)|افسانوي نسلن]] کي عام طور راڪاس نه چيو ويندو آهي. ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ ''[[پوڪيمان]]'' ۾، &quot;مونسٽر&quot; لفظ غيرجانبدار معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ اهڙين پيارين افسانوي مخلوقن لاءِ هوندو آهي، جيڪي حقيقي جانورن سان مشابهت رکن ٿيون. راندين جا ڪردار اهڙين سڀني مخلوقن کي گڏيل طور &quot;راڪاس&quot; سڏي سگهن ٿا. ''[[ڊنجيئنس اينڊ ڊريگنز]]'' پڻ اهڙي راند آهي، جنهن ۾ مختلف خيالي مخلوقون، راڪاس ۽ اژدها شامل آهن.

ٻين راندين، جهڙوڪ ''[[انڊرٽيل]]'' ۽ ''[[ڊيلٽارون]]'' ۾، &quot;راڪاس&quot; (جيڪي گهڻو ڪري غير رانديگر ڪردار هوندا آهن) اهڙين عجيب مخلوقن کي چيو ويندو آهي، جيڪي غير مرده، [[روبوٽ]]، [[انساني شڪل واريون مخلوقون]] يا ڏندڪٿائي جاندار هوندا آهن، جن ۾ انسانن سان ڪجهه هڪجهڙايون هونديون آهن.</text>
      <sha1>lebslfe4zik7qc86l2nwd1j5pzl421q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389976</id>
      <parentid>389975</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T20:20:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17584" sha1="62in4u5hdz2kp2wtm54ee8ysq16cb7r" xml:space="preserve">
[[فائل:Arminianism as five-headed monster.JPG|thumb|1618ع ۾ پنج-مٿن واري راڪاس جي صورت ۾ پيش ڪيل هڪ تڪراري تمثيل]]

'''راڪاس''' يا '''عفريت''' هڪ خيالي يا افسانوي مخلوق جو قسم آهي، جيڪو [[ادب]]، [[لوڪ ڪهاڻيون]]، [[ڏند ڪٿائون]]، [[خوفناڪ ادب]]، [[خيالي ادب]]، [[افسانو]] ۽ [[مذهب]] ۾ ملي ٿو. انهن کي گهڻو ڪري خطرناڪ ۽ [[جارحيت]] پسند ڏيکاريو ويندو آهي، جن جي شڪل غيرمعمولي يا [[بدهيئت]] هوندي آهي، جيڪا خاص طور انسانن ۾ [[دهشت]] ۽ [[خوف]] پيدا ڪندي آهي. راڪاس اڪثر ڪري عجيب، بگڙيل، ٻي دنيا سان واسطو رکندڙ يا تبديليءَ جو شڪار ٿيل [[جانور]]ن جهڙا هوندا آهن، يا وري مڪمل طور منفرد مخلوقون هونديون آهن، جيڪي مختلف [[ماپ]]ن جون ٿي سگهن ٿيون. البت، اهي [[انسان]] جي صورت به اختيار ڪري سگهن ٿا، جهڙوڪ [[افسانن جا ميوٽنٽ]]، [[ڀوت]]، [[روح]]، [[ويمپائر]] يا [[زومبي]] وغيره. انهن وٽ مافوق الفطرت قوتون هجن يا نه هجن، پر عام طور اهي قتل ڪرڻ يا ڪنهن نه ڪنهن قسم جي تباهي آڻڻ جي صلاحيت رکندا آهن، جنهن سان انساني دنيا جي سماجي يا [[اخلاقيات|اخلاقي]] نظام کي خطرو پيدا ٿيندو آهي.

جانورن جي صورت وارا راڪاس اخلاقي نظام کان ٻاهر هوندا آهن، پر ڪڏهن ڪڏهن انهن جي پيدائش جو سبب انسانن طرفان اخلاقي قانون جي ڀڃڪڙي هوندي آهي. مثال طور، يوناني [[ڏند ڪٿائون|ڏند ڪٿا]] موجب [[مينوس]] ديوتا [[پوسيڊون]] طرفان موڪليل اڇو ڍڳو قربان نه ڪيو، جنهن جي سزا طور پوسيڊون مينوس جي زال [[پاسيفائي]] کي ان ڍڳي سان عشق ۾ مبتلا ڪري ڇڏيو. پوءِ هن ان جانور سان ميلاپ ڪيو ۽ هڪ اهڙي انسان کي جنم ڏنو، جنهن جو مٿو ڍڳي جهڙو هو، جنهن کي [[مينوٽار]] چيو ويندو آهي. انساني راڪاس اهي هوندا آهن، جيڪي ڄمڻ وقت ئي مڪمل انسان نه هوندا آهن (جهڙوڪ [[ميڊوسا]] ۽ سندس [[گورگون]] ڀينرون)، يا وري ڪنهن مافوق الفطرت يا غيرفطري عمل جي نتيجي ۾ پنهنجي انسانيت وڃائي ويهندا آهن (جهڙوڪ [[ويروولف]] يا [[فرينڪنسٽائن جو راڪاس]])، تنهنڪري اهي يا ته انساني سماج جي اخلاقي قانون تي عمل نٿا ڪري سگهن، يا ڪڏهن به ان جي قابل نه هوندا آهن.

راڪاسن کي ڪڏهن ڪڏهن اهڙين غلط سمجهيل ۽ دوستاڻين مخلوقن طور به پيش ڪيو ويندو آهي، جيڪي ماڻهن کي بنا ڪنهن خراب ارادي جي خوفزده ڪري ڇڏينديون آهن، يا وري ايتريون وڏيون، طاقتور ۽ اڻگهڙ هونديون آهن، جو اڻڄاڻائيءَ ۾ نقصان يا موت جو سبب بڻجي وينديون آهن. افسانن ۾ ڪي راڪاس شرارتي ۽ چنچل هوندا آهن، پر لازمي ناهي ته خطرو به هجن (جهڙوڪ هوشيار [[گوبلن]])، جڏهن ته ڪي نهايت نرم طبيعت وارا هوندا آهن، پر ڪاوڙ يا بک لڳڻ تي خطرناڪ ٿي پوندا آهن. اهڙين مخلوقن کي يا ته قابو ۾ آڻي تربيت ڏيڻ ضروري هوندو آهي ته جيئن هو پنهنجي وحشي خواهشن تي ضابطو آڻي سگهن، يا جيڪڏهن انهن کي سنڀالڻ ممڪن نه هجي ته کين ختم ڪيو ويندو آهي.

== اشتقاق ==

[[File:The Allegory of Immortality by Giulio Romano, c. 1540.jpg|thumb|''امرتا جي تمثيل''، {{circa|1540}}]]

لفظ '''مونسٽر''' [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''monstrum'' مان نڪتل آهي، جيڪو آخرڪار فعل ''moneo'' (''ياد ڏيارڻ، خبردار ڪرڻ، سيکارڻ يا اڳڪٿي ڪرڻ'') مان ورتل آهي. هن لفظ جو مطلب اهڙي ڪنهن به شيءِ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا &quot;عجيب يا غيرمعمولي هجي، فطرت جي عام قانونن جي ابتڙ هجي، جنهن ذريعي ديوتا ڪنهن ايندڙ برائيءَ کان آگاهه ڪن&quot;، يا &quot;ڪو غيرفطري، خوفناڪ انسان، جانور يا شيءِ&quot;، يا وري &quot;ڪا به غيرمعمولي يا حيرت انگيز شيءِ، حالت يا مهم&quot;.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=l_UsAAAAYAAJ&amp;q=latin+english+dictionary The Rev. J.E. Riddle, ''A Complete English-Latin and Latin-English Dictionary'', London: Longmans, Green, and Co., 1870, s.v. ''monstrum'', Latin-English part, p. 399.&lt;/ref&gt;

== ثقافتي ورثو ==

[[فائل:Arminianism as five-headed monster.JPG|thumb|پنج مٿن واري راڪاس جي صورت ۾ پيش ڪيل هڪ تڪراري تمثيل، 1618ع]]

[[Wake Forest University|ويڪ فاريسٽ يونيورسٽي]] ۾ وچئين دور جي جرمن ادب جي اسسٽنٽ پروفيسر ٽينا ميري بوئر جي لفظن ۾، &quot;راڪاس ڪنهن ثقافتي خلا مان پيدا ناهن ٿيندا؛ انهن وٽ ادبي ۽ ثقافتي ورثو موجود هوندو آهي.&quot;{{r|Boyer}}

قديم [[يوناني ڏندڪٿا|يونانين]] ۽ [[رومي سلطنت|رومين]] جي مذهبي تناظر ۾ راڪاسن کي &quot;خدائي ناراضگي&quot; جون نشانيون سمجهيو ويندو هو، ۽ اهو عقيدو هو ته خاص طور تي جنم دوران پيدا ٿيندڙ جسماني نقص انتهائي منحوس هوندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي &quot;غيرفطري واقعا&quot; يا &quot;فطرت جي نظام ۾ خرابي&quot; سمجهيا ويندا هئا.{{sfnp|Beagon|2002|p=127}}

تنهن هوندي به، راڪاس هميشه نفرت جوڳا يا بڇڙا نه سمجهيا ويندا هئا. مثال طور، رومي مورخ [[سيوٽونيس]] موجب، نانگ جو ٽنگن کان سواءِ هجڻ يا پکيءَ جو اڏامڻ به راڪاسي خاصيتون هيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي &quot;فطرت جي عام اصولن جي ابتڙ&quot; هئا.{{sfnp|Wardle|2006|p=330}} ان جي باوجود، لفظ ''راڪاس'' سان لاڳاپيل منفي مفهوم جلد ئي عام ٿي ويا، ۽ ڊراما نگار ۽ فلسفي [[سينيڪا دي يينگر|سينيڪا]] جي دور تائين هي لفظ فلسفيانه معنيٰ به اختيار ڪري چڪو هو، جنهن مطابق راڪاس &quot;حقيقت جي هڪ بصري ۽ خوفناڪ انڪشاف&quot; هو.{{sfnp|Staley|2010|pp=80, 96, 109, 113 et passim}}

ان هوندي به، ڏندڪٿائن جا راڪاس، جهڙوڪ [[Lernaean Hydra|هائيڊرا]] ۽ [[Medusa|ميڊوسا]]، فطري مخلوق نه پر الوهي هستيون سمجهيون وينديون هيون. اهو تصور شايد [[Proto-Indo-European religion|ابتدائي هند-يورپي مذهب]] ۽ ٻين قديم عقيدي وارن نظامن مان ورثي ۾ مليو، جتي &quot;روح&quot;، &quot;راڪاس&quot; ۽ &quot;ديوتا&quot; جي وچ ۾ فرق ايترو واضح نه هوندو هو.

== افساني ادب ۾ راڪاس ==

=== نثري ادب ===

افساني ادب ۾ راڪاسن جي تاريخ تمام پراڻي آهي. مثال طور، رزميه نظم ''[[بيوولف]]'' جو [[گرينڊي]] راڪاس جو هڪ مثالي نمونو آهي؛ هو بگڙيل شڪل وارو، بي رحم ۽ انتهائي طاقتور آهي، جيڪو هر رات انساني آباديءَ تي حملو ڪري پنهنجن شڪارن کي قتل ڪري کائيندو آهي. جديد ادبي راڪاسن جون پاڙون [[ميري شيلي]] جي ''[[فرينڪنسٽائن]]'' جي راڪاس ۽ [[برام اسٽوڪر]] جي ''[[ڊراڪولا]]'' جي خون آشام ۾ ملن ٿيون.

راڪاس [[خيالي ادب]]، [[وحشتي ادب]] ۽ [[سائنس فڪشن]] جا بنيادي جز آهن، جتي راڪاس اڪثر [[زمين کان ٻاهر جي حياتي|زمين کان ٻاهر جي مخلوق]] جي صورت ۾ پيش ڪيا ويندا آهن. ان کان علاوه، [[شهواني ادب]] جي هڪ ذيلي صنف ''مونسٽر ايروٽيڪا'' پڻ موجود آهي، جنهن ۾ راڪاس مرڪزي ڪردار طور شامل هوندا آهن.

=== فلم ===

{{main|راڪاس واري فلم}}

==== ٻي عالمي جنگ کان اڳ جون راڪاس فلمون ====

[[File:Frankenstein's monster (Boris Karloff).jpg|thumb|left|150px|[[بورس ڪارلوف]] پاران ادا ڪيل [[فرينڪنسٽائن]] جي راڪاس بابت هالي ووڊ جي تشريح]]

[[خاموش فلم]]ن جي دور ۾ راڪاس اڪثر انسان جي جسامت جا هوندا هئا، جهڙوڪ [[فرينڪنسٽائن جو راڪاس]]، [[گولم]]، [[ويرولف]] ۽ [[ويمپائر]]. فلم ''[[ڊاء نائبلنجن|سيگفريڊ]]'' ۾ [[اژدھا]] کي [[اسٽاپ موشن اينيميشن]] ذريعي پيش ڪيو ويو، جيئن بعد ۾ [[آر ڪي او]] جي ''ڪنگ ڪانگ'' ۾ ڪيو ويو، جيڪا آواز واري دور جي پهرين وڏي راڪاس فلم هئي.

[[Universal Pictures|يونيورسل اسٽوڊيوز]] راڪاس فلمن ۾ خاص مهارت رکي. [[بيلا لگوسي]] پنهنجي مشهور ڪردار [[ڊراڪولا]] کي ٻيهر ادا ڪيو، جڏهن ته [[بورس ڪارلوف]] [[فرينڪنسٽائن جي راڪاس]] جو ڪردار ادا ڪيو. اسٽوڊيو ''مين-ميڊ مونسٽر'' جهڙيون ٻيون فلمون پڻ ٺاهيون، جن ۾ [[لون چئني جونيئر.]] هڪ اهڙو شخص بڻيو، جيڪو بجليءَ سان ڀرپور قاتل ۾ تبديل ٿي ويندو هو ۽ رڳو هٿ لڳائڻ سان ماڻهن کي ماري ڇڏيندو هو.

ڊاڪٽر فرينڪنسٽائن جي هڪ ٻئي روپ، پاڳل سرجن ڊاڪٽر گوگول ([[پيٽر لوري]])، فلم ''[[ميڊ لو (1935 فلم)|ميڊ لو]]'' ۾ اهڙا هٿ پيوند ڪيا، جيڪي بدنيتي واري فطرت سان ٻيهر جيئرا ٿي ويا.

هن دور ۾ [[ويرولف]] ۽ [[ممي]] پڻ فلمن ۾ خوفناڪ راڪاس طور متعارف ٿيا. وڏي جسامت وارن راڪاسن مان، 1936ع جي ''[[فليش گورڊن (سيريل)|فليش گورڊن]]'' سيريل جي پهرين قسط ۾ حقيقي [[ڇپڪليون]] ڪئميرا جي زاويي ذريعي اژدهن طور ڏيکاريون ويون، جڏهن ته نائين قسط ۾ رٻڙ جي لباس پهريل اداڪار فائر ڊريگن جو ڪردار ادا ڪيو. آخرڪار، راڪاس فلمن جي هن دور جو خاتمو مزاحيه فلم ''[[اي ٽ اينڊ ڪاسٽيلو ميٽ فرينڪنسٽائن]]'' (1948ع) سان ٿيو.

==== ٻي عالمي جنگ کان پوءِ جون راڪاس فلمون ====

[[File:Gojira 1954 poster 3.jpg|thumb|upright|''[[گوڊزيلا (1954 فلم)|گوڊزيلا]]'' (1954ع) جو اصل پوسٽر]]

[[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ وڏي جسامت وارا راڪاس ٻيهر فلمن ۾ ظاهر ٿيا، جنهن جو تعلق گهڻو ڪري [[ايٽمي هٿيار]]ن جي ترقي سان جوڙيو ويندو آهي. شروعاتي مثال آمريڪي فلم ''[[دي بيسٽ فرام 20,000 فيدمس]]'' هئي، جنهن ۾ هڪ [[ڊائناسور]] روشنيءَ واري مينار تي حملو ڪندو آهي.

ان کان پوءِ جاپاني ([[گوڊزيلا]]، [[گميرا]])، برطانوي (''[[گورگو (فلم)|گورگو]]'') ۽ ڊينمارڪي (''[[ريپٽيليڪس]]'') فلمن ۾ وڏا راڪاس شهرن تي حملو ڪندي ڏيکاريا ويا. جديد دور ۾ [[جي. جي. ابرامس]] جي فلم ''[[ڪلوور فيلڊ]]'' (2008ع) به اهڙي وڏي راڪاس کي پيش ڪري ٿي.

ٻين [[سيارو]]ن جي ويجهڙائيءَ بابت خيالن سبب [[زمين کان ٻاهر جي حياتي|خلائي راڪاس]] پڻ فلمن ۾ مشهور ٿيا. انهن مان ڪي وڏا جسامت وارا هئا، جهڙوڪ [[ڪنگ گڊورا]] ۽ [[گيگان]]، جڏهن ته ڪي انسان جيتري جسامت وارا هئا. هن ئي دور ۾ [[گل-مين]] نالي مڇي-انسان راڪاس کي ''[[ڪريچر فرام دي بليڪ لئگون]]'' فلمي سلسلي ۾ متعارف ڪرايو ويو.

[[File:Obake Karuta 4-12.jpg|thumb|left|upright|جاپاني راند ''[[اوبيڪ ڪاروتا]]'' جو ڪارڊ، {{circa|اوڻيهين صديءَ جي شروعات}}{{efn|هر ڪارڊ تي [[جاپاني ڏندڪٿا]] جي هڪ راڪاس ۽ [[هيراگانا]] رسم الخط جو هڪ اکر ڏيکاريل آهي.}}]]

برطانيا جي [[ھئمر فلم پراڊڪشن]] 1950ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ راڪاس فلمن کي [[رنگين فلم|رنگين فلمن]] جي صورت ڏني. ساڳئي وقت آمريڪا ۾ پراڻيون يونيورسل فلمون مقامي ٽيليويزن اسٽيشنن تان عجيب شخصيت رکندڙ ميزبانن ذريعي ڏيکاريون وينديون هيون، جن نوجوان مداحن جو وڏو حلقو پيدا ڪيو.

وقت سان گڏ راڪاسن جي پيشڪش ۾ تبديلي آئي، پر اهي 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر وانگر مڪمل طور تي فلمن مان غائب نه ٿيا.

ڪڏهن ڪڏهن راڪاسن کي دوستاڻن يا غلط سمجهيل ڪردارن طور به پيش ڪيو ويندو آهي. [[ڪنگ ڪانگ]] ۽ [[فرينڪنسٽائن جو راڪاس]] ان جا مشهور مثال آهن. فرينڪنسٽائن جي راڪاس کي ''[[مونسٽر اسڪئڊ]]'' ۽ ''[[وين ھيلسنگ (فلم)|وين ھيلسنگ]]'' جهڙين فلمن ۾ به اهڙي انداز سان ڏيکاريو ويو آهي. [[دي ھلڪ]] &quot;هيرو راڪاس&quot; واري تصور جو مثال آهي.

&quot;دوستاڻو راڪاس&quot; مقبول ثقافت ۾ تمام عام موضوع آهي. [[چيوباڪا]]، [[ايلمو]] ۽ [[شريڪ (ڪردار)|شريڪ]] ان جا مشهور مثال آهن. [[پرڪسار]] جي ''[[مونسٽرس, انڪارپوريشن (فرينچائيز)|مونسٽرس, انڪارپوريشن.]]'' ۾ راڪاس ٻارن کي ڊيڄاري (۽ پوءِ وندرائي) پنهنجي دنيا لاءِ [[توانائي]] پيدا ڪندا آهن، جڏهن ته ''[[دي مپيٽس]]'' ۽ ''[[سيسمي اسٽريٽ]]'' جا راڪاس انسانن ۽ جانورن سان هم آهنگيءَ سان رهن ٿا. جاپاني ثقافت ۾ پڻ ڪيترائي راڪاس مهربان يا پسنديده هوندا آهن، جن جا مشهور مثال ''[[پوڪيمان]]'' ۽ ''[[ماء نيڀر ٽوٽورا]]'' آهن. [[مونسٽر ھاء]] ڪتابي، ويب ۽ رانديڪن جو سلسلو به ان جو هڪ مثال آهي.

{{clear left}}

=== رانديون ===

راڪاس عام طور [[خيالي راند]]ن، [[ڪردار ادا ڪرڻ واري راند|ڪردار ادا ڪرڻ وارين راندين]] ۽ [[وڊيو راند]]ن ۾ رانديگرن جي دشمنن طور ظاهر ٿيندا آهن. انهن ۾ [[زمين کان ٻاهر جي حياتي|خلائي مخلوق]]، [[افسانوي مخلوق]]، ٻئي بُعد جون هستيون يا عام جانورن جا [[ميوٽنٽ|بدليل روپ]] شامل ٿي سگهن ٿا.

خاص طور تي ڪردار ادا ڪرڻ وارين راندين ۾ &quot;راڪاس&quot; هڪ عام اصطلاح آهي، جيڪو انهن دشمن ڪردارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن سان رانديگر وڙهندو آهي. [[سينٽيئنٽ|باشعور]] [[ريس (فينٽسي)|افسانوي نسلن]] کي عام طور راڪاس نه چيو ويندو آهي. ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ ''[[پوڪيمان]]'' ۾، &quot;مونسٽر&quot; لفظ غيرجانبدار معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ اهڙين پيارين افسانوي مخلوقن لاءِ هوندو آهي، جيڪي حقيقي جانورن سان مشابهت رکن ٿيون. راندين جا ڪردار اهڙين سڀني مخلوقن کي گڏيل طور &quot;راڪاس&quot; سڏي سگهن ٿا. ''[[ڊنجيئنس اينڊ ڊريگنز]]'' پڻ اهڙي راند آهي، جنهن ۾ مختلف خيالي مخلوقون، راڪاس ۽ اژدها شامل آهن.

ٻين راندين، جهڙوڪ ''[[انڊرٽيل]]'' ۽ ''[[ڊيلٽارون]]'' ۾، &quot;راڪاس&quot; (جيڪي گهڻو ڪري غير رانديگر ڪردار هوندا آهن) اهڙين عجيب مخلوقن کي چيو ويندو آهي، جيڪي غير مرده، [[روبوٽ]]، [[انساني شڪل واريون مخلوقون]] يا ڏندڪٿائي جاندار هوندا آهن، جن ۾ انسانن سان ڪجهه هڪجهڙايون هونديون آهن.</text>
      <sha1>62in4u5hdz2kp2wtm54ee8ysq16cb7r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389977</id>
      <parentid>389976</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T20:21:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19702" sha1="bhwa7adlzvuej2ik0kx7f5oy2q9gcc4" xml:space="preserve">
[[فائل:Arminianism as five-headed monster.JPG|thumb|1618ع ۾ پنج-مٿن واري راڪاس جي صورت ۾ پيش ڪيل هڪ تڪراري تمثيل]]

'''راڪاس''' يا '''عفريت''' هڪ خيالي يا افسانوي مخلوق جو قسم آهي، جيڪو [[ادب]]، [[لوڪ ڪهاڻيون]]، [[ڏند ڪٿائون]]، [[خوفناڪ ادب]]، [[خيالي ادب]]، [[افسانو]] ۽ [[مذهب]] ۾ ملي ٿو. انهن کي گهڻو ڪري خطرناڪ ۽ [[جارحيت]] پسند ڏيکاريو ويندو آهي، جن جي شڪل غيرمعمولي يا [[بدهيئت]] هوندي آهي، جيڪا خاص طور انسانن ۾ [[دهشت]] ۽ [[خوف]] پيدا ڪندي آهي. راڪاس اڪثر ڪري عجيب، بگڙيل، ٻي دنيا سان واسطو رکندڙ يا تبديليءَ جو شڪار ٿيل [[جانور]]ن جهڙا هوندا آهن، يا وري مڪمل طور منفرد مخلوقون هونديون آهن، جيڪي مختلف [[ماپ]]ن جون ٿي سگهن ٿيون. البت، اهي [[انسان]] جي صورت به اختيار ڪري سگهن ٿا، جهڙوڪ [[افسانن جا ميوٽنٽ]]، [[ڀوت]]، [[روح]]، [[ويمپائر]] يا [[زومبي]] وغيره. انهن وٽ مافوق الفطرت قوتون هجن يا نه هجن، پر عام طور اهي قتل ڪرڻ يا ڪنهن نه ڪنهن قسم جي تباهي آڻڻ جي صلاحيت رکندا آهن، جنهن سان انساني دنيا جي سماجي يا [[اخلاقيات|اخلاقي]] نظام کي خطرو پيدا ٿيندو آهي.

جانورن جي صورت وارا راڪاس اخلاقي نظام کان ٻاهر هوندا آهن، پر ڪڏهن ڪڏهن انهن جي پيدائش جو سبب انسانن طرفان اخلاقي قانون جي ڀڃڪڙي هوندي آهي. مثال طور، يوناني [[ڏند ڪٿائون|ڏند ڪٿا]] موجب [[مينوس]] ديوتا [[پوسيڊون]] طرفان موڪليل اڇو ڍڳو قربان نه ڪيو، جنهن جي سزا طور پوسيڊون مينوس جي زال [[پاسيفائي]] کي ان ڍڳي سان عشق ۾ مبتلا ڪري ڇڏيو. پوءِ هن ان جانور سان ميلاپ ڪيو ۽ هڪ اهڙي انسان کي جنم ڏنو، جنهن جو مٿو ڍڳي جهڙو هو، جنهن کي [[مينوٽار]] چيو ويندو آهي. انساني راڪاس اهي هوندا آهن، جيڪي ڄمڻ وقت ئي مڪمل انسان نه هوندا آهن (جهڙوڪ [[ميڊوسا]] ۽ سندس [[گورگون]] ڀينرون)، يا وري ڪنهن مافوق الفطرت يا غيرفطري عمل جي نتيجي ۾ پنهنجي انسانيت وڃائي ويهندا آهن (جهڙوڪ [[ويروولف]] يا [[فرينڪنسٽائن جو راڪاس]])، تنهنڪري اهي يا ته انساني سماج جي اخلاقي قانون تي عمل نٿا ڪري سگهن، يا ڪڏهن به ان جي قابل نه هوندا آهن.

راڪاسن کي ڪڏهن ڪڏهن اهڙين غلط سمجهيل ۽ دوستاڻين مخلوقن طور به پيش ڪيو ويندو آهي، جيڪي ماڻهن کي بنا ڪنهن خراب ارادي جي خوفزده ڪري ڇڏينديون آهن، يا وري ايتريون وڏيون، طاقتور ۽ اڻگهڙ هونديون آهن، جو اڻڄاڻائيءَ ۾ نقصان يا موت جو سبب بڻجي وينديون آهن. افسانن ۾ ڪي راڪاس شرارتي ۽ چنچل هوندا آهن، پر لازمي ناهي ته خطرو به هجن (جهڙوڪ هوشيار [[گوبلن]])، جڏهن ته ڪي نهايت نرم طبيعت وارا هوندا آهن، پر ڪاوڙ يا بک لڳڻ تي خطرناڪ ٿي پوندا آهن. اهڙين مخلوقن کي يا ته قابو ۾ آڻي تربيت ڏيڻ ضروري هوندو آهي ته جيئن هو پنهنجي وحشي خواهشن تي ضابطو آڻي سگهن، يا جيڪڏهن انهن کي سنڀالڻ ممڪن نه هجي ته کين ختم ڪيو ويندو آهي.

== اشتقاق ==

[[File:The Allegory of Immortality by Giulio Romano, c. 1540.jpg|thumb|''امرتا جي تمثيل''، {{circa|1540}}]]

لفظ '''مونسٽر''' [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''monstrum'' مان نڪتل آهي، جيڪو آخرڪار فعل ''moneo'' (''ياد ڏيارڻ، خبردار ڪرڻ، سيکارڻ يا اڳڪٿي ڪرڻ'') مان ورتل آهي. هن لفظ جو مطلب اهڙي ڪنهن به شيءِ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا &quot;عجيب يا غيرمعمولي هجي، فطرت جي عام قانونن جي ابتڙ هجي، جنهن ذريعي ديوتا ڪنهن ايندڙ برائيءَ کان آگاهه ڪن&quot;، يا &quot;ڪو غيرفطري، خوفناڪ انسان، جانور يا شيءِ&quot;، يا وري &quot;ڪا به غيرمعمولي يا حيرت انگيز شيءِ، حالت يا مهم&quot;.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=l_UsAAAAYAAJ&amp;q=latin+english+dictionary The Rev. J.E. Riddle, ''A Complete English-Latin and Latin-English Dictionary'', London: Longmans, Green, and Co., 1870, s.v. ''monstrum'', Latin-English part, p. 399.&lt;/ref&gt;

== ثقافتي ورثو ==

[[فائل:Arminianism as five-headed monster.JPG|thumb|پنج مٿن واري راڪاس جي صورت ۾ پيش ڪيل هڪ تڪراري تمثيل، 1618ع]]

[[Wake Forest University|ويڪ فاريسٽ يونيورسٽي]] ۾ وچئين دور جي جرمن ادب جي اسسٽنٽ پروفيسر ٽينا ميري بوئر جي لفظن ۾، &quot;راڪاس ڪنهن ثقافتي خلا مان پيدا ناهن ٿيندا؛ انهن وٽ ادبي ۽ ثقافتي ورثو موجود هوندو آهي.&quot;{{r|Boyer}}

قديم [[يوناني ڏندڪٿا|يونانين]] ۽ [[رومي سلطنت|رومين]] جي مذهبي تناظر ۾ راڪاسن کي &quot;خدائي ناراضگي&quot; جون نشانيون سمجهيو ويندو هو، ۽ اهو عقيدو هو ته خاص طور تي جنم دوران پيدا ٿيندڙ جسماني نقص انتهائي منحوس هوندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي &quot;غيرفطري واقعا&quot; يا &quot;فطرت جي نظام ۾ خرابي&quot; سمجهيا ويندا هئا.{{sfnp|Beagon|2002|p=127}}

تنهن هوندي به، راڪاس هميشه نفرت جوڳا يا بڇڙا نه سمجهيا ويندا هئا. مثال طور، رومي مورخ [[سيوٽونيس]] موجب، نانگ جو ٽنگن کان سواءِ هجڻ يا پکيءَ جو اڏامڻ به راڪاسي خاصيتون هيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي &quot;فطرت جي عام اصولن جي ابتڙ&quot; هئا.{{sfnp|Wardle|2006|p=330}} ان جي باوجود، لفظ ''راڪاس'' سان لاڳاپيل منفي مفهوم جلد ئي عام ٿي ويا، ۽ ڊراما نگار ۽ فلسفي [[سينيڪا دي يينگر|سينيڪا]] جي دور تائين هي لفظ فلسفيانه معنيٰ به اختيار ڪري چڪو هو، جنهن مطابق راڪاس &quot;حقيقت جي هڪ بصري ۽ خوفناڪ انڪشاف&quot; هو.{{sfnp|Staley|2010|pp=80, 96, 109, 113 et passim}}

ان هوندي به، ڏندڪٿائن جا راڪاس، جهڙوڪ [[Lernaean Hydra|هائيڊرا]] ۽ [[Medusa|ميڊوسا]]، فطري مخلوق نه پر الوهي هستيون سمجهيون وينديون هيون. اهو تصور شايد [[Proto-Indo-European religion|ابتدائي هند-يورپي مذهب]] ۽ ٻين قديم عقيدي وارن نظامن مان ورثي ۾ مليو، جتي &quot;روح&quot;، &quot;راڪاس&quot; ۽ &quot;ديوتا&quot; جي وچ ۾ فرق ايترو واضح نه هوندو هو.

== افساني ادب ۾ راڪاس ==

=== نثري ادب ===

افساني ادب ۾ راڪاسن جي تاريخ تمام پراڻي آهي. مثال طور، رزميه نظم ''[[بيوولف]]'' جو [[گرينڊي]] راڪاس جو هڪ مثالي نمونو آهي؛ هو بگڙيل شڪل وارو، بي رحم ۽ انتهائي طاقتور آهي، جيڪو هر رات انساني آباديءَ تي حملو ڪري پنهنجن شڪارن کي قتل ڪري کائيندو آهي. جديد ادبي راڪاسن جون پاڙون [[ميري شيلي]] جي ''[[فرينڪنسٽائن]]'' جي راڪاس ۽ [[برام اسٽوڪر]] جي ''[[ڊراڪولا]]'' جي خون آشام ۾ ملن ٿيون.

راڪاس [[خيالي ادب]]، [[وحشتي ادب]] ۽ [[سائنس فڪشن]] جا بنيادي جز آهن، جتي راڪاس اڪثر [[زمين کان ٻاهر جي حياتي|زمين کان ٻاهر جي مخلوق]] جي صورت ۾ پيش ڪيا ويندا آهن. ان کان علاوه، [[شهواني ادب]] جي هڪ ذيلي صنف ''مونسٽر ايروٽيڪا'' پڻ موجود آهي، جنهن ۾ راڪاس مرڪزي ڪردار طور شامل هوندا آهن.

=== فلم ===

{{main|راڪاس واري فلم}}

==== ٻي عالمي جنگ کان اڳ جون راڪاس فلمون ====

[[File:Frankenstein's monster (Boris Karloff).jpg|thumb|left|150px|[[بورس ڪارلوف]] پاران ادا ڪيل [[فرينڪنسٽائن]] جي راڪاس بابت هالي ووڊ جي تشريح]]

[[خاموش فلم]]ن جي دور ۾ راڪاس اڪثر انسان جي جسامت جا هوندا هئا، جهڙوڪ [[فرينڪنسٽائن جو راڪاس]]، [[گولم]]، [[ويرولف]] ۽ [[ويمپائر]]. فلم ''[[ڊاء نائبلنجن|سيگفريڊ]]'' ۾ [[اژدھا]] کي [[اسٽاپ موشن اينيميشن]] ذريعي پيش ڪيو ويو، جيئن بعد ۾ [[آر ڪي او]] جي ''ڪنگ ڪانگ'' ۾ ڪيو ويو، جيڪا آواز واري دور جي پهرين وڏي راڪاس فلم هئي.

[[Universal Pictures|يونيورسل اسٽوڊيوز]] راڪاس فلمن ۾ خاص مهارت رکي. [[بيلا لگوسي]] پنهنجي مشهور ڪردار [[ڊراڪولا]] کي ٻيهر ادا ڪيو، جڏهن ته [[بورس ڪارلوف]] [[فرينڪنسٽائن جي راڪاس]] جو ڪردار ادا ڪيو. اسٽوڊيو ''مين-ميڊ مونسٽر'' جهڙيون ٻيون فلمون پڻ ٺاهيون، جن ۾ [[لون چئني جونيئر.]] هڪ اهڙو شخص بڻيو، جيڪو بجليءَ سان ڀرپور قاتل ۾ تبديل ٿي ويندو هو ۽ رڳو هٿ لڳائڻ سان ماڻهن کي ماري ڇڏيندو هو.

ڊاڪٽر فرينڪنسٽائن جي هڪ ٻئي روپ، پاڳل سرجن ڊاڪٽر گوگول ([[پيٽر لوري]])، فلم ''[[ميڊ لو (1935 فلم)|ميڊ لو]]'' ۾ اهڙا هٿ پيوند ڪيا، جيڪي بدنيتي واري فطرت سان ٻيهر جيئرا ٿي ويا.

هن دور ۾ [[ويرولف]] ۽ [[ممي]] پڻ فلمن ۾ خوفناڪ راڪاس طور متعارف ٿيا. وڏي جسامت وارن راڪاسن مان، 1936ع جي ''[[فليش گورڊن (سيريل)|فليش گورڊن]]'' سيريل جي پهرين قسط ۾ حقيقي [[ڇپڪليون]] ڪئميرا جي زاويي ذريعي اژدهن طور ڏيکاريون ويون، جڏهن ته نائين قسط ۾ رٻڙ جي لباس پهريل اداڪار فائر ڊريگن جو ڪردار ادا ڪيو. آخرڪار، راڪاس فلمن جي هن دور جو خاتمو مزاحيه فلم ''[[اي ٽ اينڊ ڪاسٽيلو ميٽ فرينڪنسٽائن]]'' (1948ع) سان ٿيو.

==== ٻي عالمي جنگ کان پوءِ جون راڪاس فلمون ====

[[File:Gojira 1954 poster 3.jpg|thumb|upright|''[[گوڊزيلا (1954 فلم)|گوڊزيلا]]'' (1954ع) جو اصل پوسٽر]]

[[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ وڏي جسامت وارا راڪاس ٻيهر فلمن ۾ ظاهر ٿيا، جنهن جو تعلق گهڻو ڪري [[ايٽمي هٿيار]]ن جي ترقي سان جوڙيو ويندو آهي. شروعاتي مثال آمريڪي فلم ''[[دي بيسٽ فرام 20,000 فيدمس]]'' هئي، جنهن ۾ هڪ [[ڊائناسور]] روشنيءَ واري مينار تي حملو ڪندو آهي.

ان کان پوءِ جاپاني ([[گوڊزيلا]]، [[گميرا]])، برطانوي (''[[گورگو (فلم)|گورگو]]'') ۽ ڊينمارڪي (''[[ريپٽيليڪس]]'') فلمن ۾ وڏا راڪاس شهرن تي حملو ڪندي ڏيکاريا ويا. جديد دور ۾ [[جي. جي. ابرامس]] جي فلم ''[[ڪلوور فيلڊ]]'' (2008ع) به اهڙي وڏي راڪاس کي پيش ڪري ٿي.

ٻين [[سيارو]]ن جي ويجهڙائيءَ بابت خيالن سبب [[زمين کان ٻاهر جي حياتي|خلائي راڪاس]] پڻ فلمن ۾ مشهور ٿيا. انهن مان ڪي وڏا جسامت وارا هئا، جهڙوڪ [[ڪنگ گڊورا]] ۽ [[گيگان]]، جڏهن ته ڪي انسان جيتري جسامت وارا هئا. هن ئي دور ۾ [[گل-مين]] نالي مڇي-انسان راڪاس کي ''[[ڪريچر فرام دي بليڪ لئگون]]'' فلمي سلسلي ۾ متعارف ڪرايو ويو.

[[File:Obake Karuta 4-12.jpg|thumb|left|upright|جاپاني راند ''[[اوبيڪ ڪاروتا]]'' جو ڪارڊ، {{circa|اوڻيهين صديءَ جي شروعات}}{{efn|هر ڪارڊ تي [[جاپاني ڏندڪٿا]] جي هڪ راڪاس ۽ [[هيراگانا]] رسم الخط جو هڪ اکر ڏيکاريل آهي.}}]]

برطانيا جي [[ھئمر فلم پراڊڪشن]] 1950ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ راڪاس فلمن کي [[رنگين فلم|رنگين فلمن]] جي صورت ڏني. ساڳئي وقت آمريڪا ۾ پراڻيون يونيورسل فلمون مقامي ٽيليويزن اسٽيشنن تان عجيب شخصيت رکندڙ ميزبانن ذريعي ڏيکاريون وينديون هيون، جن نوجوان مداحن جو وڏو حلقو پيدا ڪيو.

وقت سان گڏ راڪاسن جي پيشڪش ۾ تبديلي آئي، پر اهي 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر وانگر مڪمل طور تي فلمن مان غائب نه ٿيا.

ڪڏهن ڪڏهن راڪاسن کي دوستاڻن يا غلط سمجهيل ڪردارن طور به پيش ڪيو ويندو آهي. [[ڪنگ ڪانگ]] ۽ [[فرينڪنسٽائن جو راڪاس]] ان جا مشهور مثال آهن. فرينڪنسٽائن جي راڪاس کي ''[[مونسٽر اسڪئڊ]]'' ۽ ''[[وين ھيلسنگ (فلم)|وين ھيلسنگ]]'' جهڙين فلمن ۾ به اهڙي انداز سان ڏيکاريو ويو آهي. [[دي ھلڪ]] &quot;هيرو راڪاس&quot; واري تصور جو مثال آهي.

&quot;دوستاڻو راڪاس&quot; مقبول ثقافت ۾ تمام عام موضوع آهي. [[چيوباڪا]]، [[ايلمو]] ۽ [[شريڪ (ڪردار)|شريڪ]] ان جا مشهور مثال آهن. [[پرڪسار]] جي ''[[مونسٽرس, انڪارپوريشن (فرينچائيز)|مونسٽرس, انڪارپوريشن.]]'' ۾ راڪاس ٻارن کي ڊيڄاري (۽ پوءِ وندرائي) پنهنجي دنيا لاءِ [[توانائي]] پيدا ڪندا آهن، جڏهن ته ''[[دي مپيٽس]]'' ۽ ''[[سيسمي اسٽريٽ]]'' جا راڪاس انسانن ۽ جانورن سان هم آهنگيءَ سان رهن ٿا. جاپاني ثقافت ۾ پڻ ڪيترائي راڪاس مهربان يا پسنديده هوندا آهن، جن جا مشهور مثال ''[[پوڪيمان]]'' ۽ ''[[ماء نيڀر ٽوٽورا]]'' آهن. [[مونسٽر ھاء]] ڪتابي، ويب ۽ رانديڪن جو سلسلو به ان جو هڪ مثال آهي.

{{clear left}}

=== رانديون ===

راڪاس عام طور [[خيالي راند]]ن، [[ڪردار ادا ڪرڻ واري راند|ڪردار ادا ڪرڻ وارين راندين]] ۽ [[وڊيو راند]]ن ۾ رانديگرن جي دشمنن طور ظاهر ٿيندا آهن. انهن ۾ [[زمين کان ٻاهر جي حياتي|خلائي مخلوق]]، [[افسانوي مخلوق]]، ٻئي بُعد جون هستيون يا عام جانورن جا [[ميوٽنٽ|بدليل روپ]] شامل ٿي سگهن ٿا.

خاص طور تي ڪردار ادا ڪرڻ وارين راندين ۾ &quot;راڪاس&quot; هڪ عام اصطلاح آهي، جيڪو انهن دشمن ڪردارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن سان رانديگر وڙهندو آهي. [[سينٽيئنٽ|باشعور]] [[ريس (فينٽسي)|افسانوي نسلن]] کي عام طور راڪاس نه چيو ويندو آهي. ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ ''[[پوڪيمان]]'' ۾، &quot;مونسٽر&quot; لفظ غيرجانبدار معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ اهڙين پيارين افسانوي مخلوقن لاءِ هوندو آهي، جيڪي حقيقي جانورن سان مشابهت رکن ٿيون. راندين جا ڪردار اهڙين سڀني مخلوقن کي گڏيل طور &quot;راڪاس&quot; سڏي سگهن ٿا. ''[[ڊنجيئنس اينڊ ڊريگنز]]'' پڻ اهڙي راند آهي، جنهن ۾ مختلف خيالي مخلوقون، راڪاس ۽ اژدها شامل آهن.

ٻين راندين، جهڙوڪ ''[[انڊرٽيل]]'' ۽ ''[[ڊيلٽارون]]'' ۾، &quot;راڪاس&quot; (جيڪي گهڻو ڪري غير رانديگر ڪردار هوندا آهن) اهڙين عجيب مخلوقن کي چيو ويندو آهي، جيڪي غير مرده، [[روبوٽ]]، [[انساني شڪل واريون مخلوقون]] يا ڏندڪٿائي جاندار هوندا آهن، جن ۾ انسانن سان ڪجهه هڪجهڙايون هونديون آهن.

==حوالا==
===نوٽس===
{{notelist}}

===حوالا===
{{Reflist|refs=

&lt;ref name=&quot;Boyer&quot;&gt;{{Cite journal |last=Boyer |first=Tina Marie |date=2013 |title=The Anatomy of a Monster: The Case of Slender Man |journal=Preternature: Critical and Historical Studies on the Preternatural |volume=2 |issue=2}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CallForPapers&quot;&gt;{{Cite web |date=28 November 2011 |title=Call for Papers for Preternature 2.2 |url=http://ruickbie.com/index.php/2011/11/28/monsters-need-your-help/ |access-date=30 December 2017 |publisher=Dr Leo Ruickbie |archive-date=31 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171231225048/http://ruickbie.com/index.php/2011/11/28/monsters-need-your-help/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

===ڪتابيات===
*{{Cite book |last=Asma |first=Stephen |title=On Monsters: An Unnatural History of Our Worst Fears |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=978-0195336160}}
*{{Cite book |last=Beagon |first=Mary |title=Philosophy and Power in the Graeco-Roman World: Essays in Honour of Miriam Griffin |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=978-0-19-829990-5 |editor-last=Clark |editor-first=Gillian |chapter=Beyond Comparison: M. Sergius, Fortunae victor |editor-last2=Rajak |editor-first2=Tessa}}
*{{Cite book |last=Staley |first=Gregory A. |title=Seneca and the Idea of Tragedy |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-538743-8}}
*{{Cite book |last=Wardle |first=David |title=Cicero on Divination, Book 1 |publisher=Oxford University Press |year=2006}}
*Weinstock, Jeffrey Andrew, ed. (2020). ''The Monster Theory Reader''. University of Minnesota Press. 2020.

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*{{Commons category-inline|Monsters}}
{{Wikiquote}}
*{{Wiktionary-inline|monster}}
*{{Wiktionary-inline|monstrous}}

{{Stock characters}}
{{Horror fiction}}
{{Fantasy fiction}}
{{Authority control}}

[[زمرو:راڪاس]]
[[زمرو:ٽيراٽوجنز]]
[[زمرو:ارتقائي حياتيات]]
[[زمرو:خوفناڪ افسانو]]
[[زمرو:پَرين جي ڪهاڻين جا معياري ڪردار]]
[[زمرو:قياسي افسانو]]</text>
      <sha1>bhwa7adlzvuej2ik0kx7f5oy2q9gcc4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389978</id>
      <parentid>389977</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T20:22:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19665" sha1="gcpr8q4mqlx1878jb0xwhabf2kv7iwd" xml:space="preserve">
[[فائل:Arminianism as five-headed monster.JPG|thumb|1618ع ۾ پنج-مٿن واري راڪاس جي صورت ۾ پيش ڪيل هڪ تڪراري تمثيل]]

'''راڪاس''' يا '''عفريت''' هڪ خيالي يا افسانوي مخلوق جو قسم آهي، جيڪو [[ادب]]، [[لوڪ ڪهاڻيون]]، [[ڏند ڪٿائون]]، [[خوفناڪ ادب]]، [[خيالي ادب]]، [[افسانو]] ۽ [[مذهب]] ۾ ملي ٿو. انهن کي گهڻو ڪري خطرناڪ ۽ [[جارحيت]] پسند ڏيکاريو ويندو آهي، جن جي شڪل غيرمعمولي يا [[بدهيئت]] هوندي آهي، جيڪا خاص طور انسانن ۾ [[دهشت]] ۽ [[خوف]] پيدا ڪندي آهي. راڪاس اڪثر ڪري عجيب، بگڙيل، ٻي دنيا سان واسطو رکندڙ يا تبديليءَ جو شڪار ٿيل [[جانور]]ن جهڙا هوندا آهن، يا وري مڪمل طور منفرد مخلوقون هونديون آهن، جيڪي مختلف [[ماپ]]ن جون ٿي سگهن ٿيون. البت، اهي [[انسان]] جي صورت به اختيار ڪري سگهن ٿا، جهڙوڪ [[افسانن جا ميوٽنٽ]]، [[ڀوت]]، [[روح]]، [[ويمپائر]] يا [[زومبي]] وغيره. انهن وٽ مافوق الفطرت قوتون هجن يا نه هجن، پر عام طور اهي قتل ڪرڻ يا ڪنهن نه ڪنهن قسم جي تباهي آڻڻ جي صلاحيت رکندا آهن، جنهن سان انساني دنيا جي سماجي يا [[اخلاقيات|اخلاقي]] نظام کي خطرو پيدا ٿيندو آهي.

جانورن جي صورت وارا راڪاس اخلاقي نظام کان ٻاهر هوندا آهن، پر ڪڏهن ڪڏهن انهن جي پيدائش جو سبب انسانن طرفان اخلاقي قانون جي ڀڃڪڙي هوندي آهي. مثال طور، يوناني [[ڏند ڪٿائون|ڏند ڪٿا]] موجب [[مينوس]] ديوتا [[پوسيڊون]] طرفان موڪليل اڇو ڍڳو قربان نه ڪيو، جنهن جي سزا طور پوسيڊون مينوس جي زال [[پاسيفائي]] کي ان ڍڳي سان عشق ۾ مبتلا ڪري ڇڏيو. پوءِ هن ان جانور سان ميلاپ ڪيو ۽ هڪ اهڙي انسان کي جنم ڏنو، جنهن جو مٿو ڍڳي جهڙو هو، جنهن کي [[مينوٽار]] چيو ويندو آهي. انساني راڪاس اهي هوندا آهن، جيڪي ڄمڻ وقت ئي مڪمل انسان نه هوندا آهن (جهڙوڪ [[ميڊوسا]] ۽ سندس [[گورگون]] ڀينرون)، يا وري ڪنهن مافوق الفطرت يا غيرفطري عمل جي نتيجي ۾ پنهنجي انسانيت وڃائي ويهندا آهن (جهڙوڪ [[ويروولف]] يا [[فرينڪنسٽائن جو راڪاس]])، تنهنڪري اهي يا ته انساني سماج جي اخلاقي قانون تي عمل نٿا ڪري سگهن، يا ڪڏهن به ان جي قابل نه هوندا آهن.

راڪاسن کي ڪڏهن ڪڏهن اهڙين غلط سمجهيل ۽ دوستاڻين مخلوقن طور به پيش ڪيو ويندو آهي، جيڪي ماڻهن کي بنا ڪنهن خراب ارادي جي خوفزده ڪري ڇڏينديون آهن، يا وري ايتريون وڏيون، طاقتور ۽ اڻگهڙ هونديون آهن، جو اڻڄاڻائيءَ ۾ نقصان يا موت جو سبب بڻجي وينديون آهن. افسانن ۾ ڪي راڪاس شرارتي ۽ چنچل هوندا آهن، پر لازمي ناهي ته خطرو به هجن (جهڙوڪ هوشيار [[گوبلن]])، جڏهن ته ڪي نهايت نرم طبيعت وارا هوندا آهن، پر ڪاوڙ يا بک لڳڻ تي خطرناڪ ٿي پوندا آهن. اهڙين مخلوقن کي يا ته قابو ۾ آڻي تربيت ڏيڻ ضروري هوندو آهي ته جيئن هو پنهنجي وحشي خواهشن تي ضابطو آڻي سگهن، يا جيڪڏهن انهن کي سنڀالڻ ممڪن نه هجي ته کين ختم ڪيو ويندو آهي.

== اشتقاق ==

[[File:The Allegory of Immortality by Giulio Romano, c. 1540.jpg|thumb|''امرتا جي تمثيل''، {{circa|1540}}]]

لفظ '''مونسٽر''' [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''monstrum'' مان نڪتل آهي، جيڪو آخرڪار فعل ''moneo'' (''ياد ڏيارڻ، خبردار ڪرڻ، سيکارڻ يا اڳڪٿي ڪرڻ'') مان ورتل آهي. هن لفظ جو مطلب اهڙي ڪنهن به شيءِ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا &quot;عجيب يا غيرمعمولي هجي، فطرت جي عام قانونن جي ابتڙ هجي، جنهن ذريعي ديوتا ڪنهن ايندڙ برائيءَ کان آگاهه ڪن&quot;، يا &quot;ڪو غيرفطري، خوفناڪ انسان، جانور يا شيءِ&quot;، يا وري &quot;ڪا به غيرمعمولي يا حيرت انگيز شيءِ، حالت يا مهم&quot;.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=l_UsAAAAYAAJ&amp;q=latin+english+dictionary The Rev. J.E. Riddle, ''A Complete English-Latin and Latin-English Dictionary'', London: Longmans, Green, and Co., 1870, s.v. ''monstrum'', Latin-English part, p. 399.&lt;/ref&gt;

== ثقافتي ورثو ==

[[فائل:Arminianism as five-headed monster.JPG|thumb|پنج مٿن واري راڪاس جي صورت ۾ پيش ڪيل هڪ تڪراري تمثيل، 1618ع]]

[[ويڪ فاريسٽ يونيورسٽي]] ۾ وچئين دور جي جرمن ادب جي اسسٽنٽ پروفيسر ٽينا ميري بوئر جي لفظن ۾، &quot;راڪاس ڪنهن ثقافتي خلا مان پيدا ناهن ٿيندا؛ انهن وٽ ادبي ۽ ثقافتي ورثو موجود هوندو آهي.&quot;

قديم [[يوناني ڏندڪٿا|يونانين]] ۽ [[رومي سلطنت|رومين]] جي مذهبي تناظر ۾ راڪاسن کي &quot;خدائي ناراضگي&quot; جون نشانيون سمجهيو ويندو هو، ۽ اهو عقيدو هو ته خاص طور تي جنم دوران پيدا ٿيندڙ جسماني نقص انتهائي منحوس هوندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي &quot;غيرفطري واقعا&quot; يا &quot;فطرت جي نظام ۾ خرابي&quot; سمجهيا ويندا هئا.{{sfn|Beagon|2002|p=127}}

تنهن هوندي به، راڪاس هميشه نفرت جوڳا يا بڇڙا نه سمجهيا ويندا هئا. مثال طور، رومي مورخ [[سيوٽونيس]] موجب، نانگ جو ٽنگن کان سواءِ هجڻ يا پکيءَ جو اڏامڻ به راڪاسي خاصيتون هيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي &quot;فطرت جي عام اصولن جي ابتڙ&quot; هئا.{{sfn|Wardle|2006|p=330}} ان جي باوجود، لفظ ''راڪاس'' سان لاڳاپيل منفي مفهوم جلد ئي عام ٿي ويا، ۽ ڊراما نگار ۽ فلسفي [[سينيڪا دي يينگر|سينيڪا]] جي دور تائين هي لفظ فلسفيانه معنيٰ به اختيار ڪري چڪو هو، جنهن مطابق راڪاس &quot;حقيقت جي هڪ بصري ۽ خوفناڪ انڪشاف&quot; هو.{{sfn|Staley|2010|pp=80, 96, 109, 113 et passim}}

ان هوندي به، ڏندڪٿائن جا راڪاس، جهڙوڪ [[Lernaean Hydra|هائيڊرا]] ۽ [[Medusa|ميڊوسا]]، فطري مخلوق نه پر الوهي هستيون سمجهيون وينديون هيون. اهو تصور شايد [[Proto-Indo-European religion|ابتدائي هند-يورپي مذهب]] ۽ ٻين قديم عقيدي وارن نظامن مان ورثي ۾ مليو، جتي &quot;روح&quot;، &quot;راڪاس&quot; ۽ &quot;ديوتا&quot; جي وچ ۾ فرق ايترو واضح نه هوندو هو.

== افساني ادب ۾ راڪاس ==

=== نثري ادب ===

افساني ادب ۾ راڪاسن جي تاريخ تمام پراڻي آهي. مثال طور، رزميه نظم ''[[بيوولف]]'' جو [[گرينڊي]] راڪاس جو هڪ مثالي نمونو آهي؛ هو بگڙيل شڪل وارو، بي رحم ۽ انتهائي طاقتور آهي، جيڪو هر رات انساني آباديءَ تي حملو ڪري پنهنجن شڪارن کي قتل ڪري کائيندو آهي. جديد ادبي راڪاسن جون پاڙون [[ميري شيلي]] جي ''[[فرينڪنسٽائن]]'' جي راڪاس ۽ [[برام اسٽوڪر]] جي ''[[ڊراڪولا]]'' جي خون آشام ۾ ملن ٿيون.

راڪاس [[خيالي ادب]]، [[وحشتي ادب]] ۽ [[سائنس فڪشن]] جا بنيادي جز آهن، جتي راڪاس اڪثر [[زمين کان ٻاهر جي حياتي|زمين کان ٻاهر جي مخلوق]] جي صورت ۾ پيش ڪيا ويندا آهن. ان کان علاوه، [[شهواني ادب]] جي هڪ ذيلي صنف ''مونسٽر ايروٽيڪا'' پڻ موجود آهي، جنهن ۾ راڪاس مرڪزي ڪردار طور شامل هوندا آهن.

=== فلم ===

{{main|راڪاس واري فلم}}

==== ٻي عالمي جنگ کان اڳ جون راڪاس فلمون ====

[[File:Frankenstein's monster (Boris Karloff).jpg|thumb|left|150px|[[بورس ڪارلوف]] پاران ادا ڪيل [[فرينڪنسٽائن]] جي راڪاس بابت هالي ووڊ جي تشريح]]

[[خاموش فلم]]ن جي دور ۾ راڪاس اڪثر انسان جي جسامت جا هوندا هئا، جهڙوڪ [[فرينڪنسٽائن جو راڪاس]]، [[گولم]]، [[ويرولف]] ۽ [[ويمپائر]]. فلم ''[[ڊاء نائبلنجن|سيگفريڊ]]'' ۾ [[اژدھا]] کي [[اسٽاپ موشن اينيميشن]] ذريعي پيش ڪيو ويو، جيئن بعد ۾ [[آر ڪي او]] جي ''ڪنگ ڪانگ'' ۾ ڪيو ويو، جيڪا آواز واري دور جي پهرين وڏي راڪاس فلم هئي.

[[Universal Pictures|يونيورسل اسٽوڊيوز]] راڪاس فلمن ۾ خاص مهارت رکي. [[بيلا لگوسي]] پنهنجي مشهور ڪردار [[ڊراڪولا]] کي ٻيهر ادا ڪيو، جڏهن ته [[بورس ڪارلوف]] [[فرينڪنسٽائن جي راڪاس]] جو ڪردار ادا ڪيو. اسٽوڊيو ''مين-ميڊ مونسٽر'' جهڙيون ٻيون فلمون پڻ ٺاهيون، جن ۾ [[لون چئني جونيئر.]] هڪ اهڙو شخص بڻيو، جيڪو بجليءَ سان ڀرپور قاتل ۾ تبديل ٿي ويندو هو ۽ رڳو هٿ لڳائڻ سان ماڻهن کي ماري ڇڏيندو هو.

ڊاڪٽر فرينڪنسٽائن جي هڪ ٻئي روپ، پاڳل سرجن ڊاڪٽر گوگول ([[پيٽر لوري]])، فلم ''[[ميڊ لو (1935 فلم)|ميڊ لو]]'' ۾ اهڙا هٿ پيوند ڪيا، جيڪي بدنيتي واري فطرت سان ٻيهر جيئرا ٿي ويا.

هن دور ۾ [[ويرولف]] ۽ [[ممي]] پڻ فلمن ۾ خوفناڪ راڪاس طور متعارف ٿيا. وڏي جسامت وارن راڪاسن مان، 1936ع جي ''[[فليش گورڊن (سيريل)|فليش گورڊن]]'' سيريل جي پهرين قسط ۾ حقيقي [[ڇپڪليون]] ڪئميرا جي زاويي ذريعي اژدهن طور ڏيکاريون ويون، جڏهن ته نائين قسط ۾ رٻڙ جي لباس پهريل اداڪار فائر ڊريگن جو ڪردار ادا ڪيو. آخرڪار، راڪاس فلمن جي هن دور جو خاتمو مزاحيه فلم ''[[اي ٽ اينڊ ڪاسٽيلو ميٽ فرينڪنسٽائن]]'' (1948ع) سان ٿيو.

==== ٻي عالمي جنگ کان پوءِ جون راڪاس فلمون ====

[[File:Gojira 1954 poster 3.jpg|thumb|upright|''[[گوڊزيلا (1954 فلم)|گوڊزيلا]]'' (1954ع) جو اصل پوسٽر]]

[[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ وڏي جسامت وارا راڪاس ٻيهر فلمن ۾ ظاهر ٿيا، جنهن جو تعلق گهڻو ڪري [[ايٽمي هٿيار]]ن جي ترقي سان جوڙيو ويندو آهي. شروعاتي مثال آمريڪي فلم ''[[دي بيسٽ فرام 20,000 فيدمس]]'' هئي، جنهن ۾ هڪ [[ڊائناسور]] روشنيءَ واري مينار تي حملو ڪندو آهي.

ان کان پوءِ جاپاني ([[گوڊزيلا]]، [[گميرا]])، برطانوي (''[[گورگو (فلم)|گورگو]]'') ۽ ڊينمارڪي (''[[ريپٽيليڪس]]'') فلمن ۾ وڏا راڪاس شهرن تي حملو ڪندي ڏيکاريا ويا. جديد دور ۾ [[جي. جي. ابرامس]] جي فلم ''[[ڪلوور فيلڊ]]'' (2008ع) به اهڙي وڏي راڪاس کي پيش ڪري ٿي.

ٻين [[سيارو]]ن جي ويجهڙائيءَ بابت خيالن سبب [[زمين کان ٻاهر جي حياتي|خلائي راڪاس]] پڻ فلمن ۾ مشهور ٿيا. انهن مان ڪي وڏا جسامت وارا هئا، جهڙوڪ [[ڪنگ گڊورا]] ۽ [[گيگان]]، جڏهن ته ڪي انسان جيتري جسامت وارا هئا. هن ئي دور ۾ [[گل-مين]] نالي مڇي-انسان راڪاس کي ''[[ڪريچر فرام دي بليڪ لئگون]]'' فلمي سلسلي ۾ متعارف ڪرايو ويو.

[[File:Obake Karuta 4-12.jpg|thumb|left|upright|جاپاني راند ''[[اوبيڪ ڪاروتا]]'' جو ڪارڊ، {{circa|اوڻيهين صديءَ جي شروعات}}{{efn|هر ڪارڊ تي [[جاپاني ڏندڪٿا]] جي هڪ راڪاس ۽ [[هيراگانا]] رسم الخط جو هڪ اکر ڏيکاريل آهي.}}]]

برطانيا جي [[ھئمر فلم پراڊڪشن]] 1950ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ راڪاس فلمن کي [[رنگين فلم|رنگين فلمن]] جي صورت ڏني. ساڳئي وقت آمريڪا ۾ پراڻيون يونيورسل فلمون مقامي ٽيليويزن اسٽيشنن تان عجيب شخصيت رکندڙ ميزبانن ذريعي ڏيکاريون وينديون هيون، جن نوجوان مداحن جو وڏو حلقو پيدا ڪيو.

وقت سان گڏ راڪاسن جي پيشڪش ۾ تبديلي آئي، پر اهي 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر وانگر مڪمل طور تي فلمن مان غائب نه ٿيا.

ڪڏهن ڪڏهن راڪاسن کي دوستاڻن يا غلط سمجهيل ڪردارن طور به پيش ڪيو ويندو آهي. [[ڪنگ ڪانگ]] ۽ [[فرينڪنسٽائن جو راڪاس]] ان جا مشهور مثال آهن. فرينڪنسٽائن جي راڪاس کي ''[[مونسٽر اسڪئڊ]]'' ۽ ''[[وين ھيلسنگ (فلم)|وين ھيلسنگ]]'' جهڙين فلمن ۾ به اهڙي انداز سان ڏيکاريو ويو آهي. [[دي ھلڪ]] &quot;هيرو راڪاس&quot; واري تصور جو مثال آهي.

&quot;دوستاڻو راڪاس&quot; مقبول ثقافت ۾ تمام عام موضوع آهي. [[چيوباڪا]]، [[ايلمو]] ۽ [[شريڪ (ڪردار)|شريڪ]] ان جا مشهور مثال آهن. [[پرڪسار]] جي ''[[مونسٽرس, انڪارپوريشن (فرينچائيز)|مونسٽرس, انڪارپوريشن.]]'' ۾ راڪاس ٻارن کي ڊيڄاري (۽ پوءِ وندرائي) پنهنجي دنيا لاءِ [[توانائي]] پيدا ڪندا آهن، جڏهن ته ''[[دي مپيٽس]]'' ۽ ''[[سيسمي اسٽريٽ]]'' جا راڪاس انسانن ۽ جانورن سان هم آهنگيءَ سان رهن ٿا. جاپاني ثقافت ۾ پڻ ڪيترائي راڪاس مهربان يا پسنديده هوندا آهن، جن جا مشهور مثال ''[[پوڪيمان]]'' ۽ ''[[ماء نيڀر ٽوٽورا]]'' آهن. [[مونسٽر ھاء]] ڪتابي، ويب ۽ رانديڪن جو سلسلو به ان جو هڪ مثال آهي.

{{clear left}}

=== رانديون ===

راڪاس عام طور [[خيالي راند]]ن، [[ڪردار ادا ڪرڻ واري راند|ڪردار ادا ڪرڻ وارين راندين]] ۽ [[وڊيو راند]]ن ۾ رانديگرن جي دشمنن طور ظاهر ٿيندا آهن. انهن ۾ [[زمين کان ٻاهر جي حياتي|خلائي مخلوق]]، [[افسانوي مخلوق]]، ٻئي بُعد جون هستيون يا عام جانورن جا [[ميوٽنٽ|بدليل روپ]] شامل ٿي سگهن ٿا.

خاص طور تي ڪردار ادا ڪرڻ وارين راندين ۾ &quot;راڪاس&quot; هڪ عام اصطلاح آهي، جيڪو انهن دشمن ڪردارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن سان رانديگر وڙهندو آهي. [[سينٽيئنٽ|باشعور]] [[ريس (فينٽسي)|افسانوي نسلن]] کي عام طور راڪاس نه چيو ويندو آهي. ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ ''[[پوڪيمان]]'' ۾، &quot;مونسٽر&quot; لفظ غيرجانبدار معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ اهڙين پيارين افسانوي مخلوقن لاءِ هوندو آهي، جيڪي حقيقي جانورن سان مشابهت رکن ٿيون. راندين جا ڪردار اهڙين سڀني مخلوقن کي گڏيل طور &quot;راڪاس&quot; سڏي سگهن ٿا. ''[[ڊنجيئنس اينڊ ڊريگنز]]'' پڻ اهڙي راند آهي، جنهن ۾ مختلف خيالي مخلوقون، راڪاس ۽ اژدها شامل آهن.

ٻين راندين، جهڙوڪ ''[[انڊرٽيل]]'' ۽ ''[[ڊيلٽارون]]'' ۾، &quot;راڪاس&quot; (جيڪي گهڻو ڪري غير رانديگر ڪردار هوندا آهن) اهڙين عجيب مخلوقن کي چيو ويندو آهي، جيڪي غير مرده، [[روبوٽ]]، [[انساني شڪل واريون مخلوقون]] يا ڏندڪٿائي جاندار هوندا آهن، جن ۾ انسانن سان ڪجهه هڪجهڙايون هونديون آهن.

==حوالا==
===نوٽس===
{{notelist}}

===حوالا===
{{Reflist|refs=

&lt;ref name=&quot;Boyer&quot;&gt;{{Cite journal |last=Boyer |first=Tina Marie |date=2013 |title=The Anatomy of a Monster: The Case of Slender Man |journal=Preternature: Critical and Historical Studies on the Preternatural |volume=2 |issue=2}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CallForPapers&quot;&gt;{{Cite web |date=28 November 2011 |title=Call for Papers for Preternature 2.2 |url=http://ruickbie.com/index.php/2011/11/28/monsters-need-your-help/ |access-date=30 December 2017 |publisher=Dr Leo Ruickbie |archive-date=31 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171231225048/http://ruickbie.com/index.php/2011/11/28/monsters-need-your-help/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

===ڪتابيات===
*{{Cite book |last=Asma |first=Stephen |title=On Monsters: An Unnatural History of Our Worst Fears |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=978-0195336160}}
*{{Cite book |last=Beagon |first=Mary |title=Philosophy and Power in the Graeco-Roman World: Essays in Honour of Miriam Griffin |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=978-0-19-829990-5 |editor-last=Clark |editor-first=Gillian |chapter=Beyond Comparison: M. Sergius, Fortunae victor |editor-last2=Rajak |editor-first2=Tessa}}
*{{Cite book |last=Staley |first=Gregory A. |title=Seneca and the Idea of Tragedy |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-538743-8}}
*{{Cite book |last=Wardle |first=David |title=Cicero on Divination, Book 1 |publisher=Oxford University Press |year=2006}}
*Weinstock, Jeffrey Andrew, ed. (2020). ''The Monster Theory Reader''. University of Minnesota Press. 2020.

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*{{Commons category-inline|Monsters}}
{{Wikiquote}}
*{{Wiktionary-inline|monster}}
*{{Wiktionary-inline|monstrous}}

{{Stock characters}}
{{Horror fiction}}
{{Fantasy fiction}}
{{Authority control}}

[[زمرو:راڪاس]]
[[زمرو:ٽيراٽوجنز]]
[[زمرو:ارتقائي حياتيات]]
[[زمرو:خوفناڪ افسانو]]
[[زمرو:پَرين جي ڪهاڻين جا معياري ڪردار]]
[[زمرو:قياسي افسانو]]</text>
      <sha1>gcpr8q4mqlx1878jb0xwhabf2kv7iwd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389979</id>
      <parentid>389978</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T20:23:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19674" sha1="cicrdx81mro66wnoyssgjy7kbvf5bkb" xml:space="preserve">
[[فائل:Arminianism as five-headed monster.JPG|thumb|1618ع ۾ پنج-مٿن واري راڪاس جي صورت ۾ پيش ڪيل هڪ تڪراري تمثيل]]

'''راڪاس''' يا '''عفريت''' هڪ خيالي يا افسانوي مخلوق جو قسم آهي، جيڪو [[ادب]]، [[لوڪ ڪهاڻيون]]، [[ڏند ڪٿائون]]، [[خوفناڪ ادب]]، [[خيالي ادب]]، [[افسانو]] ۽ [[مذهب]] ۾ ملي ٿو. انهن کي گهڻو ڪري خطرناڪ ۽ [[جارحيت]] پسند ڏيکاريو ويندو آهي، جن جي شڪل غيرمعمولي يا [[بدهيئت]] هوندي آهي، جيڪا خاص طور انسانن ۾ [[دهشت]] ۽ [[خوف]] پيدا ڪندي آهي. راڪاس اڪثر ڪري عجيب، بگڙيل، ٻي دنيا سان واسطو رکندڙ يا تبديليءَ جو شڪار ٿيل [[جانور]]ن جهڙا هوندا آهن، يا وري مڪمل طور منفرد مخلوقون هونديون آهن، جيڪي مختلف [[ماپ]]ن جون ٿي سگهن ٿيون. البت، اهي [[انسان]] جي صورت به اختيار ڪري سگهن ٿا، جهڙوڪ [[افسانن جا ميوٽنٽ]]، [[ڀوت]]، [[روح]]، [[ويمپائر]] يا [[زومبي]] وغيره. انهن وٽ مافوق الفطرت قوتون هجن يا نه هجن، پر عام طور اهي قتل ڪرڻ يا ڪنهن نه ڪنهن قسم جي تباهي آڻڻ جي صلاحيت رکندا آهن، جنهن سان انساني دنيا جي سماجي يا [[اخلاقيات|اخلاقي]] نظام کي خطرو پيدا ٿيندو آهي.

جانورن جي صورت وارا راڪاس اخلاقي نظام کان ٻاهر هوندا آهن، پر ڪڏهن ڪڏهن انهن جي پيدائش جو سبب انسانن طرفان اخلاقي قانون جي ڀڃڪڙي هوندي آهي. مثال طور، يوناني [[ڏند ڪٿائون|ڏند ڪٿا]] موجب [[مينوس]] ديوتا [[پوسيڊون]] طرفان موڪليل اڇو ڍڳو قربان نه ڪيو، جنهن جي سزا طور پوسيڊون مينوس جي زال [[پاسيفائي]] کي ان ڍڳي سان عشق ۾ مبتلا ڪري ڇڏيو. پوءِ هن ان جانور سان ميلاپ ڪيو ۽ هڪ اهڙي انسان کي جنم ڏنو، جنهن جو مٿو ڍڳي جهڙو هو، جنهن کي [[مينوٽار]] چيو ويندو آهي. انساني راڪاس اهي هوندا آهن، جيڪي ڄمڻ وقت ئي مڪمل انسان نه هوندا آهن (جهڙوڪ [[ميڊوسا]] ۽ سندس [[گورگون]] ڀينرون)، يا وري ڪنهن مافوق الفطرت يا غيرفطري عمل جي نتيجي ۾ پنهنجي انسانيت وڃائي ويهندا آهن (جهڙوڪ [[ويروولف]] يا [[فرينڪنسٽائن جو راڪاس]])، تنهنڪري اهي يا ته انساني سماج جي اخلاقي قانون تي عمل نٿا ڪري سگهن، يا ڪڏهن به ان جي قابل نه هوندا آهن.

راڪاسن کي ڪڏهن ڪڏهن اهڙين غلط سمجهيل ۽ دوستاڻين مخلوقن طور به پيش ڪيو ويندو آهي، جيڪي ماڻهن کي بنا ڪنهن خراب ارادي جي خوفزده ڪري ڇڏينديون آهن، يا وري ايتريون وڏيون، طاقتور ۽ اڻگهڙ هونديون آهن، جو اڻڄاڻائيءَ ۾ نقصان يا موت جو سبب بڻجي وينديون آهن. افسانن ۾ ڪي راڪاس شرارتي ۽ چنچل هوندا آهن، پر لازمي ناهي ته خطرو به هجن (جهڙوڪ هوشيار [[گوبلن]])، جڏهن ته ڪي نهايت نرم طبيعت وارا هوندا آهن، پر ڪاوڙ يا بک لڳڻ تي خطرناڪ ٿي پوندا آهن. اهڙين مخلوقن کي يا ته قابو ۾ آڻي تربيت ڏيڻ ضروري هوندو آهي ته جيئن هو پنهنجي وحشي خواهشن تي ضابطو آڻي سگهن، يا جيڪڏهن انهن کي سنڀالڻ ممڪن نه هجي ته کين ختم ڪيو ويندو آهي.

== اشتقاق ==

[[File:The Allegory of Immortality by Giulio Romano, c. 1540.jpg|thumb|''امرتا جي تمثيل''، {{circa|1540}}]]

لفظ '''مونسٽر''' [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''monstrum'' مان نڪتل آهي، جيڪو آخرڪار فعل ''moneo'' (''ياد ڏيارڻ، خبردار ڪرڻ، سيکارڻ يا اڳڪٿي ڪرڻ'') مان ورتل آهي. هن لفظ جو مطلب اهڙي ڪنهن به شيءِ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا &quot;عجيب يا غيرمعمولي هجي، فطرت جي عام قانونن جي ابتڙ هجي، جنهن ذريعي ديوتا ڪنهن ايندڙ برائيءَ کان آگاهه ڪن&quot;، يا &quot;ڪو غيرفطري، خوفناڪ انسان، جانور يا شيءِ&quot;، يا وري &quot;ڪا به غيرمعمولي يا حيرت انگيز شيءِ، حالت يا مهم&quot;.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=l_UsAAAAYAAJ&amp;q=latin+english+dictionary The Rev. J.E. Riddle, ''A Complete English-Latin and Latin-English Dictionary'', London: Longmans, Green, and Co., 1870, s.v. ''monstrum'', Latin-English part, p. 399.&lt;/ref&gt;

== ثقافتي ورثو ==

[[فائل:Arminianism as five-headed monster.JPG|thumb|پنج مٿن واري راڪاس جي صورت ۾ پيش ڪيل هڪ تڪراري تمثيل، 1618ع]]

[[ويڪ فاريسٽ يونيورسٽي]] ۾ وچئين دور جي جرمن ادب جي اسسٽنٽ پروفيسر ٽينا ميري بوئر جي لفظن ۾، &quot;راڪاس ڪنهن ثقافتي خلا مان پيدا ناهن ٿيندا؛ انهن وٽ ادبي ۽ ثقافتي ورثو موجود هوندو آهي.&quot;

قديم [[يوناني ڏندڪٿا|يونانين]] ۽ [[رومي سلطنت|رومين]] جي مذهبي تناظر ۾ راڪاسن کي &quot;خدائي ناراضگي&quot; جون نشانيون سمجهيو ويندو هو، ۽ اهو عقيدو هو ته خاص طور تي جنم دوران پيدا ٿيندڙ جسماني نقص انتهائي منحوس هوندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي &quot;غيرفطري واقعا&quot; يا &quot;فطرت جي نظام ۾ خرابي&quot; سمجهيا ويندا هئا.{{sfn|Beagon|2002|p=127}}

تنهن هوندي به، راڪاس هميشه نفرت جوڳا يا بڇڙا نه سمجهيا ويندا هئا. مثال طور، رومي مورخ [[سيوٽونيس]] موجب، نانگ جو ٽنگن کان سواءِ هجڻ يا پکيءَ جو اڏامڻ به راڪاسي خاصيتون هيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي &quot;فطرت جي عام اصولن جي ابتڙ&quot; هئا.{{sfn|Wardle|2006|p=330}} ان جي باوجود، لفظ ''راڪاس'' سان لاڳاپيل منفي مفهوم جلد ئي عام ٿي ويا، ۽ ڊراما نگار ۽ فلسفي [[سينيڪا دي يينگر|سينيڪا]] جي دور تائين هي لفظ فلسفيانه معنيٰ به اختيار ڪري چڪو هو، جنهن مطابق راڪاس &quot;حقيقت جي هڪ بصري ۽ خوفناڪ انڪشاف&quot; هو.{{sfn|Staley|2010|pp=80, 96, 109, 113 et passim}}

ان هوندي به، ڏندڪٿائن جا راڪاس، جهڙوڪ [[Lernaean Hydra|هائيڊرا]] ۽ [[Medusa|ميڊوسا]]، فطري مخلوق نه پر الوهي هستيون سمجهيون وينديون هيون. اهو تصور شايد [[Proto-Indo-European religion|ابتدائي هند-يورپي مذهب]] ۽ ٻين قديم عقيدي وارن نظامن مان ورثي ۾ مليو، جتي &quot;روح&quot;، &quot;راڪاس&quot; ۽ &quot;ديوتا&quot; جي وچ ۾ فرق ايترو واضح نه هوندو هو.

== افساني ادب ۾ راڪاس ==

=== نثري ادب ===

افساني ادب ۾ راڪاسن جي تاريخ تمام پراڻي آهي. مثال طور، رزميه نظم ''[[بيوولف]]'' جو [[گرينڊي]] راڪاس جو هڪ مثالي نمونو آهي؛ هو بگڙيل شڪل وارو، بي رحم ۽ انتهائي طاقتور آهي، جيڪو هر رات انساني آباديءَ تي حملو ڪري پنهنجن شڪارن کي قتل ڪري کائيندو آهي. جديد ادبي راڪاسن جون پاڙون [[ميري شيلي]] جي ''[[فرينڪنسٽائن]]'' جي راڪاس ۽ [[برام اسٽوڪر]] جي ''[[ڊراڪولا]]'' جي خون آشام ۾ ملن ٿيون.

راڪاس [[خيالي ادب]]، [[وحشتي ادب]] ۽ [[سائنس فڪشن]] جا بنيادي جز آهن، جتي راڪاس اڪثر [[زمين کان ٻاهر جي حياتي|زمين کان ٻاهر جي مخلوق]] جي صورت ۾ پيش ڪيا ويندا آهن. ان کان علاوه، [[شهواني ادب]] جي هڪ ذيلي صنف ''مونسٽر ايروٽيڪا'' پڻ موجود آهي، جنهن ۾ راڪاس مرڪزي ڪردار طور شامل هوندا آهن.

=== فلم ===

{{main|راڪاس واري فلم}}

==== ٻي عالمي جنگ کان اڳ جون راڪاس فلمون ====

[[File:Frankenstein's monster (Boris Karloff).jpg|thumb|left|150px|[[بورس ڪارلوف]] پاران ادا ڪيل [[فرينڪنسٽائن]] جي راڪاس بابت هالي ووڊ جي تشريح]]

[[خاموش فلم]]ن جي دور ۾ راڪاس اڪثر انسان جي جسامت جا هوندا هئا، جهڙوڪ [[فرينڪنسٽائن جو راڪاس]]، [[گولم]]، [[ويرولف]] ۽ [[ويمپائر]]. فلم ''[[ڊاء نائبلنجن|سيگفريڊ]]'' ۾ [[اژدھا]] کي [[اسٽاپ موشن اينيميشن]] ذريعي پيش ڪيو ويو، جيئن بعد ۾ [[آر ڪي او]] جي ''ڪنگ ڪانگ'' ۾ ڪيو ويو، جيڪا آواز واري دور جي پهرين وڏي راڪاس فلم هئي.

[[يونيورسل پڪچرز|يونيورسل اسٽوڊيوز]] راڪاس فلمن ۾ خاص مهارت رکي. [[بيلا لگوسي]] پنهنجي مشهور ڪردار [[ڊراڪولا]] کي ٻيهر ادا ڪيو، جڏهن ته [[بورس ڪارلوف]] [[فرينڪنسٽائن جي راڪاس]] جو ڪردار ادا ڪيو. اسٽوڊيو ''مين-ميڊ مونسٽر'' جهڙيون ٻيون فلمون پڻ ٺاهيون، جن ۾ [[لون چئني جونيئر.]] هڪ اهڙو شخص بڻيو، جيڪو بجليءَ سان ڀرپور قاتل ۾ تبديل ٿي ويندو هو ۽ رڳو هٿ لڳائڻ سان ماڻهن کي ماري ڇڏيندو هو.

ڊاڪٽر فرينڪنسٽائن جي هڪ ٻئي روپ، پاڳل سرجن ڊاڪٽر گوگول ([[پيٽر لوري]])، فلم ''[[ميڊ لو (1935 فلم)|ميڊ لو]]'' ۾ اهڙا هٿ پيوند ڪيا، جيڪي بدنيتي واري فطرت سان ٻيهر جيئرا ٿي ويا.

هن دور ۾ [[ويرولف]] ۽ [[ممي]] پڻ فلمن ۾ خوفناڪ راڪاس طور متعارف ٿيا. وڏي جسامت وارن راڪاسن مان، 1936ع جي ''[[فليش گورڊن (سيريل)|فليش گورڊن]]'' سيريل جي پهرين قسط ۾ حقيقي [[ڇپڪليون]] ڪئميرا جي زاويي ذريعي اژدهن طور ڏيکاريون ويون، جڏهن ته نائين قسط ۾ رٻڙ جي لباس پهريل اداڪار فائر ڊريگن جو ڪردار ادا ڪيو. آخرڪار، راڪاس فلمن جي هن دور جو خاتمو مزاحيه فلم ''[[اي ٽ اينڊ ڪاسٽيلو ميٽ فرينڪنسٽائن]]'' (1948ع) سان ٿيو.

==== ٻي عالمي جنگ کان پوءِ جون راڪاس فلمون ====

[[File:Gojira 1954 poster 3.jpg|thumb|upright|''[[گوڊزيلا (1954 فلم)|گوڊزيلا]]'' (1954ع) جو اصل پوسٽر]]

[[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ وڏي جسامت وارا راڪاس ٻيهر فلمن ۾ ظاهر ٿيا، جنهن جو تعلق گهڻو ڪري [[ايٽمي هٿيار]]ن جي ترقي سان جوڙيو ويندو آهي. شروعاتي مثال آمريڪي فلم ''[[دي بيسٽ فرام 20,000 فيدمس]]'' هئي، جنهن ۾ هڪ [[ڊائناسور]] روشنيءَ واري مينار تي حملو ڪندو آهي.

ان کان پوءِ جاپاني ([[گوڊزيلا]]، [[گميرا]])، برطانوي (''[[گورگو (فلم)|گورگو]]'') ۽ ڊينمارڪي (''[[ريپٽيليڪس]]'') فلمن ۾ وڏا راڪاس شهرن تي حملو ڪندي ڏيکاريا ويا. جديد دور ۾ [[جي. جي. ابرامس]] جي فلم ''[[ڪلوور فيلڊ]]'' (2008ع) به اهڙي وڏي راڪاس کي پيش ڪري ٿي.

ٻين [[سيارو]]ن جي ويجهڙائيءَ بابت خيالن سبب [[زمين کان ٻاهر جي حياتي|خلائي راڪاس]] پڻ فلمن ۾ مشهور ٿيا. انهن مان ڪي وڏا جسامت وارا هئا، جهڙوڪ [[ڪنگ گڊورا]] ۽ [[گيگان]]، جڏهن ته ڪي انسان جيتري جسامت وارا هئا. هن ئي دور ۾ [[گل-مين]] نالي مڇي-انسان راڪاس کي ''[[ڪريچر فرام دي بليڪ لئگون]]'' فلمي سلسلي ۾ متعارف ڪرايو ويو.

[[File:Obake Karuta 4-12.jpg|thumb|left|upright|جاپاني راند ''[[اوبيڪ ڪاروتا]]'' جو ڪارڊ، {{circa|اوڻيهين صديءَ جي شروعات}}{{efn|هر ڪارڊ تي [[جاپاني ڏندڪٿا]] جي هڪ راڪاس ۽ [[هيراگانا]] رسم الخط جو هڪ اکر ڏيکاريل آهي.}}]]

برطانيا جي [[ھئمر فلم پراڊڪشن]] 1950ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ راڪاس فلمن کي [[رنگين فلم|رنگين فلمن]] جي صورت ڏني. ساڳئي وقت آمريڪا ۾ پراڻيون يونيورسل فلمون مقامي ٽيليويزن اسٽيشنن تان عجيب شخصيت رکندڙ ميزبانن ذريعي ڏيکاريون وينديون هيون، جن نوجوان مداحن جو وڏو حلقو پيدا ڪيو.

وقت سان گڏ راڪاسن جي پيشڪش ۾ تبديلي آئي، پر اهي 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر وانگر مڪمل طور تي فلمن مان غائب نه ٿيا.

ڪڏهن ڪڏهن راڪاسن کي دوستاڻن يا غلط سمجهيل ڪردارن طور به پيش ڪيو ويندو آهي. [[ڪنگ ڪانگ]] ۽ [[فرينڪنسٽائن جو راڪاس]] ان جا مشهور مثال آهن. فرينڪنسٽائن جي راڪاس کي ''[[مونسٽر اسڪئڊ]]'' ۽ ''[[وين ھيلسنگ (فلم)|وين ھيلسنگ]]'' جهڙين فلمن ۾ به اهڙي انداز سان ڏيکاريو ويو آهي. [[دي ھلڪ]] &quot;هيرو راڪاس&quot; واري تصور جو مثال آهي.

&quot;دوستاڻو راڪاس&quot; مقبول ثقافت ۾ تمام عام موضوع آهي. [[چيوباڪا]]، [[ايلمو]] ۽ [[شريڪ (ڪردار)|شريڪ]] ان جا مشهور مثال آهن. [[پرڪسار]] جي ''[[مونسٽرس, انڪارپوريشن (فرينچائيز)|مونسٽرس, انڪارپوريشن.]]'' ۾ راڪاس ٻارن کي ڊيڄاري (۽ پوءِ وندرائي) پنهنجي دنيا لاءِ [[توانائي]] پيدا ڪندا آهن، جڏهن ته ''[[دي مپيٽس]]'' ۽ ''[[سيسمي اسٽريٽ]]'' جا راڪاس انسانن ۽ جانورن سان هم آهنگيءَ سان رهن ٿا. جاپاني ثقافت ۾ پڻ ڪيترائي راڪاس مهربان يا پسنديده هوندا آهن، جن جا مشهور مثال ''[[پوڪيمان]]'' ۽ ''[[ماء نيڀر ٽوٽورا]]'' آهن. [[مونسٽر ھاء]] ڪتابي، ويب ۽ رانديڪن جو سلسلو به ان جو هڪ مثال آهي.

{{clear left}}

=== رانديون ===

راڪاس عام طور [[خيالي راند]]ن، [[ڪردار ادا ڪرڻ واري راند|ڪردار ادا ڪرڻ وارين راندين]] ۽ [[وڊيو راند]]ن ۾ رانديگرن جي دشمنن طور ظاهر ٿيندا آهن. انهن ۾ [[زمين کان ٻاهر جي حياتي|خلائي مخلوق]]، [[افسانوي مخلوق]]، ٻئي بُعد جون هستيون يا عام جانورن جا [[ميوٽنٽ|بدليل روپ]] شامل ٿي سگهن ٿا.

خاص طور تي ڪردار ادا ڪرڻ وارين راندين ۾ &quot;راڪاس&quot; هڪ عام اصطلاح آهي، جيڪو انهن دشمن ڪردارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن سان رانديگر وڙهندو آهي. [[سينٽيئنٽ|باشعور]] [[ريس (فينٽسي)|افسانوي نسلن]] کي عام طور راڪاس نه چيو ويندو آهي. ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ ''[[پوڪيمان]]'' ۾، &quot;مونسٽر&quot; لفظ غيرجانبدار معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ اهڙين پيارين افسانوي مخلوقن لاءِ هوندو آهي، جيڪي حقيقي جانورن سان مشابهت رکن ٿيون. راندين جا ڪردار اهڙين سڀني مخلوقن کي گڏيل طور &quot;راڪاس&quot; سڏي سگهن ٿا. ''[[ڊنجيئنس اينڊ ڊريگنز]]'' پڻ اهڙي راند آهي، جنهن ۾ مختلف خيالي مخلوقون، راڪاس ۽ اژدها شامل آهن.

ٻين راندين، جهڙوڪ ''[[انڊرٽيل]]'' ۽ ''[[ڊيلٽارون]]'' ۾، &quot;راڪاس&quot; (جيڪي گهڻو ڪري غير رانديگر ڪردار هوندا آهن) اهڙين عجيب مخلوقن کي چيو ويندو آهي، جيڪي غير مرده، [[روبوٽ]]، [[انساني شڪل واريون مخلوقون]] يا ڏندڪٿائي جاندار هوندا آهن، جن ۾ انسانن سان ڪجهه هڪجهڙايون هونديون آهن.

==حوالا==
===نوٽس===
{{notelist}}

===حوالا===
{{Reflist|refs=

&lt;ref name=&quot;Boyer&quot;&gt;{{Cite journal |last=Boyer |first=Tina Marie |date=2013 |title=The Anatomy of a Monster: The Case of Slender Man |journal=Preternature: Critical and Historical Studies on the Preternatural |volume=2 |issue=2}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CallForPapers&quot;&gt;{{Cite web |date=28 November 2011 |title=Call for Papers for Preternature 2.2 |url=http://ruickbie.com/index.php/2011/11/28/monsters-need-your-help/ |access-date=30 December 2017 |publisher=Dr Leo Ruickbie |archive-date=31 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171231225048/http://ruickbie.com/index.php/2011/11/28/monsters-need-your-help/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

===ڪتابيات===
*{{Cite book |last=Asma |first=Stephen |title=On Monsters: An Unnatural History of Our Worst Fears |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=978-0195336160}}
*{{Cite book |last=Beagon |first=Mary |title=Philosophy and Power in the Graeco-Roman World: Essays in Honour of Miriam Griffin |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=978-0-19-829990-5 |editor-last=Clark |editor-first=Gillian |chapter=Beyond Comparison: M. Sergius, Fortunae victor |editor-last2=Rajak |editor-first2=Tessa}}
*{{Cite book |last=Staley |first=Gregory A. |title=Seneca and the Idea of Tragedy |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-538743-8}}
*{{Cite book |last=Wardle |first=David |title=Cicero on Divination, Book 1 |publisher=Oxford University Press |year=2006}}
*Weinstock, Jeffrey Andrew, ed. (2020). ''The Monster Theory Reader''. University of Minnesota Press. 2020.

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*{{Commons category-inline|Monsters}}
{{Wikiquote}}
*{{Wiktionary-inline|monster}}
*{{Wiktionary-inline|monstrous}}

{{Stock characters}}
{{Horror fiction}}
{{Fantasy fiction}}
{{Authority control}}

[[زمرو:راڪاس]]
[[زمرو:ٽيراٽوجنز]]
[[زمرو:ارتقائي حياتيات]]
[[زمرو:خوفناڪ افسانو]]
[[زمرو:پَرين جي ڪهاڻين جا معياري ڪردار]]
[[زمرو:قياسي افسانو]]</text>
      <sha1>cicrdx81mro66wnoyssgjy7kbvf5bkb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389980</id>
      <parentid>389979</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T20:24:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19707" sha1="0o7uhpomhd4siownqrm8lh6omf47n5o" xml:space="preserve">
[[فائل:Arminianism as five-headed monster.JPG|thumb|1618ع ۾ پنج-مٿن واري راڪاس جي صورت ۾ پيش ڪيل هڪ تڪراري تمثيل]]

'''راڪاس''' يا '''عفريت''' هڪ خيالي يا افسانوي مخلوق جو قسم آهي، جيڪو [[ادب]]، [[لوڪ ڪهاڻيون]]، [[ڏند ڪٿائون]]، [[خوفناڪ ادب]]، [[خيالي ادب]]، [[افسانو]] ۽ [[مذهب]] ۾ ملي ٿو. انهن کي گهڻو ڪري خطرناڪ ۽ [[جارحيت]] پسند ڏيکاريو ويندو آهي، جن جي شڪل غيرمعمولي يا [[بدهيئت]] هوندي آهي، جيڪا خاص طور انسانن ۾ [[دهشت]] ۽ [[خوف]] پيدا ڪندي آهي. راڪاس اڪثر ڪري عجيب، بگڙيل، ٻي دنيا سان واسطو رکندڙ يا تبديليءَ جو شڪار ٿيل [[جانور]]ن جهڙا هوندا آهن، يا وري مڪمل طور منفرد مخلوقون هونديون آهن، جيڪي مختلف [[ماپ]]ن جون ٿي سگهن ٿيون. البت، اهي [[انسان]] جي صورت به اختيار ڪري سگهن ٿا، جهڙوڪ [[افسانن جا ميوٽنٽ]]، [[ڀوت]]، [[روح]]، [[ويمپائر]] يا [[زومبي]] وغيره. انهن وٽ مافوق الفطرت قوتون هجن يا نه هجن، پر عام طور اهي قتل ڪرڻ يا ڪنهن نه ڪنهن قسم جي تباهي آڻڻ جي صلاحيت رکندا آهن، جنهن سان انساني دنيا جي سماجي يا [[اخلاقيات|اخلاقي]] نظام کي خطرو پيدا ٿيندو آهي.

جانورن جي صورت وارا راڪاس اخلاقي نظام کان ٻاهر هوندا آهن، پر ڪڏهن ڪڏهن انهن جي پيدائش جو سبب انسانن طرفان اخلاقي قانون جي ڀڃڪڙي هوندي آهي. مثال طور، يوناني [[ڏند ڪٿائون|ڏند ڪٿا]] موجب [[مينوس]] ديوتا [[پوسيڊون]] طرفان موڪليل اڇو ڍڳو قربان نه ڪيو، جنهن جي سزا طور پوسيڊون مينوس جي زال [[پاسيفائي]] کي ان ڍڳي سان عشق ۾ مبتلا ڪري ڇڏيو. پوءِ هن ان جانور سان ميلاپ ڪيو ۽ هڪ اهڙي انسان کي جنم ڏنو، جنهن جو مٿو ڍڳي جهڙو هو، جنهن کي [[مينوٽار]] چيو ويندو آهي. انساني راڪاس اهي هوندا آهن، جيڪي ڄمڻ وقت ئي مڪمل انسان نه هوندا آهن (جهڙوڪ [[ميڊوسا]] ۽ سندس [[گورگون]] ڀينرون)، يا وري ڪنهن مافوق الفطرت يا غيرفطري عمل جي نتيجي ۾ پنهنجي انسانيت وڃائي ويهندا آهن (جهڙوڪ [[ويروولف]] يا [[فرينڪنسٽائن جو راڪاس]])، تنهنڪري اهي يا ته انساني سماج جي اخلاقي قانون تي عمل نٿا ڪري سگهن، يا ڪڏهن به ان جي قابل نه هوندا آهن.

راڪاسن کي ڪڏهن ڪڏهن اهڙين غلط سمجهيل ۽ دوستاڻين مخلوقن طور به پيش ڪيو ويندو آهي، جيڪي ماڻهن کي بنا ڪنهن خراب ارادي جي خوفزده ڪري ڇڏينديون آهن، يا وري ايتريون وڏيون، طاقتور ۽ اڻگهڙ هونديون آهن، جو اڻڄاڻائيءَ ۾ نقصان يا موت جو سبب بڻجي وينديون آهن. افسانن ۾ ڪي راڪاس شرارتي ۽ چنچل هوندا آهن، پر لازمي ناهي ته خطرو به هجن (جهڙوڪ هوشيار [[گوبلن]])، جڏهن ته ڪي نهايت نرم طبيعت وارا هوندا آهن، پر ڪاوڙ يا بک لڳڻ تي خطرناڪ ٿي پوندا آهن. اهڙين مخلوقن کي يا ته قابو ۾ آڻي تربيت ڏيڻ ضروري هوندو آهي ته جيئن هو پنهنجي وحشي خواهشن تي ضابطو آڻي سگهن، يا جيڪڏهن انهن کي سنڀالڻ ممڪن نه هجي ته کين ختم ڪيو ويندو آهي.

== اشتقاق ==

[[File:The Allegory of Immortality by Giulio Romano, c. 1540.jpg|thumb|''امرتا جي تمثيل''، {{circa|1540}}]]

لفظ '''مونسٽر''' [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''monstrum'' مان نڪتل آهي، جيڪو آخرڪار فعل ''moneo'' (''ياد ڏيارڻ، خبردار ڪرڻ، سيکارڻ يا اڳڪٿي ڪرڻ'') مان ورتل آهي. هن لفظ جو مطلب اهڙي ڪنهن به شيءِ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا &quot;عجيب يا غيرمعمولي هجي، فطرت جي عام قانونن جي ابتڙ هجي، جنهن ذريعي ديوتا ڪنهن ايندڙ برائيءَ کان آگاهه ڪن&quot;، يا &quot;ڪو غيرفطري، خوفناڪ انسان، جانور يا شيءِ&quot;، يا وري &quot;ڪا به غيرمعمولي يا حيرت انگيز شيءِ، حالت يا مهم&quot;.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=l_UsAAAAYAAJ&amp;q=latin+english+dictionary The Rev. J.E. Riddle, ''A Complete English-Latin and Latin-English Dictionary'', London: Longmans, Green, and Co., 1870, s.v. ''monstrum'', Latin-English part, p. 399.&lt;/ref&gt;

== ثقافتي ورثو ==

[[فائل:Arminianism as five-headed monster.JPG|thumb|پنج مٿن واري راڪاس جي صورت ۾ پيش ڪيل هڪ تڪراري تمثيل، 1618ع]]

[[ويڪ فاريسٽ يونيورسٽي]] ۾ وچئين دور جي جرمن ادب جي اسسٽنٽ پروفيسر ٽينا ميري بوئر جي لفظن ۾، &quot;راڪاس ڪنهن ثقافتي خلا مان پيدا ناهن ٿيندا؛ انهن وٽ ادبي ۽ ثقافتي ورثو موجود هوندو آهي.&quot;

قديم [[يوناني ڏندڪٿا|يونانين]] ۽ [[رومي سلطنت|رومين]] جي مذهبي تناظر ۾ راڪاسن کي &quot;خدائي ناراضگي&quot; جون نشانيون سمجهيو ويندو هو، ۽ اهو عقيدو هو ته خاص طور تي جنم دوران پيدا ٿيندڙ جسماني نقص انتهائي منحوس هوندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي &quot;غيرفطري واقعا&quot; يا &quot;فطرت جي نظام ۾ خرابي&quot; سمجهيا ويندا هئا.{{sfn|Beagon|2002|p=127}}

تنهن هوندي به، راڪاس هميشه نفرت جوڳا يا بڇڙا نه سمجهيا ويندا هئا. مثال طور، رومي مورخ [[سيوٽونيس]] موجب، نانگ جو ٽنگن کان سواءِ هجڻ يا پکيءَ جو اڏامڻ به راڪاسي خاصيتون هيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي &quot;فطرت جي عام اصولن جي ابتڙ&quot; هئا.{{sfn|Wardle|2006|p=330}} ان جي باوجود، لفظ ''راڪاس'' سان لاڳاپيل منفي مفهوم جلد ئي عام ٿي ويا، ۽ ڊراما نگار ۽ فلسفي [[سينيڪا دي يينگر|سينيڪا]] جي دور تائين هي لفظ فلسفيانه معنيٰ به اختيار ڪري چڪو هو، جنهن مطابق راڪاس &quot;حقيقت جي هڪ بصري ۽ خوفناڪ انڪشاف&quot; هو.{{sfn|Staley|2010|pp=80, 96, 109, 113 et passim}}

ان هوندي به، ڏندڪٿائن جا راڪاس، جهڙوڪ [[Lernaean Hydra|هائيڊرا]] ۽ [[Medusa|ميڊوسا]]، فطري مخلوق نه پر الوهي هستيون سمجهيون وينديون هيون. اهو تصور شايد [[Proto-Indo-European religion|ابتدائي هند-يورپي مذهب]] ۽ ٻين قديم عقيدي وارن نظامن مان ورثي ۾ مليو، جتي &quot;روح&quot;، &quot;راڪاس&quot; ۽ &quot;ديوتا&quot; جي وچ ۾ فرق ايترو واضح نه هوندو هو.

== افساني ادب ۾ راڪاس ==

=== نثري ادب ===

افساني ادب ۾ راڪاسن جي تاريخ تمام پراڻي آهي. مثال طور، رزميه نظم ''[[بيوولف]]'' جو [[گرينڊي]] راڪاس جو هڪ مثالي نمونو آهي؛ هو بگڙيل شڪل وارو، بي رحم ۽ انتهائي طاقتور آهي، جيڪو هر رات انساني آباديءَ تي حملو ڪري پنهنجن شڪارن کي قتل ڪري کائيندو آهي. جديد ادبي راڪاسن جون پاڙون [[ميري شيلي]] جي ''[[فرينڪنسٽائن]]'' جي راڪاس ۽ [[برام اسٽوڪر]] جي ''[[ڊراڪولا]]'' جي خون آشام ۾ ملن ٿيون.

راڪاس [[خيالي ادب]]، [[وحشتي ادب]] ۽ [[سائنس فڪشن]] جا بنيادي جز آهن، جتي راڪاس اڪثر [[زمين کان ٻاهر جي حياتي|زمين کان ٻاهر جي مخلوق]] جي صورت ۾ پيش ڪيا ويندا آهن. ان کان علاوه، [[شهواني ادب]] جي هڪ ذيلي صنف ''مونسٽر ايروٽيڪا'' پڻ موجود آهي، جنهن ۾ راڪاس مرڪزي ڪردار طور شامل هوندا آهن.

=== فلم ===

{{main|راڪاس واري فلم}}

==== ٻي عالمي جنگ کان اڳ جون راڪاس فلمون ====

[[File:Frankenstein's monster (Boris Karloff).jpg|thumb|left|150px|[[بورس ڪارلوف]] پاران ادا ڪيل [[فرينڪنسٽائن]] جي راڪاس بابت هالي ووڊ جي تشريح]]

[[خاموش فلم]]ن جي دور ۾ راڪاس اڪثر انسان جي جسامت جا هوندا هئا، جهڙوڪ [[فرينڪنسٽائن جو راڪاس]]، [[گولم]]، [[ويرولف]] ۽ [[ويمپائر]]. فلم ''[[ڊاء نائبلنجن|سيگفريڊ]]'' ۾ [[اژدھا]] کي [[اسٽاپ موشن اينيميشن]] ذريعي پيش ڪيو ويو، جيئن بعد ۾ [[آر ڪي او]] جي ''ڪنگ ڪانگ'' ۾ ڪيو ويو، جيڪا آواز واري دور جي پهرين وڏي راڪاس فلم هئي.

[[يونيورسل پڪچرز|يونيورسل اسٽوڊيوز]] راڪاس فلمن ۾ خاص مهارت رکي. [[بيلا لگوسي]] پنهنجي مشهور ڪردار [[ڊراڪولا]] کي ٻيهر ادا ڪيو، جڏهن ته [[بورس ڪارلوف]] [[فرينڪنسٽائن جي راڪاس]] جو ڪردار ادا ڪيو. اسٽوڊيو ''مين-ميڊ مونسٽر'' جهڙيون ٻيون فلمون پڻ ٺاهيون، جن ۾ [[لون چئني جونيئر.]] هڪ اهڙو شخص بڻيو، جيڪو بجليءَ سان ڀرپور قاتل ۾ تبديل ٿي ويندو هو ۽ رڳو هٿ لڳائڻ سان ماڻهن کي ماري ڇڏيندو هو.

ڊاڪٽر فرينڪنسٽائن جي هڪ ٻئي روپ، پاڳل سرجن ڊاڪٽر گوگول ([[پيٽر لوري]])، فلم ''[[ميڊ لو (1935 فلم)|ميڊ لو]]'' ۾ اهڙا هٿ پيوند ڪيا، جيڪي بدنيتي واري فطرت سان ٻيهر جيئرا ٿي ويا.

هن دور ۾ [[ويرولف]] ۽ [[ممي]] پڻ فلمن ۾ خوفناڪ راڪاس طور متعارف ٿيا. وڏي جسامت وارن راڪاسن مان، 1936ع جي ''[[فليش گورڊن (سيريل)|فليش گورڊن]]'' سيريل جي پهرين قسط ۾ حقيقي [[ڇپڪليون]] ڪئميرا جي زاويي ذريعي اژدهن طور ڏيکاريون ويون، جڏهن ته نائين قسط ۾ رٻڙ جي لباس پهريل اداڪار فائر ڊريگن جو ڪردار ادا ڪيو. آخرڪار، راڪاس فلمن جي هن دور جو خاتمو مزاحيه فلم ''[[اي ٽ اينڊ ڪاسٽيلو ميٽ فرينڪنسٽائن]]'' (1948ع) سان ٿيو.

==== ٻي عالمي جنگ کان پوءِ جون راڪاس فلمون ====

[[File:Gojira 1954 poster 3.jpg|thumb|upright|''[[گوڊزيلا (1954 فلم)|گوڊزيلا]]'' (1954ع) جو اصل پوسٽر]]

[[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ وڏي جسامت وارا راڪاس ٻيهر فلمن ۾ ظاهر ٿيا، جنهن جو تعلق گهڻو ڪري [[ايٽمي هٿيار]]ن جي ترقي سان جوڙيو ويندو آهي. شروعاتي مثال آمريڪي فلم ''[[دي بيسٽ فرام 20,000 فيدمس]]'' هئي، جنهن ۾ هڪ [[ڊائناسور]] روشنيءَ واري مينار تي حملو ڪندو آهي.

ان کان پوءِ جاپاني ([[گوڊزيلا]]، [[گميرا]])، برطانوي (''[[گورگو (فلم)|گورگو]]'') ۽ ڊينمارڪي (''[[ريپٽيليڪس]]'') فلمن ۾ وڏا راڪاس شهرن تي حملو ڪندي ڏيکاريا ويا. جديد دور ۾ [[جي. جي. ابرامس]] جي فلم ''[[ڪلوور فيلڊ]]'' (2008ع) به اهڙي وڏي راڪاس کي پيش ڪري ٿي.

ٻين [[سيارو]]ن جي ويجهڙائيءَ بابت خيالن سبب [[زمين کان ٻاهر جي حياتي|خلائي راڪاس]] پڻ فلمن ۾ مشهور ٿيا. انهن مان ڪي وڏا جسامت وارا هئا، جهڙوڪ [[ڪنگ گڊورا]] ۽ [[گيگان]]، جڏهن ته ڪي انسان جيتري جسامت وارا هئا. هن ئي دور ۾ [[گل-مين]] نالي مڇي-انسان راڪاس کي ''[[ڪريچر فرام دي بليڪ لئگون]]'' فلمي سلسلي ۾ متعارف ڪرايو ويو.

[[File:Obake Karuta 4-12.jpg|thumb|left|upright|جاپاني راند ''[[اوبيڪ ڪاروتا]]'' جو ڪارڊ، {{circa|اوڻيهين صديءَ جي شروعات}}{{efn|هر ڪارڊ تي [[جاپاني ڏندڪٿا]] جي هڪ راڪاس ۽ [[هيراگانا]] رسم الخط جو هڪ اکر ڏيکاريل آهي.}}]]

برطانيا جي [[ھئمر فلم پراڊڪشن]] 1950ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ راڪاس فلمن کي [[رنگين فلم|رنگين فلمن]] جي صورت ڏني. ساڳئي وقت آمريڪا ۾ پراڻيون يونيورسل فلمون مقامي ٽيليويزن اسٽيشنن تان عجيب شخصيت رکندڙ ميزبانن ذريعي ڏيکاريون وينديون هيون، جن نوجوان مداحن جو وڏو حلقو پيدا ڪيو.

وقت سان گڏ راڪاسن جي پيشڪش ۾ تبديلي آئي، پر اهي 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر وانگر مڪمل طور تي فلمن مان غائب نه ٿيا.

ڪڏهن ڪڏهن راڪاسن کي دوستاڻن يا غلط سمجهيل ڪردارن طور به پيش ڪيو ويندو آهي. [[ڪنگ ڪانگ]] ۽ [[فرينڪنسٽائن جو راڪاس]] ان جا مشهور مثال آهن. فرينڪنسٽائن جي راڪاس کي ''[[مونسٽر اسڪئڊ]]'' ۽ ''[[وين ھيلسنگ (فلم)|وين ھيلسنگ]]'' جهڙين فلمن ۾ به اهڙي انداز سان ڏيکاريو ويو آهي. [[دي ھلڪ]] &quot;هيرو راڪاس&quot; واري تصور جو مثال آهي.

&quot;دوستاڻو راڪاس&quot; مقبول ثقافت ۾ تمام عام موضوع آهي. [[چيوباڪا]]، [[ايلمو]] ۽ [[شريڪ (ڪردار)|شريڪ]] ان جا مشهور مثال آهن. [[پرڪسار]] جي ''[[مونسٽرس, انڪارپوريشن (فرينچائيز)|مونسٽرس, انڪارپوريشن.]]'' ۾ راڪاس ٻارن کي ڊيڄاري (۽ پوءِ وندرائي) پنهنجي دنيا لاءِ [[توانائي]] پيدا ڪندا آهن، جڏهن ته ''[[دي مپيٽس]]'' ۽ ''[[سيسمي اسٽريٽ]]'' جا راڪاس انسانن ۽ جانورن سان هم آهنگيءَ سان رهن ٿا. جاپاني ثقافت ۾ پڻ ڪيترائي راڪاس مهربان يا پسنديده هوندا آهن، جن جا مشهور مثال ''[[پوڪيمان]]'' ۽ ''[[ماء نيڀر ٽوٽورا]]'' آهن. [[مونسٽر ھاء]] ڪتابي، ويب ۽ رانديڪن جو سلسلو به ان جو هڪ مثال آهي.

{{clear left}}

=== رانديون ===

راڪاس عام طور [[خيالي راند]]ن، [[ڪردار ادا ڪرڻ واري راند|ڪردار ادا ڪرڻ وارين راندين]] ۽ [[وڊيو راند]]ن ۾ رانديگرن جي دشمنن طور ظاهر ٿيندا آهن. انهن ۾ [[زمين کان ٻاهر جي حياتي|خلائي مخلوق]]، [[افسانوي مخلوق]]، ٻئي بُعد جون هستيون يا عام جانورن جا [[ميوٽنٽ|بدليل روپ]] شامل ٿي سگهن ٿا.

خاص طور تي ڪردار ادا ڪرڻ وارين راندين ۾ &quot;راڪاس&quot; هڪ عام اصطلاح آهي، جيڪو انهن دشمن ڪردارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن سان رانديگر وڙهندو آهي. [[سينٽيئنٽ|باشعور]] [[ريس (فينٽسي)|افسانوي نسلن]] کي عام طور راڪاس نه چيو ويندو آهي. ڪجهه حالتن ۾، جهڙوڪ ''[[پوڪيمان]]'' ۾، &quot;مونسٽر&quot; لفظ غيرجانبدار معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ اهڙين پيارين افسانوي مخلوقن لاءِ هوندو آهي، جيڪي حقيقي جانورن سان مشابهت رکن ٿيون. راندين جا ڪردار اهڙين سڀني مخلوقن کي گڏيل طور &quot;راڪاس&quot; سڏي سگهن ٿا. ''[[ڊنجيئنس اينڊ ڊريگنز]]'' پڻ اهڙي راند آهي، جنهن ۾ مختلف خيالي مخلوقون، راڪاس ۽ اژدها شامل آهن.

ٻين راندين، جهڙوڪ ''[[انڊرٽيل]]'' ۽ ''[[ڊيلٽارون]]'' ۾، &quot;راڪاس&quot; (جيڪي گهڻو ڪري غير رانديگر ڪردار هوندا آهن) اهڙين عجيب مخلوقن کي چيو ويندو آهي، جيڪي غير مرده، [[روبوٽ]]، [[انساني شڪل واريون مخلوقون]] يا ڏندڪٿائي جاندار هوندا آهن، جن ۾ انسانن سان ڪجهه هڪجهڙايون هونديون آهن.

==حوالا==
===نوٽس===
{{notelist}}

===حوالا===
{{Reflist|refs=
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;
&lt;ref name=&quot;Boyer&quot;&gt;{{Cite journal |last=Boyer |first=Tina Marie |date=2013 |title=The Anatomy of a Monster: The Case of Slender Man |journal=Preternature: Critical and Historical Studies on the Preternatural |volume=2 |issue=2}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CallForPapers&quot;&gt;{{Cite web |date=28 November 2011 |title=Call for Papers for Preternature 2.2 |url=http://ruickbie.com/index.php/2011/11/28/monsters-need-your-help/ |access-date=30 December 2017 |publisher=Dr Leo Ruickbie |archive-date=31 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171231225048/http://ruickbie.com/index.php/2011/11/28/monsters-need-your-help/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

===ڪتابيات===
*{{Cite book |last=Asma |first=Stephen |title=On Monsters: An Unnatural History of Our Worst Fears |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=978-0195336160}}
*{{Cite book |last=Beagon |first=Mary |title=Philosophy and Power in the Graeco-Roman World: Essays in Honour of Miriam Griffin |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=978-0-19-829990-5 |editor-last=Clark |editor-first=Gillian |chapter=Beyond Comparison: M. Sergius, Fortunae victor |editor-last2=Rajak |editor-first2=Tessa}}
*{{Cite book |last=Staley |first=Gregory A. |title=Seneca and the Idea of Tragedy |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-538743-8}}
*{{Cite book |last=Wardle |first=David |title=Cicero on Divination, Book 1 |publisher=Oxford University Press |year=2006}}
*Weinstock, Jeffrey Andrew, ed. (2020). ''The Monster Theory Reader''. University of Minnesota Press. 2020.

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*{{Commons category-inline|Monsters}}
{{Wikiquote}}
*{{Wiktionary-inline|monster}}
*{{Wiktionary-inline|monstrous}}

{{Stock characters}}
{{Horror fiction}}
{{Fantasy fiction}}
{{Authority control}}

[[زمرو:راڪاس]]
[[زمرو:ٽيراٽوجنز]]
[[زمرو:ارتقائي حياتيات]]
[[زمرو:خوفناڪ افسانو]]
[[زمرو:پَرين جي ڪهاڻين جا معياري ڪردار]]
[[زمرو:قياسي افسانو]]</text>
      <sha1>0o7uhpomhd4siownqrm8lh6omf47n5o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:ڄاڻخانو مذهبي عمارت</title>
    <ns>10</ns>
    <id>42121</id>
    <revision>
      <id>390094</id>
      <parentid>326065</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:11:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14416" sha1="gzmzoyxjnnq9r9yernhe5lb4gvyp3bk" xml:space="preserve">{{Infobox|child={{{child|}}}
| bodyclass = vcard
| bodystyle = border-spacing:2px; width:250px
| abovestyle = font-size:larger; background-color:{{Infobox religious building/color|{{{religious_affiliation}}}}}
| aboveclass = fn org
| above = {{{name|{{{building_name|&lt;includeonly&gt;{{PAGENAMEBASE}}&lt;/includeonly&gt;}}}}}}

| subheader = {{#if:{{{native_name|}}}|&lt;span class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name}}}&lt;/span&gt;}}
| subheaderstyle = background-color:{{Infobox religious building/color|{{{religious_affiliation}}}}}

| image = {{#invoke:InfoboxImage |InfoboxImage |image={{#invoke:Wikidata|getValue|P18|{{{image|FETCH_WIKIDATA}}}}} |upright={{{image_upright|}}} |alt={{{alt|}}} }}
| caption = {{{caption|}}}

| image2 = {{#if:{{both|{{{map_type|}}}|{{{coordinates|}}}}}|{{Location map
|{{{map_type}}}
|coordinates = {{{coordinates|}}}
|width={{#if:{{{map_size|}}}|{{{map_size}}}| }}
|float=center
|border=infobox
|alt = {{{map_alt|}}}
|relief = {{{map_relief|{{{relief|}}}}}}
|caption={{#if:{{{map_caption|}}}|{{{map_caption}}}|{{#invoke:Location map|data|{{{map_type}}}|name}} ۾ ڏيکاريل}}
|mark={{#switch:{{{religious_affiliation|}}}
| [[Armenian Apostolic Church]]
| [[Mekhitarist Order]] = Set01-church1.svg
| [[Jainism]] = In-jain.svg
| [[Hinduism]] = Om symbol.svg
| #default = }}
|marksize = {{#switch:{{{religious_affiliation|}}}
| [[Armenian Apostolic Church]]
| [[Mekhitarist Order]] = 16
| [[Jainism]] = 12
| [[Hinduism]] = 8
| #default = }}
}}}}

| headerstyle =  background-color:{{Infobox religious building/color|{{{religious_affiliation}}}}}

| header1 = {{#if:{{{location|}}}{{{locale|}}}{{{coordinates|}}}{{{geo|}}}{{{religious_affiliation|}}}{{{deity|}}}{{{rite|}}}{{{tradition|}}}{{{sect|}}}{{{festivals|}}}{{{festival|}}}{{{cercle|}}}{{{sector|}}}{{{municipality|}}}{{{district|}}}{{{territory|}}}{{{prefecture|}}}{{{state|}}}{{{province|}}}{{{region|}}}{{{country|}}}{{{administration|}}}{{{consecration_year|}}}{{{organisational_status|}}}{{{organizational_status|{{{status|}}}}}}{{{functional_status|}}}{{{heritage_designation|}}}{{{leadership|}}}{{{ownership|}}}{{{governing_body|}}}{{{bhattaraka|}}}{{{patron|}}}{{{website|}}}|بنيادي ڄاڻ}}

| label2 = جاءِ
| data2 = {{if empty|{{{location|}}}|{{{locale|}}}}}

| label3 = [[جاگرافيائي مڪانيت نظام|مقانيت]]
| data3 = {{#if:{{{coordinates|{{{geo|}}}}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|{{{geo}}}}}}|type:landmark}}{{{coordinates_footnotes|}}}}}

| label4 = {{#if:{{{grid_name|}}}|{{{grid_name}}}|گرڊ جاءِ}}
| data4 = {{{grid_position|}}}

| rowclass5 = note
| label5 = [[مذهبي ۽ روحاني ثقافتن جي فهرست|مذهبي لاڳاپو]]
| data5 = {{br separated entries|{{{religious_affiliation|}}}|{{{category|}}}}}

| label6 = [[ديوتا]]
| data6 = {{{deity|}}}

| label7 = {{#switch:{{Infobox religious building/color|{{{religious_affiliation}}}}}
|#9BB4EB |#87CEFA |#ADD8E6 = [[Nusach|رسم]]
|[[Rite|رسم]]}}
| data7 = {{{rite|}}}

| label8 = {{#switch:{{{religious_affiliation}}}
|[[Islam]] = [[اسلامي مڪتب ۽ فرقا|شاخ/روايت]]
|#default = فرقو
}}
| data8 = {{#switch:{{{religious_affiliation}}}
|[[Islam]] = {{{tradition|}}}
|#default = {{{sect|}}}
}}

| label9 = {{#if:{{{festivals|}}}|تهوار|تهوار}}
| data9 = {{#if:{{{festivals|}}}|{{{festivals}}}|{{{festival|}}}}}

| label10 = سرڪل
| class10 = label
| data10 = {{{cercle|}}}

| label11 = سيڪٽر
| class11 = label
| data11 = {{{sector|}}}

| label12 = ميونسپلٽي
| class12 = label
| data12 = {{{municipality|}}}

| label13 = {{#switch:{{Infobox religious building/color|{{{religious_affiliation}}}}}
|#FFCC99 = [[ڪليسائي ضلعو|ضلعو]]
|ضلعو}}
| class13 = label
| data13 = {{{district|}}}

| label14 = علائقو
| data14 = {{{territory|}}}

| label15 = پريفيڪچر
| data15 = {{{prefecture|}}}

| label16 = رياست
| data16 = {{{state|}}}

| label17 = {{#switch:{{Infobox religious building/color|{{{religious_affiliation}}}}}
|#FFCC99 = [[ڪليسائي صوبو|صوبو]]
|صوبو}}
| data17 = {{{province|}}}

| label18 = {{#switch:{{Infobox religious building/color|{{{religious_affiliation}}}}}
|#FFCC99 = [[ڪليسائي علائقو|علائقو]]
|علائقو}}
| data18 = {{{region|}}}

| label19 = ملڪ
| data19 = {{{country|}}}

| label20 = انتظاميا
| class20 = label
| data20 = {{{administration|}}}

| label21 = وقف/تقديس جو سال
| data21 = {{{consecration_year|}}}

| label22 = {{#if:{{{organisational_status|}}}
|[[ڪليسائي انتظام|ڪليسائي يا تنظيمي حيثيت]]
|[[ڪليسائي انتظام|ڪليسائي يا تنظيمي حيثيت]]
}}
| data22 = {{#if:{{{organisational_status|}}}
|{{{organisational_status}}}
|{{{organizational_status|{{{status|}}}}}}
}}

| label23 = فعالي حيثيت
| data23 = {{{functional_status|}}}

| label24 = ورثي جي حيثيت
| data24 = {{{heritage_designation|}}}

| label25 = مالڪي
| data25 = {{{ownership|}}}

| label26 = {{#if:{{{governing_body|}}}|انتظامي ادارو|اڳواڻ}}
| data26 = {{#if:{{{governing_body|}}}|{{{governing_body}}}|{{{leadership|}}}}}

| label27 = [[ڀٽارڪ]]
| data27 = {{{bhattaraka|}}}

| label28 = سرپرست
| data28 = {{{patron|}}}

| label29 = ويب سائيٽ
| data29 = {{{website|}}}

| header30 = {{#ifexpr:{{Infobox religious building/count|{{{architect|}}}|{{{architecture_type|}}}|{{{architecture_style|}}}|{{{founded_by|}}}{{{creator|}}}|{{{funded_by|}}}|{{{general_contractor|}}}|{{{established|}}}|{{{groundbreaking|}}}|{{{completed|}}}|{{{year_completed|}}}|{{{construction_cost|}}}|{{{date_demolished|}}}{{{date_destroyed|}}}}} &gt; 1|تعميري ڄاڻ}}

| label31 = [[معمار]]
| class31 = note
| data31 = {{{architect|}}}

| label32 = اڏاوت جو قسم
| data32 = {{{architecture_type|}}}

| label33 = [[اڏاوتي طرز]]
| data33 = {{{architecture_style|}}}

| label34 = {{#if:{{{founded_by|}}}|باني|تعمير ڪندڙ}}
| data34 = {{if empty|{{{founded_by|}}}|{{{creator|}}}}}

| label35 = مالي مدد ڪندڙ
| data35 = {{{funded_by|}}}

| label36 = [[عام ٺيڪيدار]]
| data36 = {{{general_contractor|}}}

| label37 = قائم ٿيو
| data37 = {{{established|}}}

| label38 = بنياد رکڻ
| class38 = note
| data38 = {{{groundbreaking|}}}

| label39 = مڪمل ٿيو
| class39 = note
| data39 = {{{year_completed|{{{completed|}}}}}}

| label40 = تعميراتي لاڳت
| data40 = {{{construction_cost|}}}

| label41 = {{#if:{{{date_demolished|}}}|ڊاٿو ويو|تباهه ٿيو}}
| data41 = {{ifempty|{{{date_demolished|}}}|{{{date_destroyed|}}}}}

| header42 = {{#ifexpr:{{Infobox religious building/count|{{{facade_direction|}}}|{{{capacity|}}}|{{{length|}}}|{{{width|}}}|{{{width_nave|}}}|{{{interior_area|}}}|{{{height_max|}}}|{{{dome_quantity|}}}|{{{dome_height_outer|}}}|{{{dome_height_inner|}}}|{{{dome_dia_outer|}}}|{{{dome_dia_inner|}}}|{{{minaret_quantity|}}}|{{{minaret_height|}}}|{{{spire_quantity|}}}|{{{spire_height|}}}|{{{site_area|}}}|{{{temple_quantity|}}}|{{{monument_quantity|}}}|{{{shrine_quantity|}}}|{{{materials|}}}|{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}}} &gt; 1 |خصوصيتون}}

| label43 = مهاڙي جو رخ
| data43 = {{{facade_direction|}}}

| label44 = گنجائش
| data44 = {{{capacity|}}}

| label45 = ڊيگهه
| data45 = {{{length|}}}

| label46 = ويڪر
| data46 = {{{width|}}}

| label47 = ويڪر ([[ناو]])
| data47 = {{{width_nave|}}}

| label48 = اندروني ايراضو
| data48 = {{{interior_area|}}}

| label49 = اوچائي
| data49 = {{{height_max|}}}

| label50 = [[قبو|قبا]]
| data50 = {{{dome_quantity|}}}

| label51 = قبي جي اوچائي (ٻاهران)
| data51 = {{{dome_height_outer|}}}

| label52 = قبي جي اوچائي (اندران)
| data52 = {{{dome_height_inner|}}}

| label53 = قبي جو قطر (ٻاهران)
| data53 = {{{dome_dia_outer|}}}

| label54 = قبي جو قطر (اندران)
| data54 = {{{dome_dia_inner|}}}

| label55 = [[منارو|منارا]]
| data55 = {{{minaret_quantity|}}}

| label56 = منارن جي اوچائي
| data56 = {{{minaret_height|}}}

| label57 = [[شکر|شکرن جو تعداد]]
| data57 = {{{spire_quantity|}}}

| label58 = شکر جي اوچائي
| data58 = {{{spire_height|}}}

| label59 = ماڳ جو ايراضو
| data59 = {{{site_area|}}}

| label60 = مندرن جو تعداد
| data60 = {{{temple_quantity|}}}

| label61 = يادگارن جو تعداد
| data61 = {{{monument_quantity|}}}

| label62 = مزارن جو تعداد
| data62 = {{{shrine_quantity|}}}

| label63 = ڪتبا
| data63 = {{{inscriptions|}}}

| label64 = [[تعميري مواد]]
| data64 = {{{materials|}}}

| label65 = سمنڊ جي سطح کان اوچائي
| data65 = {{#if:{{{elevation_m|}}}
|{{convert|{{{elevation_m}}}|m|ft|0|abbr=on}}{{{elevation_footnotes|}}}
|{{#if:{{{elevation_ft|}}}
|{{convert|{{{elevation_ft}}}|ft|m|0|abbr=on}}{{{elevation_footnotes|}}}
}}
}}

| header66 = {{#ifeq:{{{nrhp|{{{embedded|{{{module|}}}}}}}}}|yes|{{#if:{{{designated|}}}|[[آمريڪا|آمريڪي]] [[قومي تاريخي نشان]]|[[آمريڪا|آمريڪي]] [[تاريخي جاين جو قومي رجسٽر]]}}}}

| label67 = [[تاريخي جاين جو قومي رجسٽر|NRHP]] ۾ شامل ٿيو
| data67 = {{#ifeq:{{{nrhp|{{{embedded|{{{module|}}}}}}}}}|yes|{{{added|}}}}}

| label68 = NRHP حوالو نمبر
| data68 = {{#ifeq:{{{nrhp|{{{embedded|{{{module|}}}}}}}}}|yes|{{{refnum|}}}}}

| label69 = [[قومي تاريخي نشان|NHL]] طور نامزد
| data69 = {{{designated|}}}

&lt;!--designation1 section--&gt;
| data70 = {{designation/divbox|{{{designation1|}}}|delisted={{{delisted1_date|}}}}}

| data71 = {{#if:{{{designation1_offname|}}}|''سرڪاري نالو: {{{designation1_offname}}}''}}

| label72 = قسم
| data72 = {{{designation1_type|}}}

| label73 = معيار
| data73 = {{{designation1_criteria|}}}

| label74 = نامزد ٿيو
| data74 = {{{designation1_date|}}}

| label75 = فهرست مان ڪڍيو ويو
| data75 = {{{delisted1_date|}}}

| label76 = والد فهرست
| data76 = {{{designation1_parent|}}}

| label77 = حوالو نمبر
| data77 = {{{designation1_number|}}}

| label78 = {{{designation1_free1name}}}
| data78 = {{#if:{{{designation1_free1name|}}}|{{{designation1_free1value|}}}}}

| label79 = {{{designation1_free2name}}}
| data79 = {{#if:{{{designation1_free2name|}}}|{{{designation1_free2value|}}}}}

| label80 = {{{designation1_free3name}}}
| data80 = {{#if:{{{designation1_free3name|}}}|{{{designation1_free3value|}}}}}

&lt;!--designation2 section--&gt;
| data81 = {{designation/divbox|{{{designation2|}}}|delisted={{{delisted2_date|}}}}}

| data82 = {{#if:{{{designation2_offname|}}}|''سرڪاري نالو: {{{designation2_offname}}}''}}

| label83 = قسم
| data83 = {{{designation2_type|}}}

| label84 = معيار
| data84 = {{{designation2_criteria|}}}

| label85 = نامزد ٿيو
| data85 = {{{designation2_date|}}}

| label86 = فهرست مان ڪڍيو ويو
| data86 = {{{delisted2_date|}}}

| label87 = والد فهرست
| data87 = {{{designation2_parent|}}}

| label88 = حوالو نمبر
| data88 = {{{designation2_number|}}}

| label89 = {{{designation2_free1name}}}
| data89 = {{#if:{{{designation2_free1name|}}}|{{{designation2_free1value|}}}}}

| label90 = {{{designation2_free2name}}}
| data90 = {{#if:{{{designation2_free2name|}}}|{{{designation2_free2value|}}}}}

| label91 = {{{designation2_free3name}}}
| data91 = {{#if:{{{designation2_free3name|}}}|{{{designation2_free3value|}}}}}

| belowstyle = text-align:left; font-weight:normal; font-size:88%;
| below = {{{footnotes|}}}
}}{{#invoke:check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox religious building with unsupported parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview = Page using [[Template:Infobox religious building]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y
| name| building_name| native_name| native_name_lang| image| alt| image_upright | caption| map_type| map_size| map_alt| map_relief| relief| map_caption| religious_affiliation| location| locale| coordinates| geo| coordinates_footnotes| | grid_name| grid_position| deity| rite| tradition| sect| festivals| festival| cercle| sector| municipality| district| territory| prefecture| state| province| region| country| administration| consecration_year| organisational_status| organizational_status| status| functional_status| heritage_designation| ownership| governing_body| leadership| bhattaraka| patron| website| architect| architecture_type| architecture_style| founded_by| creator| funded_by| general_contractor| established| groundbreaking| year_completed| completed | construction_cost| date_demolished| date_destroyed| facade_direction| capacity| length| width| width_nave| height_max| dome_quantity| dome_height_outer| dome_height_inner| dome_dia_outer| dome_dia_inner| minaret_quantity| minaret_height| spire_quantity| spire_height| temple_quantity| monument_quantity| shrine_quantity| materials| elevation_m| interior_area| site_area| inscriptions| elevation_footnotes| elevation_ft| nrhp| embedded | designated| added| refnum| designation1| delisted1_date| designation1_offname| designation1_type| designation1_criteria| designation1_date| designation1_parent| designation1_number| designation1_free1name| designation1_free1value| designation1_free2name| designation1_free2value| designation1_free3name| designation1_free3value| designation2| delisted2_date| designation2_offname| designation2_type| designation2_criteria| designation2_date| designation2_parent| designation2_number| designation2_free1name| designation2_free1value| designation2_free2name| designation2_free2value| designation2_free3name| designation2_free3value| footnotes|architecture |specifications
}}{{#switch:{{{specifications|}}}|yes|Yes|no|No|=|#default=[[Category:Pages using infobox religious building with unsupported parameters|σ]]}}{{#switch:{{{architecture|}}}|yes|Yes|no|No|=|#default=[[Category:Pages using infobox religious building with unsupported parameters|α]]}}&lt;includeonly&gt;{{#ifeq:{{{child|}}}|yes||{{Wikidata image|1={{{image|{{#invoke:Wikidata|getValue|P18|FETCH_WIKIDATA}}}}}|2={{{nocat_wdimage|}}}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gzmzoyxjnnq9r9yernhe5lb4gvyp3bk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سافٽ پاور وارو نظريو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44394</id>
    <revision>
      <id>389991</id>
      <parentid>313523</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T20:57:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>389991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11410" sha1="36x7v0u3o81i0w692gptmvkfi91g13z" xml:space="preserve">سافٽ پاور وارو نظريو{{ٻيا نالا|انگريزي=theory of soft power}} آمريڪي پوليٽيڪل سائنس جي ماھر [[جوزف نائي]]، جيڪو ڪلنٽن انتظاميہ ۾ آفيسر بہ رھيو ھو، ھڪ نظريو پيش ڪيو تہ آمريڪا ٻي عالمي جنگ کانپوءِ واري دؤر جي ڀيٽ ۾ ڪمزور محسوس ٿيندي بہ طاقت جو ھڪ بي مثال ذريعو آهي جيڪو ان کي پھرين پوزيشن ۾ آڻي ٿو سگھي ٿو.ان لاءِ معاملن کي پنھنجي مطابق ڪرڻ، حالتن۽ واقعن کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ فوجي طاقت جي استعمال کان علاوه بہ آمريڪا وٽ ھڪ شئي موجود آهي يعني سافٽ پاور جيڪا ھڪ عدم تشدد واري قوت آھي جنھن ذريعي آمريڪا دنيا ۾ پنھنجي ليڊرشپ واري پوزيشن کي مستحڪم ۽ مضبوط ڪري سگھي ٿو.جوزف نائي سافٽ پاور کي ٽن حصن ۾ ورهايو آهي: ڪلچرل، آئيڊيولاجيڪل ۽ انسٽيٽيوشنل. ھن جي خيال مطابق جيڪڏهن ڪو ملڪ پنھنجي طاقت اھڙي ٺاھي جيڪا ٻين جي نظر ۾ جائز ھجي تہ پوء ان کي پنھنجي خواهش کي عملي شڪل ڏيڻ جي سلسلي ۾ گھٽ مزاحمت کي منھن ڏيڻو پوي ٿو. ڊيموڪريٽڪ پوليٽڪس، فري مارڪيٽ معيشت۽ بنيادي قدر جھڙوڪ انساني حق ، ٻين لفظن ۾ لبرل ازم، آمريڪي سافٽ پاور جا بنياد آھن.&lt;ref&gt;{عالمي منظرنامو:سافٽ پاور جي دنيا: روزاني سوڀ ڪراچي:29آگسٽ 2018: صفحو 9}&lt;/ref&gt;

== تصور جي وضاحت ==

[[فائل:Soft Power (2004) by Joseph Nye.jpg|thumb|left|[[جوزف نائي]] جو 2004ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب، جنهن ۾ ”نرم طاقت“ جي تصور جي وضاحت ڪئي وئي آهي]]

''[[آڪسفورڊ انگريزي لغت]]'' موجب، &quot;نرم طاقت&quot; (Soft power) جو اصطلاح، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;اهڙي طاقت (ڪنهن قوم، رياست، اتحاد وغيره جي) جيڪا فوجي قوت يا جبر بدران معاشي ۽ ثقافتي اثر رسوخ مان پيدا ٿئي&quot;، پهريون ڀيرو 1985ع ۾ درج ڪيو ويو.&lt;ref&gt;
{{oed | soft power}} - &quot;S. Boonyapratuang Mil. Control in S.E. Asia iii. 72   Musjawarah (decision by discussion) and 'soft power' became the stances of his control.&quot;
&lt;/ref&gt;

[[بين الاقوامي لاڳاپا|بين الاقوامي لاڳاپن]] جي مشهور عالم [[جوزف نائي]] 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ &quot;نرم طاقت&quot; جي تصور کي عام شهرت ڏني.&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Nye
 |first1               = Joseph S.
 |author-link1         = Joseph Nye
 |date                 = 16 March 2004
 |title                = Soft Power: The Means To Success In World Politics
 |url                  = https://books.google.com/books?id=wuqOAAAAMAAJ
 |publication-place    = New York
 |publisher            = PublicAffairs
 |page                 = ix, xi
 |isbn                 = 978-1-58648-225-1
 |access-date          = 16 March 2023
 |quote                = [...] I had coined the term 'soft power' a decade or so earlier. [...] I first developed the concept of 'soft power' in ''Bound to Lead'', a book I published in 1990 [...].
}}
&lt;/ref&gt;

نائي جي نظر ۾، طاقت مان مراد ٻين جي رويي تي اهڙو اثر وجهڻ آهي، جنهن سان گهربل نتيجا حاصل ڪري سگهجن. اهو مختلف طريقن سان ممڪن آهي: ٻين کي ڌمڪين ذريعي مجبور ڪري سگهجي ٿو، مالي فائدن ذريعي آماده ڪري سگهجي ٿو، يا وري کين اهڙو متوجهه ۽ هم خيال بڻائي سگهجي ٿو جو هو پاڻ ئي اهي نتيجا چاهين، جيڪي توهان چاهيو ٿا. اهڙيءَ ريت نرم طاقت، ٻين کي زبردستي مجبور ڪرڻ بدران انهن کي رضاڪارانه طور پنهنجي مقصد ڏانهن مائل ڪري ٿي.{{sfn|Nye|1990}}

نرم طاقت جو مقابلو [[سخت طاقت]] (Hard power) سان ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ جبر يا مالي ادائيگين جو استعمال شامل هوندو آهي. نرم طاقت صرف رياستن تائين محدود ناهي، پر بين الاقوامي سياست ۾ سرگرم ٻيا فاعل، جهڙوڪ [[غير سرڪاري تنظيم]]ون (NGOs) ۽ بين الاقوامي ادارا پڻ ان کي استعمال ڪري سگهن ٿا.{{sfn|Nye|2004a}} ڪجهه عالمن جي نظر ۾ نرم طاقت، &quot;طاقت جي ٻئي چهري&quot; جو هڪ مثال آهي،&lt;ref&gt;
{{cite book
 |editor-last1         = Parlak
 |editor-first1        = Bekir
 |date                 = 15 October 2022
 |title                = The Handbook of Public Administration, Vol. 2
 |url                  = https://books.google.com/books?id=5tWYEAAAQBAJ
 |publisher            = Livre de Lyon
 |page                 = 346
 |isbn                 = 978-2-38236-300-3
 |access-date          = 16 March 2023
 |quote                = The second face of power is soft power.
}}
&lt;/ref&gt;
جيڪو اڻسڌيءَ طرح گهربل نتيجا حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Sobrinho
 |first1               = Blasco José
 |year                 = 2001
 |title                = Signs, Solidarities, and Sociology: Charles S. Peirce and the Pragmatics of Globalization
 |url                  = https://books.google.com/books?id=BtwpzP9qKawC
 |publication-place    = Lanham, Maryland
 |publisher            = Rowman &amp; Littlefield
 |page                 = 115
 |isbn                 = 978-0-8476-9179-1
 |access-date          = 16 March 2023
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Mattern
 |first1               = Mark
 |year                 = 2006
 |title                = Putting Ideas to Work: A Practical Introduction to Political Thought
 |url                  = https://books.google.com/books?id=QTCTywjlr-IC
 |series               = Reference, Information and Interdisciplinary Subjects Series
 |publication-place    = Lanham, Maryland
 |publisher            = Rowman &amp; Littlefield
 |page                 = 372
 |isbn                 = 978-0-7425-4890-9
 |access-date          = 16 March 2023
}}
&lt;/ref&gt;

نائي جي مطابق، ڪنهن ملڪ جي نرم طاقت ٽن بنيادي وسيلن تي ٻڌل هوندي آهي: &quot;ان جي ثقافت (جتي اها ٻين لاءِ پرڪشش هجي)، ان جون سياسي قدرون (جڏهن ملڪ اندر ۽ ٻاهر انهن تي عمل ڪيو وڃي)، ۽ ان جون پرڏيهي پاليسيون (جڏهن ٻيا انهن کي جائز ۽ اخلاقي اختيار واريون سمجهن).&quot;{{sfn|Nye|2011|p=84}}

{{Blockquote|
&quot;ڪو ملڪ عالمي سياست ۾ اهي نتيجا حاصل ڪري سگهي ٿو، جيڪي هو چاهي ٿو، جيڪڏهن ٻيا ملڪ سندس قدرن جي تعريف ڪن، سندس مثال جي پيروي ڪرڻ چاهين، يا سندس خوشحالي ۽ کليل معاشري جهڙي سطح حاصل ڪرڻ جا خواهشمند هجن. انهيءَ لحاظ کان عالمي سياست ۾ رڳو فوجي طاقت يا معاشي پابندين ذريعي ٻين کي مجبور ڪرڻ ئي اهم ناهي، پر عالمي ايجنڊا جو تعين ڪرڻ ۽ ٻين کي پاڻ ڏانهن متوجهه ڪرڻ به اهم آهي. اهڙي نرم طاقت، ٻين کي اهي نتيجا پاڻمرادو اختيار ڪرڻ تي آماده ڪري ٿي، جيڪي توهان چاهيو ٿا، ۽ کين زبردستي مجبور نٿي ڪري.&quot;{{sfn|Nye|2004a}}
}}

نرم طاقت جا وسيلا اهڙا اثاثا هوندا آهن، جيڪي ڪشش پيدا ڪن ٿا، ۽ اها ڪشش اڪثر قبوليت جو سبب بڻجي ٿي.{{sfn|Nye|2004a}} نائي جو چوڻ آهي ته &quot;دلڪشي هميشه جبر کان وڌيڪ اثرائتي هوندي آهي، ۽ جمهوريت، انساني حقن ۽ فردي موقعن جهڙا ڪيترائي قدر نهايت پرڪشش هوندا آهن.&quot;{{sfn|Nye|2004a|p=x}} [[اينجيلو ڪوڊيويلا]] نشاندهي ڪئي آهي ته نرم طاقت جو هڪ اهم، پر اڪثر نظرانداز ٿيل پهلو اهو آهي ته آبادي جا مختلف طبقا مختلف شين، خيالن، تصويرن يا امڪانن ڏانهن متوجهه يا متنفر ٿيندا آهن.&lt;ref name=&quot;Angelo M. Codevilla 2008&quot;&gt;Angelo M. Codevilla, &quot;Political Warfare: A Set of Means for Achieving Political Ends&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008).&lt;/ref&gt; جڏهن ڪنهن ملڪ جون پاليسيون، ثقافت يا قدر ٻين کي متوجهه ڪرڻ بدران کين پري ڌڪين، تڏهن نرم طاقت ڪمزور ٿي ويندي آهي.

نائي پنهنجي ڪتاب ۾ دليل ڏئي ٿو ته حڪومتن لاءِ نرم طاقت، سخت طاقت جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏکيو اوزار آهي، ٻن سببن جي ڪري: پهريون، ان جا ڪيترائي اهم وسيلا حڪومت جي سڌي ڪنٽرول کان ٻاهر هوندا آهن؛ ٻيو، نرم طاقت اڻسڌيءَ طرح پاليسيءَ جي ماحول کي شڪل ڏيندي آهي، ۽ گهربل نتيجا پيدا ڪرڻ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ڪيترائي سال لڳي ويندا آهن.{{sfn|Nye|2004a|p=x}}&lt;ref name=&quot;Lord, Carnes 2008. p 59-71&quot;&gt;Lord, Carnes, &quot;Public Diplomacy and Soft Power&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008.) pp. 59–71.&lt;/ref&gt; هن ڪتاب ۾ نرم طاقت جا ٽي بنيادي ذريعا بيان ڪيا ويا آهن: &quot;ثقافت&quot;، &quot;سياسي قدر&quot;، ۽ &quot;پاليسيون&quot;.

پنهنجي ڪتاب ''The Future of Power'' (2011ع) ۾ نائي ٻيهر واضح ڪري ٿو ته نرم طاقت هڪ وضاحتي تصور آهي، نه ڪي معياري يا اخلاقي تصور.{{sfn|Nye|2011|p=81}} تنهن ڪري نرم طاقت جا منفي مقصدن لاءِ به استعمال ٿي سگهن ٿا. سندس چوڻ آهي ته &quot;[[ايڊولف هٽلر|هٽلر]]، [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] ۽ [[مائو زيڊونگ]] پنهنجن پوئلڳن جي نظر ۾ وڏي نرم طاقت جا مالڪ هئا، پر ان جو مطلب اهو نه هو ته اها طاقت سٺي هئي. ذهنن کي موڙڻ، هٿن کي موڙڻ کان لازمي طور بهتر ناهي.&quot;{{sfn|Nye|2011|p=81}} نائي اهو به بيان ڪري ٿو ته نرم طاقت، [[حقيقت پسندي (بين الاقوامي لاڳاپا)|حقيقت پسندي]] واري نظريي جي ابتڙ ناهي. &quot;نرم طاقت مثاليت يا لبرلزم جي ڪا صورت ناهي، بلڪه اها طاقت جو ئي هڪ روپ آهي، جنهن ذريعي گهربل نتيجا حاصل ڪيا وڃن ٿا.&quot;{{sfn|Nye|2011|p=82}}

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]]
[[زمرو:سفارتڪاري]]
[[زمرو:عالمگيريت]]</text>
      <sha1>36x7v0u3o81i0w692gptmvkfi91g13z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389992</id>
      <parentid>389991</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T21:00:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17056" sha1="97k4qgoi8g3090twz2xererxbufubyr" xml:space="preserve">سافٽ پاور وارو نظريو{{ٻيا نالا|انگريزي=theory of soft power}} آمريڪي پوليٽيڪل سائنس جي ماھر [[جوزف نائي]]، جيڪو ڪلنٽن انتظاميہ ۾ آفيسر بہ رھيو ھو، ھڪ نظريو پيش ڪيو تہ آمريڪا ٻي عالمي جنگ کانپوءِ واري دؤر جي ڀيٽ ۾ ڪمزور محسوس ٿيندي بہ طاقت جو ھڪ بي مثال ذريعو آهي جيڪو ان کي پھرين پوزيشن ۾ آڻي ٿو سگھي ٿو.ان لاءِ معاملن کي پنھنجي مطابق ڪرڻ، حالتن۽ واقعن کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ فوجي طاقت جي استعمال کان علاوه بہ آمريڪا وٽ ھڪ شئي موجود آهي يعني سافٽ پاور جيڪا ھڪ عدم تشدد واري قوت آھي جنھن ذريعي آمريڪا دنيا ۾ پنھنجي ليڊرشپ واري پوزيشن کي مستحڪم ۽ مضبوط ڪري سگھي ٿو.جوزف نائي سافٽ پاور کي ٽن حصن ۾ ورهايو آهي: ڪلچرل، آئيڊيولاجيڪل ۽ انسٽيٽيوشنل. ھن جي خيال مطابق جيڪڏهن ڪو ملڪ پنھنجي طاقت اھڙي ٺاھي جيڪا ٻين جي نظر ۾ جائز ھجي تہ پوء ان کي پنھنجي خواهش کي عملي شڪل ڏيڻ جي سلسلي ۾ گھٽ مزاحمت کي منھن ڏيڻو پوي ٿو. ڊيموڪريٽڪ پوليٽڪس، فري مارڪيٽ معيشت۽ بنيادي قدر جھڙوڪ انساني حق ، ٻين لفظن ۾ لبرل ازم، آمريڪي سافٽ پاور جا بنياد آھن.&lt;ref&gt;{عالمي منظرنامو:سافٽ پاور جي دنيا: روزاني سوڀ ڪراچي:29آگسٽ 2018: صفحو 9}&lt;/ref&gt;

== تصور جي وضاحت ==

[[فائل:Soft Power (2004) by Joseph Nye.jpg|thumb|left|[[جوزف نائي]] جو 2004ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب، جنهن ۾ ”نرم طاقت“ جي تصور جي وضاحت ڪئي وئي آهي]]

''[[آڪسفورڊ انگريزي لغت]]'' موجب، &quot;نرم طاقت&quot; (Soft power) جو اصطلاح، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;اهڙي طاقت (ڪنهن قوم، رياست، اتحاد وغيره جي) جيڪا فوجي قوت يا جبر بدران معاشي ۽ ثقافتي اثر رسوخ مان پيدا ٿئي&quot;، پهريون ڀيرو 1985ع ۾ درج ڪيو ويو.&lt;ref&gt;
{{oed | soft power}} - &quot;S. Boonyapratuang Mil. Control in S.E. Asia iii. 72   Musjawarah (decision by discussion) and 'soft power' became the stances of his control.&quot;
&lt;/ref&gt;

[[بين الاقوامي لاڳاپا|بين الاقوامي لاڳاپن]] جي مشهور عالم [[جوزف نائي]] 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ &quot;نرم طاقت&quot; جي تصور کي عام شهرت ڏني.&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Nye
 |first1               = Joseph S.
 |author-link1         = Joseph Nye
 |date                 = 16 March 2004
 |title                = Soft Power: The Means To Success In World Politics
 |url                  = https://books.google.com/books?id=wuqOAAAAMAAJ
 |publication-place    = New York
 |publisher            = PublicAffairs
 |page                 = ix, xi
 |isbn                 = 978-1-58648-225-1
 |access-date          = 16 March 2023
 |quote                = [...] I had coined the term 'soft power' a decade or so earlier. [...] I first developed the concept of 'soft power' in ''Bound to Lead'', a book I published in 1990 [...].
}}
&lt;/ref&gt;

نائي جي نظر ۾، طاقت مان مراد ٻين جي رويي تي اهڙو اثر وجهڻ آهي، جنهن سان گهربل نتيجا حاصل ڪري سگهجن. اهو مختلف طريقن سان ممڪن آهي: ٻين کي ڌمڪين ذريعي مجبور ڪري سگهجي ٿو، مالي فائدن ذريعي آماده ڪري سگهجي ٿو، يا وري کين اهڙو متوجهه ۽ هم خيال بڻائي سگهجي ٿو جو هو پاڻ ئي اهي نتيجا چاهين، جيڪي توهان چاهيو ٿا. اهڙيءَ ريت نرم طاقت، ٻين کي زبردستي مجبور ڪرڻ بدران انهن کي رضاڪارانه طور پنهنجي مقصد ڏانهن مائل ڪري ٿي.{{sfn|Nye|1990}}

نرم طاقت جو مقابلو [[سخت طاقت]] (Hard power) سان ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ جبر يا مالي ادائيگين جو استعمال شامل هوندو آهي. نرم طاقت صرف رياستن تائين محدود ناهي، پر بين الاقوامي سياست ۾ سرگرم ٻيا فاعل، جهڙوڪ [[غير سرڪاري تنظيم]]ون (NGOs) ۽ بين الاقوامي ادارا پڻ ان کي استعمال ڪري سگهن ٿا.{{sfn|Nye|2004a}} ڪجهه عالمن جي نظر ۾ نرم طاقت، &quot;طاقت جي ٻئي چهري&quot; جو هڪ مثال آهي،&lt;ref&gt;
{{cite book
 |editor-last1         = Parlak
 |editor-first1        = Bekir
 |date                 = 15 October 2022
 |title                = The Handbook of Public Administration, Vol. 2
 |url                  = https://books.google.com/books?id=5tWYEAAAQBAJ
 |publisher            = Livre de Lyon
 |page                 = 346
 |isbn                 = 978-2-38236-300-3
 |access-date          = 16 March 2023
 |quote                = The second face of power is soft power.
}}
&lt;/ref&gt;
جيڪو اڻسڌيءَ طرح گهربل نتيجا حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Sobrinho
 |first1               = Blasco José
 |year                 = 2001
 |title                = Signs, Solidarities, and Sociology: Charles S. Peirce and the Pragmatics of Globalization
 |url                  = https://books.google.com/books?id=BtwpzP9qKawC
 |publication-place    = Lanham, Maryland
 |publisher            = Rowman &amp; Littlefield
 |page                 = 115
 |isbn                 = 978-0-8476-9179-1
 |access-date          = 16 March 2023
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Mattern
 |first1               = Mark
 |year                 = 2006
 |title                = Putting Ideas to Work: A Practical Introduction to Political Thought
 |url                  = https://books.google.com/books?id=QTCTywjlr-IC
 |series               = Reference, Information and Interdisciplinary Subjects Series
 |publication-place    = Lanham, Maryland
 |publisher            = Rowman &amp; Littlefield
 |page                 = 372
 |isbn                 = 978-0-7425-4890-9
 |access-date          = 16 March 2023
}}
&lt;/ref&gt;

نائي جي مطابق، ڪنهن ملڪ جي نرم طاقت ٽن بنيادي وسيلن تي ٻڌل هوندي آهي: &quot;ان جي ثقافت (جتي اها ٻين لاءِ پرڪشش هجي)، ان جون سياسي قدرون (جڏهن ملڪ اندر ۽ ٻاهر انهن تي عمل ڪيو وڃي)، ۽ ان جون پرڏيهي پاليسيون (جڏهن ٻيا انهن کي جائز ۽ اخلاقي اختيار واريون سمجهن).&quot;{{sfn|Nye|2011|p=84}}

{{Blockquote|
&quot;ڪو ملڪ عالمي سياست ۾ اهي نتيجا حاصل ڪري سگهي ٿو، جيڪي هو چاهي ٿو، جيڪڏهن ٻيا ملڪ سندس قدرن جي تعريف ڪن، سندس مثال جي پيروي ڪرڻ چاهين، يا سندس خوشحالي ۽ کليل معاشري جهڙي سطح حاصل ڪرڻ جا خواهشمند هجن. انهيءَ لحاظ کان عالمي سياست ۾ رڳو فوجي طاقت يا معاشي پابندين ذريعي ٻين کي مجبور ڪرڻ ئي اهم ناهي، پر عالمي ايجنڊا جو تعين ڪرڻ ۽ ٻين کي پاڻ ڏانهن متوجهه ڪرڻ به اهم آهي. اهڙي نرم طاقت، ٻين کي اهي نتيجا پاڻمرادو اختيار ڪرڻ تي آماده ڪري ٿي، جيڪي توهان چاهيو ٿا، ۽ کين زبردستي مجبور نٿي ڪري.&quot;{{sfn|Nye|2004a}}
}}

نرم طاقت جا وسيلا اهڙا اثاثا هوندا آهن، جيڪي ڪشش پيدا ڪن ٿا، ۽ اها ڪشش اڪثر قبوليت جو سبب بڻجي ٿي.{{sfn|Nye|2004a}} نائي جو چوڻ آهي ته &quot;دلڪشي هميشه جبر کان وڌيڪ اثرائتي هوندي آهي، ۽ جمهوريت، انساني حقن ۽ فردي موقعن جهڙا ڪيترائي قدر نهايت پرڪشش هوندا آهن.&quot;{{sfn|Nye|2004a|p=x}} [[اينجيلو ڪوڊيويلا]] نشاندهي ڪئي آهي ته نرم طاقت جو هڪ اهم، پر اڪثر نظرانداز ٿيل پهلو اهو آهي ته آبادي جا مختلف طبقا مختلف شين، خيالن، تصويرن يا امڪانن ڏانهن متوجهه يا متنفر ٿيندا آهن.&lt;ref name=&quot;Angelo M. Codevilla 2008&quot;&gt;Angelo M. Codevilla, &quot;Political Warfare: A Set of Means for Achieving Political Ends&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008).&lt;/ref&gt; جڏهن ڪنهن ملڪ جون پاليسيون، ثقافت يا قدر ٻين کي متوجهه ڪرڻ بدران کين پري ڌڪين، تڏهن نرم طاقت ڪمزور ٿي ويندي آهي.

نائي پنهنجي ڪتاب ۾ دليل ڏئي ٿو ته حڪومتن لاءِ نرم طاقت، سخت طاقت جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏکيو اوزار آهي، ٻن سببن جي ڪري: پهريون، ان جا ڪيترائي اهم وسيلا حڪومت جي سڌي ڪنٽرول کان ٻاهر هوندا آهن؛ ٻيو، نرم طاقت اڻسڌيءَ طرح پاليسيءَ جي ماحول کي شڪل ڏيندي آهي، ۽ گهربل نتيجا پيدا ڪرڻ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ڪيترائي سال لڳي ويندا آهن.{{sfn|Nye|2004a|p=x}}&lt;ref name=&quot;Lord, Carnes 2008. p 59-71&quot;&gt;Lord, Carnes, &quot;Public Diplomacy and Soft Power&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008.) pp. 59–71.&lt;/ref&gt; هن ڪتاب ۾ نرم طاقت جا ٽي بنيادي ذريعا بيان ڪيا ويا آهن: &quot;ثقافت&quot;، &quot;سياسي قدر&quot;، ۽ &quot;پاليسيون&quot;.

پنهنجي ڪتاب ''The Future of Power'' (2011ع) ۾ نائي ٻيهر واضح ڪري ٿو ته نرم طاقت هڪ وضاحتي تصور آهي، نه ڪي معياري يا اخلاقي تصور.{{sfn|Nye|2011|p=81}} تنهن ڪري نرم طاقت جا منفي مقصدن لاءِ به استعمال ٿي سگهن ٿا. سندس چوڻ آهي ته &quot;[[ايڊولف هٽلر|هٽلر]]، [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] ۽ [[مائو زيڊونگ]] پنهنجن پوئلڳن جي نظر ۾ وڏي نرم طاقت جا مالڪ هئا، پر ان جو مطلب اهو نه هو ته اها طاقت سٺي هئي. ذهنن کي موڙڻ، هٿن کي موڙڻ کان لازمي طور بهتر ناهي.&quot;{{sfn|Nye|2011|p=81}} نائي اهو به بيان ڪري ٿو ته نرم طاقت، [[حقيقت پسندي (بين الاقوامي لاڳاپا)|حقيقت پسندي]] واري نظريي جي ابتڙ ناهي. &quot;نرم طاقت مثاليت يا لبرلزم جي ڪا صورت ناهي، بلڪه اها طاقت جو ئي هڪ روپ آهي، جنهن ذريعي گهربل نتيجا حاصل ڪيا وڃن ٿا.&quot;{{sfn|Nye|2011|p=82}}

== تصور جون حدون ==

نرم طاقت جي تصور تي ڪجهه ليکڪن تنقيد ڪئي آهي ۽ ان کي غير مؤثر قرار ڏنو آهي، جهڙوڪ [[نيئل فرگوسن]]، جنهن پنهنجي ڪتاب ''Colossus'' جي مهاڳ ۾ اهڙو موقف اختيار ڪيو.{{citation needed|date=October 2024}} [[نئين حقيقت پسندي (بين الاقوامي لاڳاپا)|نئين حقيقت پسند]] ۽ ٻين عقليت پسند ۽ نئين عقليت پسند نظرين سان لاڳاپيل ليکڪ (سواءِ [[اسٽيفن والٽ]] جي) عام طور نرم طاقت کي رد ڪن ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ بين الاقوامي لاڳاپن جا فاعل رڳو ٻن قسمن جي محرڪن تي ردعمل ظاهر ڪندا آهن: معاشي فائدا ۽ طاقت جو استعمال.{{citation needed|date=October 2024}}

هڪ نظريي جي حيثيت سان، نرم طاقت کي سخت طاقت کان الڳ سڃاڻڻ ڪڏهن ڪڏهن ڏکيو هوندو آهي. مثال طور، جينس بيالي ميٽرن دليل ڏئي ٿي ته [[جارج ڊبليو بش]] جو اهو بيان، &quot;يا ته توهان اسان سان آهيو يا دهشتگردن سان&quot;، حقيقت ۾ سخت طاقت جو هڪ استعمال هو. جيتوڻيڪ ٻين رياستن کي اتحاد ۾ شامل ٿيڻ لاءِ فوجي يا معاشي دٻاءُ استعمال نه ڪيو ويو، پر نمائندگيءَ واري طاقت (representational force) جو استعمال ڪيو ويو. اهڙي قسم جي طاقت ٻين ڌرين جي سڃاڻپ کي خطري ۾ وجهي ٿي، جنهن سبب اهي يا ته تابعداري ڪن يا برائي سان منسوب ٿيڻ جو خطرو قبول ڪن. جيڪڏهن ائين آهي، ته پوءِ نرم طاقت ايتري &quot;نرم&quot; ناهي جيتري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi = 10.1177/03058298050330031601|title = Why 'Soft Power' Isn't So Soft: Representational Force and the Sociolinguistic Construction of Attraction in World Politics|year = 2005|last1 = Mattern|first1 = Janice Bially|journal = Millennium: Journal of International Studies|volume = 33|issue = 3|pages = 583–612|s2cid = 144848371|url=https://www.academia.edu/1141856}} Page 586.&lt;/ref&gt;

تازين تحقيقي مقالن ۾ اهو به دليل ڏنو ويو آهي ته هن تصور ۾ نرم طاقت جي دفاعي استعمال کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ڇو ته نائي جو نظريو بنيادي طور تي ان ڳالهه تي مرڪوز آهي ته ٻين کي پنهنجي مرضي موجب ڪيئن عمل ڪرائجي، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اڀرندڙ طاقتون، جهڙوڪ [[چين]]، نرم طاقت جا نوان طريقا اختيار ڪري رهيون آهن ۽ ان کي دفاعي مقصدن لاءِ استعمال ڪري رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1111/pafo.12153 |title=China's Charm Defensive: Image Protection by Acquiring Mass Entertainment |year=2020 |last1=Eliküçük Yıldırım |first1=Nilgün |last2=Aslan |first2=Mesut |journal=Pacific Focus |volume=35 |issue=1 |pages=141–171 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه، ڪجهه عالمن جو چوڻ آهي ته ان ڳالهه تي وڌيڪ ڌيان ڏيڻ گهرجي ته نرم طاقت استعمال ڪرڻ جون ڪوششون ڪڏهن ڪڏهن ابتڙ نتيجا به ڏئي سگهن ٿيون، جنهن سان ڪنهن رياست يا فاعل جي ساک کي نقصان پهچي سگهي ٿو يا اثر رسوخ گهٽجي سگهي ٿو، جنهن کي &quot;نرم بي اثري&quot; (Soft disempowerment) سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1093/ia/iiy125 |title=The soft power–soft disempowerment nexus: The case of Qatar |year=2018 |last1=Brannagan |first1=Paul Michael |last2=Giulianotti |first2=Richard |journal=International Affairs |volume=94 |issue=5 |pages=1139–1157 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[امت ڪمار گپتا]] نائي طرفان ڏنل تعريف ۾ هڪ خامي جي نشاندهي ڪئي آهي&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Nye |first=Joseph S |title=SOFT POWER: The Means to Success in World Politics |date=2004 |publisher=Public Affairs |isbn= 978-1-58648-306-7 |edition=1st |location=New York |publication-date=2004 |pages=X |language=English}}&lt;/ref&gt; ۽ هن تصور جي نئين تعريف پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. نائي جي تعريف جو حوالو ڏيندي، هو لکي ٿو ته &quot;بين الاقوامي سطح تي ڪنهن ملڪ جو رويو صرف ٻين ڌرين جي نرم طاقت واري ڪشش سان طئي نٿو ٿئي. هر ملڪ ڪنهن به فيصلي کان اڳ پنهنجن مفادن جو جائزو وٺي ٿو ۽ پنهنجي يقينن مطابق عمل ڪري ٿو.&quot; &lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Gupta |first=Amit Kumar |date=2023 |title=Re-examining the Concept of Soft Power and Initiating a Debate on How to Define the Concept from the Negative and Positive Connotations |url=https://www.softpowerjournal.com/wp-content/uploads/2024/02/SOFT-Taco-19-ottobre-2.pdf |journal=Soft Power Journal: Euro-American Journal of Historical and Theoretical Studies of Politics and Law |volume=10 |issue=1 |pages=164–187 |via=University of Salerno and Universidad Católica De Colombia}}&lt;/ref&gt;

گپتا، نائي جي تعريف جي متبادل طور، &quot;مثبت نرم طاقت&quot; (Positive soft power) ۽ &quot;منفي نرم طاقت&quot; (Negative soft power) جا اصطلاح تجويز ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]]
[[زمرو:سفارتڪاري]]
[[زمرو:عالمگيريت]]</text>
      <sha1>97k4qgoi8g3090twz2xererxbufubyr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389993</id>
      <parentid>389992</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T21:01:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27355" sha1="70dbwc52056aoziu01s2hm377p17wyg" xml:space="preserve">سافٽ پاور وارو نظريو{{ٻيا نالا|انگريزي=theory of soft power}} آمريڪي پوليٽيڪل سائنس جي ماھر [[جوزف نائي]]، جيڪو ڪلنٽن انتظاميہ ۾ آفيسر بہ رھيو ھو، ھڪ نظريو پيش ڪيو تہ آمريڪا ٻي عالمي جنگ کانپوءِ واري دؤر جي ڀيٽ ۾ ڪمزور محسوس ٿيندي بہ طاقت جو ھڪ بي مثال ذريعو آهي جيڪو ان کي پھرين پوزيشن ۾ آڻي ٿو سگھي ٿو.ان لاءِ معاملن کي پنھنجي مطابق ڪرڻ، حالتن۽ واقعن کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ فوجي طاقت جي استعمال کان علاوه بہ آمريڪا وٽ ھڪ شئي موجود آهي يعني سافٽ پاور جيڪا ھڪ عدم تشدد واري قوت آھي جنھن ذريعي آمريڪا دنيا ۾ پنھنجي ليڊرشپ واري پوزيشن کي مستحڪم ۽ مضبوط ڪري سگھي ٿو.جوزف نائي سافٽ پاور کي ٽن حصن ۾ ورهايو آهي: ڪلچرل، آئيڊيولاجيڪل ۽ انسٽيٽيوشنل. ھن جي خيال مطابق جيڪڏهن ڪو ملڪ پنھنجي طاقت اھڙي ٺاھي جيڪا ٻين جي نظر ۾ جائز ھجي تہ پوء ان کي پنھنجي خواهش کي عملي شڪل ڏيڻ جي سلسلي ۾ گھٽ مزاحمت کي منھن ڏيڻو پوي ٿو. ڊيموڪريٽڪ پوليٽڪس، فري مارڪيٽ معيشت۽ بنيادي قدر جھڙوڪ انساني حق ، ٻين لفظن ۾ لبرل ازم، آمريڪي سافٽ پاور جا بنياد آھن.&lt;ref&gt;{عالمي منظرنامو:سافٽ پاور جي دنيا: روزاني سوڀ ڪراچي:29آگسٽ 2018: صفحو 9}&lt;/ref&gt;

== تصور جي وضاحت ==

[[فائل:Soft Power (2004) by Joseph Nye.jpg|thumb|left|[[جوزف نائي]] جو 2004ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب، جنهن ۾ ”نرم طاقت“ جي تصور جي وضاحت ڪئي وئي آهي]]

''[[آڪسفورڊ انگريزي لغت]]'' موجب، &quot;نرم طاقت&quot; (Soft power) جو اصطلاح، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;اهڙي طاقت (ڪنهن قوم، رياست، اتحاد وغيره جي) جيڪا فوجي قوت يا جبر بدران معاشي ۽ ثقافتي اثر رسوخ مان پيدا ٿئي&quot;، پهريون ڀيرو 1985ع ۾ درج ڪيو ويو.&lt;ref&gt;
{{oed | soft power}} - &quot;S. Boonyapratuang Mil. Control in S.E. Asia iii. 72   Musjawarah (decision by discussion) and 'soft power' became the stances of his control.&quot;
&lt;/ref&gt;

[[بين الاقوامي لاڳاپا|بين الاقوامي لاڳاپن]] جي مشهور عالم [[جوزف نائي]] 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ &quot;نرم طاقت&quot; جي تصور کي عام شهرت ڏني.&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Nye
 |first1               = Joseph S.
 |author-link1         = Joseph Nye
 |date                 = 16 March 2004
 |title                = Soft Power: The Means To Success In World Politics
 |url                  = https://books.google.com/books?id=wuqOAAAAMAAJ
 |publication-place    = New York
 |publisher            = PublicAffairs
 |page                 = ix, xi
 |isbn                 = 978-1-58648-225-1
 |access-date          = 16 March 2023
 |quote                = [...] I had coined the term 'soft power' a decade or so earlier. [...] I first developed the concept of 'soft power' in ''Bound to Lead'', a book I published in 1990 [...].
}}
&lt;/ref&gt;

نائي جي نظر ۾، طاقت مان مراد ٻين جي رويي تي اهڙو اثر وجهڻ آهي، جنهن سان گهربل نتيجا حاصل ڪري سگهجن. اهو مختلف طريقن سان ممڪن آهي: ٻين کي ڌمڪين ذريعي مجبور ڪري سگهجي ٿو، مالي فائدن ذريعي آماده ڪري سگهجي ٿو، يا وري کين اهڙو متوجهه ۽ هم خيال بڻائي سگهجي ٿو جو هو پاڻ ئي اهي نتيجا چاهين، جيڪي توهان چاهيو ٿا. اهڙيءَ ريت نرم طاقت، ٻين کي زبردستي مجبور ڪرڻ بدران انهن کي رضاڪارانه طور پنهنجي مقصد ڏانهن مائل ڪري ٿي.{{sfn|Nye|1990}}

نرم طاقت جو مقابلو [[سخت طاقت]] (Hard power) سان ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ جبر يا مالي ادائيگين جو استعمال شامل هوندو آهي. نرم طاقت صرف رياستن تائين محدود ناهي، پر بين الاقوامي سياست ۾ سرگرم ٻيا فاعل، جهڙوڪ [[غير سرڪاري تنظيم]]ون (NGOs) ۽ بين الاقوامي ادارا پڻ ان کي استعمال ڪري سگهن ٿا.{{sfn|Nye|2004a}} ڪجهه عالمن جي نظر ۾ نرم طاقت، &quot;طاقت جي ٻئي چهري&quot; جو هڪ مثال آهي،&lt;ref&gt;
{{cite book
 |editor-last1         = Parlak
 |editor-first1        = Bekir
 |date                 = 15 October 2022
 |title                = The Handbook of Public Administration, Vol. 2
 |url                  = https://books.google.com/books?id=5tWYEAAAQBAJ
 |publisher            = Livre de Lyon
 |page                 = 346
 |isbn                 = 978-2-38236-300-3
 |access-date          = 16 March 2023
 |quote                = The second face of power is soft power.
}}
&lt;/ref&gt;
جيڪو اڻسڌيءَ طرح گهربل نتيجا حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Sobrinho
 |first1               = Blasco José
 |year                 = 2001
 |title                = Signs, Solidarities, and Sociology: Charles S. Peirce and the Pragmatics of Globalization
 |url                  = https://books.google.com/books?id=BtwpzP9qKawC
 |publication-place    = Lanham, Maryland
 |publisher            = Rowman &amp; Littlefield
 |page                 = 115
 |isbn                 = 978-0-8476-9179-1
 |access-date          = 16 March 2023
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Mattern
 |first1               = Mark
 |year                 = 2006
 |title                = Putting Ideas to Work: A Practical Introduction to Political Thought
 |url                  = https://books.google.com/books?id=QTCTywjlr-IC
 |series               = Reference, Information and Interdisciplinary Subjects Series
 |publication-place    = Lanham, Maryland
 |publisher            = Rowman &amp; Littlefield
 |page                 = 372
 |isbn                 = 978-0-7425-4890-9
 |access-date          = 16 March 2023
}}
&lt;/ref&gt;

نائي جي مطابق، ڪنهن ملڪ جي نرم طاقت ٽن بنيادي وسيلن تي ٻڌل هوندي آهي: &quot;ان جي ثقافت (جتي اها ٻين لاءِ پرڪشش هجي)، ان جون سياسي قدرون (جڏهن ملڪ اندر ۽ ٻاهر انهن تي عمل ڪيو وڃي)، ۽ ان جون پرڏيهي پاليسيون (جڏهن ٻيا انهن کي جائز ۽ اخلاقي اختيار واريون سمجهن).&quot;{{sfn|Nye|2011|p=84}}

{{Blockquote|
&quot;ڪو ملڪ عالمي سياست ۾ اهي نتيجا حاصل ڪري سگهي ٿو، جيڪي هو چاهي ٿو، جيڪڏهن ٻيا ملڪ سندس قدرن جي تعريف ڪن، سندس مثال جي پيروي ڪرڻ چاهين، يا سندس خوشحالي ۽ کليل معاشري جهڙي سطح حاصل ڪرڻ جا خواهشمند هجن. انهيءَ لحاظ کان عالمي سياست ۾ رڳو فوجي طاقت يا معاشي پابندين ذريعي ٻين کي مجبور ڪرڻ ئي اهم ناهي، پر عالمي ايجنڊا جو تعين ڪرڻ ۽ ٻين کي پاڻ ڏانهن متوجهه ڪرڻ به اهم آهي. اهڙي نرم طاقت، ٻين کي اهي نتيجا پاڻمرادو اختيار ڪرڻ تي آماده ڪري ٿي، جيڪي توهان چاهيو ٿا، ۽ کين زبردستي مجبور نٿي ڪري.&quot;{{sfn|Nye|2004a}}
}}

نرم طاقت جا وسيلا اهڙا اثاثا هوندا آهن، جيڪي ڪشش پيدا ڪن ٿا، ۽ اها ڪشش اڪثر قبوليت جو سبب بڻجي ٿي.{{sfn|Nye|2004a}} نائي جو چوڻ آهي ته &quot;دلڪشي هميشه جبر کان وڌيڪ اثرائتي هوندي آهي، ۽ جمهوريت، انساني حقن ۽ فردي موقعن جهڙا ڪيترائي قدر نهايت پرڪشش هوندا آهن.&quot;{{sfn|Nye|2004a|p=x}} [[اينجيلو ڪوڊيويلا]] نشاندهي ڪئي آهي ته نرم طاقت جو هڪ اهم، پر اڪثر نظرانداز ٿيل پهلو اهو آهي ته آبادي جا مختلف طبقا مختلف شين، خيالن، تصويرن يا امڪانن ڏانهن متوجهه يا متنفر ٿيندا آهن.&lt;ref name=&quot;Angelo M. Codevilla 2008&quot;&gt;Angelo M. Codevilla, &quot;Political Warfare: A Set of Means for Achieving Political Ends&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008).&lt;/ref&gt; جڏهن ڪنهن ملڪ جون پاليسيون، ثقافت يا قدر ٻين کي متوجهه ڪرڻ بدران کين پري ڌڪين، تڏهن نرم طاقت ڪمزور ٿي ويندي آهي.

نائي پنهنجي ڪتاب ۾ دليل ڏئي ٿو ته حڪومتن لاءِ نرم طاقت، سخت طاقت جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏکيو اوزار آهي، ٻن سببن جي ڪري: پهريون، ان جا ڪيترائي اهم وسيلا حڪومت جي سڌي ڪنٽرول کان ٻاهر هوندا آهن؛ ٻيو، نرم طاقت اڻسڌيءَ طرح پاليسيءَ جي ماحول کي شڪل ڏيندي آهي، ۽ گهربل نتيجا پيدا ڪرڻ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ڪيترائي سال لڳي ويندا آهن.{{sfn|Nye|2004a|p=x}}&lt;ref name=&quot;Lord, Carnes 2008. p 59-71&quot;&gt;Lord, Carnes, &quot;Public Diplomacy and Soft Power&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008.) pp. 59–71.&lt;/ref&gt; هن ڪتاب ۾ نرم طاقت جا ٽي بنيادي ذريعا بيان ڪيا ويا آهن: &quot;ثقافت&quot;، &quot;سياسي قدر&quot;، ۽ &quot;پاليسيون&quot;.

پنهنجي ڪتاب ''The Future of Power'' (2011ع) ۾ نائي ٻيهر واضح ڪري ٿو ته نرم طاقت هڪ وضاحتي تصور آهي، نه ڪي معياري يا اخلاقي تصور.{{sfn|Nye|2011|p=81}} تنهن ڪري نرم طاقت جا منفي مقصدن لاءِ به استعمال ٿي سگهن ٿا. سندس چوڻ آهي ته &quot;[[ايڊولف هٽلر|هٽلر]]، [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] ۽ [[مائو زيڊونگ]] پنهنجن پوئلڳن جي نظر ۾ وڏي نرم طاقت جا مالڪ هئا، پر ان جو مطلب اهو نه هو ته اها طاقت سٺي هئي. ذهنن کي موڙڻ، هٿن کي موڙڻ کان لازمي طور بهتر ناهي.&quot;{{sfn|Nye|2011|p=81}} نائي اهو به بيان ڪري ٿو ته نرم طاقت، [[حقيقت پسندي (بين الاقوامي لاڳاپا)|حقيقت پسندي]] واري نظريي جي ابتڙ ناهي. &quot;نرم طاقت مثاليت يا لبرلزم جي ڪا صورت ناهي، بلڪه اها طاقت جو ئي هڪ روپ آهي، جنهن ذريعي گهربل نتيجا حاصل ڪيا وڃن ٿا.&quot;{{sfn|Nye|2011|p=82}}

== تصور جون حدون ==

نرم طاقت جي تصور تي ڪجهه ليکڪن تنقيد ڪئي آهي ۽ ان کي غير مؤثر قرار ڏنو آهي، جهڙوڪ [[نيئل فرگوسن]]، جنهن پنهنجي ڪتاب ''Colossus'' جي مهاڳ ۾ اهڙو موقف اختيار ڪيو.{{citation needed|date=October 2024}} [[نئين حقيقت پسندي (بين الاقوامي لاڳاپا)|نئين حقيقت پسند]] ۽ ٻين عقليت پسند ۽ نئين عقليت پسند نظرين سان لاڳاپيل ليکڪ (سواءِ [[اسٽيفن والٽ]] جي) عام طور نرم طاقت کي رد ڪن ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ بين الاقوامي لاڳاپن جا فاعل رڳو ٻن قسمن جي محرڪن تي ردعمل ظاهر ڪندا آهن: معاشي فائدا ۽ طاقت جو استعمال.{{citation needed|date=October 2024}}

هڪ نظريي جي حيثيت سان، نرم طاقت کي سخت طاقت کان الڳ سڃاڻڻ ڪڏهن ڪڏهن ڏکيو هوندو آهي. مثال طور، جينس بيالي ميٽرن دليل ڏئي ٿي ته [[جارج ڊبليو بش]] جو اهو بيان، &quot;يا ته توهان اسان سان آهيو يا دهشتگردن سان&quot;، حقيقت ۾ سخت طاقت جو هڪ استعمال هو. جيتوڻيڪ ٻين رياستن کي اتحاد ۾ شامل ٿيڻ لاءِ فوجي يا معاشي دٻاءُ استعمال نه ڪيو ويو، پر نمائندگيءَ واري طاقت (representational force) جو استعمال ڪيو ويو. اهڙي قسم جي طاقت ٻين ڌرين جي سڃاڻپ کي خطري ۾ وجهي ٿي، جنهن سبب اهي يا ته تابعداري ڪن يا برائي سان منسوب ٿيڻ جو خطرو قبول ڪن. جيڪڏهن ائين آهي، ته پوءِ نرم طاقت ايتري &quot;نرم&quot; ناهي جيتري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi = 10.1177/03058298050330031601|title = Why 'Soft Power' Isn't So Soft: Representational Force and the Sociolinguistic Construction of Attraction in World Politics|year = 2005|last1 = Mattern|first1 = Janice Bially|journal = Millennium: Journal of International Studies|volume = 33|issue = 3|pages = 583–612|s2cid = 144848371|url=https://www.academia.edu/1141856}} Page 586.&lt;/ref&gt;

تازين تحقيقي مقالن ۾ اهو به دليل ڏنو ويو آهي ته هن تصور ۾ نرم طاقت جي دفاعي استعمال کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ڇو ته نائي جو نظريو بنيادي طور تي ان ڳالهه تي مرڪوز آهي ته ٻين کي پنهنجي مرضي موجب ڪيئن عمل ڪرائجي، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اڀرندڙ طاقتون، جهڙوڪ [[چين]]، نرم طاقت جا نوان طريقا اختيار ڪري رهيون آهن ۽ ان کي دفاعي مقصدن لاءِ استعمال ڪري رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1111/pafo.12153 |title=China's Charm Defensive: Image Protection by Acquiring Mass Entertainment |year=2020 |last1=Eliküçük Yıldırım |first1=Nilgün |last2=Aslan |first2=Mesut |journal=Pacific Focus |volume=35 |issue=1 |pages=141–171 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه، ڪجهه عالمن جو چوڻ آهي ته ان ڳالهه تي وڌيڪ ڌيان ڏيڻ گهرجي ته نرم طاقت استعمال ڪرڻ جون ڪوششون ڪڏهن ڪڏهن ابتڙ نتيجا به ڏئي سگهن ٿيون، جنهن سان ڪنهن رياست يا فاعل جي ساک کي نقصان پهچي سگهي ٿو يا اثر رسوخ گهٽجي سگهي ٿو، جنهن کي &quot;نرم بي اثري&quot; (Soft disempowerment) سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1093/ia/iiy125 |title=The soft power–soft disempowerment nexus: The case of Qatar |year=2018 |last1=Brannagan |first1=Paul Michael |last2=Giulianotti |first2=Richard |journal=International Affairs |volume=94 |issue=5 |pages=1139–1157 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[امت ڪمار گپتا]] نائي طرفان ڏنل تعريف ۾ هڪ خامي جي نشاندهي ڪئي آهي&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Nye |first=Joseph S |title=SOFT POWER: The Means to Success in World Politics |date=2004 |publisher=Public Affairs |isbn= 978-1-58648-306-7 |edition=1st |location=New York |publication-date=2004 |pages=X |language=English}}&lt;/ref&gt; ۽ هن تصور جي نئين تعريف پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. نائي جي تعريف جو حوالو ڏيندي، هو لکي ٿو ته &quot;بين الاقوامي سطح تي ڪنهن ملڪ جو رويو صرف ٻين ڌرين جي نرم طاقت واري ڪشش سان طئي نٿو ٿئي. هر ملڪ ڪنهن به فيصلي کان اڳ پنهنجن مفادن جو جائزو وٺي ٿو ۽ پنهنجي يقينن مطابق عمل ڪري ٿو.&quot; &lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Gupta |first=Amit Kumar |date=2023 |title=Re-examining the Concept of Soft Power and Initiating a Debate on How to Define the Concept from the Negative and Positive Connotations |url=https://www.softpowerjournal.com/wp-content/uploads/2024/02/SOFT-Taco-19-ottobre-2.pdf |journal=Soft Power Journal: Euro-American Journal of Historical and Theoretical Studies of Politics and Law |volume=10 |issue=1 |pages=164–187 |via=University of Salerno and Universidad Católica De Colombia}}&lt;/ref&gt;

گپتا، نائي جي تعريف جي متبادل طور، &quot;مثبت نرم طاقت&quot; (Positive soft power) ۽ &quot;منفي نرم طاقت&quot; (Negative soft power) جا اصطلاح تجويز ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;

== ماپ ==

نرم طاقت کي گڏيل اشاري (Composite Index) ذريعي ماپڻ جي پهرين اهم ڪوشش 2010ع ۾ [[انسٽيٽيوٽ فار گورنمينٽ]] (IfG) ۽ ميڊيا ڪمپني ''[[مونوڪل (ميڊيا ڪمپني)|مونوڪل]]'' پاران شايع ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |first=Jonathan |last=McClory |title=The new persuaders: an international ranking of soft power |date=2010-12-07 |publisher=Institute for Government |url=http://www.instituteforgovernment.org.uk/publications_download.php?id=20 |work=Institute for Government website |page=13 |access-date=2011-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724053803/http://www.instituteforgovernment.org.uk/publications_download.php?id=20 |archive-date=2011-07-24}}&lt;/ref&gt; ان وقت IfG جي سينيئر محقق جونٿن ميڪ ڪلوري طرفان تيار ڪيل IfG–Monocle Soft Power Index ۾ 26 ملڪن جي نرم طاقت جي وسيلن کي ماپڻ لاءِ شمارياتي انگن اکرن ۽ ماهرن جي راءِ تي ٻڌل اسڪوئرن کي گڏ ڪيو ويو. هن اشاري جا پنج ذيلي حصا هئا: ثقافت، سفارتڪاري، تعليم، ڪاروبار/جدت ۽ حڪومت. هن اشاري جو مقصد ملڪن جي نرم طاقت جي وسيلن کي ماپڻ هو، نه ته سڌي طرح انهن جي اثرانداز ٿيڻ جي صلاحيت کي. ان کان پوءِ ''مونوڪل'' هر سال ''Soft Power Survey'' شايع ڪندو رهيو. 2016/17ع تائين هي درجابندي لڳ ڀڳ 50 عنصرن جي بنياد تي تيار ڪئي ويندي هئي، جن ۾ ثقافتي مرڪزن (خاص طور ٻولي سيکارڻ وارا ادارا)، [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ]] تمغا، ڪنهن ملڪ جي [[معماري]] جو معيار ۽ ڪاروباري برانڊ پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;monocle.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2018-19/ |title=Soft Power Survey 2018/19 |date=2018 |publisher=Monocle |access-date=2018-12-21 |archive-date=2021-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413144356/https://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2018-19/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''The Soft Power 30''، جنهن جي مهاڳ [[جوزف نائي]] لکيو، 2015ع ۾ ميڊيا ڪمپني ''Portland'' پاران تيار ۽ شايع ڪيل ملڪن جي نرم طاقت جي درجابندي آهي. هي درجابندي &quot;ڪنهن ملڪ جي سياسي ادارن جي معيار، ثقافتي ڪشش، سفارتي نيٽ ورڪ جي طاقت، اعليٰ تعليمي نظام جي عالمي ساک،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gauttam |first1=Priya |last2=Singh |first2=Bawa |last3=Singh |first3=Sandeep |last4=Bika |first4=Shankar Lal |last5=Tiwari |first5=Raghavendra P. |title=Education as a soft power resource: A systematic review |journal=[[Heliyon]] |date=2024 |volume=10 |issue=1 |article-number=e23736 |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e23736 |doi-access=free|pmid=38268586 |pmc=10806264 |bibcode=2024Heliy..1023736G }}&lt;/ref&gt; معاشي نموني جي ڪشش، ۽ دنيا سان ڊجيٽل لاڳاپن&quot; جي بنياد تي تيار ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=McClory|first1=Jonathan|title=The Soft Power 30 - A Global Ranking of Soft Power |url=http://softpower30.portland-communications.com/pdfs/the_soft_power_30.pdf |publisher=Portland |access-date=17 July 2015 |date=July 2015 |archive-date=23 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150723161800/http://softpower30.portland-communications.com/pdfs/the_soft_power_30.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Softly does it |url=https://www.economist.com/news/britain/21657655-oxbridge-one-direction-and-premier-league-bolster-britains-power-persuade-softly-does-it |access-date=17 July 2015 |newspaper=[[دي اڪانامسٽ]] |date=18 July 2015 |archive-date=17 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717004042/http://www.economist.com/news/britain/21657655-oxbridge-one-direction-and-premier-league-bolster-britains-power-persuade-softly-does-it |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=In 'soft power' terms, Japan ranks eighth out of 30 countries in U.K. consultancy report |url=http://www.japantimes.co.jp/news/2015/07/15/national/soft-power-terms-japan-ranks-eighth-30-u-k-consultancy-gauge/#.Value4u-ra4 |access-date=17 July 2015 |work=Japan Times |date=15 July 2015 |archive-date=21 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721192434/http://www.japantimes.co.jp/news/2015/07/15/national/soft-power-terms-japan-ranks-eighth-30-u-k-consultancy-gauge/#.Value4u-ra4 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''Elcano Global Presence Report'' مطابق، نرم موجودگي (Soft Presence) جي لحاظ کان [[يورپي يونين]] پهرين نمبر تي آهي.&lt;ref name=&quot;ElcanoEU&quot;&gt;{{cite web |date=2018 |title=Elcano Global Presence Report 2018 |url=http://www.realinstitutoelcano.org/wps/wcm/connect/897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66/Global_Presence_2018.pdf?MOD=AJPERES&amp;CACHEID=897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66|access-date=December 5, 2018 |publisher=[[ايلڪانو رائل انسٽيٽيوٽ|Real Instituto Elcano]] |page=20 |archive-date=January 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106153436/http://www.realinstitutoelcano.org/wps/wcm/connect/897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66/Global_Presence_2018.pdf?MOD=AJPERES&amp;CACHEID=897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان لحاظ کان، نرم طاقت گهربل نتيجا حاصل ڪرڻ جو ٽيون رويوي طريقو سمجهيو وڃي ٿو. ان جي ڀيٽ سخت طاقت سان ڪئي ويندي آهي، جيڪا تاريخي طور قومي طاقت جي حقيقت پسندانه ماپ رهي آهي ۽ جنهن کي [[شماريات|شمارياتي]] ماپن، جهڙوڪ [[انساني آبادي|آبادي]]، حقيقي [[فوج]]ي وسيلن يا ڪنهن ملڪ جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) ذريعي ماپيو ويندو آهي. بهرحال، اهڙا وسيلا هميشه گهربل نتيجا ناهن ڏيندا، جيئن [[آمريڪا]] [[ويتنام جنگ]] دوران محسوس ڪيو.

نرم طاقت جي ڪاميابي گهڻو ڪري ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته عالمي برادري ۾ ڪنهن فاعل جي [[ساک]] ڪهڙي آهي ۽ فاعلن جي وچ ۾ معلومات جو وهڪرو ڪيترو اثرائتو آهي. انهيءَ ڪري نرم طاقت کي اڪثر [[عالمگيريت]] ۽ [[نئين لبرلزم (بين الاقوامي لاڳاپا)|نئين لبرل بين الاقوامي لاڳاپن جي نظريي]] سان ڳنڍيو ويندو آهي. [[مقبول ثقافت]] ۽ [[ابلاغ عامه]] کي نرم طاقت جا اهم ذريعا سمجهيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.france24.com/en/20110625-economic-warfare-on-the-silver-screen-cinema-cannes-festival-2011-hollywood-france |title=Economic warfare on the silver screen |publisher=[[فرانس 24]] |date=28 June 2011 |access-date=2012-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119013813/http://www.france24.com/en/20110625-economic-warfare-on-the-silver-screen-cinema-cannes-festival-2011-hollywood-france |archive-date=19 January 2012}}&lt;/ref&gt; جيئن ته قومي ٻولي يا ڪنهن خاص [[سماجياتي ضابطو|معياري قدرن]] جي ڍانچي جي ڦهلاءَ کي پڻ. خاص طور عالمي خبرن کي پرڏيهي ملڪن جي تصوير ۽ ساک ٺاهڻ ۾ اهم عنصر قرار ڏنو ويو آهي.

{| style=&quot;font-size:100%;&quot;
|-
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''Brand Finance&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2026'''&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2026-01-21 |title=Global Soft Power Index 2026 |url=https://static.brandirectory.com/reports/brand-finance-soft-power-index-2026-digital.pdf |access-date=4 March 2026 |website=Brand Finance}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''ISSF&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2023'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://archive.org/details/issf-wspi-2023-final|title=World Soft Power Index 2023|date=15 August 2023 |access-date = 31 October 2023}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''Monocle&lt;br /&gt;نرم طاقت سروي 2022'''&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://monocle.com/magazine/issues/159/soft-power-survey-part-one/|url-access=subscription |title=Soft Power Survey: Part one|last1=Self|first1=Alexis|work=[[مونوڪل (برانڊ)|Monocle]]|access-date=15 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://monocle.com/magazine/issues/159/soft-power-survey-part-two/|url-access=subscription |title=Soft Power Survey: Part two|last1=Self|first1=Alexis|work=[[مونوڪل (برانڊ)|Monocle]]|access-date=15 January 2023}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''IMF&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2021'''&lt;ref&gt;{{cite web | last1=Cevik | first1=Serhan | last2=Padilha | first2=Tales | title=Measuring Soft Power: A New Global Index | website=IMF | date=2024-10-04 | url=https://www.imf.org/en/Publications/WP/Issues/2024/10/04/Measuring-Soft-Power-A-New-Global-Index-555898 | access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt;

|- valign=&quot;top&quot;
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{CHN}}
|-
| 3 || {{JPN}}
|-
| 4 || {{GBR}}
|-
| 5 || {{GER}}
|-
| 6 || {{FRA}}
|-
| 7 || {{SWI}}
|-
| 8 || {{CAN}}
|-
| 9 || {{ITA}}
|-
| 10 || {{UAE}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{FRA}}
|-
| 3 || {{UK}}
|-
| 4 || {{JPN}}
|-
| 5 || {{GER}}
|-
| 6 || {{SWI}}
|-
| 7 || {{KOR}}
|-
| 8 || {{ESP}}
|-
| 9 || {{CAN}}
|-
| 10 || {{CHN}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{DEN}}
|-
| 3 || {{FRA}}
|-
| 4 || {{KOR}}
|-
| 5 || {{SWI}}
|-
| 6 || {{JPN}}
|-
| 7 || {{GER}}
|-
| 8 || {{GBR}}
|-
| 9 || {{ITA}}
|-
| 10 || {{UKR}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{KOR}}
|-
| 2 || {{JPN}}
|-
| 3 || {{GER}}
|-
| 4 || {{CHN}}
|-
| 5 || {{ITA}}
|-
| 6 || {{FRA}}
|-
| 7 || {{USA}}
|-
| 8 || {{GBR}}
|-
| 9 || {{ESP}}
|-
| 10 || {{CHE}}
|}
|}

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]]
[[زمرو:سفارتڪاري]]
[[زمرو:عالمگيريت]]</text>
      <sha1>70dbwc52056aoziu01s2hm377p17wyg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389994</id>
      <parentid>389993</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T21:03:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29611" sha1="5e8g6u3i4p14hvk18g3gk3ljq2mt6eq" xml:space="preserve">سافٽ پاور وارو نظريو{{ٻيا نالا|انگريزي=theory of soft power}} آمريڪي پوليٽيڪل سائنس جي ماھر [[جوزف نائي]]، جيڪو ڪلنٽن انتظاميہ ۾ آفيسر بہ رھيو ھو، ھڪ نظريو پيش ڪيو تہ آمريڪا ٻي عالمي جنگ کانپوءِ واري دؤر جي ڀيٽ ۾ ڪمزور محسوس ٿيندي بہ طاقت جو ھڪ بي مثال ذريعو آهي جيڪو ان کي پھرين پوزيشن ۾ آڻي ٿو سگھي ٿو.ان لاءِ معاملن کي پنھنجي مطابق ڪرڻ، حالتن۽ واقعن کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ فوجي طاقت جي استعمال کان علاوه بہ آمريڪا وٽ ھڪ شئي موجود آهي يعني سافٽ پاور جيڪا ھڪ عدم تشدد واري قوت آھي جنھن ذريعي آمريڪا دنيا ۾ پنھنجي ليڊرشپ واري پوزيشن کي مستحڪم ۽ مضبوط ڪري سگھي ٿو.جوزف نائي سافٽ پاور کي ٽن حصن ۾ ورهايو آهي: ڪلچرل، آئيڊيولاجيڪل ۽ انسٽيٽيوشنل. ھن جي خيال مطابق جيڪڏهن ڪو ملڪ پنھنجي طاقت اھڙي ٺاھي جيڪا ٻين جي نظر ۾ جائز ھجي تہ پوء ان کي پنھنجي خواهش کي عملي شڪل ڏيڻ جي سلسلي ۾ گھٽ مزاحمت کي منھن ڏيڻو پوي ٿو. ڊيموڪريٽڪ پوليٽڪس، فري مارڪيٽ معيشت۽ بنيادي قدر جھڙوڪ انساني حق ، ٻين لفظن ۾ لبرل ازم، آمريڪي سافٽ پاور جا بنياد آھن.&lt;ref&gt;{عالمي منظرنامو:سافٽ پاور جي دنيا: روزاني سوڀ ڪراچي:29آگسٽ 2018: صفحو 9}&lt;/ref&gt;

== تصور جي وضاحت ==

[[فائل:Soft Power (2004) by Joseph Nye.jpg|thumb|left|[[جوزف نائي]] جو 2004ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب، جنهن ۾ ”نرم طاقت“ جي تصور جي وضاحت ڪئي وئي آهي]]

''[[آڪسفورڊ انگريزي لغت]]'' موجب، &quot;نرم طاقت&quot; (Soft power) جو اصطلاح، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;اهڙي طاقت (ڪنهن قوم، رياست، اتحاد وغيره جي) جيڪا فوجي قوت يا جبر بدران معاشي ۽ ثقافتي اثر رسوخ مان پيدا ٿئي&quot;، پهريون ڀيرو 1985ع ۾ درج ڪيو ويو.&lt;ref&gt;
{{oed | soft power}} - &quot;S. Boonyapratuang Mil. Control in S.E. Asia iii. 72   Musjawarah (decision by discussion) and 'soft power' became the stances of his control.&quot;
&lt;/ref&gt;

[[بين الاقوامي لاڳاپا|بين الاقوامي لاڳاپن]] جي مشهور عالم [[جوزف نائي]] 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ &quot;نرم طاقت&quot; جي تصور کي عام شهرت ڏني.&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Nye
 |first1               = Joseph S.
 |author-link1         = Joseph Nye
 |date                 = 16 March 2004
 |title                = Soft Power: The Means To Success In World Politics
 |url                  = https://books.google.com/books?id=wuqOAAAAMAAJ
 |publication-place    = New York
 |publisher            = PublicAffairs
 |page                 = ix, xi
 |isbn                 = 978-1-58648-225-1
 |access-date          = 16 March 2023
 |quote                = [...] I had coined the term 'soft power' a decade or so earlier. [...] I first developed the concept of 'soft power' in ''Bound to Lead'', a book I published in 1990 [...].
}}
&lt;/ref&gt;

نائي جي نظر ۾، طاقت مان مراد ٻين جي رويي تي اهڙو اثر وجهڻ آهي، جنهن سان گهربل نتيجا حاصل ڪري سگهجن. اهو مختلف طريقن سان ممڪن آهي: ٻين کي ڌمڪين ذريعي مجبور ڪري سگهجي ٿو، مالي فائدن ذريعي آماده ڪري سگهجي ٿو، يا وري کين اهڙو متوجهه ۽ هم خيال بڻائي سگهجي ٿو جو هو پاڻ ئي اهي نتيجا چاهين، جيڪي توهان چاهيو ٿا. اهڙيءَ ريت نرم طاقت، ٻين کي زبردستي مجبور ڪرڻ بدران انهن کي رضاڪارانه طور پنهنجي مقصد ڏانهن مائل ڪري ٿي.{{sfn|Nye|1990}}

نرم طاقت جو مقابلو [[سخت طاقت]] (Hard power) سان ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ جبر يا مالي ادائيگين جو استعمال شامل هوندو آهي. نرم طاقت صرف رياستن تائين محدود ناهي، پر بين الاقوامي سياست ۾ سرگرم ٻيا فاعل، جهڙوڪ [[غير سرڪاري تنظيم]]ون (NGOs) ۽ بين الاقوامي ادارا پڻ ان کي استعمال ڪري سگهن ٿا.{{sfn|Nye|2004a}} ڪجهه عالمن جي نظر ۾ نرم طاقت، &quot;طاقت جي ٻئي چهري&quot; جو هڪ مثال آهي،&lt;ref&gt;
{{cite book
 |editor-last1         = Parlak
 |editor-first1        = Bekir
 |date                 = 15 October 2022
 |title                = The Handbook of Public Administration, Vol. 2
 |url                  = https://books.google.com/books?id=5tWYEAAAQBAJ
 |publisher            = Livre de Lyon
 |page                 = 346
 |isbn                 = 978-2-38236-300-3
 |access-date          = 16 March 2023
 |quote                = The second face of power is soft power.
}}
&lt;/ref&gt;
جيڪو اڻسڌيءَ طرح گهربل نتيجا حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Sobrinho
 |first1               = Blasco José
 |year                 = 2001
 |title                = Signs, Solidarities, and Sociology: Charles S. Peirce and the Pragmatics of Globalization
 |url                  = https://books.google.com/books?id=BtwpzP9qKawC
 |publication-place    = Lanham, Maryland
 |publisher            = Rowman &amp; Littlefield
 |page                 = 115
 |isbn                 = 978-0-8476-9179-1
 |access-date          = 16 March 2023
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Mattern
 |first1               = Mark
 |year                 = 2006
 |title                = Putting Ideas to Work: A Practical Introduction to Political Thought
 |url                  = https://books.google.com/books?id=QTCTywjlr-IC
 |series               = Reference, Information and Interdisciplinary Subjects Series
 |publication-place    = Lanham, Maryland
 |publisher            = Rowman &amp; Littlefield
 |page                 = 372
 |isbn                 = 978-0-7425-4890-9
 |access-date          = 16 March 2023
}}
&lt;/ref&gt;

نائي جي مطابق، ڪنهن ملڪ جي نرم طاقت ٽن بنيادي وسيلن تي ٻڌل هوندي آهي: &quot;ان جي ثقافت (جتي اها ٻين لاءِ پرڪشش هجي)، ان جون سياسي قدرون (جڏهن ملڪ اندر ۽ ٻاهر انهن تي عمل ڪيو وڃي)، ۽ ان جون پرڏيهي پاليسيون (جڏهن ٻيا انهن کي جائز ۽ اخلاقي اختيار واريون سمجهن).&quot;{{sfn|Nye|2011|p=84}}

{{Blockquote|
&quot;ڪو ملڪ عالمي سياست ۾ اهي نتيجا حاصل ڪري سگهي ٿو، جيڪي هو چاهي ٿو، جيڪڏهن ٻيا ملڪ سندس قدرن جي تعريف ڪن، سندس مثال جي پيروي ڪرڻ چاهين، يا سندس خوشحالي ۽ کليل معاشري جهڙي سطح حاصل ڪرڻ جا خواهشمند هجن. انهيءَ لحاظ کان عالمي سياست ۾ رڳو فوجي طاقت يا معاشي پابندين ذريعي ٻين کي مجبور ڪرڻ ئي اهم ناهي، پر عالمي ايجنڊا جو تعين ڪرڻ ۽ ٻين کي پاڻ ڏانهن متوجهه ڪرڻ به اهم آهي. اهڙي نرم طاقت، ٻين کي اهي نتيجا پاڻمرادو اختيار ڪرڻ تي آماده ڪري ٿي، جيڪي توهان چاهيو ٿا، ۽ کين زبردستي مجبور نٿي ڪري.&quot;{{sfn|Nye|2004a}}
}}

نرم طاقت جا وسيلا اهڙا اثاثا هوندا آهن، جيڪي ڪشش پيدا ڪن ٿا، ۽ اها ڪشش اڪثر قبوليت جو سبب بڻجي ٿي.{{sfn|Nye|2004a}} نائي جو چوڻ آهي ته &quot;دلڪشي هميشه جبر کان وڌيڪ اثرائتي هوندي آهي، ۽ جمهوريت، انساني حقن ۽ فردي موقعن جهڙا ڪيترائي قدر نهايت پرڪشش هوندا آهن.&quot;{{sfn|Nye|2004a|p=x}} [[اينجيلو ڪوڊيويلا]] نشاندهي ڪئي آهي ته نرم طاقت جو هڪ اهم، پر اڪثر نظرانداز ٿيل پهلو اهو آهي ته آبادي جا مختلف طبقا مختلف شين، خيالن، تصويرن يا امڪانن ڏانهن متوجهه يا متنفر ٿيندا آهن.&lt;ref name=&quot;Angelo M. Codevilla 2008&quot;&gt;Angelo M. Codevilla, &quot;Political Warfare: A Set of Means for Achieving Political Ends&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008).&lt;/ref&gt; جڏهن ڪنهن ملڪ جون پاليسيون، ثقافت يا قدر ٻين کي متوجهه ڪرڻ بدران کين پري ڌڪين، تڏهن نرم طاقت ڪمزور ٿي ويندي آهي.

نائي پنهنجي ڪتاب ۾ دليل ڏئي ٿو ته حڪومتن لاءِ نرم طاقت، سخت طاقت جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏکيو اوزار آهي، ٻن سببن جي ڪري: پهريون، ان جا ڪيترائي اهم وسيلا حڪومت جي سڌي ڪنٽرول کان ٻاهر هوندا آهن؛ ٻيو، نرم طاقت اڻسڌيءَ طرح پاليسيءَ جي ماحول کي شڪل ڏيندي آهي، ۽ گهربل نتيجا پيدا ڪرڻ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ڪيترائي سال لڳي ويندا آهن.{{sfn|Nye|2004a|p=x}}&lt;ref name=&quot;Lord, Carnes 2008. p 59-71&quot;&gt;Lord, Carnes, &quot;Public Diplomacy and Soft Power&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008.) pp. 59–71.&lt;/ref&gt; هن ڪتاب ۾ نرم طاقت جا ٽي بنيادي ذريعا بيان ڪيا ويا آهن: &quot;ثقافت&quot;، &quot;سياسي قدر&quot;، ۽ &quot;پاليسيون&quot;.

پنهنجي ڪتاب ''The Future of Power'' (2011ع) ۾ نائي ٻيهر واضح ڪري ٿو ته نرم طاقت هڪ وضاحتي تصور آهي، نه ڪي معياري يا اخلاقي تصور.{{sfn|Nye|2011|p=81}} تنهن ڪري نرم طاقت جا منفي مقصدن لاءِ به استعمال ٿي سگهن ٿا. سندس چوڻ آهي ته &quot;[[ايڊولف هٽلر|هٽلر]]، [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] ۽ [[مائو زيڊونگ]] پنهنجن پوئلڳن جي نظر ۾ وڏي نرم طاقت جا مالڪ هئا، پر ان جو مطلب اهو نه هو ته اها طاقت سٺي هئي. ذهنن کي موڙڻ، هٿن کي موڙڻ کان لازمي طور بهتر ناهي.&quot;{{sfn|Nye|2011|p=81}} نائي اهو به بيان ڪري ٿو ته نرم طاقت، [[حقيقت پسندي (بين الاقوامي لاڳاپا)|حقيقت پسندي]] واري نظريي جي ابتڙ ناهي. &quot;نرم طاقت مثاليت يا لبرلزم جي ڪا صورت ناهي، بلڪه اها طاقت جو ئي هڪ روپ آهي، جنهن ذريعي گهربل نتيجا حاصل ڪيا وڃن ٿا.&quot;{{sfn|Nye|2011|p=82}}

== تصور جون حدون ==

نرم طاقت جي تصور تي ڪجهه ليکڪن تنقيد ڪئي آهي ۽ ان کي غير مؤثر قرار ڏنو آهي، جهڙوڪ [[نيئل فرگوسن]]، جنهن پنهنجي ڪتاب ''Colossus'' جي مهاڳ ۾ اهڙو موقف اختيار ڪيو.{{citation needed|date=October 2024}} [[نئين حقيقت پسندي (بين الاقوامي لاڳاپا)|نئين حقيقت پسند]] ۽ ٻين عقليت پسند ۽ نئين عقليت پسند نظرين سان لاڳاپيل ليکڪ (سواءِ [[اسٽيفن والٽ]] جي) عام طور نرم طاقت کي رد ڪن ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ بين الاقوامي لاڳاپن جا فاعل رڳو ٻن قسمن جي محرڪن تي ردعمل ظاهر ڪندا آهن: معاشي فائدا ۽ طاقت جو استعمال.{{citation needed|date=October 2024}}

هڪ نظريي جي حيثيت سان، نرم طاقت کي سخت طاقت کان الڳ سڃاڻڻ ڪڏهن ڪڏهن ڏکيو هوندو آهي. مثال طور، جينس بيالي ميٽرن دليل ڏئي ٿي ته [[جارج ڊبليو بش]] جو اهو بيان، &quot;يا ته توهان اسان سان آهيو يا دهشتگردن سان&quot;، حقيقت ۾ سخت طاقت جو هڪ استعمال هو. جيتوڻيڪ ٻين رياستن کي اتحاد ۾ شامل ٿيڻ لاءِ فوجي يا معاشي دٻاءُ استعمال نه ڪيو ويو، پر نمائندگيءَ واري طاقت (representational force) جو استعمال ڪيو ويو. اهڙي قسم جي طاقت ٻين ڌرين جي سڃاڻپ کي خطري ۾ وجهي ٿي، جنهن سبب اهي يا ته تابعداري ڪن يا برائي سان منسوب ٿيڻ جو خطرو قبول ڪن. جيڪڏهن ائين آهي، ته پوءِ نرم طاقت ايتري &quot;نرم&quot; ناهي جيتري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi = 10.1177/03058298050330031601|title = Why 'Soft Power' Isn't So Soft: Representational Force and the Sociolinguistic Construction of Attraction in World Politics|year = 2005|last1 = Mattern|first1 = Janice Bially|journal = Millennium: Journal of International Studies|volume = 33|issue = 3|pages = 583–612|s2cid = 144848371|url=https://www.academia.edu/1141856}} Page 586.&lt;/ref&gt;

تازين تحقيقي مقالن ۾ اهو به دليل ڏنو ويو آهي ته هن تصور ۾ نرم طاقت جي دفاعي استعمال کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ڇو ته نائي جو نظريو بنيادي طور تي ان ڳالهه تي مرڪوز آهي ته ٻين کي پنهنجي مرضي موجب ڪيئن عمل ڪرائجي، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اڀرندڙ طاقتون، جهڙوڪ [[چين]]، نرم طاقت جا نوان طريقا اختيار ڪري رهيون آهن ۽ ان کي دفاعي مقصدن لاءِ استعمال ڪري رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1111/pafo.12153 |title=China's Charm Defensive: Image Protection by Acquiring Mass Entertainment |year=2020 |last1=Eliküçük Yıldırım |first1=Nilgün |last2=Aslan |first2=Mesut |journal=Pacific Focus |volume=35 |issue=1 |pages=141–171 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه، ڪجهه عالمن جو چوڻ آهي ته ان ڳالهه تي وڌيڪ ڌيان ڏيڻ گهرجي ته نرم طاقت استعمال ڪرڻ جون ڪوششون ڪڏهن ڪڏهن ابتڙ نتيجا به ڏئي سگهن ٿيون، جنهن سان ڪنهن رياست يا فاعل جي ساک کي نقصان پهچي سگهي ٿو يا اثر رسوخ گهٽجي سگهي ٿو، جنهن کي &quot;نرم بي اثري&quot; (Soft disempowerment) سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1093/ia/iiy125 |title=The soft power–soft disempowerment nexus: The case of Qatar |year=2018 |last1=Brannagan |first1=Paul Michael |last2=Giulianotti |first2=Richard |journal=International Affairs |volume=94 |issue=5 |pages=1139–1157 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[امت ڪمار گپتا]] نائي طرفان ڏنل تعريف ۾ هڪ خامي جي نشاندهي ڪئي آهي&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Nye |first=Joseph S |title=SOFT POWER: The Means to Success in World Politics |date=2004 |publisher=Public Affairs |isbn= 978-1-58648-306-7 |edition=1st |location=New York |publication-date=2004 |pages=X |language=English}}&lt;/ref&gt; ۽ هن تصور جي نئين تعريف پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. نائي جي تعريف جو حوالو ڏيندي، هو لکي ٿو ته &quot;بين الاقوامي سطح تي ڪنهن ملڪ جو رويو صرف ٻين ڌرين جي نرم طاقت واري ڪشش سان طئي نٿو ٿئي. هر ملڪ ڪنهن به فيصلي کان اڳ پنهنجن مفادن جو جائزو وٺي ٿو ۽ پنهنجي يقينن مطابق عمل ڪري ٿو.&quot; &lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Gupta |first=Amit Kumar |date=2023 |title=Re-examining the Concept of Soft Power and Initiating a Debate on How to Define the Concept from the Negative and Positive Connotations |url=https://www.softpowerjournal.com/wp-content/uploads/2024/02/SOFT-Taco-19-ottobre-2.pdf |journal=Soft Power Journal: Euro-American Journal of Historical and Theoretical Studies of Politics and Law |volume=10 |issue=1 |pages=164–187 |via=University of Salerno and Universidad Católica De Colombia}}&lt;/ref&gt;

گپتا، نائي جي تعريف جي متبادل طور، &quot;مثبت نرم طاقت&quot; (Positive soft power) ۽ &quot;منفي نرم طاقت&quot; (Negative soft power) جا اصطلاح تجويز ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;

== ماپ ==

نرم طاقت کي گڏيل اشاري (Composite Index) ذريعي ماپڻ جي پهرين اهم ڪوشش 2010ع ۾ [[انسٽيٽيوٽ فار گورنمينٽ]] (IfG) ۽ ميڊيا ڪمپني ''[[مونوڪل (ميڊيا ڪمپني)|مونوڪل]]'' پاران شايع ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |first=Jonathan |last=McClory |title=The new persuaders: an international ranking of soft power |date=2010-12-07 |publisher=Institute for Government |url=http://www.instituteforgovernment.org.uk/publications_download.php?id=20 |work=Institute for Government website |page=13 |access-date=2011-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724053803/http://www.instituteforgovernment.org.uk/publications_download.php?id=20 |archive-date=2011-07-24}}&lt;/ref&gt; ان وقت IfG جي سينيئر محقق جونٿن ميڪ ڪلوري طرفان تيار ڪيل IfG–Monocle Soft Power Index ۾ 26 ملڪن جي نرم طاقت جي وسيلن کي ماپڻ لاءِ شمارياتي انگن اکرن ۽ ماهرن جي راءِ تي ٻڌل اسڪوئرن کي گڏ ڪيو ويو. هن اشاري جا پنج ذيلي حصا هئا: ثقافت، سفارتڪاري، تعليم، ڪاروبار/جدت ۽ حڪومت. هن اشاري جو مقصد ملڪن جي نرم طاقت جي وسيلن کي ماپڻ هو، نه ته سڌي طرح انهن جي اثرانداز ٿيڻ جي صلاحيت کي. ان کان پوءِ ''مونوڪل'' هر سال ''Soft Power Survey'' شايع ڪندو رهيو. 2016/17ع تائين هي درجابندي لڳ ڀڳ 50 عنصرن جي بنياد تي تيار ڪئي ويندي هئي، جن ۾ ثقافتي مرڪزن (خاص طور ٻولي سيکارڻ وارا ادارا)، [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ]] تمغا، ڪنهن ملڪ جي [[معماري]] جو معيار ۽ ڪاروباري برانڊ پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;monocle.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2018-19/ |title=Soft Power Survey 2018/19 |date=2018 |publisher=Monocle |access-date=2018-12-21 |archive-date=2021-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413144356/https://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2018-19/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''The Soft Power 30''، جنهن جي مهاڳ [[جوزف نائي]] لکيو، 2015ع ۾ ميڊيا ڪمپني ''Portland'' پاران تيار ۽ شايع ڪيل ملڪن جي نرم طاقت جي درجابندي آهي. هي درجابندي &quot;ڪنهن ملڪ جي سياسي ادارن جي معيار، ثقافتي ڪشش، سفارتي نيٽ ورڪ جي طاقت، اعليٰ تعليمي نظام جي عالمي ساک،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gauttam |first1=Priya |last2=Singh |first2=Bawa |last3=Singh |first3=Sandeep |last4=Bika |first4=Shankar Lal |last5=Tiwari |first5=Raghavendra P. |title=Education as a soft power resource: A systematic review |journal=[[Heliyon]] |date=2024 |volume=10 |issue=1 |article-number=e23736 |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e23736 |doi-access=free|pmid=38268586 |pmc=10806264 |bibcode=2024Heliy..1023736G }}&lt;/ref&gt; معاشي نموني جي ڪشش، ۽ دنيا سان ڊجيٽل لاڳاپن&quot; جي بنياد تي تيار ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=McClory|first1=Jonathan|title=The Soft Power 30 - A Global Ranking of Soft Power |url=http://softpower30.portland-communications.com/pdfs/the_soft_power_30.pdf |publisher=Portland |access-date=17 July 2015 |date=July 2015 |archive-date=23 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150723161800/http://softpower30.portland-communications.com/pdfs/the_soft_power_30.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Softly does it |url=https://www.economist.com/news/britain/21657655-oxbridge-one-direction-and-premier-league-bolster-britains-power-persuade-softly-does-it |access-date=17 July 2015 |newspaper=[[دي اڪانامسٽ]] |date=18 July 2015 |archive-date=17 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717004042/http://www.economist.com/news/britain/21657655-oxbridge-one-direction-and-premier-league-bolster-britains-power-persuade-softly-does-it |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=In 'soft power' terms, Japan ranks eighth out of 30 countries in U.K. consultancy report |url=http://www.japantimes.co.jp/news/2015/07/15/national/soft-power-terms-japan-ranks-eighth-30-u-k-consultancy-gauge/#.Value4u-ra4 |access-date=17 July 2015 |work=Japan Times |date=15 July 2015 |archive-date=21 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721192434/http://www.japantimes.co.jp/news/2015/07/15/national/soft-power-terms-japan-ranks-eighth-30-u-k-consultancy-gauge/#.Value4u-ra4 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''Elcano Global Presence Report'' مطابق، نرم موجودگي (Soft Presence) جي لحاظ کان [[يورپي يونين]] پهرين نمبر تي آهي.&lt;ref name=&quot;ElcanoEU&quot;&gt;{{cite web |date=2018 |title=Elcano Global Presence Report 2018 |url=http://www.realinstitutoelcano.org/wps/wcm/connect/897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66/Global_Presence_2018.pdf?MOD=AJPERES&amp;CACHEID=897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66|access-date=December 5, 2018 |publisher=[[ايلڪانو رائل انسٽيٽيوٽ|Real Instituto Elcano]] |page=20 |archive-date=January 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106153436/http://www.realinstitutoelcano.org/wps/wcm/connect/897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66/Global_Presence_2018.pdf?MOD=AJPERES&amp;CACHEID=897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان لحاظ کان، نرم طاقت گهربل نتيجا حاصل ڪرڻ جو ٽيون رويوي طريقو سمجهيو وڃي ٿو. ان جي ڀيٽ سخت طاقت سان ڪئي ويندي آهي، جيڪا تاريخي طور قومي طاقت جي حقيقت پسندانه ماپ رهي آهي ۽ جنهن کي [[شماريات|شمارياتي]] ماپن، جهڙوڪ [[انساني آبادي|آبادي]]، حقيقي [[فوج]]ي وسيلن يا ڪنهن ملڪ جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) ذريعي ماپيو ويندو آهي. بهرحال، اهڙا وسيلا هميشه گهربل نتيجا ناهن ڏيندا، جيئن [[آمريڪا]] [[ويتنام جنگ]] دوران محسوس ڪيو.

نرم طاقت جي ڪاميابي گهڻو ڪري ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته عالمي برادري ۾ ڪنهن فاعل جي [[ساک]] ڪهڙي آهي ۽ فاعلن جي وچ ۾ معلومات جو وهڪرو ڪيترو اثرائتو آهي. انهيءَ ڪري نرم طاقت کي اڪثر [[عالمگيريت]] ۽ [[نئين لبرلزم (بين الاقوامي لاڳاپا)|نئين لبرل بين الاقوامي لاڳاپن جي نظريي]] سان ڳنڍيو ويندو آهي. [[مقبول ثقافت]] ۽ [[ابلاغ عامه]] کي نرم طاقت جا اهم ذريعا سمجهيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.france24.com/en/20110625-economic-warfare-on-the-silver-screen-cinema-cannes-festival-2011-hollywood-france |title=Economic warfare on the silver screen |publisher=[[فرانس 24]] |date=28 June 2011 |access-date=2012-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119013813/http://www.france24.com/en/20110625-economic-warfare-on-the-silver-screen-cinema-cannes-festival-2011-hollywood-france |archive-date=19 January 2012}}&lt;/ref&gt; جيئن ته قومي ٻولي يا ڪنهن خاص [[سماجياتي ضابطو|معياري قدرن]] جي ڍانچي جي ڦهلاءَ کي پڻ. خاص طور عالمي خبرن کي پرڏيهي ملڪن جي تصوير ۽ ساک ٺاهڻ ۾ اهم عنصر قرار ڏنو ويو آهي.

{| style=&quot;font-size:100%;&quot;
|-
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''Brand Finance&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2026'''&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2026-01-21 |title=Global Soft Power Index 2026 |url=https://static.brandirectory.com/reports/brand-finance-soft-power-index-2026-digital.pdf |access-date=4 March 2026 |website=Brand Finance}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''ISSF&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2023'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://archive.org/details/issf-wspi-2023-final|title=World Soft Power Index 2023|date=15 August 2023 |access-date = 31 October 2023}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''Monocle&lt;br /&gt;نرم طاقت سروي 2022'''&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://monocle.com/magazine/issues/159/soft-power-survey-part-one/|url-access=subscription |title=Soft Power Survey: Part one|last1=Self|first1=Alexis|work=[[مونوڪل (برانڊ)|Monocle]]|access-date=15 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://monocle.com/magazine/issues/159/soft-power-survey-part-two/|url-access=subscription |title=Soft Power Survey: Part two|last1=Self|first1=Alexis|work=[[مونوڪل (برانڊ)|Monocle]]|access-date=15 January 2023}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''IMF&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2021'''&lt;ref&gt;{{cite web | last1=Cevik | first1=Serhan | last2=Padilha | first2=Tales | title=Measuring Soft Power: A New Global Index | website=IMF | date=2024-10-04 | url=https://www.imf.org/en/Publications/WP/Issues/2024/10/04/Measuring-Soft-Power-A-New-Global-Index-555898 | access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt;

|- valign=&quot;top&quot;
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{CHN}}
|-
| 3 || {{JPN}}
|-
| 4 || {{GBR}}
|-
| 5 || {{GER}}
|-
| 6 || {{FRA}}
|-
| 7 || {{SWI}}
|-
| 8 || {{CAN}}
|-
| 9 || {{ITA}}
|-
| 10 || {{UAE}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{FRA}}
|-
| 3 || {{UK}}
|-
| 4 || {{JPN}}
|-
| 5 || {{GER}}
|-
| 6 || {{SWI}}
|-
| 7 || {{KOR}}
|-
| 8 || {{ESP}}
|-
| 9 || {{CAN}}
|-
| 10 || {{CHN}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{DEN}}
|-
| 3 || {{FRA}}
|-
| 4 || {{KOR}}
|-
| 5 || {{SWI}}
|-
| 6 || {{JPN}}
|-
| 7 || {{GER}}
|-
| 8 || {{GBR}}
|-
| 9 || {{ITA}}
|-
| 10 || {{UKR}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{KOR}}
|-
| 2 || {{JPN}}
|-
| 3 || {{GER}}
|-
| 4 || {{CHN}}
|-
| 5 || {{ITA}}
|-
| 6 || {{FRA}}
|-
| 7 || {{USA}}
|-
| 8 || {{GBR}}
|-
| 9 || {{ESP}}
|-
| 10 || {{CHE}}
|}
|}

== تحقيق ==

عالمن نرم طاقت بابت ڪيترن ئي علمي بحثن ۾ حصو ورتو آهي. انهن بحثن ۾ هي موضوع شامل رهيا آهن:

* نرم طاقت جي افاديت ([[جيوليو گيلاروٽي]]، [[نيئل فرگوسن]]، [[جوزف جوفي]]، [[رابرٽ ڪيگن]]، [[ڪين والٽز]]، [[جان ميرشائمر]] بمقابلہ [[جوزف نائي]]، [[پيٽر ڪيٽزن اسٽائن]]، [[جينس بيالي ميٽرن]]، [[جيڪ هائمنس]]، [[اليگزينڊر ووونگ]]، [[جان ميليسن]])
* نرم طاقت ۽ سخت طاقت جو هڪ ٻئي سان لاڳاپو ([[جيوليو گيلاروٽي]]، [[جوزف نائي]])
* نرم طاقت کي عملي صورت ۾ ڪيئن ماپجي يا لاڳو ڪجي ([[هيندرڪ ڊبليو اونسورگ]])
* ڇا نرم طاقت جبر يا چالاڪيءَ جو روپ اختيار ڪري سگهي ٿي؟ ([[جينس بيالي ميٽرن]]، [[پيٽر ڪيٽزن اسٽائن]]، [[ڊوال ۽ بارنيٽ]] بمقابلہ [[جوزف نائي]]، [[اليگزينڊر ووونگ]])
* [[ڍانچو ۽ فاعليت]] جي وچ ۾ تعلق ڪيئن ڪم ڪري ٿو؟ ([[جيڪ هائمنس]] بمقابلہ [[جوزف نائي]])
* ڇا نرم توازن (Soft balancing) واقع ٿي رهيو آهي؟ ([[ولفورٿ ۽ بروڪس]] بمقابلہ [[اسٽيفن والٽ]] وغيره)
* يورپ ۾ نرم طاقت ۽ معياري طاقت ([[ايان مينرز]]، [[اي. چيامبرا]]، [[ٿامس ڊيز]]، [[اي. هائيڊ پرائس]]، [[رچرڊ وٽمين]])
* [[شهري مزاحمت]]، يعني عدم تشدد تي ٻڌل مزاحمت جا طريقا، ڪڏهن ڪڏهن نرم طاقت جي مخصوص استعمالن سان ڪيئن لاڳاپيل ٿين ٿا، پر پوءِ به هڪ الڳ تصور رهندا آهن ([[ايڊم رابرٽس]]، [[ٽموٿي گارٽن ايش]])
* نرم طاقت ۾ شخصيتن ۽ [[ڪرشماتي اختيار|ڪرشماتي قيادت]] جو ڪردار ([[هيندرڪ ڊبليو اونسورگ]])
* آمريڪي پرڏيهي پاليسي ۽ ائٽلانٽڪ پار لاڳاپن ۾ نرم طاقت ([[هيندرڪ ڊبليو اونسورگ]])

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]]
[[زمرو:سفارتڪاري]]
[[زمرو:عالمگيريت]]</text>
      <sha1>5e8g6u3i4p14hvk18g3gk3ljq2mt6eq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389995</id>
      <parentid>389994</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T21:07:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44812" sha1="bbgh5a4f5io0xsffce1x0zy2gy5fhqn" xml:space="preserve">سافٽ پاور وارو نظريو{{ٻيا نالا|انگريزي=theory of soft power}} آمريڪي پوليٽيڪل سائنس جي ماھر [[جوزف نائي]]، جيڪو ڪلنٽن انتظاميہ ۾ آفيسر بہ رھيو ھو، ھڪ نظريو پيش ڪيو تہ آمريڪا ٻي عالمي جنگ کانپوءِ واري دؤر جي ڀيٽ ۾ ڪمزور محسوس ٿيندي بہ طاقت جو ھڪ بي مثال ذريعو آهي جيڪو ان کي پھرين پوزيشن ۾ آڻي ٿو سگھي ٿو.ان لاءِ معاملن کي پنھنجي مطابق ڪرڻ، حالتن۽ واقعن کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ فوجي طاقت جي استعمال کان علاوه بہ آمريڪا وٽ ھڪ شئي موجود آهي يعني سافٽ پاور جيڪا ھڪ عدم تشدد واري قوت آھي جنھن ذريعي آمريڪا دنيا ۾ پنھنجي ليڊرشپ واري پوزيشن کي مستحڪم ۽ مضبوط ڪري سگھي ٿو.جوزف نائي سافٽ پاور کي ٽن حصن ۾ ورهايو آهي: ڪلچرل، آئيڊيولاجيڪل ۽ انسٽيٽيوشنل. ھن جي خيال مطابق جيڪڏهن ڪو ملڪ پنھنجي طاقت اھڙي ٺاھي جيڪا ٻين جي نظر ۾ جائز ھجي تہ پوء ان کي پنھنجي خواهش کي عملي شڪل ڏيڻ جي سلسلي ۾ گھٽ مزاحمت کي منھن ڏيڻو پوي ٿو. ڊيموڪريٽڪ پوليٽڪس، فري مارڪيٽ معيشت۽ بنيادي قدر جھڙوڪ انساني حق ، ٻين لفظن ۾ لبرل ازم، آمريڪي سافٽ پاور جا بنياد آھن.&lt;ref&gt;{عالمي منظرنامو:سافٽ پاور جي دنيا: روزاني سوڀ ڪراچي:29آگسٽ 2018: صفحو 9}&lt;/ref&gt;

== تصور جي وضاحت ==

[[فائل:Soft Power (2004) by Joseph Nye.jpg|thumb|left|[[جوزف نائي]] جو 2004ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب، جنهن ۾ ”نرم طاقت“ جي تصور جي وضاحت ڪئي وئي آهي]]

''[[آڪسفورڊ انگريزي لغت]]'' موجب، &quot;نرم طاقت&quot; (Soft power) جو اصطلاح، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;اهڙي طاقت (ڪنهن قوم، رياست، اتحاد وغيره جي) جيڪا فوجي قوت يا جبر بدران معاشي ۽ ثقافتي اثر رسوخ مان پيدا ٿئي&quot;، پهريون ڀيرو 1985ع ۾ درج ڪيو ويو.&lt;ref&gt;
{{oed | soft power}} - &quot;S. Boonyapratuang Mil. Control in S.E. Asia iii. 72   Musjawarah (decision by discussion) and 'soft power' became the stances of his control.&quot;
&lt;/ref&gt;

[[بين الاقوامي لاڳاپا|بين الاقوامي لاڳاپن]] جي مشهور عالم [[جوزف نائي]] 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ &quot;نرم طاقت&quot; جي تصور کي عام شهرت ڏني.&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Nye
 |first1               = Joseph S.
 |author-link1         = Joseph Nye
 |date                 = 16 March 2004
 |title                = Soft Power: The Means To Success In World Politics
 |url                  = https://books.google.com/books?id=wuqOAAAAMAAJ
 |publication-place    = New York
 |publisher            = PublicAffairs
 |page                 = ix, xi
 |isbn                 = 978-1-58648-225-1
 |access-date          = 16 March 2023
 |quote                = [...] I had coined the term 'soft power' a decade or so earlier. [...] I first developed the concept of 'soft power' in ''Bound to Lead'', a book I published in 1990 [...].
}}
&lt;/ref&gt;

نائي جي نظر ۾، طاقت مان مراد ٻين جي رويي تي اهڙو اثر وجهڻ آهي، جنهن سان گهربل نتيجا حاصل ڪري سگهجن. اهو مختلف طريقن سان ممڪن آهي: ٻين کي ڌمڪين ذريعي مجبور ڪري سگهجي ٿو، مالي فائدن ذريعي آماده ڪري سگهجي ٿو، يا وري کين اهڙو متوجهه ۽ هم خيال بڻائي سگهجي ٿو جو هو پاڻ ئي اهي نتيجا چاهين، جيڪي توهان چاهيو ٿا. اهڙيءَ ريت نرم طاقت، ٻين کي زبردستي مجبور ڪرڻ بدران انهن کي رضاڪارانه طور پنهنجي مقصد ڏانهن مائل ڪري ٿي.{{sfn|Nye|1990}}

نرم طاقت جو مقابلو [[سخت طاقت]] (Hard power) سان ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ جبر يا مالي ادائيگين جو استعمال شامل هوندو آهي. نرم طاقت صرف رياستن تائين محدود ناهي، پر بين الاقوامي سياست ۾ سرگرم ٻيا فاعل، جهڙوڪ [[غير سرڪاري تنظيم]]ون (NGOs) ۽ بين الاقوامي ادارا پڻ ان کي استعمال ڪري سگهن ٿا.{{sfn|Nye|2004a}} ڪجهه عالمن جي نظر ۾ نرم طاقت، &quot;طاقت جي ٻئي چهري&quot; جو هڪ مثال آهي،&lt;ref&gt;
{{cite book
 |editor-last1         = Parlak
 |editor-first1        = Bekir
 |date                 = 15 October 2022
 |title                = The Handbook of Public Administration, Vol. 2
 |url                  = https://books.google.com/books?id=5tWYEAAAQBAJ
 |publisher            = Livre de Lyon
 |page                 = 346
 |isbn                 = 978-2-38236-300-3
 |access-date          = 16 March 2023
 |quote                = The second face of power is soft power.
}}
&lt;/ref&gt;
جيڪو اڻسڌيءَ طرح گهربل نتيجا حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Sobrinho
 |first1               = Blasco José
 |year                 = 2001
 |title                = Signs, Solidarities, and Sociology: Charles S. Peirce and the Pragmatics of Globalization
 |url                  = https://books.google.com/books?id=BtwpzP9qKawC
 |publication-place    = Lanham, Maryland
 |publisher            = Rowman &amp; Littlefield
 |page                 = 115
 |isbn                 = 978-0-8476-9179-1
 |access-date          = 16 March 2023
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Mattern
 |first1               = Mark
 |year                 = 2006
 |title                = Putting Ideas to Work: A Practical Introduction to Political Thought
 |url                  = https://books.google.com/books?id=QTCTywjlr-IC
 |series               = Reference, Information and Interdisciplinary Subjects Series
 |publication-place    = Lanham, Maryland
 |publisher            = Rowman &amp; Littlefield
 |page                 = 372
 |isbn                 = 978-0-7425-4890-9
 |access-date          = 16 March 2023
}}
&lt;/ref&gt;

نائي جي مطابق، ڪنهن ملڪ جي نرم طاقت ٽن بنيادي وسيلن تي ٻڌل هوندي آهي: &quot;ان جي ثقافت (جتي اها ٻين لاءِ پرڪشش هجي)، ان جون سياسي قدرون (جڏهن ملڪ اندر ۽ ٻاهر انهن تي عمل ڪيو وڃي)، ۽ ان جون پرڏيهي پاليسيون (جڏهن ٻيا انهن کي جائز ۽ اخلاقي اختيار واريون سمجهن).&quot;{{sfn|Nye|2011|p=84}}

{{Blockquote|
&quot;ڪو ملڪ عالمي سياست ۾ اهي نتيجا حاصل ڪري سگهي ٿو، جيڪي هو چاهي ٿو، جيڪڏهن ٻيا ملڪ سندس قدرن جي تعريف ڪن، سندس مثال جي پيروي ڪرڻ چاهين، يا سندس خوشحالي ۽ کليل معاشري جهڙي سطح حاصل ڪرڻ جا خواهشمند هجن. انهيءَ لحاظ کان عالمي سياست ۾ رڳو فوجي طاقت يا معاشي پابندين ذريعي ٻين کي مجبور ڪرڻ ئي اهم ناهي، پر عالمي ايجنڊا جو تعين ڪرڻ ۽ ٻين کي پاڻ ڏانهن متوجهه ڪرڻ به اهم آهي. اهڙي نرم طاقت، ٻين کي اهي نتيجا پاڻمرادو اختيار ڪرڻ تي آماده ڪري ٿي، جيڪي توهان چاهيو ٿا، ۽ کين زبردستي مجبور نٿي ڪري.&quot;{{sfn|Nye|2004a}}
}}

نرم طاقت جا وسيلا اهڙا اثاثا هوندا آهن، جيڪي ڪشش پيدا ڪن ٿا، ۽ اها ڪشش اڪثر قبوليت جو سبب بڻجي ٿي.{{sfn|Nye|2004a}} نائي جو چوڻ آهي ته &quot;دلڪشي هميشه جبر کان وڌيڪ اثرائتي هوندي آهي، ۽ جمهوريت، انساني حقن ۽ فردي موقعن جهڙا ڪيترائي قدر نهايت پرڪشش هوندا آهن.&quot;{{sfn|Nye|2004a|p=x}} [[اينجيلو ڪوڊيويلا]] نشاندهي ڪئي آهي ته نرم طاقت جو هڪ اهم، پر اڪثر نظرانداز ٿيل پهلو اهو آهي ته آبادي جا مختلف طبقا مختلف شين، خيالن، تصويرن يا امڪانن ڏانهن متوجهه يا متنفر ٿيندا آهن.&lt;ref name=&quot;Angelo M. Codevilla 2008&quot;&gt;Angelo M. Codevilla, &quot;Political Warfare: A Set of Means for Achieving Political Ends&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008).&lt;/ref&gt; جڏهن ڪنهن ملڪ جون پاليسيون، ثقافت يا قدر ٻين کي متوجهه ڪرڻ بدران کين پري ڌڪين، تڏهن نرم طاقت ڪمزور ٿي ويندي آهي.

نائي پنهنجي ڪتاب ۾ دليل ڏئي ٿو ته حڪومتن لاءِ نرم طاقت، سخت طاقت جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏکيو اوزار آهي، ٻن سببن جي ڪري: پهريون، ان جا ڪيترائي اهم وسيلا حڪومت جي سڌي ڪنٽرول کان ٻاهر هوندا آهن؛ ٻيو، نرم طاقت اڻسڌيءَ طرح پاليسيءَ جي ماحول کي شڪل ڏيندي آهي، ۽ گهربل نتيجا پيدا ڪرڻ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ڪيترائي سال لڳي ويندا آهن.{{sfn|Nye|2004a|p=x}}&lt;ref name=&quot;Lord, Carnes 2008. p 59-71&quot;&gt;Lord, Carnes, &quot;Public Diplomacy and Soft Power&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008.) pp. 59–71.&lt;/ref&gt; هن ڪتاب ۾ نرم طاقت جا ٽي بنيادي ذريعا بيان ڪيا ويا آهن: &quot;ثقافت&quot;، &quot;سياسي قدر&quot;، ۽ &quot;پاليسيون&quot;.

پنهنجي ڪتاب ''The Future of Power'' (2011ع) ۾ نائي ٻيهر واضح ڪري ٿو ته نرم طاقت هڪ وضاحتي تصور آهي، نه ڪي معياري يا اخلاقي تصور.{{sfn|Nye|2011|p=81}} تنهن ڪري نرم طاقت جا منفي مقصدن لاءِ به استعمال ٿي سگهن ٿا. سندس چوڻ آهي ته &quot;[[ايڊولف هٽلر|هٽلر]]، [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] ۽ [[مائو زيڊونگ]] پنهنجن پوئلڳن جي نظر ۾ وڏي نرم طاقت جا مالڪ هئا، پر ان جو مطلب اهو نه هو ته اها طاقت سٺي هئي. ذهنن کي موڙڻ، هٿن کي موڙڻ کان لازمي طور بهتر ناهي.&quot;{{sfn|Nye|2011|p=81}} نائي اهو به بيان ڪري ٿو ته نرم طاقت، [[حقيقت پسندي (بين الاقوامي لاڳاپا)|حقيقت پسندي]] واري نظريي جي ابتڙ ناهي. &quot;نرم طاقت مثاليت يا لبرلزم جي ڪا صورت ناهي، بلڪه اها طاقت جو ئي هڪ روپ آهي، جنهن ذريعي گهربل نتيجا حاصل ڪيا وڃن ٿا.&quot;{{sfn|Nye|2011|p=82}}

== تصور جون حدون ==

نرم طاقت جي تصور تي ڪجهه ليکڪن تنقيد ڪئي آهي ۽ ان کي غير مؤثر قرار ڏنو آهي، جهڙوڪ [[نيئل فرگوسن]]، جنهن پنهنجي ڪتاب ''Colossus'' جي مهاڳ ۾ اهڙو موقف اختيار ڪيو.{{citation needed|date=October 2024}} [[نئين حقيقت پسندي (بين الاقوامي لاڳاپا)|نئين حقيقت پسند]] ۽ ٻين عقليت پسند ۽ نئين عقليت پسند نظرين سان لاڳاپيل ليکڪ (سواءِ [[اسٽيفن والٽ]] جي) عام طور نرم طاقت کي رد ڪن ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ بين الاقوامي لاڳاپن جا فاعل رڳو ٻن قسمن جي محرڪن تي ردعمل ظاهر ڪندا آهن: معاشي فائدا ۽ طاقت جو استعمال.{{citation needed|date=October 2024}}

هڪ نظريي جي حيثيت سان، نرم طاقت کي سخت طاقت کان الڳ سڃاڻڻ ڪڏهن ڪڏهن ڏکيو هوندو آهي. مثال طور، جينس بيالي ميٽرن دليل ڏئي ٿي ته [[جارج ڊبليو بش]] جو اهو بيان، &quot;يا ته توهان اسان سان آهيو يا دهشتگردن سان&quot;، حقيقت ۾ سخت طاقت جو هڪ استعمال هو. جيتوڻيڪ ٻين رياستن کي اتحاد ۾ شامل ٿيڻ لاءِ فوجي يا معاشي دٻاءُ استعمال نه ڪيو ويو، پر نمائندگيءَ واري طاقت (representational force) جو استعمال ڪيو ويو. اهڙي قسم جي طاقت ٻين ڌرين جي سڃاڻپ کي خطري ۾ وجهي ٿي، جنهن سبب اهي يا ته تابعداري ڪن يا برائي سان منسوب ٿيڻ جو خطرو قبول ڪن. جيڪڏهن ائين آهي، ته پوءِ نرم طاقت ايتري &quot;نرم&quot; ناهي جيتري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi = 10.1177/03058298050330031601|title = Why 'Soft Power' Isn't So Soft: Representational Force and the Sociolinguistic Construction of Attraction in World Politics|year = 2005|last1 = Mattern|first1 = Janice Bially|journal = Millennium: Journal of International Studies|volume = 33|issue = 3|pages = 583–612|s2cid = 144848371|url=https://www.academia.edu/1141856}} Page 586.&lt;/ref&gt;

تازين تحقيقي مقالن ۾ اهو به دليل ڏنو ويو آهي ته هن تصور ۾ نرم طاقت جي دفاعي استعمال کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ڇو ته نائي جو نظريو بنيادي طور تي ان ڳالهه تي مرڪوز آهي ته ٻين کي پنهنجي مرضي موجب ڪيئن عمل ڪرائجي، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اڀرندڙ طاقتون، جهڙوڪ [[چين]]، نرم طاقت جا نوان طريقا اختيار ڪري رهيون آهن ۽ ان کي دفاعي مقصدن لاءِ استعمال ڪري رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1111/pafo.12153 |title=China's Charm Defensive: Image Protection by Acquiring Mass Entertainment |year=2020 |last1=Eliküçük Yıldırım |first1=Nilgün |last2=Aslan |first2=Mesut |journal=Pacific Focus |volume=35 |issue=1 |pages=141–171 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه، ڪجهه عالمن جو چوڻ آهي ته ان ڳالهه تي وڌيڪ ڌيان ڏيڻ گهرجي ته نرم طاقت استعمال ڪرڻ جون ڪوششون ڪڏهن ڪڏهن ابتڙ نتيجا به ڏئي سگهن ٿيون، جنهن سان ڪنهن رياست يا فاعل جي ساک کي نقصان پهچي سگهي ٿو يا اثر رسوخ گهٽجي سگهي ٿو، جنهن کي &quot;نرم بي اثري&quot; (Soft disempowerment) سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1093/ia/iiy125 |title=The soft power–soft disempowerment nexus: The case of Qatar |year=2018 |last1=Brannagan |first1=Paul Michael |last2=Giulianotti |first2=Richard |journal=International Affairs |volume=94 |issue=5 |pages=1139–1157 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[امت ڪمار گپتا]] نائي طرفان ڏنل تعريف ۾ هڪ خامي جي نشاندهي ڪئي آهي&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Nye |first=Joseph S |title=SOFT POWER: The Means to Success in World Politics |date=2004 |publisher=Public Affairs |isbn= 978-1-58648-306-7 |edition=1st |location=New York |publication-date=2004 |pages=X |language=English}}&lt;/ref&gt; ۽ هن تصور جي نئين تعريف پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. نائي جي تعريف جو حوالو ڏيندي، هو لکي ٿو ته &quot;بين الاقوامي سطح تي ڪنهن ملڪ جو رويو صرف ٻين ڌرين جي نرم طاقت واري ڪشش سان طئي نٿو ٿئي. هر ملڪ ڪنهن به فيصلي کان اڳ پنهنجن مفادن جو جائزو وٺي ٿو ۽ پنهنجي يقينن مطابق عمل ڪري ٿو.&quot; &lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Gupta |first=Amit Kumar |date=2023 |title=Re-examining the Concept of Soft Power and Initiating a Debate on How to Define the Concept from the Negative and Positive Connotations |url=https://www.softpowerjournal.com/wp-content/uploads/2024/02/SOFT-Taco-19-ottobre-2.pdf |journal=Soft Power Journal: Euro-American Journal of Historical and Theoretical Studies of Politics and Law |volume=10 |issue=1 |pages=164–187 |via=University of Salerno and Universidad Católica De Colombia}}&lt;/ref&gt;

گپتا، نائي جي تعريف جي متبادل طور، &quot;مثبت نرم طاقت&quot; (Positive soft power) ۽ &quot;منفي نرم طاقت&quot; (Negative soft power) جا اصطلاح تجويز ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;

== ماپ ==

نرم طاقت کي گڏيل اشاري (Composite Index) ذريعي ماپڻ جي پهرين اهم ڪوشش 2010ع ۾ [[انسٽيٽيوٽ فار گورنمينٽ]] (IfG) ۽ ميڊيا ڪمپني ''[[مونوڪل (ميڊيا ڪمپني)|مونوڪل]]'' پاران شايع ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |first=Jonathan |last=McClory |title=The new persuaders: an international ranking of soft power |date=2010-12-07 |publisher=Institute for Government |url=http://www.instituteforgovernment.org.uk/publications_download.php?id=20 |work=Institute for Government website |page=13 |access-date=2011-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724053803/http://www.instituteforgovernment.org.uk/publications_download.php?id=20 |archive-date=2011-07-24}}&lt;/ref&gt; ان وقت IfG جي سينيئر محقق جونٿن ميڪ ڪلوري طرفان تيار ڪيل IfG–Monocle Soft Power Index ۾ 26 ملڪن جي نرم طاقت جي وسيلن کي ماپڻ لاءِ شمارياتي انگن اکرن ۽ ماهرن جي راءِ تي ٻڌل اسڪوئرن کي گڏ ڪيو ويو. هن اشاري جا پنج ذيلي حصا هئا: ثقافت، سفارتڪاري، تعليم، ڪاروبار/جدت ۽ حڪومت. هن اشاري جو مقصد ملڪن جي نرم طاقت جي وسيلن کي ماپڻ هو، نه ته سڌي طرح انهن جي اثرانداز ٿيڻ جي صلاحيت کي. ان کان پوءِ ''مونوڪل'' هر سال ''Soft Power Survey'' شايع ڪندو رهيو. 2016/17ع تائين هي درجابندي لڳ ڀڳ 50 عنصرن جي بنياد تي تيار ڪئي ويندي هئي، جن ۾ ثقافتي مرڪزن (خاص طور ٻولي سيکارڻ وارا ادارا)، [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ]] تمغا، ڪنهن ملڪ جي [[معماري]] جو معيار ۽ ڪاروباري برانڊ پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;monocle.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2018-19/ |title=Soft Power Survey 2018/19 |date=2018 |publisher=Monocle |access-date=2018-12-21 |archive-date=2021-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413144356/https://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2018-19/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''The Soft Power 30''، جنهن جي مهاڳ [[جوزف نائي]] لکيو، 2015ع ۾ ميڊيا ڪمپني ''Portland'' پاران تيار ۽ شايع ڪيل ملڪن جي نرم طاقت جي درجابندي آهي. هي درجابندي &quot;ڪنهن ملڪ جي سياسي ادارن جي معيار، ثقافتي ڪشش، سفارتي نيٽ ورڪ جي طاقت، اعليٰ تعليمي نظام جي عالمي ساک،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gauttam |first1=Priya |last2=Singh |first2=Bawa |last3=Singh |first3=Sandeep |last4=Bika |first4=Shankar Lal |last5=Tiwari |first5=Raghavendra P. |title=Education as a soft power resource: A systematic review |journal=[[Heliyon]] |date=2024 |volume=10 |issue=1 |article-number=e23736 |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e23736 |doi-access=free|pmid=38268586 |pmc=10806264 |bibcode=2024Heliy..1023736G }}&lt;/ref&gt; معاشي نموني جي ڪشش، ۽ دنيا سان ڊجيٽل لاڳاپن&quot; جي بنياد تي تيار ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=McClory|first1=Jonathan|title=The Soft Power 30 - A Global Ranking of Soft Power |url=http://softpower30.portland-communications.com/pdfs/the_soft_power_30.pdf |publisher=Portland |access-date=17 July 2015 |date=July 2015 |archive-date=23 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150723161800/http://softpower30.portland-communications.com/pdfs/the_soft_power_30.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Softly does it |url=https://www.economist.com/news/britain/21657655-oxbridge-one-direction-and-premier-league-bolster-britains-power-persuade-softly-does-it |access-date=17 July 2015 |newspaper=[[دي اڪانامسٽ]] |date=18 July 2015 |archive-date=17 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717004042/http://www.economist.com/news/britain/21657655-oxbridge-one-direction-and-premier-league-bolster-britains-power-persuade-softly-does-it |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=In 'soft power' terms, Japan ranks eighth out of 30 countries in U.K. consultancy report |url=http://www.japantimes.co.jp/news/2015/07/15/national/soft-power-terms-japan-ranks-eighth-30-u-k-consultancy-gauge/#.Value4u-ra4 |access-date=17 July 2015 |work=Japan Times |date=15 July 2015 |archive-date=21 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721192434/http://www.japantimes.co.jp/news/2015/07/15/national/soft-power-terms-japan-ranks-eighth-30-u-k-consultancy-gauge/#.Value4u-ra4 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''Elcano Global Presence Report'' مطابق، نرم موجودگي (Soft Presence) جي لحاظ کان [[يورپي يونين]] پهرين نمبر تي آهي.&lt;ref name=&quot;ElcanoEU&quot;&gt;{{cite web |date=2018 |title=Elcano Global Presence Report 2018 |url=http://www.realinstitutoelcano.org/wps/wcm/connect/897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66/Global_Presence_2018.pdf?MOD=AJPERES&amp;CACHEID=897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66|access-date=December 5, 2018 |publisher=[[ايلڪانو رائل انسٽيٽيوٽ|Real Instituto Elcano]] |page=20 |archive-date=January 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106153436/http://www.realinstitutoelcano.org/wps/wcm/connect/897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66/Global_Presence_2018.pdf?MOD=AJPERES&amp;CACHEID=897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان لحاظ کان، نرم طاقت گهربل نتيجا حاصل ڪرڻ جو ٽيون رويوي طريقو سمجهيو وڃي ٿو. ان جي ڀيٽ سخت طاقت سان ڪئي ويندي آهي، جيڪا تاريخي طور قومي طاقت جي حقيقت پسندانه ماپ رهي آهي ۽ جنهن کي [[شماريات|شمارياتي]] ماپن، جهڙوڪ [[انساني آبادي|آبادي]]، حقيقي [[فوج]]ي وسيلن يا ڪنهن ملڪ جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) ذريعي ماپيو ويندو آهي. بهرحال، اهڙا وسيلا هميشه گهربل نتيجا ناهن ڏيندا، جيئن [[آمريڪا]] [[ويتنام جنگ]] دوران محسوس ڪيو.

نرم طاقت جي ڪاميابي گهڻو ڪري ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته عالمي برادري ۾ ڪنهن فاعل جي [[ساک]] ڪهڙي آهي ۽ فاعلن جي وچ ۾ معلومات جو وهڪرو ڪيترو اثرائتو آهي. انهيءَ ڪري نرم طاقت کي اڪثر [[عالمگيريت]] ۽ [[نئين لبرلزم (بين الاقوامي لاڳاپا)|نئين لبرل بين الاقوامي لاڳاپن جي نظريي]] سان ڳنڍيو ويندو آهي. [[مقبول ثقافت]] ۽ [[ابلاغ عامه]] کي نرم طاقت جا اهم ذريعا سمجهيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.france24.com/en/20110625-economic-warfare-on-the-silver-screen-cinema-cannes-festival-2011-hollywood-france |title=Economic warfare on the silver screen |publisher=[[فرانس 24]] |date=28 June 2011 |access-date=2012-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119013813/http://www.france24.com/en/20110625-economic-warfare-on-the-silver-screen-cinema-cannes-festival-2011-hollywood-france |archive-date=19 January 2012}}&lt;/ref&gt; جيئن ته قومي ٻولي يا ڪنهن خاص [[سماجياتي ضابطو|معياري قدرن]] جي ڍانچي جي ڦهلاءَ کي پڻ. خاص طور عالمي خبرن کي پرڏيهي ملڪن جي تصوير ۽ ساک ٺاهڻ ۾ اهم عنصر قرار ڏنو ويو آهي.

{| style=&quot;font-size:100%;&quot;
|-
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''Brand Finance&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2026'''&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2026-01-21 |title=Global Soft Power Index 2026 |url=https://static.brandirectory.com/reports/brand-finance-soft-power-index-2026-digital.pdf |access-date=4 March 2026 |website=Brand Finance}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''ISSF&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2023'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://archive.org/details/issf-wspi-2023-final|title=World Soft Power Index 2023|date=15 August 2023 |access-date = 31 October 2023}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''Monocle&lt;br /&gt;نرم طاقت سروي 2022'''&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://monocle.com/magazine/issues/159/soft-power-survey-part-one/|url-access=subscription |title=Soft Power Survey: Part one|last1=Self|first1=Alexis|work=[[مونوڪل (برانڊ)|Monocle]]|access-date=15 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://monocle.com/magazine/issues/159/soft-power-survey-part-two/|url-access=subscription |title=Soft Power Survey: Part two|last1=Self|first1=Alexis|work=[[مونوڪل (برانڊ)|Monocle]]|access-date=15 January 2023}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''IMF&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2021'''&lt;ref&gt;{{cite web | last1=Cevik | first1=Serhan | last2=Padilha | first2=Tales | title=Measuring Soft Power: A New Global Index | website=IMF | date=2024-10-04 | url=https://www.imf.org/en/Publications/WP/Issues/2024/10/04/Measuring-Soft-Power-A-New-Global-Index-555898 | access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt;

|- valign=&quot;top&quot;
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{CHN}}
|-
| 3 || {{JPN}}
|-
| 4 || {{GBR}}
|-
| 5 || {{GER}}
|-
| 6 || {{FRA}}
|-
| 7 || {{SWI}}
|-
| 8 || {{CAN}}
|-
| 9 || {{ITA}}
|-
| 10 || {{UAE}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{FRA}}
|-
| 3 || {{UK}}
|-
| 4 || {{JPN}}
|-
| 5 || {{GER}}
|-
| 6 || {{SWI}}
|-
| 7 || {{KOR}}
|-
| 8 || {{ESP}}
|-
| 9 || {{CAN}}
|-
| 10 || {{CHN}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{DEN}}
|-
| 3 || {{FRA}}
|-
| 4 || {{KOR}}
|-
| 5 || {{SWI}}
|-
| 6 || {{JPN}}
|-
| 7 || {{GER}}
|-
| 8 || {{GBR}}
|-
| 9 || {{ITA}}
|-
| 10 || {{UKR}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{KOR}}
|-
| 2 || {{JPN}}
|-
| 3 || {{GER}}
|-
| 4 || {{CHN}}
|-
| 5 || {{ITA}}
|-
| 6 || {{FRA}}
|-
| 7 || {{USA}}
|-
| 8 || {{GBR}}
|-
| 9 || {{ESP}}
|-
| 10 || {{CHE}}
|}
|}

== تحقيق ==

عالمن نرم طاقت بابت ڪيترن ئي علمي بحثن ۾ حصو ورتو آهي. انهن بحثن ۾ هي موضوع شامل رهيا آهن:

* نرم طاقت جي افاديت ([[جيوليو گيلاروٽي]]، [[نيئل فرگوسن]]، [[جوزف جوفي]]، [[رابرٽ ڪيگن]]، [[ڪين والٽز]]، [[جان ميرشائمر]] بمقابلہ [[جوزف نائي]]، [[پيٽر ڪيٽزن اسٽائن]]، [[جينس بيالي ميٽرن]]، [[جيڪ هائمنس]]، [[اليگزينڊر ووونگ]]، [[جان ميليسن]])
* نرم طاقت ۽ سخت طاقت جو هڪ ٻئي سان لاڳاپو ([[جيوليو گيلاروٽي]]، [[جوزف نائي]])
* نرم طاقت کي عملي صورت ۾ ڪيئن ماپجي يا لاڳو ڪجي ([[هيندرڪ ڊبليو اونسورگ]])
* ڇا نرم طاقت جبر يا چالاڪيءَ جو روپ اختيار ڪري سگهي ٿي؟ ([[جينس بيالي ميٽرن]]، [[پيٽر ڪيٽزن اسٽائن]]، [[ڊوال ۽ بارنيٽ]] بمقابلہ [[جوزف نائي]]، [[اليگزينڊر ووونگ]])
* [[ڍانچو ۽ فاعليت]] جي وچ ۾ تعلق ڪيئن ڪم ڪري ٿو؟ ([[جيڪ هائمنس]] بمقابلہ [[جوزف نائي]])
* ڇا نرم توازن (Soft balancing) واقع ٿي رهيو آهي؟ ([[ولفورٿ ۽ بروڪس]] بمقابلہ [[اسٽيفن والٽ]] وغيره)
* يورپ ۾ نرم طاقت ۽ معياري طاقت ([[ايان مينرز]]، [[اي. چيامبرا]]، [[ٿامس ڊيز]]، [[اي. هائيڊ پرائس]]، [[رچرڊ وٽمين]])
* [[شهري مزاحمت]]، يعني عدم تشدد تي ٻڌل مزاحمت جا طريقا، ڪڏهن ڪڏهن نرم طاقت جي مخصوص استعمالن سان ڪيئن لاڳاپيل ٿين ٿا، پر پوءِ به هڪ الڳ تصور رهندا آهن ([[ايڊم رابرٽس]]، [[ٽموٿي گارٽن ايش]])
* نرم طاقت ۾ شخصيتن ۽ [[ڪرشماتي اختيار|ڪرشماتي قيادت]] جو ڪردار ([[هيندرڪ ڊبليو اونسورگ]])
* آمريڪي پرڏيهي پاليسي ۽ ائٽلانٽڪ پار لاڳاپن ۾ نرم طاقت ([[هيندرڪ ڊبليو اونسورگ]])

== مثال ==

=== سڄي دنيا ===
[[سوويت يونين]] [[ٿڌي جنگ]] دوران اثر رسوخ حاصل ڪرڻ لاءِ [[آمريڪا]] سان مقابلو ڪيو. سوويتن پنهنجي ڪميونسٽ نظام جي ڪشش کي دنيا آڏو پيش ڪرڻ لاءِ هڪ وسيع مهم هلائي. 1945ع ۾، [[سوويت يونين]] [[ايڊولف هٽلر|هٽلر]] جي مخالفت سبب يورپ ۾ ڪيترن ماڻهن کي پنهنجي طرف متوجه ڪرڻ ۾ تمام گهڻي ڪامياب ٿي، ۽ سڄي دنيا جي نوآبادياتي علائقن ۾ پڻ [[يورپي سامراج]] جي مخالفت سبب ان جو اثر وڌيو.{{sfn|Nye|2004a|loc=Chapter 3}} سوويتن هڪ تمام وڏي [[عوامي سفارتڪاري]] واري پروگرام تي پڻ عمل ڪيو، جنهن ۾ پنهنجي اعليٰ ثقافت جي واڌاري، نشريات، اولهه بابت معلومات جي اشاعت، ۽ ايٽمي هٿيارن خلاف احتجاجن، امن تحريڪن ۽ نوجوانن جي تنظيمن جي سرپرستي شامل هئي. ان جي باوجود، سوويت نظام جي بند نوعيت ۽ عوامي ثقافت جي کوٽ سبب، سوويت يونين نرم طاقت جي لحاظ کان [[آمريڪا]] سان مقابلو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Soviet soft power in Poland: culture and the making of Stalin's new empire, 1943-1957 |last=Babiracki |first=Patryk |date=2015 |publisher=The University of North Carolina Press |isbn=978-1-4696-2308-5 |location=Chapel Hill |oclc=911173017}}&lt;/ref&gt;

[[File:Umm Kulthum 1969.jpg|thumb|[[ام ڪلثوم]]، ويهين صديءَ جي عرب دنيا ۾ مصر جي نرم طاقت جو هڪ مثال]]

ڪيترين ئي [[آمريت|غير جمهوري حڪومتن]] نرم طاقت جي اوزار طور [[لڏپلاڻ]] کي استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[مصر]] ۾ [[جمال عبدالناصر]] جي حڪمراني دوران هزارين استادن کي [[عرب دنيا]] ۾ موڪليو ويو ته جيئن [[سامراج مخالف]] ۽ [[صهيونيت مخالف]] خيالن کي ڦهلايو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tsourapas |first=Gerasimos |s2cid=158085638 |title=Authoritarian emigration states: Soft power and cross-border mobility in the Middle East |journal=International Political Science Review |volume=39 |issue=3 |pages=400–416|doi=10.1177/0192512118759902 |year=2018 |url=http://pure-oai.bham.ac.uk/ws/files/48708510/Tsourapas_Authoritarian_emigration_states_IPSR_2018.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222110637/http://pure-oai.bham.ac.uk/ws/files/48708510/Tsourapas_Authoritarian_emigration_states_IPSR_2018.pdf |archive-date=2019-12-22 }}&lt;/ref&gt; [[ڪيوبا]] ۾ [[فيدل ڪاسترو]] جي حڪومت جي [[ڪيوبا جي طبي بين الاقواميت]] واري پروگرام تحت هزارين طبي ماهرن کي [[ثقافتي سفارتڪاري]] جي مقصد سان پرڏيهه موڪليو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cuban medical internationalism: origins, evolution, and goals |last1=Kirk |first1=John M. |date=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |last2=Erisman |first2=H. Michael |isbn=978-1-4039-8372-5 |edition=1st |location=New York |oclc=248348330}}&lt;/ref&gt; دنيا ڀر ۾ قائم چيني سرپرستيءَ وارا [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]] چيني استادن تي ڀاڙين ٿا ته جيئن ملڪ جي نرم طاقت کي پرڏيهه ۾ مضبوط بڻائي سگهجي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.politico.eu/article/china-soft-power-offensive-confucius-institute-education/|title=China's soft power offensive|date=2017-12-26|work=POLITICO|access-date=2018-06-16|language=en-US|archive-date=2018-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180616153344/https://www.politico.eu/article/china-soft-power-offensive-confucius-institute-education/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۽ يورپ هميشه کان اثر رسوخ ۽ نرم طاقت جا اهم ذريعا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |first1=Joseph |last1=Nye |author1-link=Joseph S. Nye |title=Europe's Soft Power |url=http://www.theglobalist.com/europes-soft-power/ |publisher=[[The Globalist]] |access-date=30 July 2015 |date=3 May 2004 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208183728/http://www.theglobalist.com/europes-soft-power/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[يورپي ثقافت]] جو فن، ادب، موسيقي، ڊزائن، فيشن ۽ خوراڪ گهڻي عرصي کان عالمي ڪشش جا مرڪز رهيا آهن.{{sfn|Nye|2004a|loc=Chapter 3}} يورپ ۽ [[آمريڪا]] اڪثر دعويٰ ڪندا رهيا آهن ته اهي سڄي دنيا ۾ [[انساني حق]]ن ۽ [[بين الاقوامي قانون]] جي حمايت ڪن ٿا. 2012ع ۾ [[يورپي يونين]] کي [[امن جو نوبل انعام]] ڏنو ويو، ڇاڪاڻ ته &quot;ڇهن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي دوران هن يورپ ۾ امن، مفاهمت، جمهوريت ۽ انساني حقن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nobel Peace Prize 2012 - European Union (EU) |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2012/eu-facts.html |publisher=[[Nobel Prize]] |access-date=24 December 2013 |archive-date=14 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214011947/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2012/eu-facts.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=From war to peace: European Union accepts Nobel Prize |url=http://www.cnn.com/2012/12/10/world/nobel-peace-prize/ |access-date=24 December 2013 |newspaper=[[CNN]] |date=10 December 2012 |archive-date=24 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224120940/http://www.cnn.com/2012/12/10/world/nobel-peace-prize/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019ع ۾ [[آمريڪا]] وٽ دنيا جو ٻيون نمبر وڏو سفارتي نيٽ ورڪ هو،&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Global Diplomacy Index – Country Rank |url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html |access-date=2020-10-14 |website=Lowy Institute |ref=Lowy2019 |archive-date=2019-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190201012801/http://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite news |date=2019-11-27 |title=China now has the most diplomatic posts worldwide |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-50569237 |access-date=2020-08-10 |archive-date=2020-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200906012525/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-50569237 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ملڪ اندر مقرر پرڏيهي صحافين جو سڀ کان وڏو انگ موجود هو،&lt;ref name=&quot;Monocle2012&quot;&gt;{{cite web |title=Soft Power Survey 2012 |url=http://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2012/ |publisher=Monocle |access-date=16 December 2013 |archive-date=27 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727144158/http://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2012/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو بين الاقوامي شاگردن لاءِ سڀ کان وڌيڪ پسنديده منزل هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Study in the USA |url=http://www.internationalstudent.com/study_usa/ |publisher=International Student |access-date=5 December 2015 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208143659/http://www.internationalstudent.com/study_usa/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آمريڪي سئنيما|آمريڪي فلمن]]، ٽيليويزن، موسيقي، اشتهارن، فيشن، خوراڪ، معاشي ماڊلن، سياسي ثقافت ۽ ادب ٻين ثقافتن جي [[آمريڪيت]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Fluck |first1=Winfried |title=The Americanization of Modern Culture: A Cultural History of the Popular Media* |url=http://www.jfki.fu-berlin.de/en/v/publications_fluck/2000/Romance_with_America/Fluck__Winfried_-_The_Americanization_of_Modern_Culture.pdf |publisher=John F. Kennedy Institute for North American Studies, Berlin |access-date=5 December 2015 |date=2009 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208165450/http://www.jfki.fu-berlin.de/en/v/publications_fluck/2000/Romance_with_America/Fluck__Winfried_-_The_Americanization_of_Modern_Culture.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ايشيا]]، ۽ خاص طور تي تازن سالن ۾ [[چين]]، پنهنجي قديم ثقافت، فن، فيشن ۽ خوراڪ جي عالمي پذيرائي مان فائدو وٺندي نرم طاقت جا امڪاني وسيلا استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Soft power with Chinese characteristics: China's campaign for hearts and minds |publisher=[[Routledge]] |others=Edney, Kingsley, Rosen, Stanley, Zhu, Ying, editors |year=2020 |isbn=978-1-351-80435-6 |location=Abingdon, Oxon |oclc=1130023014}}&lt;/ref&gt; چين پاڻ کي قومي خودمختياري جو محافظ طور پيش ڪري ٿو،&lt;ref&gt;Friedberg, Aaron L. ''A Contest for Supremacy: China, America and the Struggle for Mastery in Asia'', New York: Norton Publishing, 2011.&lt;/ref&gt; جيڪو [[نيٽو]] جي [[معمر قذافي]] کي اقتدار تان هٽائڻ واري هوائي مهم ۽ ليبيا ۾ باغين جي حمايت کان پوءِ وڌيڪ اهم موضوع بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Felgenhauer, Pavel. &quot;The Fall of Gaddafi Angers Many In Moscow&quot;. ''Eurasia Daily Monitor'' Volume: 8 Issue: 164. September 8, 2011. http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=38374 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530045039/http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=38374 |date=2013-05-30 }}&lt;/ref&gt; چين [[آمريڪا]] سان ڏکڻ پئسفڪ ۾ اثر رسوخ لاءِ پڻ مقابلو ڪري رهيو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه مبصرن جو خيال آهي ته هن علائقي ۾ چين جي وڌندڙ جارحاڻي پاليسين ڪيترن ملڪن کي [[آمريڪا]] سان ويجهڙائي اختيار ڪرڻ تي مائل ڪيو، جنهن سان هن خطي ۾ آمريڪي نرم طاقت وڌيڪ مضبوط ٿي وئي.&lt;ref&gt;Friedberg, Aaron L. ''A Contest for Supremacy: China, America and the Struggle for Mastery in Asia'', New York: Norton Publishing, 2011. p. 200&lt;/ref&gt;

نرم طاقت رڳو حڪومتن جي عملن تائين محدود نه آهي، پر نجي شعبي، سماج ۽ وسيع ثقافتي سرگرمين تائين پڻ پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;Lord, Carnes, &quot;Public Diplomacy and Soft Power&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008) p. 60.&lt;/ref&gt; نرم طاقت جو اثر وڌي ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ماڻهن جي بنيادي رجحانن ۽ روين تي اثرانداز ٿئي ٿي، جيڪي هاڻي پنهنجي حڪومتن ۾ وڌيڪ سرگرم ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Angelo M. Codevilla 2008&quot; /&gt; اهو رجحان آمراڻن ملڪن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿو، جتي ماڻهو ۽ ادارا وڌندڙ حد تائين سياسي بحث کي شڪل ڏيڻ جي صلاحيت رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fas.org/irp/agency/dod/dsb/commun.pdf |title=Defense Science Board, Report of the Defense Science Board Task Force on Strategic Communication (Office of the Under Secretary of Defense for Acquisition, Technology and Logistics |date=September 2004}}&lt;/ref&gt;

=== آسٽريليا ===
[[آسٽريليا جي پرڏيهي معاملن ۽ واپار جو کاتو|آسٽريليا جي پرڏيهي معاملن ۽ واپار واري کاتي]] موجب، آسٽريليا پنهنجي جمهوريت، قانون جي حڪمراني، مضبوط معيشت، معياري تعليم، جديد سائنسي ترقي، گهڻ ثقافتي سماج ۽ ماحولياتي تحفظ جي ڪري سٺي شهرت رکي ٿو، جنهن سبب ان جا شهري ۽ ادارا عالمي سطح تي اعتماد ۽ اعتبار سان پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جي قابل آهن.&lt;ref name=&quot;renamed_from_23_on_20240913015007&quot;&gt;{{Cite web |title=Soft power |url=https://www.dfat.gov.au/sites/default/files/minisite/static/4ca0813c-585e-4fe1-86eb-de665e65001a/fpwhitepaper/foreign-policy-white-paper/chapter-eight-partnerships-and-soft-power/soft-power.html#:~:text=Having%20the%20ability%20to%20influence,underpinned%20by%20some%20enduring%20strengths. |access-date=14 August 2024 |website=dfat.gov.au}}&lt;/ref&gt; تعليم آسٽريليا جي نرم طاقت جو هڪ بنيادي عنصر رهي آهي،&lt;ref name=&quot;renamed_from_23_on_20240913015007&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=C. Tyler |first1=Melissa |last2=Van Leuven |first2=Bridgette |date=10 March 2020 |title=The soft power of education |url=https://pursuit.unimelb.edu.au/articles/the-soft-power-of-education |access-date=14 August 2024 |website=The University of Melbourne}}&lt;/ref&gt; ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل تعليمي مرڪزن مان هڪ هجڻ سبب هتي 700,000 کان وڌيڪ بين الاقوامي شاگرد تعليم حاصل ڪري رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Karp |first=Paul |date=2 April 2024 |title=New record set for number of international students in Australia |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/apr/02/new-record-set-for-number-of-international-students-in-australia |access-date=14 August 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; 2023ع ۾، [[قومي برانڊنگ]] جي لحاظ کان آسٽريليا کي ''Nation Brand Index'' ۾ دنيا جو نائون مضبوط ترين قومي برانڊ قرار ڏنو ويو، جيڪو ان کي سياحت ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري لاءِ هڪ پرڪشش ملڪ طور ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 November 2023 |title=Australia's nation brand gains rank to 9th in world |url=https://www.austrade.gov.au/en/news-and-analysis/media-centre/media-releases/australia-s-nation-brand-gains-rank-to-9th-in-world |access-date=14 August 2024 |website=www.austrade.gov.au}}&lt;/ref&gt; ملڪ وٽ دنيا جي اٺين وڏي سياحتي آمدني آهي&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 2024 |title=World Tourism Barometer |url=https://pre-webunwto.s3.eu-west-1.amazonaws.com/s3fs-public/2024-06/Barom_PPT_May_2024.pdf?VersionId=U7O62HatlG4eNAj.wcmuQG1PMCjK.Yss#page13 |access-date=14 August 2024 |page=19 |website=UN Tourism |format=PDF}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري|پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري (FDI)]] حاصل ڪندڙ ملڪن ۾ سورهين نمبر تي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics on who invests in Australia |url=https://www.dfat.gov.au/trade/trade-and-investment-data-information-and-publications/foreign-investment-statistics/statistics-on-who-invests-in-australia |access-date=14 August 2024 |website=dfat.gov.au}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]]
[[زمرو:سفارتڪاري]]
[[زمرو:عالمگيريت]]</text>
      <sha1>bbgh5a4f5io0xsffce1x0zy2gy5fhqn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389996</id>
      <parentid>389995</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T21:12:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54391" sha1="a9hqvooxlli5p2xsixv5q6cj97y2v34" xml:space="preserve">سافٽ پاور وارو نظريو{{ٻيا نالا|انگريزي=theory of soft power}} آمريڪي پوليٽيڪل سائنس جي ماھر [[جوزف نائي]]، جيڪو ڪلنٽن انتظاميہ ۾ آفيسر بہ رھيو ھو، ھڪ نظريو پيش ڪيو تہ آمريڪا ٻي عالمي جنگ کانپوءِ واري دؤر جي ڀيٽ ۾ ڪمزور محسوس ٿيندي بہ طاقت جو ھڪ بي مثال ذريعو آهي جيڪو ان کي پھرين پوزيشن ۾ آڻي ٿو سگھي ٿو.ان لاءِ معاملن کي پنھنجي مطابق ڪرڻ، حالتن۽ واقعن کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ فوجي طاقت جي استعمال کان علاوه بہ آمريڪا وٽ ھڪ شئي موجود آهي يعني سافٽ پاور جيڪا ھڪ عدم تشدد واري قوت آھي جنھن ذريعي آمريڪا دنيا ۾ پنھنجي ليڊرشپ واري پوزيشن کي مستحڪم ۽ مضبوط ڪري سگھي ٿو.جوزف نائي سافٽ پاور کي ٽن حصن ۾ ورهايو آهي: ڪلچرل، آئيڊيولاجيڪل ۽ انسٽيٽيوشنل. ھن جي خيال مطابق جيڪڏهن ڪو ملڪ پنھنجي طاقت اھڙي ٺاھي جيڪا ٻين جي نظر ۾ جائز ھجي تہ پوء ان کي پنھنجي خواهش کي عملي شڪل ڏيڻ جي سلسلي ۾ گھٽ مزاحمت کي منھن ڏيڻو پوي ٿو. ڊيموڪريٽڪ پوليٽڪس، فري مارڪيٽ معيشت۽ بنيادي قدر جھڙوڪ انساني حق ، ٻين لفظن ۾ لبرل ازم، آمريڪي سافٽ پاور جا بنياد آھن.&lt;ref&gt;{عالمي منظرنامو:سافٽ پاور جي دنيا: روزاني سوڀ ڪراچي:29آگسٽ 2018: صفحو 9}&lt;/ref&gt;

== تصور جي وضاحت ==

[[فائل:Soft Power (2004) by Joseph Nye.jpg|thumb|left|[[جوزف نائي]] جو 2004ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب، جنهن ۾ ”نرم طاقت“ جي تصور جي وضاحت ڪئي وئي آهي]]

''[[آڪسفورڊ انگريزي لغت]]'' موجب، &quot;نرم طاقت&quot; (Soft power) جو اصطلاح، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;اهڙي طاقت (ڪنهن قوم، رياست، اتحاد وغيره جي) جيڪا فوجي قوت يا جبر بدران معاشي ۽ ثقافتي اثر رسوخ مان پيدا ٿئي&quot;، پهريون ڀيرو 1985ع ۾ درج ڪيو ويو.&lt;ref&gt;
{{oed | soft power}} - &quot;S. Boonyapratuang Mil. Control in S.E. Asia iii. 72   Musjawarah (decision by discussion) and 'soft power' became the stances of his control.&quot;
&lt;/ref&gt;

[[بين الاقوامي لاڳاپا|بين الاقوامي لاڳاپن]] جي مشهور عالم [[جوزف نائي]] 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ &quot;نرم طاقت&quot; جي تصور کي عام شهرت ڏني.&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Nye
 |first1               = Joseph S.
 |author-link1         = Joseph Nye
 |date                 = 16 March 2004
 |title                = Soft Power: The Means To Success In World Politics
 |url                  = https://books.google.com/books?id=wuqOAAAAMAAJ
 |publication-place    = New York
 |publisher            = PublicAffairs
 |page                 = ix, xi
 |isbn                 = 978-1-58648-225-1
 |access-date          = 16 March 2023
 |quote                = [...] I had coined the term 'soft power' a decade or so earlier. [...] I first developed the concept of 'soft power' in ''Bound to Lead'', a book I published in 1990 [...].
}}
&lt;/ref&gt;

نائي جي نظر ۾، طاقت مان مراد ٻين جي رويي تي اهڙو اثر وجهڻ آهي، جنهن سان گهربل نتيجا حاصل ڪري سگهجن. اهو مختلف طريقن سان ممڪن آهي: ٻين کي ڌمڪين ذريعي مجبور ڪري سگهجي ٿو، مالي فائدن ذريعي آماده ڪري سگهجي ٿو، يا وري کين اهڙو متوجهه ۽ هم خيال بڻائي سگهجي ٿو جو هو پاڻ ئي اهي نتيجا چاهين، جيڪي توهان چاهيو ٿا. اهڙيءَ ريت نرم طاقت، ٻين کي زبردستي مجبور ڪرڻ بدران انهن کي رضاڪارانه طور پنهنجي مقصد ڏانهن مائل ڪري ٿي.{{sfn|Nye|1990}}

نرم طاقت جو مقابلو [[سخت طاقت]] (Hard power) سان ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ جبر يا مالي ادائيگين جو استعمال شامل هوندو آهي. نرم طاقت صرف رياستن تائين محدود ناهي، پر بين الاقوامي سياست ۾ سرگرم ٻيا فاعل، جهڙوڪ [[غير سرڪاري تنظيم]]ون (NGOs) ۽ بين الاقوامي ادارا پڻ ان کي استعمال ڪري سگهن ٿا.{{sfn|Nye|2004a}} ڪجهه عالمن جي نظر ۾ نرم طاقت، &quot;طاقت جي ٻئي چهري&quot; جو هڪ مثال آهي،&lt;ref&gt;
{{cite book
 |editor-last1         = Parlak
 |editor-first1        = Bekir
 |date                 = 15 October 2022
 |title                = The Handbook of Public Administration, Vol. 2
 |url                  = https://books.google.com/books?id=5tWYEAAAQBAJ
 |publisher            = Livre de Lyon
 |page                 = 346
 |isbn                 = 978-2-38236-300-3
 |access-date          = 16 March 2023
 |quote                = The second face of power is soft power.
}}
&lt;/ref&gt;
جيڪو اڻسڌيءَ طرح گهربل نتيجا حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Sobrinho
 |first1               = Blasco José
 |year                 = 2001
 |title                = Signs, Solidarities, and Sociology: Charles S. Peirce and the Pragmatics of Globalization
 |url                  = https://books.google.com/books?id=BtwpzP9qKawC
 |publication-place    = Lanham, Maryland
 |publisher            = Rowman &amp; Littlefield
 |page                 = 115
 |isbn                 = 978-0-8476-9179-1
 |access-date          = 16 March 2023
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Mattern
 |first1               = Mark
 |year                 = 2006
 |title                = Putting Ideas to Work: A Practical Introduction to Political Thought
 |url                  = https://books.google.com/books?id=QTCTywjlr-IC
 |series               = Reference, Information and Interdisciplinary Subjects Series
 |publication-place    = Lanham, Maryland
 |publisher            = Rowman &amp; Littlefield
 |page                 = 372
 |isbn                 = 978-0-7425-4890-9
 |access-date          = 16 March 2023
}}
&lt;/ref&gt;

نائي جي مطابق، ڪنهن ملڪ جي نرم طاقت ٽن بنيادي وسيلن تي ٻڌل هوندي آهي: &quot;ان جي ثقافت (جتي اها ٻين لاءِ پرڪشش هجي)، ان جون سياسي قدرون (جڏهن ملڪ اندر ۽ ٻاهر انهن تي عمل ڪيو وڃي)، ۽ ان جون پرڏيهي پاليسيون (جڏهن ٻيا انهن کي جائز ۽ اخلاقي اختيار واريون سمجهن).&quot;{{sfn|Nye|2011|p=84}}

{{Blockquote|
&quot;ڪو ملڪ عالمي سياست ۾ اهي نتيجا حاصل ڪري سگهي ٿو، جيڪي هو چاهي ٿو، جيڪڏهن ٻيا ملڪ سندس قدرن جي تعريف ڪن، سندس مثال جي پيروي ڪرڻ چاهين، يا سندس خوشحالي ۽ کليل معاشري جهڙي سطح حاصل ڪرڻ جا خواهشمند هجن. انهيءَ لحاظ کان عالمي سياست ۾ رڳو فوجي طاقت يا معاشي پابندين ذريعي ٻين کي مجبور ڪرڻ ئي اهم ناهي، پر عالمي ايجنڊا جو تعين ڪرڻ ۽ ٻين کي پاڻ ڏانهن متوجهه ڪرڻ به اهم آهي. اهڙي نرم طاقت، ٻين کي اهي نتيجا پاڻمرادو اختيار ڪرڻ تي آماده ڪري ٿي، جيڪي توهان چاهيو ٿا، ۽ کين زبردستي مجبور نٿي ڪري.&quot;{{sfn|Nye|2004a}}
}}

نرم طاقت جا وسيلا اهڙا اثاثا هوندا آهن، جيڪي ڪشش پيدا ڪن ٿا، ۽ اها ڪشش اڪثر قبوليت جو سبب بڻجي ٿي.{{sfn|Nye|2004a}} نائي جو چوڻ آهي ته &quot;دلڪشي هميشه جبر کان وڌيڪ اثرائتي هوندي آهي، ۽ جمهوريت، انساني حقن ۽ فردي موقعن جهڙا ڪيترائي قدر نهايت پرڪشش هوندا آهن.&quot;{{sfn|Nye|2004a|p=x}} [[اينجيلو ڪوڊيويلا]] نشاندهي ڪئي آهي ته نرم طاقت جو هڪ اهم، پر اڪثر نظرانداز ٿيل پهلو اهو آهي ته آبادي جا مختلف طبقا مختلف شين، خيالن، تصويرن يا امڪانن ڏانهن متوجهه يا متنفر ٿيندا آهن.&lt;ref name=&quot;Angelo M. Codevilla 2008&quot;&gt;Angelo M. Codevilla, &quot;Political Warfare: A Set of Means for Achieving Political Ends&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008).&lt;/ref&gt; جڏهن ڪنهن ملڪ جون پاليسيون، ثقافت يا قدر ٻين کي متوجهه ڪرڻ بدران کين پري ڌڪين، تڏهن نرم طاقت ڪمزور ٿي ويندي آهي.

نائي پنهنجي ڪتاب ۾ دليل ڏئي ٿو ته حڪومتن لاءِ نرم طاقت، سخت طاقت جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏکيو اوزار آهي، ٻن سببن جي ڪري: پهريون، ان جا ڪيترائي اهم وسيلا حڪومت جي سڌي ڪنٽرول کان ٻاهر هوندا آهن؛ ٻيو، نرم طاقت اڻسڌيءَ طرح پاليسيءَ جي ماحول کي شڪل ڏيندي آهي، ۽ گهربل نتيجا پيدا ڪرڻ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ڪيترائي سال لڳي ويندا آهن.{{sfn|Nye|2004a|p=x}}&lt;ref name=&quot;Lord, Carnes 2008. p 59-71&quot;&gt;Lord, Carnes, &quot;Public Diplomacy and Soft Power&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008.) pp. 59–71.&lt;/ref&gt; هن ڪتاب ۾ نرم طاقت جا ٽي بنيادي ذريعا بيان ڪيا ويا آهن: &quot;ثقافت&quot;، &quot;سياسي قدر&quot;، ۽ &quot;پاليسيون&quot;.

پنهنجي ڪتاب ''The Future of Power'' (2011ع) ۾ نائي ٻيهر واضح ڪري ٿو ته نرم طاقت هڪ وضاحتي تصور آهي، نه ڪي معياري يا اخلاقي تصور.{{sfn|Nye|2011|p=81}} تنهن ڪري نرم طاقت جا منفي مقصدن لاءِ به استعمال ٿي سگهن ٿا. سندس چوڻ آهي ته &quot;[[ايڊولف هٽلر|هٽلر]]، [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] ۽ [[مائو زيڊونگ]] پنهنجن پوئلڳن جي نظر ۾ وڏي نرم طاقت جا مالڪ هئا، پر ان جو مطلب اهو نه هو ته اها طاقت سٺي هئي. ذهنن کي موڙڻ، هٿن کي موڙڻ کان لازمي طور بهتر ناهي.&quot;{{sfn|Nye|2011|p=81}} نائي اهو به بيان ڪري ٿو ته نرم طاقت، [[حقيقت پسندي (بين الاقوامي لاڳاپا)|حقيقت پسندي]] واري نظريي جي ابتڙ ناهي. &quot;نرم طاقت مثاليت يا لبرلزم جي ڪا صورت ناهي، بلڪه اها طاقت جو ئي هڪ روپ آهي، جنهن ذريعي گهربل نتيجا حاصل ڪيا وڃن ٿا.&quot;{{sfn|Nye|2011|p=82}}

== تصور جون حدون ==

نرم طاقت جي تصور تي ڪجهه ليکڪن تنقيد ڪئي آهي ۽ ان کي غير مؤثر قرار ڏنو آهي، جهڙوڪ [[نيئل فرگوسن]]، جنهن پنهنجي ڪتاب ''Colossus'' جي مهاڳ ۾ اهڙو موقف اختيار ڪيو.{{citation needed|date=October 2024}} [[نئين حقيقت پسندي (بين الاقوامي لاڳاپا)|نئين حقيقت پسند]] ۽ ٻين عقليت پسند ۽ نئين عقليت پسند نظرين سان لاڳاپيل ليکڪ (سواءِ [[اسٽيفن والٽ]] جي) عام طور نرم طاقت کي رد ڪن ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ بين الاقوامي لاڳاپن جا فاعل رڳو ٻن قسمن جي محرڪن تي ردعمل ظاهر ڪندا آهن: معاشي فائدا ۽ طاقت جو استعمال.{{citation needed|date=October 2024}}

هڪ نظريي جي حيثيت سان، نرم طاقت کي سخت طاقت کان الڳ سڃاڻڻ ڪڏهن ڪڏهن ڏکيو هوندو آهي. مثال طور، جينس بيالي ميٽرن دليل ڏئي ٿي ته [[جارج ڊبليو بش]] جو اهو بيان، &quot;يا ته توهان اسان سان آهيو يا دهشتگردن سان&quot;، حقيقت ۾ سخت طاقت جو هڪ استعمال هو. جيتوڻيڪ ٻين رياستن کي اتحاد ۾ شامل ٿيڻ لاءِ فوجي يا معاشي دٻاءُ استعمال نه ڪيو ويو، پر نمائندگيءَ واري طاقت (representational force) جو استعمال ڪيو ويو. اهڙي قسم جي طاقت ٻين ڌرين جي سڃاڻپ کي خطري ۾ وجهي ٿي، جنهن سبب اهي يا ته تابعداري ڪن يا برائي سان منسوب ٿيڻ جو خطرو قبول ڪن. جيڪڏهن ائين آهي، ته پوءِ نرم طاقت ايتري &quot;نرم&quot; ناهي جيتري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi = 10.1177/03058298050330031601|title = Why 'Soft Power' Isn't So Soft: Representational Force and the Sociolinguistic Construction of Attraction in World Politics|year = 2005|last1 = Mattern|first1 = Janice Bially|journal = Millennium: Journal of International Studies|volume = 33|issue = 3|pages = 583–612|s2cid = 144848371|url=https://www.academia.edu/1141856}} Page 586.&lt;/ref&gt;

تازين تحقيقي مقالن ۾ اهو به دليل ڏنو ويو آهي ته هن تصور ۾ نرم طاقت جي دفاعي استعمال کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ڇو ته نائي جو نظريو بنيادي طور تي ان ڳالهه تي مرڪوز آهي ته ٻين کي پنهنجي مرضي موجب ڪيئن عمل ڪرائجي، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اڀرندڙ طاقتون، جهڙوڪ [[چين]]، نرم طاقت جا نوان طريقا اختيار ڪري رهيون آهن ۽ ان کي دفاعي مقصدن لاءِ استعمال ڪري رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1111/pafo.12153 |title=China's Charm Defensive: Image Protection by Acquiring Mass Entertainment |year=2020 |last1=Eliküçük Yıldırım |first1=Nilgün |last2=Aslan |first2=Mesut |journal=Pacific Focus |volume=35 |issue=1 |pages=141–171 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه، ڪجهه عالمن جو چوڻ آهي ته ان ڳالهه تي وڌيڪ ڌيان ڏيڻ گهرجي ته نرم طاقت استعمال ڪرڻ جون ڪوششون ڪڏهن ڪڏهن ابتڙ نتيجا به ڏئي سگهن ٿيون، جنهن سان ڪنهن رياست يا فاعل جي ساک کي نقصان پهچي سگهي ٿو يا اثر رسوخ گهٽجي سگهي ٿو، جنهن کي &quot;نرم بي اثري&quot; (Soft disempowerment) سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1093/ia/iiy125 |title=The soft power–soft disempowerment nexus: The case of Qatar |year=2018 |last1=Brannagan |first1=Paul Michael |last2=Giulianotti |first2=Richard |journal=International Affairs |volume=94 |issue=5 |pages=1139–1157 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[امت ڪمار گپتا]] نائي طرفان ڏنل تعريف ۾ هڪ خامي جي نشاندهي ڪئي آهي&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Nye |first=Joseph S |title=SOFT POWER: The Means to Success in World Politics |date=2004 |publisher=Public Affairs |isbn= 978-1-58648-306-7 |edition=1st |location=New York |publication-date=2004 |pages=X |language=English}}&lt;/ref&gt; ۽ هن تصور جي نئين تعريف پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. نائي جي تعريف جو حوالو ڏيندي، هو لکي ٿو ته &quot;بين الاقوامي سطح تي ڪنهن ملڪ جو رويو صرف ٻين ڌرين جي نرم طاقت واري ڪشش سان طئي نٿو ٿئي. هر ملڪ ڪنهن به فيصلي کان اڳ پنهنجن مفادن جو جائزو وٺي ٿو ۽ پنهنجي يقينن مطابق عمل ڪري ٿو.&quot; &lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Gupta |first=Amit Kumar |date=2023 |title=Re-examining the Concept of Soft Power and Initiating a Debate on How to Define the Concept from the Negative and Positive Connotations |url=https://www.softpowerjournal.com/wp-content/uploads/2024/02/SOFT-Taco-19-ottobre-2.pdf |journal=Soft Power Journal: Euro-American Journal of Historical and Theoretical Studies of Politics and Law |volume=10 |issue=1 |pages=164–187 |via=University of Salerno and Universidad Católica De Colombia}}&lt;/ref&gt;

گپتا، نائي جي تعريف جي متبادل طور، &quot;مثبت نرم طاقت&quot; (Positive soft power) ۽ &quot;منفي نرم طاقت&quot; (Negative soft power) جا اصطلاح تجويز ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;

== ماپ ==

نرم طاقت کي گڏيل اشاري (Composite Index) ذريعي ماپڻ جي پهرين اهم ڪوشش 2010ع ۾ [[انسٽيٽيوٽ فار گورنمينٽ]] (IfG) ۽ ميڊيا ڪمپني ''[[مونوڪل (ميڊيا ڪمپني)|مونوڪل]]'' پاران شايع ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |first=Jonathan |last=McClory |title=The new persuaders: an international ranking of soft power |date=2010-12-07 |publisher=Institute for Government |url=http://www.instituteforgovernment.org.uk/publications_download.php?id=20 |work=Institute for Government website |page=13 |access-date=2011-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724053803/http://www.instituteforgovernment.org.uk/publications_download.php?id=20 |archive-date=2011-07-24}}&lt;/ref&gt; ان وقت IfG جي سينيئر محقق جونٿن ميڪ ڪلوري طرفان تيار ڪيل IfG–Monocle Soft Power Index ۾ 26 ملڪن جي نرم طاقت جي وسيلن کي ماپڻ لاءِ شمارياتي انگن اکرن ۽ ماهرن جي راءِ تي ٻڌل اسڪوئرن کي گڏ ڪيو ويو. هن اشاري جا پنج ذيلي حصا هئا: ثقافت، سفارتڪاري، تعليم، ڪاروبار/جدت ۽ حڪومت. هن اشاري جو مقصد ملڪن جي نرم طاقت جي وسيلن کي ماپڻ هو، نه ته سڌي طرح انهن جي اثرانداز ٿيڻ جي صلاحيت کي. ان کان پوءِ ''مونوڪل'' هر سال ''Soft Power Survey'' شايع ڪندو رهيو. 2016/17ع تائين هي درجابندي لڳ ڀڳ 50 عنصرن جي بنياد تي تيار ڪئي ويندي هئي، جن ۾ ثقافتي مرڪزن (خاص طور ٻولي سيکارڻ وارا ادارا)، [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ]] تمغا، ڪنهن ملڪ جي [[معماري]] جو معيار ۽ ڪاروباري برانڊ پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;monocle.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2018-19/ |title=Soft Power Survey 2018/19 |date=2018 |publisher=Monocle |access-date=2018-12-21 |archive-date=2021-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413144356/https://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2018-19/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''The Soft Power 30''، جنهن جي مهاڳ [[جوزف نائي]] لکيو، 2015ع ۾ ميڊيا ڪمپني ''Portland'' پاران تيار ۽ شايع ڪيل ملڪن جي نرم طاقت جي درجابندي آهي. هي درجابندي &quot;ڪنهن ملڪ جي سياسي ادارن جي معيار، ثقافتي ڪشش، سفارتي نيٽ ورڪ جي طاقت، اعليٰ تعليمي نظام جي عالمي ساک،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gauttam |first1=Priya |last2=Singh |first2=Bawa |last3=Singh |first3=Sandeep |last4=Bika |first4=Shankar Lal |last5=Tiwari |first5=Raghavendra P. |title=Education as a soft power resource: A systematic review |journal=[[Heliyon]] |date=2024 |volume=10 |issue=1 |article-number=e23736 |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e23736 |doi-access=free|pmid=38268586 |pmc=10806264 |bibcode=2024Heliy..1023736G }}&lt;/ref&gt; معاشي نموني جي ڪشش، ۽ دنيا سان ڊجيٽل لاڳاپن&quot; جي بنياد تي تيار ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=McClory|first1=Jonathan|title=The Soft Power 30 - A Global Ranking of Soft Power |url=http://softpower30.portland-communications.com/pdfs/the_soft_power_30.pdf |publisher=Portland |access-date=17 July 2015 |date=July 2015 |archive-date=23 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150723161800/http://softpower30.portland-communications.com/pdfs/the_soft_power_30.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Softly does it |url=https://www.economist.com/news/britain/21657655-oxbridge-one-direction-and-premier-league-bolster-britains-power-persuade-softly-does-it |access-date=17 July 2015 |newspaper=[[دي اڪانامسٽ]] |date=18 July 2015 |archive-date=17 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717004042/http://www.economist.com/news/britain/21657655-oxbridge-one-direction-and-premier-league-bolster-britains-power-persuade-softly-does-it |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=In 'soft power' terms, Japan ranks eighth out of 30 countries in U.K. consultancy report |url=http://www.japantimes.co.jp/news/2015/07/15/national/soft-power-terms-japan-ranks-eighth-30-u-k-consultancy-gauge/#.Value4u-ra4 |access-date=17 July 2015 |work=Japan Times |date=15 July 2015 |archive-date=21 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721192434/http://www.japantimes.co.jp/news/2015/07/15/national/soft-power-terms-japan-ranks-eighth-30-u-k-consultancy-gauge/#.Value4u-ra4 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''Elcano Global Presence Report'' مطابق، نرم موجودگي (Soft Presence) جي لحاظ کان [[يورپي يونين]] پهرين نمبر تي آهي.&lt;ref name=&quot;ElcanoEU&quot;&gt;{{cite web |date=2018 |title=Elcano Global Presence Report 2018 |url=http://www.realinstitutoelcano.org/wps/wcm/connect/897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66/Global_Presence_2018.pdf?MOD=AJPERES&amp;CACHEID=897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66|access-date=December 5, 2018 |publisher=[[ايلڪانو رائل انسٽيٽيوٽ|Real Instituto Elcano]] |page=20 |archive-date=January 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106153436/http://www.realinstitutoelcano.org/wps/wcm/connect/897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66/Global_Presence_2018.pdf?MOD=AJPERES&amp;CACHEID=897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان لحاظ کان، نرم طاقت گهربل نتيجا حاصل ڪرڻ جو ٽيون رويوي طريقو سمجهيو وڃي ٿو. ان جي ڀيٽ سخت طاقت سان ڪئي ويندي آهي، جيڪا تاريخي طور قومي طاقت جي حقيقت پسندانه ماپ رهي آهي ۽ جنهن کي [[شماريات|شمارياتي]] ماپن، جهڙوڪ [[انساني آبادي|آبادي]]، حقيقي [[فوج]]ي وسيلن يا ڪنهن ملڪ جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) ذريعي ماپيو ويندو آهي. بهرحال، اهڙا وسيلا هميشه گهربل نتيجا ناهن ڏيندا، جيئن [[آمريڪا]] [[ويتنام جنگ]] دوران محسوس ڪيو.

نرم طاقت جي ڪاميابي گهڻو ڪري ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته عالمي برادري ۾ ڪنهن فاعل جي [[ساک]] ڪهڙي آهي ۽ فاعلن جي وچ ۾ معلومات جو وهڪرو ڪيترو اثرائتو آهي. انهيءَ ڪري نرم طاقت کي اڪثر [[عالمگيريت]] ۽ [[نئين لبرلزم (بين الاقوامي لاڳاپا)|نئين لبرل بين الاقوامي لاڳاپن جي نظريي]] سان ڳنڍيو ويندو آهي. [[مقبول ثقافت]] ۽ [[ابلاغ عامه]] کي نرم طاقت جا اهم ذريعا سمجهيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.france24.com/en/20110625-economic-warfare-on-the-silver-screen-cinema-cannes-festival-2011-hollywood-france |title=Economic warfare on the silver screen |publisher=[[فرانس 24]] |date=28 June 2011 |access-date=2012-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119013813/http://www.france24.com/en/20110625-economic-warfare-on-the-silver-screen-cinema-cannes-festival-2011-hollywood-france |archive-date=19 January 2012}}&lt;/ref&gt; جيئن ته قومي ٻولي يا ڪنهن خاص [[سماجياتي ضابطو|معياري قدرن]] جي ڍانچي جي ڦهلاءَ کي پڻ. خاص طور عالمي خبرن کي پرڏيهي ملڪن جي تصوير ۽ ساک ٺاهڻ ۾ اهم عنصر قرار ڏنو ويو آهي.

{| style=&quot;font-size:100%;&quot;
|-
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''Brand Finance&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2026'''&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2026-01-21 |title=Global Soft Power Index 2026 |url=https://static.brandirectory.com/reports/brand-finance-soft-power-index-2026-digital.pdf |access-date=4 March 2026 |website=Brand Finance}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''ISSF&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2023'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://archive.org/details/issf-wspi-2023-final|title=World Soft Power Index 2023|date=15 August 2023 |access-date = 31 October 2023}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''Monocle&lt;br /&gt;نرم طاقت سروي 2022'''&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://monocle.com/magazine/issues/159/soft-power-survey-part-one/|url-access=subscription |title=Soft Power Survey: Part one|last1=Self|first1=Alexis|work=[[مونوڪل (برانڊ)|Monocle]]|access-date=15 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://monocle.com/magazine/issues/159/soft-power-survey-part-two/|url-access=subscription |title=Soft Power Survey: Part two|last1=Self|first1=Alexis|work=[[مونوڪل (برانڊ)|Monocle]]|access-date=15 January 2023}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''IMF&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2021'''&lt;ref&gt;{{cite web | last1=Cevik | first1=Serhan | last2=Padilha | first2=Tales | title=Measuring Soft Power: A New Global Index | website=IMF | date=2024-10-04 | url=https://www.imf.org/en/Publications/WP/Issues/2024/10/04/Measuring-Soft-Power-A-New-Global-Index-555898 | access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt;

|- valign=&quot;top&quot;
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{CHN}}
|-
| 3 || {{JPN}}
|-
| 4 || {{GBR}}
|-
| 5 || {{GER}}
|-
| 6 || {{FRA}}
|-
| 7 || {{SWI}}
|-
| 8 || {{CAN}}
|-
| 9 || {{ITA}}
|-
| 10 || {{UAE}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{FRA}}
|-
| 3 || {{UK}}
|-
| 4 || {{JPN}}
|-
| 5 || {{GER}}
|-
| 6 || {{SWI}}
|-
| 7 || {{KOR}}
|-
| 8 || {{ESP}}
|-
| 9 || {{CAN}}
|-
| 10 || {{CHN}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{DEN}}
|-
| 3 || {{FRA}}
|-
| 4 || {{KOR}}
|-
| 5 || {{SWI}}
|-
| 6 || {{JPN}}
|-
| 7 || {{GER}}
|-
| 8 || {{GBR}}
|-
| 9 || {{ITA}}
|-
| 10 || {{UKR}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{KOR}}
|-
| 2 || {{JPN}}
|-
| 3 || {{GER}}
|-
| 4 || {{CHN}}
|-
| 5 || {{ITA}}
|-
| 6 || {{FRA}}
|-
| 7 || {{USA}}
|-
| 8 || {{GBR}}
|-
| 9 || {{ESP}}
|-
| 10 || {{CHE}}
|}
|}

== تحقيق ==

عالمن نرم طاقت بابت ڪيترن ئي علمي بحثن ۾ حصو ورتو آهي. انهن بحثن ۾ هي موضوع شامل رهيا آهن:

* نرم طاقت جي افاديت ([[جيوليو گيلاروٽي]]، [[نيئل فرگوسن]]، [[جوزف جوفي]]، [[رابرٽ ڪيگن]]، [[ڪين والٽز]]، [[جان ميرشائمر]] بمقابلہ [[جوزف نائي]]، [[پيٽر ڪيٽزن اسٽائن]]، [[جينس بيالي ميٽرن]]، [[جيڪ هائمنس]]، [[اليگزينڊر ووونگ]]، [[جان ميليسن]])
* نرم طاقت ۽ سخت طاقت جو هڪ ٻئي سان لاڳاپو ([[جيوليو گيلاروٽي]]، [[جوزف نائي]])
* نرم طاقت کي عملي صورت ۾ ڪيئن ماپجي يا لاڳو ڪجي ([[هيندرڪ ڊبليو اونسورگ]])
* ڇا نرم طاقت جبر يا چالاڪيءَ جو روپ اختيار ڪري سگهي ٿي؟ ([[جينس بيالي ميٽرن]]، [[پيٽر ڪيٽزن اسٽائن]]، [[ڊوال ۽ بارنيٽ]] بمقابلہ [[جوزف نائي]]، [[اليگزينڊر ووونگ]])
* [[ڍانچو ۽ فاعليت]] جي وچ ۾ تعلق ڪيئن ڪم ڪري ٿو؟ ([[جيڪ هائمنس]] بمقابلہ [[جوزف نائي]])
* ڇا نرم توازن (Soft balancing) واقع ٿي رهيو آهي؟ ([[ولفورٿ ۽ بروڪس]] بمقابلہ [[اسٽيفن والٽ]] وغيره)
* يورپ ۾ نرم طاقت ۽ معياري طاقت ([[ايان مينرز]]، [[اي. چيامبرا]]، [[ٿامس ڊيز]]، [[اي. هائيڊ پرائس]]، [[رچرڊ وٽمين]])
* [[شهري مزاحمت]]، يعني عدم تشدد تي ٻڌل مزاحمت جا طريقا، ڪڏهن ڪڏهن نرم طاقت جي مخصوص استعمالن سان ڪيئن لاڳاپيل ٿين ٿا، پر پوءِ به هڪ الڳ تصور رهندا آهن ([[ايڊم رابرٽس]]، [[ٽموٿي گارٽن ايش]])
* نرم طاقت ۾ شخصيتن ۽ [[ڪرشماتي اختيار|ڪرشماتي قيادت]] جو ڪردار ([[هيندرڪ ڊبليو اونسورگ]])
* آمريڪي پرڏيهي پاليسي ۽ ائٽلانٽڪ پار لاڳاپن ۾ نرم طاقت ([[هيندرڪ ڊبليو اونسورگ]])

== مثال ==

=== سڄي دنيا ===
[[سوويت يونين]] [[ٿڌي جنگ]] دوران اثر رسوخ حاصل ڪرڻ لاءِ [[آمريڪا]] سان مقابلو ڪيو. سوويتن پنهنجي ڪميونسٽ نظام جي ڪشش کي دنيا آڏو پيش ڪرڻ لاءِ هڪ وسيع مهم هلائي. 1945ع ۾، [[سوويت يونين]] [[ايڊولف هٽلر|هٽلر]] جي مخالفت سبب يورپ ۾ ڪيترن ماڻهن کي پنهنجي طرف متوجه ڪرڻ ۾ تمام گهڻي ڪامياب ٿي، ۽ سڄي دنيا جي نوآبادياتي علائقن ۾ پڻ [[يورپي سامراج]] جي مخالفت سبب ان جو اثر وڌيو.{{sfn|Nye|2004a|loc=Chapter 3}} سوويتن هڪ تمام وڏي [[عوامي سفارتڪاري]] واري پروگرام تي پڻ عمل ڪيو، جنهن ۾ پنهنجي اعليٰ ثقافت جي واڌاري، نشريات، اولهه بابت معلومات جي اشاعت، ۽ ايٽمي هٿيارن خلاف احتجاجن، امن تحريڪن ۽ نوجوانن جي تنظيمن جي سرپرستي شامل هئي. ان جي باوجود، سوويت نظام جي بند نوعيت ۽ عوامي ثقافت جي کوٽ سبب، سوويت يونين نرم طاقت جي لحاظ کان [[آمريڪا]] سان مقابلو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Soviet soft power in Poland: culture and the making of Stalin's new empire, 1943-1957 |last=Babiracki |first=Patryk |date=2015 |publisher=The University of North Carolina Press |isbn=978-1-4696-2308-5 |location=Chapel Hill |oclc=911173017}}&lt;/ref&gt;

[[File:Umm Kulthum 1969.jpg|thumb|[[ام ڪلثوم]]، ويهين صديءَ جي عرب دنيا ۾ مصر جي نرم طاقت جو هڪ مثال]]

ڪيترين ئي [[آمريت|غير جمهوري حڪومتن]] نرم طاقت جي اوزار طور [[لڏپلاڻ]] کي استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[مصر]] ۾ [[جمال عبدالناصر]] جي حڪمراني دوران هزارين استادن کي [[عرب دنيا]] ۾ موڪليو ويو ته جيئن [[سامراج مخالف]] ۽ [[صهيونيت مخالف]] خيالن کي ڦهلايو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tsourapas |first=Gerasimos |s2cid=158085638 |title=Authoritarian emigration states: Soft power and cross-border mobility in the Middle East |journal=International Political Science Review |volume=39 |issue=3 |pages=400–416|doi=10.1177/0192512118759902 |year=2018 |url=http://pure-oai.bham.ac.uk/ws/files/48708510/Tsourapas_Authoritarian_emigration_states_IPSR_2018.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222110637/http://pure-oai.bham.ac.uk/ws/files/48708510/Tsourapas_Authoritarian_emigration_states_IPSR_2018.pdf |archive-date=2019-12-22 }}&lt;/ref&gt; [[ڪيوبا]] ۾ [[فيدل ڪاسترو]] جي حڪومت جي [[ڪيوبا جي طبي بين الاقواميت]] واري پروگرام تحت هزارين طبي ماهرن کي [[ثقافتي سفارتڪاري]] جي مقصد سان پرڏيهه موڪليو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cuban medical internationalism: origins, evolution, and goals |last1=Kirk |first1=John M. |date=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |last2=Erisman |first2=H. Michael |isbn=978-1-4039-8372-5 |edition=1st |location=New York |oclc=248348330}}&lt;/ref&gt; دنيا ڀر ۾ قائم چيني سرپرستيءَ وارا [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]] چيني استادن تي ڀاڙين ٿا ته جيئن ملڪ جي نرم طاقت کي پرڏيهه ۾ مضبوط بڻائي سگهجي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.politico.eu/article/china-soft-power-offensive-confucius-institute-education/|title=China's soft power offensive|date=2017-12-26|work=POLITICO|access-date=2018-06-16|language=en-US|archive-date=2018-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180616153344/https://www.politico.eu/article/china-soft-power-offensive-confucius-institute-education/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۽ يورپ هميشه کان اثر رسوخ ۽ نرم طاقت جا اهم ذريعا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |first1=Joseph |last1=Nye |author1-link=Joseph S. Nye |title=Europe's Soft Power |url=http://www.theglobalist.com/europes-soft-power/ |publisher=[[The Globalist]] |access-date=30 July 2015 |date=3 May 2004 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208183728/http://www.theglobalist.com/europes-soft-power/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[يورپي ثقافت]] جو فن، ادب، موسيقي، ڊزائن، فيشن ۽ خوراڪ گهڻي عرصي کان عالمي ڪشش جا مرڪز رهيا آهن.{{sfn|Nye|2004a|loc=Chapter 3}} يورپ ۽ [[آمريڪا]] اڪثر دعويٰ ڪندا رهيا آهن ته اهي سڄي دنيا ۾ [[انساني حق]]ن ۽ [[بين الاقوامي قانون]] جي حمايت ڪن ٿا. 2012ع ۾ [[يورپي يونين]] کي [[امن جو نوبل انعام]] ڏنو ويو، ڇاڪاڻ ته &quot;ڇهن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي دوران هن يورپ ۾ امن، مفاهمت، جمهوريت ۽ انساني حقن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nobel Peace Prize 2012 - European Union (EU) |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2012/eu-facts.html |publisher=[[Nobel Prize]] |access-date=24 December 2013 |archive-date=14 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214011947/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2012/eu-facts.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=From war to peace: European Union accepts Nobel Prize |url=http://www.cnn.com/2012/12/10/world/nobel-peace-prize/ |access-date=24 December 2013 |newspaper=[[CNN]] |date=10 December 2012 |archive-date=24 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224120940/http://www.cnn.com/2012/12/10/world/nobel-peace-prize/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019ع ۾ [[آمريڪا]] وٽ دنيا جو ٻيون نمبر وڏو سفارتي نيٽ ورڪ هو،&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Global Diplomacy Index – Country Rank |url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html |access-date=2020-10-14 |website=Lowy Institute |ref=Lowy2019 |archive-date=2019-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190201012801/http://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite news |date=2019-11-27 |title=China now has the most diplomatic posts worldwide |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-50569237 |access-date=2020-08-10 |archive-date=2020-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200906012525/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-50569237 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ملڪ اندر مقرر پرڏيهي صحافين جو سڀ کان وڏو انگ موجود هو،&lt;ref name=&quot;Monocle2012&quot;&gt;{{cite web |title=Soft Power Survey 2012 |url=http://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2012/ |publisher=Monocle |access-date=16 December 2013 |archive-date=27 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727144158/http://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2012/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو بين الاقوامي شاگردن لاءِ سڀ کان وڌيڪ پسنديده منزل هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Study in the USA |url=http://www.internationalstudent.com/study_usa/ |publisher=International Student |access-date=5 December 2015 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208143659/http://www.internationalstudent.com/study_usa/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آمريڪي سئنيما|آمريڪي فلمن]]، ٽيليويزن، موسيقي، اشتهارن، فيشن، خوراڪ، معاشي ماڊلن، سياسي ثقافت ۽ ادب ٻين ثقافتن جي [[آمريڪيت]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Fluck |first1=Winfried |title=The Americanization of Modern Culture: A Cultural History of the Popular Media* |url=http://www.jfki.fu-berlin.de/en/v/publications_fluck/2000/Romance_with_America/Fluck__Winfried_-_The_Americanization_of_Modern_Culture.pdf |publisher=John F. Kennedy Institute for North American Studies, Berlin |access-date=5 December 2015 |date=2009 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208165450/http://www.jfki.fu-berlin.de/en/v/publications_fluck/2000/Romance_with_America/Fluck__Winfried_-_The_Americanization_of_Modern_Culture.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ايشيا]]، ۽ خاص طور تي تازن سالن ۾ [[چين]]، پنهنجي قديم ثقافت، فن، فيشن ۽ خوراڪ جي عالمي پذيرائي مان فائدو وٺندي نرم طاقت جا امڪاني وسيلا استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Soft power with Chinese characteristics: China's campaign for hearts and minds |publisher=[[Routledge]] |others=Edney, Kingsley, Rosen, Stanley, Zhu, Ying, editors |year=2020 |isbn=978-1-351-80435-6 |location=Abingdon, Oxon |oclc=1130023014}}&lt;/ref&gt; چين پاڻ کي قومي خودمختياري جو محافظ طور پيش ڪري ٿو،&lt;ref&gt;Friedberg, Aaron L. ''A Contest for Supremacy: China, America and the Struggle for Mastery in Asia'', New York: Norton Publishing, 2011.&lt;/ref&gt; جيڪو [[نيٽو]] جي [[معمر قذافي]] کي اقتدار تان هٽائڻ واري هوائي مهم ۽ ليبيا ۾ باغين جي حمايت کان پوءِ وڌيڪ اهم موضوع بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Felgenhauer, Pavel. &quot;The Fall of Gaddafi Angers Many In Moscow&quot;. ''Eurasia Daily Monitor'' Volume: 8 Issue: 164. September 8, 2011. http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=38374 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530045039/http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=38374 |date=2013-05-30 }}&lt;/ref&gt; چين [[آمريڪا]] سان ڏکڻ پئسفڪ ۾ اثر رسوخ لاءِ پڻ مقابلو ڪري رهيو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه مبصرن جو خيال آهي ته هن علائقي ۾ چين جي وڌندڙ جارحاڻي پاليسين ڪيترن ملڪن کي [[آمريڪا]] سان ويجهڙائي اختيار ڪرڻ تي مائل ڪيو، جنهن سان هن خطي ۾ آمريڪي نرم طاقت وڌيڪ مضبوط ٿي وئي.&lt;ref&gt;Friedberg, Aaron L. ''A Contest for Supremacy: China, America and the Struggle for Mastery in Asia'', New York: Norton Publishing, 2011. p. 200&lt;/ref&gt;

نرم طاقت رڳو حڪومتن جي عملن تائين محدود نه آهي، پر نجي شعبي، سماج ۽ وسيع ثقافتي سرگرمين تائين پڻ پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;Lord, Carnes, &quot;Public Diplomacy and Soft Power&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008) p. 60.&lt;/ref&gt; نرم طاقت جو اثر وڌي ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ماڻهن جي بنيادي رجحانن ۽ روين تي اثرانداز ٿئي ٿي، جيڪي هاڻي پنهنجي حڪومتن ۾ وڌيڪ سرگرم ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Angelo M. Codevilla 2008&quot; /&gt; اهو رجحان آمراڻن ملڪن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿو، جتي ماڻهو ۽ ادارا وڌندڙ حد تائين سياسي بحث کي شڪل ڏيڻ جي صلاحيت رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fas.org/irp/agency/dod/dsb/commun.pdf |title=Defense Science Board, Report of the Defense Science Board Task Force on Strategic Communication (Office of the Under Secretary of Defense for Acquisition, Technology and Logistics |date=September 2004}}&lt;/ref&gt;

=== آسٽريليا ===
[[آسٽريليا جي پرڏيهي معاملن ۽ واپار جو کاتو|آسٽريليا جي پرڏيهي معاملن ۽ واپار واري کاتي]] موجب، آسٽريليا پنهنجي جمهوريت، قانون جي حڪمراني، مضبوط معيشت، معياري تعليم، جديد سائنسي ترقي، گهڻ ثقافتي سماج ۽ ماحولياتي تحفظ جي ڪري سٺي شهرت رکي ٿو، جنهن سبب ان جا شهري ۽ ادارا عالمي سطح تي اعتماد ۽ اعتبار سان پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جي قابل آهن.&lt;ref name=&quot;renamed_from_23_on_20240913015007&quot;&gt;{{Cite web |title=Soft power |url=https://www.dfat.gov.au/sites/default/files/minisite/static/4ca0813c-585e-4fe1-86eb-de665e65001a/fpwhitepaper/foreign-policy-white-paper/chapter-eight-partnerships-and-soft-power/soft-power.html#:~:text=Having%20the%20ability%20to%20influence,underpinned%20by%20some%20enduring%20strengths. |access-date=14 August 2024 |website=dfat.gov.au}}&lt;/ref&gt; تعليم آسٽريليا جي نرم طاقت جو هڪ بنيادي عنصر رهي آهي،&lt;ref name=&quot;renamed_from_23_on_20240913015007&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=C. Tyler |first1=Melissa |last2=Van Leuven |first2=Bridgette |date=10 March 2020 |title=The soft power of education |url=https://pursuit.unimelb.edu.au/articles/the-soft-power-of-education |access-date=14 August 2024 |website=The University of Melbourne}}&lt;/ref&gt; ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل تعليمي مرڪزن مان هڪ هجڻ سبب هتي 700,000 کان وڌيڪ بين الاقوامي شاگرد تعليم حاصل ڪري رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Karp |first=Paul |date=2 April 2024 |title=New record set for number of international students in Australia |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/apr/02/new-record-set-for-number-of-international-students-in-australia |access-date=14 August 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; 2023ع ۾، [[قومي برانڊنگ]] جي لحاظ کان آسٽريليا کي ''Nation Brand Index'' ۾ دنيا جو نائون مضبوط ترين قومي برانڊ قرار ڏنو ويو، جيڪو ان کي سياحت ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري لاءِ هڪ پرڪشش ملڪ طور ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 November 2023 |title=Australia's nation brand gains rank to 9th in world |url=https://www.austrade.gov.au/en/news-and-analysis/media-centre/media-releases/australia-s-nation-brand-gains-rank-to-9th-in-world |access-date=14 August 2024 |website=www.austrade.gov.au}}&lt;/ref&gt; ملڪ وٽ دنيا جي اٺين وڏي سياحتي آمدني آهي&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 2024 |title=World Tourism Barometer |url=https://pre-webunwto.s3.eu-west-1.amazonaws.com/s3fs-public/2024-06/Barom_PPT_May_2024.pdf?VersionId=U7O62HatlG4eNAj.wcmuQG1PMCjK.Yss#page13 |access-date=14 August 2024 |page=19 |website=UN Tourism |format=PDF}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري|پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري (FDI)]] حاصل ڪندڙ ملڪن ۾ سورهين نمبر تي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics on who invests in Australia |url=https://www.dfat.gov.au/trade/trade-and-investment-data-information-and-publications/foreign-investment-statistics/statistics-on-who-invests-in-australia |access-date=14 August 2024 |website=dfat.gov.au}}&lt;/ref&gt;

=== وچ اوڀر ===
[[وچ اوڀر]] اهڙو علائقو رهيو آهي، جتي نرم طاقت کي علائقائي ۽ ٻاهرين ٻنهي قسمن جي فاعلن استعمال ڪيو آهي. ننڍيون رياستون، جهڙوڪ [[قطر]]، پنهنجي پرڏيهي پاليسي ۾ اڪثر نرم طاقت جون حڪمت عمليون اختيار ڪن ٿيون، جن ۾ [[الجزيره ميڊيا نيٽ ورڪ|الجزيره]] جو استعمال ۽ راندين جي تقريبن جي ميزباني شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Brannagan |first1=Paul Michael |last2=Giulianotti |first2=Richard |date=2018 |title=The soft power–soft disempowerment nexus: the case of Qatar |journal=International Affairs |volume=94 |issue=5 |pages=1139–1157 |doi=10.1093/ia/iiy125 |issn=0020-5850}}&lt;/ref&gt; ٻاهريون طاقتون، جهڙوڪ [[آمريڪا]] يا [[چين]]، پڻ وچ اوڀر ۾ پنهنجو اثر رسوخ وڌائڻ لاءِ نرم طاقت استعمال ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rugh |first=William A. |url=https://books.google.com/books?id=iH3DEAAAQBAJ&amp;dq=soft+power+middle+east&amp;pg=PR7 |title=American Encounters with Arabs: The Soft Power of U.S. Public Diplomacy in the Middle East |date=2005-11-30 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-0-313-05524-9 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tella |first=Oluwaseun |date=2016-11-05 |title=Wielding soft power in strategic regions: an analysis of China's power of attraction in Africa and the Middle East |url=https://brill.com/view/journals/bafr/8/2/article-p133_5.xml |journal=Africa Review |volume=8 |issue=2 |pages=133–144 |doi=10.1080/09744053.2016.1186868 |issn=0974-4061|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; وچ اوڀر جي رياستن جي وچ ۾ مقابلي ۾ به نرم طاقت جو استعمال شامل هوندو آهي، جهڙوڪ آفريڪا بابت [[مصر]]ي-[[اسرائيل]]ي رقابت،&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Siniver |first1=Asaf |last2=Tsourapas |first2=Gerasimos |date=2023-01-20 |title=Middle Powers and Soft-Power Rivalry: Egyptian–Israeli Competition in Africa |journal=Foreign Policy Analysis |volume=19 |issue=2 |article-number=orac041 |doi=10.1093/fpa/orac041 |issn=1743-8586|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; يا [[سعودي عرب|سعودي]]-[[ايران]]ي لاڳاپا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mabon |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=g9aLDwAAQBAJ&amp;q=Saudi+Arabia+and+Iran+The+struggle+to+shape+the+Middle+East |title=Saudi Arabia and Iran: Power and Rivalry in the Middle East |date=2015-10-21 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85772-907-1 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ايران ===
[[ايران]] جي نرم طاقت، جيڪا ان جي [[شيعا اسلام|شيعا اسلامي نظريي]]، [[ايران جي تاريخ|ايراني-فارسي پس منظر، تهذيب ۽ تاريخ]]، [[ايراني انقلاب|1979ع جي ايراني انقلاب]] جي ورثي ۽ [[صهيونيت مخالف|صهيونيت مخالف]] موقف سان لاڳاپيل آهي، [[وچ اوڀر]]، وسيع [[مسلم دنيا|اسلامي دنيا]]، [[وچ ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ اولهه ۾ پڻ نمايان اثر رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-13 |title=The Iranian Revolutionary Apparatus and Hezbollah in West Africa {{!}} Hudson Institute |url=https://www.hudson.org/node/44280 |access-date=2024-11-28 |website=www.hudson.org |language=en}}&lt;/ref&gt; هن اثر جو مرڪزي عنصر [[سامراج مخالف]]، [[اسلام]]ي ۽ [[شيعا اسلام|شيعا]] نظرين، جهڙوڪ [[خمينيت]] ۽ [[ولايت فقيه|شيعا اسلام جي سياسي تشريح]]، جي ترويج آهي. انهن نظرين [[مسلم دنيا]] سان، خاص طور &quot;[[مزاحمت جو محور]]&quot; جي ملڪن جهڙوڪ [[عراق]]، [[شام]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن]] سان مضبوط لاڳاپا پيدا ڪيا، جن جي نتيجي ۾ ڪيترائي اسلامي ۽ شيعا گروهه وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[حزب الله]] [[لبنان]] ۾، [[عراق ۾ اسلامي مزاحمت|اسلامي مزاحمتي گروهه]] [[عراق]] ۾، [[فلسطيني اسلامي جهاد|اسلامي جهاد]] [[فلسطين]] ۾، ۽ علائقي جا ٻيا ڪيترائي گروهه. [[ايران]] &quot;[[وڏو ايران]]&quot; جو تصور پڻ فروغ ڏئي ٿو، جنهن ذريعي اهو [[فارسي ٻولي|فارسي]] ڳالهائيندڙ قومن، جهڙوڪ [[تاجڪستان]]، [[افغانستان]] ۽ [[پاڪستان]]، سان ثقافتي ۽ نظرياتي لاڳاپا جوڙڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جتي [[فارسي ٻولي]] هڪ متحد ڪندڙ ڪردار ادا ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Akbar |first=Ali |date=2023-08-08 |title=Iran's soft power in the Middle East via the promotion of the Persian language |journal=Contemporary Politics |volume=29 |issue=4 |pages=424–445 |doi=10.1080/13569775.2023.2169305 |issn=1356-9775|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lester |first=Stephanie |date=2024-02-09 |title=Return of the Cypress: Iran's Foreign Policy Ambitions in Central Asia |url=https://www.us-iran.org/news/centralasia |access-date=2024-11-27 |website=American Iranian Council |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[مسلم دنيا|اسلامي دنيا]] ۾ ايران جو اثر ان جي سرحدن کان ٻاهر تائين پکڙيل آهي، خاص طور [[مزاحمت جو محور]] سان لاڳاپيل ملڪن ۽ ٻين ملڪن، جهڙوڪ [[بحرين]]، [[سعودي عرب]] ۽ مسلم دنيا جي ٻين حصن ۾، جتي [[شيعا اسلام|شيعا]] برادريون اڪثر مذهبي رهنمائي ۽ سياسي الهام لاءِ [[ايران]] ڏانهن ڏسن ٿيون. ڪجهه [[سني اسلام|سني]] پڻ [[مزاحمت جو محور]] جي حمايت ڪن ٿا ۽ [[فلسطين]]، [[قطر]] ۽ [[شام]] جهڙن ملڪن ۾ ايران جي [[صهيونيت مخالف|اسرائيل مخالف]] پاليسين کان متاثر ٿين ٿا. ايران جي ثقافتي ۽ مذهبي رسائي، جنهن ۾ [[ابلاغي ذريعو|ميڊيا]]، تعليمي مٽاسٽا ۽ مذهبي [[سفارتڪاري]] شامل آهن، دنيا ڀر جي شيعا ۽ اسلامي آباديءَ سان ان جا لاڳاپا مضبوط ڪري ٿي. ايران جو [[سامراج مخالف]] ۽ [[نوآبادياتي نظام جو خاتمو|نوآباديت مخالف]] موقف، جنهن جون پاڙون [[ايراني انقلاب|1979ع جي اسلامي انقلاب]] ۾ آهن، ڪيترن لاءِ پرڪشش آهي. پاڻ کي [[وچ اوڀر ۾ آمريڪي اثر رسوخ|آمريڪي اثر رسوخ]] خلاف خودمختياري جي محافظ طور پيش ڪندي، ايران [[عالمگيريت مخالف تحريڪ]]ن ۽ [[مداخلت پسندي (سياست)|مغربي مداخلت پسندي]] تي تنقيد ڪندڙ دانشورن ۾ اثر پيدا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

[[لاطيني آمريڪا]] ۾، ايران جي [[سامراج مخالف]] حڪومتن، جهڙوڪ [[وينزويلا]]، سان يڪجهتي، آمريڪي بالادستي جي گڏيل مخالفت جي بنياد تي لاڳاپن کي مضبوط ڪري ٿي ۽ خود اراديت جي گڏيل تصور کي فروغ ڏئي ٿي. [[ايراني انقلاب جو نظريو|ايران جو نظرياتي پيغام]]، جنهن ۾ [[سامراج مخالف]] موقف، اسلامي ۽ شيعا قدر، [[ايراني ثقافت]] ۽ [[ايران جي تاريخ|تاريخي پاڙون]]، ۽ ثقافتي سفارتڪاري گڏ ٿين ٿا، ايران کي علائقائي ۽ عالمي سطح تي هڪ اهم فاعل بڻايو آهي. اهو پيغام اهڙن مختلف ملڪن سان لاڳاپن کي متاثر ۽ مضبوط ڪري ٿو، جيڪي مغربي بالادستي کي چئلينج ڪرڻ ۽ [[بين الاقوامي نظام|عالمي نظام]] جو متبادل تصور پيش ڪرڻ جا خواهشمند آهن.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Religion as a Soft Power Tool: Iran's Export of Twelver Shia Islam to Syria |url=https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/religion-soft-power-tool-irans-export-twelver-shia-islam-syria |access-date=2024-11-27 |website=rusi.orghttps |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Tracking Iranian Soft Power Influence in the KRI {{!}} The Washington Institute |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/tracking-iranian-soft-power-influence-kri |access-date=2024-11-27 |website=www.washingtoninstitute.org |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Iran and Iraq: The Shia Connection, Soft Power, and the Nuclear Factor |url=https://www.usip.org/publications/2005/11/iran-and-iraq-shia-connection-soft-power-and-nuclear-factor |archive-url=https://web.archive.org/web/20170310194948/https://www.usip.org/publications/2005/11/iran-and-iraq-shia-connection-soft-power-and-nuclear-factor |archive-date=March 10, 2017 |access-date=2024-11-27 |website=United States Institute of Peace |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Beyond guns and oil: The emerging soft power rivalry between Iran and Saudi Arabia |url=https://www.mei.edu/publications/beyond-guns-and-oil-emerging-soft-power-rivalry-between-iran-and-saudi-arabia |access-date=2024-11-27 |website=Middle East Institute |language=en}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]]
[[زمرو:سفارتڪاري]]
[[زمرو:عالمگيريت]]</text>
      <sha1>a9hqvooxlli5p2xsixv5q6cj97y2v34</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389997</id>
      <parentid>389996</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T21:19:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60072" sha1="4a4uj93tqirjsc92ev0jfsmt3nnqfu7" xml:space="preserve">سافٽ پاور وارو نظريو{{ٻيا نالا|انگريزي=theory of soft power}} آمريڪي پوليٽيڪل سائنس جي ماھر [[جوزف نائي]]، جيڪو ڪلنٽن انتظاميہ ۾ آفيسر بہ رھيو ھو، ھڪ نظريو پيش ڪيو تہ آمريڪا ٻي عالمي جنگ کانپوءِ واري دؤر جي ڀيٽ ۾ ڪمزور محسوس ٿيندي بہ طاقت جو ھڪ بي مثال ذريعو آهي جيڪو ان کي پھرين پوزيشن ۾ آڻي ٿو سگھي ٿو.ان لاءِ معاملن کي پنھنجي مطابق ڪرڻ، حالتن۽ واقعن کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ فوجي طاقت جي استعمال کان علاوه بہ آمريڪا وٽ ھڪ شئي موجود آهي يعني سافٽ پاور جيڪا ھڪ عدم تشدد واري قوت آھي جنھن ذريعي آمريڪا دنيا ۾ پنھنجي ليڊرشپ واري پوزيشن کي مستحڪم ۽ مضبوط ڪري سگھي ٿو.جوزف نائي سافٽ پاور کي ٽن حصن ۾ ورهايو آهي: ڪلچرل، آئيڊيولاجيڪل ۽ انسٽيٽيوشنل. ھن جي خيال مطابق جيڪڏهن ڪو ملڪ پنھنجي طاقت اھڙي ٺاھي جيڪا ٻين جي نظر ۾ جائز ھجي تہ پوء ان کي پنھنجي خواهش کي عملي شڪل ڏيڻ جي سلسلي ۾ گھٽ مزاحمت کي منھن ڏيڻو پوي ٿو. ڊيموڪريٽڪ پوليٽڪس، فري مارڪيٽ معيشت۽ بنيادي قدر جھڙوڪ انساني حق ، ٻين لفظن ۾ لبرل ازم، آمريڪي سافٽ پاور جا بنياد آھن.&lt;ref&gt;{عالمي منظرنامو:سافٽ پاور جي دنيا: روزاني سوڀ ڪراچي:29آگسٽ 2018: صفحو 9}&lt;/ref&gt;

== تصور جي وضاحت ==

[[فائل:Soft Power (2004) by Joseph Nye.jpg|thumb|left|[[جوزف نائي]] جو 2004ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب، جنهن ۾ ”نرم طاقت“ جي تصور جي وضاحت ڪئي وئي آهي]]

''[[آڪسفورڊ انگريزي لغت]]'' موجب، &quot;نرم طاقت&quot; (Soft power) جو اصطلاح، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;اهڙي طاقت (ڪنهن قوم، رياست، اتحاد وغيره جي) جيڪا فوجي قوت يا جبر بدران معاشي ۽ ثقافتي اثر رسوخ مان پيدا ٿئي&quot;، پهريون ڀيرو 1985ع ۾ درج ڪيو ويو.&lt;ref&gt;
{{oed | soft power}} - &quot;S. Boonyapratuang Mil. Control in S.E. Asia iii. 72   Musjawarah (decision by discussion) and 'soft power' became the stances of his control.&quot;
&lt;/ref&gt;

[[بين الاقوامي لاڳاپا|بين الاقوامي لاڳاپن]] جي مشهور عالم [[جوزف نائي]] 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ &quot;نرم طاقت&quot; جي تصور کي عام شهرت ڏني.&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Nye
 |first1               = Joseph S.
 |author-link1         = Joseph Nye
 |date                 = 16 March 2004
 |title                = Soft Power: The Means To Success In World Politics
 |url                  = https://books.google.com/books?id=wuqOAAAAMAAJ
 |publication-place    = New York
 |publisher            = PublicAffairs
 |page                 = ix, xi
 |isbn                 = 978-1-58648-225-1
 |access-date          = 16 March 2023
 |quote                = [...] I had coined the term 'soft power' a decade or so earlier. [...] I first developed the concept of 'soft power' in ''Bound to Lead'', a book I published in 1990 [...].
}}
&lt;/ref&gt;

نائي جي نظر ۾، طاقت مان مراد ٻين جي رويي تي اهڙو اثر وجهڻ آهي، جنهن سان گهربل نتيجا حاصل ڪري سگهجن. اهو مختلف طريقن سان ممڪن آهي: ٻين کي ڌمڪين ذريعي مجبور ڪري سگهجي ٿو، مالي فائدن ذريعي آماده ڪري سگهجي ٿو، يا وري کين اهڙو متوجهه ۽ هم خيال بڻائي سگهجي ٿو جو هو پاڻ ئي اهي نتيجا چاهين، جيڪي توهان چاهيو ٿا. اهڙيءَ ريت نرم طاقت، ٻين کي زبردستي مجبور ڪرڻ بدران انهن کي رضاڪارانه طور پنهنجي مقصد ڏانهن مائل ڪري ٿي.{{sfn|Nye|1990}}

نرم طاقت جو مقابلو [[سخت طاقت]] (Hard power) سان ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ جبر يا مالي ادائيگين جو استعمال شامل هوندو آهي. نرم طاقت صرف رياستن تائين محدود ناهي، پر بين الاقوامي سياست ۾ سرگرم ٻيا فاعل، جهڙوڪ [[غير سرڪاري تنظيم]]ون (NGOs) ۽ بين الاقوامي ادارا پڻ ان کي استعمال ڪري سگهن ٿا.{{sfn|Nye|2004a}} ڪجهه عالمن جي نظر ۾ نرم طاقت، &quot;طاقت جي ٻئي چهري&quot; جو هڪ مثال آهي،&lt;ref&gt;
{{cite book
 |editor-last1         = Parlak
 |editor-first1        = Bekir
 |date                 = 15 October 2022
 |title                = The Handbook of Public Administration, Vol. 2
 |url                  = https://books.google.com/books?id=5tWYEAAAQBAJ
 |publisher            = Livre de Lyon
 |page                 = 346
 |isbn                 = 978-2-38236-300-3
 |access-date          = 16 March 2023
 |quote                = The second face of power is soft power.
}}
&lt;/ref&gt;
جيڪو اڻسڌيءَ طرح گهربل نتيجا حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Sobrinho
 |first1               = Blasco José
 |year                 = 2001
 |title                = Signs, Solidarities, and Sociology: Charles S. Peirce and the Pragmatics of Globalization
 |url                  = https://books.google.com/books?id=BtwpzP9qKawC
 |publication-place    = Lanham, Maryland
 |publisher            = Rowman &amp; Littlefield
 |page                 = 115
 |isbn                 = 978-0-8476-9179-1
 |access-date          = 16 March 2023
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Mattern
 |first1               = Mark
 |year                 = 2006
 |title                = Putting Ideas to Work: A Practical Introduction to Political Thought
 |url                  = https://books.google.com/books?id=QTCTywjlr-IC
 |series               = Reference, Information and Interdisciplinary Subjects Series
 |publication-place    = Lanham, Maryland
 |publisher            = Rowman &amp; Littlefield
 |page                 = 372
 |isbn                 = 978-0-7425-4890-9
 |access-date          = 16 March 2023
}}
&lt;/ref&gt;

نائي جي مطابق، ڪنهن ملڪ جي نرم طاقت ٽن بنيادي وسيلن تي ٻڌل هوندي آهي: &quot;ان جي ثقافت (جتي اها ٻين لاءِ پرڪشش هجي)، ان جون سياسي قدرون (جڏهن ملڪ اندر ۽ ٻاهر انهن تي عمل ڪيو وڃي)، ۽ ان جون پرڏيهي پاليسيون (جڏهن ٻيا انهن کي جائز ۽ اخلاقي اختيار واريون سمجهن).&quot;{{sfn|Nye|2011|p=84}}

{{Blockquote|
&quot;ڪو ملڪ عالمي سياست ۾ اهي نتيجا حاصل ڪري سگهي ٿو، جيڪي هو چاهي ٿو، جيڪڏهن ٻيا ملڪ سندس قدرن جي تعريف ڪن، سندس مثال جي پيروي ڪرڻ چاهين، يا سندس خوشحالي ۽ کليل معاشري جهڙي سطح حاصل ڪرڻ جا خواهشمند هجن. انهيءَ لحاظ کان عالمي سياست ۾ رڳو فوجي طاقت يا معاشي پابندين ذريعي ٻين کي مجبور ڪرڻ ئي اهم ناهي، پر عالمي ايجنڊا جو تعين ڪرڻ ۽ ٻين کي پاڻ ڏانهن متوجهه ڪرڻ به اهم آهي. اهڙي نرم طاقت، ٻين کي اهي نتيجا پاڻمرادو اختيار ڪرڻ تي آماده ڪري ٿي، جيڪي توهان چاهيو ٿا، ۽ کين زبردستي مجبور نٿي ڪري.&quot;{{sfn|Nye|2004a}}
}}

نرم طاقت جا وسيلا اهڙا اثاثا هوندا آهن، جيڪي ڪشش پيدا ڪن ٿا، ۽ اها ڪشش اڪثر قبوليت جو سبب بڻجي ٿي.{{sfn|Nye|2004a}} نائي جو چوڻ آهي ته &quot;دلڪشي هميشه جبر کان وڌيڪ اثرائتي هوندي آهي، ۽ جمهوريت، انساني حقن ۽ فردي موقعن جهڙا ڪيترائي قدر نهايت پرڪشش هوندا آهن.&quot;{{sfn|Nye|2004a|p=x}} [[اينجيلو ڪوڊيويلا]] نشاندهي ڪئي آهي ته نرم طاقت جو هڪ اهم، پر اڪثر نظرانداز ٿيل پهلو اهو آهي ته آبادي جا مختلف طبقا مختلف شين، خيالن، تصويرن يا امڪانن ڏانهن متوجهه يا متنفر ٿيندا آهن.&lt;ref name=&quot;Angelo M. Codevilla 2008&quot;&gt;Angelo M. Codevilla, &quot;Political Warfare: A Set of Means for Achieving Political Ends&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008).&lt;/ref&gt; جڏهن ڪنهن ملڪ جون پاليسيون، ثقافت يا قدر ٻين کي متوجهه ڪرڻ بدران کين پري ڌڪين، تڏهن نرم طاقت ڪمزور ٿي ويندي آهي.

نائي پنهنجي ڪتاب ۾ دليل ڏئي ٿو ته حڪومتن لاءِ نرم طاقت، سخت طاقت جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏکيو اوزار آهي، ٻن سببن جي ڪري: پهريون، ان جا ڪيترائي اهم وسيلا حڪومت جي سڌي ڪنٽرول کان ٻاهر هوندا آهن؛ ٻيو، نرم طاقت اڻسڌيءَ طرح پاليسيءَ جي ماحول کي شڪل ڏيندي آهي، ۽ گهربل نتيجا پيدا ڪرڻ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ڪيترائي سال لڳي ويندا آهن.{{sfn|Nye|2004a|p=x}}&lt;ref name=&quot;Lord, Carnes 2008. p 59-71&quot;&gt;Lord, Carnes, &quot;Public Diplomacy and Soft Power&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008.) pp. 59–71.&lt;/ref&gt; هن ڪتاب ۾ نرم طاقت جا ٽي بنيادي ذريعا بيان ڪيا ويا آهن: &quot;ثقافت&quot;، &quot;سياسي قدر&quot;، ۽ &quot;پاليسيون&quot;.

پنهنجي ڪتاب ''The Future of Power'' (2011ع) ۾ نائي ٻيهر واضح ڪري ٿو ته نرم طاقت هڪ وضاحتي تصور آهي، نه ڪي معياري يا اخلاقي تصور.{{sfn|Nye|2011|p=81}} تنهن ڪري نرم طاقت جا منفي مقصدن لاءِ به استعمال ٿي سگهن ٿا. سندس چوڻ آهي ته &quot;[[ايڊولف هٽلر|هٽلر]]، [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] ۽ [[مائو زيڊونگ]] پنهنجن پوئلڳن جي نظر ۾ وڏي نرم طاقت جا مالڪ هئا، پر ان جو مطلب اهو نه هو ته اها طاقت سٺي هئي. ذهنن کي موڙڻ، هٿن کي موڙڻ کان لازمي طور بهتر ناهي.&quot;{{sfn|Nye|2011|p=81}} نائي اهو به بيان ڪري ٿو ته نرم طاقت، [[حقيقت پسندي (بين الاقوامي لاڳاپا)|حقيقت پسندي]] واري نظريي جي ابتڙ ناهي. &quot;نرم طاقت مثاليت يا لبرلزم جي ڪا صورت ناهي، بلڪه اها طاقت جو ئي هڪ روپ آهي، جنهن ذريعي گهربل نتيجا حاصل ڪيا وڃن ٿا.&quot;{{sfn|Nye|2011|p=82}}

== تصور جون حدون ==

نرم طاقت جي تصور تي ڪجهه ليکڪن تنقيد ڪئي آهي ۽ ان کي غير مؤثر قرار ڏنو آهي، جهڙوڪ [[نيئل فرگوسن]]، جنهن پنهنجي ڪتاب ''Colossus'' جي مهاڳ ۾ اهڙو موقف اختيار ڪيو.{{citation needed|date=October 2024}} [[نئين حقيقت پسندي (بين الاقوامي لاڳاپا)|نئين حقيقت پسند]] ۽ ٻين عقليت پسند ۽ نئين عقليت پسند نظرين سان لاڳاپيل ليکڪ (سواءِ [[اسٽيفن والٽ]] جي) عام طور نرم طاقت کي رد ڪن ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ بين الاقوامي لاڳاپن جا فاعل رڳو ٻن قسمن جي محرڪن تي ردعمل ظاهر ڪندا آهن: معاشي فائدا ۽ طاقت جو استعمال.{{citation needed|date=October 2024}}

هڪ نظريي جي حيثيت سان، نرم طاقت کي سخت طاقت کان الڳ سڃاڻڻ ڪڏهن ڪڏهن ڏکيو هوندو آهي. مثال طور، جينس بيالي ميٽرن دليل ڏئي ٿي ته [[جارج ڊبليو بش]] جو اهو بيان، &quot;يا ته توهان اسان سان آهيو يا دهشتگردن سان&quot;، حقيقت ۾ سخت طاقت جو هڪ استعمال هو. جيتوڻيڪ ٻين رياستن کي اتحاد ۾ شامل ٿيڻ لاءِ فوجي يا معاشي دٻاءُ استعمال نه ڪيو ويو، پر نمائندگيءَ واري طاقت (representational force) جو استعمال ڪيو ويو. اهڙي قسم جي طاقت ٻين ڌرين جي سڃاڻپ کي خطري ۾ وجهي ٿي، جنهن سبب اهي يا ته تابعداري ڪن يا برائي سان منسوب ٿيڻ جو خطرو قبول ڪن. جيڪڏهن ائين آهي، ته پوءِ نرم طاقت ايتري &quot;نرم&quot; ناهي جيتري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi = 10.1177/03058298050330031601|title = Why 'Soft Power' Isn't So Soft: Representational Force and the Sociolinguistic Construction of Attraction in World Politics|year = 2005|last1 = Mattern|first1 = Janice Bially|journal = Millennium: Journal of International Studies|volume = 33|issue = 3|pages = 583–612|s2cid = 144848371|url=https://www.academia.edu/1141856}} Page 586.&lt;/ref&gt;

تازين تحقيقي مقالن ۾ اهو به دليل ڏنو ويو آهي ته هن تصور ۾ نرم طاقت جي دفاعي استعمال کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ڇو ته نائي جو نظريو بنيادي طور تي ان ڳالهه تي مرڪوز آهي ته ٻين کي پنهنجي مرضي موجب ڪيئن عمل ڪرائجي، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اڀرندڙ طاقتون، جهڙوڪ [[چين]]، نرم طاقت جا نوان طريقا اختيار ڪري رهيون آهن ۽ ان کي دفاعي مقصدن لاءِ استعمال ڪري رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1111/pafo.12153 |title=China's Charm Defensive: Image Protection by Acquiring Mass Entertainment |year=2020 |last1=Eliküçük Yıldırım |first1=Nilgün |last2=Aslan |first2=Mesut |journal=Pacific Focus |volume=35 |issue=1 |pages=141–171 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه، ڪجهه عالمن جو چوڻ آهي ته ان ڳالهه تي وڌيڪ ڌيان ڏيڻ گهرجي ته نرم طاقت استعمال ڪرڻ جون ڪوششون ڪڏهن ڪڏهن ابتڙ نتيجا به ڏئي سگهن ٿيون، جنهن سان ڪنهن رياست يا فاعل جي ساک کي نقصان پهچي سگهي ٿو يا اثر رسوخ گهٽجي سگهي ٿو، جنهن کي &quot;نرم بي اثري&quot; (Soft disempowerment) سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1093/ia/iiy125 |title=The soft power–soft disempowerment nexus: The case of Qatar |year=2018 |last1=Brannagan |first1=Paul Michael |last2=Giulianotti |first2=Richard |journal=International Affairs |volume=94 |issue=5 |pages=1139–1157 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[امت ڪمار گپتا]] نائي طرفان ڏنل تعريف ۾ هڪ خامي جي نشاندهي ڪئي آهي&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Nye |first=Joseph S |title=SOFT POWER: The Means to Success in World Politics |date=2004 |publisher=Public Affairs |isbn= 978-1-58648-306-7 |edition=1st |location=New York |publication-date=2004 |pages=X |language=English}}&lt;/ref&gt; ۽ هن تصور جي نئين تعريف پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. نائي جي تعريف جو حوالو ڏيندي، هو لکي ٿو ته &quot;بين الاقوامي سطح تي ڪنهن ملڪ جو رويو صرف ٻين ڌرين جي نرم طاقت واري ڪشش سان طئي نٿو ٿئي. هر ملڪ ڪنهن به فيصلي کان اڳ پنهنجن مفادن جو جائزو وٺي ٿو ۽ پنهنجي يقينن مطابق عمل ڪري ٿو.&quot; &lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Gupta |first=Amit Kumar |date=2023 |title=Re-examining the Concept of Soft Power and Initiating a Debate on How to Define the Concept from the Negative and Positive Connotations |url=https://www.softpowerjournal.com/wp-content/uploads/2024/02/SOFT-Taco-19-ottobre-2.pdf |journal=Soft Power Journal: Euro-American Journal of Historical and Theoretical Studies of Politics and Law |volume=10 |issue=1 |pages=164–187 |via=University of Salerno and Universidad Católica De Colombia}}&lt;/ref&gt;

گپتا، نائي جي تعريف جي متبادل طور، &quot;مثبت نرم طاقت&quot; (Positive soft power) ۽ &quot;منفي نرم طاقت&quot; (Negative soft power) جا اصطلاح تجويز ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;

== ماپ ==

نرم طاقت کي گڏيل اشاري (Composite Index) ذريعي ماپڻ جي پهرين اهم ڪوشش 2010ع ۾ [[انسٽيٽيوٽ فار گورنمينٽ]] (IfG) ۽ ميڊيا ڪمپني ''[[مونوڪل (ميڊيا ڪمپني)|مونوڪل]]'' پاران شايع ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |first=Jonathan |last=McClory |title=The new persuaders: an international ranking of soft power |date=2010-12-07 |publisher=Institute for Government |url=http://www.instituteforgovernment.org.uk/publications_download.php?id=20 |work=Institute for Government website |page=13 |access-date=2011-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724053803/http://www.instituteforgovernment.org.uk/publications_download.php?id=20 |archive-date=2011-07-24}}&lt;/ref&gt; ان وقت IfG جي سينيئر محقق جونٿن ميڪ ڪلوري طرفان تيار ڪيل IfG–Monocle Soft Power Index ۾ 26 ملڪن جي نرم طاقت جي وسيلن کي ماپڻ لاءِ شمارياتي انگن اکرن ۽ ماهرن جي راءِ تي ٻڌل اسڪوئرن کي گڏ ڪيو ويو. هن اشاري جا پنج ذيلي حصا هئا: ثقافت، سفارتڪاري، تعليم، ڪاروبار/جدت ۽ حڪومت. هن اشاري جو مقصد ملڪن جي نرم طاقت جي وسيلن کي ماپڻ هو، نه ته سڌي طرح انهن جي اثرانداز ٿيڻ جي صلاحيت کي. ان کان پوءِ ''مونوڪل'' هر سال ''Soft Power Survey'' شايع ڪندو رهيو. 2016/17ع تائين هي درجابندي لڳ ڀڳ 50 عنصرن جي بنياد تي تيار ڪئي ويندي هئي، جن ۾ ثقافتي مرڪزن (خاص طور ٻولي سيکارڻ وارا ادارا)، [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ]] تمغا، ڪنهن ملڪ جي [[معماري]] جو معيار ۽ ڪاروباري برانڊ پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;monocle.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2018-19/ |title=Soft Power Survey 2018/19 |date=2018 |publisher=Monocle |access-date=2018-12-21 |archive-date=2021-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413144356/https://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2018-19/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''The Soft Power 30''، جنهن جي مهاڳ [[جوزف نائي]] لکيو، 2015ع ۾ ميڊيا ڪمپني ''Portland'' پاران تيار ۽ شايع ڪيل ملڪن جي نرم طاقت جي درجابندي آهي. هي درجابندي &quot;ڪنهن ملڪ جي سياسي ادارن جي معيار، ثقافتي ڪشش، سفارتي نيٽ ورڪ جي طاقت، اعليٰ تعليمي نظام جي عالمي ساک،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gauttam |first1=Priya |last2=Singh |first2=Bawa |last3=Singh |first3=Sandeep |last4=Bika |first4=Shankar Lal |last5=Tiwari |first5=Raghavendra P. |title=Education as a soft power resource: A systematic review |journal=[[Heliyon]] |date=2024 |volume=10 |issue=1 |article-number=e23736 |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e23736 |doi-access=free|pmid=38268586 |pmc=10806264 |bibcode=2024Heliy..1023736G }}&lt;/ref&gt; معاشي نموني جي ڪشش، ۽ دنيا سان ڊجيٽل لاڳاپن&quot; جي بنياد تي تيار ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=McClory|first1=Jonathan|title=The Soft Power 30 - A Global Ranking of Soft Power |url=http://softpower30.portland-communications.com/pdfs/the_soft_power_30.pdf |publisher=Portland |access-date=17 July 2015 |date=July 2015 |archive-date=23 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150723161800/http://softpower30.portland-communications.com/pdfs/the_soft_power_30.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Softly does it |url=https://www.economist.com/news/britain/21657655-oxbridge-one-direction-and-premier-league-bolster-britains-power-persuade-softly-does-it |access-date=17 July 2015 |newspaper=[[دي اڪانامسٽ]] |date=18 July 2015 |archive-date=17 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717004042/http://www.economist.com/news/britain/21657655-oxbridge-one-direction-and-premier-league-bolster-britains-power-persuade-softly-does-it |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=In 'soft power' terms, Japan ranks eighth out of 30 countries in U.K. consultancy report |url=http://www.japantimes.co.jp/news/2015/07/15/national/soft-power-terms-japan-ranks-eighth-30-u-k-consultancy-gauge/#.Value4u-ra4 |access-date=17 July 2015 |work=Japan Times |date=15 July 2015 |archive-date=21 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721192434/http://www.japantimes.co.jp/news/2015/07/15/national/soft-power-terms-japan-ranks-eighth-30-u-k-consultancy-gauge/#.Value4u-ra4 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''Elcano Global Presence Report'' مطابق، نرم موجودگي (Soft Presence) جي لحاظ کان [[يورپي يونين]] پهرين نمبر تي آهي.&lt;ref name=&quot;ElcanoEU&quot;&gt;{{cite web |date=2018 |title=Elcano Global Presence Report 2018 |url=http://www.realinstitutoelcano.org/wps/wcm/connect/897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66/Global_Presence_2018.pdf?MOD=AJPERES&amp;CACHEID=897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66|access-date=December 5, 2018 |publisher=[[ايلڪانو رائل انسٽيٽيوٽ|Real Instituto Elcano]] |page=20 |archive-date=January 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106153436/http://www.realinstitutoelcano.org/wps/wcm/connect/897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66/Global_Presence_2018.pdf?MOD=AJPERES&amp;CACHEID=897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان لحاظ کان، نرم طاقت گهربل نتيجا حاصل ڪرڻ جو ٽيون رويوي طريقو سمجهيو وڃي ٿو. ان جي ڀيٽ سخت طاقت سان ڪئي ويندي آهي، جيڪا تاريخي طور قومي طاقت جي حقيقت پسندانه ماپ رهي آهي ۽ جنهن کي [[شماريات|شمارياتي]] ماپن، جهڙوڪ [[انساني آبادي|آبادي]]، حقيقي [[فوج]]ي وسيلن يا ڪنهن ملڪ جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) ذريعي ماپيو ويندو آهي. بهرحال، اهڙا وسيلا هميشه گهربل نتيجا ناهن ڏيندا، جيئن [[آمريڪا]] [[ويتنام جنگ]] دوران محسوس ڪيو.

نرم طاقت جي ڪاميابي گهڻو ڪري ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته عالمي برادري ۾ ڪنهن فاعل جي [[ساک]] ڪهڙي آهي ۽ فاعلن جي وچ ۾ معلومات جو وهڪرو ڪيترو اثرائتو آهي. انهيءَ ڪري نرم طاقت کي اڪثر [[عالمگيريت]] ۽ [[نئين لبرلزم (بين الاقوامي لاڳاپا)|نئين لبرل بين الاقوامي لاڳاپن جي نظريي]] سان ڳنڍيو ويندو آهي. [[مقبول ثقافت]] ۽ [[ابلاغ عامه]] کي نرم طاقت جا اهم ذريعا سمجهيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.france24.com/en/20110625-economic-warfare-on-the-silver-screen-cinema-cannes-festival-2011-hollywood-france |title=Economic warfare on the silver screen |publisher=[[فرانس 24]] |date=28 June 2011 |access-date=2012-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119013813/http://www.france24.com/en/20110625-economic-warfare-on-the-silver-screen-cinema-cannes-festival-2011-hollywood-france |archive-date=19 January 2012}}&lt;/ref&gt; جيئن ته قومي ٻولي يا ڪنهن خاص [[سماجياتي ضابطو|معياري قدرن]] جي ڍانچي جي ڦهلاءَ کي پڻ. خاص طور عالمي خبرن کي پرڏيهي ملڪن جي تصوير ۽ ساک ٺاهڻ ۾ اهم عنصر قرار ڏنو ويو آهي.

{| style=&quot;font-size:100%;&quot;
|-
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''Brand Finance&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2026'''&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2026-01-21 |title=Global Soft Power Index 2026 |url=https://static.brandirectory.com/reports/brand-finance-soft-power-index-2026-digital.pdf |access-date=4 March 2026 |website=Brand Finance}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''ISSF&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2023'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://archive.org/details/issf-wspi-2023-final|title=World Soft Power Index 2023|date=15 August 2023 |access-date = 31 October 2023}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''Monocle&lt;br /&gt;نرم طاقت سروي 2022'''&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://monocle.com/magazine/issues/159/soft-power-survey-part-one/|url-access=subscription |title=Soft Power Survey: Part one|last1=Self|first1=Alexis|work=[[مونوڪل (برانڊ)|Monocle]]|access-date=15 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://monocle.com/magazine/issues/159/soft-power-survey-part-two/|url-access=subscription |title=Soft Power Survey: Part two|last1=Self|first1=Alexis|work=[[مونوڪل (برانڊ)|Monocle]]|access-date=15 January 2023}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''IMF&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2021'''&lt;ref&gt;{{cite web | last1=Cevik | first1=Serhan | last2=Padilha | first2=Tales | title=Measuring Soft Power: A New Global Index | website=IMF | date=2024-10-04 | url=https://www.imf.org/en/Publications/WP/Issues/2024/10/04/Measuring-Soft-Power-A-New-Global-Index-555898 | access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt;

|- valign=&quot;top&quot;
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{CHN}}
|-
| 3 || {{JPN}}
|-
| 4 || {{GBR}}
|-
| 5 || {{GER}}
|-
| 6 || {{FRA}}
|-
| 7 || {{SWI}}
|-
| 8 || {{CAN}}
|-
| 9 || {{ITA}}
|-
| 10 || {{UAE}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{FRA}}
|-
| 3 || {{UK}}
|-
| 4 || {{JPN}}
|-
| 5 || {{GER}}
|-
| 6 || {{SWI}}
|-
| 7 || {{KOR}}
|-
| 8 || {{ESP}}
|-
| 9 || {{CAN}}
|-
| 10 || {{CHN}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{DEN}}
|-
| 3 || {{FRA}}
|-
| 4 || {{KOR}}
|-
| 5 || {{SWI}}
|-
| 6 || {{JPN}}
|-
| 7 || {{GER}}
|-
| 8 || {{GBR}}
|-
| 9 || {{ITA}}
|-
| 10 || {{UKR}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{KOR}}
|-
| 2 || {{JPN}}
|-
| 3 || {{GER}}
|-
| 4 || {{CHN}}
|-
| 5 || {{ITA}}
|-
| 6 || {{FRA}}
|-
| 7 || {{USA}}
|-
| 8 || {{GBR}}
|-
| 9 || {{ESP}}
|-
| 10 || {{CHE}}
|}
|}

== تحقيق ==

عالمن نرم طاقت بابت ڪيترن ئي علمي بحثن ۾ حصو ورتو آهي. انهن بحثن ۾ هي موضوع شامل رهيا آهن:

* نرم طاقت جي افاديت ([[جيوليو گيلاروٽي]]، [[نيئل فرگوسن]]، [[جوزف جوفي]]، [[رابرٽ ڪيگن]]، [[ڪين والٽز]]، [[جان ميرشائمر]] بمقابلہ [[جوزف نائي]]، [[پيٽر ڪيٽزن اسٽائن]]، [[جينس بيالي ميٽرن]]، [[جيڪ هائمنس]]، [[اليگزينڊر ووونگ]]، [[جان ميليسن]])
* نرم طاقت ۽ سخت طاقت جو هڪ ٻئي سان لاڳاپو ([[جيوليو گيلاروٽي]]، [[جوزف نائي]])
* نرم طاقت کي عملي صورت ۾ ڪيئن ماپجي يا لاڳو ڪجي ([[هيندرڪ ڊبليو اونسورگ]])
* ڇا نرم طاقت جبر يا چالاڪيءَ جو روپ اختيار ڪري سگهي ٿي؟ ([[جينس بيالي ميٽرن]]، [[پيٽر ڪيٽزن اسٽائن]]، [[ڊوال ۽ بارنيٽ]] بمقابلہ [[جوزف نائي]]، [[اليگزينڊر ووونگ]])
* [[ڍانچو ۽ فاعليت]] جي وچ ۾ تعلق ڪيئن ڪم ڪري ٿو؟ ([[جيڪ هائمنس]] بمقابلہ [[جوزف نائي]])
* ڇا نرم توازن (Soft balancing) واقع ٿي رهيو آهي؟ ([[ولفورٿ ۽ بروڪس]] بمقابلہ [[اسٽيفن والٽ]] وغيره)
* يورپ ۾ نرم طاقت ۽ معياري طاقت ([[ايان مينرز]]، [[اي. چيامبرا]]، [[ٿامس ڊيز]]، [[اي. هائيڊ پرائس]]، [[رچرڊ وٽمين]])
* [[شهري مزاحمت]]، يعني عدم تشدد تي ٻڌل مزاحمت جا طريقا، ڪڏهن ڪڏهن نرم طاقت جي مخصوص استعمالن سان ڪيئن لاڳاپيل ٿين ٿا، پر پوءِ به هڪ الڳ تصور رهندا آهن ([[ايڊم رابرٽس]]، [[ٽموٿي گارٽن ايش]])
* نرم طاقت ۾ شخصيتن ۽ [[ڪرشماتي اختيار|ڪرشماتي قيادت]] جو ڪردار ([[هيندرڪ ڊبليو اونسورگ]])
* آمريڪي پرڏيهي پاليسي ۽ ائٽلانٽڪ پار لاڳاپن ۾ نرم طاقت ([[هيندرڪ ڊبليو اونسورگ]])

== مثال ==

=== سڄي دنيا ===
[[سوويت يونين]] [[ٿڌي جنگ]] دوران اثر رسوخ حاصل ڪرڻ لاءِ [[آمريڪا]] سان مقابلو ڪيو. سوويتن پنهنجي ڪميونسٽ نظام جي ڪشش کي دنيا آڏو پيش ڪرڻ لاءِ هڪ وسيع مهم هلائي. 1945ع ۾، [[سوويت يونين]] [[ايڊولف هٽلر|هٽلر]] جي مخالفت سبب يورپ ۾ ڪيترن ماڻهن کي پنهنجي طرف متوجه ڪرڻ ۾ تمام گهڻي ڪامياب ٿي، ۽ سڄي دنيا جي نوآبادياتي علائقن ۾ پڻ [[يورپي سامراج]] جي مخالفت سبب ان جو اثر وڌيو.{{sfn|Nye|2004a|loc=Chapter 3}} سوويتن هڪ تمام وڏي [[عوامي سفارتڪاري]] واري پروگرام تي پڻ عمل ڪيو، جنهن ۾ پنهنجي اعليٰ ثقافت جي واڌاري، نشريات، اولهه بابت معلومات جي اشاعت، ۽ ايٽمي هٿيارن خلاف احتجاجن، امن تحريڪن ۽ نوجوانن جي تنظيمن جي سرپرستي شامل هئي. ان جي باوجود، سوويت نظام جي بند نوعيت ۽ عوامي ثقافت جي کوٽ سبب، سوويت يونين نرم طاقت جي لحاظ کان [[آمريڪا]] سان مقابلو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Soviet soft power in Poland: culture and the making of Stalin's new empire, 1943-1957 |last=Babiracki |first=Patryk |date=2015 |publisher=The University of North Carolina Press |isbn=978-1-4696-2308-5 |location=Chapel Hill |oclc=911173017}}&lt;/ref&gt;

[[File:Umm Kulthum 1969.jpg|thumb|[[ام ڪلثوم]]، ويهين صديءَ جي عرب دنيا ۾ مصر جي نرم طاقت جو هڪ مثال]]

ڪيترين ئي [[آمريت|غير جمهوري حڪومتن]] نرم طاقت جي اوزار طور [[لڏپلاڻ]] کي استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[مصر]] ۾ [[جمال عبدالناصر]] جي حڪمراني دوران هزارين استادن کي [[عرب دنيا]] ۾ موڪليو ويو ته جيئن [[سامراج مخالف]] ۽ [[صهيونيت مخالف]] خيالن کي ڦهلايو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tsourapas |first=Gerasimos |s2cid=158085638 |title=Authoritarian emigration states: Soft power and cross-border mobility in the Middle East |journal=International Political Science Review |volume=39 |issue=3 |pages=400–416|doi=10.1177/0192512118759902 |year=2018 |url=http://pure-oai.bham.ac.uk/ws/files/48708510/Tsourapas_Authoritarian_emigration_states_IPSR_2018.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222110637/http://pure-oai.bham.ac.uk/ws/files/48708510/Tsourapas_Authoritarian_emigration_states_IPSR_2018.pdf |archive-date=2019-12-22 }}&lt;/ref&gt; [[ڪيوبا]] ۾ [[فيدل ڪاسترو]] جي حڪومت جي [[ڪيوبا جي طبي بين الاقواميت]] واري پروگرام تحت هزارين طبي ماهرن کي [[ثقافتي سفارتڪاري]] جي مقصد سان پرڏيهه موڪليو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cuban medical internationalism: origins, evolution, and goals |last1=Kirk |first1=John M. |date=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |last2=Erisman |first2=H. Michael |isbn=978-1-4039-8372-5 |edition=1st |location=New York |oclc=248348330}}&lt;/ref&gt; دنيا ڀر ۾ قائم چيني سرپرستيءَ وارا [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]] چيني استادن تي ڀاڙين ٿا ته جيئن ملڪ جي نرم طاقت کي پرڏيهه ۾ مضبوط بڻائي سگهجي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.politico.eu/article/china-soft-power-offensive-confucius-institute-education/|title=China's soft power offensive|date=2017-12-26|work=POLITICO|access-date=2018-06-16|language=en-US|archive-date=2018-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180616153344/https://www.politico.eu/article/china-soft-power-offensive-confucius-institute-education/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۽ يورپ هميشه کان اثر رسوخ ۽ نرم طاقت جا اهم ذريعا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |first1=Joseph |last1=Nye |author1-link=Joseph S. Nye |title=Europe's Soft Power |url=http://www.theglobalist.com/europes-soft-power/ |publisher=[[The Globalist]] |access-date=30 July 2015 |date=3 May 2004 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208183728/http://www.theglobalist.com/europes-soft-power/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[يورپي ثقافت]] جو فن، ادب، موسيقي، ڊزائن، فيشن ۽ خوراڪ گهڻي عرصي کان عالمي ڪشش جا مرڪز رهيا آهن.{{sfn|Nye|2004a|loc=Chapter 3}} يورپ ۽ [[آمريڪا]] اڪثر دعويٰ ڪندا رهيا آهن ته اهي سڄي دنيا ۾ [[انساني حق]]ن ۽ [[بين الاقوامي قانون]] جي حمايت ڪن ٿا. 2012ع ۾ [[يورپي يونين]] کي [[امن جو نوبل انعام]] ڏنو ويو، ڇاڪاڻ ته &quot;ڇهن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي دوران هن يورپ ۾ امن، مفاهمت، جمهوريت ۽ انساني حقن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nobel Peace Prize 2012 - European Union (EU) |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2012/eu-facts.html |publisher=[[Nobel Prize]] |access-date=24 December 2013 |archive-date=14 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214011947/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2012/eu-facts.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=From war to peace: European Union accepts Nobel Prize |url=http://www.cnn.com/2012/12/10/world/nobel-peace-prize/ |access-date=24 December 2013 |newspaper=[[CNN]] |date=10 December 2012 |archive-date=24 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224120940/http://www.cnn.com/2012/12/10/world/nobel-peace-prize/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019ع ۾ [[آمريڪا]] وٽ دنيا جو ٻيون نمبر وڏو سفارتي نيٽ ورڪ هو،&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Global Diplomacy Index – Country Rank |url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html |access-date=2020-10-14 |website=Lowy Institute |ref=Lowy2019 |archive-date=2019-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190201012801/http://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite news |date=2019-11-27 |title=China now has the most diplomatic posts worldwide |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-50569237 |access-date=2020-08-10 |archive-date=2020-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200906012525/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-50569237 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ملڪ اندر مقرر پرڏيهي صحافين جو سڀ کان وڏو انگ موجود هو،&lt;ref name=&quot;Monocle2012&quot;&gt;{{cite web |title=Soft Power Survey 2012 |url=http://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2012/ |publisher=Monocle |access-date=16 December 2013 |archive-date=27 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727144158/http://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2012/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو بين الاقوامي شاگردن لاءِ سڀ کان وڌيڪ پسنديده منزل هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Study in the USA |url=http://www.internationalstudent.com/study_usa/ |publisher=International Student |access-date=5 December 2015 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208143659/http://www.internationalstudent.com/study_usa/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آمريڪي سئنيما|آمريڪي فلمن]]، ٽيليويزن، موسيقي، اشتهارن، فيشن، خوراڪ، معاشي ماڊلن، سياسي ثقافت ۽ ادب ٻين ثقافتن جي [[آمريڪيت]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Fluck |first1=Winfried |title=The Americanization of Modern Culture: A Cultural History of the Popular Media* |url=http://www.jfki.fu-berlin.de/en/v/publications_fluck/2000/Romance_with_America/Fluck__Winfried_-_The_Americanization_of_Modern_Culture.pdf |publisher=John F. Kennedy Institute for North American Studies, Berlin |access-date=5 December 2015 |date=2009 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208165450/http://www.jfki.fu-berlin.de/en/v/publications_fluck/2000/Romance_with_America/Fluck__Winfried_-_The_Americanization_of_Modern_Culture.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ايشيا]]، ۽ خاص طور تي تازن سالن ۾ [[چين]]، پنهنجي قديم ثقافت، فن، فيشن ۽ خوراڪ جي عالمي پذيرائي مان فائدو وٺندي نرم طاقت جا امڪاني وسيلا استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Soft power with Chinese characteristics: China's campaign for hearts and minds |publisher=[[Routledge]] |others=Edney, Kingsley, Rosen, Stanley, Zhu, Ying, editors |year=2020 |isbn=978-1-351-80435-6 |location=Abingdon, Oxon |oclc=1130023014}}&lt;/ref&gt; چين پاڻ کي قومي خودمختياري جو محافظ طور پيش ڪري ٿو،&lt;ref&gt;Friedberg, Aaron L. ''A Contest for Supremacy: China, America and the Struggle for Mastery in Asia'', New York: Norton Publishing, 2011.&lt;/ref&gt; جيڪو [[نيٽو]] جي [[معمر قذافي]] کي اقتدار تان هٽائڻ واري هوائي مهم ۽ ليبيا ۾ باغين جي حمايت کان پوءِ وڌيڪ اهم موضوع بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Felgenhauer, Pavel. &quot;The Fall of Gaddafi Angers Many In Moscow&quot;. ''Eurasia Daily Monitor'' Volume: 8 Issue: 164. September 8, 2011. http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=38374 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530045039/http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=38374 |date=2013-05-30 }}&lt;/ref&gt; چين [[آمريڪا]] سان ڏکڻ پئسفڪ ۾ اثر رسوخ لاءِ پڻ مقابلو ڪري رهيو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه مبصرن جو خيال آهي ته هن علائقي ۾ چين جي وڌندڙ جارحاڻي پاليسين ڪيترن ملڪن کي [[آمريڪا]] سان ويجهڙائي اختيار ڪرڻ تي مائل ڪيو، جنهن سان هن خطي ۾ آمريڪي نرم طاقت وڌيڪ مضبوط ٿي وئي.&lt;ref&gt;Friedberg, Aaron L. ''A Contest for Supremacy: China, America and the Struggle for Mastery in Asia'', New York: Norton Publishing, 2011. p. 200&lt;/ref&gt;

نرم طاقت رڳو حڪومتن جي عملن تائين محدود نه آهي، پر نجي شعبي، سماج ۽ وسيع ثقافتي سرگرمين تائين پڻ پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;Lord, Carnes, &quot;Public Diplomacy and Soft Power&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008) p. 60.&lt;/ref&gt; نرم طاقت جو اثر وڌي ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ماڻهن جي بنيادي رجحانن ۽ روين تي اثرانداز ٿئي ٿي، جيڪي هاڻي پنهنجي حڪومتن ۾ وڌيڪ سرگرم ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Angelo M. Codevilla 2008&quot; /&gt; اهو رجحان آمراڻن ملڪن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿو، جتي ماڻهو ۽ ادارا وڌندڙ حد تائين سياسي بحث کي شڪل ڏيڻ جي صلاحيت رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fas.org/irp/agency/dod/dsb/commun.pdf |title=Defense Science Board, Report of the Defense Science Board Task Force on Strategic Communication (Office of the Under Secretary of Defense for Acquisition, Technology and Logistics |date=September 2004}}&lt;/ref&gt;

=== آسٽريليا ===
[[آسٽريليا جي پرڏيهي معاملن ۽ واپار جو کاتو|آسٽريليا جي پرڏيهي معاملن ۽ واپار واري کاتي]] موجب، آسٽريليا پنهنجي جمهوريت، قانون جي حڪمراني، مضبوط معيشت، معياري تعليم، جديد سائنسي ترقي، گهڻ ثقافتي سماج ۽ ماحولياتي تحفظ جي ڪري سٺي شهرت رکي ٿو، جنهن سبب ان جا شهري ۽ ادارا عالمي سطح تي اعتماد ۽ اعتبار سان پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جي قابل آهن.&lt;ref name=&quot;renamed_from_23_on_20240913015007&quot;&gt;{{Cite web |title=Soft power |url=https://www.dfat.gov.au/sites/default/files/minisite/static/4ca0813c-585e-4fe1-86eb-de665e65001a/fpwhitepaper/foreign-policy-white-paper/chapter-eight-partnerships-and-soft-power/soft-power.html#:~:text=Having%20the%20ability%20to%20influence,underpinned%20by%20some%20enduring%20strengths. |access-date=14 August 2024 |website=dfat.gov.au}}&lt;/ref&gt; تعليم آسٽريليا جي نرم طاقت جو هڪ بنيادي عنصر رهي آهي،&lt;ref name=&quot;renamed_from_23_on_20240913015007&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=C. Tyler |first1=Melissa |last2=Van Leuven |first2=Bridgette |date=10 March 2020 |title=The soft power of education |url=https://pursuit.unimelb.edu.au/articles/the-soft-power-of-education |access-date=14 August 2024 |website=The University of Melbourne}}&lt;/ref&gt; ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل تعليمي مرڪزن مان هڪ هجڻ سبب هتي 700,000 کان وڌيڪ بين الاقوامي شاگرد تعليم حاصل ڪري رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Karp |first=Paul |date=2 April 2024 |title=New record set for number of international students in Australia |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/apr/02/new-record-set-for-number-of-international-students-in-australia |access-date=14 August 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; 2023ع ۾، [[قومي برانڊنگ]] جي لحاظ کان آسٽريليا کي ''Nation Brand Index'' ۾ دنيا جو نائون مضبوط ترين قومي برانڊ قرار ڏنو ويو، جيڪو ان کي سياحت ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري لاءِ هڪ پرڪشش ملڪ طور ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 November 2023 |title=Australia's nation brand gains rank to 9th in world |url=https://www.austrade.gov.au/en/news-and-analysis/media-centre/media-releases/australia-s-nation-brand-gains-rank-to-9th-in-world |access-date=14 August 2024 |website=www.austrade.gov.au}}&lt;/ref&gt; ملڪ وٽ دنيا جي اٺين وڏي سياحتي آمدني آهي&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 2024 |title=World Tourism Barometer |url=https://pre-webunwto.s3.eu-west-1.amazonaws.com/s3fs-public/2024-06/Barom_PPT_May_2024.pdf?VersionId=U7O62HatlG4eNAj.wcmuQG1PMCjK.Yss#page13 |access-date=14 August 2024 |page=19 |website=UN Tourism |format=PDF}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري|پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري (FDI)]] حاصل ڪندڙ ملڪن ۾ سورهين نمبر تي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics on who invests in Australia |url=https://www.dfat.gov.au/trade/trade-and-investment-data-information-and-publications/foreign-investment-statistics/statistics-on-who-invests-in-australia |access-date=14 August 2024 |website=dfat.gov.au}}&lt;/ref&gt;

=== وچ اوڀر ===
[[وچ اوڀر]] اهڙو علائقو رهيو آهي، جتي نرم طاقت کي علائقائي ۽ ٻاهرين ٻنهي قسمن جي فاعلن استعمال ڪيو آهي. ننڍيون رياستون، جهڙوڪ [[قطر]]، پنهنجي پرڏيهي پاليسي ۾ اڪثر نرم طاقت جون حڪمت عمليون اختيار ڪن ٿيون، جن ۾ [[الجزيره ميڊيا نيٽ ورڪ|الجزيره]] جو استعمال ۽ راندين جي تقريبن جي ميزباني شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Brannagan |first1=Paul Michael |last2=Giulianotti |first2=Richard |date=2018 |title=The soft power–soft disempowerment nexus: the case of Qatar |journal=International Affairs |volume=94 |issue=5 |pages=1139–1157 |doi=10.1093/ia/iiy125 |issn=0020-5850}}&lt;/ref&gt; ٻاهريون طاقتون، جهڙوڪ [[آمريڪا]] يا [[چين]]، پڻ وچ اوڀر ۾ پنهنجو اثر رسوخ وڌائڻ لاءِ نرم طاقت استعمال ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rugh |first=William A. |url=https://books.google.com/books?id=iH3DEAAAQBAJ&amp;dq=soft+power+middle+east&amp;pg=PR7 |title=American Encounters with Arabs: The Soft Power of U.S. Public Diplomacy in the Middle East |date=2005-11-30 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-0-313-05524-9 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tella |first=Oluwaseun |date=2016-11-05 |title=Wielding soft power in strategic regions: an analysis of China's power of attraction in Africa and the Middle East |url=https://brill.com/view/journals/bafr/8/2/article-p133_5.xml |journal=Africa Review |volume=8 |issue=2 |pages=133–144 |doi=10.1080/09744053.2016.1186868 |issn=0974-4061|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; وچ اوڀر جي رياستن جي وچ ۾ مقابلي ۾ به نرم طاقت جو استعمال شامل هوندو آهي، جهڙوڪ آفريڪا بابت [[مصر]]ي-[[اسرائيل]]ي رقابت،&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Siniver |first1=Asaf |last2=Tsourapas |first2=Gerasimos |date=2023-01-20 |title=Middle Powers and Soft-Power Rivalry: Egyptian–Israeli Competition in Africa |journal=Foreign Policy Analysis |volume=19 |issue=2 |article-number=orac041 |doi=10.1093/fpa/orac041 |issn=1743-8586|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; يا [[سعودي عرب|سعودي]]-[[ايران]]ي لاڳاپا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mabon |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=g9aLDwAAQBAJ&amp;q=Saudi+Arabia+and+Iran+The+struggle+to+shape+the+Middle+East |title=Saudi Arabia and Iran: Power and Rivalry in the Middle East |date=2015-10-21 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85772-907-1 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ايران ===
[[ايران]] جي نرم طاقت، جيڪا ان جي [[شيعا اسلام|شيعا اسلامي نظريي]]، [[ايران جي تاريخ|ايراني-فارسي پس منظر، تهذيب ۽ تاريخ]]، [[ايراني انقلاب|1979ع جي ايراني انقلاب]] جي ورثي ۽ [[صهيونيت مخالف|صهيونيت مخالف]] موقف سان لاڳاپيل آهي، [[وچ اوڀر]]، وسيع [[مسلم دنيا|اسلامي دنيا]]، [[وچ ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ اولهه ۾ پڻ نمايان اثر رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-13 |title=The Iranian Revolutionary Apparatus and Hezbollah in West Africa {{!}} Hudson Institute |url=https://www.hudson.org/node/44280 |access-date=2024-11-28 |website=www.hudson.org |language=en}}&lt;/ref&gt; هن اثر جو مرڪزي عنصر [[سامراج مخالف]]، [[اسلام]]ي ۽ [[شيعا اسلام|شيعا]] نظرين، جهڙوڪ [[خمينيت]] ۽ [[ولايت فقيه|شيعا اسلام جي سياسي تشريح]]، جي ترويج آهي. انهن نظرين [[مسلم دنيا]] سان، خاص طور &quot;[[مزاحمت جو محور]]&quot; جي ملڪن جهڙوڪ [[عراق]]، [[شام]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن]] سان مضبوط لاڳاپا پيدا ڪيا، جن جي نتيجي ۾ ڪيترائي اسلامي ۽ شيعا گروهه وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[حزب الله]] [[لبنان]] ۾، [[عراق ۾ اسلامي مزاحمت|اسلامي مزاحمتي گروهه]] [[عراق]] ۾، [[فلسطيني اسلامي جهاد|اسلامي جهاد]] [[فلسطين]] ۾، ۽ علائقي جا ٻيا ڪيترائي گروهه. [[ايران]] &quot;[[وڏو ايران]]&quot; جو تصور پڻ فروغ ڏئي ٿو، جنهن ذريعي اهو [[فارسي ٻولي|فارسي]] ڳالهائيندڙ قومن، جهڙوڪ [[تاجڪستان]]، [[افغانستان]] ۽ [[پاڪستان]]، سان ثقافتي ۽ نظرياتي لاڳاپا جوڙڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جتي [[فارسي ٻولي]] هڪ متحد ڪندڙ ڪردار ادا ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Akbar |first=Ali |date=2023-08-08 |title=Iran's soft power in the Middle East via the promotion of the Persian language |journal=Contemporary Politics |volume=29 |issue=4 |pages=424–445 |doi=10.1080/13569775.2023.2169305 |issn=1356-9775|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lester |first=Stephanie |date=2024-02-09 |title=Return of the Cypress: Iran's Foreign Policy Ambitions in Central Asia |url=https://www.us-iran.org/news/centralasia |access-date=2024-11-27 |website=American Iranian Council |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[مسلم دنيا|اسلامي دنيا]] ۾ ايران جو اثر ان جي سرحدن کان ٻاهر تائين پکڙيل آهي، خاص طور [[مزاحمت جو محور]] سان لاڳاپيل ملڪن ۽ ٻين ملڪن، جهڙوڪ [[بحرين]]، [[سعودي عرب]] ۽ مسلم دنيا جي ٻين حصن ۾، جتي [[شيعا اسلام|شيعا]] برادريون اڪثر مذهبي رهنمائي ۽ سياسي الهام لاءِ [[ايران]] ڏانهن ڏسن ٿيون. ڪجهه [[سني اسلام|سني]] پڻ [[مزاحمت جو محور]] جي حمايت ڪن ٿا ۽ [[فلسطين]]، [[قطر]] ۽ [[شام]] جهڙن ملڪن ۾ ايران جي [[صهيونيت مخالف|اسرائيل مخالف]] پاليسين کان متاثر ٿين ٿا. ايران جي ثقافتي ۽ مذهبي رسائي، جنهن ۾ [[ابلاغي ذريعو|ميڊيا]]، تعليمي مٽاسٽا ۽ مذهبي [[سفارتڪاري]] شامل آهن، دنيا ڀر جي شيعا ۽ اسلامي آباديءَ سان ان جا لاڳاپا مضبوط ڪري ٿي. ايران جو [[سامراج مخالف]] ۽ [[نوآبادياتي نظام جو خاتمو|نوآباديت مخالف]] موقف، جنهن جون پاڙون [[ايراني انقلاب|1979ع جي اسلامي انقلاب]] ۾ آهن، ڪيترن لاءِ پرڪشش آهي. پاڻ کي [[وچ اوڀر ۾ آمريڪي اثر رسوخ|آمريڪي اثر رسوخ]] خلاف خودمختياري جي محافظ طور پيش ڪندي، ايران [[عالمگيريت مخالف تحريڪ]]ن ۽ [[مداخلت پسندي (سياست)|مغربي مداخلت پسندي]] تي تنقيد ڪندڙ دانشورن ۾ اثر پيدا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

[[لاطيني آمريڪا]] ۾، ايران جي [[سامراج مخالف]] حڪومتن، جهڙوڪ [[وينزويلا]]، سان يڪجهتي، آمريڪي بالادستي جي گڏيل مخالفت جي بنياد تي لاڳاپن کي مضبوط ڪري ٿي ۽ خود اراديت جي گڏيل تصور کي فروغ ڏئي ٿي. [[ايراني انقلاب جو نظريو|ايران جو نظرياتي پيغام]]، جنهن ۾ [[سامراج مخالف]] موقف، اسلامي ۽ شيعا قدر، [[ايراني ثقافت]] ۽ [[ايران جي تاريخ|تاريخي پاڙون]]، ۽ ثقافتي سفارتڪاري گڏ ٿين ٿا، ايران کي علائقائي ۽ عالمي سطح تي هڪ اهم فاعل بڻايو آهي. اهو پيغام اهڙن مختلف ملڪن سان لاڳاپن کي متاثر ۽ مضبوط ڪري ٿو، جيڪي مغربي بالادستي کي چئلينج ڪرڻ ۽ [[بين الاقوامي نظام|عالمي نظام]] جو متبادل تصور پيش ڪرڻ جا خواهشمند آهن.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Religion as a Soft Power Tool: Iran's Export of Twelver Shia Islam to Syria |url=https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/religion-soft-power-tool-irans-export-twelver-shia-islam-syria |access-date=2024-11-27 |website=rusi.orghttps |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Tracking Iranian Soft Power Influence in the KRI {{!}} The Washington Institute |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/tracking-iranian-soft-power-influence-kri |access-date=2024-11-27 |website=www.washingtoninstitute.org |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Iran and Iraq: The Shia Connection, Soft Power, and the Nuclear Factor |url=https://www.usip.org/publications/2005/11/iran-and-iraq-shia-connection-soft-power-and-nuclear-factor |archive-url=https://web.archive.org/web/20170310194948/https://www.usip.org/publications/2005/11/iran-and-iraq-shia-connection-soft-power-and-nuclear-factor |archive-date=March 10, 2017 |access-date=2024-11-27 |website=United States Institute of Peace |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Beyond guns and oil: The emerging soft power rivalry between Iran and Saudi Arabia |url=https://www.mei.edu/publications/beyond-guns-and-oil-emerging-soft-power-rivalry-between-iran-and-saudi-arabia |access-date=2024-11-27 |website=Middle East Institute |language=en}}&lt;/ref&gt;
=== چين ===
{{Main|چين جي نرم طاقت}}

چين جي روايتي ثقافت ڪشش جو هڪ اهم ذريعو رهي آهي، جنهن جي بنياد تي هن دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ سوين [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ|ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]] قائم ڪيا آهن ته جيئن پنهنجي ٻولي ۽ ثقافت جي تعليم ڏئي سگهجي. چين ۾ پرڏيهي شاگردن جو داخلا انگ هڪ ڏهاڪي دوران 36,000 مان وڌي گهٽ ۾ گهٽ 240,000 تائين پهچي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Jr |first=Joseph S. Nye |date=2012-01-17 |title=Opinion {{!}} Why China Is Weak on Soft Power |url=https://www.nytimes.com/2012/01/18/opinion/why-china-is-weak-on-soft-power.html |access-date=2024-07-10 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; چين بين الاقوامي شاگردن لاءِ ايشيا جو سڀ کان وڌيڪ مقبول ملڪ آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2007-10-01 |title=International Student Mobility: Patterns and Trends |url=https://wenr.wes.org/2007/10/wenr-october-2007-feature |access-date=2020-09-11 |website=WENR |language=en-US |archive-date=2020-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813050208/https://wenr.wes.org/2007/10/wenr-october-2007-feature |url-status=live}}&lt;/ref&gt; انگريزي ڳالهائيندڙ آفريقي شاگردن لاءِ عالمي سطح تي اهم تعليمي منزل آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=China tops US and UK as destination for anglophone African students |url=https://theconversation.com/china-tops-us-and-uk-as-destination-for-anglophone-african-students-78967 |access-date=18 February 2018 |first1=Victoria |last1=Breeze |first2=Nathan |last2=Moore |work=[[The Conversation (website)|The Conversation]] |date=27 June 2017 |archive-date=9 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109004110/https://theconversation.com/china-tops-us-and-uk-as-destination-for-anglophone-african-students-78967 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ دنيا جي ٻئي وڏي [[چين ۾ تعليم|تعليمي مرڪز]] طور پڻ سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-01-27 |title=China's 2020 target: reshaping global mobility flows |url=https://www.eaie.org/blog/china-2020-target-reshaping-global-mobility-flows.html |access-date=2020-05-05 |website=EAIE |language=en |archive-date=2021-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010111212/https://www.eaie.org/blog/china-2020-target-reshaping-global-mobility-flows.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

چين جي [[ايشيائي ڍانچائي سيڙپڪاري بئنڪ]] ڪيترن ئي مغربي ملڪن کي ان ۾ شامل ٿيڻ لاءِ متوجه ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=With New Bank, China Shows U.S. It's Got Soft Power |url=https://www.forbes.com/sites/kenrapoza/2015/03/23/with-new-bank-china-shows-u-s-its-got-soft-power/print/ |magazine=[[Forbes]] |access-date=31 July 2015 |date=23 March 2015}}&lt;/ref&gt; چين وٽ دنيا جو سڀ کان وڏو [[چين جا سفارتي مشن|سفارتي نيٽ ورڪ]] آهي، جنهن 2019ع ۾ آمريڪا کي به پوئتي ڇڏي ڏنو.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[ڪووڊ-19 عالمي وبا|ڪووڊ-19 جي وبا]] دوران چين پاران طبي امداد جي فراهمي کي &quot;ماسڪ سفارتڪاري&quot; (Facemask diplomacy) جو نالو ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Waterson |first1=Jim |url=https://www.theguardian.com/world/2020/apr/03/china-steps-up-western-media-campaign-over-coronavirus-crisis |title=China steps up western media campaign over coronavirus crisis |date=2020-04-03 |work=[[The Guardian]] |access-date=2020-04-06 |last2=Kuo |first2=Lily |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=2020-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405142432/https://www.theguardian.com/world/2020/apr/03/china-steps-up-western-media-campaign-over-coronavirus-crisis |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Yuan |first=Shaoyu |date=2023-12-31 |title=Government Legitimacy and International Image: Why Variations Occurred in China's Responses to COVID-19 |journal=Journal of Contemporary Eastern Asia |volume=22 |issue=2 |pages=18–38 |doi=10.17477/JCEA.2023.22.2.018}}&lt;/ref&gt;

[[File:Arrive du CONCORDE à Abidjan en 1978.jpg|thumb|سپرسونڪ جيٽ [[ڪنڪارڊ]]، 1978ع ۾ اڳوڻي فرانسيسي نوآبادي [[آئيوري ڪوسٽ]] ۾ پهچندي. ڪنڪارڊ کي اڪثر فرانس جي وقار ۽ نرم طاقت جي علامت طور استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |url= |title=Aviation diplomacy: a conceptual framework for analyzing the relationship between aviation and international relations |first=Michał Marcin |last=Kobierecki |date=June 24, 2020 |journal=Place Branding and Public Diplomacy |volume=17 |issue=4 |pages=293–303 |via=Springer Link |doi=10.1057/s41254-020-00172-5 |pmc=7313438}}&lt;/ref&gt;]]

=== فرانس ===
2018ع ۾ ''American Sociological Review'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مطابق، ارڙهين صديءَ دوران فرانس پنهنجي ثقافتي ۽ علامتي طاقت جي ڪري يورپي [[جيوپوليٽڪس]] تي برطانيا جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اثرانداز ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Brundage |first=Jonah Stuart |date=2018 |title=The Social Sources of Geopolitical Power: French and British Diplomacy and the Politics of Interstate Recognition, 1689 to 1789 |journal=American Sociological Review |volume=83 |issue=6 |pages=1254–1280 |doi=10.1177/0003122418811264 |jstor=48588591 |s2cid=219951985 |issn=0003-1224}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]]
[[زمرو:سفارتڪاري]]
[[زمرو:عالمگيريت]]</text>
      <sha1>4a4uj93tqirjsc92ev0jfsmt3nnqfu7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389998</id>
      <parentid>389997</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T21:20:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60084" sha1="rvjirerjno1yw43i7a4ogvgwmatcwg2" xml:space="preserve">سافٽ پاور وارو نظريو{{ٻيا نالا|انگريزي=theory of soft power}} آمريڪي پوليٽيڪل سائنس جي ماھر [[جوزف نائي]]، جيڪو ڪلنٽن انتظاميہ ۾ آفيسر بہ رھيو ھو، ھڪ نظريو پيش ڪيو تہ آمريڪا ٻي عالمي جنگ کانپوءِ واري دؤر جي ڀيٽ ۾ ڪمزور محسوس ٿيندي بہ طاقت جو ھڪ بي مثال ذريعو آهي جيڪو ان کي پھرين پوزيشن ۾ آڻي ٿو سگھي ٿو.ان لاءِ معاملن کي پنھنجي مطابق ڪرڻ، حالتن۽ واقعن کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ فوجي طاقت جي استعمال کان علاوه بہ آمريڪا وٽ ھڪ شئي موجود آهي يعني سافٽ پاور جيڪا ھڪ عدم تشدد واري قوت آھي جنھن ذريعي آمريڪا دنيا ۾ پنھنجي ليڊرشپ واري پوزيشن کي مستحڪم ۽ مضبوط ڪري سگھي ٿو.جوزف نائي سافٽ پاور کي ٽن حصن ۾ ورهايو آهي: ڪلچرل، آئيڊيولاجيڪل ۽ انسٽيٽيوشنل. ھن جي خيال مطابق جيڪڏهن ڪو ملڪ پنھنجي طاقت اھڙي ٺاھي جيڪا ٻين جي نظر ۾ جائز ھجي تہ پوء ان کي پنھنجي خواهش کي عملي شڪل ڏيڻ جي سلسلي ۾ گھٽ مزاحمت کي منھن ڏيڻو پوي ٿو. ڊيموڪريٽڪ پوليٽڪس، فري مارڪيٽ معيشت۽ بنيادي قدر جھڙوڪ انساني حق ، ٻين لفظن ۾ لبرل ازم، آمريڪي سافٽ پاور جا بنياد آھن.&lt;ref&gt;{عالمي منظرنامو:سافٽ پاور جي دنيا: روزاني سوڀ ڪراچي:29آگسٽ 2018: صفحو 9}&lt;/ref&gt;

== تصور جي وضاحت ==

[[فائل:Soft Power (2004) by Joseph Nye.jpg|thumb|left|[[جوزف نائي]] جو 2004ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب، جنهن ۾ ”نرم طاقت“ جي تصور جي وضاحت ڪئي وئي آهي]]

''[[آڪسفورڊ انگريزي لغت]]'' موجب، &quot;نرم طاقت&quot; (Soft power) جو اصطلاح، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;اهڙي طاقت (ڪنهن قوم، رياست، اتحاد وغيره جي) جيڪا فوجي قوت يا جبر بدران معاشي ۽ ثقافتي اثر رسوخ مان پيدا ٿئي&quot;، پهريون ڀيرو 1985ع ۾ درج ڪيو ويو.&lt;ref&gt;
{{oed | soft power}} - &quot;S. Boonyapratuang Mil. Control in S.E. Asia iii. 72   Musjawarah (decision by discussion) and 'soft power' became the stances of his control.&quot;
&lt;/ref&gt;

[[بين الاقوامي لاڳاپا|بين الاقوامي لاڳاپن]] جي مشهور عالم [[جوزف نائي]] 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ &quot;نرم طاقت&quot; جي تصور کي عام شهرت ڏني.&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Nye
 |first1               = Joseph S.
 |author-link1         = Joseph Nye
 |date                 = 16 March 2004
 |title                = Soft Power: The Means To Success In World Politics
 |url                  = https://books.google.com/books?id=wuqOAAAAMAAJ
 |publication-place    = New York
 |publisher            = PublicAffairs
 |page                 = ix, xi
 |isbn                 = 978-1-58648-225-1
 |access-date          = 16 March 2023
 |quote                = [...] I had coined the term 'soft power' a decade or so earlier. [...] I first developed the concept of 'soft power' in ''Bound to Lead'', a book I published in 1990 [...].
}}
&lt;/ref&gt;

نائي جي نظر ۾، طاقت مان مراد ٻين جي رويي تي اهڙو اثر وجهڻ آهي، جنهن سان گهربل نتيجا حاصل ڪري سگهجن. اهو مختلف طريقن سان ممڪن آهي: ٻين کي ڌمڪين ذريعي مجبور ڪري سگهجي ٿو، مالي فائدن ذريعي آماده ڪري سگهجي ٿو، يا وري کين اهڙو متوجهه ۽ هم خيال بڻائي سگهجي ٿو جو هو پاڻ ئي اهي نتيجا چاهين، جيڪي توهان چاهيو ٿا. اهڙيءَ ريت نرم طاقت، ٻين کي زبردستي مجبور ڪرڻ بدران انهن کي رضاڪارانه طور پنهنجي مقصد ڏانهن مائل ڪري ٿي.{{sfn|Nye|1990}}

نرم طاقت جو مقابلو [[سخت طاقت]] (Hard power) سان ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ جبر يا مالي ادائيگين جو استعمال شامل هوندو آهي. نرم طاقت صرف رياستن تائين محدود ناهي، پر بين الاقوامي سياست ۾ سرگرم ٻيا فاعل، جهڙوڪ [[غير سرڪاري تنظيم]]ون (NGOs) ۽ بين الاقوامي ادارا پڻ ان کي استعمال ڪري سگهن ٿا.{{sfn|Nye|2004a}} ڪجهه عالمن جي نظر ۾ نرم طاقت، &quot;طاقت جي ٻئي چهري&quot; جو هڪ مثال آهي،&lt;ref&gt;
{{cite book
 |editor-last1         = Parlak
 |editor-first1        = Bekir
 |date                 = 15 October 2022
 |title                = The Handbook of Public Administration, Vol. 2
 |url                  = https://books.google.com/books?id=5tWYEAAAQBAJ
 |publisher            = Livre de Lyon
 |page                 = 346
 |isbn                 = 978-2-38236-300-3
 |access-date          = 16 March 2023
 |quote                = The second face of power is soft power.
}}
&lt;/ref&gt;
جيڪو اڻسڌيءَ طرح گهربل نتيجا حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Sobrinho
 |first1               = Blasco José
 |year                 = 2001
 |title                = Signs, Solidarities, and Sociology: Charles S. Peirce and the Pragmatics of Globalization
 |url                  = https://books.google.com/books?id=BtwpzP9qKawC
 |publication-place    = Lanham, Maryland
 |publisher            = Rowman &amp; Littlefield
 |page                 = 115
 |isbn                 = 978-0-8476-9179-1
 |access-date          = 16 March 2023
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Mattern
 |first1               = Mark
 |year                 = 2006
 |title                = Putting Ideas to Work: A Practical Introduction to Political Thought
 |url                  = https://books.google.com/books?id=QTCTywjlr-IC
 |series               = Reference, Information and Interdisciplinary Subjects Series
 |publication-place    = Lanham, Maryland
 |publisher            = Rowman &amp; Littlefield
 |page                 = 372
 |isbn                 = 978-0-7425-4890-9
 |access-date          = 16 March 2023
}}
&lt;/ref&gt;

نائي جي مطابق، ڪنهن ملڪ جي نرم طاقت ٽن بنيادي وسيلن تي ٻڌل هوندي آهي: &quot;ان جي ثقافت (جتي اها ٻين لاءِ پرڪشش هجي)، ان جون سياسي قدرون (جڏهن ملڪ اندر ۽ ٻاهر انهن تي عمل ڪيو وڃي)، ۽ ان جون پرڏيهي پاليسيون (جڏهن ٻيا انهن کي جائز ۽ اخلاقي اختيار واريون سمجهن).&quot;{{sfn|Nye|2011|p=84}}

{{Blockquote|
&quot;ڪو ملڪ عالمي سياست ۾ اهي نتيجا حاصل ڪري سگهي ٿو، جيڪي هو چاهي ٿو، جيڪڏهن ٻيا ملڪ سندس قدرن جي تعريف ڪن، سندس مثال جي پيروي ڪرڻ چاهين، يا سندس خوشحالي ۽ کليل معاشري جهڙي سطح حاصل ڪرڻ جا خواهشمند هجن. انهيءَ لحاظ کان عالمي سياست ۾ رڳو فوجي طاقت يا معاشي پابندين ذريعي ٻين کي مجبور ڪرڻ ئي اهم ناهي، پر عالمي ايجنڊا جو تعين ڪرڻ ۽ ٻين کي پاڻ ڏانهن متوجهه ڪرڻ به اهم آهي. اهڙي نرم طاقت، ٻين کي اهي نتيجا پاڻمرادو اختيار ڪرڻ تي آماده ڪري ٿي، جيڪي توهان چاهيو ٿا، ۽ کين زبردستي مجبور نٿي ڪري.&quot;{{sfn|Nye|2004a}}
}}

نرم طاقت جا وسيلا اهڙا اثاثا هوندا آهن، جيڪي ڪشش پيدا ڪن ٿا، ۽ اها ڪشش اڪثر قبوليت جو سبب بڻجي ٿي.{{sfn|Nye|2004a}} نائي جو چوڻ آهي ته &quot;دلڪشي هميشه جبر کان وڌيڪ اثرائتي هوندي آهي، ۽ جمهوريت، انساني حقن ۽ فردي موقعن جهڙا ڪيترائي قدر نهايت پرڪشش هوندا آهن.&quot;{{sfn|Nye|2004a|p=x}} [[اينجيلو ڪوڊيويلا]] نشاندهي ڪئي آهي ته نرم طاقت جو هڪ اهم، پر اڪثر نظرانداز ٿيل پهلو اهو آهي ته آبادي جا مختلف طبقا مختلف شين، خيالن، تصويرن يا امڪانن ڏانهن متوجهه يا متنفر ٿيندا آهن.&lt;ref name=&quot;Angelo M. Codevilla 2008&quot;&gt;Angelo M. Codevilla, &quot;Political Warfare: A Set of Means for Achieving Political Ends&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008).&lt;/ref&gt; جڏهن ڪنهن ملڪ جون پاليسيون، ثقافت يا قدر ٻين کي متوجهه ڪرڻ بدران کين پري ڌڪين، تڏهن نرم طاقت ڪمزور ٿي ويندي آهي.

نائي پنهنجي ڪتاب ۾ دليل ڏئي ٿو ته حڪومتن لاءِ نرم طاقت، سخت طاقت جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏکيو اوزار آهي، ٻن سببن جي ڪري: پهريون، ان جا ڪيترائي اهم وسيلا حڪومت جي سڌي ڪنٽرول کان ٻاهر هوندا آهن؛ ٻيو، نرم طاقت اڻسڌيءَ طرح پاليسيءَ جي ماحول کي شڪل ڏيندي آهي، ۽ گهربل نتيجا پيدا ڪرڻ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ڪيترائي سال لڳي ويندا آهن.{{sfn|Nye|2004a|p=x}}&lt;ref name=&quot;Lord, Carnes 2008. p 59-71&quot;&gt;Lord, Carnes, &quot;Public Diplomacy and Soft Power&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008.) pp. 59–71.&lt;/ref&gt; هن ڪتاب ۾ نرم طاقت جا ٽي بنيادي ذريعا بيان ڪيا ويا آهن: &quot;ثقافت&quot;، &quot;سياسي قدر&quot;، ۽ &quot;پاليسيون&quot;.

پنهنجي ڪتاب ''The Future of Power'' (2011ع) ۾ نائي ٻيهر واضح ڪري ٿو ته نرم طاقت هڪ وضاحتي تصور آهي، نه ڪي معياري يا اخلاقي تصور.{{sfn|Nye|2011|p=81}} تنهن ڪري نرم طاقت جا منفي مقصدن لاءِ به استعمال ٿي سگهن ٿا. سندس چوڻ آهي ته &quot;[[ايڊولف هٽلر|هٽلر]]، [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] ۽ [[مائو زيڊونگ]] پنهنجن پوئلڳن جي نظر ۾ وڏي نرم طاقت جا مالڪ هئا، پر ان جو مطلب اهو نه هو ته اها طاقت سٺي هئي. ذهنن کي موڙڻ، هٿن کي موڙڻ کان لازمي طور بهتر ناهي.&quot;{{sfn|Nye|2011|p=81}} نائي اهو به بيان ڪري ٿو ته نرم طاقت، [[حقيقت پسندي (بين الاقوامي لاڳاپا)|حقيقت پسندي]] واري نظريي جي ابتڙ ناهي. &quot;نرم طاقت مثاليت يا لبرلزم جي ڪا صورت ناهي، بلڪه اها طاقت جو ئي هڪ روپ آهي، جنهن ذريعي گهربل نتيجا حاصل ڪيا وڃن ٿا.&quot;{{sfn|Nye|2011|p=82}}

== تصور جون حدون ==

نرم طاقت جي تصور تي ڪجهه ليکڪن تنقيد ڪئي آهي ۽ ان کي غير مؤثر قرار ڏنو آهي، جهڙوڪ [[نيئل فرگوسن]]، جنهن پنهنجي ڪتاب ''Colossus'' جي مهاڳ ۾ اهڙو موقف اختيار ڪيو.{{citation needed|date=October 2024}} [[نئين حقيقت پسندي (بين الاقوامي لاڳاپا)|نئين حقيقت پسند]] ۽ ٻين عقليت پسند ۽ نئين عقليت پسند نظرين سان لاڳاپيل ليکڪ (سواءِ [[اسٽيفن والٽ]] جي) عام طور نرم طاقت کي رد ڪن ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ بين الاقوامي لاڳاپن جا فاعل رڳو ٻن قسمن جي محرڪن تي ردعمل ظاهر ڪندا آهن: معاشي فائدا ۽ طاقت جو استعمال.{{citation needed|date=October 2024}}

هڪ نظريي جي حيثيت سان، نرم طاقت کي سخت طاقت کان الڳ سڃاڻڻ ڪڏهن ڪڏهن ڏکيو هوندو آهي. مثال طور، جينس بيالي ميٽرن دليل ڏئي ٿي ته [[جارج ڊبليو بش]] جو اهو بيان، &quot;يا ته توهان اسان سان آهيو يا دهشتگردن سان&quot;، حقيقت ۾ سخت طاقت جو هڪ استعمال هو. جيتوڻيڪ ٻين رياستن کي اتحاد ۾ شامل ٿيڻ لاءِ فوجي يا معاشي دٻاءُ استعمال نه ڪيو ويو، پر نمائندگيءَ واري طاقت (representational force) جو استعمال ڪيو ويو. اهڙي قسم جي طاقت ٻين ڌرين جي سڃاڻپ کي خطري ۾ وجهي ٿي، جنهن سبب اهي يا ته تابعداري ڪن يا برائي سان منسوب ٿيڻ جو خطرو قبول ڪن. جيڪڏهن ائين آهي، ته پوءِ نرم طاقت ايتري &quot;نرم&quot; ناهي جيتري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi = 10.1177/03058298050330031601|title = Why 'Soft Power' Isn't So Soft: Representational Force and the Sociolinguistic Construction of Attraction in World Politics|year = 2005|last1 = Mattern|first1 = Janice Bially|journal = Millennium: Journal of International Studies|volume = 33|issue = 3|pages = 583–612|s2cid = 144848371|url=https://www.academia.edu/1141856}} Page 586.&lt;/ref&gt;

تازين تحقيقي مقالن ۾ اهو به دليل ڏنو ويو آهي ته هن تصور ۾ نرم طاقت جي دفاعي استعمال کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ڇو ته نائي جو نظريو بنيادي طور تي ان ڳالهه تي مرڪوز آهي ته ٻين کي پنهنجي مرضي موجب ڪيئن عمل ڪرائجي، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اڀرندڙ طاقتون، جهڙوڪ [[چين]]، نرم طاقت جا نوان طريقا اختيار ڪري رهيون آهن ۽ ان کي دفاعي مقصدن لاءِ استعمال ڪري رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1111/pafo.12153 |title=China's Charm Defensive: Image Protection by Acquiring Mass Entertainment |year=2020 |last1=Eliküçük Yıldırım |first1=Nilgün |last2=Aslan |first2=Mesut |journal=Pacific Focus |volume=35 |issue=1 |pages=141–171 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه، ڪجهه عالمن جو چوڻ آهي ته ان ڳالهه تي وڌيڪ ڌيان ڏيڻ گهرجي ته نرم طاقت استعمال ڪرڻ جون ڪوششون ڪڏهن ڪڏهن ابتڙ نتيجا به ڏئي سگهن ٿيون، جنهن سان ڪنهن رياست يا فاعل جي ساک کي نقصان پهچي سگهي ٿو يا اثر رسوخ گهٽجي سگهي ٿو، جنهن کي &quot;نرم بي اثري&quot; (Soft disempowerment) سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1093/ia/iiy125 |title=The soft power–soft disempowerment nexus: The case of Qatar |year=2018 |last1=Brannagan |first1=Paul Michael |last2=Giulianotti |first2=Richard |journal=International Affairs |volume=94 |issue=5 |pages=1139–1157 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[امت ڪمار گپتا]] نائي طرفان ڏنل تعريف ۾ هڪ خامي جي نشاندهي ڪئي آهي&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Nye |first=Joseph S |title=SOFT POWER: The Means to Success in World Politics |date=2004 |publisher=Public Affairs |isbn= 978-1-58648-306-7 |edition=1st |location=New York |publication-date=2004 |pages=X |language=English}}&lt;/ref&gt; ۽ هن تصور جي نئين تعريف پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. نائي جي تعريف جو حوالو ڏيندي، هو لکي ٿو ته &quot;بين الاقوامي سطح تي ڪنهن ملڪ جو رويو صرف ٻين ڌرين جي نرم طاقت واري ڪشش سان طئي نٿو ٿئي. هر ملڪ ڪنهن به فيصلي کان اڳ پنهنجن مفادن جو جائزو وٺي ٿو ۽ پنهنجي يقينن مطابق عمل ڪري ٿو.&quot; &lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Gupta |first=Amit Kumar |date=2023 |title=Re-examining the Concept of Soft Power and Initiating a Debate on How to Define the Concept from the Negative and Positive Connotations |url=https://www.softpowerjournal.com/wp-content/uploads/2024/02/SOFT-Taco-19-ottobre-2.pdf |journal=Soft Power Journal: Euro-American Journal of Historical and Theoretical Studies of Politics and Law |volume=10 |issue=1 |pages=164–187 |via=University of Salerno and Universidad Católica De Colombia}}&lt;/ref&gt;

گپتا، نائي جي تعريف جي متبادل طور، &quot;مثبت نرم طاقت&quot; (Positive soft power) ۽ &quot;منفي نرم طاقت&quot; (Negative soft power) جا اصطلاح تجويز ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;

== ماپ ==

نرم طاقت کي گڏيل اشاري (Composite Index) ذريعي ماپڻ جي پهرين اهم ڪوشش 2010ع ۾ [[انسٽيٽيوٽ فار گورنمينٽ]] (IfG) ۽ ميڊيا ڪمپني ''[[مونوڪل (ميڊيا ڪمپني)|مونوڪل]]'' پاران شايع ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |first=Jonathan |last=McClory |title=The new persuaders: an international ranking of soft power |date=2010-12-07 |publisher=Institute for Government |url=http://www.instituteforgovernment.org.uk/publications_download.php?id=20 |work=Institute for Government website |page=13 |access-date=2011-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724053803/http://www.instituteforgovernment.org.uk/publications_download.php?id=20 |archive-date=2011-07-24}}&lt;/ref&gt; ان وقت IfG جي سينيئر محقق جونٿن ميڪ ڪلوري طرفان تيار ڪيل IfG–Monocle Soft Power Index ۾ 26 ملڪن جي نرم طاقت جي وسيلن کي ماپڻ لاءِ شمارياتي انگن اکرن ۽ ماهرن جي راءِ تي ٻڌل اسڪوئرن کي گڏ ڪيو ويو. هن اشاري جا پنج ذيلي حصا هئا: ثقافت، سفارتڪاري، تعليم، ڪاروبار/جدت ۽ حڪومت. هن اشاري جو مقصد ملڪن جي نرم طاقت جي وسيلن کي ماپڻ هو، نه ته سڌي طرح انهن جي اثرانداز ٿيڻ جي صلاحيت کي. ان کان پوءِ ''مونوڪل'' هر سال ''Soft Power Survey'' شايع ڪندو رهيو. 2016/17ع تائين هي درجابندي لڳ ڀڳ 50 عنصرن جي بنياد تي تيار ڪئي ويندي هئي، جن ۾ ثقافتي مرڪزن (خاص طور ٻولي سيکارڻ وارا ادارا)، [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ]] تمغا، ڪنهن ملڪ جي [[معماري]] جو معيار ۽ ڪاروباري برانڊ پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;monocle.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2018-19/ |title=Soft Power Survey 2018/19 |date=2018 |publisher=Monocle |access-date=2018-12-21 |archive-date=2021-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413144356/https://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2018-19/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''The Soft Power 30''، جنهن جي مهاڳ [[جوزف نائي]] لکيو، 2015ع ۾ ميڊيا ڪمپني ''Portland'' پاران تيار ۽ شايع ڪيل ملڪن جي نرم طاقت جي درجابندي آهي. هي درجابندي &quot;ڪنهن ملڪ جي سياسي ادارن جي معيار، ثقافتي ڪشش، سفارتي نيٽ ورڪ جي طاقت، اعليٰ تعليمي نظام جي عالمي ساک،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gauttam |first1=Priya |last2=Singh |first2=Bawa |last3=Singh |first3=Sandeep |last4=Bika |first4=Shankar Lal |last5=Tiwari |first5=Raghavendra P. |title=Education as a soft power resource: A systematic review |journal=[[Heliyon]] |date=2024 |volume=10 |issue=1 |article-number=e23736 |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e23736 |doi-access=free|pmid=38268586 |pmc=10806264 |bibcode=2024Heliy..1023736G }}&lt;/ref&gt; معاشي نموني جي ڪشش، ۽ دنيا سان ڊجيٽل لاڳاپن&quot; جي بنياد تي تيار ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=McClory|first1=Jonathan|title=The Soft Power 30 - A Global Ranking of Soft Power |url=http://softpower30.portland-communications.com/pdfs/the_soft_power_30.pdf |publisher=Portland |access-date=17 July 2015 |date=July 2015 |archive-date=23 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150723161800/http://softpower30.portland-communications.com/pdfs/the_soft_power_30.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Softly does it |url=https://www.economist.com/news/britain/21657655-oxbridge-one-direction-and-premier-league-bolster-britains-power-persuade-softly-does-it |access-date=17 July 2015 |newspaper=[[دي اڪانامسٽ]] |date=18 July 2015 |archive-date=17 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717004042/http://www.economist.com/news/britain/21657655-oxbridge-one-direction-and-premier-league-bolster-britains-power-persuade-softly-does-it |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=In 'soft power' terms, Japan ranks eighth out of 30 countries in U.K. consultancy report |url=http://www.japantimes.co.jp/news/2015/07/15/national/soft-power-terms-japan-ranks-eighth-30-u-k-consultancy-gauge/#.Value4u-ra4 |access-date=17 July 2015 |work=Japan Times |date=15 July 2015 |archive-date=21 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721192434/http://www.japantimes.co.jp/news/2015/07/15/national/soft-power-terms-japan-ranks-eighth-30-u-k-consultancy-gauge/#.Value4u-ra4 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''Elcano Global Presence Report'' مطابق، نرم موجودگي (Soft Presence) جي لحاظ کان [[يورپي يونين]] پهرين نمبر تي آهي.&lt;ref name=&quot;ElcanoEU&quot;&gt;{{cite web |date=2018 |title=Elcano Global Presence Report 2018 |url=http://www.realinstitutoelcano.org/wps/wcm/connect/897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66/Global_Presence_2018.pdf?MOD=AJPERES&amp;CACHEID=897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66|access-date=December 5, 2018 |publisher=[[ايلڪانو رائل انسٽيٽيوٽ|Real Instituto Elcano]] |page=20 |archive-date=January 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106153436/http://www.realinstitutoelcano.org/wps/wcm/connect/897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66/Global_Presence_2018.pdf?MOD=AJPERES&amp;CACHEID=897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان لحاظ کان، نرم طاقت گهربل نتيجا حاصل ڪرڻ جو ٽيون رويوي طريقو سمجهيو وڃي ٿو. ان جي ڀيٽ سخت طاقت سان ڪئي ويندي آهي، جيڪا تاريخي طور قومي طاقت جي حقيقت پسندانه ماپ رهي آهي ۽ جنهن کي [[شماريات|شمارياتي]] ماپن، جهڙوڪ [[انساني آبادي|آبادي]]، حقيقي [[فوج]]ي وسيلن يا ڪنهن ملڪ جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) ذريعي ماپيو ويندو آهي. بهرحال، اهڙا وسيلا هميشه گهربل نتيجا ناهن ڏيندا، جيئن [[آمريڪا]] [[ويتنام جنگ]] دوران محسوس ڪيو.

نرم طاقت جي ڪاميابي گهڻو ڪري ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته عالمي برادري ۾ ڪنهن فاعل جي [[ساک]] ڪهڙي آهي ۽ فاعلن جي وچ ۾ معلومات جو وهڪرو ڪيترو اثرائتو آهي. انهيءَ ڪري نرم طاقت کي اڪثر [[عالمگيريت]] ۽ [[نئين لبرلزم (بين الاقوامي لاڳاپا)|نئين لبرل بين الاقوامي لاڳاپن جي نظريي]] سان ڳنڍيو ويندو آهي. [[مقبول ثقافت]] ۽ [[ابلاغ عامه]] کي نرم طاقت جا اهم ذريعا سمجهيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.france24.com/en/20110625-economic-warfare-on-the-silver-screen-cinema-cannes-festival-2011-hollywood-france |title=Economic warfare on the silver screen |publisher=[[فرانس 24]] |date=28 June 2011 |access-date=2012-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119013813/http://www.france24.com/en/20110625-economic-warfare-on-the-silver-screen-cinema-cannes-festival-2011-hollywood-france |archive-date=19 January 2012}}&lt;/ref&gt; جيئن ته قومي ٻولي يا ڪنهن خاص [[سماجياتي ضابطو|معياري قدرن]] جي ڍانچي جي ڦهلاءَ کي پڻ. خاص طور عالمي خبرن کي پرڏيهي ملڪن جي تصوير ۽ ساک ٺاهڻ ۾ اهم عنصر قرار ڏنو ويو آهي.

{| style=&quot;font-size:100%;&quot;
|-
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''Brand Finance&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2026'''&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2026-01-21 |title=Global Soft Power Index 2026 |url=https://static.brandirectory.com/reports/brand-finance-soft-power-index-2026-digital.pdf |access-date=4 March 2026 |website=Brand Finance}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''ISSF&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2023'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://archive.org/details/issf-wspi-2023-final|title=World Soft Power Index 2023|date=15 August 2023 |access-date = 31 October 2023}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''Monocle&lt;br /&gt;نرم طاقت سروي 2022'''&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://monocle.com/magazine/issues/159/soft-power-survey-part-one/|url-access=subscription |title=Soft Power Survey: Part one|last1=Self|first1=Alexis|work=[[مونوڪل (برانڊ)|Monocle]]|access-date=15 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://monocle.com/magazine/issues/159/soft-power-survey-part-two/|url-access=subscription |title=Soft Power Survey: Part two|last1=Self|first1=Alexis|work=[[مونوڪل (برانڊ)|Monocle]]|access-date=15 January 2023}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''IMF&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2021'''&lt;ref&gt;{{cite web | last1=Cevik | first1=Serhan | last2=Padilha | first2=Tales | title=Measuring Soft Power: A New Global Index | website=IMF | date=2024-10-04 | url=https://www.imf.org/en/Publications/WP/Issues/2024/10/04/Measuring-Soft-Power-A-New-Global-Index-555898 | access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt;

|- valign=&quot;top&quot;
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{CHN}}
|-
| 3 || {{JPN}}
|-
| 4 || {{GBR}}
|-
| 5 || {{GER}}
|-
| 6 || {{FRA}}
|-
| 7 || {{SWI}}
|-
| 8 || {{CAN}}
|-
| 9 || {{ITA}}
|-
| 10 || {{UAE}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{FRA}}
|-
| 3 || {{UK}}
|-
| 4 || {{JPN}}
|-
| 5 || {{GER}}
|-
| 6 || {{SWI}}
|-
| 7 || {{KOR}}
|-
| 8 || {{ESP}}
|-
| 9 || {{CAN}}
|-
| 10 || {{CHN}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{DEN}}
|-
| 3 || {{FRA}}
|-
| 4 || {{KOR}}
|-
| 5 || {{SWI}}
|-
| 6 || {{JPN}}
|-
| 7 || {{GER}}
|-
| 8 || {{GBR}}
|-
| 9 || {{ITA}}
|-
| 10 || {{UKR}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{KOR}}
|-
| 2 || {{JPN}}
|-
| 3 || {{GER}}
|-
| 4 || {{CHN}}
|-
| 5 || {{ITA}}
|-
| 6 || {{FRA}}
|-
| 7 || {{USA}}
|-
| 8 || {{GBR}}
|-
| 9 || {{ESP}}
|-
| 10 || {{CHE}}
|}
|}

== تحقيق ==

عالمن نرم طاقت بابت ڪيترن ئي علمي بحثن ۾ حصو ورتو آهي. انهن بحثن ۾ هي موضوع شامل رهيا آهن:

* نرم طاقت جي افاديت ([[جيوليو گيلاروٽي]]، [[نيئل فرگوسن]]، [[جوزف جوفي]]، [[رابرٽ ڪيگن]]، [[ڪين والٽز]]، [[جان ميرشائمر]] بمقابلہ [[جوزف نائي]]، [[پيٽر ڪيٽزن اسٽائن]]، [[جينس بيالي ميٽرن]]، [[جيڪ هائمنس]]، [[اليگزينڊر ووونگ]]، [[جان ميليسن]])
* نرم طاقت ۽ سخت طاقت جو هڪ ٻئي سان لاڳاپو ([[جيوليو گيلاروٽي]]، [[جوزف نائي]])
* نرم طاقت کي عملي صورت ۾ ڪيئن ماپجي يا لاڳو ڪجي ([[هيندرڪ ڊبليو اونسورگ]])
* ڇا نرم طاقت جبر يا چالاڪيءَ جو روپ اختيار ڪري سگهي ٿي؟ ([[جينس بيالي ميٽرن]]، [[پيٽر ڪيٽزن اسٽائن]]، [[ڊوال ۽ بارنيٽ]] بمقابلہ [[جوزف نائي]]، [[اليگزينڊر ووونگ]])
* [[ڍانچو ۽ فاعليت]] جي وچ ۾ تعلق ڪيئن ڪم ڪري ٿو؟ ([[جيڪ هائمنس]] بمقابلہ [[جوزف نائي]])
* ڇا نرم توازن (Soft balancing) واقع ٿي رهيو آهي؟ ([[ولفورٿ ۽ بروڪس]] بمقابلہ [[اسٽيفن والٽ]] وغيره)
* يورپ ۾ نرم طاقت ۽ معياري طاقت ([[ايان مينرز]]، [[اي. چيامبرا]]، [[ٿامس ڊيز]]، [[اي. هائيڊ پرائس]]، [[رچرڊ وٽمين]])
* [[شهري مزاحمت]]، يعني عدم تشدد تي ٻڌل مزاحمت جا طريقا، ڪڏهن ڪڏهن نرم طاقت جي مخصوص استعمالن سان ڪيئن لاڳاپيل ٿين ٿا، پر پوءِ به هڪ الڳ تصور رهندا آهن ([[ايڊم رابرٽس]]، [[ٽموٿي گارٽن ايش]])
* نرم طاقت ۾ شخصيتن ۽ [[ڪرشماتي اختيار|ڪرشماتي قيادت]] جو ڪردار ([[هيندرڪ ڊبليو اونسورگ]])
* آمريڪي پرڏيهي پاليسي ۽ ائٽلانٽڪ پار لاڳاپن ۾ نرم طاقت ([[هيندرڪ ڊبليو اونسورگ]])

== مثال ==

=== سڄي دنيا ===
[[سوويت يونين]] [[ٿڌي جنگ]] دوران اثر رسوخ حاصل ڪرڻ لاءِ [[آمريڪا]] سان مقابلو ڪيو. سوويتن پنهنجي ڪميونسٽ نظام جي ڪشش کي دنيا آڏو پيش ڪرڻ لاءِ هڪ وسيع مهم هلائي. 1945ع ۾، [[سوويت يونين]] [[ايڊولف هٽلر|هٽلر]] جي مخالفت سبب يورپ ۾ ڪيترن ماڻهن کي پنهنجي طرف متوجه ڪرڻ ۾ تمام گهڻي ڪامياب ٿي، ۽ سڄي دنيا جي نوآبادياتي علائقن ۾ پڻ [[يورپي سامراج]] جي مخالفت سبب ان جو اثر وڌيو.{{sfn|Nye|2004a|loc=Chapter 3}} سوويتن هڪ تمام وڏي [[عوامي سفارتڪاري]] واري پروگرام تي پڻ عمل ڪيو، جنهن ۾ پنهنجي اعليٰ ثقافت جي واڌاري، نشريات، اولهه بابت معلومات جي اشاعت، ۽ ايٽمي هٿيارن خلاف احتجاجن، امن تحريڪن ۽ نوجوانن جي تنظيمن جي سرپرستي شامل هئي. ان جي باوجود، سوويت نظام جي بند نوعيت ۽ عوامي ثقافت جي کوٽ سبب، سوويت يونين نرم طاقت جي لحاظ کان [[آمريڪا]] سان مقابلو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Soviet soft power in Poland: culture and the making of Stalin's new empire, 1943-1957 |last=Babiracki |first=Patryk |date=2015 |publisher=The University of North Carolina Press |isbn=978-1-4696-2308-5 |location=Chapel Hill |oclc=911173017}}&lt;/ref&gt;

[[File:Umm Kulthum 1969.jpg|thumb|[[ام ڪلثوم]]، ويهين صديءَ جي عرب دنيا ۾ مصر جي نرم طاقت جو هڪ مثال]]

ڪيترين ئي [[آمريت|غير جمهوري حڪومتن]] نرم طاقت جي اوزار طور [[لڏپلاڻ]] کي استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[مصر]] ۾ [[جمال عبدالناصر]] جي حڪمراني دوران هزارين استادن کي [[عرب دنيا]] ۾ موڪليو ويو ته جيئن [[سامراج مخالف]] ۽ [[صهيونيت مخالف]] خيالن کي ڦهلايو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tsourapas |first=Gerasimos |s2cid=158085638 |title=Authoritarian emigration states: Soft power and cross-border mobility in the Middle East |journal=International Political Science Review |volume=39 |issue=3 |pages=400–416|doi=10.1177/0192512118759902 |year=2018 |url=http://pure-oai.bham.ac.uk/ws/files/48708510/Tsourapas_Authoritarian_emigration_states_IPSR_2018.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222110637/http://pure-oai.bham.ac.uk/ws/files/48708510/Tsourapas_Authoritarian_emigration_states_IPSR_2018.pdf |archive-date=2019-12-22 }}&lt;/ref&gt; [[ڪيوبا]] ۾ [[فيدل ڪاسترو]] جي حڪومت جي [[ڪيوبا جي طبي بين الاقواميت]] واري پروگرام تحت هزارين طبي ماهرن کي [[ثقافتي سفارتڪاري]] جي مقصد سان پرڏيهه موڪليو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cuban medical internationalism: origins, evolution, and goals |last1=Kirk |first1=John M. |date=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |last2=Erisman |first2=H. Michael |isbn=978-1-4039-8372-5 |edition=1st |location=New York |oclc=248348330}}&lt;/ref&gt; دنيا ڀر ۾ قائم چيني سرپرستيءَ وارا [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]] چيني استادن تي ڀاڙين ٿا ته جيئن ملڪ جي نرم طاقت کي پرڏيهه ۾ مضبوط بڻائي سگهجي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.politico.eu/article/china-soft-power-offensive-confucius-institute-education/|title=China's soft power offensive|date=2017-12-26|work=POLITICO|access-date=2018-06-16|language=en-US|archive-date=2018-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180616153344/https://www.politico.eu/article/china-soft-power-offensive-confucius-institute-education/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۽ يورپ هميشه کان اثر رسوخ ۽ نرم طاقت جا اهم ذريعا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |first1=Joseph |last1=Nye |author1-link=Joseph S. Nye |title=Europe's Soft Power |url=http://www.theglobalist.com/europes-soft-power/ |publisher=[[The Globalist]] |access-date=30 July 2015 |date=3 May 2004 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208183728/http://www.theglobalist.com/europes-soft-power/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[يورپي ثقافت]] جو فن، ادب، موسيقي، ڊزائن، فيشن ۽ خوراڪ گهڻي عرصي کان عالمي ڪشش جا مرڪز رهيا آهن.{{sfn|Nye|2004a|loc=Chapter 3}} يورپ ۽ [[آمريڪا]] اڪثر دعويٰ ڪندا رهيا آهن ته اهي سڄي دنيا ۾ [[انساني حق]]ن ۽ [[بين الاقوامي قانون]] جي حمايت ڪن ٿا. 2012ع ۾ [[يورپي يونين]] کي [[امن جو نوبل انعام]] ڏنو ويو، ڇاڪاڻ ته &quot;ڇهن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي دوران هن يورپ ۾ امن، مفاهمت، جمهوريت ۽ انساني حقن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nobel Peace Prize 2012 - European Union (EU) |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2012/eu-facts.html |publisher=[[Nobel Prize]] |access-date=24 December 2013 |archive-date=14 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214011947/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2012/eu-facts.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=From war to peace: European Union accepts Nobel Prize |url=http://www.cnn.com/2012/12/10/world/nobel-peace-prize/ |access-date=24 December 2013 |newspaper=[[CNN]] |date=10 December 2012 |archive-date=24 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224120940/http://www.cnn.com/2012/12/10/world/nobel-peace-prize/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019ع ۾ [[آمريڪا]] وٽ دنيا جو ٻيون نمبر وڏو سفارتي نيٽ ورڪ هو،&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Global Diplomacy Index – Country Rank |url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html |access-date=2020-10-14 |website=Lowy Institute |ref=Lowy2019 |archive-date=2019-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190201012801/http://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite news |date=2019-11-27 |title=China now has the most diplomatic posts worldwide |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-50569237 |access-date=2020-08-10 |archive-date=2020-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200906012525/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-50569237 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ملڪ اندر مقرر پرڏيهي صحافين جو سڀ کان وڏو انگ موجود هو،&lt;ref name=&quot;Monocle2012&quot;&gt;{{cite web |title=Soft Power Survey 2012 |url=http://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2012/ |publisher=Monocle |access-date=16 December 2013 |archive-date=27 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727144158/http://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2012/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو بين الاقوامي شاگردن لاءِ سڀ کان وڌيڪ پسنديده منزل هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Study in the USA |url=http://www.internationalstudent.com/study_usa/ |publisher=International Student |access-date=5 December 2015 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208143659/http://www.internationalstudent.com/study_usa/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آمريڪي سئنيما|آمريڪي فلمن]]، ٽيليويزن، موسيقي، اشتهارن، فيشن، خوراڪ، معاشي ماڊلن، سياسي ثقافت ۽ ادب ٻين ثقافتن جي [[آمريڪيت]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Fluck |first1=Winfried |title=The Americanization of Modern Culture: A Cultural History of the Popular Media* |url=http://www.jfki.fu-berlin.de/en/v/publications_fluck/2000/Romance_with_America/Fluck__Winfried_-_The_Americanization_of_Modern_Culture.pdf |publisher=John F. Kennedy Institute for North American Studies, Berlin |access-date=5 December 2015 |date=2009 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208165450/http://www.jfki.fu-berlin.de/en/v/publications_fluck/2000/Romance_with_America/Fluck__Winfried_-_The_Americanization_of_Modern_Culture.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ايشيا]]، ۽ خاص طور تي تازن سالن ۾ [[چين]]، پنهنجي قديم ثقافت، فن، فيشن ۽ خوراڪ جي عالمي پذيرائي مان فائدو وٺندي نرم طاقت جا امڪاني وسيلا استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Soft power with Chinese characteristics: China's campaign for hearts and minds |publisher=[[Routledge]] |others=Edney, Kingsley, Rosen, Stanley, Zhu, Ying, editors |year=2020 |isbn=978-1-351-80435-6 |location=Abingdon, Oxon |oclc=1130023014}}&lt;/ref&gt; چين پاڻ کي قومي خودمختياري جو محافظ طور پيش ڪري ٿو،&lt;ref&gt;Friedberg, Aaron L. ''A Contest for Supremacy: China, America and the Struggle for Mastery in Asia'', New York: Norton Publishing, 2011.&lt;/ref&gt; جيڪو [[نيٽو]] جي [[معمر قذافي]] کي اقتدار تان هٽائڻ واري هوائي مهم ۽ ليبيا ۾ باغين جي حمايت کان پوءِ وڌيڪ اهم موضوع بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Felgenhauer, Pavel. &quot;The Fall of Gaddafi Angers Many In Moscow&quot;. ''Eurasia Daily Monitor'' Volume: 8 Issue: 164. September 8, 2011. http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=38374 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530045039/http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=38374 |date=2013-05-30 }}&lt;/ref&gt; چين [[آمريڪا]] سان ڏکڻ پئسفڪ ۾ اثر رسوخ لاءِ پڻ مقابلو ڪري رهيو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه مبصرن جو خيال آهي ته هن علائقي ۾ چين جي وڌندڙ جارحاڻي پاليسين ڪيترن ملڪن کي [[آمريڪا]] سان ويجهڙائي اختيار ڪرڻ تي مائل ڪيو، جنهن سان هن خطي ۾ آمريڪي نرم طاقت وڌيڪ مضبوط ٿي وئي.&lt;ref&gt;Friedberg, Aaron L. ''A Contest for Supremacy: China, America and the Struggle for Mastery in Asia'', New York: Norton Publishing, 2011. p. 200&lt;/ref&gt;

نرم طاقت رڳو حڪومتن جي عملن تائين محدود نه آهي، پر نجي شعبي، سماج ۽ وسيع ثقافتي سرگرمين تائين پڻ پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;Lord, Carnes, &quot;Public Diplomacy and Soft Power&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008) p. 60.&lt;/ref&gt; نرم طاقت جو اثر وڌي ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ماڻهن جي بنيادي رجحانن ۽ روين تي اثرانداز ٿئي ٿي، جيڪي هاڻي پنهنجي حڪومتن ۾ وڌيڪ سرگرم ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Angelo M. Codevilla 2008&quot; /&gt; اهو رجحان آمراڻن ملڪن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿو، جتي ماڻهو ۽ ادارا وڌندڙ حد تائين سياسي بحث کي شڪل ڏيڻ جي صلاحيت رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fas.org/irp/agency/dod/dsb/commun.pdf |title=Defense Science Board, Report of the Defense Science Board Task Force on Strategic Communication (Office of the Under Secretary of Defense for Acquisition, Technology and Logistics |date=September 2004}}&lt;/ref&gt;

=== آسٽريليا ===
[[آسٽريليا جي پرڏيهي معاملن ۽ واپار جو کاتو|آسٽريليا جي پرڏيهي معاملن ۽ واپار واري کاتي]] موجب، آسٽريليا پنهنجي جمهوريت، قانون جي حڪمراني، مضبوط معيشت، معياري تعليم، جديد سائنسي ترقي، گهڻ ثقافتي سماج ۽ ماحولياتي تحفظ جي ڪري سٺي شهرت رکي ٿو، جنهن سبب ان جا شهري ۽ ادارا عالمي سطح تي اعتماد ۽ اعتبار سان پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جي قابل آهن.&lt;ref name=&quot;renamed_from_23_on_20240913015007&quot;&gt;{{Cite web |title=Soft power |url=https://www.dfat.gov.au/sites/default/files/minisite/static/4ca0813c-585e-4fe1-86eb-de665e65001a/fpwhitepaper/foreign-policy-white-paper/chapter-eight-partnerships-and-soft-power/soft-power.html#:~:text=Having%20the%20ability%20to%20influence,underpinned%20by%20some%20enduring%20strengths. |access-date=14 August 2024 |website=dfat.gov.au}}&lt;/ref&gt; تعليم آسٽريليا جي نرم طاقت جو هڪ بنيادي عنصر رهي آهي،&lt;ref name=&quot;renamed_from_23_on_20240913015007&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=C. Tyler |first1=Melissa |last2=Van Leuven |first2=Bridgette |date=10 March 2020 |title=The soft power of education |url=https://pursuit.unimelb.edu.au/articles/the-soft-power-of-education |access-date=14 August 2024 |website=The University of Melbourne}}&lt;/ref&gt; ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل تعليمي مرڪزن مان هڪ هجڻ سبب هتي 700,000 کان وڌيڪ بين الاقوامي شاگرد تعليم حاصل ڪري رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Karp |first=Paul |date=2 April 2024 |title=New record set for number of international students in Australia |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/apr/02/new-record-set-for-number-of-international-students-in-australia |access-date=14 August 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; 2023ع ۾، [[قومي برانڊنگ]] جي لحاظ کان آسٽريليا کي ''Nation Brand Index'' ۾ دنيا جو نائون مضبوط ترين قومي برانڊ قرار ڏنو ويو، جيڪو ان کي سياحت ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري لاءِ هڪ پرڪشش ملڪ طور ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 November 2023 |title=Australia's nation brand gains rank to 9th in world |url=https://www.austrade.gov.au/en/news-and-analysis/media-centre/media-releases/australia-s-nation-brand-gains-rank-to-9th-in-world |access-date=14 August 2024 |website=www.austrade.gov.au}}&lt;/ref&gt; ملڪ وٽ دنيا جي اٺين وڏي سياحتي آمدني آهي&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 2024 |title=World Tourism Barometer |url=https://pre-webunwto.s3.eu-west-1.amazonaws.com/s3fs-public/2024-06/Barom_PPT_May_2024.pdf?VersionId=U7O62HatlG4eNAj.wcmuQG1PMCjK.Yss#page13 |access-date=14 August 2024 |page=19 |website=UN Tourism |format=PDF}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري|پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري (FDI)]] حاصل ڪندڙ ملڪن ۾ سورهين نمبر تي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics on who invests in Australia |url=https://www.dfat.gov.au/trade/trade-and-investment-data-information-and-publications/foreign-investment-statistics/statistics-on-who-invests-in-australia |access-date=14 August 2024 |website=dfat.gov.au}}&lt;/ref&gt;

=== وچ اوڀر ===
[[وچ اوڀر]] اهڙو علائقو رهيو آهي، جتي نرم طاقت کي علائقائي ۽ ٻاهرين ٻنهي قسمن جي فاعلن استعمال ڪيو آهي. ننڍيون رياستون، جهڙوڪ [[قطر]]، پنهنجي پرڏيهي پاليسي ۾ اڪثر نرم طاقت جون حڪمت عمليون اختيار ڪن ٿيون، جن ۾ [[الجزيره ميڊيا نيٽ ورڪ|الجزيره]] جو استعمال ۽ راندين جي تقريبن جي ميزباني شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Brannagan |first1=Paul Michael |last2=Giulianotti |first2=Richard |date=2018 |title=The soft power–soft disempowerment nexus: the case of Qatar |journal=International Affairs |volume=94 |issue=5 |pages=1139–1157 |doi=10.1093/ia/iiy125 |issn=0020-5850}}&lt;/ref&gt; ٻاهريون طاقتون، جهڙوڪ [[آمريڪا]] يا [[چين]]، پڻ وچ اوڀر ۾ پنهنجو اثر رسوخ وڌائڻ لاءِ نرم طاقت استعمال ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rugh |first=William A. |url=https://books.google.com/books?id=iH3DEAAAQBAJ&amp;dq=soft+power+middle+east&amp;pg=PR7 |title=American Encounters with Arabs: The Soft Power of U.S. Public Diplomacy in the Middle East |date=2005-11-30 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-0-313-05524-9 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tella |first=Oluwaseun |date=2016-11-05 |title=Wielding soft power in strategic regions: an analysis of China's power of attraction in Africa and the Middle East |url=https://brill.com/view/journals/bafr/8/2/article-p133_5.xml |journal=Africa Review |volume=8 |issue=2 |pages=133–144 |doi=10.1080/09744053.2016.1186868 |issn=0974-4061|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; وچ اوڀر جي رياستن جي وچ ۾ مقابلي ۾ به نرم طاقت جو استعمال شامل هوندو آهي، جهڙوڪ آفريڪا بابت [[مصر]]ي-[[اسرائيل]]ي رقابت،&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Siniver |first1=Asaf |last2=Tsourapas |first2=Gerasimos |date=2023-01-20 |title=Middle Powers and Soft-Power Rivalry: Egyptian–Israeli Competition in Africa |journal=Foreign Policy Analysis |volume=19 |issue=2 |article-number=orac041 |doi=10.1093/fpa/orac041 |issn=1743-8586|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; يا [[سعودي عرب|سعودي]]-[[ايران]]ي لاڳاپا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mabon |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=g9aLDwAAQBAJ&amp;q=Saudi+Arabia+and+Iran+The+struggle+to+shape+the+Middle+East |title=Saudi Arabia and Iran: Power and Rivalry in the Middle East |date=2015-10-21 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85772-907-1 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ايران ===
[[ايران]] جي نرم طاقت، جيڪا ان جي [[شيعا اسلام|شيعا اسلامي نظريي]]، [[ايران جي تاريخ|ايراني-فارسي پس منظر، تهذيب ۽ تاريخ]]، [[ايراني انقلاب|1979ع جي ايراني انقلاب]] جي ورثي ۽ [[صهيونيت مخالف|صهيونيت مخالف]] موقف سان لاڳاپيل آهي، [[وچ اوڀر]]، وسيع [[مسلم دنيا|اسلامي دنيا]]، [[وچ ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ اولهه ۾ پڻ نمايان اثر رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-13 |title=The Iranian Revolutionary Apparatus and Hezbollah in West Africa {{!}} Hudson Institute |url=https://www.hudson.org/node/44280 |access-date=2024-11-28 |website=www.hudson.org |language=en}}&lt;/ref&gt; هن اثر جو مرڪزي عنصر [[سامراج مخالف]]، [[اسلام]]ي ۽ [[شيعا اسلام|شيعا]] نظرين، جهڙوڪ [[خمينيت]] ۽ [[ولايت فقيه|شيعا اسلام جي سياسي تشريح]]، جي ترويج آهي. انهن نظرين [[مسلم دنيا]] سان، خاص طور &quot;[[مزاحمت جو محور]]&quot; جي ملڪن جهڙوڪ [[عراق]]، [[شام]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن]] سان مضبوط لاڳاپا پيدا ڪيا، جن جي نتيجي ۾ ڪيترائي اسلامي ۽ شيعا گروهه وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[حزب الله]] [[لبنان]] ۾، [[عراق ۾ اسلامي مزاحمت|اسلامي مزاحمتي گروهه]] [[عراق]] ۾، [[فلسطيني اسلامي جهاد|اسلامي جهاد]] [[فلسطين]] ۾، ۽ علائقي جا ٻيا ڪيترائي گروهه. [[ايران]] &quot;[[وڏو ايران]]&quot; جو تصور پڻ فروغ ڏئي ٿو، جنهن ذريعي اهو [[فارسي ٻولي|فارسي]] ڳالهائيندڙ قومن، جهڙوڪ [[تاجڪستان]]، [[افغانستان]] ۽ [[پاڪستان]]، سان ثقافتي ۽ نظرياتي لاڳاپا جوڙڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جتي [[فارسي ٻولي]] هڪ متحد ڪندڙ ڪردار ادا ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Akbar |first=Ali |date=2023-08-08 |title=Iran's soft power in the Middle East via the promotion of the Persian language |journal=Contemporary Politics |volume=29 |issue=4 |pages=424–445 |doi=10.1080/13569775.2023.2169305 |issn=1356-9775|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lester |first=Stephanie |date=2024-02-09 |title=Return of the Cypress: Iran's Foreign Policy Ambitions in Central Asia |url=https://www.us-iran.org/news/centralasia |access-date=2024-11-27 |website=American Iranian Council |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[مسلم دنيا|اسلامي دنيا]] ۾ ايران جو اثر ان جي سرحدن کان ٻاهر تائين پکڙيل آهي، خاص طور [[مزاحمت جو محور]] سان لاڳاپيل ملڪن ۽ ٻين ملڪن، جهڙوڪ [[بحرين]]، [[سعودي عرب]] ۽ مسلم دنيا جي ٻين حصن ۾، جتي [[شيعا اسلام|شيعا]] برادريون اڪثر مذهبي رهنمائي ۽ سياسي الهام لاءِ [[ايران]] ڏانهن ڏسن ٿيون. ڪجهه [[سني اسلام|سني]] پڻ [[مزاحمت جو محور]] جي حمايت ڪن ٿا ۽ [[فلسطين]]، [[قطر]] ۽ [[شام]] جهڙن ملڪن ۾ ايران جي [[صهيونيت مخالف|اسرائيل مخالف]] پاليسين کان متاثر ٿين ٿا. ايران جي ثقافتي ۽ مذهبي رسائي، جنهن ۾ [[ابلاغي ذريعو|ميڊيا]]، تعليمي مٽاسٽا ۽ مذهبي [[سفارتڪاري]] شامل آهن، دنيا ڀر جي شيعا ۽ اسلامي آباديءَ سان ان جا لاڳاپا مضبوط ڪري ٿي. ايران جو [[سامراج مخالف]] ۽ [[نوآبادياتي نظام جو خاتمو|نوآباديت مخالف]] موقف، جنهن جون پاڙون [[ايراني انقلاب|1979ع جي اسلامي انقلاب]] ۾ آهن، ڪيترن لاءِ پرڪشش آهي. پاڻ کي [[وچ اوڀر ۾ آمريڪي اثر رسوخ|آمريڪي اثر رسوخ]] خلاف خودمختياري جي محافظ طور پيش ڪندي، ايران [[عالمگيريت مخالف تحريڪ]]ن ۽ [[مداخلت پسندي (سياست)|مغربي مداخلت پسندي]] تي تنقيد ڪندڙ دانشورن ۾ اثر پيدا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

[[لاطيني آمريڪا]] ۾، ايران جي [[سامراج مخالف]] حڪومتن، جهڙوڪ [[وينزويلا]]، سان يڪجهتي، آمريڪي بالادستي جي گڏيل مخالفت جي بنياد تي لاڳاپن کي مضبوط ڪري ٿي ۽ خود اراديت جي گڏيل تصور کي فروغ ڏئي ٿي. [[ايراني انقلاب جو نظريو|ايران جو نظرياتي پيغام]]، جنهن ۾ [[سامراج مخالف]] موقف، اسلامي ۽ شيعا قدر، [[ايراني ثقافت]] ۽ [[ايران جي تاريخ|تاريخي پاڙون]]، ۽ ثقافتي سفارتڪاري گڏ ٿين ٿا، ايران کي علائقائي ۽ عالمي سطح تي هڪ اهم فاعل بڻايو آهي. اهو پيغام اهڙن مختلف ملڪن سان لاڳاپن کي متاثر ۽ مضبوط ڪري ٿو، جيڪي مغربي بالادستي کي چئلينج ڪرڻ ۽ [[بين الاقوامي نظام|عالمي نظام]] جو متبادل تصور پيش ڪرڻ جا خواهشمند آهن.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Religion as a Soft Power Tool: Iran's Export of Twelver Shia Islam to Syria |url=https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/religion-soft-power-tool-irans-export-twelver-shia-islam-syria |access-date=2024-11-27 |website=rusi.orghttps |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Tracking Iranian Soft Power Influence in the KRI {{!}} The Washington Institute |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/tracking-iranian-soft-power-influence-kri |access-date=2024-11-27 |website=www.washingtoninstitute.org |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Iran and Iraq: The Shia Connection, Soft Power, and the Nuclear Factor |url=https://www.usip.org/publications/2005/11/iran-and-iraq-shia-connection-soft-power-and-nuclear-factor |archive-url=https://web.archive.org/web/20170310194948/https://www.usip.org/publications/2005/11/iran-and-iraq-shia-connection-soft-power-and-nuclear-factor |archive-date=March 10, 2017 |access-date=2024-11-27 |website=United States Institute of Peace |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Beyond guns and oil: The emerging soft power rivalry between Iran and Saudi Arabia |url=https://www.mei.edu/publications/beyond-guns-and-oil-emerging-soft-power-rivalry-between-iran-and-saudi-arabia |access-date=2024-11-27 |website=Middle East Institute |language=en}}&lt;/ref&gt;
=== چين ===
{{Main|چين جي نرم طاقت}}

چين جي روايتي ثقافت ڪشش جو هڪ اهم ذريعو رهي آهي، جنهن جي بنياد تي هن دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ سوين [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ|ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]] قائم ڪيا آهن ته جيئن پنهنجي ٻولي ۽ ثقافت جي تعليم ڏئي سگهجي. چين ۾ پرڏيهي شاگردن جو داخلا انگ هڪ ڏهاڪي دوران 36,000 مان وڌي گهٽ ۾ گهٽ 240,000 تائين پهچي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Jr |first=Joseph S. Nye |date=2012-01-17 |title=Opinion {{!}} Why China Is Weak on Soft Power |url=https://www.nytimes.com/2012/01/18/opinion/why-china-is-weak-on-soft-power.html |access-date=2024-07-10 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; چين بين الاقوامي شاگردن لاءِ ايشيا جو سڀ کان وڌيڪ مقبول ملڪ آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2007-10-01 |title=International Student Mobility: Patterns and Trends |url=https://wenr.wes.org/2007/10/wenr-october-2007-feature |access-date=2020-09-11 |website=WENR |language=en-US |archive-date=2020-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813050208/https://wenr.wes.org/2007/10/wenr-october-2007-feature |url-status=live}}&lt;/ref&gt; انگريزي ڳالهائيندڙ آفريقي شاگردن لاءِ عالمي سطح تي اهم تعليمي منزل آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=China tops US and UK as destination for anglophone African students |url=https://theconversation.com/china-tops-us-and-uk-as-destination-for-anglophone-african-students-78967 |access-date=18 February 2018 |first1=Victoria |last1=Breeze |first2=Nathan |last2=Moore |work=[[The Conversation (website)|The Conversation]] |date=27 June 2017 |archive-date=9 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109004110/https://theconversation.com/china-tops-us-and-uk-as-destination-for-anglophone-african-students-78967 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ دنيا جي ٻئي وڏي [[چين ۾ تعليم|تعليمي مرڪز]] طور پڻ سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-01-27 |title=China's 2020 target: reshaping global mobility flows |url=https://www.eaie.org/blog/china-2020-target-reshaping-global-mobility-flows.html |access-date=2020-05-05 |website=EAIE |language=en |archive-date=2021-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010111212/https://www.eaie.org/blog/china-2020-target-reshaping-global-mobility-flows.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

چين جي [[ايشيائي ڍانچائي سيڙپڪاري بئنڪ]] ڪيترن ئي مغربي ملڪن کي ان ۾ شامل ٿيڻ لاءِ متوجه ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=With New Bank, China Shows U.S. It's Got Soft Power |url=https://www.forbes.com/sites/kenrapoza/2015/03/23/with-new-bank-china-shows-u-s-its-got-soft-power/print/ |magazine=[[Forbes]] |access-date=31 July 2015 |date=23 March 2015}}&lt;/ref&gt; چين وٽ دنيا جو سڀ کان وڏو [[چين جا سفارتي مشن|سفارتي نيٽ ورڪ]] آهي، جنهن 2019ع ۾ آمريڪا کي به پوئتي ڇڏي ڏنو.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[ڪووڊ-19 عالمي وبا|ڪووڊ-19 جي وبا]] دوران چين پاران طبي امداد جي فراهمي کي &quot;ماسڪ سفارتڪاري&quot; (Facemask diplomacy) جو نالو ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Waterson |first1=Jim |url=https://www.theguardian.com/world/2020/apr/03/china-steps-up-western-media-campaign-over-coronavirus-crisis |title=China steps up western media campaign over coronavirus crisis |date=2020-04-03 |work=[[The Guardian]] |access-date=2020-04-06 |last2=Kuo |first2=Lily |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=2020-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405142432/https://www.theguardian.com/world/2020/apr/03/china-steps-up-western-media-campaign-over-coronavirus-crisis |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Yuan |first=Shaoyu |date=2023-12-31 |title=Government Legitimacy and International Image: Why Variations Occurred in China's Responses to COVID-19 |journal=Journal of Contemporary Eastern Asia |volume=22 |issue=2 |pages=18–38 |doi=10.17477/JCEA.2023.22.2.018}}&lt;/ref&gt;

[[File:Arrive du CONCORDE à Abidjan en 1978.jpg|thumb|سپرسونڪ جيٽ [[ڪنڪارڊ]]، 1978ع ۾ اڳوڻي فرانسيسي نوآبادي [[آئيوري ڪوسٽ]] ۾ پهچندي. ڪنڪارڊ کي اڪثر فرانس جي وقار ۽ نرم طاقت جي علامت طور استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |url= |title=Aviation diplomacy: a conceptual framework for analyzing the relationship between aviation and international relations |first=Michał Marcin |last=Kobierecki |date=June 24, 2020 |journal=Place Branding and Public Diplomacy |volume=17 |issue=4 |pages=293–303 |via=Springer Link |doi=10.1057/s41254-020-00172-5 |pmc=7313438}}&lt;/ref&gt;]]

=== فرانس ===
2018ع ۾ ''آمريڪن سوشلاجيڪل رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مطابق، ارڙهين صديءَ دوران فرانس پنهنجي ثقافتي ۽ علامتي طاقت جي ڪري يورپي [[جيوپوليٽڪس]] تي برطانيا جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اثرانداز ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Brundage |first=Jonah Stuart |date=2018 |title=The Social Sources of Geopolitical Power: French and British Diplomacy and the Politics of Interstate Recognition, 1689 to 1789 |journal=American Sociological Review |volume=83 |issue=6 |pages=1254–1280 |doi=10.1177/0003122418811264 |jstor=48588591 |s2cid=219951985 |issn=0003-1224}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]]
[[زمرو:سفارتڪاري]]
[[زمرو:عالمگيريت]]</text>
      <sha1>rvjirerjno1yw43i7a4ogvgwmatcwg2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389999</id>
      <parentid>389998</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T21:21:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60098" sha1="dx6g3697g9oyxcg42k3yrbhd0z5hy6w" xml:space="preserve">سافٽ پاور وارو نظريو{{ٻيا نالا|انگريزي=theory of soft power}} آمريڪي پوليٽيڪل سائنس جي ماھر [[جوزف نائي]]، جيڪو ڪلنٽن انتظاميہ ۾ آفيسر بہ رھيو ھو، ھڪ نظريو پيش ڪيو تہ آمريڪا ٻي عالمي جنگ کانپوءِ واري دؤر جي ڀيٽ ۾ ڪمزور محسوس ٿيندي بہ طاقت جو ھڪ بي مثال ذريعو آهي جيڪو ان کي پھرين پوزيشن ۾ آڻي ٿو سگھي ٿو.ان لاءِ معاملن کي پنھنجي مطابق ڪرڻ، حالتن۽ واقعن کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ فوجي طاقت جي استعمال کان علاوه بہ آمريڪا وٽ ھڪ شئي موجود آهي يعني سافٽ پاور جيڪا ھڪ عدم تشدد واري قوت آھي جنھن ذريعي آمريڪا دنيا ۾ پنھنجي ليڊرشپ واري پوزيشن کي مستحڪم ۽ مضبوط ڪري سگھي ٿو.جوزف نائي سافٽ پاور کي ٽن حصن ۾ ورهايو آهي: ڪلچرل، آئيڊيولاجيڪل ۽ انسٽيٽيوشنل. ھن جي خيال مطابق جيڪڏهن ڪو ملڪ پنھنجي طاقت اھڙي ٺاھي جيڪا ٻين جي نظر ۾ جائز ھجي تہ پوء ان کي پنھنجي خواهش کي عملي شڪل ڏيڻ جي سلسلي ۾ گھٽ مزاحمت کي منھن ڏيڻو پوي ٿو. ڊيموڪريٽڪ پوليٽڪس، فري مارڪيٽ معيشت۽ بنيادي قدر جھڙوڪ انساني حق ، ٻين لفظن ۾ لبرل ازم، آمريڪي سافٽ پاور جا بنياد آھن.&lt;ref&gt;{عالمي منظرنامو:سافٽ پاور جي دنيا: روزاني سوڀ ڪراچي:29آگسٽ 2018: صفحو 9}&lt;/ref&gt;

== تصور جي وضاحت ==

[[فائل:Soft Power (2004) by Joseph Nye.jpg|thumb|left|[[جوزف نائي]] جو 2004ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب، جنهن ۾ ”نرم طاقت“ جي تصور جي وضاحت ڪئي وئي آهي]]

''[[آڪسفورڊ انگريزي لغت]]'' موجب، &quot;نرم طاقت&quot; (Soft power) جو اصطلاح، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;اهڙي طاقت (ڪنهن قوم، رياست، اتحاد وغيره جي) جيڪا فوجي قوت يا جبر بدران معاشي ۽ ثقافتي اثر رسوخ مان پيدا ٿئي&quot;، پهريون ڀيرو 1985ع ۾ درج ڪيو ويو.&lt;ref&gt;
{{oed | soft power}} - &quot;S. Boonyapratuang Mil. Control in S.E. Asia iii. 72   Musjawarah (decision by discussion) and 'soft power' became the stances of his control.&quot;
&lt;/ref&gt;

[[بين الاقوامي لاڳاپا|بين الاقوامي لاڳاپن]] جي مشهور عالم [[جوزف نائي]] 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ &quot;نرم طاقت&quot; جي تصور کي عام شهرت ڏني.&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Nye
 |first1               = Joseph S.
 |author-link1         = Joseph Nye
 |date                 = 16 March 2004
 |title                = Soft Power: The Means To Success In World Politics
 |url                  = https://books.google.com/books?id=wuqOAAAAMAAJ
 |publication-place    = New York
 |publisher            = PublicAffairs
 |page                 = ix, xi
 |isbn                 = 978-1-58648-225-1
 |access-date          = 16 March 2023
 |quote                = [...] I had coined the term 'soft power' a decade or so earlier. [...] I first developed the concept of 'soft power' in ''Bound to Lead'', a book I published in 1990 [...].
}}
&lt;/ref&gt;

نائي جي نظر ۾، طاقت مان مراد ٻين جي رويي تي اهڙو اثر وجهڻ آهي، جنهن سان گهربل نتيجا حاصل ڪري سگهجن. اهو مختلف طريقن سان ممڪن آهي: ٻين کي ڌمڪين ذريعي مجبور ڪري سگهجي ٿو، مالي فائدن ذريعي آماده ڪري سگهجي ٿو، يا وري کين اهڙو متوجهه ۽ هم خيال بڻائي سگهجي ٿو جو هو پاڻ ئي اهي نتيجا چاهين، جيڪي توهان چاهيو ٿا. اهڙيءَ ريت نرم طاقت، ٻين کي زبردستي مجبور ڪرڻ بدران انهن کي رضاڪارانه طور پنهنجي مقصد ڏانهن مائل ڪري ٿي.{{sfn|Nye|1990}}

نرم طاقت جو مقابلو [[سخت طاقت]] (Hard power) سان ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ جبر يا مالي ادائيگين جو استعمال شامل هوندو آهي. نرم طاقت صرف رياستن تائين محدود ناهي، پر بين الاقوامي سياست ۾ سرگرم ٻيا فاعل، جهڙوڪ [[غير سرڪاري تنظيم]]ون (NGOs) ۽ بين الاقوامي ادارا پڻ ان کي استعمال ڪري سگهن ٿا.{{sfn|Nye|2004a}} ڪجهه عالمن جي نظر ۾ نرم طاقت، &quot;طاقت جي ٻئي چهري&quot; جو هڪ مثال آهي،&lt;ref&gt;
{{cite book
 |editor-last1         = Parlak
 |editor-first1        = Bekir
 |date                 = 15 October 2022
 |title                = The Handbook of Public Administration, Vol. 2
 |url                  = https://books.google.com/books?id=5tWYEAAAQBAJ
 |publisher            = Livre de Lyon
 |page                 = 346
 |isbn                 = 978-2-38236-300-3
 |access-date          = 16 March 2023
 |quote                = The second face of power is soft power.
}}
&lt;/ref&gt;
جيڪو اڻسڌيءَ طرح گهربل نتيجا حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Sobrinho
 |first1               = Blasco José
 |year                 = 2001
 |title                = Signs, Solidarities, and Sociology: Charles S. Peirce and the Pragmatics of Globalization
 |url                  = https://books.google.com/books?id=BtwpzP9qKawC
 |publication-place    = Lanham, Maryland
 |publisher            = Rowman &amp; Littlefield
 |page                 = 115
 |isbn                 = 978-0-8476-9179-1
 |access-date          = 16 March 2023
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Mattern
 |first1               = Mark
 |year                 = 2006
 |title                = Putting Ideas to Work: A Practical Introduction to Political Thought
 |url                  = https://books.google.com/books?id=QTCTywjlr-IC
 |series               = Reference, Information and Interdisciplinary Subjects Series
 |publication-place    = Lanham, Maryland
 |publisher            = Rowman &amp; Littlefield
 |page                 = 372
 |isbn                 = 978-0-7425-4890-9
 |access-date          = 16 March 2023
}}
&lt;/ref&gt;

نائي جي مطابق، ڪنهن ملڪ جي نرم طاقت ٽن بنيادي وسيلن تي ٻڌل هوندي آهي: &quot;ان جي ثقافت (جتي اها ٻين لاءِ پرڪشش هجي)، ان جون سياسي قدرون (جڏهن ملڪ اندر ۽ ٻاهر انهن تي عمل ڪيو وڃي)، ۽ ان جون پرڏيهي پاليسيون (جڏهن ٻيا انهن کي جائز ۽ اخلاقي اختيار واريون سمجهن).&quot;{{sfn|Nye|2011|p=84}}

{{Blockquote|
&quot;ڪو ملڪ عالمي سياست ۾ اهي نتيجا حاصل ڪري سگهي ٿو، جيڪي هو چاهي ٿو، جيڪڏهن ٻيا ملڪ سندس قدرن جي تعريف ڪن، سندس مثال جي پيروي ڪرڻ چاهين، يا سندس خوشحالي ۽ کليل معاشري جهڙي سطح حاصل ڪرڻ جا خواهشمند هجن. انهيءَ لحاظ کان عالمي سياست ۾ رڳو فوجي طاقت يا معاشي پابندين ذريعي ٻين کي مجبور ڪرڻ ئي اهم ناهي، پر عالمي ايجنڊا جو تعين ڪرڻ ۽ ٻين کي پاڻ ڏانهن متوجهه ڪرڻ به اهم آهي. اهڙي نرم طاقت، ٻين کي اهي نتيجا پاڻمرادو اختيار ڪرڻ تي آماده ڪري ٿي، جيڪي توهان چاهيو ٿا، ۽ کين زبردستي مجبور نٿي ڪري.&quot;{{sfn|Nye|2004a}}
}}

نرم طاقت جا وسيلا اهڙا اثاثا هوندا آهن، جيڪي ڪشش پيدا ڪن ٿا، ۽ اها ڪشش اڪثر قبوليت جو سبب بڻجي ٿي.{{sfn|Nye|2004a}} نائي جو چوڻ آهي ته &quot;دلڪشي هميشه جبر کان وڌيڪ اثرائتي هوندي آهي، ۽ جمهوريت، انساني حقن ۽ فردي موقعن جهڙا ڪيترائي قدر نهايت پرڪشش هوندا آهن.&quot;{{sfn|Nye|2004a|p=x}} [[اينجيلو ڪوڊيويلا]] نشاندهي ڪئي آهي ته نرم طاقت جو هڪ اهم، پر اڪثر نظرانداز ٿيل پهلو اهو آهي ته آبادي جا مختلف طبقا مختلف شين، خيالن، تصويرن يا امڪانن ڏانهن متوجهه يا متنفر ٿيندا آهن.&lt;ref name=&quot;Angelo M. Codevilla 2008&quot;&gt;Angelo M. Codevilla, &quot;Political Warfare: A Set of Means for Achieving Political Ends&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008).&lt;/ref&gt; جڏهن ڪنهن ملڪ جون پاليسيون، ثقافت يا قدر ٻين کي متوجهه ڪرڻ بدران کين پري ڌڪين، تڏهن نرم طاقت ڪمزور ٿي ويندي آهي.

نائي پنهنجي ڪتاب ۾ دليل ڏئي ٿو ته حڪومتن لاءِ نرم طاقت، سخت طاقت جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏکيو اوزار آهي، ٻن سببن جي ڪري: پهريون، ان جا ڪيترائي اهم وسيلا حڪومت جي سڌي ڪنٽرول کان ٻاهر هوندا آهن؛ ٻيو، نرم طاقت اڻسڌيءَ طرح پاليسيءَ جي ماحول کي شڪل ڏيندي آهي، ۽ گهربل نتيجا پيدا ڪرڻ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ڪيترائي سال لڳي ويندا آهن.{{sfn|Nye|2004a|p=x}}&lt;ref name=&quot;Lord, Carnes 2008. p 59-71&quot;&gt;Lord, Carnes, &quot;Public Diplomacy and Soft Power&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008.) pp. 59–71.&lt;/ref&gt; هن ڪتاب ۾ نرم طاقت جا ٽي بنيادي ذريعا بيان ڪيا ويا آهن: &quot;ثقافت&quot;، &quot;سياسي قدر&quot;، ۽ &quot;پاليسيون&quot;.

پنهنجي ڪتاب ''The Future of Power'' (2011ع) ۾ نائي ٻيهر واضح ڪري ٿو ته نرم طاقت هڪ وضاحتي تصور آهي، نه ڪي معياري يا اخلاقي تصور.{{sfn|Nye|2011|p=81}} تنهن ڪري نرم طاقت جا منفي مقصدن لاءِ به استعمال ٿي سگهن ٿا. سندس چوڻ آهي ته &quot;[[ايڊولف هٽلر|هٽلر]]، [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] ۽ [[مائو زيڊونگ]] پنهنجن پوئلڳن جي نظر ۾ وڏي نرم طاقت جا مالڪ هئا، پر ان جو مطلب اهو نه هو ته اها طاقت سٺي هئي. ذهنن کي موڙڻ، هٿن کي موڙڻ کان لازمي طور بهتر ناهي.&quot;{{sfn|Nye|2011|p=81}} نائي اهو به بيان ڪري ٿو ته نرم طاقت، [[حقيقت پسندي (بين الاقوامي لاڳاپا)|حقيقت پسندي]] واري نظريي جي ابتڙ ناهي. &quot;نرم طاقت مثاليت يا لبرلزم جي ڪا صورت ناهي، بلڪه اها طاقت جو ئي هڪ روپ آهي، جنهن ذريعي گهربل نتيجا حاصل ڪيا وڃن ٿا.&quot;{{sfn|Nye|2011|p=82}}

== تصور جون حدون ==

نرم طاقت جي تصور تي ڪجهه ليکڪن تنقيد ڪئي آهي ۽ ان کي غير مؤثر قرار ڏنو آهي، جهڙوڪ [[نيئل فرگوسن]]، جنهن پنهنجي ڪتاب ''Colossus'' جي مهاڳ ۾ اهڙو موقف اختيار ڪيو.{{citation needed|date=October 2024}} [[نئين حقيقت پسندي (بين الاقوامي لاڳاپا)|نئين حقيقت پسند]] ۽ ٻين عقليت پسند ۽ نئين عقليت پسند نظرين سان لاڳاپيل ليکڪ (سواءِ [[اسٽيفن والٽ]] جي) عام طور نرم طاقت کي رد ڪن ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ بين الاقوامي لاڳاپن جا فاعل رڳو ٻن قسمن جي محرڪن تي ردعمل ظاهر ڪندا آهن: معاشي فائدا ۽ طاقت جو استعمال.{{citation needed|date=October 2024}}

هڪ نظريي جي حيثيت سان، نرم طاقت کي سخت طاقت کان الڳ سڃاڻڻ ڪڏهن ڪڏهن ڏکيو هوندو آهي. مثال طور، جينس بيالي ميٽرن دليل ڏئي ٿي ته [[جارج ڊبليو بش]] جو اهو بيان، &quot;يا ته توهان اسان سان آهيو يا دهشتگردن سان&quot;، حقيقت ۾ سخت طاقت جو هڪ استعمال هو. جيتوڻيڪ ٻين رياستن کي اتحاد ۾ شامل ٿيڻ لاءِ فوجي يا معاشي دٻاءُ استعمال نه ڪيو ويو، پر نمائندگيءَ واري طاقت (representational force) جو استعمال ڪيو ويو. اهڙي قسم جي طاقت ٻين ڌرين جي سڃاڻپ کي خطري ۾ وجهي ٿي، جنهن سبب اهي يا ته تابعداري ڪن يا برائي سان منسوب ٿيڻ جو خطرو قبول ڪن. جيڪڏهن ائين آهي، ته پوءِ نرم طاقت ايتري &quot;نرم&quot; ناهي جيتري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi = 10.1177/03058298050330031601|title = Why 'Soft Power' Isn't So Soft: Representational Force and the Sociolinguistic Construction of Attraction in World Politics|year = 2005|last1 = Mattern|first1 = Janice Bially|journal = Millennium: Journal of International Studies|volume = 33|issue = 3|pages = 583–612|s2cid = 144848371|url=https://www.academia.edu/1141856}} Page 586.&lt;/ref&gt;

تازين تحقيقي مقالن ۾ اهو به دليل ڏنو ويو آهي ته هن تصور ۾ نرم طاقت جي دفاعي استعمال کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ڇو ته نائي جو نظريو بنيادي طور تي ان ڳالهه تي مرڪوز آهي ته ٻين کي پنهنجي مرضي موجب ڪيئن عمل ڪرائجي، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اڀرندڙ طاقتون، جهڙوڪ [[چين]]، نرم طاقت جا نوان طريقا اختيار ڪري رهيون آهن ۽ ان کي دفاعي مقصدن لاءِ استعمال ڪري رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1111/pafo.12153 |title=China's Charm Defensive: Image Protection by Acquiring Mass Entertainment |year=2020 |last1=Eliküçük Yıldırım |first1=Nilgün |last2=Aslan |first2=Mesut |journal=Pacific Focus |volume=35 |issue=1 |pages=141–171 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه، ڪجهه عالمن جو چوڻ آهي ته ان ڳالهه تي وڌيڪ ڌيان ڏيڻ گهرجي ته نرم طاقت استعمال ڪرڻ جون ڪوششون ڪڏهن ڪڏهن ابتڙ نتيجا به ڏئي سگهن ٿيون، جنهن سان ڪنهن رياست يا فاعل جي ساک کي نقصان پهچي سگهي ٿو يا اثر رسوخ گهٽجي سگهي ٿو، جنهن کي &quot;نرم بي اثري&quot; (Soft disempowerment) سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1093/ia/iiy125 |title=The soft power–soft disempowerment nexus: The case of Qatar |year=2018 |last1=Brannagan |first1=Paul Michael |last2=Giulianotti |first2=Richard |journal=International Affairs |volume=94 |issue=5 |pages=1139–1157 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[امت ڪمار گپتا]] نائي طرفان ڏنل تعريف ۾ هڪ خامي جي نشاندهي ڪئي آهي&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Nye |first=Joseph S |title=SOFT POWER: The Means to Success in World Politics |date=2004 |publisher=Public Affairs |isbn= 978-1-58648-306-7 |edition=1st |location=New York |publication-date=2004 |pages=X |language=English}}&lt;/ref&gt; ۽ هن تصور جي نئين تعريف پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. نائي جي تعريف جو حوالو ڏيندي، هو لکي ٿو ته &quot;بين الاقوامي سطح تي ڪنهن ملڪ جو رويو صرف ٻين ڌرين جي نرم طاقت واري ڪشش سان طئي نٿو ٿئي. هر ملڪ ڪنهن به فيصلي کان اڳ پنهنجن مفادن جو جائزو وٺي ٿو ۽ پنهنجي يقينن مطابق عمل ڪري ٿو.&quot; &lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Gupta |first=Amit Kumar |date=2023 |title=Re-examining the Concept of Soft Power and Initiating a Debate on How to Define the Concept from the Negative and Positive Connotations |url=https://www.softpowerjournal.com/wp-content/uploads/2024/02/SOFT-Taco-19-ottobre-2.pdf |journal=Soft Power Journal: Euro-American Journal of Historical and Theoretical Studies of Politics and Law |volume=10 |issue=1 |pages=164–187 |via=University of Salerno and Universidad Católica De Colombia}}&lt;/ref&gt;

گپتا، نائي جي تعريف جي متبادل طور، &quot;مثبت نرم طاقت&quot; (Positive soft power) ۽ &quot;منفي نرم طاقت&quot; (Negative soft power) جا اصطلاح تجويز ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;

== ماپ ==

نرم طاقت کي گڏيل اشاري (Composite Index) ذريعي ماپڻ جي پهرين اهم ڪوشش 2010ع ۾ [[انسٽيٽيوٽ فار گورنمينٽ]] (IfG) ۽ ميڊيا ڪمپني ''[[مونوڪل (ميڊيا ڪمپني)|مونوڪل]]'' پاران شايع ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |first=Jonathan |last=McClory |title=The new persuaders: an international ranking of soft power |date=2010-12-07 |publisher=Institute for Government |url=http://www.instituteforgovernment.org.uk/publications_download.php?id=20 |work=Institute for Government website |page=13 |access-date=2011-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724053803/http://www.instituteforgovernment.org.uk/publications_download.php?id=20 |archive-date=2011-07-24}}&lt;/ref&gt; ان وقت IfG جي سينيئر محقق جونٿن ميڪ ڪلوري طرفان تيار ڪيل IfG–Monocle Soft Power Index ۾ 26 ملڪن جي نرم طاقت جي وسيلن کي ماپڻ لاءِ شمارياتي انگن اکرن ۽ ماهرن جي راءِ تي ٻڌل اسڪوئرن کي گڏ ڪيو ويو. هن اشاري جا پنج ذيلي حصا هئا: ثقافت، سفارتڪاري، تعليم، ڪاروبار/جدت ۽ حڪومت. هن اشاري جو مقصد ملڪن جي نرم طاقت جي وسيلن کي ماپڻ هو، نه ته سڌي طرح انهن جي اثرانداز ٿيڻ جي صلاحيت کي. ان کان پوءِ ''مونوڪل'' هر سال ''Soft Power Survey'' شايع ڪندو رهيو. 2016/17ع تائين هي درجابندي لڳ ڀڳ 50 عنصرن جي بنياد تي تيار ڪئي ويندي هئي، جن ۾ ثقافتي مرڪزن (خاص طور ٻولي سيکارڻ وارا ادارا)، [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ]] تمغا، ڪنهن ملڪ جي [[معماري]] جو معيار ۽ ڪاروباري برانڊ پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;monocle.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2018-19/ |title=Soft Power Survey 2018/19 |date=2018 |publisher=Monocle |access-date=2018-12-21 |archive-date=2021-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413144356/https://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2018-19/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''The Soft Power 30''، جنهن جي مهاڳ [[جوزف نائي]] لکيو، 2015ع ۾ ميڊيا ڪمپني ''Portland'' پاران تيار ۽ شايع ڪيل ملڪن جي نرم طاقت جي درجابندي آهي. هي درجابندي &quot;ڪنهن ملڪ جي سياسي ادارن جي معيار، ثقافتي ڪشش، سفارتي نيٽ ورڪ جي طاقت، اعليٰ تعليمي نظام جي عالمي ساک،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gauttam |first1=Priya |last2=Singh |first2=Bawa |last3=Singh |first3=Sandeep |last4=Bika |first4=Shankar Lal |last5=Tiwari |first5=Raghavendra P. |title=Education as a soft power resource: A systematic review |journal=[[Heliyon]] |date=2024 |volume=10 |issue=1 |article-number=e23736 |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e23736 |doi-access=free|pmid=38268586 |pmc=10806264 |bibcode=2024Heliy..1023736G }}&lt;/ref&gt; معاشي نموني جي ڪشش، ۽ دنيا سان ڊجيٽل لاڳاپن&quot; جي بنياد تي تيار ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=McClory|first1=Jonathan|title=The Soft Power 30 - A Global Ranking of Soft Power |url=http://softpower30.portland-communications.com/pdfs/the_soft_power_30.pdf |publisher=Portland |access-date=17 July 2015 |date=July 2015 |archive-date=23 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150723161800/http://softpower30.portland-communications.com/pdfs/the_soft_power_30.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Softly does it |url=https://www.economist.com/news/britain/21657655-oxbridge-one-direction-and-premier-league-bolster-britains-power-persuade-softly-does-it |access-date=17 July 2015 |newspaper=[[دي اڪانامسٽ]] |date=18 July 2015 |archive-date=17 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717004042/http://www.economist.com/news/britain/21657655-oxbridge-one-direction-and-premier-league-bolster-britains-power-persuade-softly-does-it |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=In 'soft power' terms, Japan ranks eighth out of 30 countries in U.K. consultancy report |url=http://www.japantimes.co.jp/news/2015/07/15/national/soft-power-terms-japan-ranks-eighth-30-u-k-consultancy-gauge/#.Value4u-ra4 |access-date=17 July 2015 |work=Japan Times |date=15 July 2015 |archive-date=21 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721192434/http://www.japantimes.co.jp/news/2015/07/15/national/soft-power-terms-japan-ranks-eighth-30-u-k-consultancy-gauge/#.Value4u-ra4 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''Elcano Global Presence Report'' مطابق، نرم موجودگي (Soft Presence) جي لحاظ کان [[يورپي يونين]] پهرين نمبر تي آهي.&lt;ref name=&quot;ElcanoEU&quot;&gt;{{cite web |date=2018 |title=Elcano Global Presence Report 2018 |url=http://www.realinstitutoelcano.org/wps/wcm/connect/897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66/Global_Presence_2018.pdf?MOD=AJPERES&amp;CACHEID=897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66|access-date=December 5, 2018 |publisher=[[ايلڪانو رائل انسٽيٽيوٽ|Real Instituto Elcano]] |page=20 |archive-date=January 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106153436/http://www.realinstitutoelcano.org/wps/wcm/connect/897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66/Global_Presence_2018.pdf?MOD=AJPERES&amp;CACHEID=897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان لحاظ کان، نرم طاقت گهربل نتيجا حاصل ڪرڻ جو ٽيون رويوي طريقو سمجهيو وڃي ٿو. ان جي ڀيٽ سخت طاقت سان ڪئي ويندي آهي، جيڪا تاريخي طور قومي طاقت جي حقيقت پسندانه ماپ رهي آهي ۽ جنهن کي [[شماريات|شمارياتي]] ماپن، جهڙوڪ [[انساني آبادي|آبادي]]، حقيقي [[فوج]]ي وسيلن يا ڪنهن ملڪ جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) ذريعي ماپيو ويندو آهي. بهرحال، اهڙا وسيلا هميشه گهربل نتيجا ناهن ڏيندا، جيئن [[آمريڪا]] [[ويتنام جنگ]] دوران محسوس ڪيو.

نرم طاقت جي ڪاميابي گهڻو ڪري ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته عالمي برادري ۾ ڪنهن فاعل جي [[ساک]] ڪهڙي آهي ۽ فاعلن جي وچ ۾ معلومات جو وهڪرو ڪيترو اثرائتو آهي. انهيءَ ڪري نرم طاقت کي اڪثر [[عالمگيريت]] ۽ [[نئين لبرلزم (بين الاقوامي لاڳاپا)|نئين لبرل بين الاقوامي لاڳاپن جي نظريي]] سان ڳنڍيو ويندو آهي. [[مقبول ثقافت]] ۽ [[ابلاغ عامه]] کي نرم طاقت جا اهم ذريعا سمجهيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.france24.com/en/20110625-economic-warfare-on-the-silver-screen-cinema-cannes-festival-2011-hollywood-france |title=Economic warfare on the silver screen |publisher=[[فرانس 24]] |date=28 June 2011 |access-date=2012-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119013813/http://www.france24.com/en/20110625-economic-warfare-on-the-silver-screen-cinema-cannes-festival-2011-hollywood-france |archive-date=19 January 2012}}&lt;/ref&gt; جيئن ته قومي ٻولي يا ڪنهن خاص [[سماجياتي ضابطو|معياري قدرن]] جي ڍانچي جي ڦهلاءَ کي پڻ. خاص طور عالمي خبرن کي پرڏيهي ملڪن جي تصوير ۽ ساک ٺاهڻ ۾ اهم عنصر قرار ڏنو ويو آهي.

{| style=&quot;font-size:100%;&quot;
|-
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''Brand Finance&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2026'''&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2026-01-21 |title=Global Soft Power Index 2026 |url=https://static.brandirectory.com/reports/brand-finance-soft-power-index-2026-digital.pdf |access-date=4 March 2026 |website=Brand Finance}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''ISSF&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2023'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://archive.org/details/issf-wspi-2023-final|title=World Soft Power Index 2023|date=15 August 2023 |access-date = 31 October 2023}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''Monocle&lt;br /&gt;نرم طاقت سروي 2022'''&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://monocle.com/magazine/issues/159/soft-power-survey-part-one/|url-access=subscription |title=Soft Power Survey: Part one|last1=Self|first1=Alexis|work=[[مونوڪل (برانڊ)|Monocle]]|access-date=15 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://monocle.com/magazine/issues/159/soft-power-survey-part-two/|url-access=subscription |title=Soft Power Survey: Part two|last1=Self|first1=Alexis|work=[[مونوڪل (برانڊ)|Monocle]]|access-date=15 January 2023}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''IMF&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2021'''&lt;ref&gt;{{cite web | last1=Cevik | first1=Serhan | last2=Padilha | first2=Tales | title=Measuring Soft Power: A New Global Index | website=IMF | date=2024-10-04 | url=https://www.imf.org/en/Publications/WP/Issues/2024/10/04/Measuring-Soft-Power-A-New-Global-Index-555898 | access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt;

|- valign=&quot;top&quot;
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{CHN}}
|-
| 3 || {{JPN}}
|-
| 4 || {{GBR}}
|-
| 5 || {{GER}}
|-
| 6 || {{FRA}}
|-
| 7 || {{SWI}}
|-
| 8 || {{CAN}}
|-
| 9 || {{ITA}}
|-
| 10 || {{UAE}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{FRA}}
|-
| 3 || {{UK}}
|-
| 4 || {{JPN}}
|-
| 5 || {{GER}}
|-
| 6 || {{SWI}}
|-
| 7 || {{KOR}}
|-
| 8 || {{ESP}}
|-
| 9 || {{CAN}}
|-
| 10 || {{CHN}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{DEN}}
|-
| 3 || {{FRA}}
|-
| 4 || {{KOR}}
|-
| 5 || {{SWI}}
|-
| 6 || {{JPN}}
|-
| 7 || {{GER}}
|-
| 8 || {{GBR}}
|-
| 9 || {{ITA}}
|-
| 10 || {{UKR}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{KOR}}
|-
| 2 || {{JPN}}
|-
| 3 || {{GER}}
|-
| 4 || {{CHN}}
|-
| 5 || {{ITA}}
|-
| 6 || {{FRA}}
|-
| 7 || {{USA}}
|-
| 8 || {{GBR}}
|-
| 9 || {{ESP}}
|-
| 10 || {{CHE}}
|}
|}

== تحقيق ==

عالمن نرم طاقت بابت ڪيترن ئي علمي بحثن ۾ حصو ورتو آهي. انهن بحثن ۾ هي موضوع شامل رهيا آهن:

* نرم طاقت جي افاديت ([[جيوليو گيلاروٽي]]، [[نيئل فرگوسن]]، [[جوزف جوفي]]، [[رابرٽ ڪيگن]]، [[ڪين والٽز]]، [[جان ميرشائمر]] بمقابلہ [[جوزف نائي]]، [[پيٽر ڪيٽزن اسٽائن]]، [[جينس بيالي ميٽرن]]، [[جيڪ هائمنس]]، [[اليگزينڊر ووونگ]]، [[جان ميليسن]])
* نرم طاقت ۽ سخت طاقت جو هڪ ٻئي سان لاڳاپو ([[جيوليو گيلاروٽي]]، [[جوزف نائي]])
* نرم طاقت کي عملي صورت ۾ ڪيئن ماپجي يا لاڳو ڪجي ([[هيندرڪ ڊبليو اونسورگ]])
* ڇا نرم طاقت جبر يا چالاڪيءَ جو روپ اختيار ڪري سگهي ٿي؟ ([[جينس بيالي ميٽرن]]، [[پيٽر ڪيٽزن اسٽائن]]، [[ڊوال ۽ بارنيٽ]] بمقابلہ [[جوزف نائي]]، [[اليگزينڊر ووونگ]])
* [[ڍانچو ۽ فاعليت]] جي وچ ۾ تعلق ڪيئن ڪم ڪري ٿو؟ ([[جيڪ هائمنس]] بمقابلہ [[جوزف نائي]])
* ڇا نرم توازن (Soft balancing) واقع ٿي رهيو آهي؟ ([[ولفورٿ ۽ بروڪس]] بمقابلہ [[اسٽيفن والٽ]] وغيره)
* يورپ ۾ نرم طاقت ۽ معياري طاقت ([[ايان مينرز]]، [[اي. چيامبرا]]، [[ٿامس ڊيز]]، [[اي. هائيڊ پرائس]]، [[رچرڊ وٽمين]])
* [[شهري مزاحمت]]، يعني عدم تشدد تي ٻڌل مزاحمت جا طريقا، ڪڏهن ڪڏهن نرم طاقت جي مخصوص استعمالن سان ڪيئن لاڳاپيل ٿين ٿا، پر پوءِ به هڪ الڳ تصور رهندا آهن ([[ايڊم رابرٽس]]، [[ٽموٿي گارٽن ايش]])
* نرم طاقت ۾ شخصيتن ۽ [[ڪرشماتي اختيار|ڪرشماتي قيادت]] جو ڪردار ([[هيندرڪ ڊبليو اونسورگ]])
* آمريڪي پرڏيهي پاليسي ۽ ائٽلانٽڪ پار لاڳاپن ۾ نرم طاقت ([[هيندرڪ ڊبليو اونسورگ]])

== مثال ==

=== سڄي دنيا ===
[[سوويت يونين]] [[ٿڌي جنگ]] دوران اثر رسوخ حاصل ڪرڻ لاءِ [[آمريڪا]] سان مقابلو ڪيو. سوويتن پنهنجي ڪميونسٽ نظام جي ڪشش کي دنيا آڏو پيش ڪرڻ لاءِ هڪ وسيع مهم هلائي. 1945ع ۾، [[سوويت يونين]] [[ايڊولف هٽلر|هٽلر]] جي مخالفت سبب يورپ ۾ ڪيترن ماڻهن کي پنهنجي طرف متوجه ڪرڻ ۾ تمام گهڻي ڪامياب ٿي، ۽ سڄي دنيا جي نوآبادياتي علائقن ۾ پڻ [[يورپي سامراج]] جي مخالفت سبب ان جو اثر وڌيو.{{sfn|Nye|2004a|loc=Chapter 3}} سوويتن هڪ تمام وڏي [[عوامي سفارتڪاري]] واري پروگرام تي پڻ عمل ڪيو، جنهن ۾ پنهنجي اعليٰ ثقافت جي واڌاري، نشريات، اولهه بابت معلومات جي اشاعت، ۽ ايٽمي هٿيارن خلاف احتجاجن، امن تحريڪن ۽ نوجوانن جي تنظيمن جي سرپرستي شامل هئي. ان جي باوجود، سوويت نظام جي بند نوعيت ۽ عوامي ثقافت جي کوٽ سبب، سوويت يونين نرم طاقت جي لحاظ کان [[آمريڪا]] سان مقابلو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Soviet soft power in Poland: culture and the making of Stalin's new empire, 1943-1957 |last=Babiracki |first=Patryk |date=2015 |publisher=The University of North Carolina Press |isbn=978-1-4696-2308-5 |location=Chapel Hill |oclc=911173017}}&lt;/ref&gt;

[[File:Umm Kulthum 1969.jpg|thumb|[[ام ڪلثوم]]، ويهين صديءَ جي عرب دنيا ۾ مصر جي نرم طاقت جو هڪ مثال]]

ڪيترين ئي [[آمريت|غير جمهوري حڪومتن]] نرم طاقت جي اوزار طور [[لڏپلاڻ]] کي استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[مصر]] ۾ [[جمال عبدالناصر]] جي حڪمراني دوران هزارين استادن کي [[عرب دنيا]] ۾ موڪليو ويو ته جيئن [[سامراج مخالف]] ۽ [[صهيونيت مخالف]] خيالن کي ڦهلايو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tsourapas |first=Gerasimos |s2cid=158085638 |title=Authoritarian emigration states: Soft power and cross-border mobility in the Middle East |journal=International Political Science Review |volume=39 |issue=3 |pages=400–416|doi=10.1177/0192512118759902 |year=2018 |url=http://pure-oai.bham.ac.uk/ws/files/48708510/Tsourapas_Authoritarian_emigration_states_IPSR_2018.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222110637/http://pure-oai.bham.ac.uk/ws/files/48708510/Tsourapas_Authoritarian_emigration_states_IPSR_2018.pdf |archive-date=2019-12-22 }}&lt;/ref&gt; [[ڪيوبا]] ۾ [[فيدل ڪاسترو]] جي حڪومت جي [[ڪيوبا جي طبي بين الاقواميت]] واري پروگرام تحت هزارين طبي ماهرن کي [[ثقافتي سفارتڪاري]] جي مقصد سان پرڏيهه موڪليو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cuban medical internationalism: origins, evolution, and goals |last1=Kirk |first1=John M. |date=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |last2=Erisman |first2=H. Michael |isbn=978-1-4039-8372-5 |edition=1st |location=New York |oclc=248348330}}&lt;/ref&gt; دنيا ڀر ۾ قائم چيني سرپرستيءَ وارا [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]] چيني استادن تي ڀاڙين ٿا ته جيئن ملڪ جي نرم طاقت کي پرڏيهه ۾ مضبوط بڻائي سگهجي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.politico.eu/article/china-soft-power-offensive-confucius-institute-education/|title=China's soft power offensive|date=2017-12-26|work=POLITICO|access-date=2018-06-16|language=en-US|archive-date=2018-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180616153344/https://www.politico.eu/article/china-soft-power-offensive-confucius-institute-education/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۽ يورپ هميشه کان اثر رسوخ ۽ نرم طاقت جا اهم ذريعا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |first1=Joseph |last1=Nye |author1-link=Joseph S. Nye |title=Europe's Soft Power |url=http://www.theglobalist.com/europes-soft-power/ |publisher=[[The Globalist]] |access-date=30 July 2015 |date=3 May 2004 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208183728/http://www.theglobalist.com/europes-soft-power/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[يورپي ثقافت]] جو فن، ادب، موسيقي، ڊزائن، فيشن ۽ خوراڪ گهڻي عرصي کان عالمي ڪشش جا مرڪز رهيا آهن.{{sfn|Nye|2004a|loc=Chapter 3}} يورپ ۽ [[آمريڪا]] اڪثر دعويٰ ڪندا رهيا آهن ته اهي سڄي دنيا ۾ [[انساني حق]]ن ۽ [[بين الاقوامي قانون]] جي حمايت ڪن ٿا. 2012ع ۾ [[يورپي يونين]] کي [[امن جو نوبل انعام]] ڏنو ويو، ڇاڪاڻ ته &quot;ڇهن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي دوران هن يورپ ۾ امن، مفاهمت، جمهوريت ۽ انساني حقن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nobel Peace Prize 2012 - European Union (EU) |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2012/eu-facts.html |publisher=[[Nobel Prize]] |access-date=24 December 2013 |archive-date=14 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214011947/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2012/eu-facts.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=From war to peace: European Union accepts Nobel Prize |url=http://www.cnn.com/2012/12/10/world/nobel-peace-prize/ |access-date=24 December 2013 |newspaper=[[CNN]] |date=10 December 2012 |archive-date=24 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224120940/http://www.cnn.com/2012/12/10/world/nobel-peace-prize/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019ع ۾ [[آمريڪا]] وٽ دنيا جو ٻيون نمبر وڏو سفارتي نيٽ ورڪ هو،&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Global Diplomacy Index – Country Rank |url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html |access-date=2020-10-14 |website=Lowy Institute |ref=Lowy2019 |archive-date=2019-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190201012801/http://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite news |date=2019-11-27 |title=China now has the most diplomatic posts worldwide |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-50569237 |access-date=2020-08-10 |archive-date=2020-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200906012525/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-50569237 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ملڪ اندر مقرر پرڏيهي صحافين جو سڀ کان وڏو انگ موجود هو،&lt;ref name=&quot;Monocle2012&quot;&gt;{{cite web |title=Soft Power Survey 2012 |url=http://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2012/ |publisher=Monocle |access-date=16 December 2013 |archive-date=27 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727144158/http://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2012/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو بين الاقوامي شاگردن لاءِ سڀ کان وڌيڪ پسنديده منزل هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Study in the USA |url=http://www.internationalstudent.com/study_usa/ |publisher=International Student |access-date=5 December 2015 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208143659/http://www.internationalstudent.com/study_usa/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آمريڪي سئنيما|آمريڪي فلمن]]، ٽيليويزن، موسيقي، اشتهارن، فيشن، خوراڪ، معاشي ماڊلن، سياسي ثقافت ۽ ادب ٻين ثقافتن جي [[آمريڪيت]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Fluck |first1=Winfried |title=The Americanization of Modern Culture: A Cultural History of the Popular Media* |url=http://www.jfki.fu-berlin.de/en/v/publications_fluck/2000/Romance_with_America/Fluck__Winfried_-_The_Americanization_of_Modern_Culture.pdf |publisher=John F. Kennedy Institute for North American Studies, Berlin |access-date=5 December 2015 |date=2009 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208165450/http://www.jfki.fu-berlin.de/en/v/publications_fluck/2000/Romance_with_America/Fluck__Winfried_-_The_Americanization_of_Modern_Culture.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ايشيا]]، ۽ خاص طور تي تازن سالن ۾ [[چين]]، پنهنجي قديم ثقافت، فن، فيشن ۽ خوراڪ جي عالمي پذيرائي مان فائدو وٺندي نرم طاقت جا امڪاني وسيلا استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Soft power with Chinese characteristics: China's campaign for hearts and minds |publisher=[[Routledge]] |others=Edney, Kingsley, Rosen, Stanley, Zhu, Ying, editors |year=2020 |isbn=978-1-351-80435-6 |location=Abingdon, Oxon |oclc=1130023014}}&lt;/ref&gt; چين پاڻ کي قومي خودمختياري جو محافظ طور پيش ڪري ٿو،&lt;ref&gt;Friedberg, Aaron L. ''A Contest for Supremacy: China, America and the Struggle for Mastery in Asia'', New York: Norton Publishing, 2011.&lt;/ref&gt; جيڪو [[نيٽو]] جي [[معمر قذافي]] کي اقتدار تان هٽائڻ واري هوائي مهم ۽ ليبيا ۾ باغين جي حمايت کان پوءِ وڌيڪ اهم موضوع بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Felgenhauer, Pavel. &quot;The Fall of Gaddafi Angers Many In Moscow&quot;. ''Eurasia Daily Monitor'' Volume: 8 Issue: 164. September 8, 2011. http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=38374 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530045039/http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=38374 |date=2013-05-30 }}&lt;/ref&gt; چين [[آمريڪا]] سان ڏکڻ پئسفڪ ۾ اثر رسوخ لاءِ پڻ مقابلو ڪري رهيو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه مبصرن جو خيال آهي ته هن علائقي ۾ چين جي وڌندڙ جارحاڻي پاليسين ڪيترن ملڪن کي [[آمريڪا]] سان ويجهڙائي اختيار ڪرڻ تي مائل ڪيو، جنهن سان هن خطي ۾ آمريڪي نرم طاقت وڌيڪ مضبوط ٿي وئي.&lt;ref&gt;Friedberg, Aaron L. ''A Contest for Supremacy: China, America and the Struggle for Mastery in Asia'', New York: Norton Publishing, 2011. p. 200&lt;/ref&gt;

نرم طاقت رڳو حڪومتن جي عملن تائين محدود نه آهي، پر نجي شعبي، سماج ۽ وسيع ثقافتي سرگرمين تائين پڻ پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;Lord, Carnes, &quot;Public Diplomacy and Soft Power&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008) p. 60.&lt;/ref&gt; نرم طاقت جو اثر وڌي ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ماڻهن جي بنيادي رجحانن ۽ روين تي اثرانداز ٿئي ٿي، جيڪي هاڻي پنهنجي حڪومتن ۾ وڌيڪ سرگرم ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Angelo M. Codevilla 2008&quot; /&gt; اهو رجحان آمراڻن ملڪن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿو، جتي ماڻهو ۽ ادارا وڌندڙ حد تائين سياسي بحث کي شڪل ڏيڻ جي صلاحيت رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fas.org/irp/agency/dod/dsb/commun.pdf |title=Defense Science Board, Report of the Defense Science Board Task Force on Strategic Communication (Office of the Under Secretary of Defense for Acquisition, Technology and Logistics |date=September 2004}}&lt;/ref&gt;

=== آسٽريليا ===
[[آسٽريليا جي پرڏيهي معاملن ۽ واپار جو کاتو|آسٽريليا جي پرڏيهي معاملن ۽ واپار واري کاتي]] موجب، آسٽريليا پنهنجي جمهوريت، قانون جي حڪمراني، مضبوط معيشت، معياري تعليم، جديد سائنسي ترقي، گهڻ ثقافتي سماج ۽ ماحولياتي تحفظ جي ڪري سٺي شهرت رکي ٿو، جنهن سبب ان جا شهري ۽ ادارا عالمي سطح تي اعتماد ۽ اعتبار سان پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جي قابل آهن.&lt;ref name=&quot;renamed_from_23_on_20240913015007&quot;&gt;{{Cite web |title=Soft power |url=https://www.dfat.gov.au/sites/default/files/minisite/static/4ca0813c-585e-4fe1-86eb-de665e65001a/fpwhitepaper/foreign-policy-white-paper/chapter-eight-partnerships-and-soft-power/soft-power.html#:~:text=Having%20the%20ability%20to%20influence,underpinned%20by%20some%20enduring%20strengths. |access-date=14 August 2024 |website=dfat.gov.au}}&lt;/ref&gt; تعليم آسٽريليا جي نرم طاقت جو هڪ بنيادي عنصر رهي آهي،&lt;ref name=&quot;renamed_from_23_on_20240913015007&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=C. Tyler |first1=Melissa |last2=Van Leuven |first2=Bridgette |date=10 March 2020 |title=The soft power of education |url=https://pursuit.unimelb.edu.au/articles/the-soft-power-of-education |access-date=14 August 2024 |website=The University of Melbourne}}&lt;/ref&gt; ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل تعليمي مرڪزن مان هڪ هجڻ سبب هتي 700,000 کان وڌيڪ بين الاقوامي شاگرد تعليم حاصل ڪري رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Karp |first=Paul |date=2 April 2024 |title=New record set for number of international students in Australia |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/apr/02/new-record-set-for-number-of-international-students-in-australia |access-date=14 August 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; 2023ع ۾، [[قومي برانڊنگ]] جي لحاظ کان آسٽريليا کي ''Nation Brand Index'' ۾ دنيا جو نائون مضبوط ترين قومي برانڊ قرار ڏنو ويو، جيڪو ان کي سياحت ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري لاءِ هڪ پرڪشش ملڪ طور ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 November 2023 |title=Australia's nation brand gains rank to 9th in world |url=https://www.austrade.gov.au/en/news-and-analysis/media-centre/media-releases/australia-s-nation-brand-gains-rank-to-9th-in-world |access-date=14 August 2024 |website=www.austrade.gov.au}}&lt;/ref&gt; ملڪ وٽ دنيا جي اٺين وڏي سياحتي آمدني آهي&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 2024 |title=World Tourism Barometer |url=https://pre-webunwto.s3.eu-west-1.amazonaws.com/s3fs-public/2024-06/Barom_PPT_May_2024.pdf?VersionId=U7O62HatlG4eNAj.wcmuQG1PMCjK.Yss#page13 |access-date=14 August 2024 |page=19 |website=UN Tourism |format=PDF}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري|پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري (FDI)]] حاصل ڪندڙ ملڪن ۾ سورهين نمبر تي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics on who invests in Australia |url=https://www.dfat.gov.au/trade/trade-and-investment-data-information-and-publications/foreign-investment-statistics/statistics-on-who-invests-in-australia |access-date=14 August 2024 |website=dfat.gov.au}}&lt;/ref&gt;

=== وچ اوڀر ===
[[وچ اوڀر]] اهڙو علائقو رهيو آهي، جتي نرم طاقت کي علائقائي ۽ ٻاهرين ٻنهي قسمن جي فاعلن استعمال ڪيو آهي. ننڍيون رياستون، جهڙوڪ [[قطر]]، پنهنجي پرڏيهي پاليسي ۾ اڪثر نرم طاقت جون حڪمت عمليون اختيار ڪن ٿيون، جن ۾ [[الجزيره ميڊيا نيٽ ورڪ|الجزيره]] جو استعمال ۽ راندين جي تقريبن جي ميزباني شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Brannagan |first1=Paul Michael |last2=Giulianotti |first2=Richard |date=2018 |title=The soft power–soft disempowerment nexus: the case of Qatar |journal=International Affairs |volume=94 |issue=5 |pages=1139–1157 |doi=10.1093/ia/iiy125 |issn=0020-5850}}&lt;/ref&gt; ٻاهريون طاقتون، جهڙوڪ [[آمريڪا]] يا [[چين]]، پڻ وچ اوڀر ۾ پنهنجو اثر رسوخ وڌائڻ لاءِ نرم طاقت استعمال ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rugh |first=William A. |url=https://books.google.com/books?id=iH3DEAAAQBAJ&amp;dq=soft+power+middle+east&amp;pg=PR7 |title=American Encounters with Arabs: The Soft Power of U.S. Public Diplomacy in the Middle East |date=2005-11-30 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-0-313-05524-9 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tella |first=Oluwaseun |date=2016-11-05 |title=Wielding soft power in strategic regions: an analysis of China's power of attraction in Africa and the Middle East |url=https://brill.com/view/journals/bafr/8/2/article-p133_5.xml |journal=Africa Review |volume=8 |issue=2 |pages=133–144 |doi=10.1080/09744053.2016.1186868 |issn=0974-4061|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; وچ اوڀر جي رياستن جي وچ ۾ مقابلي ۾ به نرم طاقت جو استعمال شامل هوندو آهي، جهڙوڪ آفريڪا بابت [[مصر]]ي-[[اسرائيل]]ي رقابت،&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Siniver |first1=Asaf |last2=Tsourapas |first2=Gerasimos |date=2023-01-20 |title=Middle Powers and Soft-Power Rivalry: Egyptian–Israeli Competition in Africa |journal=Foreign Policy Analysis |volume=19 |issue=2 |article-number=orac041 |doi=10.1093/fpa/orac041 |issn=1743-8586|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; يا [[سعودي عرب|سعودي]]-[[ايران]]ي لاڳاپا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mabon |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=g9aLDwAAQBAJ&amp;q=Saudi+Arabia+and+Iran+The+struggle+to+shape+the+Middle+East |title=Saudi Arabia and Iran: Power and Rivalry in the Middle East |date=2015-10-21 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85772-907-1 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ايران ===
[[ايران]] جي نرم طاقت، جيڪا ان جي [[شيعا اسلام|شيعا اسلامي نظريي]]، [[ايران جي تاريخ|ايراني-فارسي پس منظر، تهذيب ۽ تاريخ]]، [[ايراني انقلاب|1979ع جي ايراني انقلاب]] جي ورثي ۽ [[صهيونيت مخالف|صهيونيت مخالف]] موقف سان لاڳاپيل آهي، [[وچ اوڀر]]، وسيع [[مسلم دنيا|اسلامي دنيا]]، [[وچ ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ اولهه ۾ پڻ نمايان اثر رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-13 |title=The Iranian Revolutionary Apparatus and Hezbollah in West Africa {{!}} Hudson Institute |url=https://www.hudson.org/node/44280 |access-date=2024-11-28 |website=www.hudson.org |language=en}}&lt;/ref&gt; هن اثر جو مرڪزي عنصر [[سامراج مخالف]]، [[اسلام]]ي ۽ [[شيعا اسلام|شيعا]] نظرين، جهڙوڪ [[خمينيت]] ۽ [[ولايت فقيه|شيعا اسلام جي سياسي تشريح]]، جي ترويج آهي. انهن نظرين [[مسلم دنيا]] سان، خاص طور &quot;[[مزاحمت جو محور]]&quot; جي ملڪن جهڙوڪ [[عراق]]، [[شام]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن]] سان مضبوط لاڳاپا پيدا ڪيا، جن جي نتيجي ۾ ڪيترائي اسلامي ۽ شيعا گروهه وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[حزب الله]] [[لبنان]] ۾، [[عراق ۾ اسلامي مزاحمت|اسلامي مزاحمتي گروهه]] [[عراق]] ۾، [[فلسطيني اسلامي جهاد|اسلامي جهاد]] [[فلسطين]] ۾، ۽ علائقي جا ٻيا ڪيترائي گروهه. [[ايران]] &quot;[[وڏو ايران]]&quot; جو تصور پڻ فروغ ڏئي ٿو، جنهن ذريعي اهو [[فارسي ٻولي|فارسي]] ڳالهائيندڙ قومن، جهڙوڪ [[تاجڪستان]]، [[افغانستان]] ۽ [[پاڪستان]]، سان ثقافتي ۽ نظرياتي لاڳاپا جوڙڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جتي [[فارسي ٻولي]] هڪ متحد ڪندڙ ڪردار ادا ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Akbar |first=Ali |date=2023-08-08 |title=Iran's soft power in the Middle East via the promotion of the Persian language |journal=Contemporary Politics |volume=29 |issue=4 |pages=424–445 |doi=10.1080/13569775.2023.2169305 |issn=1356-9775|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lester |first=Stephanie |date=2024-02-09 |title=Return of the Cypress: Iran's Foreign Policy Ambitions in Central Asia |url=https://www.us-iran.org/news/centralasia |access-date=2024-11-27 |website=American Iranian Council |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[مسلم دنيا|اسلامي دنيا]] ۾ ايران جو اثر ان جي سرحدن کان ٻاهر تائين پکڙيل آهي، خاص طور [[مزاحمت جو محور]] سان لاڳاپيل ملڪن ۽ ٻين ملڪن، جهڙوڪ [[بحرين]]، [[سعودي عرب]] ۽ مسلم دنيا جي ٻين حصن ۾، جتي [[شيعا اسلام|شيعا]] برادريون اڪثر مذهبي رهنمائي ۽ سياسي الهام لاءِ [[ايران]] ڏانهن ڏسن ٿيون. ڪجهه [[سني اسلام|سني]] پڻ [[مزاحمت جو محور]] جي حمايت ڪن ٿا ۽ [[فلسطين]]، [[قطر]] ۽ [[شام]] جهڙن ملڪن ۾ ايران جي [[صهيونيت مخالف|اسرائيل مخالف]] پاليسين کان متاثر ٿين ٿا. ايران جي ثقافتي ۽ مذهبي رسائي، جنهن ۾ [[ابلاغي ذريعو|ميڊيا]]، تعليمي مٽاسٽا ۽ مذهبي [[سفارتڪاري]] شامل آهن، دنيا ڀر جي شيعا ۽ اسلامي آباديءَ سان ان جا لاڳاپا مضبوط ڪري ٿي. ايران جو [[سامراج مخالف]] ۽ [[نوآبادياتي نظام جو خاتمو|نوآباديت مخالف]] موقف، جنهن جون پاڙون [[ايراني انقلاب|1979ع جي اسلامي انقلاب]] ۾ آهن، ڪيترن لاءِ پرڪشش آهي. پاڻ کي [[وچ اوڀر ۾ آمريڪي اثر رسوخ|آمريڪي اثر رسوخ]] خلاف خودمختياري جي محافظ طور پيش ڪندي، ايران [[عالمگيريت مخالف تحريڪ]]ن ۽ [[مداخلت پسندي (سياست)|مغربي مداخلت پسندي]] تي تنقيد ڪندڙ دانشورن ۾ اثر پيدا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

[[لاطيني آمريڪا]] ۾، ايران جي [[سامراج مخالف]] حڪومتن، جهڙوڪ [[وينزويلا]]، سان يڪجهتي، آمريڪي بالادستي جي گڏيل مخالفت جي بنياد تي لاڳاپن کي مضبوط ڪري ٿي ۽ خود اراديت جي گڏيل تصور کي فروغ ڏئي ٿي. [[ايراني انقلاب جو نظريو|ايران جو نظرياتي پيغام]]، جنهن ۾ [[سامراج مخالف]] موقف، اسلامي ۽ شيعا قدر، [[ايراني ثقافت]] ۽ [[ايران جي تاريخ|تاريخي پاڙون]]، ۽ ثقافتي سفارتڪاري گڏ ٿين ٿا، ايران کي علائقائي ۽ عالمي سطح تي هڪ اهم فاعل بڻايو آهي. اهو پيغام اهڙن مختلف ملڪن سان لاڳاپن کي متاثر ۽ مضبوط ڪري ٿو، جيڪي مغربي بالادستي کي چئلينج ڪرڻ ۽ [[بين الاقوامي نظام|عالمي نظام]] جو متبادل تصور پيش ڪرڻ جا خواهشمند آهن.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Religion as a Soft Power Tool: Iran's Export of Twelver Shia Islam to Syria |url=https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/religion-soft-power-tool-irans-export-twelver-shia-islam-syria |access-date=2024-11-27 |website=rusi.orghttps |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Tracking Iranian Soft Power Influence in the KRI {{!}} The Washington Institute |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/tracking-iranian-soft-power-influence-kri |access-date=2024-11-27 |website=www.washingtoninstitute.org |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Iran and Iraq: The Shia Connection, Soft Power, and the Nuclear Factor |url=https://www.usip.org/publications/2005/11/iran-and-iraq-shia-connection-soft-power-and-nuclear-factor |archive-url=https://web.archive.org/web/20170310194948/https://www.usip.org/publications/2005/11/iran-and-iraq-shia-connection-soft-power-and-nuclear-factor |archive-date=March 10, 2017 |access-date=2024-11-27 |website=United States Institute of Peace |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Beyond guns and oil: The emerging soft power rivalry between Iran and Saudi Arabia |url=https://www.mei.edu/publications/beyond-guns-and-oil-emerging-soft-power-rivalry-between-iran-and-saudi-arabia |access-date=2024-11-27 |website=Middle East Institute |language=en}}&lt;/ref&gt;
=== چين ===
{{Main|چين جي نرم طاقت}}

چين جي روايتي ثقافت ڪشش جو هڪ اهم ذريعو رهي آهي، جنهن جي بنياد تي هن دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ سوين [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ|ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]] قائم ڪيا آهن ته جيئن پنهنجي ٻولي ۽ ثقافت جي تعليم ڏئي سگهجي. چين ۾ پرڏيهي شاگردن جو داخلا انگ هڪ ڏهاڪي دوران 36,000 مان وڌي گهٽ ۾ گهٽ 240,000 تائين پهچي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Jr |first=Joseph S. Nye |date=2012-01-17 |title=Opinion {{!}} Why China Is Weak on Soft Power |url=https://www.nytimes.com/2012/01/18/opinion/why-china-is-weak-on-soft-power.html |access-date=2024-07-10 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; چين بين الاقوامي شاگردن لاءِ ايشيا جو سڀ کان وڌيڪ مقبول ملڪ آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2007-10-01 |title=International Student Mobility: Patterns and Trends |url=https://wenr.wes.org/2007/10/wenr-october-2007-feature |access-date=2020-09-11 |website=WENR |language=en-US |archive-date=2020-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813050208/https://wenr.wes.org/2007/10/wenr-october-2007-feature |url-status=live}}&lt;/ref&gt; انگريزي ڳالهائيندڙ آفريقي شاگردن لاءِ عالمي سطح تي اهم تعليمي منزل آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=China tops US and UK as destination for anglophone African students |url=https://theconversation.com/china-tops-us-and-uk-as-destination-for-anglophone-african-students-78967 |access-date=18 February 2018 |first1=Victoria |last1=Breeze |first2=Nathan |last2=Moore |work=[[The Conversation (website)|The Conversation]] |date=27 June 2017 |archive-date=9 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109004110/https://theconversation.com/china-tops-us-and-uk-as-destination-for-anglophone-african-students-78967 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ دنيا جي ٻئي وڏي [[چين ۾ تعليم|تعليمي مرڪز]] طور پڻ سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-01-27 |title=China's 2020 target: reshaping global mobility flows |url=https://www.eaie.org/blog/china-2020-target-reshaping-global-mobility-flows.html |access-date=2020-05-05 |website=EAIE |language=en |archive-date=2021-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010111212/https://www.eaie.org/blog/china-2020-target-reshaping-global-mobility-flows.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

چين جي [[ايشيائي ڍانچائي سيڙپڪاري بئنڪ]] ڪيترن ئي مغربي ملڪن کي ان ۾ شامل ٿيڻ لاءِ متوجه ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=With New Bank, China Shows U.S. It's Got Soft Power |url=https://www.forbes.com/sites/kenrapoza/2015/03/23/with-new-bank-china-shows-u-s-its-got-soft-power/print/ |magazine=[[Forbes]] |access-date=31 July 2015 |date=23 March 2015}}&lt;/ref&gt; چين وٽ دنيا جو سڀ کان وڏو [[چين جا سفارتي مشن|سفارتي نيٽ ورڪ]] آهي، جنهن 2019ع ۾ آمريڪا کي به پوئتي ڇڏي ڏنو.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[ڪووڊ-19 عالمي وبا|ڪووڊ-19 جي وبا]] دوران چين پاران طبي امداد جي فراهمي کي &quot;ماسڪ سفارتڪاري&quot; (فيس ماسڪ ڊپلوميسي) جو نالو ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Waterson |first1=Jim |url=https://www.theguardian.com/world/2020/apr/03/china-steps-up-western-media-campaign-over-coronavirus-crisis |title=China steps up western media campaign over coronavirus crisis |date=2020-04-03 |work=[[The Guardian]] |access-date=2020-04-06 |last2=Kuo |first2=Lily |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=2020-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405142432/https://www.theguardian.com/world/2020/apr/03/china-steps-up-western-media-campaign-over-coronavirus-crisis |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Yuan |first=Shaoyu |date=2023-12-31 |title=Government Legitimacy and International Image: Why Variations Occurred in China's Responses to COVID-19 |journal=Journal of Contemporary Eastern Asia |volume=22 |issue=2 |pages=18–38 |doi=10.17477/JCEA.2023.22.2.018}}&lt;/ref&gt;

[[File:Arrive du CONCORDE à Abidjan en 1978.jpg|thumb|سپرسونڪ جيٽ [[ڪنڪارڊ]]، 1978ع ۾ اڳوڻي فرانسيسي نوآبادي [[آئيوري ڪوسٽ]] ۾ پهچندي. ڪنڪارڊ کي اڪثر فرانس جي وقار ۽ نرم طاقت جي علامت طور استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |url= |title=Aviation diplomacy: a conceptual framework for analyzing the relationship between aviation and international relations |first=Michał Marcin |last=Kobierecki |date=June 24, 2020 |journal=Place Branding and Public Diplomacy |volume=17 |issue=4 |pages=293–303 |via=Springer Link |doi=10.1057/s41254-020-00172-5 |pmc=7313438}}&lt;/ref&gt;]]

=== فرانس ===
2018ع ۾ ''آمريڪن سوشلاجيڪل رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مطابق، ارڙهين صديءَ دوران فرانس پنهنجي ثقافتي ۽ علامتي طاقت جي ڪري يورپي [[جيوپوليٽڪس]] تي برطانيا جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اثرانداز ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Brundage |first=Jonah Stuart |date=2018 |title=The Social Sources of Geopolitical Power: French and British Diplomacy and the Politics of Interstate Recognition, 1689 to 1789 |journal=American Sociological Review |volume=83 |issue=6 |pages=1254–1280 |doi=10.1177/0003122418811264 |jstor=48588591 |s2cid=219951985 |issn=0003-1224}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]]
[[زمرو:سفارتڪاري]]
[[زمرو:عالمگيريت]]</text>
      <sha1>dx6g3697g9oyxcg42k3yrbhd0z5hy6w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390001</id>
      <parentid>389999</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T21:25:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65282" sha1="l1ef4j9o1pe5700eqqpbeddgxkmgmdc" xml:space="preserve">سافٽ پاور وارو نظريو{{ٻيا نالا|انگريزي=theory of soft power}} آمريڪي پوليٽيڪل سائنس جي ماھر [[جوزف نائي]]، جيڪو ڪلنٽن انتظاميہ ۾ آفيسر بہ رھيو ھو، ھڪ نظريو پيش ڪيو تہ آمريڪا ٻي عالمي جنگ کانپوءِ واري دؤر جي ڀيٽ ۾ ڪمزور محسوس ٿيندي بہ طاقت جو ھڪ بي مثال ذريعو آهي جيڪو ان کي پھرين پوزيشن ۾ آڻي ٿو سگھي ٿو.ان لاءِ معاملن کي پنھنجي مطابق ڪرڻ، حالتن۽ واقعن کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ فوجي طاقت جي استعمال کان علاوه بہ آمريڪا وٽ ھڪ شئي موجود آهي يعني سافٽ پاور جيڪا ھڪ عدم تشدد واري قوت آھي جنھن ذريعي آمريڪا دنيا ۾ پنھنجي ليڊرشپ واري پوزيشن کي مستحڪم ۽ مضبوط ڪري سگھي ٿو.جوزف نائي سافٽ پاور کي ٽن حصن ۾ ورهايو آهي: ڪلچرل، آئيڊيولاجيڪل ۽ انسٽيٽيوشنل. ھن جي خيال مطابق جيڪڏهن ڪو ملڪ پنھنجي طاقت اھڙي ٺاھي جيڪا ٻين جي نظر ۾ جائز ھجي تہ پوء ان کي پنھنجي خواهش کي عملي شڪل ڏيڻ جي سلسلي ۾ گھٽ مزاحمت کي منھن ڏيڻو پوي ٿو. ڊيموڪريٽڪ پوليٽڪس، فري مارڪيٽ معيشت۽ بنيادي قدر جھڙوڪ انساني حق ، ٻين لفظن ۾ لبرل ازم، آمريڪي سافٽ پاور جا بنياد آھن.&lt;ref&gt;{عالمي منظرنامو:سافٽ پاور جي دنيا: روزاني سوڀ ڪراچي:29آگسٽ 2018: صفحو 9}&lt;/ref&gt;

== تصور جي وضاحت ==

[[فائل:Soft Power (2004) by Joseph Nye.jpg|thumb|left|[[جوزف نائي]] جو 2004ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب، جنهن ۾ ”نرم طاقت“ جي تصور جي وضاحت ڪئي وئي آهي]]

''[[آڪسفورڊ انگريزي لغت]]'' موجب، &quot;نرم طاقت&quot; (Soft power) جو اصطلاح، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;اهڙي طاقت (ڪنهن قوم، رياست، اتحاد وغيره جي) جيڪا فوجي قوت يا جبر بدران معاشي ۽ ثقافتي اثر رسوخ مان پيدا ٿئي&quot;، پهريون ڀيرو 1985ع ۾ درج ڪيو ويو.&lt;ref&gt;
{{oed | soft power}} - &quot;S. Boonyapratuang Mil. Control in S.E. Asia iii. 72   Musjawarah (decision by discussion) and 'soft power' became the stances of his control.&quot;
&lt;/ref&gt;

[[بين الاقوامي لاڳاپا|بين الاقوامي لاڳاپن]] جي مشهور عالم [[جوزف نائي]] 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ &quot;نرم طاقت&quot; جي تصور کي عام شهرت ڏني.&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Nye
 |first1               = Joseph S.
 |author-link1         = Joseph Nye
 |date                 = 16 March 2004
 |title                = Soft Power: The Means To Success In World Politics
 |url                  = https://books.google.com/books?id=wuqOAAAAMAAJ
 |publication-place    = New York
 |publisher            = PublicAffairs
 |page                 = ix, xi
 |isbn                 = 978-1-58648-225-1
 |access-date          = 16 March 2023
 |quote                = [...] I had coined the term 'soft power' a decade or so earlier. [...] I first developed the concept of 'soft power' in ''Bound to Lead'', a book I published in 1990 [...].
}}
&lt;/ref&gt;

نائي جي نظر ۾، طاقت مان مراد ٻين جي رويي تي اهڙو اثر وجهڻ آهي، جنهن سان گهربل نتيجا حاصل ڪري سگهجن. اهو مختلف طريقن سان ممڪن آهي: ٻين کي ڌمڪين ذريعي مجبور ڪري سگهجي ٿو، مالي فائدن ذريعي آماده ڪري سگهجي ٿو، يا وري کين اهڙو متوجهه ۽ هم خيال بڻائي سگهجي ٿو جو هو پاڻ ئي اهي نتيجا چاهين، جيڪي توهان چاهيو ٿا. اهڙيءَ ريت نرم طاقت، ٻين کي زبردستي مجبور ڪرڻ بدران انهن کي رضاڪارانه طور پنهنجي مقصد ڏانهن مائل ڪري ٿي.{{sfn|Nye|1990}}

نرم طاقت جو مقابلو [[سخت طاقت]] (Hard power) سان ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ جبر يا مالي ادائيگين جو استعمال شامل هوندو آهي. نرم طاقت صرف رياستن تائين محدود ناهي، پر بين الاقوامي سياست ۾ سرگرم ٻيا فاعل، جهڙوڪ [[غير سرڪاري تنظيم]]ون (NGOs) ۽ بين الاقوامي ادارا پڻ ان کي استعمال ڪري سگهن ٿا.{{sfn|Nye|2004a}} ڪجهه عالمن جي نظر ۾ نرم طاقت، &quot;طاقت جي ٻئي چهري&quot; جو هڪ مثال آهي،&lt;ref&gt;
{{cite book
 |editor-last1         = Parlak
 |editor-first1        = Bekir
 |date                 = 15 October 2022
 |title                = The Handbook of Public Administration, Vol. 2
 |url                  = https://books.google.com/books?id=5tWYEAAAQBAJ
 |publisher            = Livre de Lyon
 |page                 = 346
 |isbn                 = 978-2-38236-300-3
 |access-date          = 16 March 2023
 |quote                = The second face of power is soft power.
}}
&lt;/ref&gt;
جيڪو اڻسڌيءَ طرح گهربل نتيجا حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Sobrinho
 |first1               = Blasco José
 |year                 = 2001
 |title                = Signs, Solidarities, and Sociology: Charles S. Peirce and the Pragmatics of Globalization
 |url                  = https://books.google.com/books?id=BtwpzP9qKawC
 |publication-place    = Lanham, Maryland
 |publisher            = Rowman &amp; Littlefield
 |page                 = 115
 |isbn                 = 978-0-8476-9179-1
 |access-date          = 16 March 2023
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Mattern
 |first1               = Mark
 |year                 = 2006
 |title                = Putting Ideas to Work: A Practical Introduction to Political Thought
 |url                  = https://books.google.com/books?id=QTCTywjlr-IC
 |series               = Reference, Information and Interdisciplinary Subjects Series
 |publication-place    = Lanham, Maryland
 |publisher            = Rowman &amp; Littlefield
 |page                 = 372
 |isbn                 = 978-0-7425-4890-9
 |access-date          = 16 March 2023
}}
&lt;/ref&gt;

نائي جي مطابق، ڪنهن ملڪ جي نرم طاقت ٽن بنيادي وسيلن تي ٻڌل هوندي آهي: &quot;ان جي ثقافت (جتي اها ٻين لاءِ پرڪشش هجي)، ان جون سياسي قدرون (جڏهن ملڪ اندر ۽ ٻاهر انهن تي عمل ڪيو وڃي)، ۽ ان جون پرڏيهي پاليسيون (جڏهن ٻيا انهن کي جائز ۽ اخلاقي اختيار واريون سمجهن).&quot;{{sfn|Nye|2011|p=84}}

{{Blockquote|
&quot;ڪو ملڪ عالمي سياست ۾ اهي نتيجا حاصل ڪري سگهي ٿو، جيڪي هو چاهي ٿو، جيڪڏهن ٻيا ملڪ سندس قدرن جي تعريف ڪن، سندس مثال جي پيروي ڪرڻ چاهين، يا سندس خوشحالي ۽ کليل معاشري جهڙي سطح حاصل ڪرڻ جا خواهشمند هجن. انهيءَ لحاظ کان عالمي سياست ۾ رڳو فوجي طاقت يا معاشي پابندين ذريعي ٻين کي مجبور ڪرڻ ئي اهم ناهي، پر عالمي ايجنڊا جو تعين ڪرڻ ۽ ٻين کي پاڻ ڏانهن متوجهه ڪرڻ به اهم آهي. اهڙي نرم طاقت، ٻين کي اهي نتيجا پاڻمرادو اختيار ڪرڻ تي آماده ڪري ٿي، جيڪي توهان چاهيو ٿا، ۽ کين زبردستي مجبور نٿي ڪري.&quot;{{sfn|Nye|2004a}}
}}

نرم طاقت جا وسيلا اهڙا اثاثا هوندا آهن، جيڪي ڪشش پيدا ڪن ٿا، ۽ اها ڪشش اڪثر قبوليت جو سبب بڻجي ٿي.{{sfn|Nye|2004a}} نائي جو چوڻ آهي ته &quot;دلڪشي هميشه جبر کان وڌيڪ اثرائتي هوندي آهي، ۽ جمهوريت، انساني حقن ۽ فردي موقعن جهڙا ڪيترائي قدر نهايت پرڪشش هوندا آهن.&quot;{{sfn|Nye|2004a|p=x}} [[اينجيلو ڪوڊيويلا]] نشاندهي ڪئي آهي ته نرم طاقت جو هڪ اهم، پر اڪثر نظرانداز ٿيل پهلو اهو آهي ته آبادي جا مختلف طبقا مختلف شين، خيالن، تصويرن يا امڪانن ڏانهن متوجهه يا متنفر ٿيندا آهن.&lt;ref name=&quot;Angelo M. Codevilla 2008&quot;&gt;Angelo M. Codevilla, &quot;Political Warfare: A Set of Means for Achieving Political Ends&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008).&lt;/ref&gt; جڏهن ڪنهن ملڪ جون پاليسيون، ثقافت يا قدر ٻين کي متوجهه ڪرڻ بدران کين پري ڌڪين، تڏهن نرم طاقت ڪمزور ٿي ويندي آهي.

نائي پنهنجي ڪتاب ۾ دليل ڏئي ٿو ته حڪومتن لاءِ نرم طاقت، سخت طاقت جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏکيو اوزار آهي، ٻن سببن جي ڪري: پهريون، ان جا ڪيترائي اهم وسيلا حڪومت جي سڌي ڪنٽرول کان ٻاهر هوندا آهن؛ ٻيو، نرم طاقت اڻسڌيءَ طرح پاليسيءَ جي ماحول کي شڪل ڏيندي آهي، ۽ گهربل نتيجا پيدا ڪرڻ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ڪيترائي سال لڳي ويندا آهن.{{sfn|Nye|2004a|p=x}}&lt;ref name=&quot;Lord, Carnes 2008. p 59-71&quot;&gt;Lord, Carnes, &quot;Public Diplomacy and Soft Power&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008.) pp. 59–71.&lt;/ref&gt; هن ڪتاب ۾ نرم طاقت جا ٽي بنيادي ذريعا بيان ڪيا ويا آهن: &quot;ثقافت&quot;، &quot;سياسي قدر&quot;، ۽ &quot;پاليسيون&quot;.

پنهنجي ڪتاب ''The Future of Power'' (2011ع) ۾ نائي ٻيهر واضح ڪري ٿو ته نرم طاقت هڪ وضاحتي تصور آهي، نه ڪي معياري يا اخلاقي تصور.{{sfn|Nye|2011|p=81}} تنهن ڪري نرم طاقت جا منفي مقصدن لاءِ به استعمال ٿي سگهن ٿا. سندس چوڻ آهي ته &quot;[[ايڊولف هٽلر|هٽلر]]، [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] ۽ [[مائو زيڊونگ]] پنهنجن پوئلڳن جي نظر ۾ وڏي نرم طاقت جا مالڪ هئا، پر ان جو مطلب اهو نه هو ته اها طاقت سٺي هئي. ذهنن کي موڙڻ، هٿن کي موڙڻ کان لازمي طور بهتر ناهي.&quot;{{sfn|Nye|2011|p=81}} نائي اهو به بيان ڪري ٿو ته نرم طاقت، [[حقيقت پسندي (بين الاقوامي لاڳاپا)|حقيقت پسندي]] واري نظريي جي ابتڙ ناهي. &quot;نرم طاقت مثاليت يا لبرلزم جي ڪا صورت ناهي، بلڪه اها طاقت جو ئي هڪ روپ آهي، جنهن ذريعي گهربل نتيجا حاصل ڪيا وڃن ٿا.&quot;{{sfn|Nye|2011|p=82}}

== تصور جون حدون ==

نرم طاقت جي تصور تي ڪجهه ليکڪن تنقيد ڪئي آهي ۽ ان کي غير مؤثر قرار ڏنو آهي، جهڙوڪ [[نيئل فرگوسن]]، جنهن پنهنجي ڪتاب ''Colossus'' جي مهاڳ ۾ اهڙو موقف اختيار ڪيو.{{citation needed|date=October 2024}} [[نئين حقيقت پسندي (بين الاقوامي لاڳاپا)|نئين حقيقت پسند]] ۽ ٻين عقليت پسند ۽ نئين عقليت پسند نظرين سان لاڳاپيل ليکڪ (سواءِ [[اسٽيفن والٽ]] جي) عام طور نرم طاقت کي رد ڪن ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ بين الاقوامي لاڳاپن جا فاعل رڳو ٻن قسمن جي محرڪن تي ردعمل ظاهر ڪندا آهن: معاشي فائدا ۽ طاقت جو استعمال.{{citation needed|date=October 2024}}

هڪ نظريي جي حيثيت سان، نرم طاقت کي سخت طاقت کان الڳ سڃاڻڻ ڪڏهن ڪڏهن ڏکيو هوندو آهي. مثال طور، جينس بيالي ميٽرن دليل ڏئي ٿي ته [[جارج ڊبليو بش]] جو اهو بيان، &quot;يا ته توهان اسان سان آهيو يا دهشتگردن سان&quot;، حقيقت ۾ سخت طاقت جو هڪ استعمال هو. جيتوڻيڪ ٻين رياستن کي اتحاد ۾ شامل ٿيڻ لاءِ فوجي يا معاشي دٻاءُ استعمال نه ڪيو ويو، پر نمائندگيءَ واري طاقت (representational force) جو استعمال ڪيو ويو. اهڙي قسم جي طاقت ٻين ڌرين جي سڃاڻپ کي خطري ۾ وجهي ٿي، جنهن سبب اهي يا ته تابعداري ڪن يا برائي سان منسوب ٿيڻ جو خطرو قبول ڪن. جيڪڏهن ائين آهي، ته پوءِ نرم طاقت ايتري &quot;نرم&quot; ناهي جيتري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi = 10.1177/03058298050330031601|title = Why 'Soft Power' Isn't So Soft: Representational Force and the Sociolinguistic Construction of Attraction in World Politics|year = 2005|last1 = Mattern|first1 = Janice Bially|journal = Millennium: Journal of International Studies|volume = 33|issue = 3|pages = 583–612|s2cid = 144848371|url=https://www.academia.edu/1141856}} Page 586.&lt;/ref&gt;

تازين تحقيقي مقالن ۾ اهو به دليل ڏنو ويو آهي ته هن تصور ۾ نرم طاقت جي دفاعي استعمال کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ڇو ته نائي جو نظريو بنيادي طور تي ان ڳالهه تي مرڪوز آهي ته ٻين کي پنهنجي مرضي موجب ڪيئن عمل ڪرائجي، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اڀرندڙ طاقتون، جهڙوڪ [[چين]]، نرم طاقت جا نوان طريقا اختيار ڪري رهيون آهن ۽ ان کي دفاعي مقصدن لاءِ استعمال ڪري رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1111/pafo.12153 |title=China's Charm Defensive: Image Protection by Acquiring Mass Entertainment |year=2020 |last1=Eliküçük Yıldırım |first1=Nilgün |last2=Aslan |first2=Mesut |journal=Pacific Focus |volume=35 |issue=1 |pages=141–171 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه، ڪجهه عالمن جو چوڻ آهي ته ان ڳالهه تي وڌيڪ ڌيان ڏيڻ گهرجي ته نرم طاقت استعمال ڪرڻ جون ڪوششون ڪڏهن ڪڏهن ابتڙ نتيجا به ڏئي سگهن ٿيون، جنهن سان ڪنهن رياست يا فاعل جي ساک کي نقصان پهچي سگهي ٿو يا اثر رسوخ گهٽجي سگهي ٿو، جنهن کي &quot;نرم بي اثري&quot; (Soft disempowerment) سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1093/ia/iiy125 |title=The soft power–soft disempowerment nexus: The case of Qatar |year=2018 |last1=Brannagan |first1=Paul Michael |last2=Giulianotti |first2=Richard |journal=International Affairs |volume=94 |issue=5 |pages=1139–1157 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[امت ڪمار گپتا]] نائي طرفان ڏنل تعريف ۾ هڪ خامي جي نشاندهي ڪئي آهي&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Nye |first=Joseph S |title=SOFT POWER: The Means to Success in World Politics |date=2004 |publisher=Public Affairs |isbn= 978-1-58648-306-7 |edition=1st |location=New York |publication-date=2004 |pages=X |language=English}}&lt;/ref&gt; ۽ هن تصور جي نئين تعريف پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. نائي جي تعريف جو حوالو ڏيندي، هو لکي ٿو ته &quot;بين الاقوامي سطح تي ڪنهن ملڪ جو رويو صرف ٻين ڌرين جي نرم طاقت واري ڪشش سان طئي نٿو ٿئي. هر ملڪ ڪنهن به فيصلي کان اڳ پنهنجن مفادن جو جائزو وٺي ٿو ۽ پنهنجي يقينن مطابق عمل ڪري ٿو.&quot; &lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Gupta |first=Amit Kumar |date=2023 |title=Re-examining the Concept of Soft Power and Initiating a Debate on How to Define the Concept from the Negative and Positive Connotations |url=https://www.softpowerjournal.com/wp-content/uploads/2024/02/SOFT-Taco-19-ottobre-2.pdf |journal=Soft Power Journal: Euro-American Journal of Historical and Theoretical Studies of Politics and Law |volume=10 |issue=1 |pages=164–187 |via=University of Salerno and Universidad Católica De Colombia}}&lt;/ref&gt;

گپتا، نائي جي تعريف جي متبادل طور، &quot;مثبت نرم طاقت&quot; (Positive soft power) ۽ &quot;منفي نرم طاقت&quot; (Negative soft power) جا اصطلاح تجويز ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;

== ماپ ==

نرم طاقت کي گڏيل اشاري (Composite Index) ذريعي ماپڻ جي پهرين اهم ڪوشش 2010ع ۾ [[انسٽيٽيوٽ فار گورنمينٽ]] (IfG) ۽ ميڊيا ڪمپني ''[[مونوڪل (ميڊيا ڪمپني)|مونوڪل]]'' پاران شايع ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |first=Jonathan |last=McClory |title=The new persuaders: an international ranking of soft power |date=2010-12-07 |publisher=Institute for Government |url=http://www.instituteforgovernment.org.uk/publications_download.php?id=20 |work=Institute for Government website |page=13 |access-date=2011-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724053803/http://www.instituteforgovernment.org.uk/publications_download.php?id=20 |archive-date=2011-07-24}}&lt;/ref&gt; ان وقت IfG جي سينيئر محقق جونٿن ميڪ ڪلوري طرفان تيار ڪيل IfG–Monocle Soft Power Index ۾ 26 ملڪن جي نرم طاقت جي وسيلن کي ماپڻ لاءِ شمارياتي انگن اکرن ۽ ماهرن جي راءِ تي ٻڌل اسڪوئرن کي گڏ ڪيو ويو. هن اشاري جا پنج ذيلي حصا هئا: ثقافت، سفارتڪاري، تعليم، ڪاروبار/جدت ۽ حڪومت. هن اشاري جو مقصد ملڪن جي نرم طاقت جي وسيلن کي ماپڻ هو، نه ته سڌي طرح انهن جي اثرانداز ٿيڻ جي صلاحيت کي. ان کان پوءِ ''مونوڪل'' هر سال ''Soft Power Survey'' شايع ڪندو رهيو. 2016/17ع تائين هي درجابندي لڳ ڀڳ 50 عنصرن جي بنياد تي تيار ڪئي ويندي هئي، جن ۾ ثقافتي مرڪزن (خاص طور ٻولي سيکارڻ وارا ادارا)، [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ]] تمغا، ڪنهن ملڪ جي [[معماري]] جو معيار ۽ ڪاروباري برانڊ پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;monocle.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2018-19/ |title=Soft Power Survey 2018/19 |date=2018 |publisher=Monocle |access-date=2018-12-21 |archive-date=2021-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413144356/https://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2018-19/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''The Soft Power 30''، جنهن جي مهاڳ [[جوزف نائي]] لکيو، 2015ع ۾ ميڊيا ڪمپني ''Portland'' پاران تيار ۽ شايع ڪيل ملڪن جي نرم طاقت جي درجابندي آهي. هي درجابندي &quot;ڪنهن ملڪ جي سياسي ادارن جي معيار، ثقافتي ڪشش، سفارتي نيٽ ورڪ جي طاقت، اعليٰ تعليمي نظام جي عالمي ساک،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gauttam |first1=Priya |last2=Singh |first2=Bawa |last3=Singh |first3=Sandeep |last4=Bika |first4=Shankar Lal |last5=Tiwari |first5=Raghavendra P. |title=Education as a soft power resource: A systematic review |journal=[[Heliyon]] |date=2024 |volume=10 |issue=1 |article-number=e23736 |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e23736 |doi-access=free|pmid=38268586 |pmc=10806264 |bibcode=2024Heliy..1023736G }}&lt;/ref&gt; معاشي نموني جي ڪشش، ۽ دنيا سان ڊجيٽل لاڳاپن&quot; جي بنياد تي تيار ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=McClory|first1=Jonathan|title=The Soft Power 30 - A Global Ranking of Soft Power |url=http://softpower30.portland-communications.com/pdfs/the_soft_power_30.pdf |publisher=Portland |access-date=17 July 2015 |date=July 2015 |archive-date=23 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150723161800/http://softpower30.portland-communications.com/pdfs/the_soft_power_30.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Softly does it |url=https://www.economist.com/news/britain/21657655-oxbridge-one-direction-and-premier-league-bolster-britains-power-persuade-softly-does-it |access-date=17 July 2015 |newspaper=[[دي اڪانامسٽ]] |date=18 July 2015 |archive-date=17 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717004042/http://www.economist.com/news/britain/21657655-oxbridge-one-direction-and-premier-league-bolster-britains-power-persuade-softly-does-it |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=In 'soft power' terms, Japan ranks eighth out of 30 countries in U.K. consultancy report |url=http://www.japantimes.co.jp/news/2015/07/15/national/soft-power-terms-japan-ranks-eighth-30-u-k-consultancy-gauge/#.Value4u-ra4 |access-date=17 July 2015 |work=Japan Times |date=15 July 2015 |archive-date=21 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721192434/http://www.japantimes.co.jp/news/2015/07/15/national/soft-power-terms-japan-ranks-eighth-30-u-k-consultancy-gauge/#.Value4u-ra4 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''Elcano Global Presence Report'' مطابق، نرم موجودگي (Soft Presence) جي لحاظ کان [[يورپي يونين]] پهرين نمبر تي آهي.&lt;ref name=&quot;ElcanoEU&quot;&gt;{{cite web |date=2018 |title=Elcano Global Presence Report 2018 |url=http://www.realinstitutoelcano.org/wps/wcm/connect/897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66/Global_Presence_2018.pdf?MOD=AJPERES&amp;CACHEID=897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66|access-date=December 5, 2018 |publisher=[[ايلڪانو رائل انسٽيٽيوٽ|Real Instituto Elcano]] |page=20 |archive-date=January 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106153436/http://www.realinstitutoelcano.org/wps/wcm/connect/897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66/Global_Presence_2018.pdf?MOD=AJPERES&amp;CACHEID=897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان لحاظ کان، نرم طاقت گهربل نتيجا حاصل ڪرڻ جو ٽيون رويوي طريقو سمجهيو وڃي ٿو. ان جي ڀيٽ سخت طاقت سان ڪئي ويندي آهي، جيڪا تاريخي طور قومي طاقت جي حقيقت پسندانه ماپ رهي آهي ۽ جنهن کي [[شماريات|شمارياتي]] ماپن، جهڙوڪ [[انساني آبادي|آبادي]]، حقيقي [[فوج]]ي وسيلن يا ڪنهن ملڪ جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) ذريعي ماپيو ويندو آهي. بهرحال، اهڙا وسيلا هميشه گهربل نتيجا ناهن ڏيندا، جيئن [[آمريڪا]] [[ويتنام جنگ]] دوران محسوس ڪيو.

نرم طاقت جي ڪاميابي گهڻو ڪري ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته عالمي برادري ۾ ڪنهن فاعل جي [[ساک]] ڪهڙي آهي ۽ فاعلن جي وچ ۾ معلومات جو وهڪرو ڪيترو اثرائتو آهي. انهيءَ ڪري نرم طاقت کي اڪثر [[عالمگيريت]] ۽ [[نئين لبرلزم (بين الاقوامي لاڳاپا)|نئين لبرل بين الاقوامي لاڳاپن جي نظريي]] سان ڳنڍيو ويندو آهي. [[مقبول ثقافت]] ۽ [[ابلاغ عامه]] کي نرم طاقت جا اهم ذريعا سمجهيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.france24.com/en/20110625-economic-warfare-on-the-silver-screen-cinema-cannes-festival-2011-hollywood-france |title=Economic warfare on the silver screen |publisher=[[فرانس 24]] |date=28 June 2011 |access-date=2012-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119013813/http://www.france24.com/en/20110625-economic-warfare-on-the-silver-screen-cinema-cannes-festival-2011-hollywood-france |archive-date=19 January 2012}}&lt;/ref&gt; جيئن ته قومي ٻولي يا ڪنهن خاص [[سماجياتي ضابطو|معياري قدرن]] جي ڍانچي جي ڦهلاءَ کي پڻ. خاص طور عالمي خبرن کي پرڏيهي ملڪن جي تصوير ۽ ساک ٺاهڻ ۾ اهم عنصر قرار ڏنو ويو آهي.

{| style=&quot;font-size:100%;&quot;
|-
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''Brand Finance&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2026'''&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2026-01-21 |title=Global Soft Power Index 2026 |url=https://static.brandirectory.com/reports/brand-finance-soft-power-index-2026-digital.pdf |access-date=4 March 2026 |website=Brand Finance}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''ISSF&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2023'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://archive.org/details/issf-wspi-2023-final|title=World Soft Power Index 2023|date=15 August 2023 |access-date = 31 October 2023}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''Monocle&lt;br /&gt;نرم طاقت سروي 2022'''&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://monocle.com/magazine/issues/159/soft-power-survey-part-one/|url-access=subscription |title=Soft Power Survey: Part one|last1=Self|first1=Alexis|work=[[مونوڪل (برانڊ)|Monocle]]|access-date=15 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://monocle.com/magazine/issues/159/soft-power-survey-part-two/|url-access=subscription |title=Soft Power Survey: Part two|last1=Self|first1=Alexis|work=[[مونوڪل (برانڊ)|Monocle]]|access-date=15 January 2023}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''IMF&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2021'''&lt;ref&gt;{{cite web | last1=Cevik | first1=Serhan | last2=Padilha | first2=Tales | title=Measuring Soft Power: A New Global Index | website=IMF | date=2024-10-04 | url=https://www.imf.org/en/Publications/WP/Issues/2024/10/04/Measuring-Soft-Power-A-New-Global-Index-555898 | access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt;

|- valign=&quot;top&quot;
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{CHN}}
|-
| 3 || {{JPN}}
|-
| 4 || {{GBR}}
|-
| 5 || {{GER}}
|-
| 6 || {{FRA}}
|-
| 7 || {{SWI}}
|-
| 8 || {{CAN}}
|-
| 9 || {{ITA}}
|-
| 10 || {{UAE}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{FRA}}
|-
| 3 || {{UK}}
|-
| 4 || {{JPN}}
|-
| 5 || {{GER}}
|-
| 6 || {{SWI}}
|-
| 7 || {{KOR}}
|-
| 8 || {{ESP}}
|-
| 9 || {{CAN}}
|-
| 10 || {{CHN}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{DEN}}
|-
| 3 || {{FRA}}
|-
| 4 || {{KOR}}
|-
| 5 || {{SWI}}
|-
| 6 || {{JPN}}
|-
| 7 || {{GER}}
|-
| 8 || {{GBR}}
|-
| 9 || {{ITA}}
|-
| 10 || {{UKR}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{KOR}}
|-
| 2 || {{JPN}}
|-
| 3 || {{GER}}
|-
| 4 || {{CHN}}
|-
| 5 || {{ITA}}
|-
| 6 || {{FRA}}
|-
| 7 || {{USA}}
|-
| 8 || {{GBR}}
|-
| 9 || {{ESP}}
|-
| 10 || {{CHE}}
|}
|}

== تحقيق ==

عالمن نرم طاقت بابت ڪيترن ئي علمي بحثن ۾ حصو ورتو آهي. انهن بحثن ۾ هي موضوع شامل رهيا آهن:

* نرم طاقت جي افاديت ([[جيوليو گيلاروٽي]]، [[نيئل فرگوسن]]، [[جوزف جوفي]]، [[رابرٽ ڪيگن]]، [[ڪين والٽز]]، [[جان ميرشائمر]] بمقابلہ [[جوزف نائي]]، [[پيٽر ڪيٽزن اسٽائن]]، [[جينس بيالي ميٽرن]]، [[جيڪ هائمنس]]، [[اليگزينڊر ووونگ]]، [[جان ميليسن]])
* نرم طاقت ۽ سخت طاقت جو هڪ ٻئي سان لاڳاپو ([[جيوليو گيلاروٽي]]، [[جوزف نائي]])
* نرم طاقت کي عملي صورت ۾ ڪيئن ماپجي يا لاڳو ڪجي ([[هيندرڪ ڊبليو اونسورگ]])
* ڇا نرم طاقت جبر يا چالاڪيءَ جو روپ اختيار ڪري سگهي ٿي؟ ([[جينس بيالي ميٽرن]]، [[پيٽر ڪيٽزن اسٽائن]]، [[ڊوال ۽ بارنيٽ]] بمقابلہ [[جوزف نائي]]، [[اليگزينڊر ووونگ]])
* [[ڍانچو ۽ فاعليت]] جي وچ ۾ تعلق ڪيئن ڪم ڪري ٿو؟ ([[جيڪ هائمنس]] بمقابلہ [[جوزف نائي]])
* ڇا نرم توازن (Soft balancing) واقع ٿي رهيو آهي؟ ([[ولفورٿ ۽ بروڪس]] بمقابلہ [[اسٽيفن والٽ]] وغيره)
* يورپ ۾ نرم طاقت ۽ معياري طاقت ([[ايان مينرز]]، [[اي. چيامبرا]]، [[ٿامس ڊيز]]، [[اي. هائيڊ پرائس]]، [[رچرڊ وٽمين]])
* [[شهري مزاحمت]]، يعني عدم تشدد تي ٻڌل مزاحمت جا طريقا، ڪڏهن ڪڏهن نرم طاقت جي مخصوص استعمالن سان ڪيئن لاڳاپيل ٿين ٿا، پر پوءِ به هڪ الڳ تصور رهندا آهن ([[ايڊم رابرٽس]]، [[ٽموٿي گارٽن ايش]])
* نرم طاقت ۾ شخصيتن ۽ [[ڪرشماتي اختيار|ڪرشماتي قيادت]] جو ڪردار ([[هيندرڪ ڊبليو اونسورگ]])
* آمريڪي پرڏيهي پاليسي ۽ ائٽلانٽڪ پار لاڳاپن ۾ نرم طاقت ([[هيندرڪ ڊبليو اونسورگ]])

== مثال ==

=== سڄي دنيا ===
[[سوويت يونين]] [[ٿڌي جنگ]] دوران اثر رسوخ حاصل ڪرڻ لاءِ [[آمريڪا]] سان مقابلو ڪيو. سوويتن پنهنجي ڪميونسٽ نظام جي ڪشش کي دنيا آڏو پيش ڪرڻ لاءِ هڪ وسيع مهم هلائي. 1945ع ۾، [[سوويت يونين]] [[ايڊولف هٽلر|هٽلر]] جي مخالفت سبب يورپ ۾ ڪيترن ماڻهن کي پنهنجي طرف متوجه ڪرڻ ۾ تمام گهڻي ڪامياب ٿي، ۽ سڄي دنيا جي نوآبادياتي علائقن ۾ پڻ [[يورپي سامراج]] جي مخالفت سبب ان جو اثر وڌيو.{{sfn|Nye|2004a|loc=Chapter 3}} سوويتن هڪ تمام وڏي [[عوامي سفارتڪاري]] واري پروگرام تي پڻ عمل ڪيو، جنهن ۾ پنهنجي اعليٰ ثقافت جي واڌاري، نشريات، اولهه بابت معلومات جي اشاعت، ۽ ايٽمي هٿيارن خلاف احتجاجن، امن تحريڪن ۽ نوجوانن جي تنظيمن جي سرپرستي شامل هئي. ان جي باوجود، سوويت نظام جي بند نوعيت ۽ عوامي ثقافت جي کوٽ سبب، سوويت يونين نرم طاقت جي لحاظ کان [[آمريڪا]] سان مقابلو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Soviet soft power in Poland: culture and the making of Stalin's new empire, 1943-1957 |last=Babiracki |first=Patryk |date=2015 |publisher=The University of North Carolina Press |isbn=978-1-4696-2308-5 |location=Chapel Hill |oclc=911173017}}&lt;/ref&gt;

[[File:Umm Kulthum 1969.jpg|thumb|[[ام ڪلثوم]]، ويهين صديءَ جي عرب دنيا ۾ مصر جي نرم طاقت جو هڪ مثال]]

ڪيترين ئي [[آمريت|غير جمهوري حڪومتن]] نرم طاقت جي اوزار طور [[لڏپلاڻ]] کي استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[مصر]] ۾ [[جمال عبدالناصر]] جي حڪمراني دوران هزارين استادن کي [[عرب دنيا]] ۾ موڪليو ويو ته جيئن [[سامراج مخالف]] ۽ [[صهيونيت مخالف]] خيالن کي ڦهلايو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tsourapas |first=Gerasimos |s2cid=158085638 |title=Authoritarian emigration states: Soft power and cross-border mobility in the Middle East |journal=International Political Science Review |volume=39 |issue=3 |pages=400–416|doi=10.1177/0192512118759902 |year=2018 |url=http://pure-oai.bham.ac.uk/ws/files/48708510/Tsourapas_Authoritarian_emigration_states_IPSR_2018.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222110637/http://pure-oai.bham.ac.uk/ws/files/48708510/Tsourapas_Authoritarian_emigration_states_IPSR_2018.pdf |archive-date=2019-12-22 }}&lt;/ref&gt; [[ڪيوبا]] ۾ [[فيدل ڪاسترو]] جي حڪومت جي [[ڪيوبا جي طبي بين الاقواميت]] واري پروگرام تحت هزارين طبي ماهرن کي [[ثقافتي سفارتڪاري]] جي مقصد سان پرڏيهه موڪليو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cuban medical internationalism: origins, evolution, and goals |last1=Kirk |first1=John M. |date=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |last2=Erisman |first2=H. Michael |isbn=978-1-4039-8372-5 |edition=1st |location=New York |oclc=248348330}}&lt;/ref&gt; دنيا ڀر ۾ قائم چيني سرپرستيءَ وارا [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]] چيني استادن تي ڀاڙين ٿا ته جيئن ملڪ جي نرم طاقت کي پرڏيهه ۾ مضبوط بڻائي سگهجي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.politico.eu/article/china-soft-power-offensive-confucius-institute-education/|title=China's soft power offensive|date=2017-12-26|work=POLITICO|access-date=2018-06-16|language=en-US|archive-date=2018-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180616153344/https://www.politico.eu/article/china-soft-power-offensive-confucius-institute-education/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۽ يورپ هميشه کان اثر رسوخ ۽ نرم طاقت جا اهم ذريعا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |first1=Joseph |last1=Nye |author1-link=Joseph S. Nye |title=Europe's Soft Power |url=http://www.theglobalist.com/europes-soft-power/ |publisher=[[The Globalist]] |access-date=30 July 2015 |date=3 May 2004 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208183728/http://www.theglobalist.com/europes-soft-power/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[يورپي ثقافت]] جو فن، ادب، موسيقي، ڊزائن، فيشن ۽ خوراڪ گهڻي عرصي کان عالمي ڪشش جا مرڪز رهيا آهن.{{sfn|Nye|2004a|loc=Chapter 3}} يورپ ۽ [[آمريڪا]] اڪثر دعويٰ ڪندا رهيا آهن ته اهي سڄي دنيا ۾ [[انساني حق]]ن ۽ [[بين الاقوامي قانون]] جي حمايت ڪن ٿا. 2012ع ۾ [[يورپي يونين]] کي [[امن جو نوبل انعام]] ڏنو ويو، ڇاڪاڻ ته &quot;ڇهن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي دوران هن يورپ ۾ امن، مفاهمت، جمهوريت ۽ انساني حقن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nobel Peace Prize 2012 - European Union (EU) |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2012/eu-facts.html |publisher=[[Nobel Prize]] |access-date=24 December 2013 |archive-date=14 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214011947/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2012/eu-facts.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=From war to peace: European Union accepts Nobel Prize |url=http://www.cnn.com/2012/12/10/world/nobel-peace-prize/ |access-date=24 December 2013 |newspaper=[[CNN]] |date=10 December 2012 |archive-date=24 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224120940/http://www.cnn.com/2012/12/10/world/nobel-peace-prize/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019ع ۾ [[آمريڪا]] وٽ دنيا جو ٻيون نمبر وڏو سفارتي نيٽ ورڪ هو،&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Global Diplomacy Index – Country Rank |url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html |access-date=2020-10-14 |website=Lowy Institute |ref=Lowy2019 |archive-date=2019-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190201012801/http://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite news |date=2019-11-27 |title=China now has the most diplomatic posts worldwide |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-50569237 |access-date=2020-08-10 |archive-date=2020-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200906012525/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-50569237 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ملڪ اندر مقرر پرڏيهي صحافين جو سڀ کان وڏو انگ موجود هو،&lt;ref name=&quot;Monocle2012&quot;&gt;{{cite web |title=Soft Power Survey 2012 |url=http://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2012/ |publisher=Monocle |access-date=16 December 2013 |archive-date=27 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727144158/http://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2012/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو بين الاقوامي شاگردن لاءِ سڀ کان وڌيڪ پسنديده منزل هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Study in the USA |url=http://www.internationalstudent.com/study_usa/ |publisher=International Student |access-date=5 December 2015 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208143659/http://www.internationalstudent.com/study_usa/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آمريڪي سئنيما|آمريڪي فلمن]]، ٽيليويزن، موسيقي، اشتهارن، فيشن، خوراڪ، معاشي ماڊلن، سياسي ثقافت ۽ ادب ٻين ثقافتن جي [[آمريڪيت]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Fluck |first1=Winfried |title=The Americanization of Modern Culture: A Cultural History of the Popular Media* |url=http://www.jfki.fu-berlin.de/en/v/publications_fluck/2000/Romance_with_America/Fluck__Winfried_-_The_Americanization_of_Modern_Culture.pdf |publisher=John F. Kennedy Institute for North American Studies, Berlin |access-date=5 December 2015 |date=2009 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208165450/http://www.jfki.fu-berlin.de/en/v/publications_fluck/2000/Romance_with_America/Fluck__Winfried_-_The_Americanization_of_Modern_Culture.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ايشيا]]، ۽ خاص طور تي تازن سالن ۾ [[چين]]، پنهنجي قديم ثقافت، فن، فيشن ۽ خوراڪ جي عالمي پذيرائي مان فائدو وٺندي نرم طاقت جا امڪاني وسيلا استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Soft power with Chinese characteristics: China's campaign for hearts and minds |publisher=[[Routledge]] |others=Edney, Kingsley, Rosen, Stanley, Zhu, Ying, editors |year=2020 |isbn=978-1-351-80435-6 |location=Abingdon, Oxon |oclc=1130023014}}&lt;/ref&gt; چين پاڻ کي قومي خودمختياري جو محافظ طور پيش ڪري ٿو،&lt;ref&gt;Friedberg, Aaron L. ''A Contest for Supremacy: China, America and the Struggle for Mastery in Asia'', New York: Norton Publishing, 2011.&lt;/ref&gt; جيڪو [[نيٽو]] جي [[معمر قذافي]] کي اقتدار تان هٽائڻ واري هوائي مهم ۽ ليبيا ۾ باغين جي حمايت کان پوءِ وڌيڪ اهم موضوع بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Felgenhauer, Pavel. &quot;The Fall of Gaddafi Angers Many In Moscow&quot;. ''Eurasia Daily Monitor'' Volume: 8 Issue: 164. September 8, 2011. http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=38374 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530045039/http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=38374 |date=2013-05-30 }}&lt;/ref&gt; چين [[آمريڪا]] سان ڏکڻ پئسفڪ ۾ اثر رسوخ لاءِ پڻ مقابلو ڪري رهيو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه مبصرن جو خيال آهي ته هن علائقي ۾ چين جي وڌندڙ جارحاڻي پاليسين ڪيترن ملڪن کي [[آمريڪا]] سان ويجهڙائي اختيار ڪرڻ تي مائل ڪيو، جنهن سان هن خطي ۾ آمريڪي نرم طاقت وڌيڪ مضبوط ٿي وئي.&lt;ref&gt;Friedberg, Aaron L. ''A Contest for Supremacy: China, America and the Struggle for Mastery in Asia'', New York: Norton Publishing, 2011. p. 200&lt;/ref&gt;

نرم طاقت رڳو حڪومتن جي عملن تائين محدود نه آهي، پر نجي شعبي، سماج ۽ وسيع ثقافتي سرگرمين تائين پڻ پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;Lord, Carnes, &quot;Public Diplomacy and Soft Power&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008) p. 60.&lt;/ref&gt; نرم طاقت جو اثر وڌي ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ماڻهن جي بنيادي رجحانن ۽ روين تي اثرانداز ٿئي ٿي، جيڪي هاڻي پنهنجي حڪومتن ۾ وڌيڪ سرگرم ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Angelo M. Codevilla 2008&quot; /&gt; اهو رجحان آمراڻن ملڪن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿو، جتي ماڻهو ۽ ادارا وڌندڙ حد تائين سياسي بحث کي شڪل ڏيڻ جي صلاحيت رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fas.org/irp/agency/dod/dsb/commun.pdf |title=Defense Science Board, Report of the Defense Science Board Task Force on Strategic Communication (Office of the Under Secretary of Defense for Acquisition, Technology and Logistics |date=September 2004}}&lt;/ref&gt;

=== آسٽريليا ===
[[آسٽريليا جي پرڏيهي معاملن ۽ واپار جو کاتو|آسٽريليا جي پرڏيهي معاملن ۽ واپار واري کاتي]] موجب، آسٽريليا پنهنجي جمهوريت، قانون جي حڪمراني، مضبوط معيشت، معياري تعليم، جديد سائنسي ترقي، گهڻ ثقافتي سماج ۽ ماحولياتي تحفظ جي ڪري سٺي شهرت رکي ٿو، جنهن سبب ان جا شهري ۽ ادارا عالمي سطح تي اعتماد ۽ اعتبار سان پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جي قابل آهن.&lt;ref name=&quot;renamed_from_23_on_20240913015007&quot;&gt;{{Cite web |title=Soft power |url=https://www.dfat.gov.au/sites/default/files/minisite/static/4ca0813c-585e-4fe1-86eb-de665e65001a/fpwhitepaper/foreign-policy-white-paper/chapter-eight-partnerships-and-soft-power/soft-power.html#:~:text=Having%20the%20ability%20to%20influence,underpinned%20by%20some%20enduring%20strengths. |access-date=14 August 2024 |website=dfat.gov.au}}&lt;/ref&gt; تعليم آسٽريليا جي نرم طاقت جو هڪ بنيادي عنصر رهي آهي،&lt;ref name=&quot;renamed_from_23_on_20240913015007&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=C. Tyler |first1=Melissa |last2=Van Leuven |first2=Bridgette |date=10 March 2020 |title=The soft power of education |url=https://pursuit.unimelb.edu.au/articles/the-soft-power-of-education |access-date=14 August 2024 |website=The University of Melbourne}}&lt;/ref&gt; ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل تعليمي مرڪزن مان هڪ هجڻ سبب هتي 700,000 کان وڌيڪ بين الاقوامي شاگرد تعليم حاصل ڪري رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Karp |first=Paul |date=2 April 2024 |title=New record set for number of international students in Australia |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/apr/02/new-record-set-for-number-of-international-students-in-australia |access-date=14 August 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; 2023ع ۾، [[قومي برانڊنگ]] جي لحاظ کان آسٽريليا کي ''Nation Brand Index'' ۾ دنيا جو نائون مضبوط ترين قومي برانڊ قرار ڏنو ويو، جيڪو ان کي سياحت ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري لاءِ هڪ پرڪشش ملڪ طور ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 November 2023 |title=Australia's nation brand gains rank to 9th in world |url=https://www.austrade.gov.au/en/news-and-analysis/media-centre/media-releases/australia-s-nation-brand-gains-rank-to-9th-in-world |access-date=14 August 2024 |website=www.austrade.gov.au}}&lt;/ref&gt; ملڪ وٽ دنيا جي اٺين وڏي سياحتي آمدني آهي&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 2024 |title=World Tourism Barometer |url=https://pre-webunwto.s3.eu-west-1.amazonaws.com/s3fs-public/2024-06/Barom_PPT_May_2024.pdf?VersionId=U7O62HatlG4eNAj.wcmuQG1PMCjK.Yss#page13 |access-date=14 August 2024 |page=19 |website=UN Tourism |format=PDF}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري|پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري (FDI)]] حاصل ڪندڙ ملڪن ۾ سورهين نمبر تي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics on who invests in Australia |url=https://www.dfat.gov.au/trade/trade-and-investment-data-information-and-publications/foreign-investment-statistics/statistics-on-who-invests-in-australia |access-date=14 August 2024 |website=dfat.gov.au}}&lt;/ref&gt;

=== وچ اوڀر ===
[[وچ اوڀر]] اهڙو علائقو رهيو آهي، جتي نرم طاقت کي علائقائي ۽ ٻاهرين ٻنهي قسمن جي فاعلن استعمال ڪيو آهي. ننڍيون رياستون، جهڙوڪ [[قطر]]، پنهنجي پرڏيهي پاليسي ۾ اڪثر نرم طاقت جون حڪمت عمليون اختيار ڪن ٿيون، جن ۾ [[الجزيره ميڊيا نيٽ ورڪ|الجزيره]] جو استعمال ۽ راندين جي تقريبن جي ميزباني شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Brannagan |first1=Paul Michael |last2=Giulianotti |first2=Richard |date=2018 |title=The soft power–soft disempowerment nexus: the case of Qatar |journal=International Affairs |volume=94 |issue=5 |pages=1139–1157 |doi=10.1093/ia/iiy125 |issn=0020-5850}}&lt;/ref&gt; ٻاهريون طاقتون، جهڙوڪ [[آمريڪا]] يا [[چين]]، پڻ وچ اوڀر ۾ پنهنجو اثر رسوخ وڌائڻ لاءِ نرم طاقت استعمال ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rugh |first=William A. |url=https://books.google.com/books?id=iH3DEAAAQBAJ&amp;dq=soft+power+middle+east&amp;pg=PR7 |title=American Encounters with Arabs: The Soft Power of U.S. Public Diplomacy in the Middle East |date=2005-11-30 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-0-313-05524-9 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tella |first=Oluwaseun |date=2016-11-05 |title=Wielding soft power in strategic regions: an analysis of China's power of attraction in Africa and the Middle East |url=https://brill.com/view/journals/bafr/8/2/article-p133_5.xml |journal=Africa Review |volume=8 |issue=2 |pages=133–144 |doi=10.1080/09744053.2016.1186868 |issn=0974-4061|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; وچ اوڀر جي رياستن جي وچ ۾ مقابلي ۾ به نرم طاقت جو استعمال شامل هوندو آهي، جهڙوڪ آفريڪا بابت [[مصر]]ي-[[اسرائيل]]ي رقابت،&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Siniver |first1=Asaf |last2=Tsourapas |first2=Gerasimos |date=2023-01-20 |title=Middle Powers and Soft-Power Rivalry: Egyptian–Israeli Competition in Africa |journal=Foreign Policy Analysis |volume=19 |issue=2 |article-number=orac041 |doi=10.1093/fpa/orac041 |issn=1743-8586|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; يا [[سعودي عرب|سعودي]]-[[ايران]]ي لاڳاپا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mabon |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=g9aLDwAAQBAJ&amp;q=Saudi+Arabia+and+Iran+The+struggle+to+shape+the+Middle+East |title=Saudi Arabia and Iran: Power and Rivalry in the Middle East |date=2015-10-21 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85772-907-1 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ايران ===
[[ايران]] جي نرم طاقت، جيڪا ان جي [[شيعا اسلام|شيعا اسلامي نظريي]]، [[ايران جي تاريخ|ايراني-فارسي پس منظر، تهذيب ۽ تاريخ]]، [[ايراني انقلاب|1979ع جي ايراني انقلاب]] جي ورثي ۽ [[صهيونيت مخالف|صهيونيت مخالف]] موقف سان لاڳاپيل آهي، [[وچ اوڀر]]، وسيع [[مسلم دنيا|اسلامي دنيا]]، [[وچ ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ اولهه ۾ پڻ نمايان اثر رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-13 |title=The Iranian Revolutionary Apparatus and Hezbollah in West Africa {{!}} Hudson Institute |url=https://www.hudson.org/node/44280 |access-date=2024-11-28 |website=www.hudson.org |language=en}}&lt;/ref&gt; هن اثر جو مرڪزي عنصر [[سامراج مخالف]]، [[اسلام]]ي ۽ [[شيعا اسلام|شيعا]] نظرين، جهڙوڪ [[خمينيت]] ۽ [[ولايت فقيه|شيعا اسلام جي سياسي تشريح]]، جي ترويج آهي. انهن نظرين [[مسلم دنيا]] سان، خاص طور &quot;[[مزاحمت جو محور]]&quot; جي ملڪن جهڙوڪ [[عراق]]، [[شام]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن]] سان مضبوط لاڳاپا پيدا ڪيا، جن جي نتيجي ۾ ڪيترائي اسلامي ۽ شيعا گروهه وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[حزب الله]] [[لبنان]] ۾، [[عراق ۾ اسلامي مزاحمت|اسلامي مزاحمتي گروهه]] [[عراق]] ۾، [[فلسطيني اسلامي جهاد|اسلامي جهاد]] [[فلسطين]] ۾، ۽ علائقي جا ٻيا ڪيترائي گروهه. [[ايران]] &quot;[[وڏو ايران]]&quot; جو تصور پڻ فروغ ڏئي ٿو، جنهن ذريعي اهو [[فارسي ٻولي|فارسي]] ڳالهائيندڙ قومن، جهڙوڪ [[تاجڪستان]]، [[افغانستان]] ۽ [[پاڪستان]]، سان ثقافتي ۽ نظرياتي لاڳاپا جوڙڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جتي [[فارسي ٻولي]] هڪ متحد ڪندڙ ڪردار ادا ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Akbar |first=Ali |date=2023-08-08 |title=Iran's soft power in the Middle East via the promotion of the Persian language |journal=Contemporary Politics |volume=29 |issue=4 |pages=424–445 |doi=10.1080/13569775.2023.2169305 |issn=1356-9775|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lester |first=Stephanie |date=2024-02-09 |title=Return of the Cypress: Iran's Foreign Policy Ambitions in Central Asia |url=https://www.us-iran.org/news/centralasia |access-date=2024-11-27 |website=American Iranian Council |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[مسلم دنيا|اسلامي دنيا]] ۾ ايران جو اثر ان جي سرحدن کان ٻاهر تائين پکڙيل آهي، خاص طور [[مزاحمت جو محور]] سان لاڳاپيل ملڪن ۽ ٻين ملڪن، جهڙوڪ [[بحرين]]، [[سعودي عرب]] ۽ مسلم دنيا جي ٻين حصن ۾، جتي [[شيعا اسلام|شيعا]] برادريون اڪثر مذهبي رهنمائي ۽ سياسي الهام لاءِ [[ايران]] ڏانهن ڏسن ٿيون. ڪجهه [[سني اسلام|سني]] پڻ [[مزاحمت جو محور]] جي حمايت ڪن ٿا ۽ [[فلسطين]]، [[قطر]] ۽ [[شام]] جهڙن ملڪن ۾ ايران جي [[صهيونيت مخالف|اسرائيل مخالف]] پاليسين کان متاثر ٿين ٿا. ايران جي ثقافتي ۽ مذهبي رسائي، جنهن ۾ [[ابلاغي ذريعو|ميڊيا]]، تعليمي مٽاسٽا ۽ مذهبي [[سفارتڪاري]] شامل آهن، دنيا ڀر جي شيعا ۽ اسلامي آباديءَ سان ان جا لاڳاپا مضبوط ڪري ٿي. ايران جو [[سامراج مخالف]] ۽ [[نوآبادياتي نظام جو خاتمو|نوآباديت مخالف]] موقف، جنهن جون پاڙون [[ايراني انقلاب|1979ع جي اسلامي انقلاب]] ۾ آهن، ڪيترن لاءِ پرڪشش آهي. پاڻ کي [[وچ اوڀر ۾ آمريڪي اثر رسوخ|آمريڪي اثر رسوخ]] خلاف خودمختياري جي محافظ طور پيش ڪندي، ايران [[عالمگيريت مخالف تحريڪ]]ن ۽ [[مداخلت پسندي (سياست)|مغربي مداخلت پسندي]] تي تنقيد ڪندڙ دانشورن ۾ اثر پيدا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

[[لاطيني آمريڪا]] ۾، ايران جي [[سامراج مخالف]] حڪومتن، جهڙوڪ [[وينزويلا]]، سان يڪجهتي، آمريڪي بالادستي جي گڏيل مخالفت جي بنياد تي لاڳاپن کي مضبوط ڪري ٿي ۽ خود اراديت جي گڏيل تصور کي فروغ ڏئي ٿي. [[ايراني انقلاب جو نظريو|ايران جو نظرياتي پيغام]]، جنهن ۾ [[سامراج مخالف]] موقف، اسلامي ۽ شيعا قدر، [[ايراني ثقافت]] ۽ [[ايران جي تاريخ|تاريخي پاڙون]]، ۽ ثقافتي سفارتڪاري گڏ ٿين ٿا، ايران کي علائقائي ۽ عالمي سطح تي هڪ اهم فاعل بڻايو آهي. اهو پيغام اهڙن مختلف ملڪن سان لاڳاپن کي متاثر ۽ مضبوط ڪري ٿو، جيڪي مغربي بالادستي کي چئلينج ڪرڻ ۽ [[بين الاقوامي نظام|عالمي نظام]] جو متبادل تصور پيش ڪرڻ جا خواهشمند آهن.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Religion as a Soft Power Tool: Iran's Export of Twelver Shia Islam to Syria |url=https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/religion-soft-power-tool-irans-export-twelver-shia-islam-syria |access-date=2024-11-27 |website=rusi.orghttps |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Tracking Iranian Soft Power Influence in the KRI {{!}} The Washington Institute |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/tracking-iranian-soft-power-influence-kri |access-date=2024-11-27 |website=www.washingtoninstitute.org |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Iran and Iraq: The Shia Connection, Soft Power, and the Nuclear Factor |url=https://www.usip.org/publications/2005/11/iran-and-iraq-shia-connection-soft-power-and-nuclear-factor |archive-url=https://web.archive.org/web/20170310194948/https://www.usip.org/publications/2005/11/iran-and-iraq-shia-connection-soft-power-and-nuclear-factor |archive-date=March 10, 2017 |access-date=2024-11-27 |website=United States Institute of Peace |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Beyond guns and oil: The emerging soft power rivalry between Iran and Saudi Arabia |url=https://www.mei.edu/publications/beyond-guns-and-oil-emerging-soft-power-rivalry-between-iran-and-saudi-arabia |access-date=2024-11-27 |website=Middle East Institute |language=en}}&lt;/ref&gt;
=== چين ===
{{Main|چين جي نرم طاقت}}

چين جي روايتي ثقافت ڪشش جو هڪ اهم ذريعو رهي آهي، جنهن جي بنياد تي هن دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ سوين [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ|ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]] قائم ڪيا آهن ته جيئن پنهنجي ٻولي ۽ ثقافت جي تعليم ڏئي سگهجي. چين ۾ پرڏيهي شاگردن جو داخلا انگ هڪ ڏهاڪي دوران 36,000 مان وڌي گهٽ ۾ گهٽ 240,000 تائين پهچي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Jr |first=Joseph S. Nye |date=2012-01-17 |title=Opinion {{!}} Why China Is Weak on Soft Power |url=https://www.nytimes.com/2012/01/18/opinion/why-china-is-weak-on-soft-power.html |access-date=2024-07-10 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; چين بين الاقوامي شاگردن لاءِ ايشيا جو سڀ کان وڌيڪ مقبول ملڪ آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2007-10-01 |title=International Student Mobility: Patterns and Trends |url=https://wenr.wes.org/2007/10/wenr-october-2007-feature |access-date=2020-09-11 |website=WENR |language=en-US |archive-date=2020-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813050208/https://wenr.wes.org/2007/10/wenr-october-2007-feature |url-status=live}}&lt;/ref&gt; انگريزي ڳالهائيندڙ آفريقي شاگردن لاءِ عالمي سطح تي اهم تعليمي منزل آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=China tops US and UK as destination for anglophone African students |url=https://theconversation.com/china-tops-us-and-uk-as-destination-for-anglophone-african-students-78967 |access-date=18 February 2018 |first1=Victoria |last1=Breeze |first2=Nathan |last2=Moore |work=[[The Conversation (website)|The Conversation]] |date=27 June 2017 |archive-date=9 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109004110/https://theconversation.com/china-tops-us-and-uk-as-destination-for-anglophone-african-students-78967 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ دنيا جي ٻئي وڏي [[چين ۾ تعليم|تعليمي مرڪز]] طور پڻ سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-01-27 |title=China's 2020 target: reshaping global mobility flows |url=https://www.eaie.org/blog/china-2020-target-reshaping-global-mobility-flows.html |access-date=2020-05-05 |website=EAIE |language=en |archive-date=2021-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010111212/https://www.eaie.org/blog/china-2020-target-reshaping-global-mobility-flows.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

چين جي [[ايشيائي ڍانچائي سيڙپڪاري بئنڪ]] ڪيترن ئي مغربي ملڪن کي ان ۾ شامل ٿيڻ لاءِ متوجه ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=With New Bank, China Shows U.S. It's Got Soft Power |url=https://www.forbes.com/sites/kenrapoza/2015/03/23/with-new-bank-china-shows-u-s-its-got-soft-power/print/ |magazine=[[Forbes]] |access-date=31 July 2015 |date=23 March 2015}}&lt;/ref&gt; چين وٽ دنيا جو سڀ کان وڏو [[چين جا سفارتي مشن|سفارتي نيٽ ورڪ]] آهي، جنهن 2019ع ۾ آمريڪا کي به پوئتي ڇڏي ڏنو.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[ڪووڊ-19 عالمي وبا|ڪووڊ-19 جي وبا]] دوران چين پاران طبي امداد جي فراهمي کي &quot;ماسڪ سفارتڪاري&quot; (فيس ماسڪ ڊپلوميسي) جو نالو ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Waterson |first1=Jim |url=https://www.theguardian.com/world/2020/apr/03/china-steps-up-western-media-campaign-over-coronavirus-crisis |title=China steps up western media campaign over coronavirus crisis |date=2020-04-03 |work=[[The Guardian]] |access-date=2020-04-06 |last2=Kuo |first2=Lily |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=2020-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405142432/https://www.theguardian.com/world/2020/apr/03/china-steps-up-western-media-campaign-over-coronavirus-crisis |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Yuan |first=Shaoyu |date=2023-12-31 |title=Government Legitimacy and International Image: Why Variations Occurred in China's Responses to COVID-19 |journal=Journal of Contemporary Eastern Asia |volume=22 |issue=2 |pages=18–38 |doi=10.17477/JCEA.2023.22.2.018}}&lt;/ref&gt;

[[File:Arrive du CONCORDE à Abidjan en 1978.jpg|thumb|سپرسونڪ جيٽ [[ڪنڪارڊ]]، 1978ع ۾ اڳوڻي فرانسيسي نوآبادي [[آئيوري ڪوسٽ]] ۾ پهچندي. ڪنڪارڊ کي اڪثر فرانس جي وقار ۽ نرم طاقت جي علامت طور استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |url= |title=Aviation diplomacy: a conceptual framework for analyzing the relationship between aviation and international relations |first=Michał Marcin |last=Kobierecki |date=June 24, 2020 |journal=Place Branding and Public Diplomacy |volume=17 |issue=4 |pages=293–303 |via=Springer Link |doi=10.1057/s41254-020-00172-5 |pmc=7313438}}&lt;/ref&gt;]]

=== فرانس ===
2018ع ۾ ''آمريڪن سوشلاجيڪل رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مطابق، ارڙهين صديءَ دوران فرانس پنهنجي ثقافتي ۽ علامتي طاقت جي ڪري يورپي [[جيوپوليٽڪس]] تي برطانيا جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اثرانداز ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Brundage |first=Jonah Stuart |date=2018 |title=The Social Sources of Geopolitical Power: French and British Diplomacy and the Politics of Interstate Recognition, 1689 to 1789 |journal=American Sociological Review |volume=83 |issue=6 |pages=1254–1280 |doi=10.1177/0003122418811264 |jstor=48588591 |s2cid=219951985 |issn=0003-1224}}&lt;/ref&gt;

=== جرمني ===
رسالو ''Monocle'' ۽ [[انسٽيٽيوٽ فار گورنمينٽ]] پاران جاري ڪيل سالياني نرم طاقت جي درجابنديءَ ۾ انهن 30 ملڪن کي شامل ڪيو ويندو آهي، جيڪي ثقافت، راندين، کاڌي، ڊزائن، سفارتڪاري ۽ ٻين ذريعن وسيلي ٻين قومن کي سڀ کان وڌيڪ متوجه ڪن ٿا. ''Monocle'' موجب، [[انگيلا مرڪل|مرڪل]] کي شايد هڪ سخت منتظم طور پيش ڪيو وڃي، پر لڳي ٿو ته يا ته سندس نرم رخ موجود آهي يا وري جنهن ملڪ جي هوءَ اڳواڻي ڪري رهي هئي، ان جو. رسالي موجب جرمني جو نرم طاقت طور اڀرڻ ڪا حيرت جي ڳالهه نه آهي. ان موجب، &quot;هي ملڪ روايتي طور سفارتي، ثقافتي ۽ اقتصادي ذريعن وسيلي پنهنجن خيالن، قدرن ۽ مقصدن کي اڳتي وڌائڻ ۾ شاندار رهيو آهي. سادين شين کي خاموشي سان بهتر نموني انجام ڏيندي هي ملڪ عالمي طاقت بڻجي ويو آهي، ۽ باقي دنيا ان سان پاڻ کي آرامده محسوس ڪري سگهي ٿي.&quot; رسالي وڌيڪ چيو ته جرمن عوام تاريخي سببن جي ڪري ٻاهرين دنيا آڏو پنهنجي بالادست تصوير پيش ڪرڻ کان گهڻو محتاط رهيو آهي، پر ملڪ جي هن اڀار کي ٻين لاءِ پريشانيءَ جو سبب نه بڻجڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013-11-21 |title=Germany tops world 'soft power' rankings |url=https://www.thelocal.de/20131121/germany-number-one-for-soft-power |access-date=2024-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Gerhard Schröder: 'Germany Can Only Lead Europe the Way Porcupines Mate'|newspaper=Der Spiegel|url=http://www.spiegel.de/international/germany/interview-former-german-chancellor-gerhard-schroeder-on-foreign-policy-a-891839.html|publisher=Spiegel Online International|access-date=30 July 2015|date=1 April 2013|archive-date=28 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928201741/http://www.spiegel.de/international/germany/interview-former-german-chancellor-gerhard-schroeder-on-foreign-policy-a-891839.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Obama sets off on farewell trip to Europe in shadow of president-elect|url=https://www.theguardian.com/us-news/2016/nov/14/barack-obama-faces-awkward-task-on-sad-farewell-visit-to-europe|access-date=14 November 2016|agency=Reuters|date=14 November 2016|quote=As the Americans see it, Merkel – and certainly not the vainglorious European commission president, Jean-Claude Juncker – runs the EU. It is Merkel who negotiated the Minsk deal with Russia that defused the Ukraine crisis. She knows Vladimir Putin better than any other western leader does. It is Merkel who took the lead on Syrian refugees and the eurozone crisis.|archive-date=14 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161114155053/https://www.theguardian.com/us-news/2016/nov/14/barack-obama-faces-awkward-task-on-sad-farewell-visit-to-europe|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2017ع ۾ جرمني وٽ دنيا جو اٺون وڏو [[جرمني جا سفارتي مشن|سفارتي نيٽ ورڪ]] هو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== ڀارت ===
[[File:Mazoezi ya yoga.jpg|thumb|[[يوگا]] جي مشق، تنزانيا]]

ڀارت جي نرم طاقت جا پنج بنيادي ستون—وقار، ڳالهه ٻولهه، گڏيل خوشحالي، علائقائي ۽ عالمي سلامتي، ۽ ثقافتي ۽ تهذيبي لاڳاپا—ان جي عالمي اثر وڌائڻ لاءِ حڪمت عمليءَ سان استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;Amb (Retd) Bhaswati Mukherjee, &quot;India's Culture Diplomacy and Soft Power,&quot; Ministry of External Affairs, Government of India, October 18, 2019, [https://www.mea.gov.in/distinguished-lectures-detail.htm?855#:~=The%20five%20pillars%20of%20this,(Cultural%20and%20civilizational%20links). Published online]&lt;/ref&gt; 21 مئي 2021ع تي [[انڊين ڪائونسل فار ڪلچرل رليشنز]] (ICCR) اعلان ڪيو ته هو ڀارتي کاڌي کي نرم طاقت جي هڪ ذريعي طور استعمال ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو، جنهن جو مقصد ڀارت جي ثقافتي ورثي کي عالمي سطح تي متعارف ڪرائڻ آهي.&lt;ref&gt;Ministry of External Affairs, Government of India, [https://www.iccr.gov.in/flashnews/iccr-plans-use-indian-cuisine-soft-power-and-take-its-food-diversity-world].&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه، [[آفريڪا ۾ ڀارت جي نرم طاقت]] ثقافتي مٽاسٽا جي ذريعي به ظاهر ٿي آهي، جنهن ۾ [[بالي ووڊ]] فلمن جو اثر، [[يوگا]] جي مشقن جي واڌ، ۽ آفريڪا ۾ رهندڙ ڀارتي برادريءَ جو ڪردار شامل آهي.&lt;ref&gt;H.H.S. Viswanathan, &quot;India's Soft Power Diplomacy,&quot; Ministry of External Affairs, Government of India, September 04, 2019, [https://www.mea.gov.in/distinguished-lectures-detail.htm?850 Published online]&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]]
[[زمرو:سفارتڪاري]]
[[زمرو:عالمگيريت]]</text>
      <sha1>l1ef4j9o1pe5700eqqpbeddgxkmgmdc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390003</id>
      <parentid>390001</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T21:31:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80474" sha1="jnzxlisn3q5wvt3ysyu2peacz7435w9" xml:space="preserve">سافٽ پاور وارو نظريو{{ٻيا نالا|انگريزي=theory of soft power}} آمريڪي پوليٽيڪل سائنس جي ماھر [[جوزف نائي]]، جيڪو ڪلنٽن انتظاميہ ۾ آفيسر بہ رھيو ھو، ھڪ نظريو پيش ڪيو تہ آمريڪا ٻي عالمي جنگ کانپوءِ واري دؤر جي ڀيٽ ۾ ڪمزور محسوس ٿيندي بہ طاقت جو ھڪ بي مثال ذريعو آهي جيڪو ان کي پھرين پوزيشن ۾ آڻي ٿو سگھي ٿو.ان لاءِ معاملن کي پنھنجي مطابق ڪرڻ، حالتن۽ واقعن کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ فوجي طاقت جي استعمال کان علاوه بہ آمريڪا وٽ ھڪ شئي موجود آهي يعني سافٽ پاور جيڪا ھڪ عدم تشدد واري قوت آھي جنھن ذريعي آمريڪا دنيا ۾ پنھنجي ليڊرشپ واري پوزيشن کي مستحڪم ۽ مضبوط ڪري سگھي ٿو.جوزف نائي سافٽ پاور کي ٽن حصن ۾ ورهايو آهي: ڪلچرل، آئيڊيولاجيڪل ۽ انسٽيٽيوشنل. ھن جي خيال مطابق جيڪڏهن ڪو ملڪ پنھنجي طاقت اھڙي ٺاھي جيڪا ٻين جي نظر ۾ جائز ھجي تہ پوء ان کي پنھنجي خواهش کي عملي شڪل ڏيڻ جي سلسلي ۾ گھٽ مزاحمت کي منھن ڏيڻو پوي ٿو. ڊيموڪريٽڪ پوليٽڪس، فري مارڪيٽ معيشت۽ بنيادي قدر جھڙوڪ انساني حق ، ٻين لفظن ۾ لبرل ازم، آمريڪي سافٽ پاور جا بنياد آھن.&lt;ref&gt;{عالمي منظرنامو:سافٽ پاور جي دنيا: روزاني سوڀ ڪراچي:29آگسٽ 2018: صفحو 9}&lt;/ref&gt;

== تصور جي وضاحت ==

[[فائل:Soft Power (2004) by Joseph Nye.jpg|thumb|left|[[جوزف نائي]] جو 2004ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب، جنهن ۾ ”نرم طاقت“ جي تصور جي وضاحت ڪئي وئي آهي]]

''[[آڪسفورڊ انگريزي لغت]]'' موجب، &quot;نرم طاقت&quot; (Soft power) جو اصطلاح، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;اهڙي طاقت (ڪنهن قوم، رياست، اتحاد وغيره جي) جيڪا فوجي قوت يا جبر بدران معاشي ۽ ثقافتي اثر رسوخ مان پيدا ٿئي&quot;، پهريون ڀيرو 1985ع ۾ درج ڪيو ويو.&lt;ref&gt;
{{oed | soft power}} - &quot;S. Boonyapratuang Mil. Control in S.E. Asia iii. 72   Musjawarah (decision by discussion) and 'soft power' became the stances of his control.&quot;
&lt;/ref&gt;

[[بين الاقوامي لاڳاپا|بين الاقوامي لاڳاپن]] جي مشهور عالم [[جوزف نائي]] 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ &quot;نرم طاقت&quot; جي تصور کي عام شهرت ڏني.&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Nye
 |first1               = Joseph S.
 |author-link1         = Joseph Nye
 |date                 = 16 March 2004
 |title                = Soft Power: The Means To Success In World Politics
 |url                  = https://books.google.com/books?id=wuqOAAAAMAAJ
 |publication-place    = New York
 |publisher            = PublicAffairs
 |page                 = ix, xi
 |isbn                 = 978-1-58648-225-1
 |access-date          = 16 March 2023
 |quote                = [...] I had coined the term 'soft power' a decade or so earlier. [...] I first developed the concept of 'soft power' in ''Bound to Lead'', a book I published in 1990 [...].
}}
&lt;/ref&gt;

نائي جي نظر ۾، طاقت مان مراد ٻين جي رويي تي اهڙو اثر وجهڻ آهي، جنهن سان گهربل نتيجا حاصل ڪري سگهجن. اهو مختلف طريقن سان ممڪن آهي: ٻين کي ڌمڪين ذريعي مجبور ڪري سگهجي ٿو، مالي فائدن ذريعي آماده ڪري سگهجي ٿو، يا وري کين اهڙو متوجهه ۽ هم خيال بڻائي سگهجي ٿو جو هو پاڻ ئي اهي نتيجا چاهين، جيڪي توهان چاهيو ٿا. اهڙيءَ ريت نرم طاقت، ٻين کي زبردستي مجبور ڪرڻ بدران انهن کي رضاڪارانه طور پنهنجي مقصد ڏانهن مائل ڪري ٿي.{{sfn|Nye|1990}}

نرم طاقت جو مقابلو [[سخت طاقت]] (Hard power) سان ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ جبر يا مالي ادائيگين جو استعمال شامل هوندو آهي. نرم طاقت صرف رياستن تائين محدود ناهي، پر بين الاقوامي سياست ۾ سرگرم ٻيا فاعل، جهڙوڪ [[غير سرڪاري تنظيم]]ون (NGOs) ۽ بين الاقوامي ادارا پڻ ان کي استعمال ڪري سگهن ٿا.{{sfn|Nye|2004a}} ڪجهه عالمن جي نظر ۾ نرم طاقت، &quot;طاقت جي ٻئي چهري&quot; جو هڪ مثال آهي،&lt;ref&gt;
{{cite book
 |editor-last1         = Parlak
 |editor-first1        = Bekir
 |date                 = 15 October 2022
 |title                = The Handbook of Public Administration, Vol. 2
 |url                  = https://books.google.com/books?id=5tWYEAAAQBAJ
 |publisher            = Livre de Lyon
 |page                 = 346
 |isbn                 = 978-2-38236-300-3
 |access-date          = 16 March 2023
 |quote                = The second face of power is soft power.
}}
&lt;/ref&gt;
جيڪو اڻسڌيءَ طرح گهربل نتيجا حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Sobrinho
 |first1               = Blasco José
 |year                 = 2001
 |title                = Signs, Solidarities, and Sociology: Charles S. Peirce and the Pragmatics of Globalization
 |url                  = https://books.google.com/books?id=BtwpzP9qKawC
 |publication-place    = Lanham, Maryland
 |publisher            = Rowman &amp; Littlefield
 |page                 = 115
 |isbn                 = 978-0-8476-9179-1
 |access-date          = 16 March 2023
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Mattern
 |first1               = Mark
 |year                 = 2006
 |title                = Putting Ideas to Work: A Practical Introduction to Political Thought
 |url                  = https://books.google.com/books?id=QTCTywjlr-IC
 |series               = Reference, Information and Interdisciplinary Subjects Series
 |publication-place    = Lanham, Maryland
 |publisher            = Rowman &amp; Littlefield
 |page                 = 372
 |isbn                 = 978-0-7425-4890-9
 |access-date          = 16 March 2023
}}
&lt;/ref&gt;

نائي جي مطابق، ڪنهن ملڪ جي نرم طاقت ٽن بنيادي وسيلن تي ٻڌل هوندي آهي: &quot;ان جي ثقافت (جتي اها ٻين لاءِ پرڪشش هجي)، ان جون سياسي قدرون (جڏهن ملڪ اندر ۽ ٻاهر انهن تي عمل ڪيو وڃي)، ۽ ان جون پرڏيهي پاليسيون (جڏهن ٻيا انهن کي جائز ۽ اخلاقي اختيار واريون سمجهن).&quot;{{sfn|Nye|2011|p=84}}

{{Blockquote|
&quot;ڪو ملڪ عالمي سياست ۾ اهي نتيجا حاصل ڪري سگهي ٿو، جيڪي هو چاهي ٿو، جيڪڏهن ٻيا ملڪ سندس قدرن جي تعريف ڪن، سندس مثال جي پيروي ڪرڻ چاهين، يا سندس خوشحالي ۽ کليل معاشري جهڙي سطح حاصل ڪرڻ جا خواهشمند هجن. انهيءَ لحاظ کان عالمي سياست ۾ رڳو فوجي طاقت يا معاشي پابندين ذريعي ٻين کي مجبور ڪرڻ ئي اهم ناهي، پر عالمي ايجنڊا جو تعين ڪرڻ ۽ ٻين کي پاڻ ڏانهن متوجهه ڪرڻ به اهم آهي. اهڙي نرم طاقت، ٻين کي اهي نتيجا پاڻمرادو اختيار ڪرڻ تي آماده ڪري ٿي، جيڪي توهان چاهيو ٿا، ۽ کين زبردستي مجبور نٿي ڪري.&quot;{{sfn|Nye|2004a}}
}}

نرم طاقت جا وسيلا اهڙا اثاثا هوندا آهن، جيڪي ڪشش پيدا ڪن ٿا، ۽ اها ڪشش اڪثر قبوليت جو سبب بڻجي ٿي.{{sfn|Nye|2004a}} نائي جو چوڻ آهي ته &quot;دلڪشي هميشه جبر کان وڌيڪ اثرائتي هوندي آهي، ۽ جمهوريت، انساني حقن ۽ فردي موقعن جهڙا ڪيترائي قدر نهايت پرڪشش هوندا آهن.&quot;{{sfn|Nye|2004a|p=x}} [[اينجيلو ڪوڊيويلا]] نشاندهي ڪئي آهي ته نرم طاقت جو هڪ اهم، پر اڪثر نظرانداز ٿيل پهلو اهو آهي ته آبادي جا مختلف طبقا مختلف شين، خيالن، تصويرن يا امڪانن ڏانهن متوجهه يا متنفر ٿيندا آهن.&lt;ref name=&quot;Angelo M. Codevilla 2008&quot;&gt;Angelo M. Codevilla, &quot;Political Warfare: A Set of Means for Achieving Political Ends&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008).&lt;/ref&gt; جڏهن ڪنهن ملڪ جون پاليسيون، ثقافت يا قدر ٻين کي متوجهه ڪرڻ بدران کين پري ڌڪين، تڏهن نرم طاقت ڪمزور ٿي ويندي آهي.

نائي پنهنجي ڪتاب ۾ دليل ڏئي ٿو ته حڪومتن لاءِ نرم طاقت، سخت طاقت جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏکيو اوزار آهي، ٻن سببن جي ڪري: پهريون، ان جا ڪيترائي اهم وسيلا حڪومت جي سڌي ڪنٽرول کان ٻاهر هوندا آهن؛ ٻيو، نرم طاقت اڻسڌيءَ طرح پاليسيءَ جي ماحول کي شڪل ڏيندي آهي، ۽ گهربل نتيجا پيدا ڪرڻ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ڪيترائي سال لڳي ويندا آهن.{{sfn|Nye|2004a|p=x}}&lt;ref name=&quot;Lord, Carnes 2008. p 59-71&quot;&gt;Lord, Carnes, &quot;Public Diplomacy and Soft Power&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008.) pp. 59–71.&lt;/ref&gt; هن ڪتاب ۾ نرم طاقت جا ٽي بنيادي ذريعا بيان ڪيا ويا آهن: &quot;ثقافت&quot;، &quot;سياسي قدر&quot;، ۽ &quot;پاليسيون&quot;.

پنهنجي ڪتاب ''The Future of Power'' (2011ع) ۾ نائي ٻيهر واضح ڪري ٿو ته نرم طاقت هڪ وضاحتي تصور آهي، نه ڪي معياري يا اخلاقي تصور.{{sfn|Nye|2011|p=81}} تنهن ڪري نرم طاقت جا منفي مقصدن لاءِ به استعمال ٿي سگهن ٿا. سندس چوڻ آهي ته &quot;[[ايڊولف هٽلر|هٽلر]]، [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] ۽ [[مائو زيڊونگ]] پنهنجن پوئلڳن جي نظر ۾ وڏي نرم طاقت جا مالڪ هئا، پر ان جو مطلب اهو نه هو ته اها طاقت سٺي هئي. ذهنن کي موڙڻ، هٿن کي موڙڻ کان لازمي طور بهتر ناهي.&quot;{{sfn|Nye|2011|p=81}} نائي اهو به بيان ڪري ٿو ته نرم طاقت، [[حقيقت پسندي (بين الاقوامي لاڳاپا)|حقيقت پسندي]] واري نظريي جي ابتڙ ناهي. &quot;نرم طاقت مثاليت يا لبرلزم جي ڪا صورت ناهي، بلڪه اها طاقت جو ئي هڪ روپ آهي، جنهن ذريعي گهربل نتيجا حاصل ڪيا وڃن ٿا.&quot;{{sfn|Nye|2011|p=82}}

== تصور جون حدون ==

نرم طاقت جي تصور تي ڪجهه ليکڪن تنقيد ڪئي آهي ۽ ان کي غير مؤثر قرار ڏنو آهي، جهڙوڪ [[نيئل فرگوسن]]، جنهن پنهنجي ڪتاب ''Colossus'' جي مهاڳ ۾ اهڙو موقف اختيار ڪيو.{{citation needed|date=October 2024}} [[نئين حقيقت پسندي (بين الاقوامي لاڳاپا)|نئين حقيقت پسند]] ۽ ٻين عقليت پسند ۽ نئين عقليت پسند نظرين سان لاڳاپيل ليکڪ (سواءِ [[اسٽيفن والٽ]] جي) عام طور نرم طاقت کي رد ڪن ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ بين الاقوامي لاڳاپن جا فاعل رڳو ٻن قسمن جي محرڪن تي ردعمل ظاهر ڪندا آهن: معاشي فائدا ۽ طاقت جو استعمال.{{citation needed|date=October 2024}}

هڪ نظريي جي حيثيت سان، نرم طاقت کي سخت طاقت کان الڳ سڃاڻڻ ڪڏهن ڪڏهن ڏکيو هوندو آهي. مثال طور، جينس بيالي ميٽرن دليل ڏئي ٿي ته [[جارج ڊبليو بش]] جو اهو بيان، &quot;يا ته توهان اسان سان آهيو يا دهشتگردن سان&quot;، حقيقت ۾ سخت طاقت جو هڪ استعمال هو. جيتوڻيڪ ٻين رياستن کي اتحاد ۾ شامل ٿيڻ لاءِ فوجي يا معاشي دٻاءُ استعمال نه ڪيو ويو، پر نمائندگيءَ واري طاقت (representational force) جو استعمال ڪيو ويو. اهڙي قسم جي طاقت ٻين ڌرين جي سڃاڻپ کي خطري ۾ وجهي ٿي، جنهن سبب اهي يا ته تابعداري ڪن يا برائي سان منسوب ٿيڻ جو خطرو قبول ڪن. جيڪڏهن ائين آهي، ته پوءِ نرم طاقت ايتري &quot;نرم&quot; ناهي جيتري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi = 10.1177/03058298050330031601|title = Why 'Soft Power' Isn't So Soft: Representational Force and the Sociolinguistic Construction of Attraction in World Politics|year = 2005|last1 = Mattern|first1 = Janice Bially|journal = Millennium: Journal of International Studies|volume = 33|issue = 3|pages = 583–612|s2cid = 144848371|url=https://www.academia.edu/1141856}} Page 586.&lt;/ref&gt;

تازين تحقيقي مقالن ۾ اهو به دليل ڏنو ويو آهي ته هن تصور ۾ نرم طاقت جي دفاعي استعمال کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ڇو ته نائي جو نظريو بنيادي طور تي ان ڳالهه تي مرڪوز آهي ته ٻين کي پنهنجي مرضي موجب ڪيئن عمل ڪرائجي، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اڀرندڙ طاقتون، جهڙوڪ [[چين]]، نرم طاقت جا نوان طريقا اختيار ڪري رهيون آهن ۽ ان کي دفاعي مقصدن لاءِ استعمال ڪري رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1111/pafo.12153 |title=China's Charm Defensive: Image Protection by Acquiring Mass Entertainment |year=2020 |last1=Eliküçük Yıldırım |first1=Nilgün |last2=Aslan |first2=Mesut |journal=Pacific Focus |volume=35 |issue=1 |pages=141–171 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه، ڪجهه عالمن جو چوڻ آهي ته ان ڳالهه تي وڌيڪ ڌيان ڏيڻ گهرجي ته نرم طاقت استعمال ڪرڻ جون ڪوششون ڪڏهن ڪڏهن ابتڙ نتيجا به ڏئي سگهن ٿيون، جنهن سان ڪنهن رياست يا فاعل جي ساک کي نقصان پهچي سگهي ٿو يا اثر رسوخ گهٽجي سگهي ٿو، جنهن کي &quot;نرم بي اثري&quot; (Soft disempowerment) سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1093/ia/iiy125 |title=The soft power–soft disempowerment nexus: The case of Qatar |year=2018 |last1=Brannagan |first1=Paul Michael |last2=Giulianotti |first2=Richard |journal=International Affairs |volume=94 |issue=5 |pages=1139–1157 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[امت ڪمار گپتا]] نائي طرفان ڏنل تعريف ۾ هڪ خامي جي نشاندهي ڪئي آهي&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Nye |first=Joseph S |title=SOFT POWER: The Means to Success in World Politics |date=2004 |publisher=Public Affairs |isbn= 978-1-58648-306-7 |edition=1st |location=New York |publication-date=2004 |pages=X |language=English}}&lt;/ref&gt; ۽ هن تصور جي نئين تعريف پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. نائي جي تعريف جو حوالو ڏيندي، هو لکي ٿو ته &quot;بين الاقوامي سطح تي ڪنهن ملڪ جو رويو صرف ٻين ڌرين جي نرم طاقت واري ڪشش سان طئي نٿو ٿئي. هر ملڪ ڪنهن به فيصلي کان اڳ پنهنجن مفادن جو جائزو وٺي ٿو ۽ پنهنجي يقينن مطابق عمل ڪري ٿو.&quot; &lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Gupta |first=Amit Kumar |date=2023 |title=Re-examining the Concept of Soft Power and Initiating a Debate on How to Define the Concept from the Negative and Positive Connotations |url=https://www.softpowerjournal.com/wp-content/uploads/2024/02/SOFT-Taco-19-ottobre-2.pdf |journal=Soft Power Journal: Euro-American Journal of Historical and Theoretical Studies of Politics and Law |volume=10 |issue=1 |pages=164–187 |via=University of Salerno and Universidad Católica De Colombia}}&lt;/ref&gt;

گپتا، نائي جي تعريف جي متبادل طور، &quot;مثبت نرم طاقت&quot; (Positive soft power) ۽ &quot;منفي نرم طاقت&quot; (Negative soft power) جا اصطلاح تجويز ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;

== ماپ ==

نرم طاقت کي گڏيل اشاري (Composite Index) ذريعي ماپڻ جي پهرين اهم ڪوشش 2010ع ۾ [[انسٽيٽيوٽ فار گورنمينٽ]] (IfG) ۽ ميڊيا ڪمپني ''[[مونوڪل (ميڊيا ڪمپني)|مونوڪل]]'' پاران شايع ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |first=Jonathan |last=McClory |title=The new persuaders: an international ranking of soft power |date=2010-12-07 |publisher=Institute for Government |url=http://www.instituteforgovernment.org.uk/publications_download.php?id=20 |work=Institute for Government website |page=13 |access-date=2011-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724053803/http://www.instituteforgovernment.org.uk/publications_download.php?id=20 |archive-date=2011-07-24}}&lt;/ref&gt; ان وقت IfG جي سينيئر محقق جونٿن ميڪ ڪلوري طرفان تيار ڪيل IfG–Monocle Soft Power Index ۾ 26 ملڪن جي نرم طاقت جي وسيلن کي ماپڻ لاءِ شمارياتي انگن اکرن ۽ ماهرن جي راءِ تي ٻڌل اسڪوئرن کي گڏ ڪيو ويو. هن اشاري جا پنج ذيلي حصا هئا: ثقافت، سفارتڪاري، تعليم، ڪاروبار/جدت ۽ حڪومت. هن اشاري جو مقصد ملڪن جي نرم طاقت جي وسيلن کي ماپڻ هو، نه ته سڌي طرح انهن جي اثرانداز ٿيڻ جي صلاحيت کي. ان کان پوءِ ''مونوڪل'' هر سال ''Soft Power Survey'' شايع ڪندو رهيو. 2016/17ع تائين هي درجابندي لڳ ڀڳ 50 عنصرن جي بنياد تي تيار ڪئي ويندي هئي، جن ۾ ثقافتي مرڪزن (خاص طور ٻولي سيکارڻ وارا ادارا)، [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ]] تمغا، ڪنهن ملڪ جي [[معماري]] جو معيار ۽ ڪاروباري برانڊ پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;monocle.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2018-19/ |title=Soft Power Survey 2018/19 |date=2018 |publisher=Monocle |access-date=2018-12-21 |archive-date=2021-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413144356/https://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2018-19/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''The Soft Power 30''، جنهن جي مهاڳ [[جوزف نائي]] لکيو، 2015ع ۾ ميڊيا ڪمپني ''Portland'' پاران تيار ۽ شايع ڪيل ملڪن جي نرم طاقت جي درجابندي آهي. هي درجابندي &quot;ڪنهن ملڪ جي سياسي ادارن جي معيار، ثقافتي ڪشش، سفارتي نيٽ ورڪ جي طاقت، اعليٰ تعليمي نظام جي عالمي ساک،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gauttam |first1=Priya |last2=Singh |first2=Bawa |last3=Singh |first3=Sandeep |last4=Bika |first4=Shankar Lal |last5=Tiwari |first5=Raghavendra P. |title=Education as a soft power resource: A systematic review |journal=[[Heliyon]] |date=2024 |volume=10 |issue=1 |article-number=e23736 |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e23736 |doi-access=free|pmid=38268586 |pmc=10806264 |bibcode=2024Heliy..1023736G }}&lt;/ref&gt; معاشي نموني جي ڪشش، ۽ دنيا سان ڊجيٽل لاڳاپن&quot; جي بنياد تي تيار ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=McClory|first1=Jonathan|title=The Soft Power 30 - A Global Ranking of Soft Power |url=http://softpower30.portland-communications.com/pdfs/the_soft_power_30.pdf |publisher=Portland |access-date=17 July 2015 |date=July 2015 |archive-date=23 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150723161800/http://softpower30.portland-communications.com/pdfs/the_soft_power_30.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Softly does it |url=https://www.economist.com/news/britain/21657655-oxbridge-one-direction-and-premier-league-bolster-britains-power-persuade-softly-does-it |access-date=17 July 2015 |newspaper=[[دي اڪانامسٽ]] |date=18 July 2015 |archive-date=17 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717004042/http://www.economist.com/news/britain/21657655-oxbridge-one-direction-and-premier-league-bolster-britains-power-persuade-softly-does-it |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=In 'soft power' terms, Japan ranks eighth out of 30 countries in U.K. consultancy report |url=http://www.japantimes.co.jp/news/2015/07/15/national/soft-power-terms-japan-ranks-eighth-30-u-k-consultancy-gauge/#.Value4u-ra4 |access-date=17 July 2015 |work=Japan Times |date=15 July 2015 |archive-date=21 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721192434/http://www.japantimes.co.jp/news/2015/07/15/national/soft-power-terms-japan-ranks-eighth-30-u-k-consultancy-gauge/#.Value4u-ra4 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''Elcano Global Presence Report'' مطابق، نرم موجودگي (Soft Presence) جي لحاظ کان [[يورپي يونين]] پهرين نمبر تي آهي.&lt;ref name=&quot;ElcanoEU&quot;&gt;{{cite web |date=2018 |title=Elcano Global Presence Report 2018 |url=http://www.realinstitutoelcano.org/wps/wcm/connect/897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66/Global_Presence_2018.pdf?MOD=AJPERES&amp;CACHEID=897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66|access-date=December 5, 2018 |publisher=[[ايلڪانو رائل انسٽيٽيوٽ|Real Instituto Elcano]] |page=20 |archive-date=January 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106153436/http://www.realinstitutoelcano.org/wps/wcm/connect/897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66/Global_Presence_2018.pdf?MOD=AJPERES&amp;CACHEID=897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان لحاظ کان، نرم طاقت گهربل نتيجا حاصل ڪرڻ جو ٽيون رويوي طريقو سمجهيو وڃي ٿو. ان جي ڀيٽ سخت طاقت سان ڪئي ويندي آهي، جيڪا تاريخي طور قومي طاقت جي حقيقت پسندانه ماپ رهي آهي ۽ جنهن کي [[شماريات|شمارياتي]] ماپن، جهڙوڪ [[انساني آبادي|آبادي]]، حقيقي [[فوج]]ي وسيلن يا ڪنهن ملڪ جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) ذريعي ماپيو ويندو آهي. بهرحال، اهڙا وسيلا هميشه گهربل نتيجا ناهن ڏيندا، جيئن [[آمريڪا]] [[ويتنام جنگ]] دوران محسوس ڪيو.

نرم طاقت جي ڪاميابي گهڻو ڪري ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته عالمي برادري ۾ ڪنهن فاعل جي [[ساک]] ڪهڙي آهي ۽ فاعلن جي وچ ۾ معلومات جو وهڪرو ڪيترو اثرائتو آهي. انهيءَ ڪري نرم طاقت کي اڪثر [[عالمگيريت]] ۽ [[نئين لبرلزم (بين الاقوامي لاڳاپا)|نئين لبرل بين الاقوامي لاڳاپن جي نظريي]] سان ڳنڍيو ويندو آهي. [[مقبول ثقافت]] ۽ [[ابلاغ عامه]] کي نرم طاقت جا اهم ذريعا سمجهيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.france24.com/en/20110625-economic-warfare-on-the-silver-screen-cinema-cannes-festival-2011-hollywood-france |title=Economic warfare on the silver screen |publisher=[[فرانس 24]] |date=28 June 2011 |access-date=2012-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119013813/http://www.france24.com/en/20110625-economic-warfare-on-the-silver-screen-cinema-cannes-festival-2011-hollywood-france |archive-date=19 January 2012}}&lt;/ref&gt; جيئن ته قومي ٻولي يا ڪنهن خاص [[سماجياتي ضابطو|معياري قدرن]] جي ڍانچي جي ڦهلاءَ کي پڻ. خاص طور عالمي خبرن کي پرڏيهي ملڪن جي تصوير ۽ ساک ٺاهڻ ۾ اهم عنصر قرار ڏنو ويو آهي.

{| style=&quot;font-size:100%;&quot;
|-
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''Brand Finance&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2026'''&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2026-01-21 |title=Global Soft Power Index 2026 |url=https://static.brandirectory.com/reports/brand-finance-soft-power-index-2026-digital.pdf |access-date=4 March 2026 |website=Brand Finance}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''ISSF&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2023'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://archive.org/details/issf-wspi-2023-final|title=World Soft Power Index 2023|date=15 August 2023 |access-date = 31 October 2023}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''Monocle&lt;br /&gt;نرم طاقت سروي 2022'''&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://monocle.com/magazine/issues/159/soft-power-survey-part-one/|url-access=subscription |title=Soft Power Survey: Part one|last1=Self|first1=Alexis|work=[[مونوڪل (برانڊ)|Monocle]]|access-date=15 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://monocle.com/magazine/issues/159/soft-power-survey-part-two/|url-access=subscription |title=Soft Power Survey: Part two|last1=Self|first1=Alexis|work=[[مونوڪل (برانڊ)|Monocle]]|access-date=15 January 2023}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''IMF&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2021'''&lt;ref&gt;{{cite web | last1=Cevik | first1=Serhan | last2=Padilha | first2=Tales | title=Measuring Soft Power: A New Global Index | website=IMF | date=2024-10-04 | url=https://www.imf.org/en/Publications/WP/Issues/2024/10/04/Measuring-Soft-Power-A-New-Global-Index-555898 | access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt;

|- valign=&quot;top&quot;
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{CHN}}
|-
| 3 || {{JPN}}
|-
| 4 || {{GBR}}
|-
| 5 || {{GER}}
|-
| 6 || {{FRA}}
|-
| 7 || {{SWI}}
|-
| 8 || {{CAN}}
|-
| 9 || {{ITA}}
|-
| 10 || {{UAE}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{FRA}}
|-
| 3 || {{UK}}
|-
| 4 || {{JPN}}
|-
| 5 || {{GER}}
|-
| 6 || {{SWI}}
|-
| 7 || {{KOR}}
|-
| 8 || {{ESP}}
|-
| 9 || {{CAN}}
|-
| 10 || {{CHN}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{DEN}}
|-
| 3 || {{FRA}}
|-
| 4 || {{KOR}}
|-
| 5 || {{SWI}}
|-
| 6 || {{JPN}}
|-
| 7 || {{GER}}
|-
| 8 || {{GBR}}
|-
| 9 || {{ITA}}
|-
| 10 || {{UKR}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{KOR}}
|-
| 2 || {{JPN}}
|-
| 3 || {{GER}}
|-
| 4 || {{CHN}}
|-
| 5 || {{ITA}}
|-
| 6 || {{FRA}}
|-
| 7 || {{USA}}
|-
| 8 || {{GBR}}
|-
| 9 || {{ESP}}
|-
| 10 || {{CHE}}
|}
|}

== تحقيق ==

عالمن نرم طاقت بابت ڪيترن ئي علمي بحثن ۾ حصو ورتو آهي. انهن بحثن ۾ هي موضوع شامل رهيا آهن:

* نرم طاقت جي افاديت ([[جيوليو گيلاروٽي]]، [[نيئل فرگوسن]]، [[جوزف جوفي]]، [[رابرٽ ڪيگن]]، [[ڪين والٽز]]، [[جان ميرشائمر]] بمقابلہ [[جوزف نائي]]، [[پيٽر ڪيٽزن اسٽائن]]، [[جينس بيالي ميٽرن]]، [[جيڪ هائمنس]]، [[اليگزينڊر ووونگ]]، [[جان ميليسن]])
* نرم طاقت ۽ سخت طاقت جو هڪ ٻئي سان لاڳاپو ([[جيوليو گيلاروٽي]]، [[جوزف نائي]])
* نرم طاقت کي عملي صورت ۾ ڪيئن ماپجي يا لاڳو ڪجي ([[هيندرڪ ڊبليو اونسورگ]])
* ڇا نرم طاقت جبر يا چالاڪيءَ جو روپ اختيار ڪري سگهي ٿي؟ ([[جينس بيالي ميٽرن]]، [[پيٽر ڪيٽزن اسٽائن]]، [[ڊوال ۽ بارنيٽ]] بمقابلہ [[جوزف نائي]]، [[اليگزينڊر ووونگ]])
* [[ڍانچو ۽ فاعليت]] جي وچ ۾ تعلق ڪيئن ڪم ڪري ٿو؟ ([[جيڪ هائمنس]] بمقابلہ [[جوزف نائي]])
* ڇا نرم توازن (Soft balancing) واقع ٿي رهيو آهي؟ ([[ولفورٿ ۽ بروڪس]] بمقابلہ [[اسٽيفن والٽ]] وغيره)
* يورپ ۾ نرم طاقت ۽ معياري طاقت ([[ايان مينرز]]، [[اي. چيامبرا]]، [[ٿامس ڊيز]]، [[اي. هائيڊ پرائس]]، [[رچرڊ وٽمين]])
* [[شهري مزاحمت]]، يعني عدم تشدد تي ٻڌل مزاحمت جا طريقا، ڪڏهن ڪڏهن نرم طاقت جي مخصوص استعمالن سان ڪيئن لاڳاپيل ٿين ٿا، پر پوءِ به هڪ الڳ تصور رهندا آهن ([[ايڊم رابرٽس]]، [[ٽموٿي گارٽن ايش]])
* نرم طاقت ۾ شخصيتن ۽ [[ڪرشماتي اختيار|ڪرشماتي قيادت]] جو ڪردار ([[هيندرڪ ڊبليو اونسورگ]])
* آمريڪي پرڏيهي پاليسي ۽ ائٽلانٽڪ پار لاڳاپن ۾ نرم طاقت ([[هيندرڪ ڊبليو اونسورگ]])

== مثال ==

=== سڄي دنيا ===
[[سوويت يونين]] [[ٿڌي جنگ]] دوران اثر رسوخ حاصل ڪرڻ لاءِ [[آمريڪا]] سان مقابلو ڪيو. سوويتن پنهنجي ڪميونسٽ نظام جي ڪشش کي دنيا آڏو پيش ڪرڻ لاءِ هڪ وسيع مهم هلائي. 1945ع ۾، [[سوويت يونين]] [[ايڊولف هٽلر|هٽلر]] جي مخالفت سبب يورپ ۾ ڪيترن ماڻهن کي پنهنجي طرف متوجه ڪرڻ ۾ تمام گهڻي ڪامياب ٿي، ۽ سڄي دنيا جي نوآبادياتي علائقن ۾ پڻ [[يورپي سامراج]] جي مخالفت سبب ان جو اثر وڌيو.{{sfn|Nye|2004a|loc=Chapter 3}} سوويتن هڪ تمام وڏي [[عوامي سفارتڪاري]] واري پروگرام تي پڻ عمل ڪيو، جنهن ۾ پنهنجي اعليٰ ثقافت جي واڌاري، نشريات، اولهه بابت معلومات جي اشاعت، ۽ ايٽمي هٿيارن خلاف احتجاجن، امن تحريڪن ۽ نوجوانن جي تنظيمن جي سرپرستي شامل هئي. ان جي باوجود، سوويت نظام جي بند نوعيت ۽ عوامي ثقافت جي کوٽ سبب، سوويت يونين نرم طاقت جي لحاظ کان [[آمريڪا]] سان مقابلو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Soviet soft power in Poland: culture and the making of Stalin's new empire, 1943-1957 |last=Babiracki |first=Patryk |date=2015 |publisher=The University of North Carolina Press |isbn=978-1-4696-2308-5 |location=Chapel Hill |oclc=911173017}}&lt;/ref&gt;

[[File:Umm Kulthum 1969.jpg|thumb|[[ام ڪلثوم]]، ويهين صديءَ جي عرب دنيا ۾ مصر جي نرم طاقت جو هڪ مثال]]

ڪيترين ئي [[آمريت|غير جمهوري حڪومتن]] نرم طاقت جي اوزار طور [[لڏپلاڻ]] کي استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[مصر]] ۾ [[جمال عبدالناصر]] جي حڪمراني دوران هزارين استادن کي [[عرب دنيا]] ۾ موڪليو ويو ته جيئن [[سامراج مخالف]] ۽ [[صهيونيت مخالف]] خيالن کي ڦهلايو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tsourapas |first=Gerasimos |s2cid=158085638 |title=Authoritarian emigration states: Soft power and cross-border mobility in the Middle East |journal=International Political Science Review |volume=39 |issue=3 |pages=400–416|doi=10.1177/0192512118759902 |year=2018 |url=http://pure-oai.bham.ac.uk/ws/files/48708510/Tsourapas_Authoritarian_emigration_states_IPSR_2018.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222110637/http://pure-oai.bham.ac.uk/ws/files/48708510/Tsourapas_Authoritarian_emigration_states_IPSR_2018.pdf |archive-date=2019-12-22 }}&lt;/ref&gt; [[ڪيوبا]] ۾ [[فيدل ڪاسترو]] جي حڪومت جي [[ڪيوبا جي طبي بين الاقواميت]] واري پروگرام تحت هزارين طبي ماهرن کي [[ثقافتي سفارتڪاري]] جي مقصد سان پرڏيهه موڪليو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cuban medical internationalism: origins, evolution, and goals |last1=Kirk |first1=John M. |date=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |last2=Erisman |first2=H. Michael |isbn=978-1-4039-8372-5 |edition=1st |location=New York |oclc=248348330}}&lt;/ref&gt; دنيا ڀر ۾ قائم چيني سرپرستيءَ وارا [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]] چيني استادن تي ڀاڙين ٿا ته جيئن ملڪ جي نرم طاقت کي پرڏيهه ۾ مضبوط بڻائي سگهجي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.politico.eu/article/china-soft-power-offensive-confucius-institute-education/|title=China's soft power offensive|date=2017-12-26|work=POLITICO|access-date=2018-06-16|language=en-US|archive-date=2018-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180616153344/https://www.politico.eu/article/china-soft-power-offensive-confucius-institute-education/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۽ يورپ هميشه کان اثر رسوخ ۽ نرم طاقت جا اهم ذريعا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |first1=Joseph |last1=Nye |author1-link=Joseph S. Nye |title=Europe's Soft Power |url=http://www.theglobalist.com/europes-soft-power/ |publisher=[[The Globalist]] |access-date=30 July 2015 |date=3 May 2004 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208183728/http://www.theglobalist.com/europes-soft-power/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[يورپي ثقافت]] جو فن، ادب، موسيقي، ڊزائن، فيشن ۽ خوراڪ گهڻي عرصي کان عالمي ڪشش جا مرڪز رهيا آهن.{{sfn|Nye|2004a|loc=Chapter 3}} يورپ ۽ [[آمريڪا]] اڪثر دعويٰ ڪندا رهيا آهن ته اهي سڄي دنيا ۾ [[انساني حق]]ن ۽ [[بين الاقوامي قانون]] جي حمايت ڪن ٿا. 2012ع ۾ [[يورپي يونين]] کي [[امن جو نوبل انعام]] ڏنو ويو، ڇاڪاڻ ته &quot;ڇهن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي دوران هن يورپ ۾ امن، مفاهمت، جمهوريت ۽ انساني حقن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nobel Peace Prize 2012 - European Union (EU) |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2012/eu-facts.html |publisher=[[Nobel Prize]] |access-date=24 December 2013 |archive-date=14 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214011947/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2012/eu-facts.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=From war to peace: European Union accepts Nobel Prize |url=http://www.cnn.com/2012/12/10/world/nobel-peace-prize/ |access-date=24 December 2013 |newspaper=[[CNN]] |date=10 December 2012 |archive-date=24 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224120940/http://www.cnn.com/2012/12/10/world/nobel-peace-prize/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019ع ۾ [[آمريڪا]] وٽ دنيا جو ٻيون نمبر وڏو سفارتي نيٽ ورڪ هو،&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Global Diplomacy Index – Country Rank |url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html |access-date=2020-10-14 |website=Lowy Institute |ref=Lowy2019 |archive-date=2019-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190201012801/http://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite news |date=2019-11-27 |title=China now has the most diplomatic posts worldwide |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-50569237 |access-date=2020-08-10 |archive-date=2020-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200906012525/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-50569237 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ملڪ اندر مقرر پرڏيهي صحافين جو سڀ کان وڏو انگ موجود هو،&lt;ref name=&quot;Monocle2012&quot;&gt;{{cite web |title=Soft Power Survey 2012 |url=http://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2012/ |publisher=Monocle |access-date=16 December 2013 |archive-date=27 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727144158/http://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2012/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو بين الاقوامي شاگردن لاءِ سڀ کان وڌيڪ پسنديده منزل هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Study in the USA |url=http://www.internationalstudent.com/study_usa/ |publisher=International Student |access-date=5 December 2015 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208143659/http://www.internationalstudent.com/study_usa/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آمريڪي سئنيما|آمريڪي فلمن]]، ٽيليويزن، موسيقي، اشتهارن، فيشن، خوراڪ، معاشي ماڊلن، سياسي ثقافت ۽ ادب ٻين ثقافتن جي [[آمريڪيت]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Fluck |first1=Winfried |title=The Americanization of Modern Culture: A Cultural History of the Popular Media* |url=http://www.jfki.fu-berlin.de/en/v/publications_fluck/2000/Romance_with_America/Fluck__Winfried_-_The_Americanization_of_Modern_Culture.pdf |publisher=John F. Kennedy Institute for North American Studies, Berlin |access-date=5 December 2015 |date=2009 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208165450/http://www.jfki.fu-berlin.de/en/v/publications_fluck/2000/Romance_with_America/Fluck__Winfried_-_The_Americanization_of_Modern_Culture.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ايشيا]]، ۽ خاص طور تي تازن سالن ۾ [[چين]]، پنهنجي قديم ثقافت، فن، فيشن ۽ خوراڪ جي عالمي پذيرائي مان فائدو وٺندي نرم طاقت جا امڪاني وسيلا استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Soft power with Chinese characteristics: China's campaign for hearts and minds |publisher=[[Routledge]] |others=Edney, Kingsley, Rosen, Stanley, Zhu, Ying, editors |year=2020 |isbn=978-1-351-80435-6 |location=Abingdon, Oxon |oclc=1130023014}}&lt;/ref&gt; چين پاڻ کي قومي خودمختياري جو محافظ طور پيش ڪري ٿو،&lt;ref&gt;Friedberg, Aaron L. ''A Contest for Supremacy: China, America and the Struggle for Mastery in Asia'', New York: Norton Publishing, 2011.&lt;/ref&gt; جيڪو [[نيٽو]] جي [[معمر قذافي]] کي اقتدار تان هٽائڻ واري هوائي مهم ۽ ليبيا ۾ باغين جي حمايت کان پوءِ وڌيڪ اهم موضوع بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Felgenhauer, Pavel. &quot;The Fall of Gaddafi Angers Many In Moscow&quot;. ''Eurasia Daily Monitor'' Volume: 8 Issue: 164. September 8, 2011. http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=38374 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530045039/http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=38374 |date=2013-05-30 }}&lt;/ref&gt; چين [[آمريڪا]] سان ڏکڻ پئسفڪ ۾ اثر رسوخ لاءِ پڻ مقابلو ڪري رهيو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه مبصرن جو خيال آهي ته هن علائقي ۾ چين جي وڌندڙ جارحاڻي پاليسين ڪيترن ملڪن کي [[آمريڪا]] سان ويجهڙائي اختيار ڪرڻ تي مائل ڪيو، جنهن سان هن خطي ۾ آمريڪي نرم طاقت وڌيڪ مضبوط ٿي وئي.&lt;ref&gt;Friedberg, Aaron L. ''A Contest for Supremacy: China, America and the Struggle for Mastery in Asia'', New York: Norton Publishing, 2011. p. 200&lt;/ref&gt;

نرم طاقت رڳو حڪومتن جي عملن تائين محدود نه آهي، پر نجي شعبي، سماج ۽ وسيع ثقافتي سرگرمين تائين پڻ پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;Lord, Carnes, &quot;Public Diplomacy and Soft Power&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008) p. 60.&lt;/ref&gt; نرم طاقت جو اثر وڌي ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ماڻهن جي بنيادي رجحانن ۽ روين تي اثرانداز ٿئي ٿي، جيڪي هاڻي پنهنجي حڪومتن ۾ وڌيڪ سرگرم ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Angelo M. Codevilla 2008&quot; /&gt; اهو رجحان آمراڻن ملڪن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿو، جتي ماڻهو ۽ ادارا وڌندڙ حد تائين سياسي بحث کي شڪل ڏيڻ جي صلاحيت رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fas.org/irp/agency/dod/dsb/commun.pdf |title=Defense Science Board, Report of the Defense Science Board Task Force on Strategic Communication (Office of the Under Secretary of Defense for Acquisition, Technology and Logistics |date=September 2004}}&lt;/ref&gt;

=== آسٽريليا ===
[[آسٽريليا جي پرڏيهي معاملن ۽ واپار جو کاتو|آسٽريليا جي پرڏيهي معاملن ۽ واپار واري کاتي]] موجب، آسٽريليا پنهنجي جمهوريت، قانون جي حڪمراني، مضبوط معيشت، معياري تعليم، جديد سائنسي ترقي، گهڻ ثقافتي سماج ۽ ماحولياتي تحفظ جي ڪري سٺي شهرت رکي ٿو، جنهن سبب ان جا شهري ۽ ادارا عالمي سطح تي اعتماد ۽ اعتبار سان پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جي قابل آهن.&lt;ref name=&quot;renamed_from_23_on_20240913015007&quot;&gt;{{Cite web |title=Soft power |url=https://www.dfat.gov.au/sites/default/files/minisite/static/4ca0813c-585e-4fe1-86eb-de665e65001a/fpwhitepaper/foreign-policy-white-paper/chapter-eight-partnerships-and-soft-power/soft-power.html#:~:text=Having%20the%20ability%20to%20influence,underpinned%20by%20some%20enduring%20strengths. |access-date=14 August 2024 |website=dfat.gov.au}}&lt;/ref&gt; تعليم آسٽريليا جي نرم طاقت جو هڪ بنيادي عنصر رهي آهي،&lt;ref name=&quot;renamed_from_23_on_20240913015007&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=C. Tyler |first1=Melissa |last2=Van Leuven |first2=Bridgette |date=10 March 2020 |title=The soft power of education |url=https://pursuit.unimelb.edu.au/articles/the-soft-power-of-education |access-date=14 August 2024 |website=The University of Melbourne}}&lt;/ref&gt; ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل تعليمي مرڪزن مان هڪ هجڻ سبب هتي 700,000 کان وڌيڪ بين الاقوامي شاگرد تعليم حاصل ڪري رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Karp |first=Paul |date=2 April 2024 |title=New record set for number of international students in Australia |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/apr/02/new-record-set-for-number-of-international-students-in-australia |access-date=14 August 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; 2023ع ۾، [[قومي برانڊنگ]] جي لحاظ کان آسٽريليا کي ''Nation Brand Index'' ۾ دنيا جو نائون مضبوط ترين قومي برانڊ قرار ڏنو ويو، جيڪو ان کي سياحت ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري لاءِ هڪ پرڪشش ملڪ طور ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 November 2023 |title=Australia's nation brand gains rank to 9th in world |url=https://www.austrade.gov.au/en/news-and-analysis/media-centre/media-releases/australia-s-nation-brand-gains-rank-to-9th-in-world |access-date=14 August 2024 |website=www.austrade.gov.au}}&lt;/ref&gt; ملڪ وٽ دنيا جي اٺين وڏي سياحتي آمدني آهي&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 2024 |title=World Tourism Barometer |url=https://pre-webunwto.s3.eu-west-1.amazonaws.com/s3fs-public/2024-06/Barom_PPT_May_2024.pdf?VersionId=U7O62HatlG4eNAj.wcmuQG1PMCjK.Yss#page13 |access-date=14 August 2024 |page=19 |website=UN Tourism |format=PDF}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري|پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري (FDI)]] حاصل ڪندڙ ملڪن ۾ سورهين نمبر تي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics on who invests in Australia |url=https://www.dfat.gov.au/trade/trade-and-investment-data-information-and-publications/foreign-investment-statistics/statistics-on-who-invests-in-australia |access-date=14 August 2024 |website=dfat.gov.au}}&lt;/ref&gt;

=== وچ اوڀر ===
[[وچ اوڀر]] اهڙو علائقو رهيو آهي، جتي نرم طاقت کي علائقائي ۽ ٻاهرين ٻنهي قسمن جي فاعلن استعمال ڪيو آهي. ننڍيون رياستون، جهڙوڪ [[قطر]]، پنهنجي پرڏيهي پاليسي ۾ اڪثر نرم طاقت جون حڪمت عمليون اختيار ڪن ٿيون، جن ۾ [[الجزيره ميڊيا نيٽ ورڪ|الجزيره]] جو استعمال ۽ راندين جي تقريبن جي ميزباني شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Brannagan |first1=Paul Michael |last2=Giulianotti |first2=Richard |date=2018 |title=The soft power–soft disempowerment nexus: the case of Qatar |journal=International Affairs |volume=94 |issue=5 |pages=1139–1157 |doi=10.1093/ia/iiy125 |issn=0020-5850}}&lt;/ref&gt; ٻاهريون طاقتون، جهڙوڪ [[آمريڪا]] يا [[چين]]، پڻ وچ اوڀر ۾ پنهنجو اثر رسوخ وڌائڻ لاءِ نرم طاقت استعمال ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rugh |first=William A. |url=https://books.google.com/books?id=iH3DEAAAQBAJ&amp;dq=soft+power+middle+east&amp;pg=PR7 |title=American Encounters with Arabs: The Soft Power of U.S. Public Diplomacy in the Middle East |date=2005-11-30 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-0-313-05524-9 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tella |first=Oluwaseun |date=2016-11-05 |title=Wielding soft power in strategic regions: an analysis of China's power of attraction in Africa and the Middle East |url=https://brill.com/view/journals/bafr/8/2/article-p133_5.xml |journal=Africa Review |volume=8 |issue=2 |pages=133–144 |doi=10.1080/09744053.2016.1186868 |issn=0974-4061|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; وچ اوڀر جي رياستن جي وچ ۾ مقابلي ۾ به نرم طاقت جو استعمال شامل هوندو آهي، جهڙوڪ آفريڪا بابت [[مصر]]ي-[[اسرائيل]]ي رقابت،&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Siniver |first1=Asaf |last2=Tsourapas |first2=Gerasimos |date=2023-01-20 |title=Middle Powers and Soft-Power Rivalry: Egyptian–Israeli Competition in Africa |journal=Foreign Policy Analysis |volume=19 |issue=2 |article-number=orac041 |doi=10.1093/fpa/orac041 |issn=1743-8586|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; يا [[سعودي عرب|سعودي]]-[[ايران]]ي لاڳاپا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mabon |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=g9aLDwAAQBAJ&amp;q=Saudi+Arabia+and+Iran+The+struggle+to+shape+the+Middle+East |title=Saudi Arabia and Iran: Power and Rivalry in the Middle East |date=2015-10-21 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85772-907-1 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ايران ===
[[ايران]] جي نرم طاقت، جيڪا ان جي [[شيعا اسلام|شيعا اسلامي نظريي]]، [[ايران جي تاريخ|ايراني-فارسي پس منظر، تهذيب ۽ تاريخ]]، [[ايراني انقلاب|1979ع جي ايراني انقلاب]] جي ورثي ۽ [[صهيونيت مخالف|صهيونيت مخالف]] موقف سان لاڳاپيل آهي، [[وچ اوڀر]]، وسيع [[مسلم دنيا|اسلامي دنيا]]، [[وچ ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ اولهه ۾ پڻ نمايان اثر رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-13 |title=The Iranian Revolutionary Apparatus and Hezbollah in West Africa {{!}} Hudson Institute |url=https://www.hudson.org/node/44280 |access-date=2024-11-28 |website=www.hudson.org |language=en}}&lt;/ref&gt; هن اثر جو مرڪزي عنصر [[سامراج مخالف]]، [[اسلام]]ي ۽ [[شيعا اسلام|شيعا]] نظرين، جهڙوڪ [[خمينيت]] ۽ [[ولايت فقيه|شيعا اسلام جي سياسي تشريح]]، جي ترويج آهي. انهن نظرين [[مسلم دنيا]] سان، خاص طور &quot;[[مزاحمت جو محور]]&quot; جي ملڪن جهڙوڪ [[عراق]]، [[شام]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن]] سان مضبوط لاڳاپا پيدا ڪيا، جن جي نتيجي ۾ ڪيترائي اسلامي ۽ شيعا گروهه وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[حزب الله]] [[لبنان]] ۾، [[عراق ۾ اسلامي مزاحمت|اسلامي مزاحمتي گروهه]] [[عراق]] ۾، [[فلسطيني اسلامي جهاد|اسلامي جهاد]] [[فلسطين]] ۾، ۽ علائقي جا ٻيا ڪيترائي گروهه. [[ايران]] &quot;[[وڏو ايران]]&quot; جو تصور پڻ فروغ ڏئي ٿو، جنهن ذريعي اهو [[فارسي ٻولي|فارسي]] ڳالهائيندڙ قومن، جهڙوڪ [[تاجڪستان]]، [[افغانستان]] ۽ [[پاڪستان]]، سان ثقافتي ۽ نظرياتي لاڳاپا جوڙڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جتي [[فارسي ٻولي]] هڪ متحد ڪندڙ ڪردار ادا ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Akbar |first=Ali |date=2023-08-08 |title=Iran's soft power in the Middle East via the promotion of the Persian language |journal=Contemporary Politics |volume=29 |issue=4 |pages=424–445 |doi=10.1080/13569775.2023.2169305 |issn=1356-9775|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lester |first=Stephanie |date=2024-02-09 |title=Return of the Cypress: Iran's Foreign Policy Ambitions in Central Asia |url=https://www.us-iran.org/news/centralasia |access-date=2024-11-27 |website=American Iranian Council |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[مسلم دنيا|اسلامي دنيا]] ۾ ايران جو اثر ان جي سرحدن کان ٻاهر تائين پکڙيل آهي، خاص طور [[مزاحمت جو محور]] سان لاڳاپيل ملڪن ۽ ٻين ملڪن، جهڙوڪ [[بحرين]]، [[سعودي عرب]] ۽ مسلم دنيا جي ٻين حصن ۾، جتي [[شيعا اسلام|شيعا]] برادريون اڪثر مذهبي رهنمائي ۽ سياسي الهام لاءِ [[ايران]] ڏانهن ڏسن ٿيون. ڪجهه [[سني اسلام|سني]] پڻ [[مزاحمت جو محور]] جي حمايت ڪن ٿا ۽ [[فلسطين]]، [[قطر]] ۽ [[شام]] جهڙن ملڪن ۾ ايران جي [[صهيونيت مخالف|اسرائيل مخالف]] پاليسين کان متاثر ٿين ٿا. ايران جي ثقافتي ۽ مذهبي رسائي، جنهن ۾ [[ابلاغي ذريعو|ميڊيا]]، تعليمي مٽاسٽا ۽ مذهبي [[سفارتڪاري]] شامل آهن، دنيا ڀر جي شيعا ۽ اسلامي آباديءَ سان ان جا لاڳاپا مضبوط ڪري ٿي. ايران جو [[سامراج مخالف]] ۽ [[نوآبادياتي نظام جو خاتمو|نوآباديت مخالف]] موقف، جنهن جون پاڙون [[ايراني انقلاب|1979ع جي اسلامي انقلاب]] ۾ آهن، ڪيترن لاءِ پرڪشش آهي. پاڻ کي [[وچ اوڀر ۾ آمريڪي اثر رسوخ|آمريڪي اثر رسوخ]] خلاف خودمختياري جي محافظ طور پيش ڪندي، ايران [[عالمگيريت مخالف تحريڪ]]ن ۽ [[مداخلت پسندي (سياست)|مغربي مداخلت پسندي]] تي تنقيد ڪندڙ دانشورن ۾ اثر پيدا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

[[لاطيني آمريڪا]] ۾، ايران جي [[سامراج مخالف]] حڪومتن، جهڙوڪ [[وينزويلا]]، سان يڪجهتي، آمريڪي بالادستي جي گڏيل مخالفت جي بنياد تي لاڳاپن کي مضبوط ڪري ٿي ۽ خود اراديت جي گڏيل تصور کي فروغ ڏئي ٿي. [[ايراني انقلاب جو نظريو|ايران جو نظرياتي پيغام]]، جنهن ۾ [[سامراج مخالف]] موقف، اسلامي ۽ شيعا قدر، [[ايراني ثقافت]] ۽ [[ايران جي تاريخ|تاريخي پاڙون]]، ۽ ثقافتي سفارتڪاري گڏ ٿين ٿا، ايران کي علائقائي ۽ عالمي سطح تي هڪ اهم فاعل بڻايو آهي. اهو پيغام اهڙن مختلف ملڪن سان لاڳاپن کي متاثر ۽ مضبوط ڪري ٿو، جيڪي مغربي بالادستي کي چئلينج ڪرڻ ۽ [[بين الاقوامي نظام|عالمي نظام]] جو متبادل تصور پيش ڪرڻ جا خواهشمند آهن.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Religion as a Soft Power Tool: Iran's Export of Twelver Shia Islam to Syria |url=https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/religion-soft-power-tool-irans-export-twelver-shia-islam-syria |access-date=2024-11-27 |website=rusi.orghttps |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Tracking Iranian Soft Power Influence in the KRI {{!}} The Washington Institute |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/tracking-iranian-soft-power-influence-kri |access-date=2024-11-27 |website=www.washingtoninstitute.org |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Iran and Iraq: The Shia Connection, Soft Power, and the Nuclear Factor |url=https://www.usip.org/publications/2005/11/iran-and-iraq-shia-connection-soft-power-and-nuclear-factor |archive-url=https://web.archive.org/web/20170310194948/https://www.usip.org/publications/2005/11/iran-and-iraq-shia-connection-soft-power-and-nuclear-factor |archive-date=March 10, 2017 |access-date=2024-11-27 |website=United States Institute of Peace |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Beyond guns and oil: The emerging soft power rivalry between Iran and Saudi Arabia |url=https://www.mei.edu/publications/beyond-guns-and-oil-emerging-soft-power-rivalry-between-iran-and-saudi-arabia |access-date=2024-11-27 |website=Middle East Institute |language=en}}&lt;/ref&gt;
=== چين ===
{{Main|چين جي نرم طاقت}}

چين جي روايتي ثقافت ڪشش جو هڪ اهم ذريعو رهي آهي، جنهن جي بنياد تي هن دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ سوين [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ|ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]] قائم ڪيا آهن ته جيئن پنهنجي ٻولي ۽ ثقافت جي تعليم ڏئي سگهجي. چين ۾ پرڏيهي شاگردن جو داخلا انگ هڪ ڏهاڪي دوران 36,000 مان وڌي گهٽ ۾ گهٽ 240,000 تائين پهچي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Jr |first=Joseph S. Nye |date=2012-01-17 |title=Opinion {{!}} Why China Is Weak on Soft Power |url=https://www.nytimes.com/2012/01/18/opinion/why-china-is-weak-on-soft-power.html |access-date=2024-07-10 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; چين بين الاقوامي شاگردن لاءِ ايشيا جو سڀ کان وڌيڪ مقبول ملڪ آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2007-10-01 |title=International Student Mobility: Patterns and Trends |url=https://wenr.wes.org/2007/10/wenr-october-2007-feature |access-date=2020-09-11 |website=WENR |language=en-US |archive-date=2020-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813050208/https://wenr.wes.org/2007/10/wenr-october-2007-feature |url-status=live}}&lt;/ref&gt; انگريزي ڳالهائيندڙ آفريقي شاگردن لاءِ عالمي سطح تي اهم تعليمي منزل آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=China tops US and UK as destination for anglophone African students |url=https://theconversation.com/china-tops-us-and-uk-as-destination-for-anglophone-african-students-78967 |access-date=18 February 2018 |first1=Victoria |last1=Breeze |first2=Nathan |last2=Moore |work=[[The Conversation (website)|The Conversation]] |date=27 June 2017 |archive-date=9 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109004110/https://theconversation.com/china-tops-us-and-uk-as-destination-for-anglophone-african-students-78967 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ دنيا جي ٻئي وڏي [[چين ۾ تعليم|تعليمي مرڪز]] طور پڻ سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-01-27 |title=China's 2020 target: reshaping global mobility flows |url=https://www.eaie.org/blog/china-2020-target-reshaping-global-mobility-flows.html |access-date=2020-05-05 |website=EAIE |language=en |archive-date=2021-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010111212/https://www.eaie.org/blog/china-2020-target-reshaping-global-mobility-flows.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

چين جي [[ايشيائي ڍانچائي سيڙپڪاري بئنڪ]] ڪيترن ئي مغربي ملڪن کي ان ۾ شامل ٿيڻ لاءِ متوجه ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=With New Bank, China Shows U.S. It's Got Soft Power |url=https://www.forbes.com/sites/kenrapoza/2015/03/23/with-new-bank-china-shows-u-s-its-got-soft-power/print/ |magazine=[[Forbes]] |access-date=31 July 2015 |date=23 March 2015}}&lt;/ref&gt; چين وٽ دنيا جو سڀ کان وڏو [[چين جا سفارتي مشن|سفارتي نيٽ ورڪ]] آهي، جنهن 2019ع ۾ آمريڪا کي به پوئتي ڇڏي ڏنو.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[ڪووڊ-19 عالمي وبا|ڪووڊ-19 جي وبا]] دوران چين پاران طبي امداد جي فراهمي کي &quot;ماسڪ سفارتڪاري&quot; (فيس ماسڪ ڊپلوميسي) جو نالو ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Waterson |first1=Jim |url=https://www.theguardian.com/world/2020/apr/03/china-steps-up-western-media-campaign-over-coronavirus-crisis |title=China steps up western media campaign over coronavirus crisis |date=2020-04-03 |work=[[The Guardian]] |access-date=2020-04-06 |last2=Kuo |first2=Lily |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=2020-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405142432/https://www.theguardian.com/world/2020/apr/03/china-steps-up-western-media-campaign-over-coronavirus-crisis |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Yuan |first=Shaoyu |date=2023-12-31 |title=Government Legitimacy and International Image: Why Variations Occurred in China's Responses to COVID-19 |journal=Journal of Contemporary Eastern Asia |volume=22 |issue=2 |pages=18–38 |doi=10.17477/JCEA.2023.22.2.018}}&lt;/ref&gt;

[[File:Arrive du CONCORDE à Abidjan en 1978.jpg|thumb|سپرسونڪ جيٽ [[ڪنڪارڊ]]، 1978ع ۾ اڳوڻي فرانسيسي نوآبادي [[آئيوري ڪوسٽ]] ۾ پهچندي. ڪنڪارڊ کي اڪثر فرانس جي وقار ۽ نرم طاقت جي علامت طور استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |url= |title=Aviation diplomacy: a conceptual framework for analyzing the relationship between aviation and international relations |first=Michał Marcin |last=Kobierecki |date=June 24, 2020 |journal=Place Branding and Public Diplomacy |volume=17 |issue=4 |pages=293–303 |via=Springer Link |doi=10.1057/s41254-020-00172-5 |pmc=7313438}}&lt;/ref&gt;]]

=== فرانس ===
2018ع ۾ ''آمريڪن سوشلاجيڪل رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مطابق، ارڙهين صديءَ دوران فرانس پنهنجي ثقافتي ۽ علامتي طاقت جي ڪري يورپي [[جيوپوليٽڪس]] تي برطانيا جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اثرانداز ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Brundage |first=Jonah Stuart |date=2018 |title=The Social Sources of Geopolitical Power: French and British Diplomacy and the Politics of Interstate Recognition, 1689 to 1789 |journal=American Sociological Review |volume=83 |issue=6 |pages=1254–1280 |doi=10.1177/0003122418811264 |jstor=48588591 |s2cid=219951985 |issn=0003-1224}}&lt;/ref&gt;

=== جرمني ===
رسالو ''Monocle'' ۽ [[انسٽيٽيوٽ فار گورنمينٽ]] پاران جاري ڪيل سالياني نرم طاقت جي درجابنديءَ ۾ انهن 30 ملڪن کي شامل ڪيو ويندو آهي، جيڪي ثقافت، راندين، کاڌي، ڊزائن، سفارتڪاري ۽ ٻين ذريعن وسيلي ٻين قومن کي سڀ کان وڌيڪ متوجه ڪن ٿا. ''Monocle'' موجب، [[انگيلا مرڪل|مرڪل]] کي شايد هڪ سخت منتظم طور پيش ڪيو وڃي، پر لڳي ٿو ته يا ته سندس نرم رخ موجود آهي يا وري جنهن ملڪ جي هوءَ اڳواڻي ڪري رهي هئي، ان جو. رسالي موجب جرمني جو نرم طاقت طور اڀرڻ ڪا حيرت جي ڳالهه نه آهي. ان موجب، &quot;هي ملڪ روايتي طور سفارتي، ثقافتي ۽ اقتصادي ذريعن وسيلي پنهنجن خيالن، قدرن ۽ مقصدن کي اڳتي وڌائڻ ۾ شاندار رهيو آهي. سادين شين کي خاموشي سان بهتر نموني انجام ڏيندي هي ملڪ عالمي طاقت بڻجي ويو آهي، ۽ باقي دنيا ان سان پاڻ کي آرامده محسوس ڪري سگهي ٿي.&quot; رسالي وڌيڪ چيو ته جرمن عوام تاريخي سببن جي ڪري ٻاهرين دنيا آڏو پنهنجي بالادست تصوير پيش ڪرڻ کان گهڻو محتاط رهيو آهي، پر ملڪ جي هن اڀار کي ٻين لاءِ پريشانيءَ جو سبب نه بڻجڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013-11-21 |title=Germany tops world 'soft power' rankings |url=https://www.thelocal.de/20131121/germany-number-one-for-soft-power |access-date=2024-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Gerhard Schröder: 'Germany Can Only Lead Europe the Way Porcupines Mate'|newspaper=Der Spiegel|url=http://www.spiegel.de/international/germany/interview-former-german-chancellor-gerhard-schroeder-on-foreign-policy-a-891839.html|publisher=Spiegel Online International|access-date=30 July 2015|date=1 April 2013|archive-date=28 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928201741/http://www.spiegel.de/international/germany/interview-former-german-chancellor-gerhard-schroeder-on-foreign-policy-a-891839.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Obama sets off on farewell trip to Europe in shadow of president-elect|url=https://www.theguardian.com/us-news/2016/nov/14/barack-obama-faces-awkward-task-on-sad-farewell-visit-to-europe|access-date=14 November 2016|agency=Reuters|date=14 November 2016|quote=As the Americans see it, Merkel – and certainly not the vainglorious European commission president, Jean-Claude Juncker – runs the EU. It is Merkel who negotiated the Minsk deal with Russia that defused the Ukraine crisis. She knows Vladimir Putin better than any other western leader does. It is Merkel who took the lead on Syrian refugees and the eurozone crisis.|archive-date=14 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161114155053/https://www.theguardian.com/us-news/2016/nov/14/barack-obama-faces-awkward-task-on-sad-farewell-visit-to-europe|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2017ع ۾ جرمني وٽ دنيا جو اٺون وڏو [[جرمني جا سفارتي مشن|سفارتي نيٽ ورڪ]] هو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== ڀارت ===
[[File:Mazoezi ya yoga.jpg|thumb|[[يوگا]] جي مشق، تنزانيا]]

ڀارت جي نرم طاقت جا پنج بنيادي ستون—وقار، ڳالهه ٻولهه، گڏيل خوشحالي، علائقائي ۽ عالمي سلامتي، ۽ ثقافتي ۽ تهذيبي لاڳاپا—ان جي عالمي اثر وڌائڻ لاءِ حڪمت عمليءَ سان استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;Amb (Retd) Bhaswati Mukherjee, &quot;India's Culture Diplomacy and Soft Power,&quot; Ministry of External Affairs, Government of India, October 18, 2019, [https://www.mea.gov.in/distinguished-lectures-detail.htm?855#:~=The%20five%20pillars%20of%20this,(Cultural%20and%20civilizational%20links). Published online]&lt;/ref&gt; 21 مئي 2021ع تي [[انڊين ڪائونسل فار ڪلچرل رليشنز]] (ICCR) اعلان ڪيو ته هو ڀارتي کاڌي کي نرم طاقت جي هڪ ذريعي طور استعمال ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو، جنهن جو مقصد ڀارت جي ثقافتي ورثي کي عالمي سطح تي متعارف ڪرائڻ آهي.&lt;ref&gt;Ministry of External Affairs, Government of India, [https://www.iccr.gov.in/flashnews/iccr-plans-use-indian-cuisine-soft-power-and-take-its-food-diversity-world].&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه، [[آفريڪا ۾ ڀارت جي نرم طاقت]] ثقافتي مٽاسٽا جي ذريعي به ظاهر ٿي آهي، جنهن ۾ [[بالي ووڊ]] فلمن جو اثر، [[يوگا]] جي مشقن جي واڌ، ۽ آفريڪا ۾ رهندڙ ڀارتي برادريءَ جو ڪردار شامل آهي.&lt;ref&gt;H.H.S. Viswanathan, &quot;India's Soft Power Diplomacy,&quot; Ministry of External Affairs, Government of India, September 04, 2019, [https://www.mea.gov.in/distinguished-lectures-detail.htm?850 Published online]&lt;/ref&gt;

=== اٽلي ===
اٽلي جي نرم ثقافتي طاقت جا اهم عنصر [[اطالوي فن]]، [[اٽلي جي موسيقي]]، [[اطالوي فيشن]]، [[اطالوي ڊزائن]] ۽ [[اطالوي طعام]] آهن. اٽلي [[اوپيرا]] جي جنم ڀومي آهي،&lt;ref&gt;Kimbell, David R. B. [https://books.google.com/books?id=C37Gq2GagZIC&amp;pg=PA1 ''Italian Opera.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221011234953/https://books.google.com/books?id=C37Gq2GagZIC&amp;pg=PA1&amp;dq= |date=2022-10-11 }} Cambridge University Press, 1994. p. 1. Web. 22 Jul. 2012.&lt;/ref&gt; ۽ ڪيترن ئي نسلن تائين اوپيرا جي ٻولي [[اطالوي ٻولي]] رهي آهي. اٽلي ۾ ڊرامي جي عوامي پسند گهڻي عرصي کان مزاحيه انداز ڏانهن مائل رهي آهي؛ اوچتي اداڪاريءَ تي ٻڌل ''[[ڪوميڊيا ڊيل آرٽي]]'' جو انداز سورهين صديءَ جي وچ ڌاري اٽلي ۾ شروع ٿيو&lt;ref&gt;{{cite web |language=it |url=http://www.treccani.it/enciclopedia/commedia-dell-arte/ |title=Commedia dell'arte |work=Treccani, il portale del sapere |access-date=24 Jul 2012 |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104120129/https://www.treccani.it/enciclopedia/commedia-dell-arte/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ اڄ به پيش ڪيو وڃي ٿو. فرانس ۽ روس ڏانهن منتقل ٿيڻ کان اڳ [[بيلي]] جو فن پڻ اٽلي ۾ ئي وجود ۾ آيو.

هن ملڪ ۾ دنيا جا ڪيترائي مشهور شهر آهن. [[روم]] قديم [[رومي سلطنت]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي [[پوپ]] جو مرڪز رهيو آهي. روم کي عام طور تي [[مغربي تهذيب]] ۽ [[عيسائي ثقافت]] جي &quot;پينگهن&quot; مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Understanding China Today: An Exploration of Politics, Economics, Society, and International Relations |first=Silvio |last=Beretta |year=2017 |isbn=978-3-319-29625-8 |page=320 |publisher=Springer}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Christianity: Religions of the World |first=Ann Marie B. |last=Bahr |year=2009 |isbn=978-1-4381-0639-7 |page=139 |publisher=[[Infobase Publishing]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Rome in America: Transnational Catholic Ideology from the Risorgimento to Fascism |first=Peter R. |last=D'Agostino |year=2005 |isbn=978-0-8078-6341-1 |publisher=[[University of North Carolina Press]]}}&lt;/ref&gt;

[[فلورنس]] [[نشاة ثانيه]] جو مرڪز هو، جيڪو [[فنون]] ۾ عظيم ڪاميابين جو دور هو ۽ جنهن [[وچئين دور]] کان [[جديديت]] ڏانهن منتقليءَ کي ظاهر ڪيو.&lt;ref&gt;Zirpolo, Lilian H. [https://books.google.com/books?id=QPqWxHwdMNAC&amp;pg=PA154 ''The A to Z of Renaissance Art.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221011235002/https://books.google.com/books?id=QPqWxHwdMNAC&amp;pg=PA154&amp;dq= |date=2022-10-11 }} Scarecrow Press, 2009. pp. 154-156. Web. 16 Jul. 2012.&lt;/ref&gt; ٻين اهم شهرن ۾ [[تورين]] شامل آهي، جيڪو [[اٽلي جي موٽر گاڏين جي صنعت]] جي عالمي مرڪزن مان هڪ آهي. [[ميلان]] دنيا جي چار وڏين [[فيشن گاديون|فيشن گاديءَ وارن شهرن]] مان هڪ آهي. [[وينس]] پنهنجي پيچيده واهن جي نظام ۽ سامونڊي تاريخ سبب دنيا جي سياحن کي متوجه ڪري ٿو، خاص طور تي [[وينس ڪارنيول]] ۽ [[وينس بيئنالي]] جي موقعن تي.

اٽلي ۾ هن وقت دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ، يعني 59 [[يونيسڪو]] جا [[عالمي ورثي جا ماڳ]] موجود آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Italy - UNESCO World Heritage Convention |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/it |access-date=2023-09-21 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ اٽلي وٽ دنيا جو نائون وڏو [[اٽلي جا سفارتي مشن|سفارتي نيٽ ورڪ]] هو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; اٽلي دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ گهميل ملڪ آهي.

=== جاپان ===
{{Main|جاپان جي نرم طاقت|جاپاني عوامي ثقافت}}

'''ڪُول جاپان''' (Cool Japan) هڪ تصور آهي، جيڪو 2002ع ۾ [[جاپاني عوامي ثقافت]] جي اظهار طور متعارف ڪرايو ويو. هن تصور کي جاپاني حڪومت ۽ واپاري ادارن پڻ اختيار ڪيو ته جيئن ملڪ جي ثقافتي صنعت جي تجارتي اهميت مان فائدو حاصل ڪري سگهجي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Squaring the cool |url=https://www.economist.com/banyan/2014/06/17/squaring-the-cool |access-date=2024-07-10 |newspaper=The Economist |issn=0013-0613}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cool Japan Illustrated, http://www.cool-jp.com/index.php&lt;/ref&gt; هن کي نرم طاقت جي هڪ صورت قرار ڏنو ويو آهي، يعني &quot;ثقافتي يا نظرياتي ذريعن وسيلي سڌيءَ ريت نه پر اڻسڌي نموني ٻين جي روين يا مفادن تي اثرانداز ٿيڻ جي صلاحيت&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Christine R. |last=Yano |title=Wink on Pink: Interpreting Japanese Cute as It Grabs the Global Headlines |year=2009 |journal=The Journal of Asian Studies |volume=68 |issue=3 |pages=681–688 |doi=10.1017/S0021911809990015 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

2002ع ۾ رسالي ''Foreign Policy'' ۾ شايع ٿيل پنهنجي مضمون ''Japan's Gross National Cool'' ۾ ڊگلس ميڪ گري لکيو ته معاشي ۽ سياسي مشڪلاتن واري &quot;گم ٿيل ڏهاڪي&quot; جي باوجود جاپان پنهنجي ثقافتي اثر جي ذريعي هڪ &quot;نئين سپر پاور&quot; طور پاڻ کي ٻيهر متعارف ڪرائي رهيو آهي. هن [[جي-پاپ]]، [[مانگا]]، [[اينيمي]]، [[جاپان ۾ وڊيو رانديون|وڊيو رانديون]]، [[جاپاني فيشن]]، [[جاپاني سينيما]]، [[جاپان جي موٽر گاڏين جي صنعت]]، [[جاپان جي اليڪٽرانڪس صنعت]]، [[جاپاني معمارِي]] ۽ [[جاپاني طعام]] جي عالمي مقبوليت جو جائزو ورتو ۽ دليل ڏنو ته جاپان جي معاشي جمود شايد ان جي ثقافتي ڪشش کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان روايتي سماجي درجابندين ۽ وڏين ڪمپنين جي ڪيريئر واري ماڊل جي اهميت گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;McGray&quot;&gt;{{cite magazine |url=http://www.douglasmcgray.com/cool-japan.html |title=Japan's Gross National Cool |last=McGray |first=Douglas |magazine=[[Foreign Policy]] |date=1 May 2002 |access-date=11 September 2012 |archive-date=16 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216061649/http://www.douglasmcgray.com/cool-japan.html }}&lt;br /&gt;{{cite magazine |url=https://foreignpolicy.com/articles/2002/05/01/japans_gross_national_cool |title=Japan's Gross National Cool |url-access=subscription |last=McGray |first=Douglas |magazine=[[Foreign Policy]] |date=1 May 2002 |access-date=18 March 2011 |archive-date=6 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140906153012/http://www.foreignpolicy.com/articles/2002/05/01/japans_gross_national_cool |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2015ع ۾ جاپاني وزيراعظم [[شنزو آبي]] جي وائيٽ هائوس آمد تي آمريڪي صدر [[بارڪ اوباما]] جاپان جي ثقافتي خدمتن تي ٿورا مڃيندي چيو:

{{blockquote|هي دورو اسان جي ٻنهي قومن جي وچ ۾ دوستي ۽ خانداني لاڳاپن جي جشن جي حيثيت رکي ٿو. مون اهو پهريون ڀيرو ڇهن ورهين جي عمر ۾ محسوس ڪيو، جڏهن منهنجي ماءُ مون کي جاپان وٺي وئي. مون اهو هوائي ۾ وڏو ٿيندي به محسوس ڪيو، جتي ڪيترائي فخر جوڳا جاپاني نژاد آمريڪي رهن ٿا... اڄ آمريڪين، خاص طور نوجوانن، لاءِ به اهو موقعو آهي ته هو جاپان جا ٿورا مڃين انهن سڀني شين لاءِ جيڪي اسان کي جاپان کان مليون آهن، جهڙوڪ [[ڪراٽي]]، [[ڪراچي|ڪاراوڪي]]، [[مانگا]]، [[اينيمي]] ۽ يقيناً [[ايموجي]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2015/04/28/president-obama-thanks-japanese-leader-for-karaoke-emojis/?outputType=amp|title=President Obama thanks Japanese leader for karaoke, emoji|newspaper=The Washington Post|date=28 April 2015}}&lt;/ref&gt;}}

2017ع ۾ جاپان وٽ دنيا جو پنجون وڏو [[جاپان جا سفارتي مشن|سفارتي نيٽ ورڪ]] هو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[اينيمي]]، [[مانگا]] ۽ جاپاني فلمون جاپان جي نرم طاقت جا اهم ذريعا سمجهيا وڃن ٿا. اپريل 2023ع ۾ [[جاپان بزنس فيڊريشن]] هڪ تجويز پيش ڪئي، جنهن جو مقصد [[جاپان جي معيشت]] کي فروغ ڏيڻ لاءِ، خاص طور اينيمي، مانگا ۽ وڊيو رانديون جهڙي مواد جي صنعت کي عالمي سطح تي وڌيڪ ترقي ڏيڻ هو. هن تجويز ۾ پرڏيهي ماهرن کي جاپان ۾ ڪم ڪرڻ جي دعوت ڏيڻ ۽ [[جاپان ۾ سياحت]] سان ڳانڍاپو وڌائڻ پڻ شامل هو ته جيئن دنيا جا اينيمي ۽ مانگا جا مداح انهن هنڌن جو دورو ڪري سگهن جيڪي مشهور ڪهاڻين سان لاڳاپيل آهن. فيڊريشن جو مقصد ايندڙ ڏهن سالن دوران جاپاني مواد جي پرڏيهي مارڪيٽن ۾ وڪرو چار ڀيرا وڌائڻ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nguyen |first=Joana |date=2023-04-10 |title=Japan's leading business lobby group says anime, manga key to economic growth|url=https://www.scmp.com/video/asia/3216598/japans-leading-business-lobby-group-says-anime-manga-key-economic-growth|website=[[South China Morning Post]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dw.com/en/japan-manga-to-spearhead-nations-economic-growth/a-65393781|title=Japan: Manga to spearhead nation's economic growth|website=[[ڊيوئچه ويلي|DW]]|date=23 April 2023}}&lt;/ref&gt;

2023ع ۾ [[يو.ايس. نيوز اينڊ ورلڊ رپورٽ]] جاپان جي ثقافتي اثر کي ايشيا ۾ پهرين ۽ عالمي سطح تي پنجين نمبر تي رکيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.usnews.com/news/best-countries/influence-rankings|title=Influence Rankings|publisher=USnews |date=2021 |access-date=2021-05-24}}&lt;/ref&gt; اڄ [[جاپان جي ثقافت]] دنيا جي سڀ کان وڌيڪ مقبول ثقافتن مان هڪ آهي، جنهن جو وڏو سبب ان جي عوامي ثقافت جي عالمي پهچ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nagata |first=Kazuaki |date=7 September 2010 |title=Anime makes Japan a cultural superpower |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2010/09/07/reference/anime-makes-japan-superpower/ |via=Japan Times Online}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|date=31 January 2015|title=How Japan became a pop culture superpower {{!}} The Spectator|url=https://www.spectator.co.uk/article/how-japan-became-a-pop-culture-superpower/|journal=The Spectator|access-date=12 December 2021|archive-date=17 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190717054956/https://www.spectator.co.uk/2015/01/how-japan-became-a-pop-culture-superpower/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Iwabuchi |first=Koichi |url=https://books.google.com/books?id=dFHTDV6Mq10C&amp;q=american+influence+japanese+media&amp;pg=PA95 |title=Recentering Globalization: Popular Culture and Japanese Transnationalism |date=2002-10-18 |publisher=[[ڊيوڪ يونيورسٽي پريس]] |isbn=978-0-8223-8408-3|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Tamaki |first1=Taku |title=Japan has turned its culture into a powerful political tool |url=http://theconversation.com/japan-has-turned-its-culture-into-a-powerful-political-tool-72821 |website=[[دي ڪنورسيشن]] |date=26 April 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title='Pure Invention': How Japan's pop culture became the 'lingua franca' of the internet |url=https://www.japantimes.co.jp/culture/2020/07/18/books/pure-invention-jpop-culture/ |work=[[دي جاپان ٽائيمز]] |date=2020-07-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=How Japan's global image morphed from military empire to eccentric pop-culture superpower|url=https://qz.com/1806376/japans-image-has-changed-from-fierce-to-lovable-over-the-decades/ |publisher=[[Quartz]] |date=2020-05-27}}&lt;/ref&gt; جاپاني عوامي ثقافت جي عالمي مقبوليت اڄ خاص طور [[مغربي دنيا]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://beebom.com/the-rise-of-anime-manga-japanese-pop-culture-in-west/|title=The Rise of Anime, Manga, and Japanese Pop Culture in the West|website=Beebom|author=Ajith Kumar|date=28 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.org/newshour/show/whats-behind-the-growing-popularity-of-japanese-comics-and-animations-in-u-s|title=What's behind the growing popularity of Japanese comics and animations in U.S.|website=[[PBS News]]|date=14 May 2024}}&lt;/ref&gt; [[لاطيني آمريڪا]]،&lt;ref&gt;[https://arkonestudios.com/blog/the-latin-american-appetite-for-asian-content/ The Latin American Appetite for Asian Content]. ''Ark One Studios''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://luzmedia.co/asian-heritage-in-latin-america Exploring Asian Heritage in Latin America]. ''Luz Media''.&lt;/ref&gt; [[عرب دنيا]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/life-style/2024/03/19/How-Saudi-Arabia-has-become-a-global-hub-for-manga-and-anime|title=How Saudi Arabia has become a global hub for manga and anime|website=[[العربية]]|date=24 March 2024}}&lt;/ref&gt; [[اوڀر ايشيا]]، [[ڏکڻ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ نمايان نظر اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Wu |first=Yuqing |date=2021-08-05 |title=Can Pop Culture Allay Resentment? Japan's Influence in China Today |url=https://www.cogitatiopress.com/mediaandcommunication/article/view/4117 |journal=Media and Communication |volume=9 |issue=3 |pages=112–122 |doi=10.17645/mac.v9i3.4117 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.abc.net.au/news/2024-07-12/japanese-anime-soft-power-pokemon-astro-boy-military-manga/104042324|title=From military empire to pop culture phenomenon: Inside Japan's animation revolution|website=[[Australian Broadcasting Corporation]]|date=11 July 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thediplomat.com/2014/08/japanese-cultural-influence-grows-in-india/|title=Japanese Cultural Influence Grows in India|website=[[The Diplomat]]|date=29 August 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://fulcrum.sg/aseanfocus/the-courteous-charmer-a-hard-look-at-japans-soft-power-in-southeast-asia/|title=The Courteous Charmer: A Hard Look at Japan's Soft Power in Southeast Asia|date=18 October 2023|website=fulcrum.sg}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]]
[[زمرو:سفارتڪاري]]
[[زمرو:عالمگيريت]]</text>
      <sha1>jnzxlisn3q5wvt3ysyu2peacz7435w9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390004</id>
      <parentid>390003</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T21:34:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89433" sha1="3uo3xhe9nutuwafyldwflhen50eq8an" xml:space="preserve">سافٽ پاور وارو نظريو{{ٻيا نالا|انگريزي=theory of soft power}} آمريڪي پوليٽيڪل سائنس جي ماھر [[جوزف نائي]]، جيڪو ڪلنٽن انتظاميہ ۾ آفيسر بہ رھيو ھو، ھڪ نظريو پيش ڪيو تہ آمريڪا ٻي عالمي جنگ کانپوءِ واري دؤر جي ڀيٽ ۾ ڪمزور محسوس ٿيندي بہ طاقت جو ھڪ بي مثال ذريعو آهي جيڪو ان کي پھرين پوزيشن ۾ آڻي ٿو سگھي ٿو.ان لاءِ معاملن کي پنھنجي مطابق ڪرڻ، حالتن۽ واقعن کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ فوجي طاقت جي استعمال کان علاوه بہ آمريڪا وٽ ھڪ شئي موجود آهي يعني سافٽ پاور جيڪا ھڪ عدم تشدد واري قوت آھي جنھن ذريعي آمريڪا دنيا ۾ پنھنجي ليڊرشپ واري پوزيشن کي مستحڪم ۽ مضبوط ڪري سگھي ٿو.جوزف نائي سافٽ پاور کي ٽن حصن ۾ ورهايو آهي: ڪلچرل، آئيڊيولاجيڪل ۽ انسٽيٽيوشنل. ھن جي خيال مطابق جيڪڏهن ڪو ملڪ پنھنجي طاقت اھڙي ٺاھي جيڪا ٻين جي نظر ۾ جائز ھجي تہ پوء ان کي پنھنجي خواهش کي عملي شڪل ڏيڻ جي سلسلي ۾ گھٽ مزاحمت کي منھن ڏيڻو پوي ٿو. ڊيموڪريٽڪ پوليٽڪس، فري مارڪيٽ معيشت۽ بنيادي قدر جھڙوڪ انساني حق ، ٻين لفظن ۾ لبرل ازم، آمريڪي سافٽ پاور جا بنياد آھن.&lt;ref&gt;{عالمي منظرنامو:سافٽ پاور جي دنيا: روزاني سوڀ ڪراچي:29آگسٽ 2018: صفحو 9}&lt;/ref&gt;

== تصور جي وضاحت ==

[[فائل:Soft Power (2004) by Joseph Nye.jpg|thumb|left|[[جوزف نائي]] جو 2004ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب، جنهن ۾ ”نرم طاقت“ جي تصور جي وضاحت ڪئي وئي آهي]]

''[[آڪسفورڊ انگريزي لغت]]'' موجب، &quot;نرم طاقت&quot; (Soft power) جو اصطلاح، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;اهڙي طاقت (ڪنهن قوم، رياست، اتحاد وغيره جي) جيڪا فوجي قوت يا جبر بدران معاشي ۽ ثقافتي اثر رسوخ مان پيدا ٿئي&quot;، پهريون ڀيرو 1985ع ۾ درج ڪيو ويو.&lt;ref&gt;
{{oed | soft power}} - &quot;S. Boonyapratuang Mil. Control in S.E. Asia iii. 72   Musjawarah (decision by discussion) and 'soft power' became the stances of his control.&quot;
&lt;/ref&gt;

[[بين الاقوامي لاڳاپا|بين الاقوامي لاڳاپن]] جي مشهور عالم [[جوزف نائي]] 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ &quot;نرم طاقت&quot; جي تصور کي عام شهرت ڏني.&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Nye
 |first1               = Joseph S.
 |author-link1         = Joseph Nye
 |date                 = 16 March 2004
 |title                = Soft Power: The Means To Success In World Politics
 |url                  = https://books.google.com/books?id=wuqOAAAAMAAJ
 |publication-place    = New York
 |publisher            = PublicAffairs
 |page                 = ix, xi
 |isbn                 = 978-1-58648-225-1
 |access-date          = 16 March 2023
 |quote                = [...] I had coined the term 'soft power' a decade or so earlier. [...] I first developed the concept of 'soft power' in ''Bound to Lead'', a book I published in 1990 [...].
}}
&lt;/ref&gt;

نائي جي نظر ۾، طاقت مان مراد ٻين جي رويي تي اهڙو اثر وجهڻ آهي، جنهن سان گهربل نتيجا حاصل ڪري سگهجن. اهو مختلف طريقن سان ممڪن آهي: ٻين کي ڌمڪين ذريعي مجبور ڪري سگهجي ٿو، مالي فائدن ذريعي آماده ڪري سگهجي ٿو، يا وري کين اهڙو متوجهه ۽ هم خيال بڻائي سگهجي ٿو جو هو پاڻ ئي اهي نتيجا چاهين، جيڪي توهان چاهيو ٿا. اهڙيءَ ريت نرم طاقت، ٻين کي زبردستي مجبور ڪرڻ بدران انهن کي رضاڪارانه طور پنهنجي مقصد ڏانهن مائل ڪري ٿي.{{sfn|Nye|1990}}

نرم طاقت جو مقابلو [[سخت طاقت]] (Hard power) سان ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ جبر يا مالي ادائيگين جو استعمال شامل هوندو آهي. نرم طاقت صرف رياستن تائين محدود ناهي، پر بين الاقوامي سياست ۾ سرگرم ٻيا فاعل، جهڙوڪ [[غير سرڪاري تنظيم]]ون (NGOs) ۽ بين الاقوامي ادارا پڻ ان کي استعمال ڪري سگهن ٿا.{{sfn|Nye|2004a}} ڪجهه عالمن جي نظر ۾ نرم طاقت، &quot;طاقت جي ٻئي چهري&quot; جو هڪ مثال آهي،&lt;ref&gt;
{{cite book
 |editor-last1         = Parlak
 |editor-first1        = Bekir
 |date                 = 15 October 2022
 |title                = The Handbook of Public Administration, Vol. 2
 |url                  = https://books.google.com/books?id=5tWYEAAAQBAJ
 |publisher            = Livre de Lyon
 |page                 = 346
 |isbn                 = 978-2-38236-300-3
 |access-date          = 16 March 2023
 |quote                = The second face of power is soft power.
}}
&lt;/ref&gt;
جيڪو اڻسڌيءَ طرح گهربل نتيجا حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Sobrinho
 |first1               = Blasco José
 |year                 = 2001
 |title                = Signs, Solidarities, and Sociology: Charles S. Peirce and the Pragmatics of Globalization
 |url                  = https://books.google.com/books?id=BtwpzP9qKawC
 |publication-place    = Lanham, Maryland
 |publisher            = Rowman &amp; Littlefield
 |page                 = 115
 |isbn                 = 978-0-8476-9179-1
 |access-date          = 16 March 2023
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Mattern
 |first1               = Mark
 |year                 = 2006
 |title                = Putting Ideas to Work: A Practical Introduction to Political Thought
 |url                  = https://books.google.com/books?id=QTCTywjlr-IC
 |series               = Reference, Information and Interdisciplinary Subjects Series
 |publication-place    = Lanham, Maryland
 |publisher            = Rowman &amp; Littlefield
 |page                 = 372
 |isbn                 = 978-0-7425-4890-9
 |access-date          = 16 March 2023
}}
&lt;/ref&gt;

نائي جي مطابق، ڪنهن ملڪ جي نرم طاقت ٽن بنيادي وسيلن تي ٻڌل هوندي آهي: &quot;ان جي ثقافت (جتي اها ٻين لاءِ پرڪشش هجي)، ان جون سياسي قدرون (جڏهن ملڪ اندر ۽ ٻاهر انهن تي عمل ڪيو وڃي)، ۽ ان جون پرڏيهي پاليسيون (جڏهن ٻيا انهن کي جائز ۽ اخلاقي اختيار واريون سمجهن).&quot;{{sfn|Nye|2011|p=84}}

{{Blockquote|
&quot;ڪو ملڪ عالمي سياست ۾ اهي نتيجا حاصل ڪري سگهي ٿو، جيڪي هو چاهي ٿو، جيڪڏهن ٻيا ملڪ سندس قدرن جي تعريف ڪن، سندس مثال جي پيروي ڪرڻ چاهين، يا سندس خوشحالي ۽ کليل معاشري جهڙي سطح حاصل ڪرڻ جا خواهشمند هجن. انهيءَ لحاظ کان عالمي سياست ۾ رڳو فوجي طاقت يا معاشي پابندين ذريعي ٻين کي مجبور ڪرڻ ئي اهم ناهي، پر عالمي ايجنڊا جو تعين ڪرڻ ۽ ٻين کي پاڻ ڏانهن متوجهه ڪرڻ به اهم آهي. اهڙي نرم طاقت، ٻين کي اهي نتيجا پاڻمرادو اختيار ڪرڻ تي آماده ڪري ٿي، جيڪي توهان چاهيو ٿا، ۽ کين زبردستي مجبور نٿي ڪري.&quot;{{sfn|Nye|2004a}}
}}

نرم طاقت جا وسيلا اهڙا اثاثا هوندا آهن، جيڪي ڪشش پيدا ڪن ٿا، ۽ اها ڪشش اڪثر قبوليت جو سبب بڻجي ٿي.{{sfn|Nye|2004a}} نائي جو چوڻ آهي ته &quot;دلڪشي هميشه جبر کان وڌيڪ اثرائتي هوندي آهي، ۽ جمهوريت، انساني حقن ۽ فردي موقعن جهڙا ڪيترائي قدر نهايت پرڪشش هوندا آهن.&quot;{{sfn|Nye|2004a|p=x}} [[اينجيلو ڪوڊيويلا]] نشاندهي ڪئي آهي ته نرم طاقت جو هڪ اهم، پر اڪثر نظرانداز ٿيل پهلو اهو آهي ته آبادي جا مختلف طبقا مختلف شين، خيالن، تصويرن يا امڪانن ڏانهن متوجهه يا متنفر ٿيندا آهن.&lt;ref name=&quot;Angelo M. Codevilla 2008&quot;&gt;Angelo M. Codevilla, &quot;Political Warfare: A Set of Means for Achieving Political Ends&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008).&lt;/ref&gt; جڏهن ڪنهن ملڪ جون پاليسيون، ثقافت يا قدر ٻين کي متوجهه ڪرڻ بدران کين پري ڌڪين، تڏهن نرم طاقت ڪمزور ٿي ويندي آهي.

نائي پنهنجي ڪتاب ۾ دليل ڏئي ٿو ته حڪومتن لاءِ نرم طاقت، سخت طاقت جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏکيو اوزار آهي، ٻن سببن جي ڪري: پهريون، ان جا ڪيترائي اهم وسيلا حڪومت جي سڌي ڪنٽرول کان ٻاهر هوندا آهن؛ ٻيو، نرم طاقت اڻسڌيءَ طرح پاليسيءَ جي ماحول کي شڪل ڏيندي آهي، ۽ گهربل نتيجا پيدا ڪرڻ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ڪيترائي سال لڳي ويندا آهن.{{sfn|Nye|2004a|p=x}}&lt;ref name=&quot;Lord, Carnes 2008. p 59-71&quot;&gt;Lord, Carnes, &quot;Public Diplomacy and Soft Power&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008.) pp. 59–71.&lt;/ref&gt; هن ڪتاب ۾ نرم طاقت جا ٽي بنيادي ذريعا بيان ڪيا ويا آهن: &quot;ثقافت&quot;، &quot;سياسي قدر&quot;، ۽ &quot;پاليسيون&quot;.

پنهنجي ڪتاب ''The Future of Power'' (2011ع) ۾ نائي ٻيهر واضح ڪري ٿو ته نرم طاقت هڪ وضاحتي تصور آهي، نه ڪي معياري يا اخلاقي تصور.{{sfn|Nye|2011|p=81}} تنهن ڪري نرم طاقت جا منفي مقصدن لاءِ به استعمال ٿي سگهن ٿا. سندس چوڻ آهي ته &quot;[[ايڊولف هٽلر|هٽلر]]، [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] ۽ [[مائو زيڊونگ]] پنهنجن پوئلڳن جي نظر ۾ وڏي نرم طاقت جا مالڪ هئا، پر ان جو مطلب اهو نه هو ته اها طاقت سٺي هئي. ذهنن کي موڙڻ، هٿن کي موڙڻ کان لازمي طور بهتر ناهي.&quot;{{sfn|Nye|2011|p=81}} نائي اهو به بيان ڪري ٿو ته نرم طاقت، [[حقيقت پسندي (بين الاقوامي لاڳاپا)|حقيقت پسندي]] واري نظريي جي ابتڙ ناهي. &quot;نرم طاقت مثاليت يا لبرلزم جي ڪا صورت ناهي، بلڪه اها طاقت جو ئي هڪ روپ آهي، جنهن ذريعي گهربل نتيجا حاصل ڪيا وڃن ٿا.&quot;{{sfn|Nye|2011|p=82}}

== تصور جون حدون ==

نرم طاقت جي تصور تي ڪجهه ليکڪن تنقيد ڪئي آهي ۽ ان کي غير مؤثر قرار ڏنو آهي، جهڙوڪ [[نيئل فرگوسن]]، جنهن پنهنجي ڪتاب ''Colossus'' جي مهاڳ ۾ اهڙو موقف اختيار ڪيو.{{citation needed|date=October 2024}} [[نئين حقيقت پسندي (بين الاقوامي لاڳاپا)|نئين حقيقت پسند]] ۽ ٻين عقليت پسند ۽ نئين عقليت پسند نظرين سان لاڳاپيل ليکڪ (سواءِ [[اسٽيفن والٽ]] جي) عام طور نرم طاقت کي رد ڪن ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ بين الاقوامي لاڳاپن جا فاعل رڳو ٻن قسمن جي محرڪن تي ردعمل ظاهر ڪندا آهن: معاشي فائدا ۽ طاقت جو استعمال.{{citation needed|date=October 2024}}

هڪ نظريي جي حيثيت سان، نرم طاقت کي سخت طاقت کان الڳ سڃاڻڻ ڪڏهن ڪڏهن ڏکيو هوندو آهي. مثال طور، جينس بيالي ميٽرن دليل ڏئي ٿي ته [[جارج ڊبليو بش]] جو اهو بيان، &quot;يا ته توهان اسان سان آهيو يا دهشتگردن سان&quot;، حقيقت ۾ سخت طاقت جو هڪ استعمال هو. جيتوڻيڪ ٻين رياستن کي اتحاد ۾ شامل ٿيڻ لاءِ فوجي يا معاشي دٻاءُ استعمال نه ڪيو ويو، پر نمائندگيءَ واري طاقت (representational force) جو استعمال ڪيو ويو. اهڙي قسم جي طاقت ٻين ڌرين جي سڃاڻپ کي خطري ۾ وجهي ٿي، جنهن سبب اهي يا ته تابعداري ڪن يا برائي سان منسوب ٿيڻ جو خطرو قبول ڪن. جيڪڏهن ائين آهي، ته پوءِ نرم طاقت ايتري &quot;نرم&quot; ناهي جيتري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi = 10.1177/03058298050330031601|title = Why 'Soft Power' Isn't So Soft: Representational Force and the Sociolinguistic Construction of Attraction in World Politics|year = 2005|last1 = Mattern|first1 = Janice Bially|journal = Millennium: Journal of International Studies|volume = 33|issue = 3|pages = 583–612|s2cid = 144848371|url=https://www.academia.edu/1141856}} Page 586.&lt;/ref&gt;

تازين تحقيقي مقالن ۾ اهو به دليل ڏنو ويو آهي ته هن تصور ۾ نرم طاقت جي دفاعي استعمال کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ڇو ته نائي جو نظريو بنيادي طور تي ان ڳالهه تي مرڪوز آهي ته ٻين کي پنهنجي مرضي موجب ڪيئن عمل ڪرائجي، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اڀرندڙ طاقتون، جهڙوڪ [[چين]]، نرم طاقت جا نوان طريقا اختيار ڪري رهيون آهن ۽ ان کي دفاعي مقصدن لاءِ استعمال ڪري رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1111/pafo.12153 |title=China's Charm Defensive: Image Protection by Acquiring Mass Entertainment |year=2020 |last1=Eliküçük Yıldırım |first1=Nilgün |last2=Aslan |first2=Mesut |journal=Pacific Focus |volume=35 |issue=1 |pages=141–171 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه، ڪجهه عالمن جو چوڻ آهي ته ان ڳالهه تي وڌيڪ ڌيان ڏيڻ گهرجي ته نرم طاقت استعمال ڪرڻ جون ڪوششون ڪڏهن ڪڏهن ابتڙ نتيجا به ڏئي سگهن ٿيون، جنهن سان ڪنهن رياست يا فاعل جي ساک کي نقصان پهچي سگهي ٿو يا اثر رسوخ گهٽجي سگهي ٿو، جنهن کي &quot;نرم بي اثري&quot; (Soft disempowerment) سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1093/ia/iiy125 |title=The soft power–soft disempowerment nexus: The case of Qatar |year=2018 |last1=Brannagan |first1=Paul Michael |last2=Giulianotti |first2=Richard |journal=International Affairs |volume=94 |issue=5 |pages=1139–1157 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[امت ڪمار گپتا]] نائي طرفان ڏنل تعريف ۾ هڪ خامي جي نشاندهي ڪئي آهي&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Nye |first=Joseph S |title=SOFT POWER: The Means to Success in World Politics |date=2004 |publisher=Public Affairs |isbn= 978-1-58648-306-7 |edition=1st |location=New York |publication-date=2004 |pages=X |language=English}}&lt;/ref&gt; ۽ هن تصور جي نئين تعريف پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. نائي جي تعريف جو حوالو ڏيندي، هو لکي ٿو ته &quot;بين الاقوامي سطح تي ڪنهن ملڪ جو رويو صرف ٻين ڌرين جي نرم طاقت واري ڪشش سان طئي نٿو ٿئي. هر ملڪ ڪنهن به فيصلي کان اڳ پنهنجن مفادن جو جائزو وٺي ٿو ۽ پنهنجي يقينن مطابق عمل ڪري ٿو.&quot; &lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Gupta |first=Amit Kumar |date=2023 |title=Re-examining the Concept of Soft Power and Initiating a Debate on How to Define the Concept from the Negative and Positive Connotations |url=https://www.softpowerjournal.com/wp-content/uploads/2024/02/SOFT-Taco-19-ottobre-2.pdf |journal=Soft Power Journal: Euro-American Journal of Historical and Theoretical Studies of Politics and Law |volume=10 |issue=1 |pages=164–187 |via=University of Salerno and Universidad Católica De Colombia}}&lt;/ref&gt;

گپتا، نائي جي تعريف جي متبادل طور، &quot;مثبت نرم طاقت&quot; (Positive soft power) ۽ &quot;منفي نرم طاقت&quot; (Negative soft power) جا اصطلاح تجويز ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;

== ماپ ==

نرم طاقت کي گڏيل اشاري (Composite Index) ذريعي ماپڻ جي پهرين اهم ڪوشش 2010ع ۾ [[انسٽيٽيوٽ فار گورنمينٽ]] (IfG) ۽ ميڊيا ڪمپني ''[[مونوڪل (ميڊيا ڪمپني)|مونوڪل]]'' پاران شايع ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |first=Jonathan |last=McClory |title=The new persuaders: an international ranking of soft power |date=2010-12-07 |publisher=Institute for Government |url=http://www.instituteforgovernment.org.uk/publications_download.php?id=20 |work=Institute for Government website |page=13 |access-date=2011-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724053803/http://www.instituteforgovernment.org.uk/publications_download.php?id=20 |archive-date=2011-07-24}}&lt;/ref&gt; ان وقت IfG جي سينيئر محقق جونٿن ميڪ ڪلوري طرفان تيار ڪيل IfG–Monocle Soft Power Index ۾ 26 ملڪن جي نرم طاقت جي وسيلن کي ماپڻ لاءِ شمارياتي انگن اکرن ۽ ماهرن جي راءِ تي ٻڌل اسڪوئرن کي گڏ ڪيو ويو. هن اشاري جا پنج ذيلي حصا هئا: ثقافت، سفارتڪاري، تعليم، ڪاروبار/جدت ۽ حڪومت. هن اشاري جو مقصد ملڪن جي نرم طاقت جي وسيلن کي ماپڻ هو، نه ته سڌي طرح انهن جي اثرانداز ٿيڻ جي صلاحيت کي. ان کان پوءِ ''مونوڪل'' هر سال ''Soft Power Survey'' شايع ڪندو رهيو. 2016/17ع تائين هي درجابندي لڳ ڀڳ 50 عنصرن جي بنياد تي تيار ڪئي ويندي هئي، جن ۾ ثقافتي مرڪزن (خاص طور ٻولي سيکارڻ وارا ادارا)، [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ]] تمغا، ڪنهن ملڪ جي [[معماري]] جو معيار ۽ ڪاروباري برانڊ پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;monocle.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2018-19/ |title=Soft Power Survey 2018/19 |date=2018 |publisher=Monocle |access-date=2018-12-21 |archive-date=2021-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413144356/https://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2018-19/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''The Soft Power 30''، جنهن جي مهاڳ [[جوزف نائي]] لکيو، 2015ع ۾ ميڊيا ڪمپني ''Portland'' پاران تيار ۽ شايع ڪيل ملڪن جي نرم طاقت جي درجابندي آهي. هي درجابندي &quot;ڪنهن ملڪ جي سياسي ادارن جي معيار، ثقافتي ڪشش، سفارتي نيٽ ورڪ جي طاقت، اعليٰ تعليمي نظام جي عالمي ساک،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gauttam |first1=Priya |last2=Singh |first2=Bawa |last3=Singh |first3=Sandeep |last4=Bika |first4=Shankar Lal |last5=Tiwari |first5=Raghavendra P. |title=Education as a soft power resource: A systematic review |journal=[[Heliyon]] |date=2024 |volume=10 |issue=1 |article-number=e23736 |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e23736 |doi-access=free|pmid=38268586 |pmc=10806264 |bibcode=2024Heliy..1023736G }}&lt;/ref&gt; معاشي نموني جي ڪشش، ۽ دنيا سان ڊجيٽل لاڳاپن&quot; جي بنياد تي تيار ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=McClory|first1=Jonathan|title=The Soft Power 30 - A Global Ranking of Soft Power |url=http://softpower30.portland-communications.com/pdfs/the_soft_power_30.pdf |publisher=Portland |access-date=17 July 2015 |date=July 2015 |archive-date=23 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150723161800/http://softpower30.portland-communications.com/pdfs/the_soft_power_30.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Softly does it |url=https://www.economist.com/news/britain/21657655-oxbridge-one-direction-and-premier-league-bolster-britains-power-persuade-softly-does-it |access-date=17 July 2015 |newspaper=[[دي اڪانامسٽ]] |date=18 July 2015 |archive-date=17 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717004042/http://www.economist.com/news/britain/21657655-oxbridge-one-direction-and-premier-league-bolster-britains-power-persuade-softly-does-it |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=In 'soft power' terms, Japan ranks eighth out of 30 countries in U.K. consultancy report |url=http://www.japantimes.co.jp/news/2015/07/15/national/soft-power-terms-japan-ranks-eighth-30-u-k-consultancy-gauge/#.Value4u-ra4 |access-date=17 July 2015 |work=Japan Times |date=15 July 2015 |archive-date=21 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721192434/http://www.japantimes.co.jp/news/2015/07/15/national/soft-power-terms-japan-ranks-eighth-30-u-k-consultancy-gauge/#.Value4u-ra4 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''Elcano Global Presence Report'' مطابق، نرم موجودگي (Soft Presence) جي لحاظ کان [[يورپي يونين]] پهرين نمبر تي آهي.&lt;ref name=&quot;ElcanoEU&quot;&gt;{{cite web |date=2018 |title=Elcano Global Presence Report 2018 |url=http://www.realinstitutoelcano.org/wps/wcm/connect/897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66/Global_Presence_2018.pdf?MOD=AJPERES&amp;CACHEID=897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66|access-date=December 5, 2018 |publisher=[[ايلڪانو رائل انسٽيٽيوٽ|Real Instituto Elcano]] |page=20 |archive-date=January 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106153436/http://www.realinstitutoelcano.org/wps/wcm/connect/897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66/Global_Presence_2018.pdf?MOD=AJPERES&amp;CACHEID=897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان لحاظ کان، نرم طاقت گهربل نتيجا حاصل ڪرڻ جو ٽيون رويوي طريقو سمجهيو وڃي ٿو. ان جي ڀيٽ سخت طاقت سان ڪئي ويندي آهي، جيڪا تاريخي طور قومي طاقت جي حقيقت پسندانه ماپ رهي آهي ۽ جنهن کي [[شماريات|شمارياتي]] ماپن، جهڙوڪ [[انساني آبادي|آبادي]]، حقيقي [[فوج]]ي وسيلن يا ڪنهن ملڪ جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) ذريعي ماپيو ويندو آهي. بهرحال، اهڙا وسيلا هميشه گهربل نتيجا ناهن ڏيندا، جيئن [[آمريڪا]] [[ويتنام جنگ]] دوران محسوس ڪيو.

نرم طاقت جي ڪاميابي گهڻو ڪري ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته عالمي برادري ۾ ڪنهن فاعل جي [[ساک]] ڪهڙي آهي ۽ فاعلن جي وچ ۾ معلومات جو وهڪرو ڪيترو اثرائتو آهي. انهيءَ ڪري نرم طاقت کي اڪثر [[عالمگيريت]] ۽ [[نئين لبرلزم (بين الاقوامي لاڳاپا)|نئين لبرل بين الاقوامي لاڳاپن جي نظريي]] سان ڳنڍيو ويندو آهي. [[مقبول ثقافت]] ۽ [[ابلاغ عامه]] کي نرم طاقت جا اهم ذريعا سمجهيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.france24.com/en/20110625-economic-warfare-on-the-silver-screen-cinema-cannes-festival-2011-hollywood-france |title=Economic warfare on the silver screen |publisher=[[فرانس 24]] |date=28 June 2011 |access-date=2012-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119013813/http://www.france24.com/en/20110625-economic-warfare-on-the-silver-screen-cinema-cannes-festival-2011-hollywood-france |archive-date=19 January 2012}}&lt;/ref&gt; جيئن ته قومي ٻولي يا ڪنهن خاص [[سماجياتي ضابطو|معياري قدرن]] جي ڍانچي جي ڦهلاءَ کي پڻ. خاص طور عالمي خبرن کي پرڏيهي ملڪن جي تصوير ۽ ساک ٺاهڻ ۾ اهم عنصر قرار ڏنو ويو آهي.

{| style=&quot;font-size:100%;&quot;
|-
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''Brand Finance&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2026'''&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2026-01-21 |title=Global Soft Power Index 2026 |url=https://static.brandirectory.com/reports/brand-finance-soft-power-index-2026-digital.pdf |access-date=4 March 2026 |website=Brand Finance}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''ISSF&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2023'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://archive.org/details/issf-wspi-2023-final|title=World Soft Power Index 2023|date=15 August 2023 |access-date = 31 October 2023}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''Monocle&lt;br /&gt;نرم طاقت سروي 2022'''&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://monocle.com/magazine/issues/159/soft-power-survey-part-one/|url-access=subscription |title=Soft Power Survey: Part one|last1=Self|first1=Alexis|work=[[مونوڪل (برانڊ)|Monocle]]|access-date=15 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://monocle.com/magazine/issues/159/soft-power-survey-part-two/|url-access=subscription |title=Soft Power Survey: Part two|last1=Self|first1=Alexis|work=[[مونوڪل (برانڊ)|Monocle]]|access-date=15 January 2023}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''IMF&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2021'''&lt;ref&gt;{{cite web | last1=Cevik | first1=Serhan | last2=Padilha | first2=Tales | title=Measuring Soft Power: A New Global Index | website=IMF | date=2024-10-04 | url=https://www.imf.org/en/Publications/WP/Issues/2024/10/04/Measuring-Soft-Power-A-New-Global-Index-555898 | access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt;

|- valign=&quot;top&quot;
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{CHN}}
|-
| 3 || {{JPN}}
|-
| 4 || {{GBR}}
|-
| 5 || {{GER}}
|-
| 6 || {{FRA}}
|-
| 7 || {{SWI}}
|-
| 8 || {{CAN}}
|-
| 9 || {{ITA}}
|-
| 10 || {{UAE}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{FRA}}
|-
| 3 || {{UK}}
|-
| 4 || {{JPN}}
|-
| 5 || {{GER}}
|-
| 6 || {{SWI}}
|-
| 7 || {{KOR}}
|-
| 8 || {{ESP}}
|-
| 9 || {{CAN}}
|-
| 10 || {{CHN}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{DEN}}
|-
| 3 || {{FRA}}
|-
| 4 || {{KOR}}
|-
| 5 || {{SWI}}
|-
| 6 || {{JPN}}
|-
| 7 || {{GER}}
|-
| 8 || {{GBR}}
|-
| 9 || {{ITA}}
|-
| 10 || {{UKR}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{KOR}}
|-
| 2 || {{JPN}}
|-
| 3 || {{GER}}
|-
| 4 || {{CHN}}
|-
| 5 || {{ITA}}
|-
| 6 || {{FRA}}
|-
| 7 || {{USA}}
|-
| 8 || {{GBR}}
|-
| 9 || {{ESP}}
|-
| 10 || {{CHE}}
|}
|}

== تحقيق ==

عالمن نرم طاقت بابت ڪيترن ئي علمي بحثن ۾ حصو ورتو آهي. انهن بحثن ۾ هي موضوع شامل رهيا آهن:

* نرم طاقت جي افاديت ([[جيوليو گيلاروٽي]]، [[نيئل فرگوسن]]، [[جوزف جوفي]]، [[رابرٽ ڪيگن]]، [[ڪين والٽز]]، [[جان ميرشائمر]] بمقابلہ [[جوزف نائي]]، [[پيٽر ڪيٽزن اسٽائن]]، [[جينس بيالي ميٽرن]]، [[جيڪ هائمنس]]، [[اليگزينڊر ووونگ]]، [[جان ميليسن]])
* نرم طاقت ۽ سخت طاقت جو هڪ ٻئي سان لاڳاپو ([[جيوليو گيلاروٽي]]، [[جوزف نائي]])
* نرم طاقت کي عملي صورت ۾ ڪيئن ماپجي يا لاڳو ڪجي ([[هيندرڪ ڊبليو اونسورگ]])
* ڇا نرم طاقت جبر يا چالاڪيءَ جو روپ اختيار ڪري سگهي ٿي؟ ([[جينس بيالي ميٽرن]]، [[پيٽر ڪيٽزن اسٽائن]]، [[ڊوال ۽ بارنيٽ]] بمقابلہ [[جوزف نائي]]، [[اليگزينڊر ووونگ]])
* [[ڍانچو ۽ فاعليت]] جي وچ ۾ تعلق ڪيئن ڪم ڪري ٿو؟ ([[جيڪ هائمنس]] بمقابلہ [[جوزف نائي]])
* ڇا نرم توازن (Soft balancing) واقع ٿي رهيو آهي؟ ([[ولفورٿ ۽ بروڪس]] بمقابلہ [[اسٽيفن والٽ]] وغيره)
* يورپ ۾ نرم طاقت ۽ معياري طاقت ([[ايان مينرز]]، [[اي. چيامبرا]]، [[ٿامس ڊيز]]، [[اي. هائيڊ پرائس]]، [[رچرڊ وٽمين]])
* [[شهري مزاحمت]]، يعني عدم تشدد تي ٻڌل مزاحمت جا طريقا، ڪڏهن ڪڏهن نرم طاقت جي مخصوص استعمالن سان ڪيئن لاڳاپيل ٿين ٿا، پر پوءِ به هڪ الڳ تصور رهندا آهن ([[ايڊم رابرٽس]]، [[ٽموٿي گارٽن ايش]])
* نرم طاقت ۾ شخصيتن ۽ [[ڪرشماتي اختيار|ڪرشماتي قيادت]] جو ڪردار ([[هيندرڪ ڊبليو اونسورگ]])
* آمريڪي پرڏيهي پاليسي ۽ ائٽلانٽڪ پار لاڳاپن ۾ نرم طاقت ([[هيندرڪ ڊبليو اونسورگ]])

== مثال ==

=== سڄي دنيا ===
[[سوويت يونين]] [[ٿڌي جنگ]] دوران اثر رسوخ حاصل ڪرڻ لاءِ [[آمريڪا]] سان مقابلو ڪيو. سوويتن پنهنجي ڪميونسٽ نظام جي ڪشش کي دنيا آڏو پيش ڪرڻ لاءِ هڪ وسيع مهم هلائي. 1945ع ۾، [[سوويت يونين]] [[ايڊولف هٽلر|هٽلر]] جي مخالفت سبب يورپ ۾ ڪيترن ماڻهن کي پنهنجي طرف متوجه ڪرڻ ۾ تمام گهڻي ڪامياب ٿي، ۽ سڄي دنيا جي نوآبادياتي علائقن ۾ پڻ [[يورپي سامراج]] جي مخالفت سبب ان جو اثر وڌيو.{{sfn|Nye|2004a|loc=Chapter 3}} سوويتن هڪ تمام وڏي [[عوامي سفارتڪاري]] واري پروگرام تي پڻ عمل ڪيو، جنهن ۾ پنهنجي اعليٰ ثقافت جي واڌاري، نشريات، اولهه بابت معلومات جي اشاعت، ۽ ايٽمي هٿيارن خلاف احتجاجن، امن تحريڪن ۽ نوجوانن جي تنظيمن جي سرپرستي شامل هئي. ان جي باوجود، سوويت نظام جي بند نوعيت ۽ عوامي ثقافت جي کوٽ سبب، سوويت يونين نرم طاقت جي لحاظ کان [[آمريڪا]] سان مقابلو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Soviet soft power in Poland: culture and the making of Stalin's new empire, 1943-1957 |last=Babiracki |first=Patryk |date=2015 |publisher=The University of North Carolina Press |isbn=978-1-4696-2308-5 |location=Chapel Hill |oclc=911173017}}&lt;/ref&gt;

[[File:Umm Kulthum 1969.jpg|thumb|[[ام ڪلثوم]]، ويهين صديءَ جي عرب دنيا ۾ مصر جي نرم طاقت جو هڪ مثال]]

ڪيترين ئي [[آمريت|غير جمهوري حڪومتن]] نرم طاقت جي اوزار طور [[لڏپلاڻ]] کي استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[مصر]] ۾ [[جمال عبدالناصر]] جي حڪمراني دوران هزارين استادن کي [[عرب دنيا]] ۾ موڪليو ويو ته جيئن [[سامراج مخالف]] ۽ [[صهيونيت مخالف]] خيالن کي ڦهلايو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tsourapas |first=Gerasimos |s2cid=158085638 |title=Authoritarian emigration states: Soft power and cross-border mobility in the Middle East |journal=International Political Science Review |volume=39 |issue=3 |pages=400–416|doi=10.1177/0192512118759902 |year=2018 |url=http://pure-oai.bham.ac.uk/ws/files/48708510/Tsourapas_Authoritarian_emigration_states_IPSR_2018.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222110637/http://pure-oai.bham.ac.uk/ws/files/48708510/Tsourapas_Authoritarian_emigration_states_IPSR_2018.pdf |archive-date=2019-12-22 }}&lt;/ref&gt; [[ڪيوبا]] ۾ [[فيدل ڪاسترو]] جي حڪومت جي [[ڪيوبا جي طبي بين الاقواميت]] واري پروگرام تحت هزارين طبي ماهرن کي [[ثقافتي سفارتڪاري]] جي مقصد سان پرڏيهه موڪليو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cuban medical internationalism: origins, evolution, and goals |last1=Kirk |first1=John M. |date=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |last2=Erisman |first2=H. Michael |isbn=978-1-4039-8372-5 |edition=1st |location=New York |oclc=248348330}}&lt;/ref&gt; دنيا ڀر ۾ قائم چيني سرپرستيءَ وارا [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]] چيني استادن تي ڀاڙين ٿا ته جيئن ملڪ جي نرم طاقت کي پرڏيهه ۾ مضبوط بڻائي سگهجي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.politico.eu/article/china-soft-power-offensive-confucius-institute-education/|title=China's soft power offensive|date=2017-12-26|work=POLITICO|access-date=2018-06-16|language=en-US|archive-date=2018-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180616153344/https://www.politico.eu/article/china-soft-power-offensive-confucius-institute-education/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۽ يورپ هميشه کان اثر رسوخ ۽ نرم طاقت جا اهم ذريعا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |first1=Joseph |last1=Nye |author1-link=Joseph S. Nye |title=Europe's Soft Power |url=http://www.theglobalist.com/europes-soft-power/ |publisher=[[The Globalist]] |access-date=30 July 2015 |date=3 May 2004 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208183728/http://www.theglobalist.com/europes-soft-power/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[يورپي ثقافت]] جو فن، ادب، موسيقي، ڊزائن، فيشن ۽ خوراڪ گهڻي عرصي کان عالمي ڪشش جا مرڪز رهيا آهن.{{sfn|Nye|2004a|loc=Chapter 3}} يورپ ۽ [[آمريڪا]] اڪثر دعويٰ ڪندا رهيا آهن ته اهي سڄي دنيا ۾ [[انساني حق]]ن ۽ [[بين الاقوامي قانون]] جي حمايت ڪن ٿا. 2012ع ۾ [[يورپي يونين]] کي [[امن جو نوبل انعام]] ڏنو ويو، ڇاڪاڻ ته &quot;ڇهن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي دوران هن يورپ ۾ امن، مفاهمت، جمهوريت ۽ انساني حقن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nobel Peace Prize 2012 - European Union (EU) |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2012/eu-facts.html |publisher=[[Nobel Prize]] |access-date=24 December 2013 |archive-date=14 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214011947/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2012/eu-facts.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=From war to peace: European Union accepts Nobel Prize |url=http://www.cnn.com/2012/12/10/world/nobel-peace-prize/ |access-date=24 December 2013 |newspaper=[[CNN]] |date=10 December 2012 |archive-date=24 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224120940/http://www.cnn.com/2012/12/10/world/nobel-peace-prize/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019ع ۾ [[آمريڪا]] وٽ دنيا جو ٻيون نمبر وڏو سفارتي نيٽ ورڪ هو،&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Global Diplomacy Index – Country Rank |url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html |access-date=2020-10-14 |website=Lowy Institute |ref=Lowy2019 |archive-date=2019-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190201012801/http://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite news |date=2019-11-27 |title=China now has the most diplomatic posts worldwide |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-50569237 |access-date=2020-08-10 |archive-date=2020-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200906012525/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-50569237 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ملڪ اندر مقرر پرڏيهي صحافين جو سڀ کان وڏو انگ موجود هو،&lt;ref name=&quot;Monocle2012&quot;&gt;{{cite web |title=Soft Power Survey 2012 |url=http://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2012/ |publisher=Monocle |access-date=16 December 2013 |archive-date=27 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727144158/http://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2012/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو بين الاقوامي شاگردن لاءِ سڀ کان وڌيڪ پسنديده منزل هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Study in the USA |url=http://www.internationalstudent.com/study_usa/ |publisher=International Student |access-date=5 December 2015 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208143659/http://www.internationalstudent.com/study_usa/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آمريڪي سئنيما|آمريڪي فلمن]]، ٽيليويزن، موسيقي، اشتهارن، فيشن، خوراڪ، معاشي ماڊلن، سياسي ثقافت ۽ ادب ٻين ثقافتن جي [[آمريڪيت]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Fluck |first1=Winfried |title=The Americanization of Modern Culture: A Cultural History of the Popular Media* |url=http://www.jfki.fu-berlin.de/en/v/publications_fluck/2000/Romance_with_America/Fluck__Winfried_-_The_Americanization_of_Modern_Culture.pdf |publisher=John F. Kennedy Institute for North American Studies, Berlin |access-date=5 December 2015 |date=2009 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208165450/http://www.jfki.fu-berlin.de/en/v/publications_fluck/2000/Romance_with_America/Fluck__Winfried_-_The_Americanization_of_Modern_Culture.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ايشيا]]، ۽ خاص طور تي تازن سالن ۾ [[چين]]، پنهنجي قديم ثقافت، فن، فيشن ۽ خوراڪ جي عالمي پذيرائي مان فائدو وٺندي نرم طاقت جا امڪاني وسيلا استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Soft power with Chinese characteristics: China's campaign for hearts and minds |publisher=[[Routledge]] |others=Edney, Kingsley, Rosen, Stanley, Zhu, Ying, editors |year=2020 |isbn=978-1-351-80435-6 |location=Abingdon, Oxon |oclc=1130023014}}&lt;/ref&gt; چين پاڻ کي قومي خودمختياري جو محافظ طور پيش ڪري ٿو،&lt;ref&gt;Friedberg, Aaron L. ''A Contest for Supremacy: China, America and the Struggle for Mastery in Asia'', New York: Norton Publishing, 2011.&lt;/ref&gt; جيڪو [[نيٽو]] جي [[معمر قذافي]] کي اقتدار تان هٽائڻ واري هوائي مهم ۽ ليبيا ۾ باغين جي حمايت کان پوءِ وڌيڪ اهم موضوع بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Felgenhauer, Pavel. &quot;The Fall of Gaddafi Angers Many In Moscow&quot;. ''Eurasia Daily Monitor'' Volume: 8 Issue: 164. September 8, 2011. http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=38374 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530045039/http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=38374 |date=2013-05-30 }}&lt;/ref&gt; چين [[آمريڪا]] سان ڏکڻ پئسفڪ ۾ اثر رسوخ لاءِ پڻ مقابلو ڪري رهيو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه مبصرن جو خيال آهي ته هن علائقي ۾ چين جي وڌندڙ جارحاڻي پاليسين ڪيترن ملڪن کي [[آمريڪا]] سان ويجهڙائي اختيار ڪرڻ تي مائل ڪيو، جنهن سان هن خطي ۾ آمريڪي نرم طاقت وڌيڪ مضبوط ٿي وئي.&lt;ref&gt;Friedberg, Aaron L. ''A Contest for Supremacy: China, America and the Struggle for Mastery in Asia'', New York: Norton Publishing, 2011. p. 200&lt;/ref&gt;

نرم طاقت رڳو حڪومتن جي عملن تائين محدود نه آهي، پر نجي شعبي، سماج ۽ وسيع ثقافتي سرگرمين تائين پڻ پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;Lord, Carnes, &quot;Public Diplomacy and Soft Power&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008) p. 60.&lt;/ref&gt; نرم طاقت جو اثر وڌي ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ماڻهن جي بنيادي رجحانن ۽ روين تي اثرانداز ٿئي ٿي، جيڪي هاڻي پنهنجي حڪومتن ۾ وڌيڪ سرگرم ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Angelo M. Codevilla 2008&quot; /&gt; اهو رجحان آمراڻن ملڪن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿو، جتي ماڻهو ۽ ادارا وڌندڙ حد تائين سياسي بحث کي شڪل ڏيڻ جي صلاحيت رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fas.org/irp/agency/dod/dsb/commun.pdf |title=Defense Science Board, Report of the Defense Science Board Task Force on Strategic Communication (Office of the Under Secretary of Defense for Acquisition, Technology and Logistics |date=September 2004}}&lt;/ref&gt;

=== آسٽريليا ===
[[آسٽريليا جي پرڏيهي معاملن ۽ واپار جو کاتو|آسٽريليا جي پرڏيهي معاملن ۽ واپار واري کاتي]] موجب، آسٽريليا پنهنجي جمهوريت، قانون جي حڪمراني، مضبوط معيشت، معياري تعليم، جديد سائنسي ترقي، گهڻ ثقافتي سماج ۽ ماحولياتي تحفظ جي ڪري سٺي شهرت رکي ٿو، جنهن سبب ان جا شهري ۽ ادارا عالمي سطح تي اعتماد ۽ اعتبار سان پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جي قابل آهن.&lt;ref name=&quot;renamed_from_23_on_20240913015007&quot;&gt;{{Cite web |title=Soft power |url=https://www.dfat.gov.au/sites/default/files/minisite/static/4ca0813c-585e-4fe1-86eb-de665e65001a/fpwhitepaper/foreign-policy-white-paper/chapter-eight-partnerships-and-soft-power/soft-power.html#:~:text=Having%20the%20ability%20to%20influence,underpinned%20by%20some%20enduring%20strengths. |access-date=14 August 2024 |website=dfat.gov.au}}&lt;/ref&gt; تعليم آسٽريليا جي نرم طاقت جو هڪ بنيادي عنصر رهي آهي،&lt;ref name=&quot;renamed_from_23_on_20240913015007&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=C. Tyler |first1=Melissa |last2=Van Leuven |first2=Bridgette |date=10 March 2020 |title=The soft power of education |url=https://pursuit.unimelb.edu.au/articles/the-soft-power-of-education |access-date=14 August 2024 |website=The University of Melbourne}}&lt;/ref&gt; ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل تعليمي مرڪزن مان هڪ هجڻ سبب هتي 700,000 کان وڌيڪ بين الاقوامي شاگرد تعليم حاصل ڪري رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Karp |first=Paul |date=2 April 2024 |title=New record set for number of international students in Australia |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/apr/02/new-record-set-for-number-of-international-students-in-australia |access-date=14 August 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; 2023ع ۾، [[قومي برانڊنگ]] جي لحاظ کان آسٽريليا کي ''Nation Brand Index'' ۾ دنيا جو نائون مضبوط ترين قومي برانڊ قرار ڏنو ويو، جيڪو ان کي سياحت ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري لاءِ هڪ پرڪشش ملڪ طور ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 November 2023 |title=Australia's nation brand gains rank to 9th in world |url=https://www.austrade.gov.au/en/news-and-analysis/media-centre/media-releases/australia-s-nation-brand-gains-rank-to-9th-in-world |access-date=14 August 2024 |website=www.austrade.gov.au}}&lt;/ref&gt; ملڪ وٽ دنيا جي اٺين وڏي سياحتي آمدني آهي&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 2024 |title=World Tourism Barometer |url=https://pre-webunwto.s3.eu-west-1.amazonaws.com/s3fs-public/2024-06/Barom_PPT_May_2024.pdf?VersionId=U7O62HatlG4eNAj.wcmuQG1PMCjK.Yss#page13 |access-date=14 August 2024 |page=19 |website=UN Tourism |format=PDF}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري|پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري (FDI)]] حاصل ڪندڙ ملڪن ۾ سورهين نمبر تي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics on who invests in Australia |url=https://www.dfat.gov.au/trade/trade-and-investment-data-information-and-publications/foreign-investment-statistics/statistics-on-who-invests-in-australia |access-date=14 August 2024 |website=dfat.gov.au}}&lt;/ref&gt;

=== وچ اوڀر ===
[[وچ اوڀر]] اهڙو علائقو رهيو آهي، جتي نرم طاقت کي علائقائي ۽ ٻاهرين ٻنهي قسمن جي فاعلن استعمال ڪيو آهي. ننڍيون رياستون، جهڙوڪ [[قطر]]، پنهنجي پرڏيهي پاليسي ۾ اڪثر نرم طاقت جون حڪمت عمليون اختيار ڪن ٿيون، جن ۾ [[الجزيره ميڊيا نيٽ ورڪ|الجزيره]] جو استعمال ۽ راندين جي تقريبن جي ميزباني شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Brannagan |first1=Paul Michael |last2=Giulianotti |first2=Richard |date=2018 |title=The soft power–soft disempowerment nexus: the case of Qatar |journal=International Affairs |volume=94 |issue=5 |pages=1139–1157 |doi=10.1093/ia/iiy125 |issn=0020-5850}}&lt;/ref&gt; ٻاهريون طاقتون، جهڙوڪ [[آمريڪا]] يا [[چين]]، پڻ وچ اوڀر ۾ پنهنجو اثر رسوخ وڌائڻ لاءِ نرم طاقت استعمال ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rugh |first=William A. |url=https://books.google.com/books?id=iH3DEAAAQBAJ&amp;dq=soft+power+middle+east&amp;pg=PR7 |title=American Encounters with Arabs: The Soft Power of U.S. Public Diplomacy in the Middle East |date=2005-11-30 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-0-313-05524-9 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tella |first=Oluwaseun |date=2016-11-05 |title=Wielding soft power in strategic regions: an analysis of China's power of attraction in Africa and the Middle East |url=https://brill.com/view/journals/bafr/8/2/article-p133_5.xml |journal=Africa Review |volume=8 |issue=2 |pages=133–144 |doi=10.1080/09744053.2016.1186868 |issn=0974-4061|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; وچ اوڀر جي رياستن جي وچ ۾ مقابلي ۾ به نرم طاقت جو استعمال شامل هوندو آهي، جهڙوڪ آفريڪا بابت [[مصر]]ي-[[اسرائيل]]ي رقابت،&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Siniver |first1=Asaf |last2=Tsourapas |first2=Gerasimos |date=2023-01-20 |title=Middle Powers and Soft-Power Rivalry: Egyptian–Israeli Competition in Africa |journal=Foreign Policy Analysis |volume=19 |issue=2 |article-number=orac041 |doi=10.1093/fpa/orac041 |issn=1743-8586|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; يا [[سعودي عرب|سعودي]]-[[ايران]]ي لاڳاپا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mabon |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=g9aLDwAAQBAJ&amp;q=Saudi+Arabia+and+Iran+The+struggle+to+shape+the+Middle+East |title=Saudi Arabia and Iran: Power and Rivalry in the Middle East |date=2015-10-21 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85772-907-1 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ايران ===
[[ايران]] جي نرم طاقت، جيڪا ان جي [[شيعا اسلام|شيعا اسلامي نظريي]]، [[ايران جي تاريخ|ايراني-فارسي پس منظر، تهذيب ۽ تاريخ]]، [[ايراني انقلاب|1979ع جي ايراني انقلاب]] جي ورثي ۽ [[صهيونيت مخالف|صهيونيت مخالف]] موقف سان لاڳاپيل آهي، [[وچ اوڀر]]، وسيع [[مسلم دنيا|اسلامي دنيا]]، [[وچ ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ اولهه ۾ پڻ نمايان اثر رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-13 |title=The Iranian Revolutionary Apparatus and Hezbollah in West Africa {{!}} Hudson Institute |url=https://www.hudson.org/node/44280 |access-date=2024-11-28 |website=www.hudson.org |language=en}}&lt;/ref&gt; هن اثر جو مرڪزي عنصر [[سامراج مخالف]]، [[اسلام]]ي ۽ [[شيعا اسلام|شيعا]] نظرين، جهڙوڪ [[خمينيت]] ۽ [[ولايت فقيه|شيعا اسلام جي سياسي تشريح]]، جي ترويج آهي. انهن نظرين [[مسلم دنيا]] سان، خاص طور &quot;[[مزاحمت جو محور]]&quot; جي ملڪن جهڙوڪ [[عراق]]، [[شام]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن]] سان مضبوط لاڳاپا پيدا ڪيا، جن جي نتيجي ۾ ڪيترائي اسلامي ۽ شيعا گروهه وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[حزب الله]] [[لبنان]] ۾، [[عراق ۾ اسلامي مزاحمت|اسلامي مزاحمتي گروهه]] [[عراق]] ۾، [[فلسطيني اسلامي جهاد|اسلامي جهاد]] [[فلسطين]] ۾، ۽ علائقي جا ٻيا ڪيترائي گروهه. [[ايران]] &quot;[[وڏو ايران]]&quot; جو تصور پڻ فروغ ڏئي ٿو، جنهن ذريعي اهو [[فارسي ٻولي|فارسي]] ڳالهائيندڙ قومن، جهڙوڪ [[تاجڪستان]]، [[افغانستان]] ۽ [[پاڪستان]]، سان ثقافتي ۽ نظرياتي لاڳاپا جوڙڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جتي [[فارسي ٻولي]] هڪ متحد ڪندڙ ڪردار ادا ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Akbar |first=Ali |date=2023-08-08 |title=Iran's soft power in the Middle East via the promotion of the Persian language |journal=Contemporary Politics |volume=29 |issue=4 |pages=424–445 |doi=10.1080/13569775.2023.2169305 |issn=1356-9775|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lester |first=Stephanie |date=2024-02-09 |title=Return of the Cypress: Iran's Foreign Policy Ambitions in Central Asia |url=https://www.us-iran.org/news/centralasia |access-date=2024-11-27 |website=American Iranian Council |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[مسلم دنيا|اسلامي دنيا]] ۾ ايران جو اثر ان جي سرحدن کان ٻاهر تائين پکڙيل آهي، خاص طور [[مزاحمت جو محور]] سان لاڳاپيل ملڪن ۽ ٻين ملڪن، جهڙوڪ [[بحرين]]، [[سعودي عرب]] ۽ مسلم دنيا جي ٻين حصن ۾، جتي [[شيعا اسلام|شيعا]] برادريون اڪثر مذهبي رهنمائي ۽ سياسي الهام لاءِ [[ايران]] ڏانهن ڏسن ٿيون. ڪجهه [[سني اسلام|سني]] پڻ [[مزاحمت جو محور]] جي حمايت ڪن ٿا ۽ [[فلسطين]]، [[قطر]] ۽ [[شام]] جهڙن ملڪن ۾ ايران جي [[صهيونيت مخالف|اسرائيل مخالف]] پاليسين کان متاثر ٿين ٿا. ايران جي ثقافتي ۽ مذهبي رسائي، جنهن ۾ [[ابلاغي ذريعو|ميڊيا]]، تعليمي مٽاسٽا ۽ مذهبي [[سفارتڪاري]] شامل آهن، دنيا ڀر جي شيعا ۽ اسلامي آباديءَ سان ان جا لاڳاپا مضبوط ڪري ٿي. ايران جو [[سامراج مخالف]] ۽ [[نوآبادياتي نظام جو خاتمو|نوآباديت مخالف]] موقف، جنهن جون پاڙون [[ايراني انقلاب|1979ع جي اسلامي انقلاب]] ۾ آهن، ڪيترن لاءِ پرڪشش آهي. پاڻ کي [[وچ اوڀر ۾ آمريڪي اثر رسوخ|آمريڪي اثر رسوخ]] خلاف خودمختياري جي محافظ طور پيش ڪندي، ايران [[عالمگيريت مخالف تحريڪ]]ن ۽ [[مداخلت پسندي (سياست)|مغربي مداخلت پسندي]] تي تنقيد ڪندڙ دانشورن ۾ اثر پيدا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

[[لاطيني آمريڪا]] ۾، ايران جي [[سامراج مخالف]] حڪومتن، جهڙوڪ [[وينزويلا]]، سان يڪجهتي، آمريڪي بالادستي جي گڏيل مخالفت جي بنياد تي لاڳاپن کي مضبوط ڪري ٿي ۽ خود اراديت جي گڏيل تصور کي فروغ ڏئي ٿي. [[ايراني انقلاب جو نظريو|ايران جو نظرياتي پيغام]]، جنهن ۾ [[سامراج مخالف]] موقف، اسلامي ۽ شيعا قدر، [[ايراني ثقافت]] ۽ [[ايران جي تاريخ|تاريخي پاڙون]]، ۽ ثقافتي سفارتڪاري گڏ ٿين ٿا، ايران کي علائقائي ۽ عالمي سطح تي هڪ اهم فاعل بڻايو آهي. اهو پيغام اهڙن مختلف ملڪن سان لاڳاپن کي متاثر ۽ مضبوط ڪري ٿو، جيڪي مغربي بالادستي کي چئلينج ڪرڻ ۽ [[بين الاقوامي نظام|عالمي نظام]] جو متبادل تصور پيش ڪرڻ جا خواهشمند آهن.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Religion as a Soft Power Tool: Iran's Export of Twelver Shia Islam to Syria |url=https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/religion-soft-power-tool-irans-export-twelver-shia-islam-syria |access-date=2024-11-27 |website=rusi.orghttps |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Tracking Iranian Soft Power Influence in the KRI {{!}} The Washington Institute |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/tracking-iranian-soft-power-influence-kri |access-date=2024-11-27 |website=www.washingtoninstitute.org |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Iran and Iraq: The Shia Connection, Soft Power, and the Nuclear Factor |url=https://www.usip.org/publications/2005/11/iran-and-iraq-shia-connection-soft-power-and-nuclear-factor |archive-url=https://web.archive.org/web/20170310194948/https://www.usip.org/publications/2005/11/iran-and-iraq-shia-connection-soft-power-and-nuclear-factor |archive-date=March 10, 2017 |access-date=2024-11-27 |website=United States Institute of Peace |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Beyond guns and oil: The emerging soft power rivalry between Iran and Saudi Arabia |url=https://www.mei.edu/publications/beyond-guns-and-oil-emerging-soft-power-rivalry-between-iran-and-saudi-arabia |access-date=2024-11-27 |website=Middle East Institute |language=en}}&lt;/ref&gt;
=== چين ===
{{Main|چين جي نرم طاقت}}

چين جي روايتي ثقافت ڪشش جو هڪ اهم ذريعو رهي آهي، جنهن جي بنياد تي هن دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ سوين [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ|ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]] قائم ڪيا آهن ته جيئن پنهنجي ٻولي ۽ ثقافت جي تعليم ڏئي سگهجي. چين ۾ پرڏيهي شاگردن جو داخلا انگ هڪ ڏهاڪي دوران 36,000 مان وڌي گهٽ ۾ گهٽ 240,000 تائين پهچي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Jr |first=Joseph S. Nye |date=2012-01-17 |title=Opinion {{!}} Why China Is Weak on Soft Power |url=https://www.nytimes.com/2012/01/18/opinion/why-china-is-weak-on-soft-power.html |access-date=2024-07-10 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; چين بين الاقوامي شاگردن لاءِ ايشيا جو سڀ کان وڌيڪ مقبول ملڪ آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2007-10-01 |title=International Student Mobility: Patterns and Trends |url=https://wenr.wes.org/2007/10/wenr-october-2007-feature |access-date=2020-09-11 |website=WENR |language=en-US |archive-date=2020-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813050208/https://wenr.wes.org/2007/10/wenr-october-2007-feature |url-status=live}}&lt;/ref&gt; انگريزي ڳالهائيندڙ آفريقي شاگردن لاءِ عالمي سطح تي اهم تعليمي منزل آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=China tops US and UK as destination for anglophone African students |url=https://theconversation.com/china-tops-us-and-uk-as-destination-for-anglophone-african-students-78967 |access-date=18 February 2018 |first1=Victoria |last1=Breeze |first2=Nathan |last2=Moore |work=[[The Conversation (website)|The Conversation]] |date=27 June 2017 |archive-date=9 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109004110/https://theconversation.com/china-tops-us-and-uk-as-destination-for-anglophone-african-students-78967 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ دنيا جي ٻئي وڏي [[چين ۾ تعليم|تعليمي مرڪز]] طور پڻ سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-01-27 |title=China's 2020 target: reshaping global mobility flows |url=https://www.eaie.org/blog/china-2020-target-reshaping-global-mobility-flows.html |access-date=2020-05-05 |website=EAIE |language=en |archive-date=2021-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010111212/https://www.eaie.org/blog/china-2020-target-reshaping-global-mobility-flows.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

چين جي [[ايشيائي ڍانچائي سيڙپڪاري بئنڪ]] ڪيترن ئي مغربي ملڪن کي ان ۾ شامل ٿيڻ لاءِ متوجه ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=With New Bank, China Shows U.S. It's Got Soft Power |url=https://www.forbes.com/sites/kenrapoza/2015/03/23/with-new-bank-china-shows-u-s-its-got-soft-power/print/ |magazine=[[Forbes]] |access-date=31 July 2015 |date=23 March 2015}}&lt;/ref&gt; چين وٽ دنيا جو سڀ کان وڏو [[چين جا سفارتي مشن|سفارتي نيٽ ورڪ]] آهي، جنهن 2019ع ۾ آمريڪا کي به پوئتي ڇڏي ڏنو.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[ڪووڊ-19 عالمي وبا|ڪووڊ-19 جي وبا]] دوران چين پاران طبي امداد جي فراهمي کي &quot;ماسڪ سفارتڪاري&quot; (فيس ماسڪ ڊپلوميسي) جو نالو ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Waterson |first1=Jim |url=https://www.theguardian.com/world/2020/apr/03/china-steps-up-western-media-campaign-over-coronavirus-crisis |title=China steps up western media campaign over coronavirus crisis |date=2020-04-03 |work=[[The Guardian]] |access-date=2020-04-06 |last2=Kuo |first2=Lily |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=2020-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405142432/https://www.theguardian.com/world/2020/apr/03/china-steps-up-western-media-campaign-over-coronavirus-crisis |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Yuan |first=Shaoyu |date=2023-12-31 |title=Government Legitimacy and International Image: Why Variations Occurred in China's Responses to COVID-19 |journal=Journal of Contemporary Eastern Asia |volume=22 |issue=2 |pages=18–38 |doi=10.17477/JCEA.2023.22.2.018}}&lt;/ref&gt;

[[File:Arrive du CONCORDE à Abidjan en 1978.jpg|thumb|سپرسونڪ جيٽ [[ڪنڪارڊ]]، 1978ع ۾ اڳوڻي فرانسيسي نوآبادي [[آئيوري ڪوسٽ]] ۾ پهچندي. ڪنڪارڊ کي اڪثر فرانس جي وقار ۽ نرم طاقت جي علامت طور استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |url= |title=Aviation diplomacy: a conceptual framework for analyzing the relationship between aviation and international relations |first=Michał Marcin |last=Kobierecki |date=June 24, 2020 |journal=Place Branding and Public Diplomacy |volume=17 |issue=4 |pages=293–303 |via=Springer Link |doi=10.1057/s41254-020-00172-5 |pmc=7313438}}&lt;/ref&gt;]]

=== فرانس ===
2018ع ۾ ''آمريڪن سوشلاجيڪل رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مطابق، ارڙهين صديءَ دوران فرانس پنهنجي ثقافتي ۽ علامتي طاقت جي ڪري يورپي [[جيوپوليٽڪس]] تي برطانيا جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اثرانداز ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Brundage |first=Jonah Stuart |date=2018 |title=The Social Sources of Geopolitical Power: French and British Diplomacy and the Politics of Interstate Recognition, 1689 to 1789 |journal=American Sociological Review |volume=83 |issue=6 |pages=1254–1280 |doi=10.1177/0003122418811264 |jstor=48588591 |s2cid=219951985 |issn=0003-1224}}&lt;/ref&gt;

=== جرمني ===
رسالو ''Monocle'' ۽ [[انسٽيٽيوٽ فار گورنمينٽ]] پاران جاري ڪيل سالياني نرم طاقت جي درجابنديءَ ۾ انهن 30 ملڪن کي شامل ڪيو ويندو آهي، جيڪي ثقافت، راندين، کاڌي، ڊزائن، سفارتڪاري ۽ ٻين ذريعن وسيلي ٻين قومن کي سڀ کان وڌيڪ متوجه ڪن ٿا. ''Monocle'' موجب، [[انگيلا مرڪل|مرڪل]] کي شايد هڪ سخت منتظم طور پيش ڪيو وڃي، پر لڳي ٿو ته يا ته سندس نرم رخ موجود آهي يا وري جنهن ملڪ جي هوءَ اڳواڻي ڪري رهي هئي، ان جو. رسالي موجب جرمني جو نرم طاقت طور اڀرڻ ڪا حيرت جي ڳالهه نه آهي. ان موجب، &quot;هي ملڪ روايتي طور سفارتي، ثقافتي ۽ اقتصادي ذريعن وسيلي پنهنجن خيالن، قدرن ۽ مقصدن کي اڳتي وڌائڻ ۾ شاندار رهيو آهي. سادين شين کي خاموشي سان بهتر نموني انجام ڏيندي هي ملڪ عالمي طاقت بڻجي ويو آهي، ۽ باقي دنيا ان سان پاڻ کي آرامده محسوس ڪري سگهي ٿي.&quot; رسالي وڌيڪ چيو ته جرمن عوام تاريخي سببن جي ڪري ٻاهرين دنيا آڏو پنهنجي بالادست تصوير پيش ڪرڻ کان گهڻو محتاط رهيو آهي، پر ملڪ جي هن اڀار کي ٻين لاءِ پريشانيءَ جو سبب نه بڻجڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013-11-21 |title=Germany tops world 'soft power' rankings |url=https://www.thelocal.de/20131121/germany-number-one-for-soft-power |access-date=2024-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Gerhard Schröder: 'Germany Can Only Lead Europe the Way Porcupines Mate'|newspaper=Der Spiegel|url=http://www.spiegel.de/international/germany/interview-former-german-chancellor-gerhard-schroeder-on-foreign-policy-a-891839.html|publisher=Spiegel Online International|access-date=30 July 2015|date=1 April 2013|archive-date=28 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928201741/http://www.spiegel.de/international/germany/interview-former-german-chancellor-gerhard-schroeder-on-foreign-policy-a-891839.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Obama sets off on farewell trip to Europe in shadow of president-elect|url=https://www.theguardian.com/us-news/2016/nov/14/barack-obama-faces-awkward-task-on-sad-farewell-visit-to-europe|access-date=14 November 2016|agency=Reuters|date=14 November 2016|quote=As the Americans see it, Merkel – and certainly not the vainglorious European commission president, Jean-Claude Juncker – runs the EU. It is Merkel who negotiated the Minsk deal with Russia that defused the Ukraine crisis. She knows Vladimir Putin better than any other western leader does. It is Merkel who took the lead on Syrian refugees and the eurozone crisis.|archive-date=14 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161114155053/https://www.theguardian.com/us-news/2016/nov/14/barack-obama-faces-awkward-task-on-sad-farewell-visit-to-europe|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2017ع ۾ جرمني وٽ دنيا جو اٺون وڏو [[جرمني جا سفارتي مشن|سفارتي نيٽ ورڪ]] هو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== ڀارت ===
[[File:Mazoezi ya yoga.jpg|thumb|[[يوگا]] جي مشق، تنزانيا]]

ڀارت جي نرم طاقت جا پنج بنيادي ستون—وقار، ڳالهه ٻولهه، گڏيل خوشحالي، علائقائي ۽ عالمي سلامتي، ۽ ثقافتي ۽ تهذيبي لاڳاپا—ان جي عالمي اثر وڌائڻ لاءِ حڪمت عمليءَ سان استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;Amb (Retd) Bhaswati Mukherjee, &quot;India's Culture Diplomacy and Soft Power,&quot; Ministry of External Affairs, Government of India, October 18, 2019, [https://www.mea.gov.in/distinguished-lectures-detail.htm?855#:~=The%20five%20pillars%20of%20this,(Cultural%20and%20civilizational%20links). Published online]&lt;/ref&gt; 21 مئي 2021ع تي [[انڊين ڪائونسل فار ڪلچرل رليشنز]] (ICCR) اعلان ڪيو ته هو ڀارتي کاڌي کي نرم طاقت جي هڪ ذريعي طور استعمال ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو، جنهن جو مقصد ڀارت جي ثقافتي ورثي کي عالمي سطح تي متعارف ڪرائڻ آهي.&lt;ref&gt;Ministry of External Affairs, Government of India, [https://www.iccr.gov.in/flashnews/iccr-plans-use-indian-cuisine-soft-power-and-take-its-food-diversity-world].&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه، [[آفريڪا ۾ ڀارت جي نرم طاقت]] ثقافتي مٽاسٽا جي ذريعي به ظاهر ٿي آهي، جنهن ۾ [[بالي ووڊ]] فلمن جو اثر، [[يوگا]] جي مشقن جي واڌ، ۽ آفريڪا ۾ رهندڙ ڀارتي برادريءَ جو ڪردار شامل آهي.&lt;ref&gt;H.H.S. Viswanathan, &quot;India's Soft Power Diplomacy,&quot; Ministry of External Affairs, Government of India, September 04, 2019, [https://www.mea.gov.in/distinguished-lectures-detail.htm?850 Published online]&lt;/ref&gt;

=== اٽلي ===
اٽلي جي نرم ثقافتي طاقت جا اهم عنصر [[اطالوي فن]]، [[اٽلي جي موسيقي]]، [[اطالوي فيشن]]، [[اطالوي ڊزائن]] ۽ [[اطالوي طعام]] آهن. اٽلي [[اوپيرا]] جي جنم ڀومي آهي،&lt;ref&gt;Kimbell, David R. B. [https://books.google.com/books?id=C37Gq2GagZIC&amp;pg=PA1 ''Italian Opera.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221011234953/https://books.google.com/books?id=C37Gq2GagZIC&amp;pg=PA1&amp;dq= |date=2022-10-11 }} Cambridge University Press, 1994. p. 1. Web. 22 Jul. 2012.&lt;/ref&gt; ۽ ڪيترن ئي نسلن تائين اوپيرا جي ٻولي [[اطالوي ٻولي]] رهي آهي. اٽلي ۾ ڊرامي جي عوامي پسند گهڻي عرصي کان مزاحيه انداز ڏانهن مائل رهي آهي؛ اوچتي اداڪاريءَ تي ٻڌل ''[[ڪوميڊيا ڊيل آرٽي]]'' جو انداز سورهين صديءَ جي وچ ڌاري اٽلي ۾ شروع ٿيو&lt;ref&gt;{{cite web |language=it |url=http://www.treccani.it/enciclopedia/commedia-dell-arte/ |title=Commedia dell'arte |work=Treccani, il portale del sapere |access-date=24 Jul 2012 |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104120129/https://www.treccani.it/enciclopedia/commedia-dell-arte/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ اڄ به پيش ڪيو وڃي ٿو. فرانس ۽ روس ڏانهن منتقل ٿيڻ کان اڳ [[بيلي]] جو فن پڻ اٽلي ۾ ئي وجود ۾ آيو.

هن ملڪ ۾ دنيا جا ڪيترائي مشهور شهر آهن. [[روم]] قديم [[رومي سلطنت]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي [[پوپ]] جو مرڪز رهيو آهي. روم کي عام طور تي [[مغربي تهذيب]] ۽ [[عيسائي ثقافت]] جي &quot;پينگهن&quot; مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Understanding China Today: An Exploration of Politics, Economics, Society, and International Relations |first=Silvio |last=Beretta |year=2017 |isbn=978-3-319-29625-8 |page=320 |publisher=Springer}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Christianity: Religions of the World |first=Ann Marie B. |last=Bahr |year=2009 |isbn=978-1-4381-0639-7 |page=139 |publisher=[[Infobase Publishing]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Rome in America: Transnational Catholic Ideology from the Risorgimento to Fascism |first=Peter R. |last=D'Agostino |year=2005 |isbn=978-0-8078-6341-1 |publisher=[[University of North Carolina Press]]}}&lt;/ref&gt;

[[فلورنس]] [[نشاة ثانيه]] جو مرڪز هو، جيڪو [[فنون]] ۾ عظيم ڪاميابين جو دور هو ۽ جنهن [[وچئين دور]] کان [[جديديت]] ڏانهن منتقليءَ کي ظاهر ڪيو.&lt;ref&gt;Zirpolo, Lilian H. [https://books.google.com/books?id=QPqWxHwdMNAC&amp;pg=PA154 ''The A to Z of Renaissance Art.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221011235002/https://books.google.com/books?id=QPqWxHwdMNAC&amp;pg=PA154&amp;dq= |date=2022-10-11 }} Scarecrow Press, 2009. pp. 154-156. Web. 16 Jul. 2012.&lt;/ref&gt; ٻين اهم شهرن ۾ [[تورين]] شامل آهي، جيڪو [[اٽلي جي موٽر گاڏين جي صنعت]] جي عالمي مرڪزن مان هڪ آهي. [[ميلان]] دنيا جي چار وڏين [[فيشن گاديون|فيشن گاديءَ وارن شهرن]] مان هڪ آهي. [[وينس]] پنهنجي پيچيده واهن جي نظام ۽ سامونڊي تاريخ سبب دنيا جي سياحن کي متوجه ڪري ٿو، خاص طور تي [[وينس ڪارنيول]] ۽ [[وينس بيئنالي]] جي موقعن تي.

اٽلي ۾ هن وقت دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ، يعني 59 [[يونيسڪو]] جا [[عالمي ورثي جا ماڳ]] موجود آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Italy - UNESCO World Heritage Convention |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/it |access-date=2023-09-21 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ اٽلي وٽ دنيا جو نائون وڏو [[اٽلي جا سفارتي مشن|سفارتي نيٽ ورڪ]] هو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; اٽلي دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ گهميل ملڪ آهي.

=== جاپان ===
{{Main|جاپان جي نرم طاقت|جاپاني عوامي ثقافت}}

'''ڪُول جاپان''' (Cool Japan) هڪ تصور آهي، جيڪو 2002ع ۾ [[جاپاني عوامي ثقافت]] جي اظهار طور متعارف ڪرايو ويو. هن تصور کي جاپاني حڪومت ۽ واپاري ادارن پڻ اختيار ڪيو ته جيئن ملڪ جي ثقافتي صنعت جي تجارتي اهميت مان فائدو حاصل ڪري سگهجي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Squaring the cool |url=https://www.economist.com/banyan/2014/06/17/squaring-the-cool |access-date=2024-07-10 |newspaper=The Economist |issn=0013-0613}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cool Japan Illustrated, http://www.cool-jp.com/index.php&lt;/ref&gt; هن کي نرم طاقت جي هڪ صورت قرار ڏنو ويو آهي، يعني &quot;ثقافتي يا نظرياتي ذريعن وسيلي سڌيءَ ريت نه پر اڻسڌي نموني ٻين جي روين يا مفادن تي اثرانداز ٿيڻ جي صلاحيت&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Christine R. |last=Yano |title=Wink on Pink: Interpreting Japanese Cute as It Grabs the Global Headlines |year=2009 |journal=The Journal of Asian Studies |volume=68 |issue=3 |pages=681–688 |doi=10.1017/S0021911809990015 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

2002ع ۾ رسالي ''Foreign Policy'' ۾ شايع ٿيل پنهنجي مضمون ''Japan's Gross National Cool'' ۾ ڊگلس ميڪ گري لکيو ته معاشي ۽ سياسي مشڪلاتن واري &quot;گم ٿيل ڏهاڪي&quot; جي باوجود جاپان پنهنجي ثقافتي اثر جي ذريعي هڪ &quot;نئين سپر پاور&quot; طور پاڻ کي ٻيهر متعارف ڪرائي رهيو آهي. هن [[جي-پاپ]]، [[مانگا]]، [[اينيمي]]، [[جاپان ۾ وڊيو رانديون|وڊيو رانديون]]، [[جاپاني فيشن]]، [[جاپاني سينيما]]، [[جاپان جي موٽر گاڏين جي صنعت]]، [[جاپان جي اليڪٽرانڪس صنعت]]، [[جاپاني معمارِي]] ۽ [[جاپاني طعام]] جي عالمي مقبوليت جو جائزو ورتو ۽ دليل ڏنو ته جاپان جي معاشي جمود شايد ان جي ثقافتي ڪشش کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان روايتي سماجي درجابندين ۽ وڏين ڪمپنين جي ڪيريئر واري ماڊل جي اهميت گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;McGray&quot;&gt;{{cite magazine |url=http://www.douglasmcgray.com/cool-japan.html |title=Japan's Gross National Cool |last=McGray |first=Douglas |magazine=[[Foreign Policy]] |date=1 May 2002 |access-date=11 September 2012 |archive-date=16 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216061649/http://www.douglasmcgray.com/cool-japan.html }}&lt;br /&gt;{{cite magazine |url=https://foreignpolicy.com/articles/2002/05/01/japans_gross_national_cool |title=Japan's Gross National Cool |url-access=subscription |last=McGray |first=Douglas |magazine=[[Foreign Policy]] |date=1 May 2002 |access-date=18 March 2011 |archive-date=6 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140906153012/http://www.foreignpolicy.com/articles/2002/05/01/japans_gross_national_cool |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2015ع ۾ جاپاني وزيراعظم [[شنزو آبي]] جي وائيٽ هائوس آمد تي آمريڪي صدر [[بارڪ اوباما]] جاپان جي ثقافتي خدمتن تي ٿورا مڃيندي چيو:

{{blockquote|هي دورو اسان جي ٻنهي قومن جي وچ ۾ دوستي ۽ خانداني لاڳاپن جي جشن جي حيثيت رکي ٿو. مون اهو پهريون ڀيرو ڇهن ورهين جي عمر ۾ محسوس ڪيو، جڏهن منهنجي ماءُ مون کي جاپان وٺي وئي. مون اهو هوائي ۾ وڏو ٿيندي به محسوس ڪيو، جتي ڪيترائي فخر جوڳا جاپاني نژاد آمريڪي رهن ٿا... اڄ آمريڪين، خاص طور نوجوانن، لاءِ به اهو موقعو آهي ته هو جاپان جا ٿورا مڃين انهن سڀني شين لاءِ جيڪي اسان کي جاپان کان مليون آهن، جهڙوڪ [[ڪراٽي]]، [[ڪراچي|ڪاراوڪي]]، [[مانگا]]، [[اينيمي]] ۽ يقيناً [[ايموجي]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2015/04/28/president-obama-thanks-japanese-leader-for-karaoke-emojis/?outputType=amp|title=President Obama thanks Japanese leader for karaoke, emoji|newspaper=The Washington Post|date=28 April 2015}}&lt;/ref&gt;}}

2017ع ۾ جاپان وٽ دنيا جو پنجون وڏو [[جاپان جا سفارتي مشن|سفارتي نيٽ ورڪ]] هو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[اينيمي]]، [[مانگا]] ۽ جاپاني فلمون جاپان جي نرم طاقت جا اهم ذريعا سمجهيا وڃن ٿا. اپريل 2023ع ۾ [[جاپان بزنس فيڊريشن]] هڪ تجويز پيش ڪئي، جنهن جو مقصد [[جاپان جي معيشت]] کي فروغ ڏيڻ لاءِ، خاص طور اينيمي، مانگا ۽ وڊيو رانديون جهڙي مواد جي صنعت کي عالمي سطح تي وڌيڪ ترقي ڏيڻ هو. هن تجويز ۾ پرڏيهي ماهرن کي جاپان ۾ ڪم ڪرڻ جي دعوت ڏيڻ ۽ [[جاپان ۾ سياحت]] سان ڳانڍاپو وڌائڻ پڻ شامل هو ته جيئن دنيا جا اينيمي ۽ مانگا جا مداح انهن هنڌن جو دورو ڪري سگهن جيڪي مشهور ڪهاڻين سان لاڳاپيل آهن. فيڊريشن جو مقصد ايندڙ ڏهن سالن دوران جاپاني مواد جي پرڏيهي مارڪيٽن ۾ وڪرو چار ڀيرا وڌائڻ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nguyen |first=Joana |date=2023-04-10 |title=Japan's leading business lobby group says anime, manga key to economic growth|url=https://www.scmp.com/video/asia/3216598/japans-leading-business-lobby-group-says-anime-manga-key-economic-growth|website=[[South China Morning Post]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dw.com/en/japan-manga-to-spearhead-nations-economic-growth/a-65393781|title=Japan: Manga to spearhead nation's economic growth|website=[[ڊيوئچه ويلي|DW]]|date=23 April 2023}}&lt;/ref&gt;

2023ع ۾ [[يو.ايس. نيوز اينڊ ورلڊ رپورٽ]] جاپان جي ثقافتي اثر کي ايشيا ۾ پهرين ۽ عالمي سطح تي پنجين نمبر تي رکيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.usnews.com/news/best-countries/influence-rankings|title=Influence Rankings|publisher=USnews |date=2021 |access-date=2021-05-24}}&lt;/ref&gt; اڄ [[جاپان جي ثقافت]] دنيا جي سڀ کان وڌيڪ مقبول ثقافتن مان هڪ آهي، جنهن جو وڏو سبب ان جي عوامي ثقافت جي عالمي پهچ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nagata |first=Kazuaki |date=7 September 2010 |title=Anime makes Japan a cultural superpower |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2010/09/07/reference/anime-makes-japan-superpower/ |via=Japan Times Online}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|date=31 January 2015|title=How Japan became a pop culture superpower {{!}} The Spectator|url=https://www.spectator.co.uk/article/how-japan-became-a-pop-culture-superpower/|journal=The Spectator|access-date=12 December 2021|archive-date=17 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190717054956/https://www.spectator.co.uk/2015/01/how-japan-became-a-pop-culture-superpower/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Iwabuchi |first=Koichi |url=https://books.google.com/books?id=dFHTDV6Mq10C&amp;q=american+influence+japanese+media&amp;pg=PA95 |title=Recentering Globalization: Popular Culture and Japanese Transnationalism |date=2002-10-18 |publisher=[[ڊيوڪ يونيورسٽي پريس]] |isbn=978-0-8223-8408-3|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Tamaki |first1=Taku |title=Japan has turned its culture into a powerful political tool |url=http://theconversation.com/japan-has-turned-its-culture-into-a-powerful-political-tool-72821 |website=[[دي ڪنورسيشن]] |date=26 April 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title='Pure Invention': How Japan's pop culture became the 'lingua franca' of the internet |url=https://www.japantimes.co.jp/culture/2020/07/18/books/pure-invention-jpop-culture/ |work=[[دي جاپان ٽائيمز]] |date=2020-07-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=How Japan's global image morphed from military empire to eccentric pop-culture superpower|url=https://qz.com/1806376/japans-image-has-changed-from-fierce-to-lovable-over-the-decades/ |publisher=[[Quartz]] |date=2020-05-27}}&lt;/ref&gt; جاپاني عوامي ثقافت جي عالمي مقبوليت اڄ خاص طور [[مغربي دنيا]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://beebom.com/the-rise-of-anime-manga-japanese-pop-culture-in-west/|title=The Rise of Anime, Manga, and Japanese Pop Culture in the West|website=Beebom|author=Ajith Kumar|date=28 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.org/newshour/show/whats-behind-the-growing-popularity-of-japanese-comics-and-animations-in-u-s|title=What's behind the growing popularity of Japanese comics and animations in U.S.|website=[[PBS News]]|date=14 May 2024}}&lt;/ref&gt; [[لاطيني آمريڪا]]،&lt;ref&gt;[https://arkonestudios.com/blog/the-latin-american-appetite-for-asian-content/ The Latin American Appetite for Asian Content]. ''Ark One Studios''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://luzmedia.co/asian-heritage-in-latin-america Exploring Asian Heritage in Latin America]. ''Luz Media''.&lt;/ref&gt; [[عرب دنيا]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/life-style/2024/03/19/How-Saudi-Arabia-has-become-a-global-hub-for-manga-and-anime|title=How Saudi Arabia has become a global hub for manga and anime|website=[[العربية]]|date=24 March 2024}}&lt;/ref&gt; [[اوڀر ايشيا]]، [[ڏکڻ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ نمايان نظر اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Wu |first=Yuqing |date=2021-08-05 |title=Can Pop Culture Allay Resentment? Japan's Influence in China Today |url=https://www.cogitatiopress.com/mediaandcommunication/article/view/4117 |journal=Media and Communication |volume=9 |issue=3 |pages=112–122 |doi=10.17645/mac.v9i3.4117 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.abc.net.au/news/2024-07-12/japanese-anime-soft-power-pokemon-astro-boy-military-manga/104042324|title=From military empire to pop culture phenomenon: Inside Japan's animation revolution|website=[[Australian Broadcasting Corporation]]|date=11 July 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thediplomat.com/2014/08/japanese-cultural-influence-grows-in-india/|title=Japanese Cultural Influence Grows in India|website=[[The Diplomat]]|date=29 August 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://fulcrum.sg/aseanfocus/the-courteous-charmer-a-hard-look-at-japans-soft-power-in-southeast-asia/|title=The Courteous Charmer: A Hard Look at Japan's Soft Power in Southeast Asia|date=18 October 2023|website=fulcrum.sg}}&lt;/ref&gt;

=== روس ===
{{update section|date=November 2023|reason=هن ڀاڱي کي [[يوڪرين تي روسي حملو|يوڪرين تي روسي حملي]] جي اثر سبب تازو ڪرڻ جي ضرورت ٿي سگهي ٿي}}

روس 2000ع واري ڏهاڪي دوران [[عوامي سفارتڪاري]] جي مختلف اوزارن ۾ سيڙپڪاري ڪندي پنهنجي نرم طاقت کي ترقي ڏيڻ شروع ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://russiadirect.foreignpolicy.com/content/how-moscow-understands-soft-power |archive-url=https://archive.today/20130827052859/http://russiadirect.foreignpolicy.com/content/how-moscow-understands-soft-power |archive-date=27 August 2013 |title=How Moscow understands soft power &amp;#124; Russia Direct}}&lt;/ref&gt; پر هي اصطلاح پهريون ڀيرو 2010ع ۾ هڪ سرڪاري دستاويز ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[صدر ميدويديف]] قومي پرڏيهي پاليسي تصور ۾ هڪ ضميمي جي منظوري ڏني. اصطلاح جي باقاعده تعريف نه ڪئي وئي، پر ان کي [[ثقافتي سفارتڪاري]] سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو.&lt;ref&gt;[http://www.mid.ru/bdomp/ns-osndoc.nsf/e2f289bea62097f9c325787a0034c255/de43a8a4bcd17daac325784500296ef8/$FILE/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%E2%84%96%201.doc Addendum #1 to the Foreign Policy Concept of the Russian Federation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131010144614/http://mid.ru/bdomp/ns-osndoc.nsf/e2f289bea62097f9c325787a0034c255/de43a8a4bcd17daac325784500296ef8/$FILE/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%E2%84%96%201.doc |date=2013-10-10 }} (in Russian)&lt;/ref&gt; 2013ع ۾، هي اصطلاح پرڏيهي پاليسي تصور جي نئين نسخي ۾ ظاهر ٿيو، جتي نرم طاقت کي &quot;پرڏيهي پاليسي جا مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ جامع اوزارن جو مجموعو&quot; قرار ڏنو ويو، جيڪو شهري سماج جي صلاحيت، معلومات، ثقافتي ۽ ٻين طريقن ۽ ٽيڪنالاجين تي ٻڌل هجي ۽ روايتي سفارتڪاري جو متبادل هجي.&lt;ref&gt;Concept of the Foreign Policy of the Russian Federation Approved by President of the Russian Federation V. Putin on 12 February 2013.&lt;/ref&gt;

2007ع ۾ روسي صدر [[ولاديمير پيوٽن]] کي ''[[ٽائيم پرسن آف دي يئر|ٽائيم]]'' جو پرسن آف دي يئر قرار ڏنو ويو. 2013ع ۾ ''Forbes'' رسالي کيس دنيا جو سڀ کان طاقتور شخص قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=How Russian President Vladimir Putin Became The Most Powerful Individual On Earth|url=http://www.businessinsider.com/vladimir-putin-great-year-2013-12|access-date=1 July 2014|website=Business Insider|date=17 December 2013|archive-date=14 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714182527/http://www.businessinsider.com/vladimir-putin-great-year-2013-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2015ع ۾ روس [[يوريشيائي اقتصادي يونين]] جي قيام ۾ اڳواڻي ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2018-01-01|title=Putin's and Russian-led Eurasian Economic Union: A hybrid half-economics and half-political &quot;Janus Bifrons&quot;|journal=[[Journal of Eurasian Studies]]|language=en|volume=9|issue=1|pages=52–60|doi=10.1016/j.euras.2017.12.005|issn=1879-3665|last1=Sergi|first1=Bruno S.|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; 2017ع ۾ روس وٽ دنيا جو چوٿون وڏو [[روس جا سفارتي مشن|سفارتي نيٽ ورڪ]] هو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2018ع ۾ [[سرگئي ۽ يوليا اسڪريپل جي زهر ڏيڻ جو واقعو|سرگئي ۽ يوليا اسڪريپل کي زهر ڏيڻ]] کان پوءِ [[بي بي سي نيوز|بي بي سي]] رپورٽ ڪيو ته &quot;ان جو وسيع سفارتي نيٽ ورڪ، اوڻيهين صديءَ ۾ [[عظيم طاقت]] طور ان جي سامراجي تاريخ ۽ ٿڌي جنگ واري موقف ٻنهي جي عڪاسي ڪري ٿو. اوڀر يورپ ۽ اڳوڻن ڪميونسٽ اتحادين، جن ۾ چين، ويٽنام، ڪيوبا ۽ انگولا شامل آهن، ۾ ان جون ڪيتريون ئي سفارتي چوڪيون آهن، ۽ آفريڪا ۽ ايشيا ۾ اڳوڻي يو ايس ايس آر جا ورثا پڻ موجود آهن. ان جي نيٽ ورڪ جو وڏو حجم ان جي اڻگهٽ عالمي خواهشن جي وسعت کي ظاهر ڪري ٿو.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-43577958|title=How big is the Kremlin's diplomatic network?|last=Oliver|first=Alex|date=2018-03-30|work=BBC News|access-date=2018-04-01|language=en-GB|archive-date=2018-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180401002334/http://www.bbc.co.uk/news/world-43577958|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== برطانيا ===
{{main|انگلو اسفيئر|انگريزي ڳالهائيندڙ ماڻهو|پيڪس برٽانيڪا}}

1814ع کان 1914ع تائين واري ''[[پيڪس برٽانيڪا]]'' واري صديءَ کان وٺي، [[برطانيا جا پرڏيهي لاڳاپا]] نرم طاقت جو هڪ اهم عنصر رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sondhaus |first1=Lawrence |title=Soft power, hard power, and the Pax Americana|date=2009 |publisher=[[Taylor &amp; Francis]] |isbn=978-0-415-54533-4 |pages=204–8 |url=https://books.google.com/books?id=ujlMly6WVxIC&amp;pg=PA208 |via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Winks |first1=Robin W. |title=World civilization: a brief history |date=1993 |publisher=[[Collegiate Press]] |location=San Diego, CA |isbn=978-0-939693-28-3 |page=406 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=mY7McxJl7jYC&amp;pg=PA406 |quote=By 1914 common law, trail by jury, the King James Authorized Version of the Bible, the English language, and the British navy had been spread around the globe. |via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Encyclopedia of the Age of Imperialism, 1800-1914 |chapter=Pax Britannica |volume=2 |publisher=[[Greenwood Press]] |year=2007 |first=Carl P. |last=Watts |editor-first=Carl C. |editor-last=Hodge |chapter-url=https://www.academia.edu/2013776 |page=3 |quote=it left many legacies, including widespread use of the English language, belief in Protestant religion, economic globalization, modern precepts of law and order, and representative democracy. |access-date=2018-04-05 |archive-date=2022-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215224750/https://www.academia.edu/2013776 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

برطانوي اثر ان جي ڪيترين ئي [[برطانيا کان آزادي حاصل ڪندڙ ملڪن جي فهرست|اڳوڻين نوآبادين]] جي قانوني ۽ سياسي نظامن ۾ ڏسي سگهجي ٿو، ۽ [[برطانيا جي ثقافت]] اڄ به عالمي سطح تي اثرائتي آهي، خاص طور [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا|ٻولي]]، [[ادب]]، [[برطانيا جي موسيقي|موسيقي]] ۽ [[برطانيا ۾ راند|راندين]] ۾.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The cultural superpower: British cultural projection abroad|journal=Journal of the British Politics Society, Norway|date=Winter 2011|volume=6|issue=1|url=http://www.britishpoliticssociety.no/British%20Politics%20Review%2001_2011.pdf|access-date=24 October 2014|archive-date=16 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916155419/http://www.britishpoliticssociety.no/British%20Politics%20Review%2001_2011.pdf}}&lt;/ref&gt; انگريزي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ [[جرمنڪ ٻولي]] آهي، ۽ [[ڪل ڳالهائيندڙن جي تعداد موجب ٻولين جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي]] ۽ [[مادري ڳالهائيندڙن جي تعداد موجب ٻولين جي فهرست|ٽين سڀ کان وڌيڪ مادري طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي]] پڻ آهي. اها [[گڏيل قومن جون سرڪاري ٻوليون|گڏيل قومن]]، [[يورپي يونين جون ٻوليون|يورپي يونين]] ۽ ٻين ڪيترين بين الاقوامي ۽ علائقائي تنظيمن جي گڏيل سرڪاري ٻولي آهي. اها [[سفارتڪاري]]، [[سائنس]]، [[بين الاقوامي واپار]]، [[سياحت]]، [[هوابازي]]، [[وندر]] ۽ [[انٽرنيٽ تي استعمال ٿيندڙ ٻوليون|انٽرنيٽ]] جي عملي طور عام ٻولي پڻ بڻجي چڪي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2022/01/18/books/review/the-rise-of-english-rosemary-salomone.html|title=How the English Language Conquered the World|last=Chua|first=Amy|website=[[The New York Times]]|date=18 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301222132/https://www.nytimes.com/2022/01/18/books/review/the-rise-of-english-rosemary-salomone.html|archive-date=1 March 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]]
[[زمرو:سفارتڪاري]]
[[زمرو:عالمگيريت]]</text>
      <sha1>3uo3xhe9nutuwafyldwflhen50eq8an</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390005</id>
      <parentid>390004</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T21:35:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89452" sha1="fssq302ryhx97fzigp3noi4g37xs1s9" xml:space="preserve">سافٽ پاور وارو نظريو{{ٻيا نالا|انگريزي=theory of soft power}} آمريڪي پوليٽيڪل سائنس جي ماھر [[جوزف نائي]]، جيڪو ڪلنٽن انتظاميہ ۾ آفيسر بہ رھيو ھو، ھڪ نظريو پيش ڪيو تہ آمريڪا ٻي عالمي جنگ کانپوءِ واري دؤر جي ڀيٽ ۾ ڪمزور محسوس ٿيندي بہ طاقت جو ھڪ بي مثال ذريعو آهي جيڪو ان کي پھرين پوزيشن ۾ آڻي ٿو سگھي ٿو.ان لاءِ معاملن کي پنھنجي مطابق ڪرڻ، حالتن۽ واقعن کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ فوجي طاقت جي استعمال کان علاوه بہ آمريڪا وٽ ھڪ شئي موجود آهي يعني سافٽ پاور جيڪا ھڪ عدم تشدد واري قوت آھي جنھن ذريعي آمريڪا دنيا ۾ پنھنجي ليڊرشپ واري پوزيشن کي مستحڪم ۽ مضبوط ڪري سگھي ٿو.جوزف نائي سافٽ پاور کي ٽن حصن ۾ ورهايو آهي: ڪلچرل، آئيڊيولاجيڪل ۽ انسٽيٽيوشنل. ھن جي خيال مطابق جيڪڏهن ڪو ملڪ پنھنجي طاقت اھڙي ٺاھي جيڪا ٻين جي نظر ۾ جائز ھجي تہ پوء ان کي پنھنجي خواهش کي عملي شڪل ڏيڻ جي سلسلي ۾ گھٽ مزاحمت کي منھن ڏيڻو پوي ٿو. ڊيموڪريٽڪ پوليٽڪس، فري مارڪيٽ معيشت۽ بنيادي قدر جھڙوڪ انساني حق ، ٻين لفظن ۾ لبرل ازم، آمريڪي سافٽ پاور جا بنياد آھن.&lt;ref&gt;{عالمي منظرنامو:سافٽ پاور جي دنيا: روزاني سوڀ ڪراچي:29آگسٽ 2018: صفحو 9}&lt;/ref&gt;

== تصور جي وضاحت ==

[[فائل:Soft Power (2004) by Joseph Nye.jpg|thumb|left|[[جوزف نائي]] جو 2004ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب، جنهن ۾ ”نرم طاقت“ جي تصور جي وضاحت ڪئي وئي آهي]]

''[[آڪسفورڊ انگريزي لغت]]'' موجب، &quot;نرم طاقت&quot; (Soft power) جو اصطلاح، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;اهڙي طاقت (ڪنهن قوم، رياست، اتحاد وغيره جي) جيڪا فوجي قوت يا جبر بدران معاشي ۽ ثقافتي اثر رسوخ مان پيدا ٿئي&quot;، پهريون ڀيرو 1985ع ۾ درج ڪيو ويو.&lt;ref&gt;
{{oed | soft power}} - &quot;S. Boonyapratuang Mil. Control in S.E. Asia iii. 72   Musjawarah (decision by discussion) and 'soft power' became the stances of his control.&quot;
&lt;/ref&gt;

[[بين الاقوامي لاڳاپا|بين الاقوامي لاڳاپن]] جي مشهور عالم [[جوزف نائي]] 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ &quot;نرم طاقت&quot; جي تصور کي عام شهرت ڏني.&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Nye
 |first1               = Joseph S.
 |author-link1         = Joseph Nye
 |date                 = 16 March 2004
 |title                = Soft Power: The Means To Success In World Politics
 |url                  = https://books.google.com/books?id=wuqOAAAAMAAJ
 |publication-place    = New York
 |publisher            = PublicAffairs
 |page                 = ix, xi
 |isbn                 = 978-1-58648-225-1
 |access-date          = 16 March 2023
 |quote                = [...] I had coined the term 'soft power' a decade or so earlier. [...] I first developed the concept of 'soft power' in ''Bound to Lead'', a book I published in 1990 [...].
}}
&lt;/ref&gt;

نائي جي نظر ۾، طاقت مان مراد ٻين جي رويي تي اهڙو اثر وجهڻ آهي، جنهن سان گهربل نتيجا حاصل ڪري سگهجن. اهو مختلف طريقن سان ممڪن آهي: ٻين کي ڌمڪين ذريعي مجبور ڪري سگهجي ٿو، مالي فائدن ذريعي آماده ڪري سگهجي ٿو، يا وري کين اهڙو متوجهه ۽ هم خيال بڻائي سگهجي ٿو جو هو پاڻ ئي اهي نتيجا چاهين، جيڪي توهان چاهيو ٿا. اهڙيءَ ريت نرم طاقت، ٻين کي زبردستي مجبور ڪرڻ بدران انهن کي رضاڪارانه طور پنهنجي مقصد ڏانهن مائل ڪري ٿي.{{sfn|Nye|1990}}

نرم طاقت جو مقابلو [[سخت طاقت]] (Hard power) سان ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ جبر يا مالي ادائيگين جو استعمال شامل هوندو آهي. نرم طاقت صرف رياستن تائين محدود ناهي، پر بين الاقوامي سياست ۾ سرگرم ٻيا فاعل، جهڙوڪ [[غير سرڪاري تنظيم]]ون (NGOs) ۽ بين الاقوامي ادارا پڻ ان کي استعمال ڪري سگهن ٿا.{{sfn|Nye|2004a}} ڪجهه عالمن جي نظر ۾ نرم طاقت، &quot;طاقت جي ٻئي چهري&quot; جو هڪ مثال آهي،&lt;ref&gt;
{{cite book
 |editor-last1         = Parlak
 |editor-first1        = Bekir
 |date                 = 15 October 2022
 |title                = The Handbook of Public Administration, Vol. 2
 |url                  = https://books.google.com/books?id=5tWYEAAAQBAJ
 |publisher            = Livre de Lyon
 |page                 = 346
 |isbn                 = 978-2-38236-300-3
 |access-date          = 16 March 2023
 |quote                = The second face of power is soft power.
}}
&lt;/ref&gt;
جيڪو اڻسڌيءَ طرح گهربل نتيجا حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Sobrinho
 |first1               = Blasco José
 |year                 = 2001
 |title                = Signs, Solidarities, and Sociology: Charles S. Peirce and the Pragmatics of Globalization
 |url                  = https://books.google.com/books?id=BtwpzP9qKawC
 |publication-place    = Lanham, Maryland
 |publisher            = Rowman &amp; Littlefield
 |page                 = 115
 |isbn                 = 978-0-8476-9179-1
 |access-date          = 16 March 2023
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite book
 |last1                = Mattern
 |first1               = Mark
 |year                 = 2006
 |title                = Putting Ideas to Work: A Practical Introduction to Political Thought
 |url                  = https://books.google.com/books?id=QTCTywjlr-IC
 |series               = Reference, Information and Interdisciplinary Subjects Series
 |publication-place    = Lanham, Maryland
 |publisher            = Rowman &amp; Littlefield
 |page                 = 372
 |isbn                 = 978-0-7425-4890-9
 |access-date          = 16 March 2023
}}
&lt;/ref&gt;

نائي جي مطابق، ڪنهن ملڪ جي نرم طاقت ٽن بنيادي وسيلن تي ٻڌل هوندي آهي: &quot;ان جي ثقافت (جتي اها ٻين لاءِ پرڪشش هجي)، ان جون سياسي قدرون (جڏهن ملڪ اندر ۽ ٻاهر انهن تي عمل ڪيو وڃي)، ۽ ان جون پرڏيهي پاليسيون (جڏهن ٻيا انهن کي جائز ۽ اخلاقي اختيار واريون سمجهن).&quot;{{sfn|Nye|2011|p=84}}

{{Blockquote|
&quot;ڪو ملڪ عالمي سياست ۾ اهي نتيجا حاصل ڪري سگهي ٿو، جيڪي هو چاهي ٿو، جيڪڏهن ٻيا ملڪ سندس قدرن جي تعريف ڪن، سندس مثال جي پيروي ڪرڻ چاهين، يا سندس خوشحالي ۽ کليل معاشري جهڙي سطح حاصل ڪرڻ جا خواهشمند هجن. انهيءَ لحاظ کان عالمي سياست ۾ رڳو فوجي طاقت يا معاشي پابندين ذريعي ٻين کي مجبور ڪرڻ ئي اهم ناهي، پر عالمي ايجنڊا جو تعين ڪرڻ ۽ ٻين کي پاڻ ڏانهن متوجهه ڪرڻ به اهم آهي. اهڙي نرم طاقت، ٻين کي اهي نتيجا پاڻمرادو اختيار ڪرڻ تي آماده ڪري ٿي، جيڪي توهان چاهيو ٿا، ۽ کين زبردستي مجبور نٿي ڪري.&quot;{{sfn|Nye|2004a}}
}}

نرم طاقت جا وسيلا اهڙا اثاثا هوندا آهن، جيڪي ڪشش پيدا ڪن ٿا، ۽ اها ڪشش اڪثر قبوليت جو سبب بڻجي ٿي.{{sfn|Nye|2004a}} نائي جو چوڻ آهي ته &quot;دلڪشي هميشه جبر کان وڌيڪ اثرائتي هوندي آهي، ۽ جمهوريت، انساني حقن ۽ فردي موقعن جهڙا ڪيترائي قدر نهايت پرڪشش هوندا آهن.&quot;{{sfn|Nye|2004a|p=x}} [[اينجيلو ڪوڊيويلا]] نشاندهي ڪئي آهي ته نرم طاقت جو هڪ اهم، پر اڪثر نظرانداز ٿيل پهلو اهو آهي ته آبادي جا مختلف طبقا مختلف شين، خيالن، تصويرن يا امڪانن ڏانهن متوجهه يا متنفر ٿيندا آهن.&lt;ref name=&quot;Angelo M. Codevilla 2008&quot;&gt;Angelo M. Codevilla, &quot;Political Warfare: A Set of Means for Achieving Political Ends&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008).&lt;/ref&gt; جڏهن ڪنهن ملڪ جون پاليسيون، ثقافت يا قدر ٻين کي متوجهه ڪرڻ بدران کين پري ڌڪين، تڏهن نرم طاقت ڪمزور ٿي ويندي آهي.

نائي پنهنجي ڪتاب ۾ دليل ڏئي ٿو ته حڪومتن لاءِ نرم طاقت، سخت طاقت جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏکيو اوزار آهي، ٻن سببن جي ڪري: پهريون، ان جا ڪيترائي اهم وسيلا حڪومت جي سڌي ڪنٽرول کان ٻاهر هوندا آهن؛ ٻيو، نرم طاقت اڻسڌيءَ طرح پاليسيءَ جي ماحول کي شڪل ڏيندي آهي، ۽ گهربل نتيجا پيدا ڪرڻ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ڪيترائي سال لڳي ويندا آهن.{{sfn|Nye|2004a|p=x}}&lt;ref name=&quot;Lord, Carnes 2008. p 59-71&quot;&gt;Lord, Carnes, &quot;Public Diplomacy and Soft Power&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008.) pp. 59–71.&lt;/ref&gt; هن ڪتاب ۾ نرم طاقت جا ٽي بنيادي ذريعا بيان ڪيا ويا آهن: &quot;ثقافت&quot;، &quot;سياسي قدر&quot;، ۽ &quot;پاليسيون&quot;.

پنهنجي ڪتاب ''The Future of Power'' (2011ع) ۾ نائي ٻيهر واضح ڪري ٿو ته نرم طاقت هڪ وضاحتي تصور آهي، نه ڪي معياري يا اخلاقي تصور.{{sfn|Nye|2011|p=81}} تنهن ڪري نرم طاقت جا منفي مقصدن لاءِ به استعمال ٿي سگهن ٿا. سندس چوڻ آهي ته &quot;[[ايڊولف هٽلر|هٽلر]]، [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] ۽ [[مائو زيڊونگ]] پنهنجن پوئلڳن جي نظر ۾ وڏي نرم طاقت جا مالڪ هئا، پر ان جو مطلب اهو نه هو ته اها طاقت سٺي هئي. ذهنن کي موڙڻ، هٿن کي موڙڻ کان لازمي طور بهتر ناهي.&quot;{{sfn|Nye|2011|p=81}} نائي اهو به بيان ڪري ٿو ته نرم طاقت، [[حقيقت پسندي (بين الاقوامي لاڳاپا)|حقيقت پسندي]] واري نظريي جي ابتڙ ناهي. &quot;نرم طاقت مثاليت يا لبرلزم جي ڪا صورت ناهي، بلڪه اها طاقت جو ئي هڪ روپ آهي، جنهن ذريعي گهربل نتيجا حاصل ڪيا وڃن ٿا.&quot;{{sfn|Nye|2011|p=82}}

== تصور جون حدون ==

نرم طاقت جي تصور تي ڪجهه ليکڪن تنقيد ڪئي آهي ۽ ان کي غير مؤثر قرار ڏنو آهي، جهڙوڪ [[نيئل فرگوسن]]، جنهن پنهنجي ڪتاب ''Colossus'' جي مهاڳ ۾ اهڙو موقف اختيار ڪيو.{{citation needed|date=October 2024}} [[نئين حقيقت پسندي (بين الاقوامي لاڳاپا)|نئين حقيقت پسند]] ۽ ٻين عقليت پسند ۽ نئين عقليت پسند نظرين سان لاڳاپيل ليکڪ (سواءِ [[اسٽيفن والٽ]] جي) عام طور نرم طاقت کي رد ڪن ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ بين الاقوامي لاڳاپن جا فاعل رڳو ٻن قسمن جي محرڪن تي ردعمل ظاهر ڪندا آهن: معاشي فائدا ۽ طاقت جو استعمال.{{citation needed|date=October 2024}}

هڪ نظريي جي حيثيت سان، نرم طاقت کي سخت طاقت کان الڳ سڃاڻڻ ڪڏهن ڪڏهن ڏکيو هوندو آهي. مثال طور، جينس بيالي ميٽرن دليل ڏئي ٿي ته [[جارج ڊبليو بش]] جو اهو بيان، &quot;يا ته توهان اسان سان آهيو يا دهشتگردن سان&quot;، حقيقت ۾ سخت طاقت جو هڪ استعمال هو. جيتوڻيڪ ٻين رياستن کي اتحاد ۾ شامل ٿيڻ لاءِ فوجي يا معاشي دٻاءُ استعمال نه ڪيو ويو، پر نمائندگيءَ واري طاقت (representational force) جو استعمال ڪيو ويو. اهڙي قسم جي طاقت ٻين ڌرين جي سڃاڻپ کي خطري ۾ وجهي ٿي، جنهن سبب اهي يا ته تابعداري ڪن يا برائي سان منسوب ٿيڻ جو خطرو قبول ڪن. جيڪڏهن ائين آهي، ته پوءِ نرم طاقت ايتري &quot;نرم&quot; ناهي جيتري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi = 10.1177/03058298050330031601|title = Why 'Soft Power' Isn't So Soft: Representational Force and the Sociolinguistic Construction of Attraction in World Politics|year = 2005|last1 = Mattern|first1 = Janice Bially|journal = Millennium: Journal of International Studies|volume = 33|issue = 3|pages = 583–612|s2cid = 144848371|url=https://www.academia.edu/1141856}} Page 586.&lt;/ref&gt;

تازين تحقيقي مقالن ۾ اهو به دليل ڏنو ويو آهي ته هن تصور ۾ نرم طاقت جي دفاعي استعمال کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ڇو ته نائي جو نظريو بنيادي طور تي ان ڳالهه تي مرڪوز آهي ته ٻين کي پنهنجي مرضي موجب ڪيئن عمل ڪرائجي، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اڀرندڙ طاقتون، جهڙوڪ [[چين]]، نرم طاقت جا نوان طريقا اختيار ڪري رهيون آهن ۽ ان کي دفاعي مقصدن لاءِ استعمال ڪري رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1111/pafo.12153 |title=China's Charm Defensive: Image Protection by Acquiring Mass Entertainment |year=2020 |last1=Eliküçük Yıldırım |first1=Nilgün |last2=Aslan |first2=Mesut |journal=Pacific Focus |volume=35 |issue=1 |pages=141–171 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه، ڪجهه عالمن جو چوڻ آهي ته ان ڳالهه تي وڌيڪ ڌيان ڏيڻ گهرجي ته نرم طاقت استعمال ڪرڻ جون ڪوششون ڪڏهن ڪڏهن ابتڙ نتيجا به ڏئي سگهن ٿيون، جنهن سان ڪنهن رياست يا فاعل جي ساک کي نقصان پهچي سگهي ٿو يا اثر رسوخ گهٽجي سگهي ٿو، جنهن کي &quot;نرم بي اثري&quot; (Soft disempowerment) سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1093/ia/iiy125 |title=The soft power–soft disempowerment nexus: The case of Qatar |year=2018 |last1=Brannagan |first1=Paul Michael |last2=Giulianotti |first2=Richard |journal=International Affairs |volume=94 |issue=5 |pages=1139–1157 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[امت ڪمار گپتا]] نائي طرفان ڏنل تعريف ۾ هڪ خامي جي نشاندهي ڪئي آهي&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Nye |first=Joseph S |title=SOFT POWER: The Means to Success in World Politics |date=2004 |publisher=Public Affairs |isbn= 978-1-58648-306-7 |edition=1st |location=New York |publication-date=2004 |pages=X |language=English}}&lt;/ref&gt; ۽ هن تصور جي نئين تعريف پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. نائي جي تعريف جو حوالو ڏيندي، هو لکي ٿو ته &quot;بين الاقوامي سطح تي ڪنهن ملڪ جو رويو صرف ٻين ڌرين جي نرم طاقت واري ڪشش سان طئي نٿو ٿئي. هر ملڪ ڪنهن به فيصلي کان اڳ پنهنجن مفادن جو جائزو وٺي ٿو ۽ پنهنجي يقينن مطابق عمل ڪري ٿو.&quot; &lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Gupta |first=Amit Kumar |date=2023 |title=Re-examining the Concept of Soft Power and Initiating a Debate on How to Define the Concept from the Negative and Positive Connotations |url=https://www.softpowerjournal.com/wp-content/uploads/2024/02/SOFT-Taco-19-ottobre-2.pdf |journal=Soft Power Journal: Euro-American Journal of Historical and Theoretical Studies of Politics and Law |volume=10 |issue=1 |pages=164–187 |via=University of Salerno and Universidad Católica De Colombia}}&lt;/ref&gt;

گپتا، نائي جي تعريف جي متبادل طور، &quot;مثبت نرم طاقت&quot; (Positive soft power) ۽ &quot;منفي نرم طاقت&quot; (Negative soft power) جا اصطلاح تجويز ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;

== ماپ ==

نرم طاقت کي گڏيل اشاري (Composite Index) ذريعي ماپڻ جي پهرين اهم ڪوشش 2010ع ۾ [[انسٽيٽيوٽ فار گورنمينٽ]] (IfG) ۽ ميڊيا ڪمپني ''[[مونوڪل (ميڊيا ڪمپني)|مونوڪل]]'' پاران شايع ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |first=Jonathan |last=McClory |title=The new persuaders: an international ranking of soft power |date=2010-12-07 |publisher=Institute for Government |url=http://www.instituteforgovernment.org.uk/publications_download.php?id=20 |work=Institute for Government website |page=13 |access-date=2011-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724053803/http://www.instituteforgovernment.org.uk/publications_download.php?id=20 |archive-date=2011-07-24}}&lt;/ref&gt; ان وقت IfG جي سينيئر محقق جونٿن ميڪ ڪلوري طرفان تيار ڪيل IfG–Monocle Soft Power Index ۾ 26 ملڪن جي نرم طاقت جي وسيلن کي ماپڻ لاءِ شمارياتي انگن اکرن ۽ ماهرن جي راءِ تي ٻڌل اسڪوئرن کي گڏ ڪيو ويو. هن اشاري جا پنج ذيلي حصا هئا: ثقافت، سفارتڪاري، تعليم، ڪاروبار/جدت ۽ حڪومت. هن اشاري جو مقصد ملڪن جي نرم طاقت جي وسيلن کي ماپڻ هو، نه ته سڌي طرح انهن جي اثرانداز ٿيڻ جي صلاحيت کي. ان کان پوءِ ''مونوڪل'' هر سال ''Soft Power Survey'' شايع ڪندو رهيو. 2016/17ع تائين هي درجابندي لڳ ڀڳ 50 عنصرن جي بنياد تي تيار ڪئي ويندي هئي، جن ۾ ثقافتي مرڪزن (خاص طور ٻولي سيکارڻ وارا ادارا)، [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ]] تمغا، ڪنهن ملڪ جي [[معماري]] جو معيار ۽ ڪاروباري برانڊ پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;monocle.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2018-19/ |title=Soft Power Survey 2018/19 |date=2018 |publisher=Monocle |access-date=2018-12-21 |archive-date=2021-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413144356/https://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2018-19/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''The Soft Power 30''، جنهن جي مهاڳ [[جوزف نائي]] لکيو، 2015ع ۾ ميڊيا ڪمپني ''Portland'' پاران تيار ۽ شايع ڪيل ملڪن جي نرم طاقت جي درجابندي آهي. هي درجابندي &quot;ڪنهن ملڪ جي سياسي ادارن جي معيار، ثقافتي ڪشش، سفارتي نيٽ ورڪ جي طاقت، اعليٰ تعليمي نظام جي عالمي ساک،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gauttam |first1=Priya |last2=Singh |first2=Bawa |last3=Singh |first3=Sandeep |last4=Bika |first4=Shankar Lal |last5=Tiwari |first5=Raghavendra P. |title=Education as a soft power resource: A systematic review |journal=[[Heliyon]] |date=2024 |volume=10 |issue=1 |article-number=e23736 |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e23736 |doi-access=free|pmid=38268586 |pmc=10806264 |bibcode=2024Heliy..1023736G }}&lt;/ref&gt; معاشي نموني جي ڪشش، ۽ دنيا سان ڊجيٽل لاڳاپن&quot; جي بنياد تي تيار ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=McClory|first1=Jonathan|title=The Soft Power 30 - A Global Ranking of Soft Power |url=http://softpower30.portland-communications.com/pdfs/the_soft_power_30.pdf |publisher=Portland |access-date=17 July 2015 |date=July 2015 |archive-date=23 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150723161800/http://softpower30.portland-communications.com/pdfs/the_soft_power_30.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Softly does it |url=https://www.economist.com/news/britain/21657655-oxbridge-one-direction-and-premier-league-bolster-britains-power-persuade-softly-does-it |access-date=17 July 2015 |newspaper=[[دي اڪانامسٽ]] |date=18 July 2015 |archive-date=17 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717004042/http://www.economist.com/news/britain/21657655-oxbridge-one-direction-and-premier-league-bolster-britains-power-persuade-softly-does-it |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=In 'soft power' terms, Japan ranks eighth out of 30 countries in U.K. consultancy report |url=http://www.japantimes.co.jp/news/2015/07/15/national/soft-power-terms-japan-ranks-eighth-30-u-k-consultancy-gauge/#.Value4u-ra4 |access-date=17 July 2015 |work=Japan Times |date=15 July 2015 |archive-date=21 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721192434/http://www.japantimes.co.jp/news/2015/07/15/national/soft-power-terms-japan-ranks-eighth-30-u-k-consultancy-gauge/#.Value4u-ra4 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''Elcano Global Presence Report'' مطابق، نرم موجودگي (Soft Presence) جي لحاظ کان [[يورپي يونين]] پهرين نمبر تي آهي.&lt;ref name=&quot;ElcanoEU&quot;&gt;{{cite web |date=2018 |title=Elcano Global Presence Report 2018 |url=http://www.realinstitutoelcano.org/wps/wcm/connect/897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66/Global_Presence_2018.pdf?MOD=AJPERES&amp;CACHEID=897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66|access-date=December 5, 2018 |publisher=[[ايلڪانو رائل انسٽيٽيوٽ|Real Instituto Elcano]] |page=20 |archive-date=January 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106153436/http://www.realinstitutoelcano.org/wps/wcm/connect/897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66/Global_Presence_2018.pdf?MOD=AJPERES&amp;CACHEID=897b80cc-47fa-4130-9c3d-24e16c7f0a66 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان لحاظ کان، نرم طاقت گهربل نتيجا حاصل ڪرڻ جو ٽيون رويوي طريقو سمجهيو وڃي ٿو. ان جي ڀيٽ سخت طاقت سان ڪئي ويندي آهي، جيڪا تاريخي طور قومي طاقت جي حقيقت پسندانه ماپ رهي آهي ۽ جنهن کي [[شماريات|شمارياتي]] ماپن، جهڙوڪ [[انساني آبادي|آبادي]]، حقيقي [[فوج]]ي وسيلن يا ڪنهن ملڪ جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) ذريعي ماپيو ويندو آهي. بهرحال، اهڙا وسيلا هميشه گهربل نتيجا ناهن ڏيندا، جيئن [[آمريڪا]] [[ويتنام جنگ]] دوران محسوس ڪيو.

نرم طاقت جي ڪاميابي گهڻو ڪري ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته عالمي برادري ۾ ڪنهن فاعل جي [[ساک]] ڪهڙي آهي ۽ فاعلن جي وچ ۾ معلومات جو وهڪرو ڪيترو اثرائتو آهي. انهيءَ ڪري نرم طاقت کي اڪثر [[عالمگيريت]] ۽ [[نئين لبرلزم (بين الاقوامي لاڳاپا)|نئين لبرل بين الاقوامي لاڳاپن جي نظريي]] سان ڳنڍيو ويندو آهي. [[مقبول ثقافت]] ۽ [[ابلاغ عامه]] کي نرم طاقت جا اهم ذريعا سمجهيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.france24.com/en/20110625-economic-warfare-on-the-silver-screen-cinema-cannes-festival-2011-hollywood-france |title=Economic warfare on the silver screen |publisher=[[فرانس 24]] |date=28 June 2011 |access-date=2012-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119013813/http://www.france24.com/en/20110625-economic-warfare-on-the-silver-screen-cinema-cannes-festival-2011-hollywood-france |archive-date=19 January 2012}}&lt;/ref&gt; جيئن ته قومي ٻولي يا ڪنهن خاص [[سماجياتي ضابطو|معياري قدرن]] جي ڍانچي جي ڦهلاءَ کي پڻ. خاص طور عالمي خبرن کي پرڏيهي ملڪن جي تصوير ۽ ساک ٺاهڻ ۾ اهم عنصر قرار ڏنو ويو آهي.

{| style=&quot;font-size:100%;&quot;
|-
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''Brand Finance&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2026'''&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2026-01-21 |title=Global Soft Power Index 2026 |url=https://static.brandirectory.com/reports/brand-finance-soft-power-index-2026-digital.pdf |access-date=4 March 2026 |website=Brand Finance}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''ISSF&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2023'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://archive.org/details/issf-wspi-2023-final|title=World Soft Power Index 2023|date=15 August 2023 |access-date = 31 October 2023}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''Monocle&lt;br /&gt;نرم طاقت سروي 2022'''&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://monocle.com/magazine/issues/159/soft-power-survey-part-one/|url-access=subscription |title=Soft Power Survey: Part one|last1=Self|first1=Alexis|work=[[مونوڪل (برانڊ)|Monocle]]|access-date=15 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://monocle.com/magazine/issues/159/soft-power-survey-part-two/|url-access=subscription |title=Soft Power Survey: Part two|last1=Self|first1=Alexis|work=[[مونوڪل (برانڊ)|Monocle]]|access-date=15 January 2023}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;width:25%; text-align:center;&quot; | '''IMF&lt;br /&gt;عالمي نرم طاقت اشاري 2021'''&lt;ref&gt;{{cite web | last1=Cevik | first1=Serhan | last2=Padilha | first2=Tales | title=Measuring Soft Power: A New Global Index | website=IMF | date=2024-10-04 | url=https://www.imf.org/en/Publications/WP/Issues/2024/10/04/Measuring-Soft-Power-A-New-Global-Index-555898 | access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt;

|- valign=&quot;top&quot;
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{CHN}}
|-
| 3 || {{JPN}}
|-
| 4 || {{GBR}}
|-
| 5 || {{GER}}
|-
| 6 || {{FRA}}
|-
| 7 || {{SWI}}
|-
| 8 || {{CAN}}
|-
| 9 || {{ITA}}
|-
| 10 || {{UAE}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{FRA}}
|-
| 3 || {{UK}}
|-
| 4 || {{JPN}}
|-
| 5 || {{GER}}
|-
| 6 || {{SWI}}
|-
| 7 || {{KOR}}
|-
| 8 || {{ESP}}
|-
| 9 || {{CAN}}
|-
| 10 || {{CHN}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{USA}}
|-
| 2 || {{DEN}}
|-
| 3 || {{FRA}}
|-
| 4 || {{KOR}}
|-
| 5 || {{SWI}}
|-
| 6 || {{JPN}}
|-
| 7 || {{GER}}
|-
| 8 || {{GBR}}
|-
| 9 || {{ITA}}
|-
| 10 || {{UKR}}
|}
|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ
|-
| 1 || {{KOR}}
|-
| 2 || {{JPN}}
|-
| 3 || {{GER}}
|-
| 4 || {{CHN}}
|-
| 5 || {{ITA}}
|-
| 6 || {{FRA}}
|-
| 7 || {{USA}}
|-
| 8 || {{GBR}}
|-
| 9 || {{ESP}}
|-
| 10 || {{CHE}}
|}
|}

== تحقيق ==

عالمن نرم طاقت بابت ڪيترن ئي علمي بحثن ۾ حصو ورتو آهي. انهن بحثن ۾ هي موضوع شامل رهيا آهن:

* نرم طاقت جي افاديت ([[جيوليو گيلاروٽي]]، [[نيئل فرگوسن]]، [[جوزف جوفي]]، [[رابرٽ ڪيگن]]، [[ڪين والٽز]]، [[جان ميرشائمر]] بمقابلہ [[جوزف نائي]]، [[پيٽر ڪيٽزن اسٽائن]]، [[جينس بيالي ميٽرن]]، [[جيڪ هائمنس]]، [[اليگزينڊر ووونگ]]، [[جان ميليسن]])
* نرم طاقت ۽ سخت طاقت جو هڪ ٻئي سان لاڳاپو ([[جيوليو گيلاروٽي]]، [[جوزف نائي]])
* نرم طاقت کي عملي صورت ۾ ڪيئن ماپجي يا لاڳو ڪجي ([[هيندرڪ ڊبليو اونسورگ]])
* ڇا نرم طاقت جبر يا چالاڪيءَ جو روپ اختيار ڪري سگهي ٿي؟ ([[جينس بيالي ميٽرن]]، [[پيٽر ڪيٽزن اسٽائن]]، [[ڊوال ۽ بارنيٽ]] بمقابلہ [[جوزف نائي]]، [[اليگزينڊر ووونگ]])
* [[ڍانچو ۽ فاعليت]] جي وچ ۾ تعلق ڪيئن ڪم ڪري ٿو؟ ([[جيڪ هائمنس]] بمقابلہ [[جوزف نائي]])
* ڇا نرم توازن (Soft balancing) واقع ٿي رهيو آهي؟ ([[ولفورٿ ۽ بروڪس]] بمقابلہ [[اسٽيفن والٽ]] وغيره)
* يورپ ۾ نرم طاقت ۽ معياري طاقت ([[ايان مينرز]]، [[اي. چيامبرا]]، [[ٿامس ڊيز]]، [[اي. هائيڊ پرائس]]، [[رچرڊ وٽمين]])
* [[شهري مزاحمت]]، يعني عدم تشدد تي ٻڌل مزاحمت جا طريقا، ڪڏهن ڪڏهن نرم طاقت جي مخصوص استعمالن سان ڪيئن لاڳاپيل ٿين ٿا، پر پوءِ به هڪ الڳ تصور رهندا آهن ([[ايڊم رابرٽس]]، [[ٽموٿي گارٽن ايش]])
* نرم طاقت ۾ شخصيتن ۽ [[ڪرشماتي اختيار|ڪرشماتي قيادت]] جو ڪردار ([[هيندرڪ ڊبليو اونسورگ]])
* آمريڪي پرڏيهي پاليسي ۽ ائٽلانٽڪ پار لاڳاپن ۾ نرم طاقت ([[هيندرڪ ڊبليو اونسورگ]])

== مثال ==

=== سڄي دنيا ===
[[سوويت يونين]] [[ٿڌي جنگ]] دوران اثر رسوخ حاصل ڪرڻ لاءِ [[آمريڪا]] سان مقابلو ڪيو. سوويتن پنهنجي ڪميونسٽ نظام جي ڪشش کي دنيا آڏو پيش ڪرڻ لاءِ هڪ وسيع مهم هلائي. 1945ع ۾، [[سوويت يونين]] [[ايڊولف هٽلر|هٽلر]] جي مخالفت سبب يورپ ۾ ڪيترن ماڻهن کي پنهنجي طرف متوجه ڪرڻ ۾ تمام گهڻي ڪامياب ٿي، ۽ سڄي دنيا جي نوآبادياتي علائقن ۾ پڻ [[يورپي سامراج]] جي مخالفت سبب ان جو اثر وڌيو.{{sfn|Nye|2004a|loc=Chapter 3}} سوويتن هڪ تمام وڏي [[عوامي سفارتڪاري]] واري پروگرام تي پڻ عمل ڪيو، جنهن ۾ پنهنجي اعليٰ ثقافت جي واڌاري، نشريات، اولهه بابت معلومات جي اشاعت، ۽ ايٽمي هٿيارن خلاف احتجاجن، امن تحريڪن ۽ نوجوانن جي تنظيمن جي سرپرستي شامل هئي. ان جي باوجود، سوويت نظام جي بند نوعيت ۽ عوامي ثقافت جي کوٽ سبب، سوويت يونين نرم طاقت جي لحاظ کان [[آمريڪا]] سان مقابلو ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Soviet soft power in Poland: culture and the making of Stalin's new empire, 1943-1957 |last=Babiracki |first=Patryk |date=2015 |publisher=The University of North Carolina Press |isbn=978-1-4696-2308-5 |location=Chapel Hill |oclc=911173017}}&lt;/ref&gt;

[[File:Umm Kulthum 1969.jpg|thumb|[[ام ڪلثوم]]، ويهين صديءَ جي عرب دنيا ۾ مصر جي نرم طاقت جو هڪ مثال]]

ڪيترين ئي [[آمريت|غير جمهوري حڪومتن]] نرم طاقت جي اوزار طور [[لڏپلاڻ]] کي استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[مصر]] ۾ [[جمال عبدالناصر]] جي حڪمراني دوران هزارين استادن کي [[عرب دنيا]] ۾ موڪليو ويو ته جيئن [[سامراج مخالف]] ۽ [[صهيونيت مخالف]] خيالن کي ڦهلايو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tsourapas |first=Gerasimos |s2cid=158085638 |title=Authoritarian emigration states: Soft power and cross-border mobility in the Middle East |journal=International Political Science Review |volume=39 |issue=3 |pages=400–416|doi=10.1177/0192512118759902 |year=2018 |url=http://pure-oai.bham.ac.uk/ws/files/48708510/Tsourapas_Authoritarian_emigration_states_IPSR_2018.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222110637/http://pure-oai.bham.ac.uk/ws/files/48708510/Tsourapas_Authoritarian_emigration_states_IPSR_2018.pdf |archive-date=2019-12-22 }}&lt;/ref&gt; [[ڪيوبا]] ۾ [[فيدل ڪاسترو]] جي حڪومت جي [[ڪيوبا جي طبي بين الاقواميت]] واري پروگرام تحت هزارين طبي ماهرن کي [[ثقافتي سفارتڪاري]] جي مقصد سان پرڏيهه موڪليو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cuban medical internationalism: origins, evolution, and goals |last1=Kirk |first1=John M. |date=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |last2=Erisman |first2=H. Michael |isbn=978-1-4039-8372-5 |edition=1st |location=New York |oclc=248348330}}&lt;/ref&gt; دنيا ڀر ۾ قائم چيني سرپرستيءَ وارا [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]] چيني استادن تي ڀاڙين ٿا ته جيئن ملڪ جي نرم طاقت کي پرڏيهه ۾ مضبوط بڻائي سگهجي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.politico.eu/article/china-soft-power-offensive-confucius-institute-education/|title=China's soft power offensive|date=2017-12-26|work=POLITICO|access-date=2018-06-16|language=en-US|archive-date=2018-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180616153344/https://www.politico.eu/article/china-soft-power-offensive-confucius-institute-education/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[آمريڪا]] ۽ يورپ هميشه کان اثر رسوخ ۽ نرم طاقت جا اهم ذريعا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |first1=Joseph |last1=Nye |author1-link=Joseph S. Nye |title=Europe's Soft Power |url=http://www.theglobalist.com/europes-soft-power/ |publisher=[[The Globalist]] |access-date=30 July 2015 |date=3 May 2004 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208183728/http://www.theglobalist.com/europes-soft-power/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[يورپي ثقافت]] جو فن، ادب، موسيقي، ڊزائن، فيشن ۽ خوراڪ گهڻي عرصي کان عالمي ڪشش جا مرڪز رهيا آهن.{{sfn|Nye|2004a|loc=Chapter 3}} يورپ ۽ [[آمريڪا]] اڪثر دعويٰ ڪندا رهيا آهن ته اهي سڄي دنيا ۾ [[انساني حق]]ن ۽ [[بين الاقوامي قانون]] جي حمايت ڪن ٿا. 2012ع ۾ [[يورپي يونين]] کي [[امن جو نوبل انعام]] ڏنو ويو، ڇاڪاڻ ته &quot;ڇهن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي دوران هن يورپ ۾ امن، مفاهمت، جمهوريت ۽ انساني حقن جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nobel Peace Prize 2012 - European Union (EU) |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2012/eu-facts.html |publisher=[[Nobel Prize]] |access-date=24 December 2013 |archive-date=14 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214011947/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2012/eu-facts.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=From war to peace: European Union accepts Nobel Prize |url=http://www.cnn.com/2012/12/10/world/nobel-peace-prize/ |access-date=24 December 2013 |newspaper=[[CNN]] |date=10 December 2012 |archive-date=24 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224120940/http://www.cnn.com/2012/12/10/world/nobel-peace-prize/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019ع ۾ [[آمريڪا]] وٽ دنيا جو ٻيون نمبر وڏو سفارتي نيٽ ورڪ هو،&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Global Diplomacy Index – Country Rank |url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html |access-date=2020-10-14 |website=Lowy Institute |ref=Lowy2019 |archive-date=2019-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190201012801/http://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite news |date=2019-11-27 |title=China now has the most diplomatic posts worldwide |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-50569237 |access-date=2020-08-10 |archive-date=2020-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200906012525/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-50569237 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ملڪ اندر مقرر پرڏيهي صحافين جو سڀ کان وڏو انگ موجود هو،&lt;ref name=&quot;Monocle2012&quot;&gt;{{cite web |title=Soft Power Survey 2012 |url=http://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2012/ |publisher=Monocle |access-date=16 December 2013 |archive-date=27 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727144158/http://monocle.com/film/affairs/soft-power-survey-2012/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو بين الاقوامي شاگردن لاءِ سڀ کان وڌيڪ پسنديده منزل هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Study in the USA |url=http://www.internationalstudent.com/study_usa/ |publisher=International Student |access-date=5 December 2015 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208143659/http://www.internationalstudent.com/study_usa/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[آمريڪي سئنيما|آمريڪي فلمن]]، ٽيليويزن، موسيقي، اشتهارن، فيشن، خوراڪ، معاشي ماڊلن، سياسي ثقافت ۽ ادب ٻين ثقافتن جي [[آمريڪيت]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Fluck |first1=Winfried |title=The Americanization of Modern Culture: A Cultural History of the Popular Media* |url=http://www.jfki.fu-berlin.de/en/v/publications_fluck/2000/Romance_with_America/Fluck__Winfried_-_The_Americanization_of_Modern_Culture.pdf |publisher=John F. Kennedy Institute for North American Studies, Berlin |access-date=5 December 2015 |date=2009 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208165450/http://www.jfki.fu-berlin.de/en/v/publications_fluck/2000/Romance_with_America/Fluck__Winfried_-_The_Americanization_of_Modern_Culture.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ايشيا]]، ۽ خاص طور تي تازن سالن ۾ [[چين]]، پنهنجي قديم ثقافت، فن، فيشن ۽ خوراڪ جي عالمي پذيرائي مان فائدو وٺندي نرم طاقت جا امڪاني وسيلا استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Soft power with Chinese characteristics: China's campaign for hearts and minds |publisher=[[Routledge]] |others=Edney, Kingsley, Rosen, Stanley, Zhu, Ying, editors |year=2020 |isbn=978-1-351-80435-6 |location=Abingdon, Oxon |oclc=1130023014}}&lt;/ref&gt; چين پاڻ کي قومي خودمختياري جو محافظ طور پيش ڪري ٿو،&lt;ref&gt;Friedberg, Aaron L. ''A Contest for Supremacy: China, America and the Struggle for Mastery in Asia'', New York: Norton Publishing, 2011.&lt;/ref&gt; جيڪو [[نيٽو]] جي [[معمر قذافي]] کي اقتدار تان هٽائڻ واري هوائي مهم ۽ ليبيا ۾ باغين جي حمايت کان پوءِ وڌيڪ اهم موضوع بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Felgenhauer, Pavel. &quot;The Fall of Gaddafi Angers Many In Moscow&quot;. ''Eurasia Daily Monitor'' Volume: 8 Issue: 164. September 8, 2011. http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=38374 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530045039/http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=38374 |date=2013-05-30 }}&lt;/ref&gt; چين [[آمريڪا]] سان ڏکڻ پئسفڪ ۾ اثر رسوخ لاءِ پڻ مقابلو ڪري رهيو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه مبصرن جو خيال آهي ته هن علائقي ۾ چين جي وڌندڙ جارحاڻي پاليسين ڪيترن ملڪن کي [[آمريڪا]] سان ويجهڙائي اختيار ڪرڻ تي مائل ڪيو، جنهن سان هن خطي ۾ آمريڪي نرم طاقت وڌيڪ مضبوط ٿي وئي.&lt;ref&gt;Friedberg, Aaron L. ''A Contest for Supremacy: China, America and the Struggle for Mastery in Asia'', New York: Norton Publishing, 2011. p. 200&lt;/ref&gt;

نرم طاقت رڳو حڪومتن جي عملن تائين محدود نه آهي، پر نجي شعبي، سماج ۽ وسيع ثقافتي سرگرمين تائين پڻ پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;Lord, Carnes, &quot;Public Diplomacy and Soft Power&quot;, in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008) p. 60.&lt;/ref&gt; نرم طاقت جو اثر وڌي ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ماڻهن جي بنيادي رجحانن ۽ روين تي اثرانداز ٿئي ٿي، جيڪي هاڻي پنهنجي حڪومتن ۾ وڌيڪ سرگرم ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Angelo M. Codevilla 2008&quot; /&gt; اهو رجحان آمراڻن ملڪن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿو، جتي ماڻهو ۽ ادارا وڌندڙ حد تائين سياسي بحث کي شڪل ڏيڻ جي صلاحيت رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fas.org/irp/agency/dod/dsb/commun.pdf |title=Defense Science Board, Report of the Defense Science Board Task Force on Strategic Communication (Office of the Under Secretary of Defense for Acquisition, Technology and Logistics |date=September 2004}}&lt;/ref&gt;

=== آسٽريليا ===
[[آسٽريليا جي پرڏيهي معاملن ۽ واپار جو کاتو|آسٽريليا جي پرڏيهي معاملن ۽ واپار واري کاتي]] موجب، آسٽريليا پنهنجي جمهوريت، قانون جي حڪمراني، مضبوط معيشت، معياري تعليم، جديد سائنسي ترقي، گهڻ ثقافتي سماج ۽ ماحولياتي تحفظ جي ڪري سٺي شهرت رکي ٿو، جنهن سبب ان جا شهري ۽ ادارا عالمي سطح تي اعتماد ۽ اعتبار سان پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جي قابل آهن.&lt;ref name=&quot;renamed_from_23_on_20240913015007&quot;&gt;{{Cite web |title=Soft power |url=https://www.dfat.gov.au/sites/default/files/minisite/static/4ca0813c-585e-4fe1-86eb-de665e65001a/fpwhitepaper/foreign-policy-white-paper/chapter-eight-partnerships-and-soft-power/soft-power.html#:~:text=Having%20the%20ability%20to%20influence,underpinned%20by%20some%20enduring%20strengths. |access-date=14 August 2024 |website=dfat.gov.au}}&lt;/ref&gt; تعليم آسٽريليا جي نرم طاقت جو هڪ بنيادي عنصر رهي آهي،&lt;ref name=&quot;renamed_from_23_on_20240913015007&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=C. Tyler |first1=Melissa |last2=Van Leuven |first2=Bridgette |date=10 March 2020 |title=The soft power of education |url=https://pursuit.unimelb.edu.au/articles/the-soft-power-of-education |access-date=14 August 2024 |website=The University of Melbourne}}&lt;/ref&gt; ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل تعليمي مرڪزن مان هڪ هجڻ سبب هتي 700,000 کان وڌيڪ بين الاقوامي شاگرد تعليم حاصل ڪري رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Karp |first=Paul |date=2 April 2024 |title=New record set for number of international students in Australia |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/apr/02/new-record-set-for-number-of-international-students-in-australia |access-date=14 August 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; 2023ع ۾، [[قومي برانڊنگ]] جي لحاظ کان آسٽريليا کي ''Nation Brand Index'' ۾ دنيا جو نائون مضبوط ترين قومي برانڊ قرار ڏنو ويو، جيڪو ان کي سياحت ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري لاءِ هڪ پرڪشش ملڪ طور ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 November 2023 |title=Australia's nation brand gains rank to 9th in world |url=https://www.austrade.gov.au/en/news-and-analysis/media-centre/media-releases/australia-s-nation-brand-gains-rank-to-9th-in-world |access-date=14 August 2024 |website=www.austrade.gov.au}}&lt;/ref&gt; ملڪ وٽ دنيا جي اٺين وڏي سياحتي آمدني آهي&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 2024 |title=World Tourism Barometer |url=https://pre-webunwto.s3.eu-west-1.amazonaws.com/s3fs-public/2024-06/Barom_PPT_May_2024.pdf?VersionId=U7O62HatlG4eNAj.wcmuQG1PMCjK.Yss#page13 |access-date=14 August 2024 |page=19 |website=UN Tourism |format=PDF}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري|پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري (FDI)]] حاصل ڪندڙ ملڪن ۾ سورهين نمبر تي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistics on who invests in Australia |url=https://www.dfat.gov.au/trade/trade-and-investment-data-information-and-publications/foreign-investment-statistics/statistics-on-who-invests-in-australia |access-date=14 August 2024 |website=dfat.gov.au}}&lt;/ref&gt;

=== وچ اوڀر ===
[[وچ اوڀر]] اهڙو علائقو رهيو آهي، جتي نرم طاقت کي علائقائي ۽ ٻاهرين ٻنهي قسمن جي فاعلن استعمال ڪيو آهي. ننڍيون رياستون، جهڙوڪ [[قطر]]، پنهنجي پرڏيهي پاليسي ۾ اڪثر نرم طاقت جون حڪمت عمليون اختيار ڪن ٿيون، جن ۾ [[الجزيره ميڊيا نيٽ ورڪ|الجزيره]] جو استعمال ۽ راندين جي تقريبن جي ميزباني شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Brannagan |first1=Paul Michael |last2=Giulianotti |first2=Richard |date=2018 |title=The soft power–soft disempowerment nexus: the case of Qatar |journal=International Affairs |volume=94 |issue=5 |pages=1139–1157 |doi=10.1093/ia/iiy125 |issn=0020-5850}}&lt;/ref&gt; ٻاهريون طاقتون، جهڙوڪ [[آمريڪا]] يا [[چين]]، پڻ وچ اوڀر ۾ پنهنجو اثر رسوخ وڌائڻ لاءِ نرم طاقت استعمال ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rugh |first=William A. |url=https://books.google.com/books?id=iH3DEAAAQBAJ&amp;dq=soft+power+middle+east&amp;pg=PR7 |title=American Encounters with Arabs: The Soft Power of U.S. Public Diplomacy in the Middle East |date=2005-11-30 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-0-313-05524-9 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Tella |first=Oluwaseun |date=2016-11-05 |title=Wielding soft power in strategic regions: an analysis of China's power of attraction in Africa and the Middle East |url=https://brill.com/view/journals/bafr/8/2/article-p133_5.xml |journal=Africa Review |volume=8 |issue=2 |pages=133–144 |doi=10.1080/09744053.2016.1186868 |issn=0974-4061|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; وچ اوڀر جي رياستن جي وچ ۾ مقابلي ۾ به نرم طاقت جو استعمال شامل هوندو آهي، جهڙوڪ آفريڪا بابت [[مصر]]ي-[[اسرائيل]]ي رقابت،&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Siniver |first1=Asaf |last2=Tsourapas |first2=Gerasimos |date=2023-01-20 |title=Middle Powers and Soft-Power Rivalry: Egyptian–Israeli Competition in Africa |journal=Foreign Policy Analysis |volume=19 |issue=2 |article-number=orac041 |doi=10.1093/fpa/orac041 |issn=1743-8586|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; يا [[سعودي عرب|سعودي]]-[[ايران]]ي لاڳاپا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mabon |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=g9aLDwAAQBAJ&amp;q=Saudi+Arabia+and+Iran+The+struggle+to+shape+the+Middle+East |title=Saudi Arabia and Iran: Power and Rivalry in the Middle East |date=2015-10-21 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85772-907-1 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ايران ===
[[ايران]] جي نرم طاقت، جيڪا ان جي [[شيعا اسلام|شيعا اسلامي نظريي]]، [[ايران جي تاريخ|ايراني-فارسي پس منظر، تهذيب ۽ تاريخ]]، [[ايراني انقلاب|1979ع جي ايراني انقلاب]] جي ورثي ۽ [[صهيونيت مخالف|صهيونيت مخالف]] موقف سان لاڳاپيل آهي، [[وچ اوڀر]]، وسيع [[مسلم دنيا|اسلامي دنيا]]، [[وچ ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ اولهه ۾ پڻ نمايان اثر رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-13 |title=The Iranian Revolutionary Apparatus and Hezbollah in West Africa {{!}} Hudson Institute |url=https://www.hudson.org/node/44280 |access-date=2024-11-28 |website=www.hudson.org |language=en}}&lt;/ref&gt; هن اثر جو مرڪزي عنصر [[سامراج مخالف]]، [[اسلام]]ي ۽ [[شيعا اسلام|شيعا]] نظرين، جهڙوڪ [[خمينيت]] ۽ [[ولايت فقيه|شيعا اسلام جي سياسي تشريح]]، جي ترويج آهي. انهن نظرين [[مسلم دنيا]] سان، خاص طور &quot;[[مزاحمت جو محور]]&quot; جي ملڪن جهڙوڪ [[عراق]]، [[شام]]، [[لبنان]] ۽ [[يمن]] سان مضبوط لاڳاپا پيدا ڪيا، جن جي نتيجي ۾ ڪيترائي اسلامي ۽ شيعا گروهه وجود ۾ آيا، جهڙوڪ [[حزب الله]] [[لبنان]] ۾، [[عراق ۾ اسلامي مزاحمت|اسلامي مزاحمتي گروهه]] [[عراق]] ۾، [[فلسطيني اسلامي جهاد|اسلامي جهاد]] [[فلسطين]] ۾، ۽ علائقي جا ٻيا ڪيترائي گروهه. [[ايران]] &quot;[[وڏو ايران]]&quot; جو تصور پڻ فروغ ڏئي ٿو، جنهن ذريعي اهو [[فارسي ٻولي|فارسي]] ڳالهائيندڙ قومن، جهڙوڪ [[تاجڪستان]]، [[افغانستان]] ۽ [[پاڪستان]]، سان ثقافتي ۽ نظرياتي لاڳاپا جوڙڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جتي [[فارسي ٻولي]] هڪ متحد ڪندڙ ڪردار ادا ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Akbar |first=Ali |date=2023-08-08 |title=Iran's soft power in the Middle East via the promotion of the Persian language |journal=Contemporary Politics |volume=29 |issue=4 |pages=424–445 |doi=10.1080/13569775.2023.2169305 |issn=1356-9775|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lester |first=Stephanie |date=2024-02-09 |title=Return of the Cypress: Iran's Foreign Policy Ambitions in Central Asia |url=https://www.us-iran.org/news/centralasia |access-date=2024-11-27 |website=American Iranian Council |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[مسلم دنيا|اسلامي دنيا]] ۾ ايران جو اثر ان جي سرحدن کان ٻاهر تائين پکڙيل آهي، خاص طور [[مزاحمت جو محور]] سان لاڳاپيل ملڪن ۽ ٻين ملڪن، جهڙوڪ [[بحرين]]، [[سعودي عرب]] ۽ مسلم دنيا جي ٻين حصن ۾، جتي [[شيعا اسلام|شيعا]] برادريون اڪثر مذهبي رهنمائي ۽ سياسي الهام لاءِ [[ايران]] ڏانهن ڏسن ٿيون. ڪجهه [[سني اسلام|سني]] پڻ [[مزاحمت جو محور]] جي حمايت ڪن ٿا ۽ [[فلسطين]]، [[قطر]] ۽ [[شام]] جهڙن ملڪن ۾ ايران جي [[صهيونيت مخالف|اسرائيل مخالف]] پاليسين کان متاثر ٿين ٿا. ايران جي ثقافتي ۽ مذهبي رسائي، جنهن ۾ [[ابلاغي ذريعو|ميڊيا]]، تعليمي مٽاسٽا ۽ مذهبي [[سفارتڪاري]] شامل آهن، دنيا ڀر جي شيعا ۽ اسلامي آباديءَ سان ان جا لاڳاپا مضبوط ڪري ٿي. ايران جو [[سامراج مخالف]] ۽ [[نوآبادياتي نظام جو خاتمو|نوآباديت مخالف]] موقف، جنهن جون پاڙون [[ايراني انقلاب|1979ع جي اسلامي انقلاب]] ۾ آهن، ڪيترن لاءِ پرڪشش آهي. پاڻ کي [[وچ اوڀر ۾ آمريڪي اثر رسوخ|آمريڪي اثر رسوخ]] خلاف خودمختياري جي محافظ طور پيش ڪندي، ايران [[عالمگيريت مخالف تحريڪ]]ن ۽ [[مداخلت پسندي (سياست)|مغربي مداخلت پسندي]] تي تنقيد ڪندڙ دانشورن ۾ اثر پيدا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

[[لاطيني آمريڪا]] ۾، ايران جي [[سامراج مخالف]] حڪومتن، جهڙوڪ [[وينزويلا]]، سان يڪجهتي، آمريڪي بالادستي جي گڏيل مخالفت جي بنياد تي لاڳاپن کي مضبوط ڪري ٿي ۽ خود اراديت جي گڏيل تصور کي فروغ ڏئي ٿي. [[ايراني انقلاب جو نظريو|ايران جو نظرياتي پيغام]]، جنهن ۾ [[سامراج مخالف]] موقف، اسلامي ۽ شيعا قدر، [[ايراني ثقافت]] ۽ [[ايران جي تاريخ|تاريخي پاڙون]]، ۽ ثقافتي سفارتڪاري گڏ ٿين ٿا، ايران کي علائقائي ۽ عالمي سطح تي هڪ اهم فاعل بڻايو آهي. اهو پيغام اهڙن مختلف ملڪن سان لاڳاپن کي متاثر ۽ مضبوط ڪري ٿو، جيڪي مغربي بالادستي کي چئلينج ڪرڻ ۽ [[بين الاقوامي نظام|عالمي نظام]] جو متبادل تصور پيش ڪرڻ جا خواهشمند آهن.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Religion as a Soft Power Tool: Iran's Export of Twelver Shia Islam to Syria |url=https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/religion-soft-power-tool-irans-export-twelver-shia-islam-syria |access-date=2024-11-27 |website=rusi.orghttps |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Tracking Iranian Soft Power Influence in the KRI {{!}} The Washington Institute |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/tracking-iranian-soft-power-influence-kri |access-date=2024-11-27 |website=www.washingtoninstitute.org |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Iran and Iraq: The Shia Connection, Soft Power, and the Nuclear Factor |url=https://www.usip.org/publications/2005/11/iran-and-iraq-shia-connection-soft-power-and-nuclear-factor |archive-url=https://web.archive.org/web/20170310194948/https://www.usip.org/publications/2005/11/iran-and-iraq-shia-connection-soft-power-and-nuclear-factor |archive-date=March 10, 2017 |access-date=2024-11-27 |website=United States Institute of Peace |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Beyond guns and oil: The emerging soft power rivalry between Iran and Saudi Arabia |url=https://www.mei.edu/publications/beyond-guns-and-oil-emerging-soft-power-rivalry-between-iran-and-saudi-arabia |access-date=2024-11-27 |website=Middle East Institute |language=en}}&lt;/ref&gt;
=== چين ===
{{Main|چين جي نرم طاقت}}

چين جي روايتي ثقافت ڪشش جو هڪ اهم ذريعو رهي آهي، جنهن جي بنياد تي هن دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ سوين [[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ|ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]] قائم ڪيا آهن ته جيئن پنهنجي ٻولي ۽ ثقافت جي تعليم ڏئي سگهجي. چين ۾ پرڏيهي شاگردن جو داخلا انگ هڪ ڏهاڪي دوران 36,000 مان وڌي گهٽ ۾ گهٽ 240,000 تائين پهچي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Jr |first=Joseph S. Nye |date=2012-01-17 |title=Opinion {{!}} Why China Is Weak on Soft Power |url=https://www.nytimes.com/2012/01/18/opinion/why-china-is-weak-on-soft-power.html |access-date=2024-07-10 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; چين بين الاقوامي شاگردن لاءِ ايشيا جو سڀ کان وڌيڪ مقبول ملڪ آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2007-10-01 |title=International Student Mobility: Patterns and Trends |url=https://wenr.wes.org/2007/10/wenr-october-2007-feature |access-date=2020-09-11 |website=WENR |language=en-US |archive-date=2020-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813050208/https://wenr.wes.org/2007/10/wenr-october-2007-feature |url-status=live}}&lt;/ref&gt; انگريزي ڳالهائيندڙ آفريقي شاگردن لاءِ عالمي سطح تي اهم تعليمي منزل آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=China tops US and UK as destination for anglophone African students |url=https://theconversation.com/china-tops-us-and-uk-as-destination-for-anglophone-african-students-78967 |access-date=18 February 2018 |first1=Victoria |last1=Breeze |first2=Nathan |last2=Moore |work=[[The Conversation (website)|The Conversation]] |date=27 June 2017 |archive-date=9 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109004110/https://theconversation.com/china-tops-us-and-uk-as-destination-for-anglophone-african-students-78967 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ دنيا جي ٻئي وڏي [[چين ۾ تعليم|تعليمي مرڪز]] طور پڻ سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-01-27 |title=China's 2020 target: reshaping global mobility flows |url=https://www.eaie.org/blog/china-2020-target-reshaping-global-mobility-flows.html |access-date=2020-05-05 |website=EAIE |language=en |archive-date=2021-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010111212/https://www.eaie.org/blog/china-2020-target-reshaping-global-mobility-flows.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

چين جي [[ايشيائي ڍانچائي سيڙپڪاري بئنڪ]] ڪيترن ئي مغربي ملڪن کي ان ۾ شامل ٿيڻ لاءِ متوجه ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=With New Bank, China Shows U.S. It's Got Soft Power |url=https://www.forbes.com/sites/kenrapoza/2015/03/23/with-new-bank-china-shows-u-s-its-got-soft-power/print/ |magazine=[[Forbes]] |access-date=31 July 2015 |date=23 March 2015}}&lt;/ref&gt; چين وٽ دنيا جو سڀ کان وڏو [[چين جا سفارتي مشن|سفارتي نيٽ ورڪ]] آهي، جنهن 2019ع ۾ آمريڪا کي به پوئتي ڇڏي ڏنو.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[ڪووڊ-19 عالمي وبا|ڪووڊ-19 جي وبا]] دوران چين پاران طبي امداد جي فراهمي کي &quot;ماسڪ سفارتڪاري&quot; (فيس ماسڪ ڊپلوميسي) جو نالو ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Waterson |first1=Jim |url=https://www.theguardian.com/world/2020/apr/03/china-steps-up-western-media-campaign-over-coronavirus-crisis |title=China steps up western media campaign over coronavirus crisis |date=2020-04-03 |work=[[The Guardian]] |access-date=2020-04-06 |last2=Kuo |first2=Lily |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=2020-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405142432/https://www.theguardian.com/world/2020/apr/03/china-steps-up-western-media-campaign-over-coronavirus-crisis |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Yuan |first=Shaoyu |date=2023-12-31 |title=Government Legitimacy and International Image: Why Variations Occurred in China's Responses to COVID-19 |journal=Journal of Contemporary Eastern Asia |volume=22 |issue=2 |pages=18–38 |doi=10.17477/JCEA.2023.22.2.018}}&lt;/ref&gt;

[[File:Arrive du CONCORDE à Abidjan en 1978.jpg|thumb|سپرسونڪ جيٽ [[ڪنڪارڊ]]، 1978ع ۾ اڳوڻي فرانسيسي نوآبادي [[آئيوري ڪوسٽ]] ۾ پهچندي. ڪنڪارڊ کي اڪثر فرانس جي وقار ۽ نرم طاقت جي علامت طور استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |url= |title=Aviation diplomacy: a conceptual framework for analyzing the relationship between aviation and international relations |first=Michał Marcin |last=Kobierecki |date=June 24, 2020 |journal=Place Branding and Public Diplomacy |volume=17 |issue=4 |pages=293–303 |via=Springer Link |doi=10.1057/s41254-020-00172-5 |pmc=7313438}}&lt;/ref&gt;]]

=== فرانس ===
2018ع ۾ ''آمريڪن سوشلاجيڪل رويو'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مطابق، ارڙهين صديءَ دوران فرانس پنهنجي ثقافتي ۽ علامتي طاقت جي ڪري يورپي [[جيوپوليٽڪس]] تي برطانيا جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اثرانداز ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Brundage |first=Jonah Stuart |date=2018 |title=The Social Sources of Geopolitical Power: French and British Diplomacy and the Politics of Interstate Recognition, 1689 to 1789 |journal=American Sociological Review |volume=83 |issue=6 |pages=1254–1280 |doi=10.1177/0003122418811264 |jstor=48588591 |s2cid=219951985 |issn=0003-1224}}&lt;/ref&gt;

=== جرمني ===
رسالو ''Monocle'' ۽ [[انسٽيٽيوٽ فار گورنمينٽ]] پاران جاري ڪيل سالياني نرم طاقت جي درجابنديءَ ۾ انهن 30 ملڪن کي شامل ڪيو ويندو آهي، جيڪي ثقافت، راندين، کاڌي، ڊزائن، سفارتڪاري ۽ ٻين ذريعن وسيلي ٻين قومن کي سڀ کان وڌيڪ متوجه ڪن ٿا. ''Monocle'' موجب، [[انگيلا مرڪل|مرڪل]] کي شايد هڪ سخت منتظم طور پيش ڪيو وڃي، پر لڳي ٿو ته يا ته سندس نرم رخ موجود آهي يا وري جنهن ملڪ جي هوءَ اڳواڻي ڪري رهي هئي، ان جو. رسالي موجب جرمني جو نرم طاقت طور اڀرڻ ڪا حيرت جي ڳالهه نه آهي. ان موجب، &quot;هي ملڪ روايتي طور سفارتي، ثقافتي ۽ اقتصادي ذريعن وسيلي پنهنجن خيالن، قدرن ۽ مقصدن کي اڳتي وڌائڻ ۾ شاندار رهيو آهي. سادين شين کي خاموشي سان بهتر نموني انجام ڏيندي هي ملڪ عالمي طاقت بڻجي ويو آهي، ۽ باقي دنيا ان سان پاڻ کي آرامده محسوس ڪري سگهي ٿي.&quot; رسالي وڌيڪ چيو ته جرمن عوام تاريخي سببن جي ڪري ٻاهرين دنيا آڏو پنهنجي بالادست تصوير پيش ڪرڻ کان گهڻو محتاط رهيو آهي، پر ملڪ جي هن اڀار کي ٻين لاءِ پريشانيءَ جو سبب نه بڻجڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013-11-21 |title=Germany tops world 'soft power' rankings |url=https://www.thelocal.de/20131121/germany-number-one-for-soft-power |access-date=2024-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Gerhard Schröder: 'Germany Can Only Lead Europe the Way Porcupines Mate'|newspaper=Der Spiegel|url=http://www.spiegel.de/international/germany/interview-former-german-chancellor-gerhard-schroeder-on-foreign-policy-a-891839.html|publisher=Spiegel Online International|access-date=30 July 2015|date=1 April 2013|archive-date=28 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928201741/http://www.spiegel.de/international/germany/interview-former-german-chancellor-gerhard-schroeder-on-foreign-policy-a-891839.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Obama sets off on farewell trip to Europe in shadow of president-elect|url=https://www.theguardian.com/us-news/2016/nov/14/barack-obama-faces-awkward-task-on-sad-farewell-visit-to-europe|access-date=14 November 2016|agency=Reuters|date=14 November 2016|quote=As the Americans see it, Merkel – and certainly not the vainglorious European commission president, Jean-Claude Juncker – runs the EU. It is Merkel who negotiated the Minsk deal with Russia that defused the Ukraine crisis. She knows Vladimir Putin better than any other western leader does. It is Merkel who took the lead on Syrian refugees and the eurozone crisis.|archive-date=14 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161114155053/https://www.theguardian.com/us-news/2016/nov/14/barack-obama-faces-awkward-task-on-sad-farewell-visit-to-europe|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2017ع ۾ جرمني وٽ دنيا جو اٺون وڏو [[جرمني جا سفارتي مشن|سفارتي نيٽ ورڪ]] هو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== ڀارت ===
[[File:Mazoezi ya yoga.jpg|thumb|[[يوگا]] جي مشق، تنزانيا]]

ڀارت جي نرم طاقت جا پنج بنيادي ستون—وقار، ڳالهه ٻولهه، گڏيل خوشحالي، علائقائي ۽ عالمي سلامتي، ۽ ثقافتي ۽ تهذيبي لاڳاپا—ان جي عالمي اثر وڌائڻ لاءِ حڪمت عمليءَ سان استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;Amb (Retd) Bhaswati Mukherjee, &quot;India's Culture Diplomacy and Soft Power,&quot; Ministry of External Affairs, Government of India, October 18, 2019, [https://www.mea.gov.in/distinguished-lectures-detail.htm?855#:~=The%20five%20pillars%20of%20this,(Cultural%20and%20civilizational%20links). Published online]&lt;/ref&gt; 21 مئي 2021ع تي [[انڊين ڪائونسل فار ڪلچرل رليشنز]] (ICCR) اعلان ڪيو ته هو ڀارتي کاڌي کي نرم طاقت جي هڪ ذريعي طور استعمال ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو، جنهن جو مقصد ڀارت جي ثقافتي ورثي کي عالمي سطح تي متعارف ڪرائڻ آهي.&lt;ref&gt;Ministry of External Affairs, Government of India, [https://www.iccr.gov.in/flashnews/iccr-plans-use-indian-cuisine-soft-power-and-take-its-food-diversity-world].&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه، [[آفريڪا ۾ ڀارت جي نرم طاقت]] ثقافتي مٽاسٽا جي ذريعي به ظاهر ٿي آهي، جنهن ۾ [[بالي ووڊ]] فلمن جو اثر، [[يوگا]] جي مشقن جي واڌ، ۽ آفريڪا ۾ رهندڙ ڀارتي برادريءَ جو ڪردار شامل آهي.&lt;ref&gt;H.H.S. Viswanathan, &quot;India's Soft Power Diplomacy,&quot; Ministry of External Affairs, Government of India, September 04, 2019, [https://www.mea.gov.in/distinguished-lectures-detail.htm?850 Published online]&lt;/ref&gt;

=== اٽلي ===
اٽلي جي نرم ثقافتي طاقت جا اهم عنصر [[اطالوي فن]]، [[اٽلي جي موسيقي]]، [[اطالوي فيشن]]، [[اطالوي ڊزائن]] ۽ [[اطالوي طعام]] آهن. اٽلي [[اوپيرا]] جي جنم ڀومي آهي،&lt;ref&gt;Kimbell, David R. B. [https://books.google.com/books?id=C37Gq2GagZIC&amp;pg=PA1 ''Italian Opera.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221011234953/https://books.google.com/books?id=C37Gq2GagZIC&amp;pg=PA1&amp;dq= |date=2022-10-11 }} Cambridge University Press, 1994. p. 1. Web. 22 Jul. 2012.&lt;/ref&gt; ۽ ڪيترن ئي نسلن تائين اوپيرا جي ٻولي [[اطالوي ٻولي]] رهي آهي. اٽلي ۾ ڊرامي جي عوامي پسند گهڻي عرصي کان مزاحيه انداز ڏانهن مائل رهي آهي؛ اوچتي اداڪاريءَ تي ٻڌل ''[[ڪوميڊيا ڊيل آرٽي]]'' جو انداز سورهين صديءَ جي وچ ڌاري اٽلي ۾ شروع ٿيو&lt;ref&gt;{{cite web |language=it |url=http://www.treccani.it/enciclopedia/commedia-dell-arte/ |title=Commedia dell'arte |work=Treccani, il portale del sapere |access-date=24 Jul 2012 |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104120129/https://www.treccani.it/enciclopedia/commedia-dell-arte/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ اڄ به پيش ڪيو وڃي ٿو. فرانس ۽ روس ڏانهن منتقل ٿيڻ کان اڳ [[بيلي]] جو فن پڻ اٽلي ۾ ئي وجود ۾ آيو.

هن ملڪ ۾ دنيا جا ڪيترائي مشهور شهر آهن. [[روم]] قديم [[رومي سلطنت]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي [[پوپ]] جو مرڪز رهيو آهي. روم کي عام طور تي [[مغربي تهذيب]] ۽ [[عيسائي ثقافت]] جي &quot;پينگهن&quot; مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Understanding China Today: An Exploration of Politics, Economics, Society, and International Relations |first=Silvio |last=Beretta |year=2017 |isbn=978-3-319-29625-8 |page=320 |publisher=Springer}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Christianity: Religions of the World |first=Ann Marie B. |last=Bahr |year=2009 |isbn=978-1-4381-0639-7 |page=139 |publisher=[[Infobase Publishing]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Rome in America: Transnational Catholic Ideology from the Risorgimento to Fascism |first=Peter R. |last=D'Agostino |year=2005 |isbn=978-0-8078-6341-1 |publisher=[[University of North Carolina Press]]}}&lt;/ref&gt;

[[فلورنس]] [[نشاة ثانيه]] جو مرڪز هو، جيڪو [[فنون]] ۾ عظيم ڪاميابين جو دور هو ۽ جنهن [[وچئين دور]] کان [[جديديت]] ڏانهن منتقليءَ کي ظاهر ڪيو.&lt;ref&gt;Zirpolo, Lilian H. [https://books.google.com/books?id=QPqWxHwdMNAC&amp;pg=PA154 ''The A to Z of Renaissance Art.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221011235002/https://books.google.com/books?id=QPqWxHwdMNAC&amp;pg=PA154&amp;dq= |date=2022-10-11 }} Scarecrow Press, 2009. pp. 154-156. Web. 16 Jul. 2012.&lt;/ref&gt; ٻين اهم شهرن ۾ [[تورين]] شامل آهي، جيڪو [[اٽلي جي موٽر گاڏين جي صنعت]] جي عالمي مرڪزن مان هڪ آهي. [[ميلان]] دنيا جي چار وڏين [[فيشن گاديون|فيشن گاديءَ وارن شهرن]] مان هڪ آهي. [[وينس]] پنهنجي پيچيده واهن جي نظام ۽ سامونڊي تاريخ سبب دنيا جي سياحن کي متوجه ڪري ٿو، خاص طور تي [[وينس ڪارنيول]] ۽ [[وينس بيئنالي]] جي موقعن تي.

اٽلي ۾ هن وقت دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ، يعني 59 [[يونيسڪو]] جا [[عالمي ورثي جا ماڳ]] موجود آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Italy - UNESCO World Heritage Convention |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/it |access-date=2023-09-21 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ اٽلي وٽ دنيا جو نائون وڏو [[اٽلي جا سفارتي مشن|سفارتي نيٽ ورڪ]] هو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; اٽلي دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ گهميل ملڪ آهي.

=== جاپان ===
{{Main|جاپان جي نرم طاقت|جاپاني عوامي ثقافت}}

'''ڪُول جاپان''' (Cool Japan) هڪ تصور آهي، جيڪو 2002ع ۾ [[جاپاني عوامي ثقافت]] جي اظهار طور متعارف ڪرايو ويو. هن تصور کي جاپاني حڪومت ۽ واپاري ادارن پڻ اختيار ڪيو ته جيئن ملڪ جي ثقافتي صنعت جي تجارتي اهميت مان فائدو حاصل ڪري سگهجي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Squaring the cool |url=https://www.economist.com/banyan/2014/06/17/squaring-the-cool |access-date=2024-07-10 |newspaper=The Economist |issn=0013-0613}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cool Japan Illustrated, http://www.cool-jp.com/index.php&lt;/ref&gt; هن کي نرم طاقت جي هڪ صورت قرار ڏنو ويو آهي، يعني &quot;ثقافتي يا نظرياتي ذريعن وسيلي سڌيءَ ريت نه پر اڻسڌي نموني ٻين جي روين يا مفادن تي اثرانداز ٿيڻ جي صلاحيت&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Christine R. |last=Yano |title=Wink on Pink: Interpreting Japanese Cute as It Grabs the Global Headlines |year=2009 |journal=The Journal of Asian Studies |volume=68 |issue=3 |pages=681–688 |doi=10.1017/S0021911809990015 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

2002ع ۾ رسالي ''فارين پاليسي'' ۾ شايع ٿيل پنهنجي مضمون ''جپانس گراس نيشنل ڪول'' ۾ ڊگلس ميڪ گري لکيو ته معاشي ۽ سياسي مشڪلاتن واري &quot;گم ٿيل ڏهاڪي&quot; جي باوجود جاپان پنهنجي ثقافتي اثر جي ذريعي هڪ &quot;نئين سپر پاور&quot; طور پاڻ کي ٻيهر متعارف ڪرائي رهيو آهي. هن [[جي-پاپ]]، [[مانگا]]، [[اينيمي]]، [[جاپان ۾ وڊيو رانديون|وڊيو رانديون]]، [[جاپاني فيشن]]، [[جاپاني سينيما]]، [[جاپان جي موٽر گاڏين جي صنعت]]، [[جاپان جي اليڪٽرانڪس صنعت]]، [[جاپاني معمارِي]] ۽ [[جاپاني طعام]] جي عالمي مقبوليت جو جائزو ورتو ۽ دليل ڏنو ته جاپان جي معاشي جمود شايد ان جي ثقافتي ڪشش کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان روايتي سماجي درجابندين ۽ وڏين ڪمپنين جي ڪيريئر واري ماڊل جي اهميت گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;McGray&quot;&gt;{{cite magazine |url=http://www.douglasmcgray.com/cool-japan.html |title=Japan's Gross National Cool |last=McGray |first=Douglas |magazine=[[Foreign Policy]] |date=1 May 2002 |access-date=11 September 2012 |archive-date=16 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216061649/http://www.douglasmcgray.com/cool-japan.html }}&lt;br /&gt;{{cite magazine |url=https://foreignpolicy.com/articles/2002/05/01/japans_gross_national_cool |title=Japan's Gross National Cool |url-access=subscription |last=McGray |first=Douglas |magazine=[[Foreign Policy]] |date=1 May 2002 |access-date=18 March 2011 |archive-date=6 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140906153012/http://www.foreignpolicy.com/articles/2002/05/01/japans_gross_national_cool |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2015ع ۾ جاپاني وزيراعظم [[شنزو آبي]] جي وائيٽ هائوس آمد تي آمريڪي صدر [[بارڪ اوباما]] جاپان جي ثقافتي خدمتن تي ٿورا مڃيندي چيو:

{{blockquote|هي دورو اسان جي ٻنهي قومن جي وچ ۾ دوستي ۽ خانداني لاڳاپن جي جشن جي حيثيت رکي ٿو. مون اهو پهريون ڀيرو ڇهن ورهين جي عمر ۾ محسوس ڪيو، جڏهن منهنجي ماءُ مون کي جاپان وٺي وئي. مون اهو هوائي ۾ وڏو ٿيندي به محسوس ڪيو، جتي ڪيترائي فخر جوڳا جاپاني نژاد آمريڪي رهن ٿا... اڄ آمريڪين، خاص طور نوجوانن، لاءِ به اهو موقعو آهي ته هو جاپان جا ٿورا مڃين انهن سڀني شين لاءِ جيڪي اسان کي جاپان کان مليون آهن، جهڙوڪ [[ڪراٽي]]، [[ڪراچي|ڪاراوڪي]]، [[مانگا]]، [[اينيمي]] ۽ يقيناً [[ايموجي]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2015/04/28/president-obama-thanks-japanese-leader-for-karaoke-emojis/?outputType=amp|title=President Obama thanks Japanese leader for karaoke, emoji|newspaper=The Washington Post|date=28 April 2015}}&lt;/ref&gt;}}

2017ع ۾ جاپان وٽ دنيا جو پنجون وڏو [[جاپان جا سفارتي مشن|سفارتي نيٽ ورڪ]] هو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[اينيمي]]، [[مانگا]] ۽ جاپاني فلمون جاپان جي نرم طاقت جا اهم ذريعا سمجهيا وڃن ٿا. اپريل 2023ع ۾ [[جاپان بزنس فيڊريشن]] هڪ تجويز پيش ڪئي، جنهن جو مقصد [[جاپان جي معيشت]] کي فروغ ڏيڻ لاءِ، خاص طور اينيمي، مانگا ۽ وڊيو رانديون جهڙي مواد جي صنعت کي عالمي سطح تي وڌيڪ ترقي ڏيڻ هو. هن تجويز ۾ پرڏيهي ماهرن کي جاپان ۾ ڪم ڪرڻ جي دعوت ڏيڻ ۽ [[جاپان ۾ سياحت]] سان ڳانڍاپو وڌائڻ پڻ شامل هو ته جيئن دنيا جا اينيمي ۽ مانگا جا مداح انهن هنڌن جو دورو ڪري سگهن جيڪي مشهور ڪهاڻين سان لاڳاپيل آهن. فيڊريشن جو مقصد ايندڙ ڏهن سالن دوران جاپاني مواد جي پرڏيهي مارڪيٽن ۾ وڪرو چار ڀيرا وڌائڻ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nguyen |first=Joana |date=2023-04-10 |title=Japan's leading business lobby group says anime, manga key to economic growth|url=https://www.scmp.com/video/asia/3216598/japans-leading-business-lobby-group-says-anime-manga-key-economic-growth|website=[[South China Morning Post]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dw.com/en/japan-manga-to-spearhead-nations-economic-growth/a-65393781|title=Japan: Manga to spearhead nation's economic growth|website=[[ڊيوئچه ويلي|DW]]|date=23 April 2023}}&lt;/ref&gt;

2023ع ۾ [[يو.ايس. نيوز اينڊ ورلڊ رپورٽ]] جاپان جي ثقافتي اثر کي ايشيا ۾ پهرين ۽ عالمي سطح تي پنجين نمبر تي رکيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.usnews.com/news/best-countries/influence-rankings|title=Influence Rankings|publisher=USnews |date=2021 |access-date=2021-05-24}}&lt;/ref&gt; اڄ [[جاپان جي ثقافت]] دنيا جي سڀ کان وڌيڪ مقبول ثقافتن مان هڪ آهي، جنهن جو وڏو سبب ان جي عوامي ثقافت جي عالمي پهچ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nagata |first=Kazuaki |date=7 September 2010 |title=Anime makes Japan a cultural superpower |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2010/09/07/reference/anime-makes-japan-superpower/ |via=Japan Times Online}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|date=31 January 2015|title=How Japan became a pop culture superpower {{!}} The Spectator|url=https://www.spectator.co.uk/article/how-japan-became-a-pop-culture-superpower/|journal=The Spectator|access-date=12 December 2021|archive-date=17 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190717054956/https://www.spectator.co.uk/2015/01/how-japan-became-a-pop-culture-superpower/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Iwabuchi |first=Koichi |url=https://books.google.com/books?id=dFHTDV6Mq10C&amp;q=american+influence+japanese+media&amp;pg=PA95 |title=Recentering Globalization: Popular Culture and Japanese Transnationalism |date=2002-10-18 |publisher=[[ڊيوڪ يونيورسٽي پريس]] |isbn=978-0-8223-8408-3|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Tamaki |first1=Taku |title=Japan has turned its culture into a powerful political tool |url=http://theconversation.com/japan-has-turned-its-culture-into-a-powerful-political-tool-72821 |website=[[دي ڪنورسيشن]] |date=26 April 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title='Pure Invention': How Japan's pop culture became the 'lingua franca' of the internet |url=https://www.japantimes.co.jp/culture/2020/07/18/books/pure-invention-jpop-culture/ |work=[[دي جاپان ٽائيمز]] |date=2020-07-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=How Japan's global image morphed from military empire to eccentric pop-culture superpower|url=https://qz.com/1806376/japans-image-has-changed-from-fierce-to-lovable-over-the-decades/ |publisher=[[Quartz]] |date=2020-05-27}}&lt;/ref&gt; جاپاني عوامي ثقافت جي عالمي مقبوليت اڄ خاص طور [[مغربي دنيا]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://beebom.com/the-rise-of-anime-manga-japanese-pop-culture-in-west/|title=The Rise of Anime, Manga, and Japanese Pop Culture in the West|website=Beebom|author=Ajith Kumar|date=28 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.org/newshour/show/whats-behind-the-growing-popularity-of-japanese-comics-and-animations-in-u-s|title=What's behind the growing popularity of Japanese comics and animations in U.S.|website=[[PBS News]]|date=14 May 2024}}&lt;/ref&gt; [[لاطيني آمريڪا]]،&lt;ref&gt;[https://arkonestudios.com/blog/the-latin-american-appetite-for-asian-content/ The Latin American Appetite for Asian Content]. ''Ark One Studios''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://luzmedia.co/asian-heritage-in-latin-america Exploring Asian Heritage in Latin America]. ''Luz Media''.&lt;/ref&gt; [[عرب دنيا]]،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/life-style/2024/03/19/How-Saudi-Arabia-has-become-a-global-hub-for-manga-and-anime|title=How Saudi Arabia has become a global hub for manga and anime|website=[[العربية]]|date=24 March 2024}}&lt;/ref&gt; [[اوڀر ايشيا]]، [[ڏکڻ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ نمايان نظر اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Wu |first=Yuqing |date=2021-08-05 |title=Can Pop Culture Allay Resentment? Japan's Influence in China Today |url=https://www.cogitatiopress.com/mediaandcommunication/article/view/4117 |journal=Media and Communication |volume=9 |issue=3 |pages=112–122 |doi=10.17645/mac.v9i3.4117 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.abc.net.au/news/2024-07-12/japanese-anime-soft-power-pokemon-astro-boy-military-manga/104042324|title=From military empire to pop culture phenomenon: Inside Japan's animation revolution|website=[[Australian Broadcasting Corporation]]|date=11 July 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thediplomat.com/2014/08/japanese-cultural-influence-grows-in-india/|title=Japanese Cultural Influence Grows in India|website=[[The Diplomat]]|date=29 August 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://fulcrum.sg/aseanfocus/the-courteous-charmer-a-hard-look-at-japans-soft-power-in-southeast-asia/|title=The Courteous Charmer: A Hard Look at Japan's Soft Power in Southeast Asia|date=18 October 2023|website=fulcrum.sg}}&lt;/ref&gt;

=== روس ===
{{update section|date=November 2023|reason=هن ڀاڱي کي [[يوڪرين تي روسي حملو|يوڪرين تي روسي حملي]] جي اثر سبب تازو ڪرڻ جي ضرورت ٿي سگهي ٿي}}

روس 2000ع واري ڏهاڪي دوران [[عوامي سفارتڪاري]] جي مختلف اوزارن ۾ سيڙپڪاري ڪندي پنهنجي نرم طاقت کي ترقي ڏيڻ شروع ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://russiadirect.foreignpolicy.com/content/how-moscow-understands-soft-power |archive-url=https://archive.today/20130827052859/http://russiadirect.foreignpolicy.com/content/how-moscow-understands-soft-power |archive-date=27 August 2013 |title=How Moscow understands soft power &amp;#124; Russia Direct}}&lt;/ref&gt; پر هي اصطلاح پهريون ڀيرو 2010ع ۾ هڪ سرڪاري دستاويز ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[صدر ميدويديف]] قومي پرڏيهي پاليسي تصور ۾ هڪ ضميمي جي منظوري ڏني. اصطلاح جي باقاعده تعريف نه ڪئي وئي، پر ان کي [[ثقافتي سفارتڪاري]] سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو.&lt;ref&gt;[http://www.mid.ru/bdomp/ns-osndoc.nsf/e2f289bea62097f9c325787a0034c255/de43a8a4bcd17daac325784500296ef8/$FILE/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%E2%84%96%201.doc Addendum #1 to the Foreign Policy Concept of the Russian Federation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131010144614/http://mid.ru/bdomp/ns-osndoc.nsf/e2f289bea62097f9c325787a0034c255/de43a8a4bcd17daac325784500296ef8/$FILE/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%E2%84%96%201.doc |date=2013-10-10 }} (in Russian)&lt;/ref&gt; 2013ع ۾، هي اصطلاح پرڏيهي پاليسي تصور جي نئين نسخي ۾ ظاهر ٿيو، جتي نرم طاقت کي &quot;پرڏيهي پاليسي جا مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ جامع اوزارن جو مجموعو&quot; قرار ڏنو ويو، جيڪو شهري سماج جي صلاحيت، معلومات، ثقافتي ۽ ٻين طريقن ۽ ٽيڪنالاجين تي ٻڌل هجي ۽ روايتي سفارتڪاري جو متبادل هجي.&lt;ref&gt;Concept of the Foreign Policy of the Russian Federation Approved by President of the Russian Federation V. Putin on 12 February 2013.&lt;/ref&gt;

2007ع ۾ روسي صدر [[ولاديمير پيوٽن]] کي ''[[ٽائيم پرسن آف دي يئر|ٽائيم]]'' جو پرسن آف دي يئر قرار ڏنو ويو. 2013ع ۾ ''Forbes'' رسالي کيس دنيا جو سڀ کان طاقتور شخص قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=How Russian President Vladimir Putin Became The Most Powerful Individual On Earth|url=http://www.businessinsider.com/vladimir-putin-great-year-2013-12|access-date=1 July 2014|website=Business Insider|date=17 December 2013|archive-date=14 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714182527/http://www.businessinsider.com/vladimir-putin-great-year-2013-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2015ع ۾ روس [[يوريشيائي اقتصادي يونين]] جي قيام ۾ اڳواڻي ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2018-01-01|title=Putin's and Russian-led Eurasian Economic Union: A hybrid half-economics and half-political &quot;Janus Bifrons&quot;|journal=[[Journal of Eurasian Studies]]|language=en|volume=9|issue=1|pages=52–60|doi=10.1016/j.euras.2017.12.005|issn=1879-3665|last1=Sergi|first1=Bruno S.|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; 2017ع ۾ روس وٽ دنيا جو چوٿون وڏو [[روس جا سفارتي مشن|سفارتي نيٽ ورڪ]] هو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2018ع ۾ [[سرگئي ۽ يوليا اسڪريپل جي زهر ڏيڻ جو واقعو|سرگئي ۽ يوليا اسڪريپل کي زهر ڏيڻ]] کان پوءِ [[بي بي سي نيوز|بي بي سي]] رپورٽ ڪيو ته &quot;ان جو وسيع سفارتي نيٽ ورڪ، اوڻيهين صديءَ ۾ [[عظيم طاقت]] طور ان جي سامراجي تاريخ ۽ ٿڌي جنگ واري موقف ٻنهي جي عڪاسي ڪري ٿو. اوڀر يورپ ۽ اڳوڻن ڪميونسٽ اتحادين، جن ۾ چين، ويٽنام، ڪيوبا ۽ انگولا شامل آهن، ۾ ان جون ڪيتريون ئي سفارتي چوڪيون آهن، ۽ آفريڪا ۽ ايشيا ۾ اڳوڻي يو ايس ايس آر جا ورثا پڻ موجود آهن. ان جي نيٽ ورڪ جو وڏو حجم ان جي اڻگهٽ عالمي خواهشن جي وسعت کي ظاهر ڪري ٿو.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-43577958|title=How big is the Kremlin's diplomatic network?|last=Oliver|first=Alex|date=2018-03-30|work=BBC News|access-date=2018-04-01|language=en-GB|archive-date=2018-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180401002334/http://www.bbc.co.uk/news/world-43577958|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== برطانيا ===
{{main|انگلو اسفيئر|انگريزي ڳالهائيندڙ ماڻهو|پيڪس برٽانيڪا}}

1814ع کان 1914ع تائين واري ''[[پيڪس برٽانيڪا]]'' واري صديءَ کان وٺي، [[برطانيا جا پرڏيهي لاڳاپا]] نرم طاقت جو هڪ اهم عنصر رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sondhaus |first1=Lawrence |title=Soft power, hard power, and the Pax Americana|date=2009 |publisher=[[Taylor &amp; Francis]] |isbn=978-0-415-54533-4 |pages=204–8 |url=https://books.google.com/books?id=ujlMly6WVxIC&amp;pg=PA208 |via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Winks |first1=Robin W. |title=World civilization: a brief history |date=1993 |publisher=[[Collegiate Press]] |location=San Diego, CA |isbn=978-0-939693-28-3 |page=406 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=mY7McxJl7jYC&amp;pg=PA406 |quote=By 1914 common law, trail by jury, the King James Authorized Version of the Bible, the English language, and the British navy had been spread around the globe. |via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Encyclopedia of the Age of Imperialism, 1800-1914 |chapter=Pax Britannica |volume=2 |publisher=[[Greenwood Press]] |year=2007 |first=Carl P. |last=Watts |editor-first=Carl C. |editor-last=Hodge |chapter-url=https://www.academia.edu/2013776 |page=3 |quote=it left many legacies, including widespread use of the English language, belief in Protestant religion, economic globalization, modern precepts of law and order, and representative democracy. |access-date=2018-04-05 |archive-date=2022-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215224750/https://www.academia.edu/2013776 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

برطانوي اثر ان جي ڪيترين ئي [[برطانيا کان آزادي حاصل ڪندڙ ملڪن جي فهرست|اڳوڻين نوآبادين]] جي قانوني ۽ سياسي نظامن ۾ ڏسي سگهجي ٿو، ۽ [[برطانيا جي ثقافت]] اڄ به عالمي سطح تي اثرائتي آهي، خاص طور [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا|ٻولي]]، [[ادب]]، [[برطانيا جي موسيقي|موسيقي]] ۽ [[برطانيا ۾ راند|راندين]] ۾.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The cultural superpower: British cultural projection abroad|journal=Journal of the British Politics Society, Norway|date=Winter 2011|volume=6|issue=1|url=http://www.britishpoliticssociety.no/British%20Politics%20Review%2001_2011.pdf|access-date=24 October 2014|archive-date=16 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916155419/http://www.britishpoliticssociety.no/British%20Politics%20Review%2001_2011.pdf}}&lt;/ref&gt; انگريزي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ [[جرمنڪ ٻولي]] آهي، ۽ [[ڪل ڳالهائيندڙن جي تعداد موجب ٻولين جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي]] ۽ [[مادري ڳالهائيندڙن جي تعداد موجب ٻولين جي فهرست|ٽين سڀ کان وڌيڪ مادري طور ڳالهائي ويندڙ ٻولي]] پڻ آهي. اها [[گڏيل قومن جون سرڪاري ٻوليون|گڏيل قومن]]، [[يورپي يونين جون ٻوليون|يورپي يونين]] ۽ ٻين ڪيترين بين الاقوامي ۽ علائقائي تنظيمن جي گڏيل سرڪاري ٻولي آهي. اها [[سفارتڪاري]]، [[سائنس]]، [[بين الاقوامي واپار]]، [[سياحت]]، [[هوابازي]]، [[وندر]] ۽ [[انٽرنيٽ تي استعمال ٿيندڙ ٻوليون|انٽرنيٽ]] جي عملي طور عام ٻولي پڻ بڻجي چڪي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2022/01/18/books/review/the-rise-of-english-rosemary-salomone.html|title=How the English Language Conquered the World|last=Chua|first=Amy|website=[[The New York Times]]|date=18 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301222132/https://www.nytimes.com/2022/01/18/books/review/the-rise-of-english-rosemary-salomone.html|archive-date=1 March 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]]
[[زمرو:سفارتڪاري]]
[[زمرو:عالمگيريت]]</text>
      <sha1>fssq302ryhx97fzigp3noi4g37xs1s9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪاليٽا اوليويا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48540</id>
    <revision>
      <id>390155</id>
      <parentid>252699</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T09:08:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4014" sha1="ahci0gg2w71i8cbkeeu9gfbm8cej8ew" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                    = ڪاليٽا اوليويا
| native_name             = 
| native_name_lang        = es
| settlement_type         = [[ارجنٽينا جا شھر|شھر]]
| image_skyline           = EdificiosCO.jpg
| image_alt               = 
| image_caption           = 
| image_shield            =
| shield_alt              = 
| nickname                = 
| motto                   = 
| image_map               = 
| map_alt                 = 
| map_caption             = 
| pushpin_map             = Argentina Santa Cruz#Argentina
| pushpin_label_position  = 
| pushpin_map_alt         = 
| pushpin_map_caption     = Location of Caleta Olivia in Argentina
| coordinates             = {{coord|46|26|S|67|32|W|region:AR_type:city|display=inline,title}}
| coor_pinpoint           = 
| coordinates_footnotes   = 
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = [[ارجنٽائن]]
| subdivision_type1       = [[ارجنٽينا جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سانتا ڪروز صوبو، ارجنٽينا|سانتا ڪروز]]
| subdivision_type2       = [[ارجنٽينا جا ڊپارٽمينٽ|ڊپارٽمينٽ]]
| subdivision_name2       = [[ڊيسيئيڊو ڊپارٽمنٽ|ڊيسيئيڊو]]
| established_title       =
 بنياد 
| established_date        = نومبر 
20, 1901
| founder          = ايگزيڪئيل گٽيرو 
| government_footnotes    = 
| leader_party            = 
| leader_title            = ميئر
| leader_name             = فاڪنڊو پريڊز 
| unit_pref               = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes          = 
| area_total_km2          = 55
| area_note               = 
| elevation_footnotes     = 
| elevation_m             = 13
| population_footnotes    = 
| population_total        = 51,733
| population_as_of        = 2010 مردم شماري
| population_density_km2  = auto
| population_demonym      = 
| population_note         = 
| timezone1               = [[ارجنٽينائي وقت]]
| utc_offset1             = -3
| timezone1_DST           = 
| utc_offset1_DST         = 
| postal_code_type        =  پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = [[ISO 3166-2:AR|Z]]9011
| area_code_type          =  ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = +54 297
| blank_name_sec1         = [[ڪوپن ڪلائيميٽ ڪلاسيفڪيشن|موسم]]
| blank_info_sec1         =
 [[Semi-arid climate#Cold semi-arid climates|BSk]]
| website                 = [http://www.caletaolivia.gov.ar/ Official website]
| footnotes               = 
}}

'''ڪاليٽا اوليويا''' {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Caleta Olivia '''}} [[ارجنٽائن]] جي اتر اوڀر واري صوبي [[سانتا ڪروز صوبو، ارجنٽينا|سانتا ڪروز]] جو ھڪ شھر جو نالو آهي جيڪو [[ايٽلانٽڪ سمنڊ]] جي [[سان جارج نار]] تي واقع آھي. ھن شھر جي 2010 جي مردم شماري مطابق آبادي  70,304 ھئي. ھن شھر جو بنياد 20 نومبر 1901 ۾ بحريہ جي ھڪ ليفٽيننٽ ۽ گارڊيا نيشنل نالي بحري جھاز جي ڪپتان ايگزيڪئيل گٽيرو رکيو.

[[فائل:Pano de caleta.JPG|thumb|left]]

ھن شھر جي مکيه معاشي سرگرمين ۾ پيٽروليم، رڍن جي فارمنگ ۽ مڇي جو شڪار شامل آهن. ھتان جي بندرگاھ مڇي جي شڪار جي استعمال لاءِ مرڪز آھي ۽ مقامي تيار ٿيندڙ شين جي برآمد جو ذريعو پڻ آھي. ھتان جي يادگارن ۾ سڀ کان وڌيڪ تعريف لائق ايل-گوروسيٽو نالي يادگار آهي جيڪو پيٽروليم صنعت جي ھڪ مزدور جي ياد ۾ اڏيو ويو هو.

== حوالا ==
[[زمرو:ارجنٽينا ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:ارجنٽينا ۾ شهر]]</text>
      <sha1>ahci0gg2w71i8cbkeeu9gfbm8cej8ew</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390159</id>
      <parentid>390155</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T09:13:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Memon2025 صفحي [[ڪاليٽا اوليويا (ارجنٽينا)]] کي [[ڪاليٽا اوليويا]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>390155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4014" sha1="ahci0gg2w71i8cbkeeu9gfbm8cej8ew" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                    = ڪاليٽا اوليويا
| native_name             = 
| native_name_lang        = es
| settlement_type         = [[ارجنٽينا جا شھر|شھر]]
| image_skyline           = EdificiosCO.jpg
| image_alt               = 
| image_caption           = 
| image_shield            =
| shield_alt              = 
| nickname                = 
| motto                   = 
| image_map               = 
| map_alt                 = 
| map_caption             = 
| pushpin_map             = Argentina Santa Cruz#Argentina
| pushpin_label_position  = 
| pushpin_map_alt         = 
| pushpin_map_caption     = Location of Caleta Olivia in Argentina
| coordinates             = {{coord|46|26|S|67|32|W|region:AR_type:city|display=inline,title}}
| coor_pinpoint           = 
| coordinates_footnotes   = 
| subdivision_type        = [[ملڪ]]
| subdivision_name        = [[ارجنٽائن]]
| subdivision_type1       = [[ارجنٽينا جا صوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[سانتا ڪروز صوبو، ارجنٽينا|سانتا ڪروز]]
| subdivision_type2       = [[ارجنٽينا جا ڊپارٽمينٽ|ڊپارٽمينٽ]]
| subdivision_name2       = [[ڊيسيئيڊو ڊپارٽمنٽ|ڊيسيئيڊو]]
| established_title       =
 بنياد 
| established_date        = نومبر 
20, 1901
| founder          = ايگزيڪئيل گٽيرو 
| government_footnotes    = 
| leader_party            = 
| leader_title            = ميئر
| leader_name             = فاڪنڊو پريڊز 
| unit_pref               = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes          = 
| area_total_km2          = 55
| area_note               = 
| elevation_footnotes     = 
| elevation_m             = 13
| population_footnotes    = 
| population_total        = 51,733
| population_as_of        = 2010 مردم شماري
| population_density_km2  = auto
| population_demonym      = 
| population_note         = 
| timezone1               = [[ارجنٽينائي وقت]]
| utc_offset1             = -3
| timezone1_DST           = 
| utc_offset1_DST         = 
| postal_code_type        =  پوسٽل ڪوڊ
| postal_code             = [[ISO 3166-2:AR|Z]]9011
| area_code_type          =  ڊائلنگ ڪوڊ
| area_code               = +54 297
| blank_name_sec1         = [[ڪوپن ڪلائيميٽ ڪلاسيفڪيشن|موسم]]
| blank_info_sec1         =
 [[Semi-arid climate#Cold semi-arid climates|BSk]]
| website                 = [http://www.caletaolivia.gov.ar/ Official website]
| footnotes               = 
}}

'''ڪاليٽا اوليويا''' {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Caleta Olivia '''}} [[ارجنٽائن]] جي اتر اوڀر واري صوبي [[سانتا ڪروز صوبو، ارجنٽينا|سانتا ڪروز]] جو ھڪ شھر جو نالو آهي جيڪو [[ايٽلانٽڪ سمنڊ]] جي [[سان جارج نار]] تي واقع آھي. ھن شھر جي 2010 جي مردم شماري مطابق آبادي  70,304 ھئي. ھن شھر جو بنياد 20 نومبر 1901 ۾ بحريہ جي ھڪ ليفٽيننٽ ۽ گارڊيا نيشنل نالي بحري جھاز جي ڪپتان ايگزيڪئيل گٽيرو رکيو.

[[فائل:Pano de caleta.JPG|thumb|left]]

ھن شھر جي مکيه معاشي سرگرمين ۾ پيٽروليم، رڍن جي فارمنگ ۽ مڇي جو شڪار شامل آهن. ھتان جي بندرگاھ مڇي جي شڪار جي استعمال لاءِ مرڪز آھي ۽ مقامي تيار ٿيندڙ شين جي برآمد جو ذريعو پڻ آھي. ھتان جي يادگارن ۾ سڀ کان وڌيڪ تعريف لائق ايل-گوروسيٽو نالي يادگار آهي جيڪو پيٽروليم صنعت جي ھڪ مزدور جي ياد ۾ اڏيو ويو هو.

== حوالا ==
[[زمرو:ارجنٽينا ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:ارجنٽينا ۾ شهر]]</text>
      <sha1>ahci0gg2w71i8cbkeeu9gfbm8cej8ew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox Chinese</title>
    <ns>10</ns>
    <id>49033</id>
    <revision>
      <id>390161</id>
      <parentid>217018</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T09:16:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55072" sha1="spgwk7x82sbptvogmy9x89wf9bzktr3" xml:space="preserve">
{| class=&quot;infobox {{#if:{{{collapse|}}}|collapsible {{#ifeq: {{{collapse|}}}|yes|collapsed}}}}&quot; style=&quot;width: 22em; font-size: 88%; text-align: right; {{#if:{{{float|}}}|float: right; clear: right; margin: 0 1em 1em 0;}} line-height: 1.5em&quot;
! style=&quot;font-size: 125%; background-color: #b0c4de; text-align: center&quot; colspan=2| {{{title&lt;includeonly&gt;|{{PAGENAME}}&lt;/includeonly&gt;}}}
|-
{{#if:{{{pic&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
{{!}} colspan=2 align=&quot;center&quot; {{!}} [[file:{{{pic}}}{{!}}{{#if:{{{picsize|}}}|{{{picsize}}}|frameless}}{{#if:{{{picalt|}}}|{{!}}alt={{{picalt}}}}}{{#if:{{{pictooltip|}}}|{{!}}{{{pictooltip}}}}}]]
{{!}}-
{{#if:{{{piccap&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
{{!}} colspan=2 style=&quot;text-align: center&quot; {{!}} {{{piccap&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}
{{!}}-
}}
}}
{{#if:{{{pic2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
{{!}} colspan=2 align=&quot;center&quot; {{!}} [[file:{{{pic2}}}{{!}}{{#if:{{{picsize2|}}}|{{{picsize2}}}|260px}}{{#if:{{{pic2tooltip|}}}|{{!}}{{{pic2tooltip}}}}}]]
{{!}}-
{{#if:{{{piccap2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
{{!}} colspan=2 style=&quot;text-align: center&quot; {{!}} {{{piccap2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}
{{!}}-
}}
}}
{{#if:{{{hangul|}}}{{{hanja|}}}{{{kana|}}}{{{kanji|}}}{{{hiragana|}}}{{{kyujitai|}}}{{{shinjitai|}}}{{{tam|}}}{{{hin|}}}{{{san|}}}{{{pli|}}}{{{tgl|}}}{{{msa|}}}{{{mnc|}}}{{{mon|}}}{{{mong|}}}{{{por|}}}{{{rus|}}}{{{tha|}}}{{{tib|}}}{{{qn|}}}{{{uig|}}}{{{vie|}}}{{{hantu|}}}{{{chunom|}}}{{{hn|}}}{{{zha|}}}{{{dungan-xej|}}}{{{dungan|}}}{{{lang1|}}}{{{lang2|}}}{{{lang3|}}}{{{lang4|}}}{{{lang5|}}}{{{lang6|}}}{{{lang7|}}}{{{lang8|}}}{{{lang9|}}}{{{lang10|}}}{{{lang11&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
{{#if:{{{c|}}}{{{t|}}}{{{s|}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} {{{name1|چیني نالو}}}
{{!}}-
}}
}}
{{#if:{{{c&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[چیني ٻولي|چیني]]
{{!}} style=&quot;width: 50%; font-size: 130%&quot; {{!}} {{lang|zh-Hani| {{{c}}} }}
{{!}}-
}}
{{#switch:{{{order|}}}
| #default=
{{#if:{{{t&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[روائتي چیني اکر|روایتي چیني]]
{{!}} style=&quot;width: 50%; font-size: 130%&quot; {{!}} {{lang|zh-Hant| {{{t}}} }}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{s&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[آسان چیني اکر]]
{{!}} style=&quot;width: 50%; font-size: 130%&quot; {{!}} {{lang|zh-Hans| {{{s}}} }}
}}
| st=
{{#if:{{{s&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[آسان چیني اکر|آسان چیني]]
{{!}} style=&quot;width: 50%; font-size: 130%&quot; {{!}} {{lang|zh-Hans| {{{s}}} }}
{{!}}-
{{#if:{{{t&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[روائتي چیني اکر|روایتي چیني]]
{{!}} style=&quot;width: 50%; font-size: 130%&quot; {{!}} {{lang|zh-Hant| {{{t}}} }}
}}
}}
}}
{{#if:{{{phagspa&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [['Phags-pa script]]
{{!}} {{Phagspa|h|{{{phagspa}}}|{{{phagspa-latin|}}}|size=12}}
}}
{{!}}-
{{#switch:{{{showflag|}}}
| #default=
| jp=
{{#if:{{{j&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[یو چیني|ڪینٽوني]] [[جیوٽپنگ]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{j}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{p&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[پنین|ھانیو پنین]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{p}}}
}}
| jyp=
{{#if:{{{j&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[یو چیني|ڪینٽوني]] [[جیوٽپنگ]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{j}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{y&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[یو چیني|ڪینٽوني]] [[ییل رومن سازي|ییل]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{y}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{p&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[پنین|ھانیو پنین]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{p}}}
}}
| pj=
{{#if:{{{p&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space:
nowrap&quot; {{!}} [[پنین|ھانیو پنین]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{p}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{j&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[یو چیني|ڪینٽوني]] [[جیوٽپنگ]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{j}}}
}}
| p=
{{#if:{{{p&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[پنین|ھانیو پنین]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{p}}}
}}
| j=
{{#if:{{{j&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[یو چیني|ڪینٽوني]] [[جیوٽپنگ]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{j}}}
}}
| h=
{{#if:{{{h&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[گوئينگڊانگ رومن سازي|ھاڪا]] 
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{h}}}
}}
| gan=
{{#if:{{{gan&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[گان چیني|گان]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{gan}}}
}}
| wuu=
{{#if:{{{wuu}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[وو چیني|وو]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{wuu}}}
}}
| hsn=
{{#if:{{{hsn&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[شیانگ چیني|شیانگ]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{hsn}}}
}}
| poj=
{{#if:{{{poj&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[ھوڪین]] [[Pe̍h-ōe-jī|POJ]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{poj}}}
}}
| teo=
{{#if:{{{teo&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[تیوچیو لھجو|تیوچیو]] [[تیوچیو|پینگ'ام]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{ٽيئو}}}
}}
| bpmf=
{{#if:{{{bpmf&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[بوپوموفو]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{bpmf}}}
}}
| xej=
{{#if:{{{xej&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[شیاورجنگ]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{xej}}}
}}
| psic=
{{#if:{{{p&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[ پنین|ھانیو پنین]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{p}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{sic&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[سیچواني مینڊرين|سیچواني]] [[سیچواني پنین|پنین]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{sic}}}
}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{l&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} لغوي معنیٰ
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{l}}}
}}
|-
{{#if:{{{c|}}}{{{t|}}}{{{s|}}}{{{phagspa&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
{{!}} colspan=2 {{!}}
{{{!}} class=&quot;toccolours {{#switch:{{{hide|}}}|#default=collapsible collapsed|no= }}&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;margin:0; border: 0; background-color: #f7f8ff; font-size: 95%&quot;
! colspan=2 style=&quot;text-align: right; background-color: #f9ffbc&quot; {{!}} انتساخ
{{!}}-
{{#if:{{{gan&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #dcffc9&quot; {{!}} [[گان چیني|گان]]
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[گان چیني|رومن سازي]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{gan}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{h&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #dcffc9&quot; {{!}} [[ھاڪا چیني|ھاڪا]]
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[گوئينگڊانگ رومن سازي|ھاڪا]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{h}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{p|}}}{{{tp|}}}{{{w|}}}{{{psp|}}}{{{myale|}}}{{{gr|}}}{{{bpmf|}}}{{{xej|}}}{{{dungan|}}}{{{sic|}}}{{{mps&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #dcffc9&quot; {{!}} [[مينڊرين چیني|مينڊرين]]
}}
{{!}}-
{{#if:{{{p&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[پنین|ھانیو پنین]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{p}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{tp&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[ٽونگیونگ پنین]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{tp}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{w&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[وادي-جائلز]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{w}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{mi&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[Wikipedia:IPA|IPA]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{mi}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{psp&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - ڊاڪ نقشو
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{psp}}} &lt;noinclude&gt; *&lt;/noinclude&gt;
}}
{{!}}-
{{#if:{{{myr&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[مينڊرين ییل رومن سازي|ییل]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{myr}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{gr&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[گویو رومن]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{gr}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{mps&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[مینڊرين صوتیاتي علامتون ۲]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{mps}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{bpmf&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[بوپوموفو]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{bpmf}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{xej&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[شیاورجنگ]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{شيج}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{zh-dungan&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[ڊنگن ٻولي|ڊنگن]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{
zh-ڊنگن}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{sic&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[سیچواني مینڊرين|سیچواني]] [[سیچواني پنین|پنین]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{sic}}}
}}
&lt;!-- MIN --&gt;
{{!}}-
{{#if:{{{poj|}}}{{{tl|}}}{{{buc|}}}{{{teo&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #dcffc9&quot; {{!}} [[من چیني|من]]
}}
{{!}}-
{{#if:{{{poj&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[ھوڪین]] [[Pe̍h-ōe-jī|POJ]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{poj}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{tl&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[تائیواني رومن سازي نظام|تائي-لو]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{tl}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{buc&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[من ڊونگ|من-ڊونگ]] [[فوچاؤ رومن]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{buc}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{teo&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[تیوچیو لھجو|تیوچیو]] [[تیوچیو|پینگ'ام]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{ٽيئو}}}
}}
&lt;!-- WU/SHANGHAI --&gt;
{{!}}-
{{#if:{{{wuu|}}}{{{lmz&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #dcffc9&quot; {{!}} [[وو چیني|وو]]
}}
{{!}}-
{{#if:{{{wuu&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[وو چیني|رومن سازي]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{وو}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{lmz&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[شنگھائین]]&lt;br&gt;  [[ڊگھي مختصر (رومن سازي)|رومن سازي]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{lmz}}}
}}
&lt;!-- شيانگ/ھونان --&gt;
{{!}}-
{{#if:{{{hsn&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #dcffc9&quot; {{!}} [[شیانگ چیني|شیانگ]]
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[شیانگ چیني|رومن سازي]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{hsn}}}
}}
&lt;!--يوئي/ڪينٽوني --&gt;
{{!}}-
{{#if:{{{j|}}}{{{ci|}}}{{{y|}}}{{{gd|}}}{{{toi&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #dcffc9&quot; {{!}} [[یو چیني|ڪینٽوني (یو)]]
}}
{{!}}-
{{#if:{{{j&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[جیوٽپنگ]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{j}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{ci&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[Wikipedia:IPA for Cantonese|IPA]]
{{!}} style=&quot;width: 50%; font-size: 95%&quot; class=&quot;IPA&quot; {{!}} {{{ci}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{y&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} -[[ڪينٽوني|ييل رومن سازي]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{y}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{gd&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[گوئينگڊانگ رومن سازي]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{gd}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{toi&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[تائيشاني]][[جیوٽپنگ]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{toi}}}
}}
{{#if:{{{phagspa-latin&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
{{!}}-
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #dcffc9&quot; {{!}} [[پراڻي مينڊرين]]
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} Romanized 'Phags-pa
{{!}} {{{phagspa-latin}}}
}}
&lt;!-- EMC/LMC --&gt;
{{!}}-
{{#if:{{{mc|}}}{{{emc|}}}{{{lmc&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #dcffc9&quot; {{!}} [[وچولي چيني]]
}}
{{!}}-
{{#if:{{{mc&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[وچولي چيني]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{mc}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{emc&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[وچولي چيني]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{emc}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{lmc&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[وچولي چيني|پوئين وچولي چيني]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{lmc}}}
}}
{{!}}}
}}
|-
{{#if:{{{c2|}}}{{{t2|}}}{{{s2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;background-color: #b0c4de; text-align: center&quot; {{!}} {{{altname|متبادل چیني نالو}}}
}}
|-
{{#if:{{{c2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[چیني ٻولي|چیني]]
{{!}} style=&quot;width: 50%; font-size: 130%&quot; {{!}} {{lang|zh-Hani| {{{c2}}} }}
}}
|-
{{#switch:{{{order|}}}
| #default=
{{#if:{{{t2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[روائتي چیني اکر|روایتي چیني]]
{{!}} style=&quot;width: 50%; font-size: 130%&quot; {{!}} {{lang|zh-Hant| {{{t2}}} }}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{s2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[آسان چیني اکر|آسان چیني]]
{{!}} style=&quot;width: 50%; font-size: 130%&quot; {{!}} {{lang|zh-Hans| {{{s2}}} }}
}}
| st=
{{#if:{{{s2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[آسان چیني اکر|آسان چیني]]
{{!}} style=&quot;width: 50%; font-size: 130%&quot; {{!}} {{lang|zh-Hans| {{{s2}}} }}
{{!}}-
{{#if:{{{t2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[روائتي چیني اکر|روایتي چیني]]
{{!}} style=&quot;width: 50%; font-size: 130%&quot; {{!}} {{lang|zh-Hant| {{{t2}}} }}
}}
}}
}}
|-
{{#if:{{{l2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} لغوي معنی
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} &lt;noinclude&gt; *&lt;/noinclude&gt; {{{l2}}}
}}
|-
{{#if:{{{c2|}}}{{{t2|}}}{{{s2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
{{!}} colspan=2 {{!}}
{{{!}} class=&quot;toccolours {{#switch:{{{hide|}}}|#default=collapsible collapsed|no= }}&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;border: 0; background-color: #f7f8ff; font-size: 95%&quot;
! colspan=2 style=&quot;text-align: right; background-color: #f9ffbc&quot; {{!}} انتساخ
{{!}}-
{{#if:{{{gan2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #dcffc9&quot; {{!}} [[گان چیني|گان]]
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[گان چیني|رومن سازي]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{gan2}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{h2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #dcffc9&quot; {{!}} [[ھاڪا چیني|ھاڪا]]
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[ھاڪا|رومن سازي]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{h2}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{p2|}}}{{{tp2|}}}{{{w2|}}}{{{psp2|}}}{{{myr2|}}}{{{gr2|}}}{{{bpmf2|}}}{{{xej2|}}}{{{dungan2|}}}{{{mps2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #dcffc9&quot; {{!}} [[مينڊرين چیني|مينڊرين]]
}}
{{!}}-
{{#if:{{{p2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[پنین|ھانیو پنین]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{p2}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{tp2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[ٽونگیونگ پنین]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{tp2}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{w2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[وادي-جائلز]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{w2}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{mi2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[Wikipedia:IPA|IPA]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{mi2}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{psp2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - ڊاڪ نقشو
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{psp2}}} &lt;noinclude&gt; *&lt;/noinclude&gt;
}}
{{!}}-
{{#if:{{{myr2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[مينڊرين ییل رومن سازي|ييل رومن سازي]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{myr2}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{gr2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[گویو رومن]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{gr2}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{mps2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[مينڊرين صوتیاتي علامتون ۲]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{mps2}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{bpmf2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[ھوپوموفو]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{bpmf2}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{xej2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[شیاورجنگ]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{xej2}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{zh-dungan2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[ڊنگن ٻولي|ڊنگن]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{zh-dungan2}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{sic2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[سیچواني مينڊرين|سیچواني]] [[سیچواني پنین|پنین]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{sic2}}}
}}
&lt;!-- من --&gt;
{{!}}-
{{#if:{{{poj2|}}}{{{teo2|}}}{{{buc2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #dcffc9&quot; {{!}} [[من چیني|من]]
}}
{{!}}-
{{#if:{{{poj2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[ھوڪین]] [[Pe̍h-ōe-jī|POJ]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{poj2}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{buc2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[من ڊونگ|من-ڊونگ]] [[فوچاؤ رومن|BUC]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{buc2}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{teo2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[تیوچیو لھجو|تیوچیو]] [[تیوچیو|پینگ'ام]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{teo2}}}
}}
&lt;!-- WU/SHANGHAI --&gt;
{{!}}-
{{#if:{{{wuu2|}}}{{{lmz2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #dcffc9&quot; {{!}} [[وو چیني|وو]]
}}
{{!}}-
{{#if:{{{wuu2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[وو چیني|رومن سازي]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{wuu2}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{lmz2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[شنگھائین]]&lt;br&gt;  [[ڊگھي مختصر (رومن سازي)|رومن سازي]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{lmz2}}}
}}
&lt;!-- شيانگ/ھونان --&gt;
{{!}}-
{{#if:{{{hsn2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #dcffc9&quot; {{!}} [[شیانگ چیني|شیانگ]]
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[شیانگ چیني|رومن سازي]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{hsn2}}}
}}
&lt;!-- يو/ڪينٽوني --&gt;
{{!}}-
{{#if:{{{j2|}}}{{{ci2|}}}{{{y2|}}}{{{gd2|}}}{{{toi2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #dcffc9&quot; {{!}} [[یو چیني|ڪینٽوني (یو)]]
}}
{{!}}-
{{#if:{{{j2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[جیوٽپنگ]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{j2}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{ci2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[Wikipedia:IPA for Cantonese|IPA]]
{{!}} style=&quot;width: 50%; font-size: 95%&quot; class=&quot;IPA&quot; {{!}} {{{ci2}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{y2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[ييل رومن سازي]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{y2}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{gd2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[گوئينگڊانگ رومن سازي]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{gd2}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{toi2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[Taishanese]] [[جیوٽپنگ]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{toi2}}}
}}
{{!}}}
}}
|-
{{#if:{{{c3|}}}{{{t3|}}}{{{s3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;background-color: #b0c4de; text-align: center&quot; {{!}} {{{altname3|ٻيو متبادل چیني نالو}}}
}}
|-
{{#if:{{{c3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[چیني ٻولي|چیني]]
{{!}} style=&quot;width: 50%; font-size: 130%&quot; {{!}} {{lang|zh-Hani| {{{c3}}} }}
}}
|-
{{#switch:{{{order|}}}
| #default=
{{#if:{{{t3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[روائتي چیني اکر|روایتي چیني]]
{{!}} style=&quot;width: 50%; font-size: 130%&quot; {{!}} {{lang|zh-Hant| {{{t3}}} }}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{s3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[آسان چیني اکر|آسان چیني]]
{{!}} style=&quot;width: 50%; font-size: 130%&quot; {{!}} {{lang|zh-Hans| {{{s3}}} }}
}}
| st=
{{#if:{{{s3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[آسان چیني اکر|آسان چیني]]
{{!}} style=&quot;width: 50%; font-size: 130%&quot; {{!}} {{lang|zh-Hans| {{{s3}}} }}
{{!}}-
{{#if:{{{t3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[روائتي چیني اکر|روایتي چیني]]
{{!}} style=&quot;width: 50%; font-size: 130%&quot; {{!}} {{lang|zh-Hant| {{{t3}}} }}
}}
}}
}}
|-
{{#if:{{{l3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} لغوي معنی
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} &lt;noinclude&gt; *&lt;/noinclude&gt; {{{l3}}}
}}
|-
{{#if:{{{c3|}}}{{{t3|}}}{{{s3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
{{!}} colspan=2 {{!}}
{{{!}} class=&quot;toccolours {{#switch:{{{hide|}}}|#default=collapsible collapsed|no= }}&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;border: 0; background-color: #f7f8ff; font-size: 95%&quot;
! colspan=2 style=&quot;text-align: right; background-color: #f9ffbc&quot; {{!}} انتساخ
{{!}}-
{{#if:{{{gan3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #dcffc9&quot; {{!}} [[گان چیني|گان]]
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[گان چیني|رومن سازي]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{gan3}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{h3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #dcffc9&quot; {{!}} [[ھاڪا چیني|هاڪا]]
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[ھاڪا|رومن سازي]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{h3}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{p3|}}}{{{tp3|}}}{{{w3|}}}{{{psp3|}}}{{{myr3|}}}{{{gr3|}}}{{{bpmf3|}}}{{{xej3|}}}{{{dungan3|}}}{{{mps3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #dcffc9&quot; {{!}} [[مينڊرين چیني|مينڊرين]]
}}
{{!}}-
{{#if:{{{p3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[پنین|ھانیو پنین]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{p3}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{tp3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[ٽونگیونگ پنین]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{tp3}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{w3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[وادي-جائلز]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{w3}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{mi3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[Wikipedia:IPA|IPA]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{mi3}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{psp3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - ڊاڪ نقشو
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{psp3}}} &lt;noinclude&gt; *&lt;/noinclude&gt;
}}
{{!}}-
{{#if:{{{myr3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[مينڊرين ییل رومن سازي]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{myr3}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{gr3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[گویو رومن]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{gr3}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{mps3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[مينڊرين صوتياتي علامتون II|MPS3]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{mps3}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{bpmf3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[بوپوموفو]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{bpmf3}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{xej3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[شیاورجنگ]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{xej3}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{zh-dungan3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[ڊنگن ٻولي|ڊنگن]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{zh-dungan3}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{sic3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[سیچواني مینڊارن|سیچواني]] [[سیچواني پنین|پنین]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{sic3}}}
}}
&lt;!-- من --&gt;
{{!}}-
{{#if:{{{poj3|}}}{{{teo3|}}}{{{buc3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #dcffc9&quot; {{!}} [[من چیني|من]]
}}
{{!}}-
{{#if:{{{poj3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[ھوڪین]] [[Pe̍h-ōe-jī|POJ]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{poj3}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{buc3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[من ڊونگ|من-ڊونگ]] [[فوچاؤ رومن|BUC]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{buc3}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{teo3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[تیوچیو لھجو|تیوچیو]] [[تیوچیو|پینگ'ام]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{teo3}}}
}}
&lt;!-- وو/شنگھائي --&gt;
{{!}}-
{{#if:{{{wuu3|}}}{{{lmz3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #dcffc9&quot; {{!}} [[وو چیني|وو]]
}}
{{!}}-
{{#if:{{{wuu3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[وو چیني|رومن سازي]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{wuu3}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{lmz3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[شنگھائین]]&lt;br&gt;  [[ڊگھي مختصر (رومن سازي)|رومن سازي]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{lmz3}}}
}}
&lt;!--شيانگ/ھونان --&gt;
{{!}}-
{{#if:{{{hsn3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #dcffc9&quot; {{!}} [[شیانگ چیني|شیانگ]]
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[شیانگ چیني|رومن سازي]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{hsn3}}}
}}
&lt;!-- يو/ڪينٽوني --&gt;
{{!}}-
{{#if:{{{j3|}}}{{{ci3|}}}{{{y3|}}}{{{gd3|}}}{{{toi3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #dcffc9&quot; {{!}} [[یو چیني|ڪینٽوني (یو)]]
}}
{{!}}-
{{#if:{{{j3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[جیوٽپنگ]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{j3}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{ci3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[Wikipedia:IPA for Cantonese|IPA]]
{{!}} style=&quot;width: 50%; font-size: 95%&quot; class=&quot;IPA&quot; {{!}} {{{ci3}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{y3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[ييل رومن سازي]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{y3}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{gd3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[گوئينگڊانگ رومن سازي]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{gd3}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{toi3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[تائيشاني]] [[جیوٽپنگ]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{toi3}}}
}}
{{!}}}
}}
|-
{{#if:{{{c4|}}}{{{t4|}}}{{{s4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;background-color: #b0c4de; text-align: center&quot; {{!}} {{{altname4|ٽيون متبادل چیني نالو}}}
}}
|-
{{#if:{{{c4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[چیني ٻولي|چیني]]
{{!}} style=&quot;width: 50%; font-size: 130%&quot; {{!}} {{lang|zh-Hani| {{{c4}}} }}
}}
|-
{{#switch:{{{order|}}}
| #default=
{{#if:{{{t4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[روائتي چیني اکر|روایتي چیني]]
{{!}} style=&quot;width: 50%; font-size: 130%&quot; {{!}} {{lang|zh-Hant| {{{t4}}} }}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{s4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[آسان چیني اکر|آسان چیني]]
{{!}} style=&quot;width: 50%; font-size: 130%&quot; {{!}} {{lang|zh-Hans| {{{s4}}} }}
}}
| st=
{{#if:{{{s4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[آسان چیني اکر|آسان چیني]]
{{!}} style=&quot;width: 50%; font-size: 130%&quot; {{!}} {{lang|zh-Hans| {{{s4}}} }}
{{!}}-
{{#if:{{{t4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[روايتي چیني اکر|روایتي چیني]]
{{!}} style=&quot;width: 50%; font-size: 130%&quot; {{!}} {{lang|zh-Hant| {{{t4}}} }}
}}
}}
}}
|-
{{#if:{{{l4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} لغوي معنی
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} &lt;noinclude&gt; *&lt;/noinclude&gt; {{{l4}}}
}}
|-
{{#if:{{{c4|}}}{{{t4|}}}{{{s4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
{{!}} colspan=2 {{!}}
{{{!}} class=&quot;toccolours {{#switch:{{{hide|}}}|#default=collapsible collapsed|no= }}&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;border: 0; background-color: #f7f8ff; font-size: 95%&quot;
! colspan=2 style=&quot;text-align: right; background-color: #f9ffbc&quot; {{!}} انتساخ
{{!}}-
{{#if:{{{gan4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #dcffc9&quot; {{!}} [[گان چیني|گان]]
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[گان چیني|رومن سازي]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{gan4}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{h4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #dcffc9&quot; {{!}} [[ھاڪا چيني|ھاڪا]]
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[ھاڪا|رومن سازي]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{h4}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{p4|}}}{{{tp4|}}}{{{w4|}}}{{{psp4|}}}{{{myr4|}}}{{{gr4|}}}{{{bpmf4|}}}{{{xej4|}}}{{{dungan4|}}}{{{mps4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #dcffc9&quot; {{!}} [[مينڊرين چیني|مينڊرين]]
}}
{{!}}-
{{#if:{{{p4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[پنین|ھانیو پنین]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{p4}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{tp4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[ٽونگیونگ پنین]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{tp4}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{w4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[وادي-جائلز]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{w4}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{mi4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[Wikipedia:IPA|IPA]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{mi4}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{psp4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - ڊاڪ نقشو
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{psp4}}} &lt;noinclude&gt; *&lt;/noinclude&gt;
}}
{{!}}-
{{#if:{{{myr4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[مينڊرين ییل رومن سازی]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{myr4}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{gr4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[گویو رومن]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{gr4}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{mps4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[مينڊرين صوتياتي علامتونII|MPS4]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{mps4}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{bpmf4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[ھوپوموفو]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{bpmf4}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{xej4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[شیاورجنگ]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{xej4}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{zh-dungan4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[ڊنگن ٻولي|ڊنگن]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{zh-dungan4}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{sic4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[سیچواني مینڊارن|سیچواني]] [[سیچواني پنین|پنین]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{sic4}}}
}}
&lt;!-- MIN --&gt;
{{!}}-
{{#if:{{{poj4|}}}{{{teo4|}}}{{{buc4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #dcffc9&quot; {{!}} [[من چیني|من]]
}}
{{!}}-
{{#if:{{{poj4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[ھوڪین]] [[Pe̍h-ōe-jī|POJ]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{poj4}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{buc4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[من ڊونگ|من-ڊونگ]] [[فوچاؤ رومن|BUC]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{buc4}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{teo4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[تیوچیو لھجو|تیوچیو]] [[تیوچیو|پینگ'ام]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{teo4}}}
}}
&lt;!-- وو/شنگھائي --&gt;
{{!}}-
{{#if:{{{wuu4|}}}{{{lmz4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #dcffc9&quot; {{!}} [[وو چیني|وو]]
}}
{{!}}-
{{#if:{{{wuu4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[وو چیني|رومن سازي]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{wuu4}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{lmz4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[شنگھائین]]&lt;br&gt;  [[ڊگھي مختصر (رومن سازي)|رومن سازي]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{lmz4}}}
}}
&lt;!-- شيانگ/ھونان --&gt;
{{!}}-
{{#if:{{{hsn4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #dcffc9&quot; {{!}} [[شیانگ چیني|شیانگ]]
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[شیانگ چیني|رومن سازي]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{hsn4}}}
}}
&lt;!-- يو/ڪينٽوني --&gt;
{{!}}-
{{#if:{{{j4|}}}{{{ci4|}}}{{{y4|}}}{{{gd4|}}}{{{toi4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #dcffc9&quot; {{!}} [[یو چیني|ڪینٽونیز (یو)]]
}}
{{!}}-
{{#if:{{{j4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[جیوٽپنگ]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{j4}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{ci4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[Wikipedia:IPA for Cantonese|IPA]]
{{!}} style=&quot;width: 50%; font-size: 95%&quot; class=&quot;IPA&quot; {{!}} {{{ci4}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{y4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[Yale Romanization#Cantonese|Yale Romanization]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{y4}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{gd4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[Guangdong Romanization]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{gd4}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{toi4&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[Taishanese]] [[جیوٽپنگ]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{toi4}}}
}}
{{!}}}
}}
|-
{{#if:{{{my|}}}{{{bi&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} برمي نالو
{{!}}-
{{#if:{{{my&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[برمي ٻولي|برمي]]
{{!}} {{lang|my| {{{my}}} }}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{bi&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[Wikipedia:IPA_for_Burmese|IPA]]
{{!}} style=&quot;width: 50%; font-size: 95%&quot; class=&quot;IPA&quot; {{!}} {{{bi}}}
}}
}}
|-
{{#if:{{{tib&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} تبتي نالو
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[تبتي ٻولي|تبتي]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{lang|bo| {{{tib}}} }}
{{!}}-
{{#if:{{{wylie|}}}{{{thdl|}}}{{{zwpy|}}}{{{lhasa&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
{{!}}colspan=2 {{!}}
{{{!}} class=&quot;toccolours {{#switch:{{{hide|}}}|#default=collapsible collapsed|no= }}&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;border: 0; background-color: #f7f8ff; font-size: 95%&quot;
!colspan=2 style=&quot;text-align: right; background-color: #f9ffbc&quot; {{!}} انتساخ
{{!}}-
{{#if:{{{wylie&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[Wylie transliteration|Wylie]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{wylie}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{thdl&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[THDL Simplified Phonetic Transcription|THDL]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{thdl}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{zwpy&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[Tibetan pinyin|Tibetan Pinyin]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{zwpy}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{lhasa&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[Tibetan language#Dialects|Lhasa]] [[Wikipedia:IPA for Tibetan|IPA]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; class=&quot;IPA&quot; {{!}} {{{lhasa}}}
}}
{{!}}}
}}
}}
|-
{{#if:{{{dungan|}}}{{{dungan-xej|}}}{{{dungan-han&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} ڊنگني نالو
{{!}}-
{{#if:{{{dungan&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[دونقان ٻولي]]
{{!}} {{{dungan}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{dungan-xej&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[شیاورجنگ]]
{{!}} {{{dungan-xej}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{dungan-latin&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[رومن نویسي]]
{{!}} {{{dungan-latin}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{dungan-han&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[Hanzi]]
{{!}} {{{dungan-han}}}
}}
}}
|-
{{#if:{{{qn|}}}{{{vie|}}}{{{hantu&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} ویٽنامي نالو
{{!}}-
{{#if:{{{vie&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[ویٽنامي ٻولي|ویٽنامي]]
{{!}} {{lang|vi| {{{vie}}} }}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{qn&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[ویٽنامي الف بي|Quốc ngữ]]
{{!}} {{lang|vi| {{{qn}}} }}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{hn&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[Hán tự|Hán]]-[[Chữ nôm|Nôm]]
{{!}} &lt;span lang=&quot;vi-Hant&quot; xml: lang=&quot;vi-Hant&quot;&gt;{{{hn}}}&lt;/span&gt;
}}
{{!}}-
{{#if:{{{chunom&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[Chữ nôm]]
{{!}} &lt;span lang=&quot;vi-Hant&quot; xml: lang=&quot;vi-Hant&quot;&gt;{{{chunom}}}&lt;/span&gt;
}}
{{!}}-
{{#if:{{{hantu&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[Hán tự]]
{{!}} &lt;span lang=&quot;vi-Hant&quot; xml: lang=&quot;vi-Hant&quot;&gt;{{{hantu}}}&lt;/span&gt;
}}
}}
|-
{{#if:{{{tha|}}}{{{rtgs&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} ٿائي نالو
{{!}}-
{{#if:{{{tha&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]
{{!}} {{lang|th| {{{tha}}} }}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{rtgs&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[Royal Thai General System of Transcription|RTGS]]
{{!}} {{lang|th| {{{rtgs}}} }}
}}
}}
|-
{{#if:{{{zha&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} زوانگ نالو
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[زوانگ ٻولي|زوانگ]]
{{!}} {{{zha}}}
}}
|-
{{#if:{{{hanja|}}}{{{hangul&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} ڪوریائي نالو
{{!}}-
{{#if:{{{ھنگول&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} {{#switch:{{{northkorea|}}}|yes=[[ھنگل رسم الخط|Chosŏn'gŭl]]|#default=[[ھنگل رسمِ خط]]}}
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{lang|ko| {{{hangul}}} }}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{hanja&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
{{!}}style=&quot;width: 50%; {{!}} {{#switch:{{{northkorea|}}}|yes=[[ہنجا|ہانچا]]|#default=[[ہانجا]]}}
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{lang|ko| {{{hanja}}} }}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{lk&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} لغوي معني
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{lk}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{mr|}}}{{{rr&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
{{!}}colspan=2 {{!}}
{{{!}} class=&quot;toccolours {{#switch:{{{hide|}}}|#default=collapsible collapsed|no= }}&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;border: 0; background-color: #f7f8ff; font-size: 95%&quot;
!colspan=2 style=&quot;text-align: right; background-color: #f9ffbc&quot; {{!}} انتساخ
{{!}}-
{{#switch:{{{northkorea&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|yes=|#default={{#if:{{{rr|}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[Revised Romanization of Korean|Revised&lt;br /&gt;  Romanization]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{rr}}}
}}}}
{{!}}-
{{#if:{{{mr&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[McCune–Reischauer|McCune-&lt;br /&gt;  Reischauer]]
{{!}} style=&quot;width: 50%; {{!}} {{{mr}}}
}}
{{!}}-
{{#switch:{{{northkorea&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|#default=|yes={{#if:{{{rr|}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[Revised Romanization of Korean|Revised&lt;br /&gt;  Romanization]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{rr}}}
}}}}
{{!}}}
}}
}}
|-
{{#if:{{{mong|}}}{{{mon&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} منگولیائي نالو
{{!}}-
{{#if:{{{mon&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} {{#if:{{{mong&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|[[منگولیائي سیریلڪ رسم الخط|منگولیائي سیریلڪ]]|[[منگولیائي زبان|منگولیائي]]}}
{{!}} {{lang|mn| {{{mon}}} }}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{mong&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[منگولیائي نص]]
{{!}} {{MongolUnicode| {{{mong}}} }}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{monr&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
{{!}}colspan=2 {{!}}
{{{!}} class=&quot;toccolours {{#switch:{{{hide|}}}|#default=collapsible collapsed|no= }}&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;border: 0; background-color: #f7f8ff; font-size: 95%&quot;
!colspan=2 style=&quot;text-align: right; background-color: #f9ffbc&quot; {{!}} انتساخ
{{!}}-
{{#if:{{{monr&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[SASM/GNC romanization#Mongolian|SASM/GNC]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{monr}}}
}}
{{!}}}
}}
}}
|-
{{#if:{{{kanji|}}}{{{kana|}}}{{{hiragana|}}}{{{kyujitai|}}}{{{shinjitai&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} جاپاني نالو
{{!}}-
{{#if:{{{kanji&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[کانجی]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{lang|ja| {{{kanji}}} }}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{kana&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
{{!}}style=&quot;width: 50%; {{!}} [[کانا]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{lang|ja| {{{kana}}} }}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{hiragana&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
{{!}}style=&quot;width: 50%; {{!}} [[ھراگانا]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{lang|ja| {{{hiragana}}} }}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{kyujitai&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
{{!}}style=&quot;width: 50%; {{!}} [[Kyūjitai]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{lang|ja| {{{kyujitai}}} }}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{shinjitai&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
{{!}}style=&quot;width: 50%; {{!}} [[Shinjitai]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{lang|ja| {{{shinjitai}}} }}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{romaji|}}}{{{revhep|}}}{{{tradhep|}}}{{{kunrei|}}}{{{nihon&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
{{!}}colspan=2 {{!}}
{{{!}} class=&quot;toccolours {{#switch:{{{hide|}}}|#default=collapsible collapsed|no= }}&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;border: 0; background-color: #f7f8ff; font-size: 95%&quot;
!colspan=2 style=&quot;text-align: right; background-color: #f9ffbc&quot; {{!}} انتساخ
{{!}}-
{{#if:{{{romaji&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[روماجي]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{romaji}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{revhep&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[Hepburn romanization|Revised Hepburn]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{revhep}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{tradhep&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[Hepburn romanization|Traditional Hepburn]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{tradhep}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{kunrei&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[Kunrei-shiki romanization|Kunrei-shiki]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{kunrei}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{nihon&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[Nihon-shiki romanization|Nihon-shiki]]
{{!}} style=&quot;width: 50%; {{!}} {{{nihon}}}
}}
{{!}}}
}}
}}
|-
{{#if:{{{msa&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} ملایو نالو
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[ملایو ٻولي|ملایو]]
{{!}} {{{msa}}}
}}
|-
{{#if:{{{ind&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} انڊونیشیائي نالو
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[انڊونیشیائي ٻولي|انڊونیشیائي]]
{{!}} {{{ind}}}
}}
|-
{{#if:{{{tgl&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} فلپائني نالو
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[تگالوگ ٻولي|تگالوگ]]
{{!}} {{{tgl}}}
}}
|-
{{#if:{{{uig&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} اویغور نالو
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[اویغور language|اویغور]]
{{!}} &lt;div style=&quot;direction:rtl;&quot;&gt;{{lang|ug| {{{uig}}} }}&lt;/div&gt;
{{!}}-
{{#if:{{{uly|}}}{{{uyy|}}}{{{usy|}}}{{{sgs|}}}{{{uipa&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
{{!}}colspan=2 {{!}}
{{{!}} class=&quot;toccolours {{#switch:{{{hide|}}}|#default=collapsible collapsed|no= }}&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;border: 0; background-color: #f7f8ff; font-size: 95%&quot;
!colspan=2 style=&quot;text-align: right; background-color: #f9ffbc&quot; {{!}} انتساخ
{{!}}-
{{#if:{{{uly&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[اویغور Latin alphabet|Latin Yëziqi]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{uly}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{uyy&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[اویغور New Script|{{unicode|Yengi Yezik̡}}]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{uyy}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{sgs&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[SASM/GNC romanization#اویغور|SASM/GNC]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{sgs}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{usy&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - [[اویغور Cyrillic alphabet|Siril Yëziqi]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; {{!}} {{{usy}}}
}}
{{!}}-
{{#if:{{{uipa&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} - اویغور [[Wikipedia: IPA|IPA]]
{{!}} style=&quot;width: 50%&quot; class=&quot;IPA&quot; {{!}} {{{uipa}}}
}}
{{!}}}
}}
}}
|-
{{#if:{{{mnc&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} مانچو نالو
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[مانچو ٻولي|مانچو]]
{{!}} {{{mnc}}}
}}
|-
{{#if:{{{tam&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} تامل نالو
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[تامل ٻولي|تامل]]
{{!}} {{{tam}}}
}}
|-
{{#if:{{{hin&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} ھندي نالو
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[ھندي]]
{{!}} {{{hin}}}
}}
|-
{{#if:{{{san&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} سنسڪرت نالو
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[سنسڪرت]]
{{!}} {{lang|sa| {{{san}}} }}
}}
|-
{{#if:{{{pli&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} پالي نالو
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[پالي]]
{{!}} {{lang|pi| {{{pli}}} }}
}}
|-
{{#if:{{{por&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} پورچوگيزي نالو
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]
{{!}} {{{por}}}
}}
|-
{{#if:{{{rus&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} روسي نالو
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[روسي ٻولي|روسي]]
{{!}} {{lang|ru| {{{rus}}} }}
{{!}}-
{{#if:{{{rusr&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[Romanization of Russian|رومن سازي]]
{{!}} {{{rusr}}}
}}
}}
|-
{{#if:{{{lang1&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} {{{lang1}}} نام
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[{{{lang1|lang1}}} زبان|{{{lang1}}}]]
{{!}} {{{lang1_content}}}
}}
|-
{{#if:{{{lang2&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} {{{lang2}}} نالو
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[{{{lang2|lang2}}} زبان|{{{lang2}}}]]
{{!}} {{{lang2_content}}}
}}
|-
{{#if:{{{lang3&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} {{{lang3}}} نالو
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[{{{lang3|lang3}}} زبان|{{{lang3}}}]]
{{!}} {{{lang3_content}}}
}}
|-
{{#if:{{{lang4|}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} {{{lang4}}} نالو
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[{{{lang4}}} ٻولي|{{{lang4}}}]]
{{!}} {{{lang4_content}}}
}}
|-
{{#if:{{{lang5|}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} {{{lang5}}} نالو
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[{{{lang5}}} ٻولي|{{{lang5}}}]]
{{!}} {{{lang5_content}}}
}}
|-
{{#if:{{{lang6|}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} {{{lang6}}} نالو
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[{{{lang6}}} ٻولي|{{{lang6}}}]]
{{!}} {{{lang6_content}}}
}}
|-
{{#if:{{{lang7|}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} {{{lang7}}} نالو
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[{{{lang7}}} ٻولي|{{{lang7}}}]]
{{!}} {{{lang7_content}}}
}}
|-
{{#if:{{{lang8|}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} {{{lang8}}} نالو
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[{{{lang8}}} زبان|{{{lang8}}}]]
{{!}} {{{lang8_content}}}
}}
|-
{{#if:{{{lang9|}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} {{{lang9}}} نالو
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[{{{lang9}}} ٻولي|{{{lang9}}}]]
{{!}} {{{lang9_content}}}
}}
|-
{{#if:{{{lang10|}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} {{{lang10}}} نالو
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[{{{lang10}}} ٻولي|{{{lang10}}}]]
{{!}} {{{lang10_content}}}
}}
|-
{{#if:{{{lang11|}}}|
! colspan=2 style=&quot;text-align: center; background-color: #b0c4de&quot; {{!}} {{{lang11}}} نام
{{!}}-
! style=&quot;width: 50%; white-space: nowrap&quot; {{!}} [[{{{lang11}}} زبان|{{{lang11}}}]]
{{!}} {{{lang11_content}}}
}}
|-
{{#if:{{{footnote&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}|
{{!}} colspan=2 style=&quot;text-align: center&quot; {{!}} &lt;small&gt;{{{footnote}}}&lt;/small&gt;
}}
|}&lt;!-- End Template: Chinese --&gt;&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;!-- Add cats and interwikis to the /doc subpage, not here!  --&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>spgwk7x82sbptvogmy9x89wf9bzktr3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ناٽڪ ناچ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50488</id>
    <revision>
      <id>389981</id>
      <parentid>299187</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T20:29:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>389981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3922" sha1="pad4imkgwvj11w4m5xpo2eguvsxbibi" xml:space="preserve">[[File:Fouetté en tournant (CF46618267 109996904033).gif|thumb|تعادل در باله اهمیت محوری دارد.]]
[[فائل:Darcey Bussell, curtain call for Theme and Variations 2007.jpg|thumb]]
 
'''ناٽڪ ناچ''' ({{lang-en|ballet}}) آرٽ جي هڪ شڪل آهي،&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D9%86%D8%A7%DA%86%D8%8C%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA%20%DB%BE%20%D9%86%D8%A7%DA%86|title=ناچ، ناٽڪ ۾ ناچ {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2019-11-27}}&lt;/ref&gt; جنهن ۾ انساني جسم جي حرڪت جي وسيلي ٺاهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pbt.org/learn-and-engage/resources-audience-members/ballet-101/what-is-ballet/|title=What is Ballet? - Photos &amp; Examples from Pittsburgh Ballet Theatre|website=Pittsburgh Ballet Theatre|access-date=2019-11-27}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[سنگيت ناٽڪ (اوپيرا)|سنگيت ناٽڪ يا اوپيرا]] ٿيٽر ۾ پيش ڪيل ناٽڪ (ڊرامو) کي چئبو آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%A8%D8%A7%D8%AC%D9%8A%20%D8%B3%D8%A7%D9%86%20%DA%AF%DA%8F%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA%D8%8C%20%D8%B3%D9%86%DA%AF%D9%8A%D8%AA%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA%D8%8C%20%D9%86%D8%A7%DA%86%20%DA%AF%D9%87%D8%B1.php|title=باجي سان گڏ ناٽڪ، سنگيت ناٽڪ، ناچ گهر {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2019-11-27}}&lt;/ref&gt;ناٽڪ ناچ ادائگي (پرفارمنس) ناچ جو هڪ قسم آهي جيڪو پندرهن صدي عيسويء ۾ اطالوي علمي سجاڳيءَ جي تحريڪ (ريناسنس) دوران پيدا ٿيو ۽ پوءِ ۾ [[فرانس]] ۽ [[روس]] ۾ هڪ ڪنسرٽ [[ناچ]] بڻجي ويو.

==اشتقاقيات==
'''بيلي''' (Ballet) هڪ فرينچ لفظ آهي، جنهن جي اصل اطالوي لفظ باليٽو ''balletto'' مان نڪتل آهي، جيڪو بالو ''ballo'' (ناچ) جو [[تصغير]] آهي. بالو ''ballo'' وري [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن بالو ''ballo'' ۽ باليئر ''ballare'' مان ورتل آهي، جن جي معنيٰ آهي &quot;ناچ ڪرڻ&quot;.&lt;ref name=&quot;chantrell&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;perseus&quot; /&gt; اهي لفظ وري [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ &quot;βαλλίζω&quot; باليزو (''ballizo'') مان نڪتل آهن، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;ناچ ڪرڻ يا ٽپا ڏيڻ&quot;.&lt;ref name=&quot;perseus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;harper&quot; /&gt; هي لفظ لڳ ڀڳ 1630ع ڌاري فرينچ ٻوليءَ وسيلي انگريزيءَ ۾ داخل ٿيو.

فرينچ ٻوليءَ ۾ هي لفظ بيلي جي پيشڪش، بيلي جي تخليق يا ممڪن طور تي خود هن ناچ جي صنف لاءِ استعمال ٿيندو آهي. البت، هن آخري معنيٰ لاءِ ''danse classique'' (ڪلاسيڪي ناچ) جو اصطلاح پڻ موجود آهي، جيڪو وڌيڪ واضح سمجھيو وڃي ٿو ۽ خاص طور هن ناچ جي سکيا يا تربيت جي حوالي سان وڌيڪ عام استعمال ٿيندو آهي.{{Citation needed|date=December 2024|reason=True or not, this is an unsourced opinion from anon. The entire paragraph needs citing.}}

== Gallery ==
&lt;gallery&gt;
File:Saut de chat.ogv|Pas de chat
File:Ballet Nacional de Cuba pas de deux.jpg|&lt;!--''[[Don Quixote (ballet)|Don Quixote]]'' by the [[Cuban National Ballet]]--&gt;
File:Snowdance.jpg|&lt;!--A scene from ''[[فندق‌شکن (باله)]]''--&gt;
File:Don Quijote in Teatro Teresa Carreño.jpg|
File:Degas- La classe de danse 1874.jpg|
File:Chenxin Liu - Don Quichotte, Kitri - Prix de Lausanne 2010-7 edit.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}

[[زمرو:ناچ]]
[[زمرو:ناٽڪ ناچ جو اتهاس]]</text>
      <sha1>pad4imkgwvj11w4m5xpo2eguvsxbibi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389982</id>
      <parentid>389981</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T20:30:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12922" sha1="9j3nvzpsh1095mom9au72sakd76218b" xml:space="preserve">[[File:Fouetté en tournant (CF46618267 109996904033).gif|thumb|تعادل در باله اهمیت محوری دارد.]]
[[فائل:Darcey Bussell, curtain call for Theme and Variations 2007.jpg|thumb]]
 
'''ناٽڪ ناچ''' ({{lang-en|ballet}}) آرٽ جي هڪ شڪل آهي،&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D9%86%D8%A7%DA%86%D8%8C%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA%20%DB%BE%20%D9%86%D8%A7%DA%86|title=ناچ، ناٽڪ ۾ ناچ {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2019-11-27}}&lt;/ref&gt; جنهن ۾ انساني جسم جي حرڪت جي وسيلي ٺاهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pbt.org/learn-and-engage/resources-audience-members/ballet-101/what-is-ballet/|title=What is Ballet? - Photos &amp; Examples from Pittsburgh Ballet Theatre|website=Pittsburgh Ballet Theatre|access-date=2019-11-27}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[سنگيت ناٽڪ (اوپيرا)|سنگيت ناٽڪ يا اوپيرا]] ٿيٽر ۾ پيش ڪيل ناٽڪ (ڊرامو) کي چئبو آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%A8%D8%A7%D8%AC%D9%8A%20%D8%B3%D8%A7%D9%86%20%DA%AF%DA%8F%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA%D8%8C%20%D8%B3%D9%86%DA%AF%D9%8A%D8%AA%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA%D8%8C%20%D9%86%D8%A7%DA%86%20%DA%AF%D9%87%D8%B1.php|title=باجي سان گڏ ناٽڪ، سنگيت ناٽڪ، ناچ گهر {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2019-11-27}}&lt;/ref&gt;ناٽڪ ناچ ادائگي (پرفارمنس) ناچ جو هڪ قسم آهي جيڪو پندرهن صدي عيسويء ۾ اطالوي علمي سجاڳيءَ جي تحريڪ (ريناسنس) دوران پيدا ٿيو ۽ پوءِ ۾ [[فرانس]] ۽ [[روس]] ۾ هڪ ڪنسرٽ [[ناچ]] بڻجي ويو.

==اشتقاقيات==
'''بيلي''' (Ballet) هڪ فرينچ لفظ آهي، جنهن جي اصل اطالوي لفظ باليٽو ''balletto'' مان نڪتل آهي، جيڪو بالو ''ballo'' (ناچ) جو [[تصغير]] آهي. بالو ''ballo'' وري [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن بالو ''ballo'' ۽ باليئر ''ballare'' مان ورتل آهي، جن جي معنيٰ آهي &quot;ناچ ڪرڻ&quot;.&lt;ref name=&quot;chantrell&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;perseus&quot; /&gt; اهي لفظ وري [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ &quot;βαλλίζω&quot; باليزو (''ballizo'') مان نڪتل آهن، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;ناچ ڪرڻ يا ٽپا ڏيڻ&quot;.&lt;ref name=&quot;perseus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;harper&quot; /&gt; هي لفظ لڳ ڀڳ 1630ع ڌاري فرينچ ٻوليءَ وسيلي انگريزيءَ ۾ داخل ٿيو.

فرينچ ٻوليءَ ۾ هي لفظ بيلي جي پيشڪش، بيلي جي تخليق يا ممڪن طور تي خود هن ناچ جي صنف لاءِ استعمال ٿيندو آهي. البت، هن آخري معنيٰ لاءِ ''danse classique'' (ڪلاسيڪي ناچ) جو اصطلاح پڻ موجود آهي، جيڪو وڌيڪ واضح سمجھيو وڃي ٿو ۽ خاص طور هن ناچ جي سکيا يا تربيت جي حوالي سان وڌيڪ عام استعمال ٿيندو آهي.{{Citation needed|date=December 2024|reason=True or not, this is an unsourced opinion from anon. The entire paragraph needs citing.}}

==تاريخ==
{{Main|بيلي جي تاريخ|بيلي جي تاريخوار خاڪو}}

[[فائل:Ballet de la nuit 1653.jpg|thumb|left|upright|[[لوئي چوڏهون]]، ''[[Ballet Royal de la Nuit]]'' (1653ع) ۾ [[اپولو]] جي ڪردار ۾]]

بيلي جو آغاز پندرهين ۽ سورهين صديءَ دوران [[اطالوي نشاة ثانيه]] جي شاهي درٻارن ۾ ٿيو. [[ڪيٿرين ڊي ميڊيچي]] جي فرانس جي راڻي ٿيڻ کان پوءِ سندس اثر هيٺ بيلي فرانس پهتي، جتي ان کي وڌيڪ ترقي ملي.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book|title=Apollo's Angels: A History of Ballet|last=Homans|first=Jennifer|publisher=[[Random House]]|year=2010|isbn=978-1-4000-6060-3|location=New York|pages=[https://archive.org/details/apollosangelshis00homa_0/page/n30 1]–4|url=https://archive.org/details/apollosangelshis00homa_0|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; شروعاتي [[Ballets de cour|شاهي درٻاري بيلي]] ۾ گهڻو ڪري امير گهراڻن جا شوقيه رقاص حصو وٺندا هئا. انهن جا نفيس ۽ سينگاريل لباس ڏسندڙن کي متاثر ڪرڻ لاءِ هوندا هئا، پر اهي رقاصن جي حرڪت جي آزادي کي محدود پڻ ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=Ballet: An Illustrated History|last1=Clarke|first1=Mary|last2=Crisp|first2=Clement|publisher=[[Hamish Hamilton]]|year=1992|isbn=978-0-241-13068-1|location=Great Britain|pages=17–19}}&lt;/ref&gt;

اهي بيليون وڏن هالن ۾ پيش ڪيون وينديون هيون، جتي ڏسندڙ ٽن پاسن کان ويٺل هوندا هئا. 1618ع کان پوءِ [[پروسينيم محراب]] جي استعمال سبب رقاص ۽ ناظر هڪ ٻئي کان الڳ ٿي ويا، جنهن سان ڏسندڙن لاءِ پيشاور رقاصن جي فني مهارتن کي وڌيڪ واضح نموني ڏسڻ ۽ ساراهڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book | title=The Essential Theatre, Enhanced | date=28 March 2013 | first1=Oscar G. | last1=Brockett | first2=Robert J. | last2=Ball | page=115 | isbn=9781285687513 | publisher=Cengage Learning | url=https://books.google.com/books?id=5TEXAAAAQBAJ&amp;pg=PA115 | access-date=8 July 2023 | archive-date=5 July 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240705202209/https://books.google.com/books?id=5TEXAAAAQBAJ&amp;pg=PA115 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 | title=Baroque Modernity, An Aesthetics of Theater
 | first=Joseph
 | last=Cermatori
 | date=16 November 2021
 | page=9
 | isbn=9781421441542
 | publisher=Johns Hopkins University Press
 | url=https://books.google.com/books?id=sk1PEAAAQBAJ&amp;pg=PA9
 | access-date=8 July 2023
 | archive-date=5 July 2024
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240705202210/https://books.google.com/books?id=sk1PEAAAQBAJ&amp;pg=PA9#v=onepage&amp;q&amp;f=false
 | url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

فرانسيسي درٻاري بيلي پنهنجي عروج تي [[لوئي چوڏهون]] جي دور حڪومت ۾ پهتي. هن 1661ع ۾ [[Académie Royale de Danse]] (شاهي ناچ اڪيڊمي) قائم ڪئي، جنهن جو مقصد بيلي جا معيار مقرر ڪرڻ ۽ ناچ جي استادن کي تصديق ناما جاري ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://mentalfloss.com/article/93297/art-power-how-louis-xiv-ruled-france-ballet|title=The Art of Power: How Louis XIV Ruled France ... With Ballet|date=15 March 2017|access-date=2017-10-02|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002220137/http://mentalfloss.com/article/93297/art-power-how-louis-xiv-ruled-france-ballet|archive-date=2017-10-02 |publisher=[[Mental floss]]}}&lt;/ref&gt; 1672ع ۾ لوئي چوڏهين [[Jean-Baptiste Lully]] کي [[Académie Royale de Musique]] (پيرس اوپيرا) جو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو، جتان پهرين پيشاور [[بيلي ڪمپني]]، [[پيرس اوپيرا بيلي]] وجود ۾ آئي.&lt;ref name=&quot;craine&quot; /&gt; [[پيئر بوشان]] لولي جو [[بيلي ماسٽر]] هو. ٻنهي جي گڏيل ڪوششن بيلي جي ترقيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو، ۽ پيرن جي پنج بنيادي پوزيشنن جي تخليق جو اعزاز به انهن کي ڏنو وڃي ٿو. 1681ع تائين ڪيترن سالن جي تربيت کان پوءِ پهريون ڀيرو عورت رقاصائون (''ballerinas'') اسٽيج تي ظاهر ٿيون.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

1830ع کان پوءِ فرانس ۾ بيلي جي مقبوليت گهٽجڻ لڳي، پر ڊينمارڪ، اٽلي ۽ روس ۾ ان جي ترقي جاري رهي. [[پهرين عالمي جنگ]] کان ٿورو اڳ [[سرگئي دياگليئف]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[Ballets Russes]] جي يورپ آمد بيلي ۾ نئين دلچسپي پيدا ڪئي ۽ جديد دور جي شروعات جو سبب بڻي.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book|title=Ballet 101: A Complete Guide to Learning and Loving the Ballet|last=Greskovic|first=Robert|publisher=[[Hachette Books|Hyperion Books]]|year=1998|isbn=978-0-7868-8155-0|location=New York, New York|pages=46–57}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ ۾ بيلي ٻين ڪيترين ئي ناچ جي صنفن تي وسيع اثر ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nyfa.edu/student-resources/ballet-and-modern-dance/|title=Ballet And Modern Dance: Using Ballet As The Basis For Other Dance Techniques|date=5 August 2014|work=Student Resources|access-date=2017-07-26|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002220627/https://www.nyfa.edu/student-resources/ballet-and-modern-dance/|archive-date=2017-10-02}}&lt;/ref&gt; ساڳئي صديءَ ۾ بيلي، روايتي بيلي کان الڳ ٿي [[جديد ناچ]] ڏانهن وڌي، جنهن سان ڪيترن ملڪن ۾ جديديت پسند تحريڪن جنم ورتو.&lt;ref name=&quot;wulff&quot; /&gt;

ويهين صديءَ جي مشهور بيلي رقاصن ۾ [[ميخائل بريشنڪوف]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[ايرڪ برون]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Erik Bruhn dies in Toronto; top dancer of his generation
 | first=John | last=Rockwell | date=2 April 1986
 | work=The New York Times
 | url=https://www.nytimes.com/1986/04/02/obituaries/erik-bruhn-dies-in-toronto-top-dancer-of-his-generation.html
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[ماريا ٽال چيف]]،&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=SAB Trailblazer – Maria Tallchief
 | publisher=School of American Ballet
 | url=https://sab.org/scenes/sab-trailblazer-maria-tallchief/
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[جين ڊيوريڪس]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=International star of dance, vaudeville dies at 98
 | first=Janette | last=Williams | date=29 August 2017
 | work=Pasadena Star-News
 | url=https://www.pasadenastarnews.com/2011/08/09/international-star-of-dance-vaudeville-dies-at-98/
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[سوزين فريل]]،&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=Legendary ballerina Suzanne Farrell reflects on career, 20 years as Krafft Professor at FSU
 | first1=Anna | last1=Prentiss | first2=Jamie | last2=Rager
 | first3=Jasmine | last3=Hur | display-authors=1
 | work=Florida State University News | date=16 November 2023
 | url=https://news.fsu.edu/news/arts-humanities/2023/11/16/legendary-ballerina-suzanne-farrell-reflects-on-career-20-years-as-krafft-professor-at-fsu/
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[مارگو فونٽين]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[روزيلا هائي ٽاور]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Rosella Hightower, Prima Ballerina and School Founder, Is Dead at 88
 | first=Jack | last=Anderson | date=4 November 2008
 | work=The New York Times
 | url=https://www.nytimes.com/2008/11/05/arts/dance/05hightower.html
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[گيلسي ڪرڪلينڊ]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[نتاليا ماڪاروا]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[آرٿر مچل]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Arthur Mitchell obituary
 | first=Wendy | last=Perron | date=21 September 2018
 | work=The Guardian
 | url=https://www.theguardian.com/stage/2018/sep/21/arthur-mitchell-obituary
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[روڊولف نوريئف]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[انا پاولووا]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[مايا پليسيتسڪايا]]،&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=Maya Plisetskaya
 | website=International Dance Day
 | publisher=Futura Communications
 | url=https://www.international-dance-day.org/mayaplissetskaya.html
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
۽ [[گالينا اولانووا]] شامل آهن.&lt;ref name=ClassicFM&gt;{{Cite news
 | title=The ten greatest ballet dancers of the twentieth century
 | work=Classic FM | language=en | url-status=live
 | url=http://www.classicfm.com/discover-music/periods-genres/ballet/greatest-ballet-dancers/
 | access-date=2017-10-02 | archive-date=2017-10-02
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171002221516/http://www.classicfm.com/discover-music/periods-genres/ballet/greatest-ballet-dancers/ }}&lt;/ref&gt;

== Gallery ==
&lt;gallery&gt;
File:Saut de chat.ogv|Pas de chat
File:Ballet Nacional de Cuba pas de deux.jpg|&lt;!--''[[Don Quixote (ballet)|Don Quixote]]'' by the [[Cuban National Ballet]]--&gt;
File:Snowdance.jpg|&lt;!--A scene from ''[[فندق‌شکن (باله)]]''--&gt;
File:Don Quijote in Teatro Teresa Carreño.jpg|
File:Degas- La classe de danse 1874.jpg|
File:Chenxin Liu - Don Quichotte, Kitri - Prix de Lausanne 2010-7 edit.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}

[[زمرو:ناچ]]
[[زمرو:ناٽڪ ناچ جو اتهاس]]</text>
      <sha1>9j3nvzpsh1095mom9au72sakd76218b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389983</id>
      <parentid>389982</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T20:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25300" sha1="igv9apiqgdjsizkcoeoz2gimet5cz2s" xml:space="preserve">[[File:Fouetté en tournant (CF46618267 109996904033).gif|thumb|تعادل در باله اهمیت محوری دارد.]]
[[فائل:Darcey Bussell, curtain call for Theme and Variations 2007.jpg|thumb]]
 
'''ناٽڪ ناچ''' ({{lang-en|ballet}}) آرٽ جي هڪ شڪل آهي،&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D9%86%D8%A7%DA%86%D8%8C%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA%20%DB%BE%20%D9%86%D8%A7%DA%86|title=ناچ، ناٽڪ ۾ ناچ {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2019-11-27}}&lt;/ref&gt; جنهن ۾ انساني جسم جي حرڪت جي وسيلي ٺاهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pbt.org/learn-and-engage/resources-audience-members/ballet-101/what-is-ballet/|title=What is Ballet? - Photos &amp; Examples from Pittsburgh Ballet Theatre|website=Pittsburgh Ballet Theatre|access-date=2019-11-27}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[سنگيت ناٽڪ (اوپيرا)|سنگيت ناٽڪ يا اوپيرا]] ٿيٽر ۾ پيش ڪيل ناٽڪ (ڊرامو) کي چئبو آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%A8%D8%A7%D8%AC%D9%8A%20%D8%B3%D8%A7%D9%86%20%DA%AF%DA%8F%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA%D8%8C%20%D8%B3%D9%86%DA%AF%D9%8A%D8%AA%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA%D8%8C%20%D9%86%D8%A7%DA%86%20%DA%AF%D9%87%D8%B1.php|title=باجي سان گڏ ناٽڪ، سنگيت ناٽڪ، ناچ گهر {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2019-11-27}}&lt;/ref&gt;ناٽڪ ناچ ادائگي (پرفارمنس) ناچ جو هڪ قسم آهي جيڪو پندرهن صدي عيسويء ۾ اطالوي علمي سجاڳيءَ جي تحريڪ (ريناسنس) دوران پيدا ٿيو ۽ پوءِ ۾ [[فرانس]] ۽ [[روس]] ۾ هڪ ڪنسرٽ [[ناچ]] بڻجي ويو.

==اشتقاقيات==
'''بيلي''' (Ballet) هڪ فرينچ لفظ آهي، جنهن جي اصل اطالوي لفظ باليٽو ''balletto'' مان نڪتل آهي، جيڪو بالو ''ballo'' (ناچ) جو [[تصغير]] آهي. بالو ''ballo'' وري [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن بالو ''ballo'' ۽ باليئر ''ballare'' مان ورتل آهي، جن جي معنيٰ آهي &quot;ناچ ڪرڻ&quot;.&lt;ref name=&quot;chantrell&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;perseus&quot; /&gt; اهي لفظ وري [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ &quot;βαλλίζω&quot; باليزو (''ballizo'') مان نڪتل آهن، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;ناچ ڪرڻ يا ٽپا ڏيڻ&quot;.&lt;ref name=&quot;perseus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;harper&quot; /&gt; هي لفظ لڳ ڀڳ 1630ع ڌاري فرينچ ٻوليءَ وسيلي انگريزيءَ ۾ داخل ٿيو.

فرينچ ٻوليءَ ۾ هي لفظ بيلي جي پيشڪش، بيلي جي تخليق يا ممڪن طور تي خود هن ناچ جي صنف لاءِ استعمال ٿيندو آهي. البت، هن آخري معنيٰ لاءِ ''danse classique'' (ڪلاسيڪي ناچ) جو اصطلاح پڻ موجود آهي، جيڪو وڌيڪ واضح سمجھيو وڃي ٿو ۽ خاص طور هن ناچ جي سکيا يا تربيت جي حوالي سان وڌيڪ عام استعمال ٿيندو آهي.{{Citation needed|date=December 2024|reason=True or not, this is an unsourced opinion from anon. The entire paragraph needs citing.}}

==تاريخ==
{{Main|بيلي جي تاريخ|بيلي جي تاريخوار خاڪو}}

[[فائل:Ballet de la nuit 1653.jpg|thumb|left|upright|[[لوئي چوڏهون]]، ''[[Ballet Royal de la Nuit]]'' (1653ع) ۾ [[اپولو]] جي ڪردار ۾]]

بيلي جو آغاز پندرهين ۽ سورهين صديءَ دوران [[اطالوي نشاة ثانيه]] جي شاهي درٻارن ۾ ٿيو. [[ڪيٿرين ڊي ميڊيچي]] جي فرانس جي راڻي ٿيڻ کان پوءِ سندس اثر هيٺ بيلي فرانس پهتي، جتي ان کي وڌيڪ ترقي ملي.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book|title=Apollo's Angels: A History of Ballet|last=Homans|first=Jennifer|publisher=[[Random House]]|year=2010|isbn=978-1-4000-6060-3|location=New York|pages=[https://archive.org/details/apollosangelshis00homa_0/page/n30 1]–4|url=https://archive.org/details/apollosangelshis00homa_0|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; شروعاتي [[Ballets de cour|شاهي درٻاري بيلي]] ۾ گهڻو ڪري امير گهراڻن جا شوقيه رقاص حصو وٺندا هئا. انهن جا نفيس ۽ سينگاريل لباس ڏسندڙن کي متاثر ڪرڻ لاءِ هوندا هئا، پر اهي رقاصن جي حرڪت جي آزادي کي محدود پڻ ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=Ballet: An Illustrated History|last1=Clarke|first1=Mary|last2=Crisp|first2=Clement|publisher=[[Hamish Hamilton]]|year=1992|isbn=978-0-241-13068-1|location=Great Britain|pages=17–19}}&lt;/ref&gt;

اهي بيليون وڏن هالن ۾ پيش ڪيون وينديون هيون، جتي ڏسندڙ ٽن پاسن کان ويٺل هوندا هئا. 1618ع کان پوءِ [[پروسينيم محراب]] جي استعمال سبب رقاص ۽ ناظر هڪ ٻئي کان الڳ ٿي ويا، جنهن سان ڏسندڙن لاءِ پيشاور رقاصن جي فني مهارتن کي وڌيڪ واضح نموني ڏسڻ ۽ ساراهڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book | title=The Essential Theatre, Enhanced | date=28 March 2013 | first1=Oscar G. | last1=Brockett | first2=Robert J. | last2=Ball | page=115 | isbn=9781285687513 | publisher=Cengage Learning | url=https://books.google.com/books?id=5TEXAAAAQBAJ&amp;pg=PA115 | access-date=8 July 2023 | archive-date=5 July 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240705202209/https://books.google.com/books?id=5TEXAAAAQBAJ&amp;pg=PA115 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 | title=Baroque Modernity, An Aesthetics of Theater
 | first=Joseph
 | last=Cermatori
 | date=16 November 2021
 | page=9
 | isbn=9781421441542
 | publisher=Johns Hopkins University Press
 | url=https://books.google.com/books?id=sk1PEAAAQBAJ&amp;pg=PA9
 | access-date=8 July 2023
 | archive-date=5 July 2024
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240705202210/https://books.google.com/books?id=sk1PEAAAQBAJ&amp;pg=PA9#v=onepage&amp;q&amp;f=false
 | url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

فرانسيسي درٻاري بيلي پنهنجي عروج تي [[لوئي چوڏهون]] جي دور حڪومت ۾ پهتي. هن 1661ع ۾ [[Académie Royale de Danse]] (شاهي ناچ اڪيڊمي) قائم ڪئي، جنهن جو مقصد بيلي جا معيار مقرر ڪرڻ ۽ ناچ جي استادن کي تصديق ناما جاري ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://mentalfloss.com/article/93297/art-power-how-louis-xiv-ruled-france-ballet|title=The Art of Power: How Louis XIV Ruled France ... With Ballet|date=15 March 2017|access-date=2017-10-02|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002220137/http://mentalfloss.com/article/93297/art-power-how-louis-xiv-ruled-france-ballet|archive-date=2017-10-02 |publisher=[[Mental floss]]}}&lt;/ref&gt; 1672ع ۾ لوئي چوڏهين [[Jean-Baptiste Lully]] کي [[Académie Royale de Musique]] (پيرس اوپيرا) جو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو، جتان پهرين پيشاور [[بيلي ڪمپني]]، [[پيرس اوپيرا بيلي]] وجود ۾ آئي.&lt;ref name=&quot;craine&quot; /&gt; [[پيئر بوشان]] لولي جو [[بيلي ماسٽر]] هو. ٻنهي جي گڏيل ڪوششن بيلي جي ترقيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو، ۽ پيرن جي پنج بنيادي پوزيشنن جي تخليق جو اعزاز به انهن کي ڏنو وڃي ٿو. 1681ع تائين ڪيترن سالن جي تربيت کان پوءِ پهريون ڀيرو عورت رقاصائون (''ballerinas'') اسٽيج تي ظاهر ٿيون.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

1830ع کان پوءِ فرانس ۾ بيلي جي مقبوليت گهٽجڻ لڳي، پر ڊينمارڪ، اٽلي ۽ روس ۾ ان جي ترقي جاري رهي. [[پهرين عالمي جنگ]] کان ٿورو اڳ [[سرگئي دياگليئف]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[Ballets Russes]] جي يورپ آمد بيلي ۾ نئين دلچسپي پيدا ڪئي ۽ جديد دور جي شروعات جو سبب بڻي.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book|title=Ballet 101: A Complete Guide to Learning and Loving the Ballet|last=Greskovic|first=Robert|publisher=[[Hachette Books|Hyperion Books]]|year=1998|isbn=978-0-7868-8155-0|location=New York, New York|pages=46–57}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ ۾ بيلي ٻين ڪيترين ئي ناچ جي صنفن تي وسيع اثر ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nyfa.edu/student-resources/ballet-and-modern-dance/|title=Ballet And Modern Dance: Using Ballet As The Basis For Other Dance Techniques|date=5 August 2014|work=Student Resources|access-date=2017-07-26|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002220627/https://www.nyfa.edu/student-resources/ballet-and-modern-dance/|archive-date=2017-10-02}}&lt;/ref&gt; ساڳئي صديءَ ۾ بيلي، روايتي بيلي کان الڳ ٿي [[جديد ناچ]] ڏانهن وڌي، جنهن سان ڪيترن ملڪن ۾ جديديت پسند تحريڪن جنم ورتو.&lt;ref name=&quot;wulff&quot; /&gt;

ويهين صديءَ جي مشهور بيلي رقاصن ۾ [[ميخائل بريشنڪوف]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[ايرڪ برون]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Erik Bruhn dies in Toronto; top dancer of his generation
 | first=John | last=Rockwell | date=2 April 1986
 | work=The New York Times
 | url=https://www.nytimes.com/1986/04/02/obituaries/erik-bruhn-dies-in-toronto-top-dancer-of-his-generation.html
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[ماريا ٽال چيف]]،&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=SAB Trailblazer – Maria Tallchief
 | publisher=School of American Ballet
 | url=https://sab.org/scenes/sab-trailblazer-maria-tallchief/
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[جين ڊيوريڪس]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=International star of dance, vaudeville dies at 98
 | first=Janette | last=Williams | date=29 August 2017
 | work=Pasadena Star-News
 | url=https://www.pasadenastarnews.com/2011/08/09/international-star-of-dance-vaudeville-dies-at-98/
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[سوزين فريل]]،&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=Legendary ballerina Suzanne Farrell reflects on career, 20 years as Krafft Professor at FSU
 | first1=Anna | last1=Prentiss | first2=Jamie | last2=Rager
 | first3=Jasmine | last3=Hur | display-authors=1
 | work=Florida State University News | date=16 November 2023
 | url=https://news.fsu.edu/news/arts-humanities/2023/11/16/legendary-ballerina-suzanne-farrell-reflects-on-career-20-years-as-krafft-professor-at-fsu/
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[مارگو فونٽين]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[روزيلا هائي ٽاور]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Rosella Hightower, Prima Ballerina and School Founder, Is Dead at 88
 | first=Jack | last=Anderson | date=4 November 2008
 | work=The New York Times
 | url=https://www.nytimes.com/2008/11/05/arts/dance/05hightower.html
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[گيلسي ڪرڪلينڊ]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[نتاليا ماڪاروا]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[آرٿر مچل]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Arthur Mitchell obituary
 | first=Wendy | last=Perron | date=21 September 2018
 | work=The Guardian
 | url=https://www.theguardian.com/stage/2018/sep/21/arthur-mitchell-obituary
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[روڊولف نوريئف]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[انا پاولووا]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[مايا پليسيتسڪايا]]،&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=Maya Plisetskaya
 | website=International Dance Day
 | publisher=Futura Communications
 | url=https://www.international-dance-day.org/mayaplissetskaya.html
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
۽ [[گالينا اولانووا]] شامل آهن.&lt;ref name=ClassicFM&gt;{{Cite news
 | title=The ten greatest ballet dancers of the twentieth century
 | work=Classic FM | language=en | url-status=live
 | url=http://www.classicfm.com/discover-music/periods-genres/ballet/greatest-ballet-dancers/
 | access-date=2017-10-02 | archive-date=2017-10-02
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171002221516/http://www.classicfm.com/discover-music/periods-genres/ballet/greatest-ballet-dancers/ }}&lt;/ref&gt;

==اندازَ==

[[فائل:MarieSalle.jpg|thumb|[[ميري سالي]]، روايتي بيلي رقاصه]]

وقت سان گڏ بيلي جا ڪيترائي اسلوبي فرق ۽ ذيلي انداز وجود ۾ آيا. شروعاتي روايتي انداز گهڻو ڪري جاگرافيائي علائقن سان لاڳاپيل هئا. انهن جا مثال [[روسي بيلي]]، [[فرانسيسي بيلي]] ۽ [[اطالوي بيلي]] آهن. بعد وارن اندازن، جهڙوڪ [[همعصر بيلي]] ۽ [[نو-روايتي بيلي]]، ۾ روايتي بيلي سان گڏ غير روايتي فني طريقا ۽ حرڪتون پڻ شامل ٿي ويون. شايد سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ پيش ٿيندڙ بيلي جو انداز ديرين [[رومانوي بيلي]] (يا [[اڇي بيلي]]) آهي.&lt;ref name=&quot;hammond&quot;&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/balletbasics0000hamm/page/n1/mode/2up |isbn=978-0-07-255714-5 |title=Ballet basics | year=2004 |last1=Hammond |first1=Sandra Noll |publisher=McGraw-Hill Education }}&lt;/ref&gt;

===روايتي بيلي===
{{main|روايتي بيلي}}

[[فائل:Swanlake015.jpg|thumb|''سوان ڍنڍ'' جي ايوانوف/پيٽيپا نسخي جي ٻئي پردي مان ''Valse des cygnes'']]

روايتي بيلي، بيلي جي روايتي [[بيلي جي اصطلاحن جي فهرست|فني طريقن ۽ اصطلاحن]] تي ٻڌل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Technical Manual and Dictionary of Classical Ballet|last=Grant|first=Gail|publisher=[[Dover Publications]]|year=1982|isbn=978-0-486-21843-4|location=New York, US|url=https://archive.org/details/technicalmanuald00gail}}&lt;/ref&gt; مختلف ملڪن ۾ ان جا الڳ انداز ترقي ڪري چڪا آهن، جهڙوڪ [[فرانسيسي بيلي]]، [[اطالوي بيلي]]، [[انگريزي بيلي]] ۽ [[روسي بيلي]].&lt;ref name=&quot;warren89&quot;&gt;{{cite book
 | title=Classical ballet technique
 | last=Warren | first=Gretchen Ward | year=1989
 | publisher=University Press of Florida
 | isbn=978-0-8130-0895-0
 | url=https://archive.org/details/classicalballett0000warr
}}&lt;/ref&gt; روايتي بيلي جا ڪيترائي انداز مخصوص تربيتي طريقن سان لاڳاپيل آهن، جيڪي اڪثر انهن جي بانيءَ جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا (هيٺ ڏسو). [[Royal Academy of Dance|رائل اڪيڊمي آف ڊانس]] جو طريقو بيلي جي سکيا ۽ تربيت جو هڪ نظام آهي، جيڪو مختلف بيلي رقاصن گڏجي قائم ڪيو. هنن اطالوي، فرانسيسي، ڊينش ۽ روسي طريقن کي گڏائي بيلي جو هڪ نئون انداز تخليق ڪيو، جيڪو عالمي سطح تي انگريزي بيلي جي انداز طور سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; روايتي بيلي جي مشهور پيشڪشن ۾ ''[[سوان ڍنڍ]]''، ''[[سمهندڙ حسينه (بيلي)|سمهندڙ حسينه]]'' ۽ ''[[نٽ ڪريڪر]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=10 Classical Ballets Any Kind of Dancer Should Know
 | date=26 September 2010 | website=DancePlug
 | url=https://www.danceplug.com/article/10-classical-ballets-any-kind-of-dancer-should-know
 | access-date=2024-12-23 }}&lt;/ref&gt;

===رومانوي بيلي===
{{main|رومانوي بيلي}}

[[فائل:Giselle -Carlotta Grisi -1841 -2.jpg|thumb|upright|[[ڪارلوٽا گريسي]]، 1841ع ۾ اصل [[جيزيل]]، رومانوي ٽوٽو پاتل]]

رومانوي بيلي، روايتي بيلي جي هڪ فني تحريڪ هئي، ۽ ان جون ڪيتريون ئي پيشڪشون اڄ به روايتي ذخيري جو حصو آهن. رومانوي دور جي نمايان خاصيتن ۾ [[پوانٽ ٽيڪنڪ]] جو رواج، عورت رقاصائن جي بالادستي، ۽ ڊگها، نرم ۽ وهندڙ ''ٽوٽو'' لباس شامل هئا، جيڪي نزاکت ۽ لطافت جو احساس پيدا ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; هيءَ تحريڪ اوڻيهين صديءَ جي شروعاتي ۽ وچئين دور ([[رومانوي دور]]) ۾ ظاهر ٿي، جتي شديد جذبن کي جمالياتي تجربي جو بنيادي ذريعو سمجهيو ويو. ڪيترين رومانوي بيلي ڪهاڻين ۾ روحاني عورتون (جهڙوڪ سلِف، وِليز ۽ ڀوت) شامل هونديون هيون، جيڪي فاني مردن جي دلين ۽ احساسن تي قابض ٿي وينديون هيون. 1827ع جي ''[[La Sylphide]]'' کي عام طور پهرين رومانوي بيلي سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 1870ع جي ''[[Coppélia]]'' کي ان دور جي آخري رومانوي بيلي تصور ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; رومانوي دور جي مشهور بيلي رقاصن ۾ [[ميري ٽاگليوني]]، [[فيني ايلسلر]] ۽ [[جولس پيرو]] شامل آهن. جولس پيرو خاص طور پنهنجي بيلي ترتيب (ڪوريوگرافي) لاءِ مشهور آهي، خاص ڪري ''[[جيزيل]]'' لاءِ، جنهن کي رومانوي بيلي جي سڀ کان وڌيڪ مشهور تخليقن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

===نو-روايتي بيلي===
{{main|نو-روايتي بيلي}}

[[فائل:Ballets Russes - Apollo musagète.jpg|thumb|[[اليگزينڊرا دانيلوا]] ۽ [[سرج ليفار]]، ''Apollon Musagète''، 1928ع]]

نو-روايتي بيلي عام طور تجريدي هوندي آهي، جنهن ۾ واضح ڪهاڻي، لباس يا منظرنامو موجود نه هوندو آهي. موسيقي جو انتخاب مختلف ٿي سگهي ٿو ۽ گهڻو ڪري [[نو-روايتي موسيقي]] (جهڙوڪ [[ايگور اسٽراونسڪي|اسٽراونسڪي]] يا [[البرٽ روسيل]]) تي ٻڌل هوندو آهي. ''From Petipa to Balanchine'' جي ليکڪ ٽم شول موجب، [[جارج بالانشين]] جي 1928ع واري ''[[Apollo (ballet)|Apollo]]'' کي پهرين نو-روايتي بيلي سمجهيو وڃي ٿو. ''Apollo''، [[سرگئي دياگليئف]] جي تجريدي بيلي جي جواب طور روايتي صورت ڏانهن واپسي جي علامت هئي. بالانشين جديد ناچ جي ترتيبڪار [[مارٿا گراهم]] سان گڏ ڪم ڪيو، ۽ جديد رقاصن جهڙوڪ [[Paul Taylor (choreographer)|پال ٽيلر]] کي پنهنجي ڪمپني ۾ شامل ڪيو، جنهن 1959ع ۾ بالانشين جي ''[[Episodes (ballet)|Episodes]]'' ۾ رقص ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=From Petipa to Balanchine: Classical Revival and the Modernization of Ballet|last=Scholl|first=Tim|publisher=[[Routledge]]|year=1994|isbn=978-0415756211|location=London}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ بالانشين کي نو-روايتي بيلي جو اهم نمائندو سمجهيو وڃي ٿو، پر ٻين به اهم خدمتون سرانجام ڏنيون. [[فريڊرڪ ايشٽن]] جي ''[[Symphonic Variations (ballet)|Symphonic Variations]]'' (1946ع) سندس شاهڪار تخليقن مان هڪ آهي. هي بيلي [[سيزر فرانڪ]] جي ساڳئي نالي واري موسيقي تي ٻڌل آهي، ۽ موسيقيءَ جي خالص رقصي تشريح پيش ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

نو-روايتي بيلي مان ئي [[جديد بيلي]] به وجود ۾ آئي. هن انداز جي موجدن ۾ [[گلين ٽيٽلي]]، [[رابرٽ جوفري]] ۽ [[جيرالڊ آرپينو]] شامل آهن. جديد بيلي ۽ نو-روايتي بيلي جي وچ ۾ فرق ڪڏهن ڪڏهن واضح ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي، پر انهن ترتيبڪارن جي ڪم ۾ وڌيڪ جسماني قوت، جرئت ۽ شدت نمايان نظر اچي ٿي. مثال طور جوفري جي ''Astarte'' (1967ع) ۾ راڪ موسيقي ۽ جنسي اشارن واري رقصي ترتيب استعمال ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

===همعصر بيلي===
{{main|همعصر بيلي}}

[[فائل:Grace in winter, contemporary ballet.jpg|thumb|همعصر بيلي ۾ جديد، غير روايتي انداز سان ڪيل بيلي جي ٽپ]]

بيلي جو هي انداز اڪثر ننگن پيرن سان پيش ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 | title=The Oxford Handbook of Contemporary Ballet
 | year=2021 | isbn=9780190871499
 | editor1-first=Jill Nunes | editor1-last=Jensen
 | editor2-first=Kathrina | editor2-last=Farrugia-Kriel
 | publisher=Oxford University Press
 | url=https://books.google.com/books?id=nTkqEAAAQBAJ&amp;pg=PA426 }}&lt;/ref&gt; همعصر بيلي ۾ [[مائم]] ۽ [[اداڪاري]] به شامل ٿي سگهي ٿي، ۽ اها اڪثر موسيقي (عام طور آرڪيسٽرا، پر ڪڏهن ڪڏهن آوازي) سان پيش ڪئي ويندي آهي. هن انداز کي نو-روايتي يا جديد بيلي کان الڳ سڃاڻڻ ڪڏهن ڪڏهن ڏکيو هوندو آهي. همعصر بيلي، [[همعصر ناچ]] سان پڻ ويجهو تعلق رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جا ڪيترائي تصور ويهين صديءَ جي جديد ناچ مان ورتل آهن، جن ۾ زمين تي حرڪتون ۽ پيرن کي اندر موڙڻ جهڙا طريقا شامل آهن. بهرحال، بنيادي فرق اهو آهي ته همعصر بيلي جي پيشڪش لاءِ بيلي جي روايتي فني مهارت ضروري هوندي آهي.

جارج بالانشين کي همعصر بيلي جو اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو. همعصر بيلي جي شروعاتي ترتيبڪارن ۾ [[ٽوائلا ٿارپ]] پڻ شامل آهي، جنهن 1976ع ۾ [[American Ballet Theatre]] لاءِ ''Push Comes To Shove'' ۽ 1986ع ۾ پنهنجي ڪمپني لاءِ ''In The Upper Room'' ترتيب ڏنو. ٻنهي تخليقن کي جديد حرڪتن، پوانٽ جوتن ۽ روايتي تربيت يافته رقاصن جي امتزاج سبب نواڻ ڀريو ڪم قرار ڏنو ويو.

اڄڪلهه همعصر بيلي جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون ۽ ترتيبڪار موجود آهن، جن ۾ [[الونزو ڪنگ]] ۽ سندس [[Alonzo King LINES Ballet|LINES Ballet]]، [[ميٿيو بورن]] ۽ سندس [[New Adventures (dance company)|New Adventures]]، [[Complexions Contemporary Ballet]]، [[ناچو دواتو]] ۽ سندس [[Compañia Nacional de Danza]]، [[وليم فورسائٿ]] ۽ [[The Forsythe Company]]، ۽ [[Jiří Kylián]] جو [[Nederlands Dans Theater]] شامل آهن.

روايتي ڪمپنيون، جهڙوڪ [[Mariinsky Ballet]] (ڪيروف بيلي) ۽ [[Paris Opera Ballet]]، پڻ باقاعدي همعصر بيلي پيش ڪن ٿيون.

''بيلي'' جو اصطلاح وقت سان گڏ وسيع معنيٰ اختيار ڪري چڪو آهي ۽ هاڻي ان سان لاڳاپيل سڀني اندازن تي لاڳو ٿئي ٿو. جيڪو شخص بيلي رقاص بڻجڻ جي تربيت حاصل ڪري ٿو، ان کان اميد ڪئي ويندي آهي ته هو نو-روايتي، جديد ۽ همعصر بيلي به پيش ڪري سگهي. هڪ بيلي رقاص کان توقع ڪئي ويندي آهي ته روايتي بيلي ۾ وقار ۽ شاهانا انداز، نو-روايتي بيلي ۾ آزاد ۽ شاعراڻو اظهار، ۽ جديد يا همعصر بيلي ۾ سادگي، سختي يا عام ماڻهن جهڙو انداز اختيار ڪري. ان کان علاوه، جديد ناچ جا ڪيترائي انداز به آهن، جيڪي روايتي بيلي کي همعصر ناچ سان ملائن ٿا، جهڙوڪ [[Hiplet (dance style)|هپليٽ]]، جنهن لاءِ رقاصن کي غير مغربي ناچ جي اندازن ۾ پڻ مهارت حاصل ڪرڻي پوي ٿي.&lt;ref name=kourlas&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/09/04/arts/dance/hiplet-an-implausible-hybrid-plants-itself-on-pointe.html|title=Hiplet: An Implausible Hybrid Plants Itself on Pointe|last=Kourlas|first=Gia | date=2 September 2016 | newspaper=[[The New York Times]]|issn=0362-4331|access-date=2016-12-03|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221165024/http://www.nytimes.com/2016/09/04/arts/dance/hiplet-an-implausible-hybrid-plants-itself-on-pointe.html|archive-date=2016-12-21}}&lt;/ref&gt;

== Gallery ==
&lt;gallery&gt;
File:Saut de chat.ogv|Pas de chat
File:Ballet Nacional de Cuba pas de deux.jpg|&lt;!--''[[Don Quixote (ballet)|Don Quixote]]'' by the [[Cuban National Ballet]]--&gt;
File:Snowdance.jpg|&lt;!--A scene from ''[[فندق‌شکن (باله)]]''--&gt;
File:Don Quijote in Teatro Teresa Carreño.jpg|
File:Degas- La classe de danse 1874.jpg|
File:Chenxin Liu - Don Quichotte, Kitri - Prix de Lausanne 2010-7 edit.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}

[[زمرو:ناچ]]
[[زمرو:ناٽڪ ناچ جو اتهاس]]</text>
      <sha1>igv9apiqgdjsizkcoeoz2gimet5cz2s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389984</id>
      <parentid>389983</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T20:38:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25414" sha1="q7w2v7qn4kt2tb9ipkyzcjr6unli88u" xml:space="preserve">[[File:Fouetté en tournant (CF46618267 109996904033).gif|thumb|تعادل در باله اهمیت محوری دارد.]]
[[فائل:Darcey Bussell, curtain call for Theme and Variations 2007.jpg|thumb]]
 
'''ناٽڪ ناچ''' ({{lang-en|ballet}}) آرٽ جي هڪ شڪل آهي،&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D9%86%D8%A7%DA%86%D8%8C%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA%20%DB%BE%20%D9%86%D8%A7%DA%86|title=ناچ، ناٽڪ ۾ ناچ {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2019-11-27}}&lt;/ref&gt; جنهن ۾ انساني جسم جي حرڪت جي وسيلي ٺاهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pbt.org/learn-and-engage/resources-audience-members/ballet-101/what-is-ballet/|title=What is Ballet? - Photos &amp; Examples from Pittsburgh Ballet Theatre|website=Pittsburgh Ballet Theatre|access-date=2019-11-27}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[سنگيت ناٽڪ (اوپيرا)|سنگيت ناٽڪ يا اوپيرا]] ٿيٽر ۾ پيش ڪيل ناٽڪ (ڊرامو) کي چئبو آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%A8%D8%A7%D8%AC%D9%8A%20%D8%B3%D8%A7%D9%86%20%DA%AF%DA%8F%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA%D8%8C%20%D8%B3%D9%86%DA%AF%D9%8A%D8%AA%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA%D8%8C%20%D9%86%D8%A7%DA%86%20%DA%AF%D9%87%D8%B1.php|title=باجي سان گڏ ناٽڪ، سنگيت ناٽڪ، ناچ گهر {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2019-11-27}}&lt;/ref&gt;ناٽڪ ناچ ادائگي (پرفارمنس) ناچ جو هڪ قسم آهي جيڪو پندرهن صدي عيسويء ۾ اطالوي علمي سجاڳيءَ جي تحريڪ (ريناسنس) دوران پيدا ٿيو ۽ پوءِ ۾ [[فرانس]] ۽ [[روس]] ۾ هڪ ڪنسرٽ [[ناچ]] بڻجي ويو.

==اشتقاقيات==
'''بيلي''' (Ballet) هڪ فرينچ لفظ آهي، جنهن جي اصل اطالوي لفظ باليٽو ''balletto'' مان نڪتل آهي، جيڪو بالو ''ballo'' (ناچ) جو [[تصغير]] آهي. بالو ''ballo'' وري [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن بالو ''ballo'' ۽ باليئر ''ballare'' مان ورتل آهي، جن جي معنيٰ آهي &quot;ناچ ڪرڻ&quot;.&lt;ref name=&quot;chantrell&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;perseus&quot; /&gt; اهي لفظ وري [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ &quot;βαλλίζω&quot; باليزو (''ballizo'') مان نڪتل آهن، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;ناچ ڪرڻ يا ٽپا ڏيڻ&quot;.&lt;ref name=&quot;perseus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;harper&quot; /&gt; هي لفظ لڳ ڀڳ 1630ع ڌاري فرينچ ٻوليءَ وسيلي انگريزيءَ ۾ داخل ٿيو.

فرينچ ٻوليءَ ۾ هي لفظ بيلي جي پيشڪش، بيلي جي تخليق يا ممڪن طور تي خود هن ناچ جي صنف لاءِ استعمال ٿيندو آهي. البت، هن آخري معنيٰ لاءِ ''danse classique'' (ڪلاسيڪي ناچ) جو اصطلاح پڻ موجود آهي، جيڪو وڌيڪ واضح سمجھيو وڃي ٿو ۽ خاص طور هن ناچ جي سکيا يا تربيت جي حوالي سان وڌيڪ عام استعمال ٿيندو آهي.{{Citation needed|date=December 2024|reason=True or not, this is an unsourced opinion from anon. The entire paragraph needs citing.}}

==تاريخ==
{{Main|بيلي جي تاريخ|بيلي جي تاريخوار خاڪو}}

[[فائل:Ballet de la nuit 1653.jpg|thumb|left|upright|[[لوئي چوڏهون]]، ''[[Ballet Royal de la Nuit]]'' (1653ع) ۾ [[اپولو]] جي ڪردار ۾]]

بيلي جو آغاز پندرهين ۽ سورهين صديءَ دوران [[اطالوي نشاة ثانيه]] جي شاهي درٻارن ۾ ٿيو. [[ڪيٿرين ڊي ميڊيچي]] جي فرانس جي راڻي ٿيڻ کان پوءِ سندس اثر هيٺ بيلي فرانس پهتي، جتي ان کي وڌيڪ ترقي ملي.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book|title=Apollo's Angels: A History of Ballet|last=Homans|first=Jennifer|publisher=[[Random House]]|year=2010|isbn=978-1-4000-6060-3|location=New York|pages=[https://archive.org/details/apollosangelshis00homa_0/page/n30 1]–4|url=https://archive.org/details/apollosangelshis00homa_0|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; شروعاتي [[Ballets de cour|شاهي درٻاري بيلي]] ۾ گهڻو ڪري امير گهراڻن جا شوقيه رقاص حصو وٺندا هئا. انهن جا نفيس ۽ سينگاريل لباس ڏسندڙن کي متاثر ڪرڻ لاءِ هوندا هئا، پر اهي رقاصن جي حرڪت جي آزادي کي محدود پڻ ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=Ballet: An Illustrated History|last1=Clarke|first1=Mary|last2=Crisp|first2=Clement|publisher=[[Hamish Hamilton]]|year=1992|isbn=978-0-241-13068-1|location=Great Britain|pages=17–19}}&lt;/ref&gt;

اهي بيليون وڏن هالن ۾ پيش ڪيون وينديون هيون، جتي ڏسندڙ ٽن پاسن کان ويٺل هوندا هئا. 1618ع کان پوءِ [[پروسينيم محراب]] جي استعمال سبب رقاص ۽ ناظر هڪ ٻئي کان الڳ ٿي ويا، جنهن سان ڏسندڙن لاءِ پيشاور رقاصن جي فني مهارتن کي وڌيڪ واضح نموني ڏسڻ ۽ ساراهڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book | title=The Essential Theatre, Enhanced | date=28 March 2013 | first1=Oscar G. | last1=Brockett | first2=Robert J. | last2=Ball | page=115 | isbn=9781285687513 | publisher=Cengage Learning | url=https://books.google.com/books?id=5TEXAAAAQBAJ&amp;pg=PA115 | access-date=8 July 2023 | archive-date=5 July 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240705202209/https://books.google.com/books?id=5TEXAAAAQBAJ&amp;pg=PA115 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 | title=Baroque Modernity, An Aesthetics of Theater
 | first=Joseph
 | last=Cermatori
 | date=16 November 2021
 | page=9
 | isbn=9781421441542
 | publisher=Johns Hopkins University Press
 | url=https://books.google.com/books?id=sk1PEAAAQBAJ&amp;pg=PA9
 | access-date=8 July 2023
 | archive-date=5 July 2024
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240705202210/https://books.google.com/books?id=sk1PEAAAQBAJ&amp;pg=PA9#v=onepage&amp;q&amp;f=false
 | url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

فرانسيسي درٻاري بيلي پنهنجي عروج تي [[لوئي چوڏهون]] جي دور حڪومت ۾ پهتي. هن 1661ع ۾ [[Académie Royale de Danse]] (شاهي ناچ اڪيڊمي) قائم ڪئي، جنهن جو مقصد بيلي جا معيار مقرر ڪرڻ ۽ ناچ جي استادن کي تصديق ناما جاري ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://mentalfloss.com/article/93297/art-power-how-louis-xiv-ruled-france-ballet|title=The Art of Power: How Louis XIV Ruled France ... With Ballet|date=15 March 2017|access-date=2017-10-02|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002220137/http://mentalfloss.com/article/93297/art-power-how-louis-xiv-ruled-france-ballet|archive-date=2017-10-02 |publisher=[[Mental floss]]}}&lt;/ref&gt; 1672ع ۾ لوئي چوڏهين [[Jean-Baptiste Lully]] کي [[Académie Royale de Musique]] (پيرس اوپيرا) جو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو، جتان پهرين پيشاور [[بيلي ڪمپني]]، [[پيرس اوپيرا بيلي]] وجود ۾ آئي.&lt;ref name=&quot;craine&quot; /&gt; [[پيئر بوشان]] لولي جو [[بيلي ماسٽر]] هو. ٻنهي جي گڏيل ڪوششن بيلي جي ترقيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو، ۽ پيرن جي پنج بنيادي پوزيشنن جي تخليق جو اعزاز به انهن کي ڏنو وڃي ٿو. 1681ع تائين ڪيترن سالن جي تربيت کان پوءِ پهريون ڀيرو عورت رقاصائون (''ballerinas'') اسٽيج تي ظاهر ٿيون.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

1830ع کان پوءِ فرانس ۾ بيلي جي مقبوليت گهٽجڻ لڳي، پر ڊينمارڪ، اٽلي ۽ روس ۾ ان جي ترقي جاري رهي. [[پهرين عالمي جنگ]] کان ٿورو اڳ [[سرگئي دياگليئف]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[Ballets Russes]] جي يورپ آمد بيلي ۾ نئين دلچسپي پيدا ڪئي ۽ جديد دور جي شروعات جو سبب بڻي.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book|title=Ballet 101: A Complete Guide to Learning and Loving the Ballet|last=Greskovic|first=Robert|publisher=[[Hachette Books|Hyperion Books]]|year=1998|isbn=978-0-7868-8155-0|location=New York, New York|pages=46–57}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ ۾ بيلي ٻين ڪيترين ئي ناچ جي صنفن تي وسيع اثر ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nyfa.edu/student-resources/ballet-and-modern-dance/|title=Ballet And Modern Dance: Using Ballet As The Basis For Other Dance Techniques|date=5 August 2014|work=Student Resources|access-date=2017-07-26|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002220627/https://www.nyfa.edu/student-resources/ballet-and-modern-dance/|archive-date=2017-10-02}}&lt;/ref&gt; ساڳئي صديءَ ۾ بيلي، روايتي بيلي کان الڳ ٿي [[جديد ناچ]] ڏانهن وڌي، جنهن سان ڪيترن ملڪن ۾ جديديت پسند تحريڪن جنم ورتو.&lt;ref name=&quot;wulff&quot; /&gt;

ويهين صديءَ جي مشهور بيلي رقاصن ۾ [[ميخائل بريشنڪوف]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[ايرڪ برون]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Erik Bruhn dies in Toronto; top dancer of his generation
 | first=John | last=Rockwell | date=2 April 1986
 | work=The New York Times
 | url=https://www.nytimes.com/1986/04/02/obituaries/erik-bruhn-dies-in-toronto-top-dancer-of-his-generation.html
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[ماريا ٽال چيف]]،&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=SAB Trailblazer – Maria Tallchief
 | publisher=School of American Ballet
 | url=https://sab.org/scenes/sab-trailblazer-maria-tallchief/
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[جين ڊيوريڪس]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=International star of dance, vaudeville dies at 98
 | first=Janette | last=Williams | date=29 August 2017
 | work=Pasadena Star-News
 | url=https://www.pasadenastarnews.com/2011/08/09/international-star-of-dance-vaudeville-dies-at-98/
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[سوزين فريل]]،&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=Legendary ballerina Suzanne Farrell reflects on career, 20 years as Krafft Professor at FSU
 | first1=Anna | last1=Prentiss | first2=Jamie | last2=Rager
 | first3=Jasmine | last3=Hur | display-authors=1
 | work=Florida State University News | date=16 November 2023
 | url=https://news.fsu.edu/news/arts-humanities/2023/11/16/legendary-ballerina-suzanne-farrell-reflects-on-career-20-years-as-krafft-professor-at-fsu/
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[مارگو فونٽين]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[روزيلا هائي ٽاور]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Rosella Hightower, Prima Ballerina and School Founder, Is Dead at 88
 | first=Jack | last=Anderson | date=4 November 2008
 | work=The New York Times
 | url=https://www.nytimes.com/2008/11/05/arts/dance/05hightower.html
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[گيلسي ڪرڪلينڊ]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[نتاليا ماڪاروا]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[آرٿر مچل]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Arthur Mitchell obituary
 | first=Wendy | last=Perron | date=21 September 2018
 | work=The Guardian
 | url=https://www.theguardian.com/stage/2018/sep/21/arthur-mitchell-obituary
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[روڊولف نوريئف]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[انا پاولووا]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[مايا پليسيتسڪايا]]،&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=Maya Plisetskaya
 | website=International Dance Day
 | publisher=Futura Communications
 | url=https://www.international-dance-day.org/mayaplissetskaya.html
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
۽ [[گالينا اولانووا]] شامل آهن.&lt;ref name=ClassicFM&gt;{{Cite news
 | title=The ten greatest ballet dancers of the twentieth century
 | work=Classic FM | language=en | url-status=live
 | url=http://www.classicfm.com/discover-music/periods-genres/ballet/greatest-ballet-dancers/
 | access-date=2017-10-02 | archive-date=2017-10-02
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171002221516/http://www.classicfm.com/discover-music/periods-genres/ballet/greatest-ballet-dancers/ }}&lt;/ref&gt;

==اندازَ==

[[فائل:MarieSalle.jpg|thumb|[[ميري سالي]]، روايتي بيلي رقاصه]]

وقت سان گڏ بيلي جا ڪيترائي اسلوبي فرق ۽ ذيلي انداز وجود ۾ آيا. شروعاتي روايتي انداز گهڻو ڪري جاگرافيائي علائقن سان لاڳاپيل هئا. انهن جا مثال [[روسي بيلي]]، [[فرانسيسي بيلي]] ۽ [[اطالوي بيلي]] آهن. بعد وارن اندازن، جهڙوڪ [[همعصر بيلي]] ۽ [[نو-روايتي بيلي]]، ۾ روايتي بيلي سان گڏ غير روايتي فني طريقا ۽ حرڪتون پڻ شامل ٿي ويون. شايد سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ پيش ٿيندڙ بيلي جو انداز ديرين [[رومانوي بيلي]] (يا [[اڇي بيلي]]) آهي.&lt;ref name=&quot;hammond&quot;&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/balletbasics0000hamm/page/n1/mode/2up |isbn=978-0-07-255714-5 |title=Ballet basics | year=2004 |last1=Hammond |first1=Sandra Noll |publisher=McGraw-Hill Education }}&lt;/ref&gt;

===روايتي بيلي===
{{main|روايتي بيلي}}

[[فائل:Swanlake015.jpg|thumb|''سوان ڍنڍ'' جي ايوانوف/پيٽيپا نسخي جي ٻئي پردي مان ''Valse des cygnes'']]

روايتي بيلي، بيلي جي روايتي [[بيلي جي اصطلاحن جي فهرست|فني طريقن ۽ اصطلاحن]] تي ٻڌل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Technical Manual and Dictionary of Classical Ballet|last=Grant|first=Gail|publisher=[[Dover Publications]]|year=1982|isbn=978-0-486-21843-4|location=New York, US|url=https://archive.org/details/technicalmanuald00gail}}&lt;/ref&gt; مختلف ملڪن ۾ ان جا الڳ انداز ترقي ڪري چڪا آهن، جهڙوڪ [[فرانسيسي بيلي]]، [[اطالوي بيلي]]، [[انگريزي بيلي]] ۽ [[روسي بيلي]].&lt;ref name=&quot;warren89&quot;&gt;{{cite book
 | title=Classical ballet technique
 | last=Warren | first=Gretchen Ward | year=1989
 | publisher=University Press of Florida
 | isbn=978-0-8130-0895-0
 | url=https://archive.org/details/classicalballett0000warr
}}&lt;/ref&gt; روايتي بيلي جا ڪيترائي انداز مخصوص تربيتي طريقن سان لاڳاپيل آهن، جيڪي اڪثر انهن جي بانيءَ جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا (هيٺ ڏسو). [[Royal Academy of Dance|رائل اڪيڊمي آف ڊانس]] جو طريقو بيلي جي سکيا ۽ تربيت جو هڪ نظام آهي، جيڪو مختلف بيلي رقاصن گڏجي قائم ڪيو. هنن اطالوي، فرانسيسي، ڊينش ۽ روسي طريقن کي گڏائي بيلي جو هڪ نئون انداز تخليق ڪيو، جيڪو عالمي سطح تي انگريزي بيلي جي انداز طور سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; روايتي بيلي جي مشهور پيشڪشن ۾ ''[[سوان ڍنڍ]]''، ''[[سمهندڙ حسينه (بيلي)|سمهندڙ حسينه]]'' ۽ ''[[نٽ ڪريڪر]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=10 Classical Ballets Any Kind of Dancer Should Know
 | date=26 September 2010 | website=DancePlug
 | url=https://www.danceplug.com/article/10-classical-ballets-any-kind-of-dancer-should-know
 | access-date=2024-12-23 }}&lt;/ref&gt;

===رومانوي بيلي===
{{main|رومانوي بيلي}}

[[فائل:Giselle -Carlotta Grisi -1841 -2.jpg|thumb|upright|[[ڪارلوٽا گريسي]]، 1841ع ۾ اصل [[جيزيل]]، رومانوي ٽوٽو پاتل]]

رومانوي بيلي، روايتي بيلي جي هڪ فني تحريڪ هئي، ۽ ان جون ڪيتريون ئي پيشڪشون اڄ به روايتي ذخيري جو حصو آهن. رومانوي دور جي نمايان خاصيتن ۾ [[پوانٽ ٽيڪنڪ]] جو رواج، عورت رقاصائن جي بالادستي، ۽ ڊگها، نرم ۽ وهندڙ ''ٽوٽو'' لباس شامل هئا، جيڪي نزاکت ۽ لطافت جو احساس پيدا ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; هيءَ تحريڪ اوڻيهين صديءَ جي شروعاتي ۽ وچئين دور ([[رومانوي دور]]) ۾ ظاهر ٿي، جتي شديد جذبن کي جمالياتي تجربي جو بنيادي ذريعو سمجهيو ويو. ڪيترين رومانوي بيلي ڪهاڻين ۾ روحاني عورتون (جهڙوڪ سلِف، وِليز ۽ ڀوت) شامل هونديون هيون، جيڪي فاني مردن جي دلين ۽ احساسن تي قابض ٿي وينديون هيون. 1827ع جي ''[[La Sylphide]]'' کي عام طور پهرين رومانوي بيلي سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 1870ع جي ''[[Coppélia]]'' کي ان دور جي آخري رومانوي بيلي تصور ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; رومانوي دور جي مشهور بيلي رقاصن ۾ [[ميري ٽاگليوني]]، [[فيني ايلسلر]] ۽ [[جولس پيرو]] شامل آهن. جولس پيرو خاص طور پنهنجي بيلي ترتيب (ڪوريوگرافي) لاءِ مشهور آهي، خاص ڪري ''[[جيزيل]]'' لاءِ، جنهن کي رومانوي بيلي جي سڀ کان وڌيڪ مشهور تخليقن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

===نو-روايتي بيلي===
{{main|نو-روايتي بيلي}}

[[فائل:Ballets Russes - Apollo musagète.jpg|thumb|[[اليگزينڊرا دانيلوا]] ۽ [[سرج ليفار]]، ''Apollon Musagète''، 1928ع]]

نو-روايتي بيلي عام طور تجريدي هوندي آهي، جنهن ۾ واضح ڪهاڻي، لباس يا منظرنامو موجود نه هوندو آهي. موسيقي جو انتخاب مختلف ٿي سگهي ٿو ۽ گهڻو ڪري [[نو-روايتي موسيقي]] (جهڙوڪ [[ايگور اسٽراونسڪي|اسٽراونسڪي]] يا [[البرٽ روسيل]]) تي ٻڌل هوندو آهي. ''From Petipa to Balanchine'' جي ليکڪ ٽم شول موجب، [[جارج بالانشين]] جي 1928ع واري ''[[Apollo (ballet)|Apollo]]'' کي پهرين نو-روايتي بيلي سمجهيو وڃي ٿو. ''Apollo''، [[سرگئي دياگليئف]] جي تجريدي بيلي جي جواب طور روايتي صورت ڏانهن واپسي جي علامت هئي. بالانشين جديد ناچ جي ترتيبڪار [[مارٿا گراهم]] سان گڏ ڪم ڪيو، ۽ جديد رقاصن جهڙوڪ [[Paul Taylor (choreographer)|پال ٽيلر]] کي پنهنجي ڪمپني ۾ شامل ڪيو، جنهن 1959ع ۾ بالانشين جي ''[[Episodes (ballet)|Episodes]]'' ۾ رقص ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=From Petipa to Balanchine: Classical Revival and the Modernization of Ballet|last=Scholl|first=Tim|publisher=[[Routledge]]|year=1994|isbn=978-0415756211|location=London}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ بالانشين کي نو-روايتي بيلي جو اهم نمائندو سمجهيو وڃي ٿو، پر ٻين به اهم خدمتون سرانجام ڏنيون. [[فريڊرڪ ايشٽن]] جي ''[[Symphonic Variations (ballet)|Symphonic Variations]]'' (1946ع) سندس شاهڪار تخليقن مان هڪ آهي. هي بيلي [[سيزر فرانڪ]] جي ساڳئي نالي واري موسيقي تي ٻڌل آهي، ۽ موسيقيءَ جي خالص رقصي تشريح پيش ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

نو-روايتي بيلي مان ئي [[جديد بيلي]] به وجود ۾ آئي. هن انداز جي موجدن ۾ [[گلين ٽيٽلي]]، [[رابرٽ جوفري]] ۽ [[جيرالڊ آرپينو]] شامل آهن. جديد بيلي ۽ نو-روايتي بيلي جي وچ ۾ فرق ڪڏهن ڪڏهن واضح ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي، پر انهن ترتيبڪارن جي ڪم ۾ وڌيڪ جسماني قوت، جرئت ۽ شدت نمايان نظر اچي ٿي. مثال طور جوفري جي ''Astarte'' (1967ع) ۾ راڪ موسيقي ۽ جنسي اشارن واري رقصي ترتيب استعمال ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

===همعصر بيلي===
{{main|همعصر بيلي}}

[[فائل:Grace in winter, contemporary ballet.jpg|thumb|همعصر بيلي ۾ جديد، غير روايتي انداز سان ڪيل بيلي جي ٽپ]]

بيلي جو هي انداز اڪثر ننگن پيرن سان پيش ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 | title=The Oxford Handbook of Contemporary Ballet
 | year=2021 | isbn=9780190871499
 | editor1-first=Jill Nunes | editor1-last=Jensen
 | editor2-first=Kathrina | editor2-last=Farrugia-Kriel
 | publisher=Oxford University Press
 | url=https://books.google.com/books?id=nTkqEAAAQBAJ&amp;pg=PA426 }}&lt;/ref&gt; همعصر بيلي ۾ [[مائم]] ۽ [[اداڪاري]] به شامل ٿي سگهي ٿي، ۽ اها اڪثر موسيقي (عام طور آرڪيسٽرا، پر ڪڏهن ڪڏهن آوازي) سان پيش ڪئي ويندي آهي. هن انداز کي نو-روايتي يا جديد بيلي کان الڳ سڃاڻڻ ڪڏهن ڪڏهن ڏکيو هوندو آهي. همعصر بيلي، [[همعصر ناچ]] سان پڻ ويجهو تعلق رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جا ڪيترائي تصور ويهين صديءَ جي جديد ناچ مان ورتل آهن، جن ۾ زمين تي حرڪتون ۽ پيرن کي اندر موڙڻ جهڙا طريقا شامل آهن. بهرحال، بنيادي فرق اهو آهي ته همعصر بيلي جي پيشڪش لاءِ بيلي جي روايتي فني مهارت ضروري هوندي آهي.

جارج بالانشين کي همعصر بيلي جو اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو. همعصر بيلي جي شروعاتي ترتيبڪارن ۾ [[ٽوائلا ٿارپ]] پڻ شامل آهي، جنهن 1976ع ۾ [[American Ballet Theatre]] لاءِ ''Push Comes To Shove'' ۽ 1986ع ۾ پنهنجي ڪمپني لاءِ ''In The Upper Room'' ترتيب ڏنو. ٻنهي تخليقن کي جديد حرڪتن، پوانٽ جوتن ۽ روايتي تربيت يافته رقاصن جي امتزاج سبب نواڻ ڀريو ڪم قرار ڏنو ويو.

اڄڪلهه همعصر بيلي جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون ۽ ترتيبڪار موجود آهن، جن ۾ [[الونزو ڪنگ]] ۽ سندس [[الونزو ڪنگ لائنز بالي|لائنز بالي]]، [[ميٿيو بورن]] ۽ سندس [[نيو ايڊوينچرز (ناچ ڪمپني)|نيو ايڊوينچرز]]، [[ڪمپليڪس  ڪنٽيمپورري بالي]]، [[ناچو دواتو]] ۽ سندس [[ڪمپنيا نيسنل ڊي ڊانزا]]، [[وليم فورسائٿ]] ۽ [[دي فورسيٿ ڪمپني]]، ۽ [[جري ڪيليان]] جو [[نيڊرلينڊ ڊانس ٿيئٽر]] شامل آهن.

روايتي ڪمپنيون، جهڙوڪ [[Mariinsky Ballet]] (ڪيروف بيلي) ۽ [[Paris Opera Ballet]]، پڻ باقاعدي همعصر بيلي پيش ڪن ٿيون.

''بيلي'' جو اصطلاح وقت سان گڏ وسيع معنيٰ اختيار ڪري چڪو آهي ۽ هاڻي ان سان لاڳاپيل سڀني اندازن تي لاڳو ٿئي ٿو. جيڪو شخص بيلي رقاص بڻجڻ جي تربيت حاصل ڪري ٿو، ان کان اميد ڪئي ويندي آهي ته هو نو-روايتي، جديد ۽ همعصر بيلي به پيش ڪري سگهي. هڪ بيلي رقاص کان توقع ڪئي ويندي آهي ته روايتي بيلي ۾ وقار ۽ شاهانا انداز، نو-روايتي بيلي ۾ آزاد ۽ شاعراڻو اظهار، ۽ جديد يا همعصر بيلي ۾ سادگي، سختي يا عام ماڻهن جهڙو انداز اختيار ڪري. ان کان علاوه، جديد ناچ جا ڪيترائي انداز به آهن، جيڪي روايتي بيلي کي همعصر ناچ سان ملائن ٿا، جهڙوڪ [[هپليٽ (ڊانس اسٽائل)|هپليٽ]]، جنهن لاءِ رقاصن کي غير مغربي ناچ جي اندازن ۾ پڻ مهارت حاصل ڪرڻي پوي ٿي.&lt;ref name=kourlas&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/09/04/arts/dance/hiplet-an-implausible-hybrid-plants-itself-on-pointe.html|title=Hiplet: An Implausible Hybrid Plants Itself on Pointe|last=Kourlas|first=Gia | date=2 September 2016 | newspaper=[[The New York Times]]|issn=0362-4331|access-date=2016-12-03|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221165024/http://www.nytimes.com/2016/09/04/arts/dance/hiplet-an-implausible-hybrid-plants-itself-on-pointe.html|archive-date=2016-12-21}}&lt;/ref&gt;

== Gallery ==
&lt;gallery&gt;
File:Saut de chat.ogv|Pas de chat
File:Ballet Nacional de Cuba pas de deux.jpg|&lt;!--''[[Don Quixote (ballet)|Don Quixote]]'' by the [[Cuban National Ballet]]--&gt;
File:Snowdance.jpg|&lt;!--A scene from ''[[فندق‌شکن (باله)]]''--&gt;
File:Don Quijote in Teatro Teresa Carreño.jpg|
File:Degas- La classe de danse 1874.jpg|
File:Chenxin Liu - Don Quichotte, Kitri - Prix de Lausanne 2010-7 edit.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}

[[زمرو:ناچ]]
[[زمرو:ناٽڪ ناچ جو اتهاس]]</text>
      <sha1>q7w2v7qn4kt2tb9ipkyzcjr6unli88u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389985</id>
      <parentid>389984</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T20:40:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25454" sha1="0bm3w50cmgk1584k6chm0noq5gsbr18" xml:space="preserve">[[File:Fouetté en tournant (CF46618267 109996904033).gif|thumb|تعادل در باله اهمیت محوری دارد.]]
[[فائل:Darcey Bussell, curtain call for Theme and Variations 2007.jpg|thumb]]
 
'''ناٽڪ ناچ''' ({{lang-en|ballet}}) آرٽ جي هڪ شڪل آهي،&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D9%86%D8%A7%DA%86%D8%8C%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA%20%DB%BE%20%D9%86%D8%A7%DA%86|title=ناچ، ناٽڪ ۾ ناچ {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2019-11-27}}&lt;/ref&gt; جنهن ۾ انساني جسم جي حرڪت جي وسيلي ٺاهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pbt.org/learn-and-engage/resources-audience-members/ballet-101/what-is-ballet/|title=What is Ballet? - Photos &amp; Examples from Pittsburgh Ballet Theatre|website=Pittsburgh Ballet Theatre|access-date=2019-11-27}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[سنگيت ناٽڪ (اوپيرا)|سنگيت ناٽڪ يا اوپيرا]] ٿيٽر ۾ پيش ڪيل ناٽڪ (ڊرامو) کي چئبو آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%A8%D8%A7%D8%AC%D9%8A%20%D8%B3%D8%A7%D9%86%20%DA%AF%DA%8F%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA%D8%8C%20%D8%B3%D9%86%DA%AF%D9%8A%D8%AA%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA%D8%8C%20%D9%86%D8%A7%DA%86%20%DA%AF%D9%87%D8%B1.php|title=باجي سان گڏ ناٽڪ، سنگيت ناٽڪ، ناچ گهر {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2019-11-27}}&lt;/ref&gt;ناٽڪ ناچ ادائگي (پرفارمنس) ناچ جو هڪ قسم آهي جيڪو پندرهن صدي عيسويء ۾ اطالوي علمي سجاڳيءَ جي تحريڪ (ريناسنس) دوران پيدا ٿيو ۽ پوءِ ۾ [[فرانس]] ۽ [[روس]] ۾ هڪ ڪنسرٽ [[ناچ]] بڻجي ويو.

==اشتقاقيات==
'''بيلي''' (Ballet) هڪ فرينچ لفظ آهي، جنهن جي اصل اطالوي لفظ باليٽو ''balletto'' مان نڪتل آهي، جيڪو بالو ''ballo'' (ناچ) جو [[تصغير]] آهي. بالو ''ballo'' وري [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن بالو ''ballo'' ۽ باليئر ''ballare'' مان ورتل آهي، جن جي معنيٰ آهي &quot;ناچ ڪرڻ&quot;.&lt;ref name=&quot;chantrell&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;perseus&quot; /&gt; اهي لفظ وري [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ &quot;βαλλίζω&quot; باليزو (''ballizo'') مان نڪتل آهن، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;ناچ ڪرڻ يا ٽپا ڏيڻ&quot;.&lt;ref name=&quot;perseus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;harper&quot; /&gt; هي لفظ لڳ ڀڳ 1630ع ڌاري فرينچ ٻوليءَ وسيلي انگريزيءَ ۾ داخل ٿيو.

فرينچ ٻوليءَ ۾ هي لفظ بيلي جي پيشڪش، بيلي جي تخليق يا ممڪن طور تي خود هن ناچ جي صنف لاءِ استعمال ٿيندو آهي. البت، هن آخري معنيٰ لاءِ ''danse classique'' (ڪلاسيڪي ناچ) جو اصطلاح پڻ موجود آهي، جيڪو وڌيڪ واضح سمجھيو وڃي ٿو ۽ خاص طور هن ناچ جي سکيا يا تربيت جي حوالي سان وڌيڪ عام استعمال ٿيندو آهي.{{Citation needed|date=December 2024|reason=True or not, this is an unsourced opinion from anon. The entire paragraph needs citing.}}

==تاريخ==
{{Main|بيلي جي تاريخ|بيلي جي تاريخوار خاڪو}}

[[فائل:Ballet de la nuit 1653.jpg|thumb|left|upright|[[لوئي چوڏهون]]، ''[[Ballet Royal de la Nuit]]'' (1653ع) ۾ [[اپولو]] جي ڪردار ۾]]

بيلي جو آغاز پندرهين ۽ سورهين صديءَ دوران [[اطالوي نشاة ثانيه]] جي شاهي درٻارن ۾ ٿيو. [[ڪيٿرين ڊي ميڊيچي]] جي فرانس جي راڻي ٿيڻ کان پوءِ سندس اثر هيٺ بيلي فرانس پهتي، جتي ان کي وڌيڪ ترقي ملي.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book|title=Apollo's Angels: A History of Ballet|last=Homans|first=Jennifer|publisher=[[Random House]]|year=2010|isbn=978-1-4000-6060-3|location=New York|pages=[https://archive.org/details/apollosangelshis00homa_0/page/n30 1]–4|url=https://archive.org/details/apollosangelshis00homa_0|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; شروعاتي [[Ballets de cour|شاهي درٻاري بيلي]] ۾ گهڻو ڪري امير گهراڻن جا شوقيه رقاص حصو وٺندا هئا. انهن جا نفيس ۽ سينگاريل لباس ڏسندڙن کي متاثر ڪرڻ لاءِ هوندا هئا، پر اهي رقاصن جي حرڪت جي آزادي کي محدود پڻ ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=Ballet: An Illustrated History|last1=Clarke|first1=Mary|last2=Crisp|first2=Clement|publisher=[[Hamish Hamilton]]|year=1992|isbn=978-0-241-13068-1|location=Great Britain|pages=17–19}}&lt;/ref&gt;

اهي بيليون وڏن هالن ۾ پيش ڪيون وينديون هيون، جتي ڏسندڙ ٽن پاسن کان ويٺل هوندا هئا. 1618ع کان پوءِ [[پروسينيم محراب]] جي استعمال سبب رقاص ۽ ناظر هڪ ٻئي کان الڳ ٿي ويا، جنهن سان ڏسندڙن لاءِ پيشاور رقاصن جي فني مهارتن کي وڌيڪ واضح نموني ڏسڻ ۽ ساراهڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book | title=The Essential Theatre, Enhanced | date=28 March 2013 | first1=Oscar G. | last1=Brockett | first2=Robert J. | last2=Ball | page=115 | isbn=9781285687513 | publisher=Cengage Learning | url=https://books.google.com/books?id=5TEXAAAAQBAJ&amp;pg=PA115 | access-date=8 July 2023 | archive-date=5 July 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240705202209/https://books.google.com/books?id=5TEXAAAAQBAJ&amp;pg=PA115 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 | title=Baroque Modernity, An Aesthetics of Theater
 | first=Joseph
 | last=Cermatori
 | date=16 November 2021
 | page=9
 | isbn=9781421441542
 | publisher=Johns Hopkins University Press
 | url=https://books.google.com/books?id=sk1PEAAAQBAJ&amp;pg=PA9
 | access-date=8 July 2023
 | archive-date=5 July 2024
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240705202210/https://books.google.com/books?id=sk1PEAAAQBAJ&amp;pg=PA9#v=onepage&amp;q&amp;f=false
 | url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

فرانسيسي درٻاري بيلي پنهنجي عروج تي [[لوئي چوڏهون]] جي دور حڪومت ۾ پهتي. هن 1661ع ۾ [[Académie Royale de Danse]] (شاهي ناچ اڪيڊمي) قائم ڪئي، جنهن جو مقصد بيلي جا معيار مقرر ڪرڻ ۽ ناچ جي استادن کي تصديق ناما جاري ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://mentalfloss.com/article/93297/art-power-how-louis-xiv-ruled-france-ballet|title=The Art of Power: How Louis XIV Ruled France ... With Ballet|date=15 March 2017|access-date=2017-10-02|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002220137/http://mentalfloss.com/article/93297/art-power-how-louis-xiv-ruled-france-ballet|archive-date=2017-10-02 |publisher=[[Mental floss]]}}&lt;/ref&gt; 1672ع ۾ لوئي چوڏهين [[Jean-Baptiste Lully]] کي [[Académie Royale de Musique]] (پيرس اوپيرا) جو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو، جتان پهرين پيشاور [[بيلي ڪمپني]]، [[پيرس اوپيرا بيلي]] وجود ۾ آئي.&lt;ref name=&quot;craine&quot; /&gt; [[پيئر بوشان]] لولي جو [[بيلي ماسٽر]] هو. ٻنهي جي گڏيل ڪوششن بيلي جي ترقيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو، ۽ پيرن جي پنج بنيادي پوزيشنن جي تخليق جو اعزاز به انهن کي ڏنو وڃي ٿو. 1681ع تائين ڪيترن سالن جي تربيت کان پوءِ پهريون ڀيرو عورت رقاصائون (''ballerinas'') اسٽيج تي ظاهر ٿيون.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

1830ع کان پوءِ فرانس ۾ بيلي جي مقبوليت گهٽجڻ لڳي، پر ڊينمارڪ، اٽلي ۽ روس ۾ ان جي ترقي جاري رهي. [[پهرين عالمي جنگ]] کان ٿورو اڳ [[سرگئي دياگليئف]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[Ballets Russes]] جي يورپ آمد بيلي ۾ نئين دلچسپي پيدا ڪئي ۽ جديد دور جي شروعات جو سبب بڻي.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book|title=Ballet 101: A Complete Guide to Learning and Loving the Ballet|last=Greskovic|first=Robert|publisher=[[Hachette Books|Hyperion Books]]|year=1998|isbn=978-0-7868-8155-0|location=New York, New York|pages=46–57}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ ۾ بيلي ٻين ڪيترين ئي ناچ جي صنفن تي وسيع اثر ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nyfa.edu/student-resources/ballet-and-modern-dance/|title=Ballet And Modern Dance: Using Ballet As The Basis For Other Dance Techniques|date=5 August 2014|work=Student Resources|access-date=2017-07-26|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002220627/https://www.nyfa.edu/student-resources/ballet-and-modern-dance/|archive-date=2017-10-02}}&lt;/ref&gt; ساڳئي صديءَ ۾ بيلي، روايتي بيلي کان الڳ ٿي [[جديد ناچ]] ڏانهن وڌي، جنهن سان ڪيترن ملڪن ۾ جديديت پسند تحريڪن جنم ورتو.&lt;ref name=&quot;wulff&quot; /&gt;

ويهين صديءَ جي مشهور بيلي رقاصن ۾ [[ميخائل بريشنڪوف]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[ايرڪ برون]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Erik Bruhn dies in Toronto; top dancer of his generation
 | first=John | last=Rockwell | date=2 April 1986
 | work=The New York Times
 | url=https://www.nytimes.com/1986/04/02/obituaries/erik-bruhn-dies-in-toronto-top-dancer-of-his-generation.html
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[ماريا ٽال چيف]]،&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=SAB Trailblazer – Maria Tallchief
 | publisher=School of American Ballet
 | url=https://sab.org/scenes/sab-trailblazer-maria-tallchief/
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[جين ڊيوريڪس]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=International star of dance, vaudeville dies at 98
 | first=Janette | last=Williams | date=29 August 2017
 | work=Pasadena Star-News
 | url=https://www.pasadenastarnews.com/2011/08/09/international-star-of-dance-vaudeville-dies-at-98/
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[سوزين فريل]]،&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=Legendary ballerina Suzanne Farrell reflects on career, 20 years as Krafft Professor at FSU
 | first1=Anna | last1=Prentiss | first2=Jamie | last2=Rager
 | first3=Jasmine | last3=Hur | display-authors=1
 | work=Florida State University News | date=16 November 2023
 | url=https://news.fsu.edu/news/arts-humanities/2023/11/16/legendary-ballerina-suzanne-farrell-reflects-on-career-20-years-as-krafft-professor-at-fsu/
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[مارگو فونٽين]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[روزيلا هائي ٽاور]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Rosella Hightower, Prima Ballerina and School Founder, Is Dead at 88
 | first=Jack | last=Anderson | date=4 November 2008
 | work=The New York Times
 | url=https://www.nytimes.com/2008/11/05/arts/dance/05hightower.html
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[گيلسي ڪرڪلينڊ]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[نتاليا ماڪاروا]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[آرٿر مچل]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Arthur Mitchell obituary
 | first=Wendy | last=Perron | date=21 September 2018
 | work=The Guardian
 | url=https://www.theguardian.com/stage/2018/sep/21/arthur-mitchell-obituary
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[روڊولف نوريئف]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[انا پاولووا]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[مايا پليسيتسڪايا]]،&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=Maya Plisetskaya
 | website=International Dance Day
 | publisher=Futura Communications
 | url=https://www.international-dance-day.org/mayaplissetskaya.html
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
۽ [[گالينا اولانووا]] شامل آهن.&lt;ref name=ClassicFM&gt;{{Cite news
 | title=The ten greatest ballet dancers of the twentieth century
 | work=Classic FM | language=en | url-status=live
 | url=http://www.classicfm.com/discover-music/periods-genres/ballet/greatest-ballet-dancers/
 | access-date=2017-10-02 | archive-date=2017-10-02
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171002221516/http://www.classicfm.com/discover-music/periods-genres/ballet/greatest-ballet-dancers/ }}&lt;/ref&gt;

==اندازَ==

[[فائل:MarieSalle.jpg|thumb|[[ميري سالي]]، روايتي بيلي رقاصه]]

وقت سان گڏ بيلي جا ڪيترائي اسلوبي فرق ۽ ذيلي انداز وجود ۾ آيا. شروعاتي روايتي انداز گهڻو ڪري جاگرافيائي علائقن سان لاڳاپيل هئا. انهن جا مثال [[روسي بيلي]]، [[فرانسيسي بيلي]] ۽ [[اطالوي بيلي]] آهن. بعد وارن اندازن، جهڙوڪ [[همعصر بيلي]] ۽ [[نو-روايتي بيلي]]، ۾ روايتي بيلي سان گڏ غير روايتي فني طريقا ۽ حرڪتون پڻ شامل ٿي ويون. شايد سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ پيش ٿيندڙ بيلي جو انداز ديرين [[رومانوي بيلي]] (يا [[اڇي بيلي]]) آهي.&lt;ref name=&quot;hammond&quot;&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/balletbasics0000hamm/page/n1/mode/2up |isbn=978-0-07-255714-5 |title=Ballet basics | year=2004 |last1=Hammond |first1=Sandra Noll |publisher=McGraw-Hill Education }}&lt;/ref&gt;

===روايتي بيلي===
{{main|روايتي بيلي}}

[[فائل:Swanlake015.jpg|thumb|''سوان ڍنڍ'' جي ايوانوف/پيٽيپا نسخي جي ٻئي پردي مان ''Valse des cygnes'']]

روايتي بيلي، بيلي جي روايتي [[بيلي جي اصطلاحن جي فهرست|فني طريقن ۽ اصطلاحن]] تي ٻڌل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Technical Manual and Dictionary of Classical Ballet|last=Grant|first=Gail|publisher=[[Dover Publications]]|year=1982|isbn=978-0-486-21843-4|location=New York, US|url=https://archive.org/details/technicalmanuald00gail}}&lt;/ref&gt; مختلف ملڪن ۾ ان جا الڳ انداز ترقي ڪري چڪا آهن، جهڙوڪ [[فرانسيسي بيلي]]، [[اطالوي بيلي]]، [[انگريزي بيلي]] ۽ [[روسي بيلي]].&lt;ref name=&quot;warren89&quot;&gt;{{cite book
 | title=Classical ballet technique
 | last=Warren | first=Gretchen Ward | year=1989
 | publisher=University Press of Florida
 | isbn=978-0-8130-0895-0
 | url=https://archive.org/details/classicalballett0000warr
}}&lt;/ref&gt; روايتي بيلي جا ڪيترائي انداز مخصوص تربيتي طريقن سان لاڳاپيل آهن، جيڪي اڪثر انهن جي بانيءَ جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا (هيٺ ڏسو). [[Royal Academy of Dance|رائل اڪيڊمي آف ڊانس]] جو طريقو بيلي جي سکيا ۽ تربيت جو هڪ نظام آهي، جيڪو مختلف بيلي رقاصن گڏجي قائم ڪيو. هنن اطالوي، فرانسيسي، ڊينش ۽ روسي طريقن کي گڏائي بيلي جو هڪ نئون انداز تخليق ڪيو، جيڪو عالمي سطح تي انگريزي بيلي جي انداز طور سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; روايتي بيلي جي مشهور پيشڪشن ۾ ''[[سوان ڍنڍ]]''، ''[[سمهندڙ حسينه (بيلي)|سمهندڙ حسينه]]'' ۽ ''[[نٽ ڪريڪر]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=10 Classical Ballets Any Kind of Dancer Should Know
 | date=26 September 2010 | website=DancePlug
 | url=https://www.danceplug.com/article/10-classical-ballets-any-kind-of-dancer-should-know
 | access-date=2024-12-23 }}&lt;/ref&gt;

===رومانوي بيلي===
{{main|رومانوي بيلي}}

[[فائل:Giselle -Carlotta Grisi -1841 -2.jpg|thumb|upright|[[ڪارلوٽا گريسي]]، 1841ع ۾ اصل [[جيزيل]]، رومانوي ٽوٽو پاتل]]

رومانوي بيلي، روايتي بيلي جي هڪ فني تحريڪ هئي، ۽ ان جون ڪيتريون ئي پيشڪشون اڄ به روايتي ذخيري جو حصو آهن. رومانوي دور جي نمايان خاصيتن ۾ [[پوانٽ ٽيڪنڪ]] جو رواج، عورت رقاصائن جي بالادستي، ۽ ڊگها، نرم ۽ وهندڙ ''ٽوٽو'' لباس شامل هئا، جيڪي نزاکت ۽ لطافت جو احساس پيدا ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; هيءَ تحريڪ اوڻيهين صديءَ جي شروعاتي ۽ وچئين دور ([[رومانوي دور]]) ۾ ظاهر ٿي، جتي شديد جذبن کي جمالياتي تجربي جو بنيادي ذريعو سمجهيو ويو. ڪيترين رومانوي بيلي ڪهاڻين ۾ روحاني عورتون (جهڙوڪ سلِف، وِليز ۽ ڀوت) شامل هونديون هيون، جيڪي فاني مردن جي دلين ۽ احساسن تي قابض ٿي وينديون هيون. 1827ع جي ''[[La Sylphide]]'' کي عام طور پهرين رومانوي بيلي سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 1870ع جي ''[[Coppélia]]'' کي ان دور جي آخري رومانوي بيلي تصور ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; رومانوي دور جي مشهور بيلي رقاصن ۾ [[ميري ٽاگليوني]]، [[فيني ايلسلر]] ۽ [[جولس پيرو]] شامل آهن. جولس پيرو خاص طور پنهنجي بيلي ترتيب (ڪوريوگرافي) لاءِ مشهور آهي، خاص ڪري ''[[جيزيل]]'' لاءِ، جنهن کي رومانوي بيلي جي سڀ کان وڌيڪ مشهور تخليقن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

===نو-روايتي بيلي===
{{main|نو-روايتي بيلي}}

[[فائل:Ballets Russes - Apollo musagète.jpg|thumb|[[اليگزينڊرا دانيلوا]] ۽ [[سرج ليفار]]، ''Apollon Musagète''، 1928ع]]

نو-روايتي بيلي عام طور تجريدي هوندي آهي، جنهن ۾ واضح ڪهاڻي، لباس يا منظرنامو موجود نه هوندو آهي. موسيقي جو انتخاب مختلف ٿي سگهي ٿو ۽ گهڻو ڪري [[نو-روايتي موسيقي]] (جهڙوڪ [[ايگور اسٽراونسڪي|اسٽراونسڪي]] يا [[البرٽ روسيل]]) تي ٻڌل هوندو آهي. ''From Petipa to Balanchine'' جي ليکڪ ٽم شول موجب، [[جارج بالانشين]] جي 1928ع واري ''[[Apollo (ballet)|Apollo]]'' کي پهرين نو-روايتي بيلي سمجهيو وڃي ٿو. ''Apollo''، [[سرگئي دياگليئف]] جي تجريدي بيلي جي جواب طور روايتي صورت ڏانهن واپسي جي علامت هئي. بالانشين جديد ناچ جي ترتيبڪار [[مارٿا گراهم]] سان گڏ ڪم ڪيو، ۽ جديد رقاصن جهڙوڪ [[Paul Taylor (choreographer)|پال ٽيلر]] کي پنهنجي ڪمپني ۾ شامل ڪيو، جنهن 1959ع ۾ بالانشين جي ''[[Episodes (ballet)|Episodes]]'' ۾ رقص ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=From Petipa to Balanchine: Classical Revival and the Modernization of Ballet|last=Scholl|first=Tim|publisher=[[Routledge]]|year=1994|isbn=978-0415756211|location=London}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ بالانشين کي نو-روايتي بيلي جو اهم نمائندو سمجهيو وڃي ٿو، پر ٻين به اهم خدمتون سرانجام ڏنيون. [[فريڊرڪ ايشٽن]] جي ''[[Symphonic Variations (ballet)|Symphonic Variations]]'' (1946ع) سندس شاهڪار تخليقن مان هڪ آهي. هي بيلي [[سيزر فرانڪ]] جي ساڳئي نالي واري موسيقي تي ٻڌل آهي، ۽ موسيقيءَ جي خالص رقصي تشريح پيش ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

نو-روايتي بيلي مان ئي [[جديد بيلي]] به وجود ۾ آئي. هن انداز جي موجدن ۾ [[گلين ٽيٽلي]]، [[رابرٽ جوفري]] ۽ [[جيرالڊ آرپينو]] شامل آهن. جديد بيلي ۽ نو-روايتي بيلي جي وچ ۾ فرق ڪڏهن ڪڏهن واضح ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي، پر انهن ترتيبڪارن جي ڪم ۾ وڌيڪ جسماني قوت، جرئت ۽ شدت نمايان نظر اچي ٿي. مثال طور جوفري جي ''Astarte'' (1967ع) ۾ راڪ موسيقي ۽ جنسي اشارن واري رقصي ترتيب استعمال ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

===همعصر بيلي===
{{main|همعصر بيلي}}

[[فائل:Grace in winter, contemporary ballet.jpg|thumb|همعصر بيلي ۾ جديد، غير روايتي انداز سان ڪيل بيلي جي ٽپ]]

بيلي جو هي انداز اڪثر ننگن پيرن سان پيش ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 | title=The Oxford Handbook of Contemporary Ballet
 | year=2021 | isbn=9780190871499
 | editor1-first=Jill Nunes | editor1-last=Jensen
 | editor2-first=Kathrina | editor2-last=Farrugia-Kriel
 | publisher=Oxford University Press
 | url=https://books.google.com/books?id=nTkqEAAAQBAJ&amp;pg=PA426 }}&lt;/ref&gt; همعصر بيلي ۾ [[مائم]] ۽ [[اداڪاري]] به شامل ٿي سگهي ٿي، ۽ اها اڪثر موسيقي (عام طور آرڪيسٽرا، پر ڪڏهن ڪڏهن آوازي) سان پيش ڪئي ويندي آهي. هن انداز کي نو-روايتي يا جديد بيلي کان الڳ سڃاڻڻ ڪڏهن ڪڏهن ڏکيو هوندو آهي. همعصر بيلي، [[همعصر ناچ]] سان پڻ ويجهو تعلق رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جا ڪيترائي تصور ويهين صديءَ جي جديد ناچ مان ورتل آهن، جن ۾ زمين تي حرڪتون ۽ پيرن کي اندر موڙڻ جهڙا طريقا شامل آهن. بهرحال، بنيادي فرق اهو آهي ته همعصر بيلي جي پيشڪش لاءِ بيلي جي روايتي فني مهارت ضروري هوندي آهي.

جارج بالانشين کي همعصر بيلي جو اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو. همعصر بيلي جي شروعاتي ترتيبڪارن ۾ [[ٽوائلا ٿارپ]] پڻ شامل آهي، جنهن 1976ع ۾ [[آمريڪي بيلي ٿيئٽر]] لاءِ ''پش ڪمز ٽو شوو'' ۽ 1986ع ۾ پنهنجي ڪمپني لاءِ ''ان دي اپر روم'' ترتيب ڏنو. ٻنهي تخليقن کي جديد حرڪتن، پوانٽ جوتن ۽ روايتي تربيت يافته رقاصن جي امتزاج سبب نواڻ ڀريو ڪم قرار ڏنو ويو.

اڄڪلهه همعصر بيلي جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون ۽ ترتيبڪار موجود آهن، جن ۾ [[الونزو ڪنگ]] ۽ سندس [[الونزو ڪنگ لائنز بالي|لائنز بالي]]، [[ميٿيو بورن]] ۽ سندس [[نيو ايڊوينچرز (ناچ ڪمپني)|نيو ايڊوينچرز]]، [[ڪمپليڪس  ڪنٽيمپورري بالي]]، [[ناچو دواتو]] ۽ سندس [[ڪمپنيا نيسنل ڊي ڊانزا]]، [[وليم فورسائٿ]] ۽ [[دي فورسيٿ ڪمپني]]، ۽ [[جري ڪيليان]] جو [[نيڊرلينڊ ڊانس ٿيئٽر]] شامل آهن.

روايتي ڪمپنيون، جهڙوڪ [[ميرئينسڪي بيلي]] (ڪيروف بيلي) ۽ [[پيرس اوپرا بيلي]]، پڻ باقاعدي همعصر بيلي پيش ڪن ٿيون.

''بيلي'' جو اصطلاح وقت سان گڏ وسيع معنيٰ اختيار ڪري چڪو آهي ۽ هاڻي ان سان لاڳاپيل سڀني اندازن تي لاڳو ٿئي ٿو. جيڪو شخص بيلي رقاص بڻجڻ جي تربيت حاصل ڪري ٿو، ان کان اميد ڪئي ويندي آهي ته هو نو-روايتي، جديد ۽ همعصر بيلي به پيش ڪري سگهي. هڪ بيلي رقاص کان توقع ڪئي ويندي آهي ته روايتي بيلي ۾ وقار ۽ شاهانا انداز، نو-روايتي بيلي ۾ آزاد ۽ شاعراڻو اظهار، ۽ جديد يا همعصر بيلي ۾ سادگي، سختي يا عام ماڻهن جهڙو انداز اختيار ڪري. ان کان علاوه، جديد ناچ جا ڪيترائي انداز به آهن، جيڪي روايتي بيلي کي همعصر ناچ سان ملائن ٿا، جهڙوڪ [[هپليٽ (ڊانس اسٽائل)|هپليٽ]]، جنهن لاءِ رقاصن کي غير مغربي ناچ جي اندازن ۾ پڻ مهارت حاصل ڪرڻي پوي ٿي.&lt;ref name=kourlas&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/09/04/arts/dance/hiplet-an-implausible-hybrid-plants-itself-on-pointe.html|title=Hiplet: An Implausible Hybrid Plants Itself on Pointe|last=Kourlas|first=Gia | date=2 September 2016 | newspaper=[[The New York Times]]|issn=0362-4331|access-date=2016-12-03|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221165024/http://www.nytimes.com/2016/09/04/arts/dance/hiplet-an-implausible-hybrid-plants-itself-on-pointe.html|archive-date=2016-12-21}}&lt;/ref&gt;

== Gallery ==
&lt;gallery&gt;
File:Saut de chat.ogv|Pas de chat
File:Ballet Nacional de Cuba pas de deux.jpg|&lt;!--''[[Don Quixote (ballet)|Don Quixote]]'' by the [[Cuban National Ballet]]--&gt;
File:Snowdance.jpg|&lt;!--A scene from ''[[فندق‌شکن (باله)]]''--&gt;
File:Don Quijote in Teatro Teresa Carreño.jpg|
File:Degas- La classe de danse 1874.jpg|
File:Chenxin Liu - Don Quichotte, Kitri - Prix de Lausanne 2010-7 edit.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}

[[زمرو:ناچ]]
[[زمرو:ناٽڪ ناچ جو اتهاس]]</text>
      <sha1>0bm3w50cmgk1584k6chm0noq5gsbr18</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389986</id>
      <parentid>389985</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T20:43:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25536" sha1="es56ew31r8xukesem2rvic1q1mrozbb" xml:space="preserve">[[File:Fouetté en tournant (CF46618267 109996904033).gif|thumb|تعادل در باله اهمیت محوری دارد.]]
[[فائل:Darcey Bussell, curtain call for Theme and Variations 2007.jpg|thumb]]
 
'''ناٽڪ ناچ''' ({{lang-en|ballet}}) آرٽ جي هڪ شڪل آهي،&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D9%86%D8%A7%DA%86%D8%8C%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA%20%DB%BE%20%D9%86%D8%A7%DA%86|title=ناچ، ناٽڪ ۾ ناچ {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2019-11-27}}&lt;/ref&gt; جنهن ۾ انساني جسم جي حرڪت جي وسيلي ٺاهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pbt.org/learn-and-engage/resources-audience-members/ballet-101/what-is-ballet/|title=What is Ballet? - Photos &amp; Examples from Pittsburgh Ballet Theatre|website=Pittsburgh Ballet Theatre|access-date=2019-11-27}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[سنگيت ناٽڪ (اوپيرا)|سنگيت ناٽڪ يا اوپيرا]] ٿيٽر ۾ پيش ڪيل ناٽڪ (ڊرامو) کي چئبو آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%A8%D8%A7%D8%AC%D9%8A%20%D8%B3%D8%A7%D9%86%20%DA%AF%DA%8F%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA%D8%8C%20%D8%B3%D9%86%DA%AF%D9%8A%D8%AA%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA%D8%8C%20%D9%86%D8%A7%DA%86%20%DA%AF%D9%87%D8%B1.php|title=باجي سان گڏ ناٽڪ، سنگيت ناٽڪ، ناچ گهر {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2019-11-27}}&lt;/ref&gt;ناٽڪ ناچ ادائگي (پرفارمنس) ناچ جو هڪ قسم آهي جيڪو پندرهن صدي عيسويء ۾ اطالوي علمي سجاڳيءَ جي تحريڪ (ريناسنس) دوران پيدا ٿيو ۽ پوءِ ۾ [[فرانس]] ۽ [[روس]] ۾ هڪ ڪنسرٽ [[ناچ]] بڻجي ويو.

==اشتقاقيات==
'''بيلي''' (Ballet) هڪ فرينچ لفظ آهي، جنهن جي اصل اطالوي لفظ باليٽو ''balletto'' مان نڪتل آهي، جيڪو بالو ''ballo'' (ناچ) جو [[تصغير]] آهي. بالو ''ballo'' وري [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن بالو ''ballo'' ۽ باليئر ''ballare'' مان ورتل آهي، جن جي معنيٰ آهي &quot;ناچ ڪرڻ&quot;.&lt;ref name=&quot;chantrell&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;perseus&quot; /&gt; اهي لفظ وري [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ &quot;βαλλίζω&quot; باليزو (''ballizo'') مان نڪتل آهن، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;ناچ ڪرڻ يا ٽپا ڏيڻ&quot;.&lt;ref name=&quot;perseus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;harper&quot; /&gt; هي لفظ لڳ ڀڳ 1630ع ڌاري فرينچ ٻوليءَ وسيلي انگريزيءَ ۾ داخل ٿيو.

فرينچ ٻوليءَ ۾ هي لفظ بيلي جي پيشڪش، بيلي جي تخليق يا ممڪن طور تي خود هن ناچ جي صنف لاءِ استعمال ٿيندو آهي. البت، هن آخري معنيٰ لاءِ ''danse classique'' (ڪلاسيڪي ناچ) جو اصطلاح پڻ موجود آهي، جيڪو وڌيڪ واضح سمجھيو وڃي ٿو ۽ خاص طور هن ناچ جي سکيا يا تربيت جي حوالي سان وڌيڪ عام استعمال ٿيندو آهي.{{Citation needed|date=December 2024|reason=True or not, this is an unsourced opinion from anon. The entire paragraph needs citing.}}

==تاريخ==
{{Main|بيلي جي تاريخ|بيلي جي تاريخوار خاڪو}}

[[فائل:Ballet de la nuit 1653.jpg|thumb|left|upright|[[لوئي چوڏهون]]، ''[[Ballet Royal de la Nuit]]'' (1653ع) ۾ [[اپولو]] جي ڪردار ۾]]

بيلي جو آغاز پندرهين ۽ سورهين صديءَ دوران [[اطالوي نشاة ثانيه]] جي شاهي درٻارن ۾ ٿيو. [[ڪيٿرين ڊي ميڊيچي]] جي فرانس جي راڻي ٿيڻ کان پوءِ سندس اثر هيٺ بيلي فرانس پهتي، جتي ان کي وڌيڪ ترقي ملي.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book|title=Apollo's Angels: A History of Ballet|last=Homans|first=Jennifer|publisher=[[Random House]]|year=2010|isbn=978-1-4000-6060-3|location=New York|pages=[https://archive.org/details/apollosangelshis00homa_0/page/n30 1]–4|url=https://archive.org/details/apollosangelshis00homa_0|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; شروعاتي [[Ballets de cour|شاهي درٻاري بيلي]] ۾ گهڻو ڪري امير گهراڻن جا شوقيه رقاص حصو وٺندا هئا. انهن جا نفيس ۽ سينگاريل لباس ڏسندڙن کي متاثر ڪرڻ لاءِ هوندا هئا، پر اهي رقاصن جي حرڪت جي آزادي کي محدود پڻ ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=Ballet: An Illustrated History|last1=Clarke|first1=Mary|last2=Crisp|first2=Clement|publisher=[[Hamish Hamilton]]|year=1992|isbn=978-0-241-13068-1|location=Great Britain|pages=17–19}}&lt;/ref&gt;

اهي بيليون وڏن هالن ۾ پيش ڪيون وينديون هيون، جتي ڏسندڙ ٽن پاسن کان ويٺل هوندا هئا. 1618ع کان پوءِ [[پروسينيم محراب]] جي استعمال سبب رقاص ۽ ناظر هڪ ٻئي کان الڳ ٿي ويا، جنهن سان ڏسندڙن لاءِ پيشاور رقاصن جي فني مهارتن کي وڌيڪ واضح نموني ڏسڻ ۽ ساراهڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book | title=The Essential Theatre, Enhanced | date=28 March 2013 | first1=Oscar G. | last1=Brockett | first2=Robert J. | last2=Ball | page=115 | isbn=9781285687513 | publisher=Cengage Learning | url=https://books.google.com/books?id=5TEXAAAAQBAJ&amp;pg=PA115 | access-date=8 July 2023 | archive-date=5 July 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240705202209/https://books.google.com/books?id=5TEXAAAAQBAJ&amp;pg=PA115 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 | title=Baroque Modernity, An Aesthetics of Theater
 | first=Joseph
 | last=Cermatori
 | date=16 November 2021
 | page=9
 | isbn=9781421441542
 | publisher=Johns Hopkins University Press
 | url=https://books.google.com/books?id=sk1PEAAAQBAJ&amp;pg=PA9
 | access-date=8 July 2023
 | archive-date=5 July 2024
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240705202210/https://books.google.com/books?id=sk1PEAAAQBAJ&amp;pg=PA9#v=onepage&amp;q&amp;f=false
 | url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

فرانسيسي درٻاري بيلي پنهنجي عروج تي [[لوئي چوڏهون]] جي دور حڪومت ۾ پهتي. هن 1661ع ۾ [[Académie Royale de Danse]] (شاهي ناچ اڪيڊمي) قائم ڪئي، جنهن جو مقصد بيلي جا معيار مقرر ڪرڻ ۽ ناچ جي استادن کي تصديق ناما جاري ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://mentalfloss.com/article/93297/art-power-how-louis-xiv-ruled-france-ballet|title=The Art of Power: How Louis XIV Ruled France ... With Ballet|date=15 March 2017|access-date=2017-10-02|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002220137/http://mentalfloss.com/article/93297/art-power-how-louis-xiv-ruled-france-ballet|archive-date=2017-10-02 |publisher=[[Mental floss]]}}&lt;/ref&gt; 1672ع ۾ لوئي چوڏهين [[Jean-Baptiste Lully]] کي [[Académie Royale de Musique]] (پيرس اوپيرا) جو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو، جتان پهرين پيشاور [[بيلي ڪمپني]]، [[پيرس اوپيرا بيلي]] وجود ۾ آئي.&lt;ref name=&quot;craine&quot; /&gt; [[پيئر بوشان]] لولي جو [[بيلي ماسٽر]] هو. ٻنهي جي گڏيل ڪوششن بيلي جي ترقيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو، ۽ پيرن جي پنج بنيادي پوزيشنن جي تخليق جو اعزاز به انهن کي ڏنو وڃي ٿو. 1681ع تائين ڪيترن سالن جي تربيت کان پوءِ پهريون ڀيرو عورت رقاصائون (''ballerinas'') اسٽيج تي ظاهر ٿيون.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

1830ع کان پوءِ فرانس ۾ بيلي جي مقبوليت گهٽجڻ لڳي، پر ڊينمارڪ، اٽلي ۽ روس ۾ ان جي ترقي جاري رهي. [[پهرين عالمي جنگ]] کان ٿورو اڳ [[سرگئي دياگليئف]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[Ballets Russes]] جي يورپ آمد بيلي ۾ نئين دلچسپي پيدا ڪئي ۽ جديد دور جي شروعات جو سبب بڻي.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book|title=Ballet 101: A Complete Guide to Learning and Loving the Ballet|last=Greskovic|first=Robert|publisher=[[Hachette Books|Hyperion Books]]|year=1998|isbn=978-0-7868-8155-0|location=New York, New York|pages=46–57}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ ۾ بيلي ٻين ڪيترين ئي ناچ جي صنفن تي وسيع اثر ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nyfa.edu/student-resources/ballet-and-modern-dance/|title=Ballet And Modern Dance: Using Ballet As The Basis For Other Dance Techniques|date=5 August 2014|work=Student Resources|access-date=2017-07-26|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002220627/https://www.nyfa.edu/student-resources/ballet-and-modern-dance/|archive-date=2017-10-02}}&lt;/ref&gt; ساڳئي صديءَ ۾ بيلي، روايتي بيلي کان الڳ ٿي [[جديد ناچ]] ڏانهن وڌي، جنهن سان ڪيترن ملڪن ۾ جديديت پسند تحريڪن جنم ورتو.&lt;ref name=&quot;wulff&quot; /&gt;

ويهين صديءَ جي مشهور بيلي رقاصن ۾ [[ميخائل بريشنڪوف]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[ايرڪ برون]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Erik Bruhn dies in Toronto; top dancer of his generation
 | first=John | last=Rockwell | date=2 April 1986
 | work=The New York Times
 | url=https://www.nytimes.com/1986/04/02/obituaries/erik-bruhn-dies-in-toronto-top-dancer-of-his-generation.html
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[ماريا ٽال چيف]]،&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=SAB Trailblazer – Maria Tallchief
 | publisher=School of American Ballet
 | url=https://sab.org/scenes/sab-trailblazer-maria-tallchief/
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[جين ڊيوريڪس]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=International star of dance, vaudeville dies at 98
 | first=Janette | last=Williams | date=29 August 2017
 | work=Pasadena Star-News
 | url=https://www.pasadenastarnews.com/2011/08/09/international-star-of-dance-vaudeville-dies-at-98/
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[سوزين فريل]]،&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=Legendary ballerina Suzanne Farrell reflects on career, 20 years as Krafft Professor at FSU
 | first1=Anna | last1=Prentiss | first2=Jamie | last2=Rager
 | first3=Jasmine | last3=Hur | display-authors=1
 | work=Florida State University News | date=16 November 2023
 | url=https://news.fsu.edu/news/arts-humanities/2023/11/16/legendary-ballerina-suzanne-farrell-reflects-on-career-20-years-as-krafft-professor-at-fsu/
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[مارگو فونٽين]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[روزيلا هائي ٽاور]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Rosella Hightower, Prima Ballerina and School Founder, Is Dead at 88
 | first=Jack | last=Anderson | date=4 November 2008
 | work=The New York Times
 | url=https://www.nytimes.com/2008/11/05/arts/dance/05hightower.html
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[گيلسي ڪرڪلينڊ]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[نتاليا ماڪاروا]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[آرٿر مچل]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Arthur Mitchell obituary
 | first=Wendy | last=Perron | date=21 September 2018
 | work=The Guardian
 | url=https://www.theguardian.com/stage/2018/sep/21/arthur-mitchell-obituary
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[روڊولف نوريئف]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[انا پاولووا]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[مايا پليسيتسڪايا]]،&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=Maya Plisetskaya
 | website=International Dance Day
 | publisher=Futura Communications
 | url=https://www.international-dance-day.org/mayaplissetskaya.html
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
۽ [[گالينا اولانووا]] شامل آهن.&lt;ref name=ClassicFM&gt;{{Cite news
 | title=The ten greatest ballet dancers of the twentieth century
 | work=Classic FM | language=en | url-status=live
 | url=http://www.classicfm.com/discover-music/periods-genres/ballet/greatest-ballet-dancers/
 | access-date=2017-10-02 | archive-date=2017-10-02
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171002221516/http://www.classicfm.com/discover-music/periods-genres/ballet/greatest-ballet-dancers/ }}&lt;/ref&gt;

==اندازَ==

[[فائل:MarieSalle.jpg|thumb|[[ميري سالي]]، روايتي بيلي رقاصه]]

وقت سان گڏ بيلي جا ڪيترائي اسلوبي فرق ۽ ذيلي انداز وجود ۾ آيا. شروعاتي روايتي انداز گهڻو ڪري جاگرافيائي علائقن سان لاڳاپيل هئا. انهن جا مثال [[روسي بيلي]]، [[فرانسيسي بيلي]] ۽ [[اطالوي بيلي]] آهن. بعد وارن اندازن، جهڙوڪ [[همعصر بيلي]] ۽ [[نو-روايتي بيلي]]، ۾ روايتي بيلي سان گڏ غير روايتي فني طريقا ۽ حرڪتون پڻ شامل ٿي ويون. شايد سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ پيش ٿيندڙ بيلي جو انداز ديرين [[رومانوي بيلي]] (يا [[اڇي بيلي]]) آهي.&lt;ref name=&quot;hammond&quot;&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/balletbasics0000hamm/page/n1/mode/2up |isbn=978-0-07-255714-5 |title=Ballet basics | year=2004 |last1=Hammond |first1=Sandra Noll |publisher=McGraw-Hill Education }}&lt;/ref&gt;

===روايتي بيلي===
{{main|روايتي بيلي}}

[[فائل:Swanlake015.jpg|thumb|''سوان ڍنڍ'' جي ايوانوف/پيٽيپا نسخي جي ٻئي پردي مان ''Valse des cygnes'']]

روايتي بيلي، بيلي جي روايتي [[بيلي جي اصطلاحن جي فهرست|فني طريقن ۽ اصطلاحن]] تي ٻڌل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Technical Manual and Dictionary of Classical Ballet|last=Grant|first=Gail|publisher=[[Dover Publications]]|year=1982|isbn=978-0-486-21843-4|location=New York, US|url=https://archive.org/details/technicalmanuald00gail}}&lt;/ref&gt; مختلف ملڪن ۾ ان جا الڳ انداز ترقي ڪري چڪا آهن، جهڙوڪ [[فرانسيسي بيلي]]، [[اطالوي بيلي]]، [[انگريزي بيلي]] ۽ [[روسي بيلي]].&lt;ref name=&quot;warren89&quot;&gt;{{cite book
 | title=Classical ballet technique
 | last=Warren | first=Gretchen Ward | year=1989
 | publisher=University Press of Florida
 | isbn=978-0-8130-0895-0
 | url=https://archive.org/details/classicalballett0000warr
}}&lt;/ref&gt; روايتي بيلي جا ڪيترائي انداز مخصوص تربيتي طريقن سان لاڳاپيل آهن، جيڪي اڪثر انهن جي بانيءَ جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا (هيٺ ڏسو). [[Royal Academy of Dance|رائل اڪيڊمي آف ڊانس]] جو طريقو بيلي جي سکيا ۽ تربيت جو هڪ نظام آهي، جيڪو مختلف بيلي رقاصن گڏجي قائم ڪيو. هنن اطالوي، فرانسيسي، ڊينش ۽ روسي طريقن کي گڏائي بيلي جو هڪ نئون انداز تخليق ڪيو، جيڪو عالمي سطح تي انگريزي بيلي جي انداز طور سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; روايتي بيلي جي مشهور پيشڪشن ۾ ''[[سوان ڍنڍ]]''، ''[[سمهندڙ حسينه (بيلي)|سمهندڙ حسينه]]'' ۽ ''[[نٽ ڪريڪر]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=10 Classical Ballets Any Kind of Dancer Should Know
 | date=26 September 2010 | website=DancePlug
 | url=https://www.danceplug.com/article/10-classical-ballets-any-kind-of-dancer-should-know
 | access-date=2024-12-23 }}&lt;/ref&gt;

===رومانوي بيلي===
{{main|رومانوي بيلي}}

[[فائل:Giselle -Carlotta Grisi -1841 -2.jpg|thumb|upright|[[ڪارلوٽا گريسي]]، 1841ع ۾ اصل [[جيزيل]]، رومانوي ٽوٽو پاتل]]

رومانوي بيلي، روايتي بيلي جي هڪ فني تحريڪ هئي، ۽ ان جون ڪيتريون ئي پيشڪشون اڄ به روايتي ذخيري جو حصو آهن. رومانوي دور جي نمايان خاصيتن ۾ [[پوانٽ ٽيڪنڪ]] جو رواج، عورت رقاصائن جي بالادستي، ۽ ڊگها، نرم ۽ وهندڙ ''ٽوٽو'' لباس شامل هئا، جيڪي نزاکت ۽ لطافت جو احساس پيدا ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; هيءَ تحريڪ اوڻيهين صديءَ جي شروعاتي ۽ وچئين دور ([[رومانوي دور]]) ۾ ظاهر ٿي، جتي شديد جذبن کي جمالياتي تجربي جو بنيادي ذريعو سمجهيو ويو. ڪيترين رومانوي بيلي ڪهاڻين ۾ روحاني عورتون (جهڙوڪ سلِف، وِليز ۽ ڀوت) شامل هونديون هيون، جيڪي فاني مردن جي دلين ۽ احساسن تي قابض ٿي وينديون هيون. 1827ع جي ''[[La Sylphide]]'' کي عام طور پهرين رومانوي بيلي سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 1870ع جي ''[[Coppélia]]'' کي ان دور جي آخري رومانوي بيلي تصور ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; رومانوي دور جي مشهور بيلي رقاصن ۾ [[ميري ٽاگليوني]]، [[فيني ايلسلر]] ۽ [[جولس پيرو]] شامل آهن. جولس پيرو خاص طور پنهنجي بيلي ترتيب (ڪوريوگرافي) لاءِ مشهور آهي، خاص ڪري ''[[جيزيل]]'' لاءِ، جنهن کي رومانوي بيلي جي سڀ کان وڌيڪ مشهور تخليقن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

===نو-روايتي بيلي===
{{main|نو-روايتي بيلي}}

[[فائل:Ballets Russes - Apollo musagète.jpg|thumb|[[اليگزينڊرا دانيلوا]] ۽ [[سرج ليفار]]، ''اپولون مساگيٽي''، 1928ع]]

نو-روايتي بيلي عام طور تجريدي هوندي آهي، جنهن ۾ واضح ڪهاڻي، لباس يا منظرنامو موجود نه هوندو آهي. موسيقي جو انتخاب مختلف ٿي سگهي ٿو ۽ گهڻو ڪري [[نو-روايتي موسيقي]] (جهڙوڪ [[ايگور اسٽراونسڪي|اسٽراونسڪي]] يا [[البرٽ روسيل]]) تي ٻڌل هوندو آهي. ''فرام پيٽيپا ٽو بيلنچائن'' جي ليکڪ ٽم شول موجب، [[جارج بالانشين]] جي 1928ع واري ''[[اپولو (بيلي)|اپولو]]'' کي پهرين نو-روايتي بيلي سمجهيو وڃي ٿو. ''اپولو''، [[سرگئي دياگليئف]] جي تجريدي بيلي جي جواب طور روايتي صورت ڏانهن واپسي جي علامت هئي. بالانشين جديد ناچ جي ترتيبڪار [[مارٿا گراهم]] سان گڏ ڪم ڪيو، ۽ جديد رقاصن جهڙوڪ [[پال ٽيلر (ڪوريئوگرافر)|پال ٽيلر]] کي پنهنجي ڪمپني ۾ شامل ڪيو، جنهن 1959ع ۾ بالانشين جي ''[[Episodes (ballet)|Episodes]]'' ۾ رقص ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=From Petipa to Balanchine: Classical Revival and the Modernization of Ballet|last=Scholl|first=Tim|publisher=[[Routledge]]|year=1994|isbn=978-0415756211|location=London}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ بالانشين کي نو-روايتي بيلي جو اهم نمائندو سمجهيو وڃي ٿو، پر ٻين به اهم خدمتون سرانجام ڏنيون. [[فريڊرڪ ايشٽن]] جي ''[[سمفونڪ تبديليون (بالي)|سمفونڪ تبديليون]]'' (1946ع) سندس شاهڪار تخليقن مان هڪ آهي. هي بيلي [[سيزر فرانڪ]] جي ساڳئي نالي واري موسيقي تي ٻڌل آهي، ۽ موسيقيءَ جي خالص رقصي تشريح پيش ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

نو-روايتي بيلي مان ئي [[جديد بيلي]] به وجود ۾ آئي. هن انداز جي موجدن ۾ [[گلين ٽيٽلي]]، [[رابرٽ جوفري]] ۽ [[جيرالڊ آرپينو]] شامل آهن. جديد بيلي ۽ نو-روايتي بيلي جي وچ ۾ فرق ڪڏهن ڪڏهن واضح ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي، پر انهن ترتيبڪارن جي ڪم ۾ وڌيڪ جسماني قوت، جرئت ۽ شدت نمايان نظر اچي ٿي. مثال طور جوفري جي ''اہسٽريٽ'' (1967ع) ۾ راڪ موسيقي ۽ جنسي اشارن واري رقصي ترتيب استعمال ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

===همعصر بيلي===
{{main|همعصر بيلي}}

[[فائل:Grace in winter, contemporary ballet.jpg|thumb|همعصر بيلي ۾ جديد، غير روايتي انداز سان ڪيل بيلي جي ٽپ]]

بيلي جو هي انداز اڪثر ننگن پيرن سان پيش ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 | title=The Oxford Handbook of Contemporary Ballet
 | year=2021 | isbn=9780190871499
 | editor1-first=Jill Nunes | editor1-last=Jensen
 | editor2-first=Kathrina | editor2-last=Farrugia-Kriel
 | publisher=Oxford University Press
 | url=https://books.google.com/books?id=nTkqEAAAQBAJ&amp;pg=PA426 }}&lt;/ref&gt; همعصر بيلي ۾ [[مائم]] ۽ [[اداڪاري]] به شامل ٿي سگهي ٿي، ۽ اها اڪثر موسيقي (عام طور آرڪيسٽرا، پر ڪڏهن ڪڏهن آوازي) سان پيش ڪئي ويندي آهي. هن انداز کي نو-روايتي يا جديد بيلي کان الڳ سڃاڻڻ ڪڏهن ڪڏهن ڏکيو هوندو آهي. همعصر بيلي، [[همعصر ناچ]] سان پڻ ويجهو تعلق رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جا ڪيترائي تصور ويهين صديءَ جي جديد ناچ مان ورتل آهن، جن ۾ زمين تي حرڪتون ۽ پيرن کي اندر موڙڻ جهڙا طريقا شامل آهن. بهرحال، بنيادي فرق اهو آهي ته همعصر بيلي جي پيشڪش لاءِ بيلي جي روايتي فني مهارت ضروري هوندي آهي.

جارج بالانشين کي همعصر بيلي جو اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو. همعصر بيلي جي شروعاتي ترتيبڪارن ۾ [[ٽوائلا ٿارپ]] پڻ شامل آهي، جنهن 1976ع ۾ [[آمريڪي بيلي ٿيئٽر]] لاءِ ''پش ڪمز ٽو شوو'' ۽ 1986ع ۾ پنهنجي ڪمپني لاءِ ''ان دي اپر روم'' ترتيب ڏنو. ٻنهي تخليقن کي جديد حرڪتن، پوانٽ جوتن ۽ روايتي تربيت يافته رقاصن جي امتزاج سبب نواڻ ڀريو ڪم قرار ڏنو ويو.

اڄڪلهه همعصر بيلي جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون ۽ ترتيبڪار موجود آهن، جن ۾ [[الونزو ڪنگ]] ۽ سندس [[الونزو ڪنگ لائنز بالي|لائنز بالي]]، [[ميٿيو بورن]] ۽ سندس [[نيو ايڊوينچرز (ناچ ڪمپني)|نيو ايڊوينچرز]]، [[ڪمپليڪس  ڪنٽيمپورري بالي]]، [[ناچو دواتو]] ۽ سندس [[ڪمپنيا نيسنل ڊي ڊانزا]]، [[وليم فورسائٿ]] ۽ [[دي فورسيٿ ڪمپني]]، ۽ [[جري ڪيليان]] جو [[نيڊرلينڊ ڊانس ٿيئٽر]] شامل آهن.

روايتي ڪمپنيون، جهڙوڪ [[ميرئينسڪي بيلي]] (ڪيروف بيلي) ۽ [[پيرس اوپرا بيلي]]، پڻ باقاعدي همعصر بيلي پيش ڪن ٿيون.

''بيلي'' جو اصطلاح وقت سان گڏ وسيع معنيٰ اختيار ڪري چڪو آهي ۽ هاڻي ان سان لاڳاپيل سڀني اندازن تي لاڳو ٿئي ٿو. جيڪو شخص بيلي رقاص بڻجڻ جي تربيت حاصل ڪري ٿو، ان کان اميد ڪئي ويندي آهي ته هو نو-روايتي، جديد ۽ همعصر بيلي به پيش ڪري سگهي. هڪ بيلي رقاص کان توقع ڪئي ويندي آهي ته روايتي بيلي ۾ وقار ۽ شاهانا انداز، نو-روايتي بيلي ۾ آزاد ۽ شاعراڻو اظهار، ۽ جديد يا همعصر بيلي ۾ سادگي، سختي يا عام ماڻهن جهڙو انداز اختيار ڪري. ان کان علاوه، جديد ناچ جا ڪيترائي انداز به آهن، جيڪي روايتي بيلي کي همعصر ناچ سان ملائن ٿا، جهڙوڪ [[هپليٽ (ڊانس اسٽائل)|هپليٽ]]، جنهن لاءِ رقاصن کي غير مغربي ناچ جي اندازن ۾ پڻ مهارت حاصل ڪرڻي پوي ٿي.&lt;ref name=kourlas&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/09/04/arts/dance/hiplet-an-implausible-hybrid-plants-itself-on-pointe.html|title=Hiplet: An Implausible Hybrid Plants Itself on Pointe|last=Kourlas|first=Gia | date=2 September 2016 | newspaper=[[The New York Times]]|issn=0362-4331|access-date=2016-12-03|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221165024/http://www.nytimes.com/2016/09/04/arts/dance/hiplet-an-implausible-hybrid-plants-itself-on-pointe.html|archive-date=2016-12-21}}&lt;/ref&gt;

== Gallery ==
&lt;gallery&gt;
File:Saut de chat.ogv|Pas de chat
File:Ballet Nacional de Cuba pas de deux.jpg|&lt;!--''[[Don Quixote (ballet)|Don Quixote]]'' by the [[Cuban National Ballet]]--&gt;
File:Snowdance.jpg|&lt;!--A scene from ''[[فندق‌شکن (باله)]]''--&gt;
File:Don Quijote in Teatro Teresa Carreño.jpg|
File:Degas- La classe de danse 1874.jpg|
File:Chenxin Liu - Don Quichotte, Kitri - Prix de Lausanne 2010-7 edit.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}

[[زمرو:ناچ]]
[[زمرو:ناٽڪ ناچ جو اتهاس]]</text>
      <sha1>es56ew31r8xukesem2rvic1q1mrozbb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389987</id>
      <parentid>389986</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T20:45:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28070" sha1="t8vjv7vz3352imoiv4eya3v43e3bhsj" xml:space="preserve">[[File:Fouetté en tournant (CF46618267 109996904033).gif|thumb|تعادل در باله اهمیت محوری دارد.]]
[[فائل:Darcey Bussell, curtain call for Theme and Variations 2007.jpg|thumb]]
 
'''ناٽڪ ناچ''' ({{lang-en|ballet}}) آرٽ جي هڪ شڪل آهي،&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D9%86%D8%A7%DA%86%D8%8C%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA%20%DB%BE%20%D9%86%D8%A7%DA%86|title=ناچ، ناٽڪ ۾ ناچ {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2019-11-27}}&lt;/ref&gt; جنهن ۾ انساني جسم جي حرڪت جي وسيلي ٺاهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pbt.org/learn-and-engage/resources-audience-members/ballet-101/what-is-ballet/|title=What is Ballet? - Photos &amp; Examples from Pittsburgh Ballet Theatre|website=Pittsburgh Ballet Theatre|access-date=2019-11-27}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[سنگيت ناٽڪ (اوپيرا)|سنگيت ناٽڪ يا اوپيرا]] ٿيٽر ۾ پيش ڪيل ناٽڪ (ڊرامو) کي چئبو آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%A8%D8%A7%D8%AC%D9%8A%20%D8%B3%D8%A7%D9%86%20%DA%AF%DA%8F%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA%D8%8C%20%D8%B3%D9%86%DA%AF%D9%8A%D8%AA%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA%D8%8C%20%D9%86%D8%A7%DA%86%20%DA%AF%D9%87%D8%B1.php|title=باجي سان گڏ ناٽڪ، سنگيت ناٽڪ، ناچ گهر {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2019-11-27}}&lt;/ref&gt;ناٽڪ ناچ ادائگي (پرفارمنس) ناچ جو هڪ قسم آهي جيڪو پندرهن صدي عيسويء ۾ اطالوي علمي سجاڳيءَ جي تحريڪ (ريناسنس) دوران پيدا ٿيو ۽ پوءِ ۾ [[فرانس]] ۽ [[روس]] ۾ هڪ ڪنسرٽ [[ناچ]] بڻجي ويو.

==اشتقاقيات==
'''بيلي''' (Ballet) هڪ فرينچ لفظ آهي، جنهن جي اصل اطالوي لفظ باليٽو ''balletto'' مان نڪتل آهي، جيڪو بالو ''ballo'' (ناچ) جو [[تصغير]] آهي. بالو ''ballo'' وري [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن بالو ''ballo'' ۽ باليئر ''ballare'' مان ورتل آهي، جن جي معنيٰ آهي &quot;ناچ ڪرڻ&quot;.&lt;ref name=&quot;chantrell&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;perseus&quot; /&gt; اهي لفظ وري [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ &quot;βαλλίζω&quot; باليزو (''ballizo'') مان نڪتل آهن، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;ناچ ڪرڻ يا ٽپا ڏيڻ&quot;.&lt;ref name=&quot;perseus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;harper&quot; /&gt; هي لفظ لڳ ڀڳ 1630ع ڌاري فرينچ ٻوليءَ وسيلي انگريزيءَ ۾ داخل ٿيو.

فرينچ ٻوليءَ ۾ هي لفظ بيلي جي پيشڪش، بيلي جي تخليق يا ممڪن طور تي خود هن ناچ جي صنف لاءِ استعمال ٿيندو آهي. البت، هن آخري معنيٰ لاءِ ''danse classique'' (ڪلاسيڪي ناچ) جو اصطلاح پڻ موجود آهي، جيڪو وڌيڪ واضح سمجھيو وڃي ٿو ۽ خاص طور هن ناچ جي سکيا يا تربيت جي حوالي سان وڌيڪ عام استعمال ٿيندو آهي.{{Citation needed|date=December 2024|reason=True or not, this is an unsourced opinion from anon. The entire paragraph needs citing.}}

==تاريخ==
{{Main|بيلي جي تاريخ|بيلي جي تاريخوار خاڪو}}

[[فائل:Ballet de la nuit 1653.jpg|thumb|left|upright|[[لوئي چوڏهون]]، ''[[Ballet Royal de la Nuit]]'' (1653ع) ۾ [[اپولو]] جي ڪردار ۾]]

بيلي جو آغاز پندرهين ۽ سورهين صديءَ دوران [[اطالوي نشاة ثانيه]] جي شاهي درٻارن ۾ ٿيو. [[ڪيٿرين ڊي ميڊيچي]] جي فرانس جي راڻي ٿيڻ کان پوءِ سندس اثر هيٺ بيلي فرانس پهتي، جتي ان کي وڌيڪ ترقي ملي.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book|title=Apollo's Angels: A History of Ballet|last=Homans|first=Jennifer|publisher=[[Random House]]|year=2010|isbn=978-1-4000-6060-3|location=New York|pages=[https://archive.org/details/apollosangelshis00homa_0/page/n30 1]–4|url=https://archive.org/details/apollosangelshis00homa_0|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; شروعاتي [[Ballets de cour|شاهي درٻاري بيلي]] ۾ گهڻو ڪري امير گهراڻن جا شوقيه رقاص حصو وٺندا هئا. انهن جا نفيس ۽ سينگاريل لباس ڏسندڙن کي متاثر ڪرڻ لاءِ هوندا هئا، پر اهي رقاصن جي حرڪت جي آزادي کي محدود پڻ ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=Ballet: An Illustrated History|last1=Clarke|first1=Mary|last2=Crisp|first2=Clement|publisher=[[Hamish Hamilton]]|year=1992|isbn=978-0-241-13068-1|location=Great Britain|pages=17–19}}&lt;/ref&gt;

اهي بيليون وڏن هالن ۾ پيش ڪيون وينديون هيون، جتي ڏسندڙ ٽن پاسن کان ويٺل هوندا هئا. 1618ع کان پوءِ [[پروسينيم محراب]] جي استعمال سبب رقاص ۽ ناظر هڪ ٻئي کان الڳ ٿي ويا، جنهن سان ڏسندڙن لاءِ پيشاور رقاصن جي فني مهارتن کي وڌيڪ واضح نموني ڏسڻ ۽ ساراهڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book | title=The Essential Theatre, Enhanced | date=28 March 2013 | first1=Oscar G. | last1=Brockett | first2=Robert J. | last2=Ball | page=115 | isbn=9781285687513 | publisher=Cengage Learning | url=https://books.google.com/books?id=5TEXAAAAQBAJ&amp;pg=PA115 | access-date=8 July 2023 | archive-date=5 July 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240705202209/https://books.google.com/books?id=5TEXAAAAQBAJ&amp;pg=PA115 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 | title=Baroque Modernity, An Aesthetics of Theater
 | first=Joseph
 | last=Cermatori
 | date=16 November 2021
 | page=9
 | isbn=9781421441542
 | publisher=Johns Hopkins University Press
 | url=https://books.google.com/books?id=sk1PEAAAQBAJ&amp;pg=PA9
 | access-date=8 July 2023
 | archive-date=5 July 2024
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240705202210/https://books.google.com/books?id=sk1PEAAAQBAJ&amp;pg=PA9#v=onepage&amp;q&amp;f=false
 | url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

فرانسيسي درٻاري بيلي پنهنجي عروج تي [[لوئي چوڏهون]] جي دور حڪومت ۾ پهتي. هن 1661ع ۾ [[Académie Royale de Danse]] (شاهي ناچ اڪيڊمي) قائم ڪئي، جنهن جو مقصد بيلي جا معيار مقرر ڪرڻ ۽ ناچ جي استادن کي تصديق ناما جاري ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://mentalfloss.com/article/93297/art-power-how-louis-xiv-ruled-france-ballet|title=The Art of Power: How Louis XIV Ruled France ... With Ballet|date=15 March 2017|access-date=2017-10-02|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002220137/http://mentalfloss.com/article/93297/art-power-how-louis-xiv-ruled-france-ballet|archive-date=2017-10-02 |publisher=[[Mental floss]]}}&lt;/ref&gt; 1672ع ۾ لوئي چوڏهين [[Jean-Baptiste Lully]] کي [[Académie Royale de Musique]] (پيرس اوپيرا) جو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو، جتان پهرين پيشاور [[بيلي ڪمپني]]، [[پيرس اوپيرا بيلي]] وجود ۾ آئي.&lt;ref name=&quot;craine&quot; /&gt; [[پيئر بوشان]] لولي جو [[بيلي ماسٽر]] هو. ٻنهي جي گڏيل ڪوششن بيلي جي ترقيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو، ۽ پيرن جي پنج بنيادي پوزيشنن جي تخليق جو اعزاز به انهن کي ڏنو وڃي ٿو. 1681ع تائين ڪيترن سالن جي تربيت کان پوءِ پهريون ڀيرو عورت رقاصائون (''ballerinas'') اسٽيج تي ظاهر ٿيون.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

1830ع کان پوءِ فرانس ۾ بيلي جي مقبوليت گهٽجڻ لڳي، پر ڊينمارڪ، اٽلي ۽ روس ۾ ان جي ترقي جاري رهي. [[پهرين عالمي جنگ]] کان ٿورو اڳ [[سرگئي دياگليئف]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[Ballets Russes]] جي يورپ آمد بيلي ۾ نئين دلچسپي پيدا ڪئي ۽ جديد دور جي شروعات جو سبب بڻي.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book|title=Ballet 101: A Complete Guide to Learning and Loving the Ballet|last=Greskovic|first=Robert|publisher=[[Hachette Books|Hyperion Books]]|year=1998|isbn=978-0-7868-8155-0|location=New York, New York|pages=46–57}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ ۾ بيلي ٻين ڪيترين ئي ناچ جي صنفن تي وسيع اثر ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nyfa.edu/student-resources/ballet-and-modern-dance/|title=Ballet And Modern Dance: Using Ballet As The Basis For Other Dance Techniques|date=5 August 2014|work=Student Resources|access-date=2017-07-26|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002220627/https://www.nyfa.edu/student-resources/ballet-and-modern-dance/|archive-date=2017-10-02}}&lt;/ref&gt; ساڳئي صديءَ ۾ بيلي، روايتي بيلي کان الڳ ٿي [[جديد ناچ]] ڏانهن وڌي، جنهن سان ڪيترن ملڪن ۾ جديديت پسند تحريڪن جنم ورتو.&lt;ref name=&quot;wulff&quot; /&gt;

ويهين صديءَ جي مشهور بيلي رقاصن ۾ [[ميخائل بريشنڪوف]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[ايرڪ برون]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Erik Bruhn dies in Toronto; top dancer of his generation
 | first=John | last=Rockwell | date=2 April 1986
 | work=The New York Times
 | url=https://www.nytimes.com/1986/04/02/obituaries/erik-bruhn-dies-in-toronto-top-dancer-of-his-generation.html
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[ماريا ٽال چيف]]،&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=SAB Trailblazer – Maria Tallchief
 | publisher=School of American Ballet
 | url=https://sab.org/scenes/sab-trailblazer-maria-tallchief/
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[جين ڊيوريڪس]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=International star of dance, vaudeville dies at 98
 | first=Janette | last=Williams | date=29 August 2017
 | work=Pasadena Star-News
 | url=https://www.pasadenastarnews.com/2011/08/09/international-star-of-dance-vaudeville-dies-at-98/
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[سوزين فريل]]،&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=Legendary ballerina Suzanne Farrell reflects on career, 20 years as Krafft Professor at FSU
 | first1=Anna | last1=Prentiss | first2=Jamie | last2=Rager
 | first3=Jasmine | last3=Hur | display-authors=1
 | work=Florida State University News | date=16 November 2023
 | url=https://news.fsu.edu/news/arts-humanities/2023/11/16/legendary-ballerina-suzanne-farrell-reflects-on-career-20-years-as-krafft-professor-at-fsu/
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[مارگو فونٽين]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[روزيلا هائي ٽاور]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Rosella Hightower, Prima Ballerina and School Founder, Is Dead at 88
 | first=Jack | last=Anderson | date=4 November 2008
 | work=The New York Times
 | url=https://www.nytimes.com/2008/11/05/arts/dance/05hightower.html
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[گيلسي ڪرڪلينڊ]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[نتاليا ماڪاروا]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[آرٿر مچل]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Arthur Mitchell obituary
 | first=Wendy | last=Perron | date=21 September 2018
 | work=The Guardian
 | url=https://www.theguardian.com/stage/2018/sep/21/arthur-mitchell-obituary
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[روڊولف نوريئف]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[انا پاولووا]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[مايا پليسيتسڪايا]]،&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=Maya Plisetskaya
 | website=International Dance Day
 | publisher=Futura Communications
 | url=https://www.international-dance-day.org/mayaplissetskaya.html
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
۽ [[گالينا اولانووا]] شامل آهن.&lt;ref name=ClassicFM&gt;{{Cite news
 | title=The ten greatest ballet dancers of the twentieth century
 | work=Classic FM | language=en | url-status=live
 | url=http://www.classicfm.com/discover-music/periods-genres/ballet/greatest-ballet-dancers/
 | access-date=2017-10-02 | archive-date=2017-10-02
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171002221516/http://www.classicfm.com/discover-music/periods-genres/ballet/greatest-ballet-dancers/ }}&lt;/ref&gt;

==اندازَ==

[[فائل:MarieSalle.jpg|thumb|[[ميري سالي]]، روايتي بيلي رقاصه]]

وقت سان گڏ بيلي جا ڪيترائي اسلوبي فرق ۽ ذيلي انداز وجود ۾ آيا. شروعاتي روايتي انداز گهڻو ڪري جاگرافيائي علائقن سان لاڳاپيل هئا. انهن جا مثال [[روسي بيلي]]، [[فرانسيسي بيلي]] ۽ [[اطالوي بيلي]] آهن. بعد وارن اندازن، جهڙوڪ [[همعصر بيلي]] ۽ [[نو-روايتي بيلي]]، ۾ روايتي بيلي سان گڏ غير روايتي فني طريقا ۽ حرڪتون پڻ شامل ٿي ويون. شايد سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ پيش ٿيندڙ بيلي جو انداز ديرين [[رومانوي بيلي]] (يا [[اڇي بيلي]]) آهي.&lt;ref name=&quot;hammond&quot;&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/balletbasics0000hamm/page/n1/mode/2up |isbn=978-0-07-255714-5 |title=Ballet basics | year=2004 |last1=Hammond |first1=Sandra Noll |publisher=McGraw-Hill Education }}&lt;/ref&gt;

===روايتي بيلي===
{{main|روايتي بيلي}}

[[فائل:Swanlake015.jpg|thumb|''سوان ڍنڍ'' جي ايوانوف/پيٽيپا نسخي جي ٻئي پردي مان ''Valse des cygnes'']]

روايتي بيلي، بيلي جي روايتي [[بيلي جي اصطلاحن جي فهرست|فني طريقن ۽ اصطلاحن]] تي ٻڌل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Technical Manual and Dictionary of Classical Ballet|last=Grant|first=Gail|publisher=[[Dover Publications]]|year=1982|isbn=978-0-486-21843-4|location=New York, US|url=https://archive.org/details/technicalmanuald00gail}}&lt;/ref&gt; مختلف ملڪن ۾ ان جا الڳ انداز ترقي ڪري چڪا آهن، جهڙوڪ [[فرانسيسي بيلي]]، [[اطالوي بيلي]]، [[انگريزي بيلي]] ۽ [[روسي بيلي]].&lt;ref name=&quot;warren89&quot;&gt;{{cite book
 | title=Classical ballet technique
 | last=Warren | first=Gretchen Ward | year=1989
 | publisher=University Press of Florida
 | isbn=978-0-8130-0895-0
 | url=https://archive.org/details/classicalballett0000warr
}}&lt;/ref&gt; روايتي بيلي جا ڪيترائي انداز مخصوص تربيتي طريقن سان لاڳاپيل آهن، جيڪي اڪثر انهن جي بانيءَ جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا (هيٺ ڏسو). [[Royal Academy of Dance|رائل اڪيڊمي آف ڊانس]] جو طريقو بيلي جي سکيا ۽ تربيت جو هڪ نظام آهي، جيڪو مختلف بيلي رقاصن گڏجي قائم ڪيو. هنن اطالوي، فرانسيسي، ڊينش ۽ روسي طريقن کي گڏائي بيلي جو هڪ نئون انداز تخليق ڪيو، جيڪو عالمي سطح تي انگريزي بيلي جي انداز طور سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; روايتي بيلي جي مشهور پيشڪشن ۾ ''[[سوان ڍنڍ]]''، ''[[سمهندڙ حسينه (بيلي)|سمهندڙ حسينه]]'' ۽ ''[[نٽ ڪريڪر]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=10 Classical Ballets Any Kind of Dancer Should Know
 | date=26 September 2010 | website=DancePlug
 | url=https://www.danceplug.com/article/10-classical-ballets-any-kind-of-dancer-should-know
 | access-date=2024-12-23 }}&lt;/ref&gt;

===رومانوي بيلي===
{{main|رومانوي بيلي}}

[[فائل:Giselle -Carlotta Grisi -1841 -2.jpg|thumb|upright|[[ڪارلوٽا گريسي]]، 1841ع ۾ اصل [[جيزيل]]، رومانوي ٽوٽو پاتل]]

رومانوي بيلي، روايتي بيلي جي هڪ فني تحريڪ هئي، ۽ ان جون ڪيتريون ئي پيشڪشون اڄ به روايتي ذخيري جو حصو آهن. رومانوي دور جي نمايان خاصيتن ۾ [[پوانٽ ٽيڪنڪ]] جو رواج، عورت رقاصائن جي بالادستي، ۽ ڊگها، نرم ۽ وهندڙ ''ٽوٽو'' لباس شامل هئا، جيڪي نزاکت ۽ لطافت جو احساس پيدا ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; هيءَ تحريڪ اوڻيهين صديءَ جي شروعاتي ۽ وچئين دور ([[رومانوي دور]]) ۾ ظاهر ٿي، جتي شديد جذبن کي جمالياتي تجربي جو بنيادي ذريعو سمجهيو ويو. ڪيترين رومانوي بيلي ڪهاڻين ۾ روحاني عورتون (جهڙوڪ سلِف، وِليز ۽ ڀوت) شامل هونديون هيون، جيڪي فاني مردن جي دلين ۽ احساسن تي قابض ٿي وينديون هيون. 1827ع جي ''[[La Sylphide]]'' کي عام طور پهرين رومانوي بيلي سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 1870ع جي ''[[Coppélia]]'' کي ان دور جي آخري رومانوي بيلي تصور ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; رومانوي دور جي مشهور بيلي رقاصن ۾ [[ميري ٽاگليوني]]، [[فيني ايلسلر]] ۽ [[جولس پيرو]] شامل آهن. جولس پيرو خاص طور پنهنجي بيلي ترتيب (ڪوريوگرافي) لاءِ مشهور آهي، خاص ڪري ''[[جيزيل]]'' لاءِ، جنهن کي رومانوي بيلي جي سڀ کان وڌيڪ مشهور تخليقن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

===نو-روايتي بيلي===
{{main|نو-روايتي بيلي}}

[[فائل:Ballets Russes - Apollo musagète.jpg|thumb|[[اليگزينڊرا دانيلوا]] ۽ [[سرج ليفار]]، ''اپولون مساگيٽي''، 1928ع]]

نو-روايتي بيلي عام طور تجريدي هوندي آهي، جنهن ۾ واضح ڪهاڻي، لباس يا منظرنامو موجود نه هوندو آهي. موسيقي جو انتخاب مختلف ٿي سگهي ٿو ۽ گهڻو ڪري [[نو-روايتي موسيقي]] (جهڙوڪ [[ايگور اسٽراونسڪي|اسٽراونسڪي]] يا [[البرٽ روسيل]]) تي ٻڌل هوندو آهي. ''فرام پيٽيپا ٽو بيلنچائن'' جي ليکڪ ٽم شول موجب، [[جارج بالانشين]] جي 1928ع واري ''[[اپولو (بيلي)|اپولو]]'' کي پهرين نو-روايتي بيلي سمجهيو وڃي ٿو. ''اپولو''، [[سرگئي دياگليئف]] جي تجريدي بيلي جي جواب طور روايتي صورت ڏانهن واپسي جي علامت هئي. بالانشين جديد ناچ جي ترتيبڪار [[مارٿا گراهم]] سان گڏ ڪم ڪيو، ۽ جديد رقاصن جهڙوڪ [[پال ٽيلر (ڪوريئوگرافر)|پال ٽيلر]] کي پنهنجي ڪمپني ۾ شامل ڪيو، جنهن 1959ع ۾ بالانشين جي ''[[Episodes (ballet)|Episodes]]'' ۾ رقص ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=From Petipa to Balanchine: Classical Revival and the Modernization of Ballet|last=Scholl|first=Tim|publisher=[[Routledge]]|year=1994|isbn=978-0415756211|location=London}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ بالانشين کي نو-روايتي بيلي جو اهم نمائندو سمجهيو وڃي ٿو، پر ٻين به اهم خدمتون سرانجام ڏنيون. [[فريڊرڪ ايشٽن]] جي ''[[سمفونڪ تبديليون (بالي)|سمفونڪ تبديليون]]'' (1946ع) سندس شاهڪار تخليقن مان هڪ آهي. هي بيلي [[سيزر فرانڪ]] جي ساڳئي نالي واري موسيقي تي ٻڌل آهي، ۽ موسيقيءَ جي خالص رقصي تشريح پيش ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

نو-روايتي بيلي مان ئي [[جديد بيلي]] به وجود ۾ آئي. هن انداز جي موجدن ۾ [[گلين ٽيٽلي]]، [[رابرٽ جوفري]] ۽ [[جيرالڊ آرپينو]] شامل آهن. جديد بيلي ۽ نو-روايتي بيلي جي وچ ۾ فرق ڪڏهن ڪڏهن واضح ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي، پر انهن ترتيبڪارن جي ڪم ۾ وڌيڪ جسماني قوت، جرئت ۽ شدت نمايان نظر اچي ٿي. مثال طور جوفري جي ''اہسٽريٽ'' (1967ع) ۾ راڪ موسيقي ۽ جنسي اشارن واري رقصي ترتيب استعمال ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

===همعصر بيلي===
{{main|همعصر بيلي}}

[[فائل:Grace in winter, contemporary ballet.jpg|thumb|همعصر بيلي ۾ جديد، غير روايتي انداز سان ڪيل بيلي جي ٽپ]]

بيلي جو هي انداز اڪثر ننگن پيرن سان پيش ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 | title=The Oxford Handbook of Contemporary Ballet
 | year=2021 | isbn=9780190871499
 | editor1-first=Jill Nunes | editor1-last=Jensen
 | editor2-first=Kathrina | editor2-last=Farrugia-Kriel
 | publisher=Oxford University Press
 | url=https://books.google.com/books?id=nTkqEAAAQBAJ&amp;pg=PA426 }}&lt;/ref&gt; همعصر بيلي ۾ [[مائم]] ۽ [[اداڪاري]] به شامل ٿي سگهي ٿي، ۽ اها اڪثر موسيقي (عام طور آرڪيسٽرا، پر ڪڏهن ڪڏهن آوازي) سان پيش ڪئي ويندي آهي. هن انداز کي نو-روايتي يا جديد بيلي کان الڳ سڃاڻڻ ڪڏهن ڪڏهن ڏکيو هوندو آهي. همعصر بيلي، [[همعصر ناچ]] سان پڻ ويجهو تعلق رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جا ڪيترائي تصور ويهين صديءَ جي جديد ناچ مان ورتل آهن، جن ۾ زمين تي حرڪتون ۽ پيرن کي اندر موڙڻ جهڙا طريقا شامل آهن. بهرحال، بنيادي فرق اهو آهي ته همعصر بيلي جي پيشڪش لاءِ بيلي جي روايتي فني مهارت ضروري هوندي آهي.

جارج بالانشين کي همعصر بيلي جو اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو. همعصر بيلي جي شروعاتي ترتيبڪارن ۾ [[ٽوائلا ٿارپ]] پڻ شامل آهي، جنهن 1976ع ۾ [[آمريڪي بيلي ٿيئٽر]] لاءِ ''پش ڪمز ٽو شوو'' ۽ 1986ع ۾ پنهنجي ڪمپني لاءِ ''ان دي اپر روم'' ترتيب ڏنو. ٻنهي تخليقن کي جديد حرڪتن، پوانٽ جوتن ۽ روايتي تربيت يافته رقاصن جي امتزاج سبب نواڻ ڀريو ڪم قرار ڏنو ويو.

اڄڪلهه همعصر بيلي جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون ۽ ترتيبڪار موجود آهن، جن ۾ [[الونزو ڪنگ]] ۽ سندس [[الونزو ڪنگ لائنز بالي|لائنز بالي]]، [[ميٿيو بورن]] ۽ سندس [[نيو ايڊوينچرز (ناچ ڪمپني)|نيو ايڊوينچرز]]، [[ڪمپليڪس  ڪنٽيمپورري بالي]]، [[ناچو دواتو]] ۽ سندس [[ڪمپنيا نيسنل ڊي ڊانزا]]، [[وليم فورسائٿ]] ۽ [[دي فورسيٿ ڪمپني]]، ۽ [[جري ڪيليان]] جو [[نيڊرلينڊ ڊانس ٿيئٽر]] شامل آهن.

روايتي ڪمپنيون، جهڙوڪ [[ميرئينسڪي بيلي]] (ڪيروف بيلي) ۽ [[پيرس اوپرا بيلي]]، پڻ باقاعدي همعصر بيلي پيش ڪن ٿيون.

''بيلي'' جو اصطلاح وقت سان گڏ وسيع معنيٰ اختيار ڪري چڪو آهي ۽ هاڻي ان سان لاڳاپيل سڀني اندازن تي لاڳو ٿئي ٿو. جيڪو شخص بيلي رقاص بڻجڻ جي تربيت حاصل ڪري ٿو، ان کان اميد ڪئي ويندي آهي ته هو نو-روايتي، جديد ۽ همعصر بيلي به پيش ڪري سگهي. هڪ بيلي رقاص کان توقع ڪئي ويندي آهي ته روايتي بيلي ۾ وقار ۽ شاهانا انداز، نو-روايتي بيلي ۾ آزاد ۽ شاعراڻو اظهار، ۽ جديد يا همعصر بيلي ۾ سادگي، سختي يا عام ماڻهن جهڙو انداز اختيار ڪري. ان کان علاوه، جديد ناچ جا ڪيترائي انداز به آهن، جيڪي روايتي بيلي کي همعصر ناچ سان ملائن ٿا، جهڙوڪ [[هپليٽ (ڊانس اسٽائل)|هپليٽ]]، جنهن لاءِ رقاصن کي غير مغربي ناچ جي اندازن ۾ پڻ مهارت حاصل ڪرڻي پوي ٿي.&lt;ref name=kourlas&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/09/04/arts/dance/hiplet-an-implausible-hybrid-plants-itself-on-pointe.html|title=Hiplet: An Implausible Hybrid Plants Itself on Pointe|last=Kourlas|first=Gia | date=2 September 2016 | newspaper=[[The New York Times]]|issn=0362-4331|access-date=2016-12-03|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221165024/http://www.nytimes.com/2016/09/04/arts/dance/hiplet-an-implausible-hybrid-plants-itself-on-pointe.html|archive-date=2016-12-21}}&lt;/ref&gt;

==پيشي طور بيلي==

پيشيوراڻا بيلي رقاص عام طور تي مناسب پگهار نٿا حاصل ڪن، ۽ سندن آمدني گهڻو ڪري هڪ عام مزدور کان به گهٽ هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 2020ع تائين، آمريڪا ۾ رقاصن (جن ۾ بيلي ۽ ناچ جا ٻيا انداز شامل آهن) جي سراسري اجرت تقريباً 19 آمريڪي ڊالر في ڪلاڪ هئي، جڏهن ته استاد طور ڪم ڪندڙن کي عام طور پيش ڪندڙ رقاصن جي ڀيٽ ۾ ڪجهه وڌيڪ معاوضو ملندو هو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|date=8 September 2021|title=Dancers and Choreographers: Occupational Outlook Handbook|url=https://www.bls.gov/ooh/entertainment-and-sports/dancers-and-choreographers.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120403113509/http://www.bls.gov:80/ooh/entertainment-and-sports/dancers-and-choreographers.htm |archive-date=2012-04-03 |access-date=2022-01-20|publisher=[[U.S. Bureau of Labor Statistics]]|language=en-us}}&lt;/ref&gt;

هن شعبي ۾ روزگار جا امڪان گهڻا مضبوط ناهن، ۽ نوڪري حاصل ڪرڻ لاءِ سخت مقابلو هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ درخواست ڏيندڙن جو تعداد موجود خالي جاين کان گهڻو وڌيڪ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; روزگار جا گهڻا موقعا خانگي [[ناچ جو اسڪول|ناچ جي اسڪولن]] ۾ تدريسي خدمتن سان لاڳاپيل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[رقصي ترتيبڪار|رقصي ترتيبڪارن]] (ڪوريوگرافرن) کي عام طور رقاصن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ معاوضو ملندو آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; موسيقار ۽ ڳائڻا پڻ في ڪلاڪ جي حساب سان رقاصن ۽ رقصي ترتيبڪارن کان وڌيڪ، لڳ ڀڳ 30 آمريڪي ڊالر في ڪلاڪ، ڪمائيندا آهن؛ پر موسيقارن لاءِ مڪمل وقت واري روزگار جا موقعا نسبتاً گهٽ هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;actors&quot;&gt;{{Cite web|date=8 September 2021|title=Musicians and Singers: Occupational Outlook Handbook|url=https://www.bls.gov/ooh/entertainment-and-sports/musicians-and-singers.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121032030/https://www.bls.gov/ooh/entertainment-and-sports/musicians-and-singers.htm|archive-date=2022-01-21|access-date=2022-01-20|website=U.S. Bureau of Labor Statistics|language=en-us|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Gallery ==
&lt;gallery&gt;
File:Saut de chat.ogv|Pas de chat
File:Ballet Nacional de Cuba pas de deux.jpg|&lt;!--''[[Don Quixote (ballet)|Don Quixote]]'' by the [[Cuban National Ballet]]--&gt;
File:Snowdance.jpg|&lt;!--A scene from ''[[فندق‌شکن (باله)]]''--&gt;
File:Don Quijote in Teatro Teresa Carreño.jpg|
File:Degas- La classe de danse 1874.jpg|
File:Chenxin Liu - Don Quichotte, Kitri - Prix de Lausanne 2010-7 edit.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}

[[زمرو:ناچ]]
[[زمرو:ناٽڪ ناچ جو اتهاس]]</text>
      <sha1>t8vjv7vz3352imoiv4eya3v43e3bhsj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389988</id>
      <parentid>389987</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T20:46:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31332" sha1="ei3p5lyj92hfdlakwrkjpce2cydonak" xml:space="preserve">[[File:Fouetté en tournant (CF46618267 109996904033).gif|thumb|تعادل در باله اهمیت محوری دارد.]]
[[فائل:Darcey Bussell, curtain call for Theme and Variations 2007.jpg|thumb]]
 
'''ناٽڪ ناچ''' ({{lang-en|ballet}}) آرٽ جي هڪ شڪل آهي،&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D9%86%D8%A7%DA%86%D8%8C%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA%20%DB%BE%20%D9%86%D8%A7%DA%86|title=ناچ، ناٽڪ ۾ ناچ {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2019-11-27}}&lt;/ref&gt; جنهن ۾ انساني جسم جي حرڪت جي وسيلي ٺاهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pbt.org/learn-and-engage/resources-audience-members/ballet-101/what-is-ballet/|title=What is Ballet? - Photos &amp; Examples from Pittsburgh Ballet Theatre|website=Pittsburgh Ballet Theatre|access-date=2019-11-27}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[سنگيت ناٽڪ (اوپيرا)|سنگيت ناٽڪ يا اوپيرا]] ٿيٽر ۾ پيش ڪيل ناٽڪ (ڊرامو) کي چئبو آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%A8%D8%A7%D8%AC%D9%8A%20%D8%B3%D8%A7%D9%86%20%DA%AF%DA%8F%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA%D8%8C%20%D8%B3%D9%86%DA%AF%D9%8A%D8%AA%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA%D8%8C%20%D9%86%D8%A7%DA%86%20%DA%AF%D9%87%D8%B1.php|title=باجي سان گڏ ناٽڪ، سنگيت ناٽڪ، ناچ گهر {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2019-11-27}}&lt;/ref&gt;ناٽڪ ناچ ادائگي (پرفارمنس) ناچ جو هڪ قسم آهي جيڪو پندرهن صدي عيسويء ۾ اطالوي علمي سجاڳيءَ جي تحريڪ (ريناسنس) دوران پيدا ٿيو ۽ پوءِ ۾ [[فرانس]] ۽ [[روس]] ۾ هڪ ڪنسرٽ [[ناچ]] بڻجي ويو.

==اشتقاقيات==
'''بيلي''' (Ballet) هڪ فرينچ لفظ آهي، جنهن جي اصل اطالوي لفظ باليٽو ''balletto'' مان نڪتل آهي، جيڪو بالو ''ballo'' (ناچ) جو [[تصغير]] آهي. بالو ''ballo'' وري [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن بالو ''ballo'' ۽ باليئر ''ballare'' مان ورتل آهي، جن جي معنيٰ آهي &quot;ناچ ڪرڻ&quot;.&lt;ref name=&quot;chantrell&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;perseus&quot; /&gt; اهي لفظ وري [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ &quot;βαλλίζω&quot; باليزو (''ballizo'') مان نڪتل آهن، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;ناچ ڪرڻ يا ٽپا ڏيڻ&quot;.&lt;ref name=&quot;perseus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;harper&quot; /&gt; هي لفظ لڳ ڀڳ 1630ع ڌاري فرينچ ٻوليءَ وسيلي انگريزيءَ ۾ داخل ٿيو.

فرينچ ٻوليءَ ۾ هي لفظ بيلي جي پيشڪش، بيلي جي تخليق يا ممڪن طور تي خود هن ناچ جي صنف لاءِ استعمال ٿيندو آهي. البت، هن آخري معنيٰ لاءِ ''danse classique'' (ڪلاسيڪي ناچ) جو اصطلاح پڻ موجود آهي، جيڪو وڌيڪ واضح سمجھيو وڃي ٿو ۽ خاص طور هن ناچ جي سکيا يا تربيت جي حوالي سان وڌيڪ عام استعمال ٿيندو آهي.{{Citation needed|date=December 2024|reason=True or not, this is an unsourced opinion from anon. The entire paragraph needs citing.}}

==تاريخ==
{{Main|بيلي جي تاريخ|بيلي جي تاريخوار خاڪو}}

[[فائل:Ballet de la nuit 1653.jpg|thumb|left|upright|[[لوئي چوڏهون]]، ''[[Ballet Royal de la Nuit]]'' (1653ع) ۾ [[اپولو]] جي ڪردار ۾]]

بيلي جو آغاز پندرهين ۽ سورهين صديءَ دوران [[اطالوي نشاة ثانيه]] جي شاهي درٻارن ۾ ٿيو. [[ڪيٿرين ڊي ميڊيچي]] جي فرانس جي راڻي ٿيڻ کان پوءِ سندس اثر هيٺ بيلي فرانس پهتي، جتي ان کي وڌيڪ ترقي ملي.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book|title=Apollo's Angels: A History of Ballet|last=Homans|first=Jennifer|publisher=[[Random House]]|year=2010|isbn=978-1-4000-6060-3|location=New York|pages=[https://archive.org/details/apollosangelshis00homa_0/page/n30 1]–4|url=https://archive.org/details/apollosangelshis00homa_0|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; شروعاتي [[Ballets de cour|شاهي درٻاري بيلي]] ۾ گهڻو ڪري امير گهراڻن جا شوقيه رقاص حصو وٺندا هئا. انهن جا نفيس ۽ سينگاريل لباس ڏسندڙن کي متاثر ڪرڻ لاءِ هوندا هئا، پر اهي رقاصن جي حرڪت جي آزادي کي محدود پڻ ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=Ballet: An Illustrated History|last1=Clarke|first1=Mary|last2=Crisp|first2=Clement|publisher=[[Hamish Hamilton]]|year=1992|isbn=978-0-241-13068-1|location=Great Britain|pages=17–19}}&lt;/ref&gt;

اهي بيليون وڏن هالن ۾ پيش ڪيون وينديون هيون، جتي ڏسندڙ ٽن پاسن کان ويٺل هوندا هئا. 1618ع کان پوءِ [[پروسينيم محراب]] جي استعمال سبب رقاص ۽ ناظر هڪ ٻئي کان الڳ ٿي ويا، جنهن سان ڏسندڙن لاءِ پيشاور رقاصن جي فني مهارتن کي وڌيڪ واضح نموني ڏسڻ ۽ ساراهڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book | title=The Essential Theatre, Enhanced | date=28 March 2013 | first1=Oscar G. | last1=Brockett | first2=Robert J. | last2=Ball | page=115 | isbn=9781285687513 | publisher=Cengage Learning | url=https://books.google.com/books?id=5TEXAAAAQBAJ&amp;pg=PA115 | access-date=8 July 2023 | archive-date=5 July 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240705202209/https://books.google.com/books?id=5TEXAAAAQBAJ&amp;pg=PA115 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 | title=Baroque Modernity, An Aesthetics of Theater
 | first=Joseph
 | last=Cermatori
 | date=16 November 2021
 | page=9
 | isbn=9781421441542
 | publisher=Johns Hopkins University Press
 | url=https://books.google.com/books?id=sk1PEAAAQBAJ&amp;pg=PA9
 | access-date=8 July 2023
 | archive-date=5 July 2024
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240705202210/https://books.google.com/books?id=sk1PEAAAQBAJ&amp;pg=PA9#v=onepage&amp;q&amp;f=false
 | url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

فرانسيسي درٻاري بيلي پنهنجي عروج تي [[لوئي چوڏهون]] جي دور حڪومت ۾ پهتي. هن 1661ع ۾ [[Académie Royale de Danse]] (شاهي ناچ اڪيڊمي) قائم ڪئي، جنهن جو مقصد بيلي جا معيار مقرر ڪرڻ ۽ ناچ جي استادن کي تصديق ناما جاري ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://mentalfloss.com/article/93297/art-power-how-louis-xiv-ruled-france-ballet|title=The Art of Power: How Louis XIV Ruled France ... With Ballet|date=15 March 2017|access-date=2017-10-02|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002220137/http://mentalfloss.com/article/93297/art-power-how-louis-xiv-ruled-france-ballet|archive-date=2017-10-02 |publisher=[[Mental floss]]}}&lt;/ref&gt; 1672ع ۾ لوئي چوڏهين [[Jean-Baptiste Lully]] کي [[Académie Royale de Musique]] (پيرس اوپيرا) جو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو، جتان پهرين پيشاور [[بيلي ڪمپني]]، [[پيرس اوپيرا بيلي]] وجود ۾ آئي.&lt;ref name=&quot;craine&quot; /&gt; [[پيئر بوشان]] لولي جو [[بيلي ماسٽر]] هو. ٻنهي جي گڏيل ڪوششن بيلي جي ترقيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو، ۽ پيرن جي پنج بنيادي پوزيشنن جي تخليق جو اعزاز به انهن کي ڏنو وڃي ٿو. 1681ع تائين ڪيترن سالن جي تربيت کان پوءِ پهريون ڀيرو عورت رقاصائون (''ballerinas'') اسٽيج تي ظاهر ٿيون.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

1830ع کان پوءِ فرانس ۾ بيلي جي مقبوليت گهٽجڻ لڳي، پر ڊينمارڪ، اٽلي ۽ روس ۾ ان جي ترقي جاري رهي. [[پهرين عالمي جنگ]] کان ٿورو اڳ [[سرگئي دياگليئف]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[Ballets Russes]] جي يورپ آمد بيلي ۾ نئين دلچسپي پيدا ڪئي ۽ جديد دور جي شروعات جو سبب بڻي.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book|title=Ballet 101: A Complete Guide to Learning and Loving the Ballet|last=Greskovic|first=Robert|publisher=[[Hachette Books|Hyperion Books]]|year=1998|isbn=978-0-7868-8155-0|location=New York, New York|pages=46–57}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ ۾ بيلي ٻين ڪيترين ئي ناچ جي صنفن تي وسيع اثر ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nyfa.edu/student-resources/ballet-and-modern-dance/|title=Ballet And Modern Dance: Using Ballet As The Basis For Other Dance Techniques|date=5 August 2014|work=Student Resources|access-date=2017-07-26|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002220627/https://www.nyfa.edu/student-resources/ballet-and-modern-dance/|archive-date=2017-10-02}}&lt;/ref&gt; ساڳئي صديءَ ۾ بيلي، روايتي بيلي کان الڳ ٿي [[جديد ناچ]] ڏانهن وڌي، جنهن سان ڪيترن ملڪن ۾ جديديت پسند تحريڪن جنم ورتو.&lt;ref name=&quot;wulff&quot; /&gt;

ويهين صديءَ جي مشهور بيلي رقاصن ۾ [[ميخائل بريشنڪوف]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[ايرڪ برون]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Erik Bruhn dies in Toronto; top dancer of his generation
 | first=John | last=Rockwell | date=2 April 1986
 | work=The New York Times
 | url=https://www.nytimes.com/1986/04/02/obituaries/erik-bruhn-dies-in-toronto-top-dancer-of-his-generation.html
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[ماريا ٽال چيف]]،&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=SAB Trailblazer – Maria Tallchief
 | publisher=School of American Ballet
 | url=https://sab.org/scenes/sab-trailblazer-maria-tallchief/
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[جين ڊيوريڪس]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=International star of dance, vaudeville dies at 98
 | first=Janette | last=Williams | date=29 August 2017
 | work=Pasadena Star-News
 | url=https://www.pasadenastarnews.com/2011/08/09/international-star-of-dance-vaudeville-dies-at-98/
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[سوزين فريل]]،&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=Legendary ballerina Suzanne Farrell reflects on career, 20 years as Krafft Professor at FSU
 | first1=Anna | last1=Prentiss | first2=Jamie | last2=Rager
 | first3=Jasmine | last3=Hur | display-authors=1
 | work=Florida State University News | date=16 November 2023
 | url=https://news.fsu.edu/news/arts-humanities/2023/11/16/legendary-ballerina-suzanne-farrell-reflects-on-career-20-years-as-krafft-professor-at-fsu/
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[مارگو فونٽين]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[روزيلا هائي ٽاور]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Rosella Hightower, Prima Ballerina and School Founder, Is Dead at 88
 | first=Jack | last=Anderson | date=4 November 2008
 | work=The New York Times
 | url=https://www.nytimes.com/2008/11/05/arts/dance/05hightower.html
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[گيلسي ڪرڪلينڊ]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[نتاليا ماڪاروا]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[آرٿر مچل]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Arthur Mitchell obituary
 | first=Wendy | last=Perron | date=21 September 2018
 | work=The Guardian
 | url=https://www.theguardian.com/stage/2018/sep/21/arthur-mitchell-obituary
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[روڊولف نوريئف]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[انا پاولووا]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[مايا پليسيتسڪايا]]،&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=Maya Plisetskaya
 | website=International Dance Day
 | publisher=Futura Communications
 | url=https://www.international-dance-day.org/mayaplissetskaya.html
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
۽ [[گالينا اولانووا]] شامل آهن.&lt;ref name=ClassicFM&gt;{{Cite news
 | title=The ten greatest ballet dancers of the twentieth century
 | work=Classic FM | language=en | url-status=live
 | url=http://www.classicfm.com/discover-music/periods-genres/ballet/greatest-ballet-dancers/
 | access-date=2017-10-02 | archive-date=2017-10-02
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171002221516/http://www.classicfm.com/discover-music/periods-genres/ballet/greatest-ballet-dancers/ }}&lt;/ref&gt;

==اندازَ==

[[فائل:MarieSalle.jpg|thumb|[[ميري سالي]]، روايتي بيلي رقاصه]]

وقت سان گڏ بيلي جا ڪيترائي اسلوبي فرق ۽ ذيلي انداز وجود ۾ آيا. شروعاتي روايتي انداز گهڻو ڪري جاگرافيائي علائقن سان لاڳاپيل هئا. انهن جا مثال [[روسي بيلي]]، [[فرانسيسي بيلي]] ۽ [[اطالوي بيلي]] آهن. بعد وارن اندازن، جهڙوڪ [[همعصر بيلي]] ۽ [[نو-روايتي بيلي]]، ۾ روايتي بيلي سان گڏ غير روايتي فني طريقا ۽ حرڪتون پڻ شامل ٿي ويون. شايد سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ پيش ٿيندڙ بيلي جو انداز ديرين [[رومانوي بيلي]] (يا [[اڇي بيلي]]) آهي.&lt;ref name=&quot;hammond&quot;&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/balletbasics0000hamm/page/n1/mode/2up |isbn=978-0-07-255714-5 |title=Ballet basics | year=2004 |last1=Hammond |first1=Sandra Noll |publisher=McGraw-Hill Education }}&lt;/ref&gt;

===روايتي بيلي===
{{main|روايتي بيلي}}

[[فائل:Swanlake015.jpg|thumb|''سوان ڍنڍ'' جي ايوانوف/پيٽيپا نسخي جي ٻئي پردي مان ''Valse des cygnes'']]

روايتي بيلي، بيلي جي روايتي [[بيلي جي اصطلاحن جي فهرست|فني طريقن ۽ اصطلاحن]] تي ٻڌل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Technical Manual and Dictionary of Classical Ballet|last=Grant|first=Gail|publisher=[[Dover Publications]]|year=1982|isbn=978-0-486-21843-4|location=New York, US|url=https://archive.org/details/technicalmanuald00gail}}&lt;/ref&gt; مختلف ملڪن ۾ ان جا الڳ انداز ترقي ڪري چڪا آهن، جهڙوڪ [[فرانسيسي بيلي]]، [[اطالوي بيلي]]، [[انگريزي بيلي]] ۽ [[روسي بيلي]].&lt;ref name=&quot;warren89&quot;&gt;{{cite book
 | title=Classical ballet technique
 | last=Warren | first=Gretchen Ward | year=1989
 | publisher=University Press of Florida
 | isbn=978-0-8130-0895-0
 | url=https://archive.org/details/classicalballett0000warr
}}&lt;/ref&gt; روايتي بيلي جا ڪيترائي انداز مخصوص تربيتي طريقن سان لاڳاپيل آهن، جيڪي اڪثر انهن جي بانيءَ جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا (هيٺ ڏسو). [[Royal Academy of Dance|رائل اڪيڊمي آف ڊانس]] جو طريقو بيلي جي سکيا ۽ تربيت جو هڪ نظام آهي، جيڪو مختلف بيلي رقاصن گڏجي قائم ڪيو. هنن اطالوي، فرانسيسي، ڊينش ۽ روسي طريقن کي گڏائي بيلي جو هڪ نئون انداز تخليق ڪيو، جيڪو عالمي سطح تي انگريزي بيلي جي انداز طور سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; روايتي بيلي جي مشهور پيشڪشن ۾ ''[[سوان ڍنڍ]]''، ''[[سمهندڙ حسينه (بيلي)|سمهندڙ حسينه]]'' ۽ ''[[نٽ ڪريڪر]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=10 Classical Ballets Any Kind of Dancer Should Know
 | date=26 September 2010 | website=DancePlug
 | url=https://www.danceplug.com/article/10-classical-ballets-any-kind-of-dancer-should-know
 | access-date=2024-12-23 }}&lt;/ref&gt;

===رومانوي بيلي===
{{main|رومانوي بيلي}}

[[فائل:Giselle -Carlotta Grisi -1841 -2.jpg|thumb|upright|[[ڪارلوٽا گريسي]]، 1841ع ۾ اصل [[جيزيل]]، رومانوي ٽوٽو پاتل]]

رومانوي بيلي، روايتي بيلي جي هڪ فني تحريڪ هئي، ۽ ان جون ڪيتريون ئي پيشڪشون اڄ به روايتي ذخيري جو حصو آهن. رومانوي دور جي نمايان خاصيتن ۾ [[پوانٽ ٽيڪنڪ]] جو رواج، عورت رقاصائن جي بالادستي، ۽ ڊگها، نرم ۽ وهندڙ ''ٽوٽو'' لباس شامل هئا، جيڪي نزاکت ۽ لطافت جو احساس پيدا ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; هيءَ تحريڪ اوڻيهين صديءَ جي شروعاتي ۽ وچئين دور ([[رومانوي دور]]) ۾ ظاهر ٿي، جتي شديد جذبن کي جمالياتي تجربي جو بنيادي ذريعو سمجهيو ويو. ڪيترين رومانوي بيلي ڪهاڻين ۾ روحاني عورتون (جهڙوڪ سلِف، وِليز ۽ ڀوت) شامل هونديون هيون، جيڪي فاني مردن جي دلين ۽ احساسن تي قابض ٿي وينديون هيون. 1827ع جي ''[[La Sylphide]]'' کي عام طور پهرين رومانوي بيلي سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 1870ع جي ''[[Coppélia]]'' کي ان دور جي آخري رومانوي بيلي تصور ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; رومانوي دور جي مشهور بيلي رقاصن ۾ [[ميري ٽاگليوني]]، [[فيني ايلسلر]] ۽ [[جولس پيرو]] شامل آهن. جولس پيرو خاص طور پنهنجي بيلي ترتيب (ڪوريوگرافي) لاءِ مشهور آهي، خاص ڪري ''[[جيزيل]]'' لاءِ، جنهن کي رومانوي بيلي جي سڀ کان وڌيڪ مشهور تخليقن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

===نو-روايتي بيلي===
{{main|نو-روايتي بيلي}}

[[فائل:Ballets Russes - Apollo musagète.jpg|thumb|[[اليگزينڊرا دانيلوا]] ۽ [[سرج ليفار]]، ''اپولون مساگيٽي''، 1928ع]]

نو-روايتي بيلي عام طور تجريدي هوندي آهي، جنهن ۾ واضح ڪهاڻي، لباس يا منظرنامو موجود نه هوندو آهي. موسيقي جو انتخاب مختلف ٿي سگهي ٿو ۽ گهڻو ڪري [[نو-روايتي موسيقي]] (جهڙوڪ [[ايگور اسٽراونسڪي|اسٽراونسڪي]] يا [[البرٽ روسيل]]) تي ٻڌل هوندو آهي. ''فرام پيٽيپا ٽو بيلنچائن'' جي ليکڪ ٽم شول موجب، [[جارج بالانشين]] جي 1928ع واري ''[[اپولو (بيلي)|اپولو]]'' کي پهرين نو-روايتي بيلي سمجهيو وڃي ٿو. ''اپولو''، [[سرگئي دياگليئف]] جي تجريدي بيلي جي جواب طور روايتي صورت ڏانهن واپسي جي علامت هئي. بالانشين جديد ناچ جي ترتيبڪار [[مارٿا گراهم]] سان گڏ ڪم ڪيو، ۽ جديد رقاصن جهڙوڪ [[پال ٽيلر (ڪوريئوگرافر)|پال ٽيلر]] کي پنهنجي ڪمپني ۾ شامل ڪيو، جنهن 1959ع ۾ بالانشين جي ''[[Episodes (ballet)|Episodes]]'' ۾ رقص ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=From Petipa to Balanchine: Classical Revival and the Modernization of Ballet|last=Scholl|first=Tim|publisher=[[Routledge]]|year=1994|isbn=978-0415756211|location=London}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ بالانشين کي نو-روايتي بيلي جو اهم نمائندو سمجهيو وڃي ٿو، پر ٻين به اهم خدمتون سرانجام ڏنيون. [[فريڊرڪ ايشٽن]] جي ''[[سمفونڪ تبديليون (بالي)|سمفونڪ تبديليون]]'' (1946ع) سندس شاهڪار تخليقن مان هڪ آهي. هي بيلي [[سيزر فرانڪ]] جي ساڳئي نالي واري موسيقي تي ٻڌل آهي، ۽ موسيقيءَ جي خالص رقصي تشريح پيش ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

نو-روايتي بيلي مان ئي [[جديد بيلي]] به وجود ۾ آئي. هن انداز جي موجدن ۾ [[گلين ٽيٽلي]]، [[رابرٽ جوفري]] ۽ [[جيرالڊ آرپينو]] شامل آهن. جديد بيلي ۽ نو-روايتي بيلي جي وچ ۾ فرق ڪڏهن ڪڏهن واضح ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي، پر انهن ترتيبڪارن جي ڪم ۾ وڌيڪ جسماني قوت، جرئت ۽ شدت نمايان نظر اچي ٿي. مثال طور جوفري جي ''اہسٽريٽ'' (1967ع) ۾ راڪ موسيقي ۽ جنسي اشارن واري رقصي ترتيب استعمال ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

===همعصر بيلي===
{{main|همعصر بيلي}}

[[فائل:Grace in winter, contemporary ballet.jpg|thumb|همعصر بيلي ۾ جديد، غير روايتي انداز سان ڪيل بيلي جي ٽپ]]

بيلي جو هي انداز اڪثر ننگن پيرن سان پيش ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 | title=The Oxford Handbook of Contemporary Ballet
 | year=2021 | isbn=9780190871499
 | editor1-first=Jill Nunes | editor1-last=Jensen
 | editor2-first=Kathrina | editor2-last=Farrugia-Kriel
 | publisher=Oxford University Press
 | url=https://books.google.com/books?id=nTkqEAAAQBAJ&amp;pg=PA426 }}&lt;/ref&gt; همعصر بيلي ۾ [[مائم]] ۽ [[اداڪاري]] به شامل ٿي سگهي ٿي، ۽ اها اڪثر موسيقي (عام طور آرڪيسٽرا، پر ڪڏهن ڪڏهن آوازي) سان پيش ڪئي ويندي آهي. هن انداز کي نو-روايتي يا جديد بيلي کان الڳ سڃاڻڻ ڪڏهن ڪڏهن ڏکيو هوندو آهي. همعصر بيلي، [[همعصر ناچ]] سان پڻ ويجهو تعلق رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جا ڪيترائي تصور ويهين صديءَ جي جديد ناچ مان ورتل آهن، جن ۾ زمين تي حرڪتون ۽ پيرن کي اندر موڙڻ جهڙا طريقا شامل آهن. بهرحال، بنيادي فرق اهو آهي ته همعصر بيلي جي پيشڪش لاءِ بيلي جي روايتي فني مهارت ضروري هوندي آهي.

جارج بالانشين کي همعصر بيلي جو اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو. همعصر بيلي جي شروعاتي ترتيبڪارن ۾ [[ٽوائلا ٿارپ]] پڻ شامل آهي، جنهن 1976ع ۾ [[آمريڪي بيلي ٿيئٽر]] لاءِ ''پش ڪمز ٽو شوو'' ۽ 1986ع ۾ پنهنجي ڪمپني لاءِ ''ان دي اپر روم'' ترتيب ڏنو. ٻنهي تخليقن کي جديد حرڪتن، پوانٽ جوتن ۽ روايتي تربيت يافته رقاصن جي امتزاج سبب نواڻ ڀريو ڪم قرار ڏنو ويو.

اڄڪلهه همعصر بيلي جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون ۽ ترتيبڪار موجود آهن، جن ۾ [[الونزو ڪنگ]] ۽ سندس [[الونزو ڪنگ لائنز بالي|لائنز بالي]]، [[ميٿيو بورن]] ۽ سندس [[نيو ايڊوينچرز (ناچ ڪمپني)|نيو ايڊوينچرز]]، [[ڪمپليڪس  ڪنٽيمپورري بالي]]، [[ناچو دواتو]] ۽ سندس [[ڪمپنيا نيسنل ڊي ڊانزا]]، [[وليم فورسائٿ]] ۽ [[دي فورسيٿ ڪمپني]]، ۽ [[جري ڪيليان]] جو [[نيڊرلينڊ ڊانس ٿيئٽر]] شامل آهن.

روايتي ڪمپنيون، جهڙوڪ [[ميرئينسڪي بيلي]] (ڪيروف بيلي) ۽ [[پيرس اوپرا بيلي]]، پڻ باقاعدي همعصر بيلي پيش ڪن ٿيون.

''بيلي'' جو اصطلاح وقت سان گڏ وسيع معنيٰ اختيار ڪري چڪو آهي ۽ هاڻي ان سان لاڳاپيل سڀني اندازن تي لاڳو ٿئي ٿو. جيڪو شخص بيلي رقاص بڻجڻ جي تربيت حاصل ڪري ٿو، ان کان اميد ڪئي ويندي آهي ته هو نو-روايتي، جديد ۽ همعصر بيلي به پيش ڪري سگهي. هڪ بيلي رقاص کان توقع ڪئي ويندي آهي ته روايتي بيلي ۾ وقار ۽ شاهانا انداز، نو-روايتي بيلي ۾ آزاد ۽ شاعراڻو اظهار، ۽ جديد يا همعصر بيلي ۾ سادگي، سختي يا عام ماڻهن جهڙو انداز اختيار ڪري. ان کان علاوه، جديد ناچ جا ڪيترائي انداز به آهن، جيڪي روايتي بيلي کي همعصر ناچ سان ملائن ٿا، جهڙوڪ [[هپليٽ (ڊانس اسٽائل)|هپليٽ]]، جنهن لاءِ رقاصن کي غير مغربي ناچ جي اندازن ۾ پڻ مهارت حاصل ڪرڻي پوي ٿي.&lt;ref name=kourlas&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/09/04/arts/dance/hiplet-an-implausible-hybrid-plants-itself-on-pointe.html|title=Hiplet: An Implausible Hybrid Plants Itself on Pointe|last=Kourlas|first=Gia | date=2 September 2016 | newspaper=[[The New York Times]]|issn=0362-4331|access-date=2016-12-03|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221165024/http://www.nytimes.com/2016/09/04/arts/dance/hiplet-an-implausible-hybrid-plants-itself-on-pointe.html|archive-date=2016-12-21}}&lt;/ref&gt;

==پيشي طور بيلي==

پيشيوراڻا بيلي رقاص عام طور تي مناسب پگهار نٿا حاصل ڪن، ۽ سندن آمدني گهڻو ڪري هڪ عام مزدور کان به گهٽ هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 2020ع تائين، آمريڪا ۾ رقاصن (جن ۾ بيلي ۽ ناچ جا ٻيا انداز شامل آهن) جي سراسري اجرت تقريباً 19 آمريڪي ڊالر في ڪلاڪ هئي، جڏهن ته استاد طور ڪم ڪندڙن کي عام طور پيش ڪندڙ رقاصن جي ڀيٽ ۾ ڪجهه وڌيڪ معاوضو ملندو هو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|date=8 September 2021|title=Dancers and Choreographers: Occupational Outlook Handbook|url=https://www.bls.gov/ooh/entertainment-and-sports/dancers-and-choreographers.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120403113509/http://www.bls.gov:80/ooh/entertainment-and-sports/dancers-and-choreographers.htm |archive-date=2012-04-03 |access-date=2022-01-20|publisher=[[U.S. Bureau of Labor Statistics]]|language=en-us}}&lt;/ref&gt;

هن شعبي ۾ روزگار جا امڪان گهڻا مضبوط ناهن، ۽ نوڪري حاصل ڪرڻ لاءِ سخت مقابلو هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ درخواست ڏيندڙن جو تعداد موجود خالي جاين کان گهڻو وڌيڪ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; روزگار جا گهڻا موقعا خانگي [[ناچ جو اسڪول|ناچ جي اسڪولن]] ۾ تدريسي خدمتن سان لاڳاپيل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[رقصي ترتيبڪار|رقصي ترتيبڪارن]] (ڪوريوگرافرن) کي عام طور رقاصن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ معاوضو ملندو آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; موسيقار ۽ ڳائڻا پڻ في ڪلاڪ جي حساب سان رقاصن ۽ رقصي ترتيبڪارن کان وڌيڪ، لڳ ڀڳ 30 آمريڪي ڊالر في ڪلاڪ، ڪمائيندا آهن؛ پر موسيقارن لاءِ مڪمل وقت واري روزگار جا موقعا نسبتاً گهٽ هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;actors&quot;&gt;{{Cite web|date=8 September 2021|title=Musicians and Singers: Occupational Outlook Handbook|url=https://www.bls.gov/ooh/entertainment-and-sports/musicians-and-singers.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121032030/https://www.bls.gov/ooh/entertainment-and-sports/musicians-and-singers.htm|archive-date=2022-01-21|access-date=2022-01-20|website=U.S. Bureau of Labor Statistics|language=en-us|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== صحت تي اثر ==

نوجوان ڇوڪريون جيڪي بيلي جي رقاصائون هونديون آهن، تن ۾ [[پهرين پسلي]] ۾ [[دٻاءُ سبب هڏي جي ڀڃڪڙي|دٻاءُ سبب ڀڃڪڙي]] (Stress fracture) ٿيڻ جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Citation|last1=Kiel|first1=John|title=Stress Reaction and Fractures| year=2018 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507835/|work=StatPearls|publisher=StatPearls Publishing|pmid=29939612|access-date=2018-11-05|last2=Kaiser|first2=Kimberly|archive-date=2020-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112011117/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507835/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پويان ڳچيءَ جي ڳٽيءَ جي ٽڪراءَ جي سنڊروم]] (PAIS) گهڻو ڪري انهن ماڻهن ۾ ڏٺو ويندو آهي، جيڪي بار بار [[پير جي تري کي هيٺ جهڪائڻ]] (Plantar flexion) واريون حرڪتون ڪندا آهن، جيئن بيلي جا رقاص.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Yasui |first1=Youichi |last2=Hannon |first2=Charles P |last3=Hurley |first3=Eoghan |last4=Kennedy |first4=John G | year=2016 |title=Posterior ankle impingement syndrome: A systematic four-stage approach |journal=World Journal of Orthopedics |language=en |volume=7 |issue=10 |pages=657–663 |doi=10.5312/wjo.v7.i10.657 |issn=2218-5836 |pmc=5065672 |pmid=27795947 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[کاڌ خوراڪ جون بيماريون]] (Eating disorders) بيلي جي رقاصن ۾ عام هونديون آهن، ۽ 2014ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ظاهر ٿيو ته مختلف مطالعي موجب بيلي جا رقاص عام آبادي جي ڀيٽ ۾ کاڌ خوراڪ جي ڪيترن ئي قسمن جي بيمارين جو وڌيڪ شڪار ٿيندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Arcelus |first1=Jon |last2=Witcomb |first2=Gemma L. |last3=Mitchell |first3=Alex |title=Prevalence of Eating Disorders amongst Dancers: A Systemic Review and Meta-Analysis |journal=European Eating Disorders Review | year=2014 |volume=22 |issue=2 |pages=92–101 |doi=10.1002/erv.2271 |pmid=24277724 |url=https://repository.lboro.ac.uk/articles/journal_contribution/Prevalence_of_eating_disorders_amongst_dancers_a_systemic_review_and_meta-analysis/9628844/1/files/17277974.pdf |access-date=29 June 2022 |archive-date=5 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705202213/https://repository.lboro.ac.uk/articles/journal_contribution/Prevalence_of_eating_disorders_amongst_dancers_a_systemic_review_and_meta-analysis/9628844/1/files/17277974.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه، ڪجهه محققن اهو پڻ نوٽ ڪيو آهي ته بيلي جي سخت ۽ لڳاتار تربيت سبب ٻانهن جي [[هڏن جي معدني ڪثافت]] گهٽجي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Wewege|first1=Michael A.|last2=Ward|first2=Rachel E.|date=August 2018|title=Bone mineral density in pre-professional female ballet dancers: A systematic review and meta-analysis|journal=[[Journal of Science and Medicine in Sport]]|volume=21|issue=8|pages=783–788|doi=10.1016/j.jsams.2018.02.006|issn=1878-1861|pmid=29526411|s2cid=3884127 }}&lt;/ref&gt;

== Gallery ==
&lt;gallery&gt;
File:Saut de chat.ogv|Pas de chat
File:Ballet Nacional de Cuba pas de deux.jpg|&lt;!--''[[Don Quixote (ballet)|Don Quixote]]'' by the [[Cuban National Ballet]]--&gt;
File:Snowdance.jpg|&lt;!--A scene from ''[[فندق‌شکن (باله)]]''--&gt;
File:Don Quijote in Teatro Teresa Carreño.jpg|
File:Degas- La classe de danse 1874.jpg|
File:Chenxin Liu - Don Quichotte, Kitri - Prix de Lausanne 2010-7 edit.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}

[[زمرو:ناچ]]
[[زمرو:ناٽڪ ناچ جو اتهاس]]</text>
      <sha1>ei3p5lyj92hfdlakwrkjpce2cydonak</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389989</id>
      <parentid>389988</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T20:48:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32784" sha1="ovlo23mff8l337r5xonfkpi38j71gku" xml:space="preserve">[[File:Fouetté en tournant (CF46618267 109996904033).gif|thumb|تعادل در باله اهمیت محوری دارد.]]
[[فائل:Darcey Bussell, curtain call for Theme and Variations 2007.jpg|thumb]]
 
'''ناٽڪ ناچ''' ({{lang-en|ballet}}) آرٽ جي هڪ شڪل آهي،&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D9%86%D8%A7%DA%86%D8%8C%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA%20%DB%BE%20%D9%86%D8%A7%DA%86|title=ناچ، ناٽڪ ۾ ناچ {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2019-11-27}}&lt;/ref&gt; جنهن ۾ انساني جسم جي حرڪت جي وسيلي ٺاهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pbt.org/learn-and-engage/resources-audience-members/ballet-101/what-is-ballet/|title=What is Ballet? - Photos &amp; Examples from Pittsburgh Ballet Theatre|website=Pittsburgh Ballet Theatre|access-date=2019-11-27}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[سنگيت ناٽڪ (اوپيرا)|سنگيت ناٽڪ يا اوپيرا]] ٿيٽر ۾ پيش ڪيل ناٽڪ (ڊرامو) کي چئبو آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%A8%D8%A7%D8%AC%D9%8A%20%D8%B3%D8%A7%D9%86%20%DA%AF%DA%8F%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA%D8%8C%20%D8%B3%D9%86%DA%AF%D9%8A%D8%AA%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA%D8%8C%20%D9%86%D8%A7%DA%86%20%DA%AF%D9%87%D8%B1.php|title=باجي سان گڏ ناٽڪ، سنگيت ناٽڪ، ناچ گهر {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2019-11-27}}&lt;/ref&gt;ناٽڪ ناچ ادائگي (پرفارمنس) ناچ جو هڪ قسم آهي جيڪو پندرهن صدي عيسويء ۾ اطالوي علمي سجاڳيءَ جي تحريڪ (ريناسنس) دوران پيدا ٿيو ۽ پوءِ ۾ [[فرانس]] ۽ [[روس]] ۾ هڪ ڪنسرٽ [[ناچ]] بڻجي ويو.

==اشتقاقيات==
'''بيلي''' (Ballet) هڪ فرينچ لفظ آهي، جنهن جي اصل اطالوي لفظ باليٽو ''balletto'' مان نڪتل آهي، جيڪو بالو ''ballo'' (ناچ) جو [[تصغير]] آهي. بالو ''ballo'' وري [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن بالو ''ballo'' ۽ باليئر ''ballare'' مان ورتل آهي، جن جي معنيٰ آهي &quot;ناچ ڪرڻ&quot;.&lt;ref name=&quot;chantrell&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;perseus&quot; /&gt; اهي لفظ وري [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ &quot;βαλλίζω&quot; باليزو (''ballizo'') مان نڪتل آهن، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;ناچ ڪرڻ يا ٽپا ڏيڻ&quot;.&lt;ref name=&quot;perseus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;harper&quot; /&gt; هي لفظ لڳ ڀڳ 1630ع ڌاري فرينچ ٻوليءَ وسيلي انگريزيءَ ۾ داخل ٿيو.

فرينچ ٻوليءَ ۾ هي لفظ بيلي جي پيشڪش، بيلي جي تخليق يا ممڪن طور تي خود هن ناچ جي صنف لاءِ استعمال ٿيندو آهي. البت، هن آخري معنيٰ لاءِ ''danse classique'' (ڪلاسيڪي ناچ) جو اصطلاح پڻ موجود آهي، جيڪو وڌيڪ واضح سمجھيو وڃي ٿو ۽ خاص طور هن ناچ جي سکيا يا تربيت جي حوالي سان وڌيڪ عام استعمال ٿيندو آهي.{{Citation needed|date=December 2024|reason=True or not, this is an unsourced opinion from anon. The entire paragraph needs citing.}}

==تاريخ==
{{Main|بيلي جي تاريخ|بيلي جي تاريخوار خاڪو}}

[[فائل:Ballet de la nuit 1653.jpg|thumb|left|upright|[[لوئي چوڏهون]]، ''[[Ballet Royal de la Nuit]]'' (1653ع) ۾ [[اپولو]] جي ڪردار ۾]]

بيلي جو آغاز پندرهين ۽ سورهين صديءَ دوران [[اطالوي نشاة ثانيه]] جي شاهي درٻارن ۾ ٿيو. [[ڪيٿرين ڊي ميڊيچي]] جي فرانس جي راڻي ٿيڻ کان پوءِ سندس اثر هيٺ بيلي فرانس پهتي، جتي ان کي وڌيڪ ترقي ملي.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book|title=Apollo's Angels: A History of Ballet|last=Homans|first=Jennifer|publisher=[[Random House]]|year=2010|isbn=978-1-4000-6060-3|location=New York|pages=[https://archive.org/details/apollosangelshis00homa_0/page/n30 1]–4|url=https://archive.org/details/apollosangelshis00homa_0|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; شروعاتي [[Ballets de cour|شاهي درٻاري بيلي]] ۾ گهڻو ڪري امير گهراڻن جا شوقيه رقاص حصو وٺندا هئا. انهن جا نفيس ۽ سينگاريل لباس ڏسندڙن کي متاثر ڪرڻ لاءِ هوندا هئا، پر اهي رقاصن جي حرڪت جي آزادي کي محدود پڻ ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=Ballet: An Illustrated History|last1=Clarke|first1=Mary|last2=Crisp|first2=Clement|publisher=[[Hamish Hamilton]]|year=1992|isbn=978-0-241-13068-1|location=Great Britain|pages=17–19}}&lt;/ref&gt;

اهي بيليون وڏن هالن ۾ پيش ڪيون وينديون هيون، جتي ڏسندڙ ٽن پاسن کان ويٺل هوندا هئا. 1618ع کان پوءِ [[پروسينيم محراب]] جي استعمال سبب رقاص ۽ ناظر هڪ ٻئي کان الڳ ٿي ويا، جنهن سان ڏسندڙن لاءِ پيشاور رقاصن جي فني مهارتن کي وڌيڪ واضح نموني ڏسڻ ۽ ساراهڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book | title=The Essential Theatre, Enhanced | date=28 March 2013 | first1=Oscar G. | last1=Brockett | first2=Robert J. | last2=Ball | page=115 | isbn=9781285687513 | publisher=Cengage Learning | url=https://books.google.com/books?id=5TEXAAAAQBAJ&amp;pg=PA115 | access-date=8 July 2023 | archive-date=5 July 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240705202209/https://books.google.com/books?id=5TEXAAAAQBAJ&amp;pg=PA115 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 | title=Baroque Modernity, An Aesthetics of Theater
 | first=Joseph
 | last=Cermatori
 | date=16 November 2021
 | page=9
 | isbn=9781421441542
 | publisher=Johns Hopkins University Press
 | url=https://books.google.com/books?id=sk1PEAAAQBAJ&amp;pg=PA9
 | access-date=8 July 2023
 | archive-date=5 July 2024
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240705202210/https://books.google.com/books?id=sk1PEAAAQBAJ&amp;pg=PA9#v=onepage&amp;q&amp;f=false
 | url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

فرانسيسي درٻاري بيلي پنهنجي عروج تي [[لوئي چوڏهون]] جي دور حڪومت ۾ پهتي. هن 1661ع ۾ [[Académie Royale de Danse]] (شاهي ناچ اڪيڊمي) قائم ڪئي، جنهن جو مقصد بيلي جا معيار مقرر ڪرڻ ۽ ناچ جي استادن کي تصديق ناما جاري ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://mentalfloss.com/article/93297/art-power-how-louis-xiv-ruled-france-ballet|title=The Art of Power: How Louis XIV Ruled France ... With Ballet|date=15 March 2017|access-date=2017-10-02|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002220137/http://mentalfloss.com/article/93297/art-power-how-louis-xiv-ruled-france-ballet|archive-date=2017-10-02 |publisher=[[Mental floss]]}}&lt;/ref&gt; 1672ع ۾ لوئي چوڏهين [[Jean-Baptiste Lully]] کي [[Académie Royale de Musique]] (پيرس اوپيرا) جو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو، جتان پهرين پيشاور [[بيلي ڪمپني]]، [[پيرس اوپيرا بيلي]] وجود ۾ آئي.&lt;ref name=&quot;craine&quot; /&gt; [[پيئر بوشان]] لولي جو [[بيلي ماسٽر]] هو. ٻنهي جي گڏيل ڪوششن بيلي جي ترقيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو، ۽ پيرن جي پنج بنيادي پوزيشنن جي تخليق جو اعزاز به انهن کي ڏنو وڃي ٿو. 1681ع تائين ڪيترن سالن جي تربيت کان پوءِ پهريون ڀيرو عورت رقاصائون (''ballerinas'') اسٽيج تي ظاهر ٿيون.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

1830ع کان پوءِ فرانس ۾ بيلي جي مقبوليت گهٽجڻ لڳي، پر ڊينمارڪ، اٽلي ۽ روس ۾ ان جي ترقي جاري رهي. [[پهرين عالمي جنگ]] کان ٿورو اڳ [[سرگئي دياگليئف]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[Ballets Russes]] جي يورپ آمد بيلي ۾ نئين دلچسپي پيدا ڪئي ۽ جديد دور جي شروعات جو سبب بڻي.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book|title=Ballet 101: A Complete Guide to Learning and Loving the Ballet|last=Greskovic|first=Robert|publisher=[[Hachette Books|Hyperion Books]]|year=1998|isbn=978-0-7868-8155-0|location=New York, New York|pages=46–57}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ ۾ بيلي ٻين ڪيترين ئي ناچ جي صنفن تي وسيع اثر ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nyfa.edu/student-resources/ballet-and-modern-dance/|title=Ballet And Modern Dance: Using Ballet As The Basis For Other Dance Techniques|date=5 August 2014|work=Student Resources|access-date=2017-07-26|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002220627/https://www.nyfa.edu/student-resources/ballet-and-modern-dance/|archive-date=2017-10-02}}&lt;/ref&gt; ساڳئي صديءَ ۾ بيلي، روايتي بيلي کان الڳ ٿي [[جديد ناچ]] ڏانهن وڌي، جنهن سان ڪيترن ملڪن ۾ جديديت پسند تحريڪن جنم ورتو.&lt;ref name=&quot;wulff&quot; /&gt;

ويهين صديءَ جي مشهور بيلي رقاصن ۾ [[ميخائل بريشنڪوف]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[ايرڪ برون]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Erik Bruhn dies in Toronto; top dancer of his generation
 | first=John | last=Rockwell | date=2 April 1986
 | work=The New York Times
 | url=https://www.nytimes.com/1986/04/02/obituaries/erik-bruhn-dies-in-toronto-top-dancer-of-his-generation.html
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[ماريا ٽال چيف]]،&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=SAB Trailblazer – Maria Tallchief
 | publisher=School of American Ballet
 | url=https://sab.org/scenes/sab-trailblazer-maria-tallchief/
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[جين ڊيوريڪس]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=International star of dance, vaudeville dies at 98
 | first=Janette | last=Williams | date=29 August 2017
 | work=Pasadena Star-News
 | url=https://www.pasadenastarnews.com/2011/08/09/international-star-of-dance-vaudeville-dies-at-98/
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[سوزين فريل]]،&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=Legendary ballerina Suzanne Farrell reflects on career, 20 years as Krafft Professor at FSU
 | first1=Anna | last1=Prentiss | first2=Jamie | last2=Rager
 | first3=Jasmine | last3=Hur | display-authors=1
 | work=Florida State University News | date=16 November 2023
 | url=https://news.fsu.edu/news/arts-humanities/2023/11/16/legendary-ballerina-suzanne-farrell-reflects-on-career-20-years-as-krafft-professor-at-fsu/
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[مارگو فونٽين]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[روزيلا هائي ٽاور]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Rosella Hightower, Prima Ballerina and School Founder, Is Dead at 88
 | first=Jack | last=Anderson | date=4 November 2008
 | work=The New York Times
 | url=https://www.nytimes.com/2008/11/05/arts/dance/05hightower.html
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[گيلسي ڪرڪلينڊ]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[نتاليا ماڪاروا]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[آرٿر مچل]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Arthur Mitchell obituary
 | first=Wendy | last=Perron | date=21 September 2018
 | work=The Guardian
 | url=https://www.theguardian.com/stage/2018/sep/21/arthur-mitchell-obituary
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[روڊولف نوريئف]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[انا پاولووا]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[مايا پليسيتسڪايا]]،&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=Maya Plisetskaya
 | website=International Dance Day
 | publisher=Futura Communications
 | url=https://www.international-dance-day.org/mayaplissetskaya.html
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
۽ [[گالينا اولانووا]] شامل آهن.&lt;ref name=ClassicFM&gt;{{Cite news
 | title=The ten greatest ballet dancers of the twentieth century
 | work=Classic FM | language=en | url-status=live
 | url=http://www.classicfm.com/discover-music/periods-genres/ballet/greatest-ballet-dancers/
 | access-date=2017-10-02 | archive-date=2017-10-02
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171002221516/http://www.classicfm.com/discover-music/periods-genres/ballet/greatest-ballet-dancers/ }}&lt;/ref&gt;

==اندازَ==

[[فائل:MarieSalle.jpg|thumb|[[ميري سالي]]، روايتي بيلي رقاصه]]

وقت سان گڏ بيلي جا ڪيترائي اسلوبي فرق ۽ ذيلي انداز وجود ۾ آيا. شروعاتي روايتي انداز گهڻو ڪري جاگرافيائي علائقن سان لاڳاپيل هئا. انهن جا مثال [[روسي بيلي]]، [[فرانسيسي بيلي]] ۽ [[اطالوي بيلي]] آهن. بعد وارن اندازن، جهڙوڪ [[همعصر بيلي]] ۽ [[نو-روايتي بيلي]]، ۾ روايتي بيلي سان گڏ غير روايتي فني طريقا ۽ حرڪتون پڻ شامل ٿي ويون. شايد سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ پيش ٿيندڙ بيلي جو انداز ديرين [[رومانوي بيلي]] (يا [[اڇي بيلي]]) آهي.&lt;ref name=&quot;hammond&quot;&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/balletbasics0000hamm/page/n1/mode/2up |isbn=978-0-07-255714-5 |title=Ballet basics | year=2004 |last1=Hammond |first1=Sandra Noll |publisher=McGraw-Hill Education }}&lt;/ref&gt;

===روايتي بيلي===
{{main|روايتي بيلي}}

[[فائل:Swanlake015.jpg|thumb|''سوان ڍنڍ'' جي ايوانوف/پيٽيپا نسخي جي ٻئي پردي مان ''Valse des cygnes'']]

روايتي بيلي، بيلي جي روايتي [[بيلي جي اصطلاحن جي فهرست|فني طريقن ۽ اصطلاحن]] تي ٻڌل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Technical Manual and Dictionary of Classical Ballet|last=Grant|first=Gail|publisher=[[Dover Publications]]|year=1982|isbn=978-0-486-21843-4|location=New York, US|url=https://archive.org/details/technicalmanuald00gail}}&lt;/ref&gt; مختلف ملڪن ۾ ان جا الڳ انداز ترقي ڪري چڪا آهن، جهڙوڪ [[فرانسيسي بيلي]]، [[اطالوي بيلي]]، [[انگريزي بيلي]] ۽ [[روسي بيلي]].&lt;ref name=&quot;warren89&quot;&gt;{{cite book
 | title=Classical ballet technique
 | last=Warren | first=Gretchen Ward | year=1989
 | publisher=University Press of Florida
 | isbn=978-0-8130-0895-0
 | url=https://archive.org/details/classicalballett0000warr
}}&lt;/ref&gt; روايتي بيلي جا ڪيترائي انداز مخصوص تربيتي طريقن سان لاڳاپيل آهن، جيڪي اڪثر انهن جي بانيءَ جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا (هيٺ ڏسو). [[Royal Academy of Dance|رائل اڪيڊمي آف ڊانس]] جو طريقو بيلي جي سکيا ۽ تربيت جو هڪ نظام آهي، جيڪو مختلف بيلي رقاصن گڏجي قائم ڪيو. هنن اطالوي، فرانسيسي، ڊينش ۽ روسي طريقن کي گڏائي بيلي جو هڪ نئون انداز تخليق ڪيو، جيڪو عالمي سطح تي انگريزي بيلي جي انداز طور سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; روايتي بيلي جي مشهور پيشڪشن ۾ ''[[سوان ڍنڍ]]''، ''[[سمهندڙ حسينه (بيلي)|سمهندڙ حسينه]]'' ۽ ''[[نٽ ڪريڪر]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=10 Classical Ballets Any Kind of Dancer Should Know
 | date=26 September 2010 | website=DancePlug
 | url=https://www.danceplug.com/article/10-classical-ballets-any-kind-of-dancer-should-know
 | access-date=2024-12-23 }}&lt;/ref&gt;

===رومانوي بيلي===
{{main|رومانوي بيلي}}

[[فائل:Giselle -Carlotta Grisi -1841 -2.jpg|thumb|upright|[[ڪارلوٽا گريسي]]، 1841ع ۾ اصل [[جيزيل]]، رومانوي ٽوٽو پاتل]]

رومانوي بيلي، روايتي بيلي جي هڪ فني تحريڪ هئي، ۽ ان جون ڪيتريون ئي پيشڪشون اڄ به روايتي ذخيري جو حصو آهن. رومانوي دور جي نمايان خاصيتن ۾ [[پوانٽ ٽيڪنڪ]] جو رواج، عورت رقاصائن جي بالادستي، ۽ ڊگها، نرم ۽ وهندڙ ''ٽوٽو'' لباس شامل هئا، جيڪي نزاکت ۽ لطافت جو احساس پيدا ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; هيءَ تحريڪ اوڻيهين صديءَ جي شروعاتي ۽ وچئين دور ([[رومانوي دور]]) ۾ ظاهر ٿي، جتي شديد جذبن کي جمالياتي تجربي جو بنيادي ذريعو سمجهيو ويو. ڪيترين رومانوي بيلي ڪهاڻين ۾ روحاني عورتون (جهڙوڪ سلِف، وِليز ۽ ڀوت) شامل هونديون هيون، جيڪي فاني مردن جي دلين ۽ احساسن تي قابض ٿي وينديون هيون. 1827ع جي ''[[La Sylphide]]'' کي عام طور پهرين رومانوي بيلي سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 1870ع جي ''[[Coppélia]]'' کي ان دور جي آخري رومانوي بيلي تصور ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; رومانوي دور جي مشهور بيلي رقاصن ۾ [[ميري ٽاگليوني]]، [[فيني ايلسلر]] ۽ [[جولس پيرو]] شامل آهن. جولس پيرو خاص طور پنهنجي بيلي ترتيب (ڪوريوگرافي) لاءِ مشهور آهي، خاص ڪري ''[[جيزيل]]'' لاءِ، جنهن کي رومانوي بيلي جي سڀ کان وڌيڪ مشهور تخليقن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

===نو-روايتي بيلي===
{{main|نو-روايتي بيلي}}

[[فائل:Ballets Russes - Apollo musagète.jpg|thumb|[[اليگزينڊرا دانيلوا]] ۽ [[سرج ليفار]]، ''اپولون مساگيٽي''، 1928ع]]

نو-روايتي بيلي عام طور تجريدي هوندي آهي، جنهن ۾ واضح ڪهاڻي، لباس يا منظرنامو موجود نه هوندو آهي. موسيقي جو انتخاب مختلف ٿي سگهي ٿو ۽ گهڻو ڪري [[نو-روايتي موسيقي]] (جهڙوڪ [[ايگور اسٽراونسڪي|اسٽراونسڪي]] يا [[البرٽ روسيل]]) تي ٻڌل هوندو آهي. ''فرام پيٽيپا ٽو بيلنچائن'' جي ليکڪ ٽم شول موجب، [[جارج بالانشين]] جي 1928ع واري ''[[اپولو (بيلي)|اپولو]]'' کي پهرين نو-روايتي بيلي سمجهيو وڃي ٿو. ''اپولو''، [[سرگئي دياگليئف]] جي تجريدي بيلي جي جواب طور روايتي صورت ڏانهن واپسي جي علامت هئي. بالانشين جديد ناچ جي ترتيبڪار [[مارٿا گراهم]] سان گڏ ڪم ڪيو، ۽ جديد رقاصن جهڙوڪ [[پال ٽيلر (ڪوريئوگرافر)|پال ٽيلر]] کي پنهنجي ڪمپني ۾ شامل ڪيو، جنهن 1959ع ۾ بالانشين جي ''[[Episodes (ballet)|Episodes]]'' ۾ رقص ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=From Petipa to Balanchine: Classical Revival and the Modernization of Ballet|last=Scholl|first=Tim|publisher=[[Routledge]]|year=1994|isbn=978-0415756211|location=London}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ بالانشين کي نو-روايتي بيلي جو اهم نمائندو سمجهيو وڃي ٿو، پر ٻين به اهم خدمتون سرانجام ڏنيون. [[فريڊرڪ ايشٽن]] جي ''[[سمفونڪ تبديليون (بالي)|سمفونڪ تبديليون]]'' (1946ع) سندس شاهڪار تخليقن مان هڪ آهي. هي بيلي [[سيزر فرانڪ]] جي ساڳئي نالي واري موسيقي تي ٻڌل آهي، ۽ موسيقيءَ جي خالص رقصي تشريح پيش ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

نو-روايتي بيلي مان ئي [[جديد بيلي]] به وجود ۾ آئي. هن انداز جي موجدن ۾ [[گلين ٽيٽلي]]، [[رابرٽ جوفري]] ۽ [[جيرالڊ آرپينو]] شامل آهن. جديد بيلي ۽ نو-روايتي بيلي جي وچ ۾ فرق ڪڏهن ڪڏهن واضح ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي، پر انهن ترتيبڪارن جي ڪم ۾ وڌيڪ جسماني قوت، جرئت ۽ شدت نمايان نظر اچي ٿي. مثال طور جوفري جي ''اہسٽريٽ'' (1967ع) ۾ راڪ موسيقي ۽ جنسي اشارن واري رقصي ترتيب استعمال ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

===همعصر بيلي===
{{main|همعصر بيلي}}

[[فائل:Grace in winter, contemporary ballet.jpg|thumb|همعصر بيلي ۾ جديد، غير روايتي انداز سان ڪيل بيلي جي ٽپ]]

بيلي جو هي انداز اڪثر ننگن پيرن سان پيش ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 | title=The Oxford Handbook of Contemporary Ballet
 | year=2021 | isbn=9780190871499
 | editor1-first=Jill Nunes | editor1-last=Jensen
 | editor2-first=Kathrina | editor2-last=Farrugia-Kriel
 | publisher=Oxford University Press
 | url=https://books.google.com/books?id=nTkqEAAAQBAJ&amp;pg=PA426 }}&lt;/ref&gt; همعصر بيلي ۾ [[مائم]] ۽ [[اداڪاري]] به شامل ٿي سگهي ٿي، ۽ اها اڪثر موسيقي (عام طور آرڪيسٽرا، پر ڪڏهن ڪڏهن آوازي) سان پيش ڪئي ويندي آهي. هن انداز کي نو-روايتي يا جديد بيلي کان الڳ سڃاڻڻ ڪڏهن ڪڏهن ڏکيو هوندو آهي. همعصر بيلي، [[همعصر ناچ]] سان پڻ ويجهو تعلق رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جا ڪيترائي تصور ويهين صديءَ جي جديد ناچ مان ورتل آهن، جن ۾ زمين تي حرڪتون ۽ پيرن کي اندر موڙڻ جهڙا طريقا شامل آهن. بهرحال، بنيادي فرق اهو آهي ته همعصر بيلي جي پيشڪش لاءِ بيلي جي روايتي فني مهارت ضروري هوندي آهي.

جارج بالانشين کي همعصر بيلي جو اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو. همعصر بيلي جي شروعاتي ترتيبڪارن ۾ [[ٽوائلا ٿارپ]] پڻ شامل آهي، جنهن 1976ع ۾ [[آمريڪي بيلي ٿيئٽر]] لاءِ ''پش ڪمز ٽو شوو'' ۽ 1986ع ۾ پنهنجي ڪمپني لاءِ ''ان دي اپر روم'' ترتيب ڏنو. ٻنهي تخليقن کي جديد حرڪتن، پوانٽ جوتن ۽ روايتي تربيت يافته رقاصن جي امتزاج سبب نواڻ ڀريو ڪم قرار ڏنو ويو.

اڄڪلهه همعصر بيلي جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون ۽ ترتيبڪار موجود آهن، جن ۾ [[الونزو ڪنگ]] ۽ سندس [[الونزو ڪنگ لائنز بالي|لائنز بالي]]، [[ميٿيو بورن]] ۽ سندس [[نيو ايڊوينچرز (ناچ ڪمپني)|نيو ايڊوينچرز]]، [[ڪمپليڪس  ڪنٽيمپورري بالي]]، [[ناچو دواتو]] ۽ سندس [[ڪمپنيا نيسنل ڊي ڊانزا]]، [[وليم فورسائٿ]] ۽ [[دي فورسيٿ ڪمپني]]، ۽ [[جري ڪيليان]] جو [[نيڊرلينڊ ڊانس ٿيئٽر]] شامل آهن.

روايتي ڪمپنيون، جهڙوڪ [[ميرئينسڪي بيلي]] (ڪيروف بيلي) ۽ [[پيرس اوپرا بيلي]]، پڻ باقاعدي همعصر بيلي پيش ڪن ٿيون.

''بيلي'' جو اصطلاح وقت سان گڏ وسيع معنيٰ اختيار ڪري چڪو آهي ۽ هاڻي ان سان لاڳاپيل سڀني اندازن تي لاڳو ٿئي ٿو. جيڪو شخص بيلي رقاص بڻجڻ جي تربيت حاصل ڪري ٿو، ان کان اميد ڪئي ويندي آهي ته هو نو-روايتي، جديد ۽ همعصر بيلي به پيش ڪري سگهي. هڪ بيلي رقاص کان توقع ڪئي ويندي آهي ته روايتي بيلي ۾ وقار ۽ شاهانا انداز، نو-روايتي بيلي ۾ آزاد ۽ شاعراڻو اظهار، ۽ جديد يا همعصر بيلي ۾ سادگي، سختي يا عام ماڻهن جهڙو انداز اختيار ڪري. ان کان علاوه، جديد ناچ جا ڪيترائي انداز به آهن، جيڪي روايتي بيلي کي همعصر ناچ سان ملائن ٿا، جهڙوڪ [[هپليٽ (ڊانس اسٽائل)|هپليٽ]]، جنهن لاءِ رقاصن کي غير مغربي ناچ جي اندازن ۾ پڻ مهارت حاصل ڪرڻي پوي ٿي.&lt;ref name=kourlas&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/09/04/arts/dance/hiplet-an-implausible-hybrid-plants-itself-on-pointe.html|title=Hiplet: An Implausible Hybrid Plants Itself on Pointe|last=Kourlas|first=Gia | date=2 September 2016 | newspaper=[[The New York Times]]|issn=0362-4331|access-date=2016-12-03|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221165024/http://www.nytimes.com/2016/09/04/arts/dance/hiplet-an-implausible-hybrid-plants-itself-on-pointe.html|archive-date=2016-12-21}}&lt;/ref&gt;

==پيشي طور بيلي==

پيشيوراڻا بيلي رقاص عام طور تي مناسب پگهار نٿا حاصل ڪن، ۽ سندن آمدني گهڻو ڪري هڪ عام مزدور کان به گهٽ هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 2020ع تائين، آمريڪا ۾ رقاصن (جن ۾ بيلي ۽ ناچ جا ٻيا انداز شامل آهن) جي سراسري اجرت تقريباً 19 آمريڪي ڊالر في ڪلاڪ هئي، جڏهن ته استاد طور ڪم ڪندڙن کي عام طور پيش ڪندڙ رقاصن جي ڀيٽ ۾ ڪجهه وڌيڪ معاوضو ملندو هو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|date=8 September 2021|title=Dancers and Choreographers: Occupational Outlook Handbook|url=https://www.bls.gov/ooh/entertainment-and-sports/dancers-and-choreographers.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120403113509/http://www.bls.gov:80/ooh/entertainment-and-sports/dancers-and-choreographers.htm |archive-date=2012-04-03 |access-date=2022-01-20|publisher=[[U.S. Bureau of Labor Statistics]]|language=en-us}}&lt;/ref&gt;

هن شعبي ۾ روزگار جا امڪان گهڻا مضبوط ناهن، ۽ نوڪري حاصل ڪرڻ لاءِ سخت مقابلو هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ درخواست ڏيندڙن جو تعداد موجود خالي جاين کان گهڻو وڌيڪ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; روزگار جا گهڻا موقعا خانگي [[ناچ جو اسڪول|ناچ جي اسڪولن]] ۾ تدريسي خدمتن سان لاڳاپيل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[رقصي ترتيبڪار|رقصي ترتيبڪارن]] (ڪوريوگرافرن) کي عام طور رقاصن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ معاوضو ملندو آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; موسيقار ۽ ڳائڻا پڻ في ڪلاڪ جي حساب سان رقاصن ۽ رقصي ترتيبڪارن کان وڌيڪ، لڳ ڀڳ 30 آمريڪي ڊالر في ڪلاڪ، ڪمائيندا آهن؛ پر موسيقارن لاءِ مڪمل وقت واري روزگار جا موقعا نسبتاً گهٽ هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;actors&quot;&gt;{{Cite web|date=8 September 2021|title=Musicians and Singers: Occupational Outlook Handbook|url=https://www.bls.gov/ooh/entertainment-and-sports/musicians-and-singers.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121032030/https://www.bls.gov/ooh/entertainment-and-sports/musicians-and-singers.htm|archive-date=2022-01-21|access-date=2022-01-20|website=U.S. Bureau of Labor Statistics|language=en-us|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== صحت تي اثر ==

نوجوان ڇوڪريون جيڪي بيلي جي رقاصائون هونديون آهن، تن ۾ [[پهرين پسلي]] ۾ [[دٻاءُ سبب هڏي جي ڀڃڪڙي|دٻاءُ سبب ڀڃڪڙي]] (Stress fracture) ٿيڻ جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Citation|last1=Kiel|first1=John|title=Stress Reaction and Fractures| year=2018 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507835/|work=StatPearls|publisher=StatPearls Publishing|pmid=29939612|access-date=2018-11-05|last2=Kaiser|first2=Kimberly|archive-date=2020-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112011117/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507835/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پويان ڳچيءَ جي ڳٽيءَ جي ٽڪراءَ جي سنڊروم]] (PAIS) گهڻو ڪري انهن ماڻهن ۾ ڏٺو ويندو آهي، جيڪي بار بار [[پير جي تري کي هيٺ جهڪائڻ]] (Plantar flexion) واريون حرڪتون ڪندا آهن، جيئن بيلي جا رقاص.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Yasui |first1=Youichi |last2=Hannon |first2=Charles P |last3=Hurley |first3=Eoghan |last4=Kennedy |first4=John G | year=2016 |title=Posterior ankle impingement syndrome: A systematic four-stage approach |journal=World Journal of Orthopedics |language=en |volume=7 |issue=10 |pages=657–663 |doi=10.5312/wjo.v7.i10.657 |issn=2218-5836 |pmc=5065672 |pmid=27795947 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[کاڌ خوراڪ جون بيماريون]] (Eating disorders) بيلي جي رقاصن ۾ عام هونديون آهن، ۽ 2014ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ظاهر ٿيو ته مختلف مطالعي موجب بيلي جا رقاص عام آبادي جي ڀيٽ ۾ کاڌ خوراڪ جي ڪيترن ئي قسمن جي بيمارين جو وڌيڪ شڪار ٿيندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Arcelus |first1=Jon |last2=Witcomb |first2=Gemma L. |last3=Mitchell |first3=Alex |title=Prevalence of Eating Disorders amongst Dancers: A Systemic Review and Meta-Analysis |journal=European Eating Disorders Review | year=2014 |volume=22 |issue=2 |pages=92–101 |doi=10.1002/erv.2271 |pmid=24277724 |url=https://repository.lboro.ac.uk/articles/journal_contribution/Prevalence_of_eating_disorders_amongst_dancers_a_systemic_review_and_meta-analysis/9628844/1/files/17277974.pdf |access-date=29 June 2022 |archive-date=5 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705202213/https://repository.lboro.ac.uk/articles/journal_contribution/Prevalence_of_eating_disorders_amongst_dancers_a_systemic_review_and_meta-analysis/9628844/1/files/17277974.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه، ڪجهه محققن اهو پڻ نوٽ ڪيو آهي ته بيلي جي سخت ۽ لڳاتار تربيت سبب ٻانهن جي [[هڏن جي معدني ڪثافت]] گهٽجي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Wewege|first1=Michael A.|last2=Ward|first2=Rachel E.|date=August 2018|title=Bone mineral density in pre-professional female ballet dancers: A systematic review and meta-analysis|journal=[[Journal of Science and Medicine in Sport]]|volume=21|issue=8|pages=783–788|doi=10.1016/j.jsams.2018.02.006|issn=1878-1861|pmid=29526411|s2cid=3884127 }}&lt;/ref&gt;

==تنقيد==

بيلي جي اڪثر رقصي ترتيب (ڪوريوگرافي) اهڙي نموني تيار ڪئي ويندي آهي، جو ان کي صرف نسبتاً نوجوان رقاص ئي پيش ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.buzzfeednews.com/article/ellenoconnellwhittet/ballet-me-too-nycb-women-gender-injuries-sexism|title=Is There Such A Thing As Ballet That Doesn't Hurt Women?|last=O'Connell Whittet|first=Ellen|date=11 October 2018|work=[[BuzzFeed News]]|access-date=2018-11-05|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105160602/https://www.buzzfeednews.com/article/ellenoconnellwhittet/ballet-me-too-nycb-women-gender-injuries-sexism|archive-date=5 November 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; بيلي جي بناوت—جنهن ۾ عام طور هڪ مرد رقصي ترتيبڪار يا هدايتڪار گهڻو ڪري عورت رقاصائن جي جسمن کي پنهنجي فني تصور جي اظهار لاءِ استعمال ڪندو آهي—تي پڻ تنقيد ڪئي وئي آهي ته اها عورتن لاءِ نقصانڪار ثابت ٿي سگهي ٿي.{{by whom|date=September 2023}}&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Fisher|first=Jennifer| year=2007 | title=Tulle as Tool: Embracing the Conflict of the Ballerina as Powerhouse|journal=[[Dance Research Journal]]|volume=39|issue=1|pages=2–24|doi=10.1017/S0149767700000048|jstor=20444681|s2cid=194065932|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Gallery ==
&lt;gallery&gt;
File:Saut de chat.ogv|Pas de chat
File:Ballet Nacional de Cuba pas de deux.jpg|&lt;!--''[[Don Quixote (ballet)|Don Quixote]]'' by the [[Cuban National Ballet]]--&gt;
File:Snowdance.jpg|&lt;!--A scene from ''[[فندق‌شکن (باله)]]''--&gt;
File:Don Quijote in Teatro Teresa Carreño.jpg|
File:Degas- La classe de danse 1874.jpg|
File:Chenxin Liu - Don Quichotte, Kitri - Prix de Lausanne 2010-7 edit.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}

[[زمرو:ناچ]]
[[زمرو:ناٽڪ ناچ جو اتهاس]]</text>
      <sha1>ovlo23mff8l337r5xonfkpi38j71gku</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389990</id>
      <parentid>389989</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T20:48:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32787" sha1="1ljzvlhiz1qktoypczi7c6ibwyheiy1" xml:space="preserve">[[File:Fouetté en tournant (CF46618267 109996904033).gif|thumb|تعادل در باله اهمیت محوری دارد.]]
[[فائل:Darcey Bussell, curtain call for Theme and Variations 2007.jpg|thumb]]
 
'''ناٽڪ ناچ''' ({{lang-en|ballet}}) آرٽ جي هڪ شڪل آهي،&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D9%86%D8%A7%DA%86%D8%8C%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA%20%DB%BE%20%D9%86%D8%A7%DA%86|title=ناچ، ناٽڪ ۾ ناچ {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2019-11-27}}&lt;/ref&gt; جنهن ۾ انساني جسم جي حرڪت جي وسيلي ٺاهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pbt.org/learn-and-engage/resources-audience-members/ballet-101/what-is-ballet/|title=What is Ballet? - Photos &amp; Examples from Pittsburgh Ballet Theatre|website=Pittsburgh Ballet Theatre|access-date=2019-11-27}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[سنگيت ناٽڪ (اوپيرا)|سنگيت ناٽڪ يا اوپيرا]] ٿيٽر ۾ پيش ڪيل ناٽڪ (ڊرامو) کي چئبو آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%A8%D8%A7%D8%AC%D9%8A%20%D8%B3%D8%A7%D9%86%20%DA%AF%DA%8F%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA%D8%8C%20%D8%B3%D9%86%DA%AF%D9%8A%D8%AA%20%D9%86%D8%A7%D9%BD%DA%AA%D8%8C%20%D9%86%D8%A7%DA%86%20%DA%AF%D9%87%D8%B1.php|title=باجي سان گڏ ناٽڪ، سنگيت ناٽڪ، ناچ گهر {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2019-11-27}}&lt;/ref&gt;ناٽڪ ناچ ادائگي (پرفارمنس) ناچ جو هڪ قسم آهي جيڪو پندرهن صدي عيسويء ۾ اطالوي علمي سجاڳيءَ جي تحريڪ (ريناسنس) دوران پيدا ٿيو ۽ پوءِ ۾ [[فرانس]] ۽ [[روس]] ۾ هڪ ڪنسرٽ [[ناچ]] بڻجي ويو.

==اشتقاقيات==
'''بيلي''' (Ballet) هڪ فرينچ لفظ آهي، جنهن جي اصل اطالوي لفظ باليٽو ''balletto'' مان نڪتل آهي، جيڪو بالو ''ballo'' (ناچ) جو [[تصغير]] آهي. بالو ''ballo'' وري [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن بالو ''ballo'' ۽ باليئر ''ballare'' مان ورتل آهي، جن جي معنيٰ آهي &quot;ناچ ڪرڻ&quot;.&lt;ref name=&quot;chantrell&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;perseus&quot; /&gt; اهي لفظ وري [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ &quot;βαλλίζω&quot; باليزو (''ballizo'') مان نڪتل آهن، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;ناچ ڪرڻ يا ٽپا ڏيڻ&quot;.&lt;ref name=&quot;perseus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;harper&quot; /&gt; هي لفظ لڳ ڀڳ 1630ع ڌاري فرينچ ٻوليءَ وسيلي انگريزيءَ ۾ داخل ٿيو.

فرينچ ٻوليءَ ۾ هي لفظ بيلي جي پيشڪش، بيلي جي تخليق يا ممڪن طور تي خود هن ناچ جي صنف لاءِ استعمال ٿيندو آهي. البت، هن آخري معنيٰ لاءِ ''danse classique'' (ڪلاسيڪي ناچ) جو اصطلاح پڻ موجود آهي، جيڪو وڌيڪ واضح سمجھيو وڃي ٿو ۽ خاص طور هن ناچ جي سکيا يا تربيت جي حوالي سان وڌيڪ عام استعمال ٿيندو آهي.{{Citation needed|date=December 2024|reason=True or not, this is an unsourced opinion from anon. The entire paragraph needs citing.}}

==تاريخ==
{{Main|بيلي جي تاريخ|بيلي جي تاريخوار خاڪو}}

[[فائل:Ballet de la nuit 1653.jpg|thumb|left|upright|[[لوئي چوڏهون]]، ''[[Ballet Royal de la Nuit]]'' (1653ع) ۾ [[اپولو]] جي ڪردار ۾]]

بيلي جو آغاز پندرهين ۽ سورهين صديءَ دوران [[اطالوي نشاة ثانيه]] جي شاهي درٻارن ۾ ٿيو. [[ڪيٿرين ڊي ميڊيچي]] جي فرانس جي راڻي ٿيڻ کان پوءِ سندس اثر هيٺ بيلي فرانس پهتي، جتي ان کي وڌيڪ ترقي ملي.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book|title=Apollo's Angels: A History of Ballet|last=Homans|first=Jennifer|publisher=[[Random House]]|year=2010|isbn=978-1-4000-6060-3|location=New York|pages=[https://archive.org/details/apollosangelshis00homa_0/page/n30 1]–4|url=https://archive.org/details/apollosangelshis00homa_0|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; شروعاتي [[Ballets de cour|شاهي درٻاري بيلي]] ۾ گهڻو ڪري امير گهراڻن جا شوقيه رقاص حصو وٺندا هئا. انهن جا نفيس ۽ سينگاريل لباس ڏسندڙن کي متاثر ڪرڻ لاءِ هوندا هئا، پر اهي رقاصن جي حرڪت جي آزادي کي محدود پڻ ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=Ballet: An Illustrated History|last1=Clarke|first1=Mary|last2=Crisp|first2=Clement|publisher=[[Hamish Hamilton]]|year=1992|isbn=978-0-241-13068-1|location=Great Britain|pages=17–19}}&lt;/ref&gt;

اهي بيليون وڏن هالن ۾ پيش ڪيون وينديون هيون، جتي ڏسندڙ ٽن پاسن کان ويٺل هوندا هئا. 1618ع کان پوءِ [[پروسينيم محراب]] جي استعمال سبب رقاص ۽ ناظر هڪ ٻئي کان الڳ ٿي ويا، جنهن سان ڏسندڙن لاءِ پيشاور رقاصن جي فني مهارتن کي وڌيڪ واضح نموني ڏسڻ ۽ ساراهڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book | title=The Essential Theatre, Enhanced | date=28 March 2013 | first1=Oscar G. | last1=Brockett | first2=Robert J. | last2=Ball | page=115 | isbn=9781285687513 | publisher=Cengage Learning | url=https://books.google.com/books?id=5TEXAAAAQBAJ&amp;pg=PA115 | access-date=8 July 2023 | archive-date=5 July 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240705202209/https://books.google.com/books?id=5TEXAAAAQBAJ&amp;pg=PA115 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 | title=Baroque Modernity, An Aesthetics of Theater
 | first=Joseph
 | last=Cermatori
 | date=16 November 2021
 | page=9
 | isbn=9781421441542
 | publisher=Johns Hopkins University Press
 | url=https://books.google.com/books?id=sk1PEAAAQBAJ&amp;pg=PA9
 | access-date=8 July 2023
 | archive-date=5 July 2024
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240705202210/https://books.google.com/books?id=sk1PEAAAQBAJ&amp;pg=PA9#v=onepage&amp;q&amp;f=false
 | url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;

فرانسيسي درٻاري بيلي پنهنجي عروج تي [[لوئي چوڏهون]] جي دور حڪومت ۾ پهتي. هن 1661ع ۾ [[Académie Royale de Danse]] (شاهي ناچ اڪيڊمي) قائم ڪئي، جنهن جو مقصد بيلي جا معيار مقرر ڪرڻ ۽ ناچ جي استادن کي تصديق ناما جاري ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://mentalfloss.com/article/93297/art-power-how-louis-xiv-ruled-france-ballet|title=The Art of Power: How Louis XIV Ruled France ... With Ballet|date=15 March 2017|access-date=2017-10-02|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002220137/http://mentalfloss.com/article/93297/art-power-how-louis-xiv-ruled-france-ballet|archive-date=2017-10-02 |publisher=[[Mental floss]]}}&lt;/ref&gt; 1672ع ۾ لوئي چوڏهين [[Jean-Baptiste Lully]] کي [[Académie Royale de Musique]] (پيرس اوپيرا) جو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو، جتان پهرين پيشاور [[بيلي ڪمپني]]، [[پيرس اوپيرا بيلي]] وجود ۾ آئي.&lt;ref name=&quot;craine&quot; /&gt; [[پيئر بوشان]] لولي جو [[بيلي ماسٽر]] هو. ٻنهي جي گڏيل ڪوششن بيلي جي ترقيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو، ۽ پيرن جي پنج بنيادي پوزيشنن جي تخليق جو اعزاز به انهن کي ڏنو وڃي ٿو. 1681ع تائين ڪيترن سالن جي تربيت کان پوءِ پهريون ڀيرو عورت رقاصائون (''ballerinas'') اسٽيج تي ظاهر ٿيون.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

1830ع کان پوءِ فرانس ۾ بيلي جي مقبوليت گهٽجڻ لڳي، پر ڊينمارڪ، اٽلي ۽ روس ۾ ان جي ترقي جاري رهي. [[پهرين عالمي جنگ]] کان ٿورو اڳ [[سرگئي دياگليئف]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[Ballets Russes]] جي يورپ آمد بيلي ۾ نئين دلچسپي پيدا ڪئي ۽ جديد دور جي شروعات جو سبب بڻي.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book|title=Ballet 101: A Complete Guide to Learning and Loving the Ballet|last=Greskovic|first=Robert|publisher=[[Hachette Books|Hyperion Books]]|year=1998|isbn=978-0-7868-8155-0|location=New York, New York|pages=46–57}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ ۾ بيلي ٻين ڪيترين ئي ناچ جي صنفن تي وسيع اثر ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nyfa.edu/student-resources/ballet-and-modern-dance/|title=Ballet And Modern Dance: Using Ballet As The Basis For Other Dance Techniques|date=5 August 2014|work=Student Resources|access-date=2017-07-26|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002220627/https://www.nyfa.edu/student-resources/ballet-and-modern-dance/|archive-date=2017-10-02}}&lt;/ref&gt; ساڳئي صديءَ ۾ بيلي، روايتي بيلي کان الڳ ٿي [[جديد ناچ]] ڏانهن وڌي، جنهن سان ڪيترن ملڪن ۾ جديديت پسند تحريڪن جنم ورتو.&lt;ref name=&quot;wulff&quot; /&gt;

ويهين صديءَ جي مشهور بيلي رقاصن ۾ [[ميخائل بريشنڪوف]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[ايرڪ برون]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Erik Bruhn dies in Toronto; top dancer of his generation
 | first=John | last=Rockwell | date=2 April 1986
 | work=The New York Times
 | url=https://www.nytimes.com/1986/04/02/obituaries/erik-bruhn-dies-in-toronto-top-dancer-of-his-generation.html
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[ماريا ٽال چيف]]،&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=SAB Trailblazer – Maria Tallchief
 | publisher=School of American Ballet
 | url=https://sab.org/scenes/sab-trailblazer-maria-tallchief/
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[جين ڊيوريڪس]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=International star of dance, vaudeville dies at 98
 | first=Janette | last=Williams | date=29 August 2017
 | work=Pasadena Star-News
 | url=https://www.pasadenastarnews.com/2011/08/09/international-star-of-dance-vaudeville-dies-at-98/
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[سوزين فريل]]،&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=Legendary ballerina Suzanne Farrell reflects on career, 20 years as Krafft Professor at FSU
 | first1=Anna | last1=Prentiss | first2=Jamie | last2=Rager
 | first3=Jasmine | last3=Hur | display-authors=1
 | work=Florida State University News | date=16 November 2023
 | url=https://news.fsu.edu/news/arts-humanities/2023/11/16/legendary-ballerina-suzanne-farrell-reflects-on-career-20-years-as-krafft-professor-at-fsu/
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[مارگو فونٽين]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[روزيلا هائي ٽاور]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Rosella Hightower, Prima Ballerina and School Founder, Is Dead at 88
 | first=Jack | last=Anderson | date=4 November 2008
 | work=The New York Times
 | url=https://www.nytimes.com/2008/11/05/arts/dance/05hightower.html
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[گيلسي ڪرڪلينڊ]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[نتاليا ماڪاروا]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[آرٿر مچل]]،&lt;ref&gt;{{cite news
 | title=Arthur Mitchell obituary
 | first=Wendy | last=Perron | date=21 September 2018
 | work=The Guardian
 | url=https://www.theguardian.com/stage/2018/sep/21/arthur-mitchell-obituary
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
[[روڊولف نوريئف]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[انا پاولووا]]،&lt;ref name=ClassicFM/&gt;
[[مايا پليسيتسڪايا]]،&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=Maya Plisetskaya
 | website=International Dance Day
 | publisher=Futura Communications
 | url=https://www.international-dance-day.org/mayaplissetskaya.html
 | access-date=2024-12-21 }}&lt;/ref&gt;
۽ [[گالينا اولانووا]] شامل آهن.&lt;ref name=ClassicFM&gt;{{Cite news
 | title=The ten greatest ballet dancers of the twentieth century
 | work=Classic FM | language=en | url-status=live
 | url=http://www.classicfm.com/discover-music/periods-genres/ballet/greatest-ballet-dancers/
 | access-date=2017-10-02 | archive-date=2017-10-02
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171002221516/http://www.classicfm.com/discover-music/periods-genres/ballet/greatest-ballet-dancers/ }}&lt;/ref&gt;

==اندازَ==

[[فائل:MarieSalle.jpg|thumb|[[ميري سالي]]، روايتي بيلي رقاصه]]

وقت سان گڏ بيلي جا ڪيترائي اسلوبي فرق ۽ ذيلي انداز وجود ۾ آيا. شروعاتي روايتي انداز گهڻو ڪري جاگرافيائي علائقن سان لاڳاپيل هئا. انهن جا مثال [[روسي بيلي]]، [[فرانسيسي بيلي]] ۽ [[اطالوي بيلي]] آهن. بعد وارن اندازن، جهڙوڪ [[همعصر بيلي]] ۽ [[نو-روايتي بيلي]]، ۾ روايتي بيلي سان گڏ غير روايتي فني طريقا ۽ حرڪتون پڻ شامل ٿي ويون. شايد سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ پيش ٿيندڙ بيلي جو انداز ديرين [[رومانوي بيلي]] (يا [[اڇي بيلي]]) آهي.&lt;ref name=&quot;hammond&quot;&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/balletbasics0000hamm/page/n1/mode/2up |isbn=978-0-07-255714-5 |title=Ballet basics | year=2004 |last1=Hammond |first1=Sandra Noll |publisher=McGraw-Hill Education }}&lt;/ref&gt;

===روايتي بيلي===
{{main|روايتي بيلي}}

[[فائل:Swanlake015.jpg|thumb|''سوان ڍنڍ'' جي ايوانوف/پيٽيپا نسخي جي ٻئي پردي مان ''Valse des cygnes'']]

روايتي بيلي، بيلي جي روايتي [[بيلي جي اصطلاحن جي فهرست|فني طريقن ۽ اصطلاحن]] تي ٻڌل هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Technical Manual and Dictionary of Classical Ballet|last=Grant|first=Gail|publisher=[[Dover Publications]]|year=1982|isbn=978-0-486-21843-4|location=New York, US|url=https://archive.org/details/technicalmanuald00gail}}&lt;/ref&gt; مختلف ملڪن ۾ ان جا الڳ انداز ترقي ڪري چڪا آهن، جهڙوڪ [[فرانسيسي بيلي]]، [[اطالوي بيلي]]، [[انگريزي بيلي]] ۽ [[روسي بيلي]].&lt;ref name=&quot;warren89&quot;&gt;{{cite book
 | title=Classical ballet technique
 | last=Warren | first=Gretchen Ward | year=1989
 | publisher=University Press of Florida
 | isbn=978-0-8130-0895-0
 | url=https://archive.org/details/classicalballett0000warr
}}&lt;/ref&gt; روايتي بيلي جا ڪيترائي انداز مخصوص تربيتي طريقن سان لاڳاپيل آهن، جيڪي اڪثر انهن جي بانيءَ جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا (هيٺ ڏسو). [[Royal Academy of Dance|رائل اڪيڊمي آف ڊانس]] جو طريقو بيلي جي سکيا ۽ تربيت جو هڪ نظام آهي، جيڪو مختلف بيلي رقاصن گڏجي قائم ڪيو. هنن اطالوي، فرانسيسي، ڊينش ۽ روسي طريقن کي گڏائي بيلي جو هڪ نئون انداز تخليق ڪيو، جيڪو عالمي سطح تي انگريزي بيلي جي انداز طور سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; روايتي بيلي جي مشهور پيشڪشن ۾ ''[[سوان ڍنڍ]]''، ''[[سمهندڙ حسينه (بيلي)|سمهندڙ حسينه]]'' ۽ ''[[نٽ ڪريڪر]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=10 Classical Ballets Any Kind of Dancer Should Know
 | date=26 September 2010 | website=DancePlug
 | url=https://www.danceplug.com/article/10-classical-ballets-any-kind-of-dancer-should-know
 | access-date=2024-12-23 }}&lt;/ref&gt;

===رومانوي بيلي===
{{main|رومانوي بيلي}}

[[فائل:Giselle -Carlotta Grisi -1841 -2.jpg|thumb|upright|[[ڪارلوٽا گريسي]]، 1841ع ۾ اصل [[جيزيل]]، رومانوي ٽوٽو پاتل]]

رومانوي بيلي، روايتي بيلي جي هڪ فني تحريڪ هئي، ۽ ان جون ڪيتريون ئي پيشڪشون اڄ به روايتي ذخيري جو حصو آهن. رومانوي دور جي نمايان خاصيتن ۾ [[پوانٽ ٽيڪنڪ]] جو رواج، عورت رقاصائن جي بالادستي، ۽ ڊگها، نرم ۽ وهندڙ ''ٽوٽو'' لباس شامل هئا، جيڪي نزاکت ۽ لطافت جو احساس پيدا ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; هيءَ تحريڪ اوڻيهين صديءَ جي شروعاتي ۽ وچئين دور ([[رومانوي دور]]) ۾ ظاهر ٿي، جتي شديد جذبن کي جمالياتي تجربي جو بنيادي ذريعو سمجهيو ويو. ڪيترين رومانوي بيلي ڪهاڻين ۾ روحاني عورتون (جهڙوڪ سلِف، وِليز ۽ ڀوت) شامل هونديون هيون، جيڪي فاني مردن جي دلين ۽ احساسن تي قابض ٿي وينديون هيون. 1827ع جي ''[[La Sylphide]]'' کي عام طور پهرين رومانوي بيلي سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 1870ع جي ''[[Coppélia]]'' کي ان دور جي آخري رومانوي بيلي تصور ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; رومانوي دور جي مشهور بيلي رقاصن ۾ [[ميري ٽاگليوني]]، [[فيني ايلسلر]] ۽ [[جولس پيرو]] شامل آهن. جولس پيرو خاص طور پنهنجي بيلي ترتيب (ڪوريوگرافي) لاءِ مشهور آهي، خاص ڪري ''[[جيزيل]]'' لاءِ، جنهن کي رومانوي بيلي جي سڀ کان وڌيڪ مشهور تخليقن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

===نو-روايتي بيلي===
{{main|نو-روايتي بيلي}}

[[فائل:Ballets Russes - Apollo musagète.jpg|thumb|[[اليگزينڊرا دانيلوا]] ۽ [[سرج ليفار]]، ''اپولون مساگيٽي''، 1928ع]]

نو-روايتي بيلي عام طور تجريدي هوندي آهي، جنهن ۾ واضح ڪهاڻي، لباس يا منظرنامو موجود نه هوندو آهي. موسيقي جو انتخاب مختلف ٿي سگهي ٿو ۽ گهڻو ڪري [[نو-روايتي موسيقي]] (جهڙوڪ [[ايگور اسٽراونسڪي|اسٽراونسڪي]] يا [[البرٽ روسيل]]) تي ٻڌل هوندو آهي. ''فرام پيٽيپا ٽو بيلنچائن'' جي ليکڪ ٽم شول موجب، [[جارج بالانشين]] جي 1928ع واري ''[[اپولو (بيلي)|اپولو]]'' کي پهرين نو-روايتي بيلي سمجهيو وڃي ٿو. ''اپولو''، [[سرگئي دياگليئف]] جي تجريدي بيلي جي جواب طور روايتي صورت ڏانهن واپسي جي علامت هئي. بالانشين جديد ناچ جي ترتيبڪار [[مارٿا گراهم]] سان گڏ ڪم ڪيو، ۽ جديد رقاصن جهڙوڪ [[پال ٽيلر (ڪوريئوگرافر)|پال ٽيلر]] کي پنهنجي ڪمپني ۾ شامل ڪيو، جنهن 1959ع ۾ بالانشين جي ''[[Episodes (ballet)|Episodes]]'' ۾ رقص ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=From Petipa to Balanchine: Classical Revival and the Modernization of Ballet|last=Scholl|first=Tim|publisher=[[Routledge]]|year=1994|isbn=978-0415756211|location=London}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ بالانشين کي نو-روايتي بيلي جو اهم نمائندو سمجهيو وڃي ٿو، پر ٻين به اهم خدمتون سرانجام ڏنيون. [[فريڊرڪ ايشٽن]] جي ''[[سمفونڪ تبديليون (بالي)|سمفونڪ تبديليون]]'' (1946ع) سندس شاهڪار تخليقن مان هڪ آهي. هي بيلي [[سيزر فرانڪ]] جي ساڳئي نالي واري موسيقي تي ٻڌل آهي، ۽ موسيقيءَ جي خالص رقصي تشريح پيش ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

نو-روايتي بيلي مان ئي [[جديد بيلي]] به وجود ۾ آئي. هن انداز جي موجدن ۾ [[گلين ٽيٽلي]]، [[رابرٽ جوفري]] ۽ [[جيرالڊ آرپينو]] شامل آهن. جديد بيلي ۽ نو-روايتي بيلي جي وچ ۾ فرق ڪڏهن ڪڏهن واضح ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي، پر انهن ترتيبڪارن جي ڪم ۾ وڌيڪ جسماني قوت، جرئت ۽ شدت نمايان نظر اچي ٿي. مثال طور جوفري جي ''اہسٽريٽ'' (1967ع) ۾ راڪ موسيقي ۽ جنسي اشارن واري رقصي ترتيب استعمال ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

===همعصر بيلي===
{{main|همعصر بيلي}}

[[فائل:Grace in winter, contemporary ballet.jpg|thumb|همعصر بيلي ۾ جديد، غير روايتي انداز سان ڪيل بيلي جي ٽپ]]

بيلي جو هي انداز اڪثر ننگن پيرن سان پيش ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 | title=The Oxford Handbook of Contemporary Ballet
 | year=2021 | isbn=9780190871499
 | editor1-first=Jill Nunes | editor1-last=Jensen
 | editor2-first=Kathrina | editor2-last=Farrugia-Kriel
 | publisher=Oxford University Press
 | url=https://books.google.com/books?id=nTkqEAAAQBAJ&amp;pg=PA426 }}&lt;/ref&gt; همعصر بيلي ۾ [[مائم]] ۽ [[اداڪاري]] به شامل ٿي سگهي ٿي، ۽ اها اڪثر موسيقي (عام طور آرڪيسٽرا، پر ڪڏهن ڪڏهن آوازي) سان پيش ڪئي ويندي آهي. هن انداز کي نو-روايتي يا جديد بيلي کان الڳ سڃاڻڻ ڪڏهن ڪڏهن ڏکيو هوندو آهي. همعصر بيلي، [[همعصر ناچ]] سان پڻ ويجهو تعلق رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جا ڪيترائي تصور ويهين صديءَ جي جديد ناچ مان ورتل آهن، جن ۾ زمين تي حرڪتون ۽ پيرن کي اندر موڙڻ جهڙا طريقا شامل آهن. بهرحال، بنيادي فرق اهو آهي ته همعصر بيلي جي پيشڪش لاءِ بيلي جي روايتي فني مهارت ضروري هوندي آهي.

جارج بالانشين کي همعصر بيلي جو اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو. همعصر بيلي جي شروعاتي ترتيبڪارن ۾ [[ٽوائلا ٿارپ]] پڻ شامل آهي، جنهن 1976ع ۾ [[آمريڪي بيلي ٿيئٽر]] لاءِ ''پش ڪمز ٽو شوو'' ۽ 1986ع ۾ پنهنجي ڪمپني لاءِ ''ان دي اپر روم'' ترتيب ڏنو. ٻنهي تخليقن کي جديد حرڪتن، پوانٽ جوتن ۽ روايتي تربيت يافته رقاصن جي امتزاج سبب نواڻ ڀريو ڪم قرار ڏنو ويو.

اڄڪلهه همعصر بيلي جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون ۽ ترتيبڪار موجود آهن، جن ۾ [[الونزو ڪنگ]] ۽ سندس [[الونزو ڪنگ لائنز بالي|لائنز بالي]]، [[ميٿيو بورن]] ۽ سندس [[نيو ايڊوينچرز (ناچ ڪمپني)|نيو ايڊوينچرز]]، [[ڪمپليڪس  ڪنٽيمپورري بالي]]، [[ناچو دواتو]] ۽ سندس [[ڪمپنيا نيسنل ڊي ڊانزا]]، [[وليم فورسائٿ]] ۽ [[دي فورسيٿ ڪمپني]]، ۽ [[جري ڪيليان]] جو [[نيڊرلينڊ ڊانس ٿيئٽر]] شامل آهن.

روايتي ڪمپنيون، جهڙوڪ [[ميرئينسڪي بيلي]] (ڪيروف بيلي) ۽ [[پيرس اوپرا بيلي]]، پڻ باقاعدي همعصر بيلي پيش ڪن ٿيون.

''بيلي'' جو اصطلاح وقت سان گڏ وسيع معنيٰ اختيار ڪري چڪو آهي ۽ هاڻي ان سان لاڳاپيل سڀني اندازن تي لاڳو ٿئي ٿو. جيڪو شخص بيلي رقاص بڻجڻ جي تربيت حاصل ڪري ٿو، ان کان اميد ڪئي ويندي آهي ته هو نو-روايتي، جديد ۽ همعصر بيلي به پيش ڪري سگهي. هڪ بيلي رقاص کان توقع ڪئي ويندي آهي ته روايتي بيلي ۾ وقار ۽ شاهانا انداز، نو-روايتي بيلي ۾ آزاد ۽ شاعراڻو اظهار، ۽ جديد يا همعصر بيلي ۾ سادگي، سختي يا عام ماڻهن جهڙو انداز اختيار ڪري. ان کان علاوه، جديد ناچ جا ڪيترائي انداز به آهن، جيڪي روايتي بيلي کي همعصر ناچ سان ملائن ٿا، جهڙوڪ [[هپليٽ (ڊانس اسٽائل)|هپليٽ]]، جنهن لاءِ رقاصن کي غير مغربي ناچ جي اندازن ۾ پڻ مهارت حاصل ڪرڻي پوي ٿي.&lt;ref name=kourlas&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/09/04/arts/dance/hiplet-an-implausible-hybrid-plants-itself-on-pointe.html|title=Hiplet: An Implausible Hybrid Plants Itself on Pointe|last=Kourlas|first=Gia | date=2 September 2016 | newspaper=[[The New York Times]]|issn=0362-4331|access-date=2016-12-03|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221165024/http://www.nytimes.com/2016/09/04/arts/dance/hiplet-an-implausible-hybrid-plants-itself-on-pointe.html|archive-date=2016-12-21}}&lt;/ref&gt;

==پيشي طور بيلي==

پيشيوراڻا بيلي رقاص عام طور تي مناسب پگهار نٿا حاصل ڪن، ۽ سندن آمدني گهڻو ڪري هڪ عام مزدور کان به گهٽ هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 2020ع تائين، آمريڪا ۾ رقاصن (جن ۾ بيلي ۽ ناچ جا ٻيا انداز شامل آهن) جي سراسري اجرت تقريباً 19 آمريڪي ڊالر في ڪلاڪ هئي، جڏهن ته استاد طور ڪم ڪندڙن کي عام طور پيش ڪندڙ رقاصن جي ڀيٽ ۾ ڪجهه وڌيڪ معاوضو ملندو هو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|date=8 September 2021|title=Dancers and Choreographers: Occupational Outlook Handbook|url=https://www.bls.gov/ooh/entertainment-and-sports/dancers-and-choreographers.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120403113509/http://www.bls.gov:80/ooh/entertainment-and-sports/dancers-and-choreographers.htm |archive-date=2012-04-03 |access-date=2022-01-20|publisher=[[U.S. Bureau of Labor Statistics]]|language=en-us}}&lt;/ref&gt;

هن شعبي ۾ روزگار جا امڪان گهڻا مضبوط ناهن، ۽ نوڪري حاصل ڪرڻ لاءِ سخت مقابلو هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ درخواست ڏيندڙن جو تعداد موجود خالي جاين کان گهڻو وڌيڪ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; روزگار جا گهڻا موقعا خانگي [[ناچ جو اسڪول|ناچ جي اسڪولن]] ۾ تدريسي خدمتن سان لاڳاپيل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[رقصي ترتيبڪار|رقصي ترتيبڪارن]] (ڪوريوگرافرن) کي عام طور رقاصن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ معاوضو ملندو آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; موسيقار ۽ ڳائڻا پڻ في ڪلاڪ جي حساب سان رقاصن ۽ رقصي ترتيبڪارن کان وڌيڪ، لڳ ڀڳ 30 آمريڪي ڊالر في ڪلاڪ، ڪمائيندا آهن؛ پر موسيقارن لاءِ مڪمل وقت واري روزگار جا موقعا نسبتاً گهٽ هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;actors&quot;&gt;{{Cite web|date=8 September 2021|title=Musicians and Singers: Occupational Outlook Handbook|url=https://www.bls.gov/ooh/entertainment-and-sports/musicians-and-singers.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121032030/https://www.bls.gov/ooh/entertainment-and-sports/musicians-and-singers.htm|archive-date=2022-01-21|access-date=2022-01-20|website=U.S. Bureau of Labor Statistics|language=en-us|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== صحت تي اثر ==

نوجوان ڇوڪريون جيڪي بيلي جي رقاصائون هونديون آهن، تن ۾ [[پهرين پسلي]] ۾ [[دٻاءُ سبب هڏي جي ڀڃڪڙي|دٻاءُ سبب ڀڃڪڙي]] (Stress fracture) ٿيڻ جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Citation|last1=Kiel|first1=John|title=Stress Reaction and Fractures| year=2018 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507835/|work=StatPearls|publisher=StatPearls Publishing|pmid=29939612|access-date=2018-11-05|last2=Kaiser|first2=Kimberly|archive-date=2020-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112011117/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507835/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[پويان ڳچيءَ جي ڳٽيءَ جي ٽڪراءَ جي سنڊروم]] (PAIS) گهڻو ڪري انهن ماڻهن ۾ ڏٺو ويندو آهي، جيڪي بار بار [[پير جي تري کي هيٺ جهڪائڻ]] (Plantar flexion) واريون حرڪتون ڪندا آهن، جيئن بيلي جا رقاص.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Yasui |first1=Youichi |last2=Hannon |first2=Charles P |last3=Hurley |first3=Eoghan |last4=Kennedy |first4=John G | year=2016 |title=Posterior ankle impingement syndrome: A systematic four-stage approach |journal=World Journal of Orthopedics |language=en |volume=7 |issue=10 |pages=657–663 |doi=10.5312/wjo.v7.i10.657 |issn=2218-5836 |pmc=5065672 |pmid=27795947 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[کاڌ خوراڪ جون بيماريون]] (Eating disorders) بيلي جي رقاصن ۾ عام هونديون آهن، ۽ 2014ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ظاهر ٿيو ته مختلف مطالعي موجب بيلي جا رقاص عام آبادي جي ڀيٽ ۾ کاڌ خوراڪ جي ڪيترن ئي قسمن جي بيمارين جو وڌيڪ شڪار ٿيندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Arcelus |first1=Jon |last2=Witcomb |first2=Gemma L. |last3=Mitchell |first3=Alex |title=Prevalence of Eating Disorders amongst Dancers: A Systemic Review and Meta-Analysis |journal=European Eating Disorders Review | year=2014 |volume=22 |issue=2 |pages=92–101 |doi=10.1002/erv.2271 |pmid=24277724 |url=https://repository.lboro.ac.uk/articles/journal_contribution/Prevalence_of_eating_disorders_amongst_dancers_a_systemic_review_and_meta-analysis/9628844/1/files/17277974.pdf |access-date=29 June 2022 |archive-date=5 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705202213/https://repository.lboro.ac.uk/articles/journal_contribution/Prevalence_of_eating_disorders_amongst_dancers_a_systemic_review_and_meta-analysis/9628844/1/files/17277974.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه، ڪجهه محققن اهو پڻ نوٽ ڪيو آهي ته بيلي جي سخت ۽ لڳاتار تربيت سبب ٻانهن جي [[هڏن جي معدني ڪثافت]] گهٽجي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Wewege|first1=Michael A.|last2=Ward|first2=Rachel E.|date=August 2018|title=Bone mineral density in pre-professional female ballet dancers: A systematic review and meta-analysis|journal=[[Journal of Science and Medicine in Sport]]|volume=21|issue=8|pages=783–788|doi=10.1016/j.jsams.2018.02.006|issn=1878-1861|pmid=29526411|s2cid=3884127 }}&lt;/ref&gt;

==تنقيد==

بيلي جي اڪثر رقصي ترتيب (ڪوريوگرافي) اهڙي نموني تيار ڪئي ويندي آهي، جو ان کي صرف نسبتاً نوجوان رقاص ئي پيش ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.buzzfeednews.com/article/ellenoconnellwhittet/ballet-me-too-nycb-women-gender-injuries-sexism|title=Is There Such A Thing As Ballet That Doesn't Hurt Women?|last=O'Connell Whittet|first=Ellen|date=11 October 2018|work=[[BuzzFeed News]]|access-date=2018-11-05|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105160602/https://www.buzzfeednews.com/article/ellenoconnellwhittet/ballet-me-too-nycb-women-gender-injuries-sexism|archive-date=5 November 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; بيلي جي بناوت—جنهن ۾ عام طور هڪ مرد رقصي ترتيبڪار يا هدايتڪار گهڻو ڪري عورت رقاصائن جي جسمن کي پنهنجي فني تصور جي اظهار لاءِ استعمال ڪندو آهي—تي پڻ تنقيد ڪئي وئي آهي ته اها عورتن لاءِ نقصانڪار ثابت ٿي سگهي ٿي.{{by whom|date=September 2023}}&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Fisher|first=Jennifer| year=2007 | title=Tulle as Tool: Embracing the Conflict of the Ballerina as Powerhouse|journal=[[Dance Research Journal]]|volume=39|issue=1|pages=2–24|doi=10.1017/S0149767700000048|jstor=20444681|s2cid=194065932|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== گيلري ==
&lt;gallery&gt;
File:Saut de chat.ogv|Pas de chat
File:Ballet Nacional de Cuba pas de deux.jpg|&lt;!--''[[Don Quixote (ballet)|Don Quixote]]'' by the [[Cuban National Ballet]]--&gt;
File:Snowdance.jpg|&lt;!--A scene from ''[[فندق‌شکن (باله)]]''--&gt;
File:Don Quijote in Teatro Teresa Carreño.jpg|
File:Degas- La classe de danse 1874.jpg|
File:Chenxin Liu - Don Quichotte, Kitri - Prix de Lausanne 2010-7 edit.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}

[[زمرو:ناچ]]
[[زمرو:ناٽڪ ناچ جو اتهاس]]</text>
      <sha1>1ljzvlhiz1qktoypczi7c6ibwyheiy1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ديپيڪا پدوڪون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57747</id>
    <revision>
      <id>389962</id>
      <parentid>250058</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T17:48:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>389962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7911" sha1="gauoaxxqus9ma2n4r4qckmp8t1o1rl6" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               =ديپيڪا پڙوڪون، ديپيڪا پڊوڪون Deepika Padukone
| image              = Deepika Padukone Cannes 2018 (cropped).jpg
| alt                = Deepika Padukone is seen smiling at the camera
| caption            = پڊوڪون [[2018 ڪين فلم فيسٽيول]] ۾
| birth_date         = {{birth date and age |df=yes|1986|1|5}}
| birth_place        = [[ڪوپينهيگن]], ڊينمارڪ
| nationality        = انڊين
| occupation         = {{hlist|ايڪٽريس|فلم پروڊيوسر}}
| yearsactive        =سال 2005–کان هيئنر تائين
| father             = [[پرڪاش پڊوڪون]]
| spouse             = {{marriage|[[رنوير سنگھ]]|2018}}
| works              = [[ديپيڪا پڊوڪون فلمو گرافي|سموري فهرست]]
| awards             = [[ديپيڪا پڊوڪون کي مليل ايوارڊز ۽ نامزدگين جي فهرست|مڪمل فهرست]]
| website            = {{URL|deepikapadukone.com}}
}}
'''ديپيڪا پڊوڪون''' ({{lang-en|Deepika Padukone}}) (تاريخِ جنم : 5 جنوري 1986) هڪ [[ڀارت]]ي [[باليووڊ]] اداڪارڻ آهي. سندس شمار دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ معاوضو وٺندڙ اداڪارڻين ۾ ٿيندو آهي. هن ٽي ڀيرا [[فلم فيئر ايوارڊ]]ن سميت ڪيترائي ٻيا اعزاز کٽيا آهن. کيس ڀارت جي چند مشهور ۽ پُرڪشش ماڻهن ۾ ڪيو ويندو آهي.

پڊوڪون هڪ مشهور بيڊمينٽن رانديگر پرڪاش پڊوڪون جي گهراڻو ۾ جنم ورتو هيو، جيڪو اُن وقت ڪوپن هيگن، ڊينمارڪ ۾ رهندڙ هيو. سندس پالنا (پرورش) بنگلور (ڀارت) ۾ ٿي. ديپيڪا شروعاتي ننڍپڻ  واري ڄمار کان ئي ملڪي سطح تي بيڊمينٽن راند کيڏڻ شروع ڪئي هئي، پر  فيشن ماڊل بڻجڻ جي لاءِ هن راند کيڏڻ واري ڪيريئر کي ڇڏي ڏنو. جلد ئي هن کي فلمن ۾ ڪم ڪرڻ جي آڇ ملڻ لڳي. پڊوڪون 2006 ۾ سيکڙاٽ اداڪارا طور فلم صندل وڊ&lt;ref&gt;[https://www.thequint.com/entertainment/2016/07/19/sandalwood-the-film-and-entertainment-industry-in-karnataka]&lt;/ref&gt; ۾ پنهنجي پهرئين فلم '''ايشوريا'''  (جيڪا ڪنڙا ٻولي ۾ هئي)  ۾ اداڪاري جا جوهر ڏيکاريا. [[2007ع]]  ۾ سندس ڏاڍي مقبول پهرئين بالي وڊ فلم ''[[اوم شانتي اوم]]'' منظر عام تي آئي، جنهن ۾ هن ٻهروپ ڪردار نڀايو. پنهنجي زبردست اداڪاري جي عيوض ان فلم تي کيس بهترين سيکڙاٽ اداڪارڻ لاءِ فلم فيئر اعزاز مليو هيو.

== شروعاتي زندگي ==

[[ديپيڪا پڊوڪون]] 5 جنوري 1986ع تي [[ڪوپن هيگن]]، [[ڊينمارڪ]] ۾ [[ڪونڪني ٻولي|ڪونڪني]] ڳالهائيندڙ والدين جي گهر ۾ پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;bio&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Celebrity/Deepika-Padukone/894255-Profile.aspx|title=Biography: Deepika Padukone|access-date=6 August 2013|date=23 July 2012|work=[[Hindustan Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231022055/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Celebrity/Deepika-Padukone/894255-Profile.aspx|archive-date=31 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Baksi|first=Dibyojyoti|title=Shah Rukh Khan made Deepika Padukone learn Tamil|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Shah-Rukh-Khan-made-Deepika-Padukone-learn-Tamil/Article1-1075508.aspx|access-date=18 August 2013|newspaper=Hindustan Times|date=13 June 2013|archive-date=21 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130821034850/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Shah-Rukh-Khan-made-Deepika-Padukone-learn-Tamil/Article1-1075508.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

سندس والد [[پرڪاش پڊوڪون]] بين الاقوامي شهرت يافته اڳوڻو [[بيڊمنٽن]] رانديگر آهي، جڏهن ته سندس ماءُ اُجالا پڊوڪون سفري ايجنٽ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-182121908.html|title=She's the model of success|work=[[The Star (South Africa)|The Star]]|date=4 August 2008|access-date=29 August 2013|archive-date=10 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140610213030/http://www.highbeam.com/doc/1G1-182121908.html|url-status=dead|via=Highbeam}}&lt;/ref&gt; سندس ننڍي ڀيڻ [[انيشا پڊوڪون]] هڪ [[گولف]] رانديگرياڻي آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kaura|first=Neha|title=Deepika's link-ups don't bother us, says sister|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-11/news-interviews/32156802_1_anisha-link-ups-film-industry|access-date=2 July 2013|newspaper=The Times of India|date=11 June 2012|archive-date=6 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106032230/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-11/news-interviews/32156802_1_anisha-link-ups-film-industry|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; سندس ڏاڏو [[راميش پڊوڪون]] [[ميسور بيڊمنٽن ايسوسيئيشن]] جو سيڪريٽري رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/an-exciting-tournament/article3185184.ece|title=An exciting tournament|newspaper=The Hindu|date=5 January 2006|access-date=3 August 2015}}&lt;/ref&gt;

پڊوڪون جي ڄمڻ کان هڪ سال پوءِ سندس خاندان [[بنگلور]]، [[ڀارت]] منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;toi interview&quot;&gt;{{cite news|last=Gupta|first=Priya|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-13/news-interviews/34414302_1_deepika-padukone-badminton-father|title=Ranbir and I are still friends: Deepika Padukone|access-date=29 August 2013|date=13 October 2012|newspaper=[[The Times of India]]|archive-date=28 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928194219/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-13/news-interviews/34414302_1_deepika-padukone-badminton-father|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

هن [[صوفيا هاءِ اسڪول، بنگلور]] مان اسڪولي تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ [[مائونٽ ڪارمل ڪاليج، بنگلور]] مان پري يونيورسٽي تعليم مڪمل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Just How educated are our Bollywood heroines?: Deepika Padukone|url=http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-just-how-educated-are-bollywood-heroines/20120118.htm#3|work=[[Rediff.com]]|access-date=6 August 2013}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ هن [[اندرا گانڌي نيشنل اوپن يونيورسٽي]] ۾ [[بي اي]] جي ڊگري لاءِ [[سماجيات]] ۾ داخلا ورتي، پر ماڊلنگ جي مصروفيتن سبب تعليم اڌ ۾ ڇڏي ڏنائين.&lt;ref name=&quot;toi interview&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Deepika-Padukone-has-not-put-studies-on-back-burner/articleshow/2661901.cms|work=The Times of India|title=Deepika Padukone has not put studies on back-burner|access-date=6 August 2013|date=30 December 2007}}&lt;/ref&gt;

== فلمون ==
* [[چنائي ايڪسپريس]]
* [[پدماوت (2018 فلم)]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{ڪامنز|Deepika Padukone}}
* {{IMDb name|id=2138653}}
* {{Rotten Tomatoes person|451735084|Deepika Padukone}}

[[زمرو:ايڪيهين صدي جون ڀارتي اداڪارائون]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:هندستاني ڪالم نگار ناريون]]
[[زمرو:ڀارتي فلمي اداڪارائون]]
[[زمرو:ھندي سنيما ۾ اداڪارائون]]
[[زمرو:تامل سئنيما ۾ اداڪارائون]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]</text>
      <sha1>gauoaxxqus9ma2n4r4qckmp8t1o1rl6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389963</id>
      <parentid>389962</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T17:49:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20839" sha1="116kua6n7p78t5d2qky3z7iqv4hv31f" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               =ديپيڪا پڙوڪون، ديپيڪا پڊوڪون Deepika Padukone
| image              = Deepika Padukone Cannes 2018 (cropped).jpg
| alt                = Deepika Padukone is seen smiling at the camera
| caption            = پڊوڪون [[2018 ڪين فلم فيسٽيول]] ۾
| birth_date         = {{birth date and age |df=yes|1986|1|5}}
| birth_place        = [[ڪوپينهيگن]], ڊينمارڪ
| nationality        = انڊين
| occupation         = {{hlist|ايڪٽريس|فلم پروڊيوسر}}
| yearsactive        =سال 2005–کان هيئنر تائين
| father             = [[پرڪاش پڊوڪون]]
| spouse             = {{marriage|[[رنوير سنگھ]]|2018}}
| works              = [[ديپيڪا پڊوڪون فلمو گرافي|سموري فهرست]]
| awards             = [[ديپيڪا پڊوڪون کي مليل ايوارڊز ۽ نامزدگين جي فهرست|مڪمل فهرست]]
| website            = {{URL|deepikapadukone.com}}
}}
'''ديپيڪا پڊوڪون''' ({{lang-en|Deepika Padukone}}) (تاريخِ جنم : 5 جنوري 1986) هڪ [[ڀارت]]ي [[باليووڊ]] اداڪارڻ آهي. سندس شمار دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ معاوضو وٺندڙ اداڪارڻين ۾ ٿيندو آهي. هن ٽي ڀيرا [[فلم فيئر ايوارڊ]]ن سميت ڪيترائي ٻيا اعزاز کٽيا آهن. کيس ڀارت جي چند مشهور ۽ پُرڪشش ماڻهن ۾ ڪيو ويندو آهي.

پڊوڪون هڪ مشهور بيڊمينٽن رانديگر پرڪاش پڊوڪون جي گهراڻو ۾ جنم ورتو هيو، جيڪو اُن وقت ڪوپن هيگن، ڊينمارڪ ۾ رهندڙ هيو. سندس پالنا (پرورش) بنگلور (ڀارت) ۾ ٿي. ديپيڪا شروعاتي ننڍپڻ  واري ڄمار کان ئي ملڪي سطح تي بيڊمينٽن راند کيڏڻ شروع ڪئي هئي، پر  فيشن ماڊل بڻجڻ جي لاءِ هن راند کيڏڻ واري ڪيريئر کي ڇڏي ڏنو. جلد ئي هن کي فلمن ۾ ڪم ڪرڻ جي آڇ ملڻ لڳي. پڊوڪون 2006 ۾ سيکڙاٽ اداڪارا طور فلم صندل وڊ&lt;ref&gt;[https://www.thequint.com/entertainment/2016/07/19/sandalwood-the-film-and-entertainment-industry-in-karnataka]&lt;/ref&gt; ۾ پنهنجي پهرئين فلم '''ايشوريا'''  (جيڪا ڪنڙا ٻولي ۾ هئي)  ۾ اداڪاري جا جوهر ڏيکاريا. [[2007ع]]  ۾ سندس ڏاڍي مقبول پهرئين بالي وڊ فلم ''[[اوم شانتي اوم]]'' منظر عام تي آئي، جنهن ۾ هن ٻهروپ ڪردار نڀايو. پنهنجي زبردست اداڪاري جي عيوض ان فلم تي کيس بهترين سيکڙاٽ اداڪارڻ لاءِ فلم فيئر اعزاز مليو هيو.

== شروعاتي زندگي ==

[[ديپيڪا پڊوڪون]] 5 جنوري 1986ع تي [[ڪوپن هيگن]]، [[ڊينمارڪ]] ۾ [[ڪونڪني ٻولي|ڪونڪني]] ڳالهائيندڙ والدين جي گهر ۾ پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;bio&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Celebrity/Deepika-Padukone/894255-Profile.aspx|title=Biography: Deepika Padukone|access-date=6 August 2013|date=23 July 2012|work=[[Hindustan Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231022055/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Celebrity/Deepika-Padukone/894255-Profile.aspx|archive-date=31 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Baksi|first=Dibyojyoti|title=Shah Rukh Khan made Deepika Padukone learn Tamil|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Shah-Rukh-Khan-made-Deepika-Padukone-learn-Tamil/Article1-1075508.aspx|access-date=18 August 2013|newspaper=Hindustan Times|date=13 June 2013|archive-date=21 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130821034850/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Shah-Rukh-Khan-made-Deepika-Padukone-learn-Tamil/Article1-1075508.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

سندس والد [[پرڪاش پڊوڪون]] بين الاقوامي شهرت يافته اڳوڻو [[بيڊمنٽن]] رانديگر آهي، جڏهن ته سندس ماءُ اُجالا پڊوڪون سفري ايجنٽ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-182121908.html|title=She's the model of success|work=[[The Star (South Africa)|The Star]]|date=4 August 2008|access-date=29 August 2013|archive-date=10 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140610213030/http://www.highbeam.com/doc/1G1-182121908.html|url-status=dead|via=Highbeam}}&lt;/ref&gt; سندس ننڍي ڀيڻ [[انيشا پڊوڪون]] هڪ [[گولف]] رانديگرياڻي آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kaura|first=Neha|title=Deepika's link-ups don't bother us, says sister|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-11/news-interviews/32156802_1_anisha-link-ups-film-industry|access-date=2 July 2013|newspaper=The Times of India|date=11 June 2012|archive-date=6 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106032230/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-11/news-interviews/32156802_1_anisha-link-ups-film-industry|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; سندس ڏاڏو [[راميش پڊوڪون]] [[ميسور بيڊمنٽن ايسوسيئيشن]] جو سيڪريٽري رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/an-exciting-tournament/article3185184.ece|title=An exciting tournament|newspaper=The Hindu|date=5 January 2006|access-date=3 August 2015}}&lt;/ref&gt;

پڊوڪون جي ڄمڻ کان هڪ سال پوءِ سندس خاندان [[بنگلور]]، [[ڀارت]] منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;toi interview&quot;&gt;{{cite news|last=Gupta|first=Priya|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-13/news-interviews/34414302_1_deepika-padukone-badminton-father|title=Ranbir and I are still friends: Deepika Padukone|access-date=29 August 2013|date=13 October 2012|newspaper=[[The Times of India]]|archive-date=28 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928194219/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-13/news-interviews/34414302_1_deepika-padukone-badminton-father|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

هن [[صوفيا هاءِ اسڪول، بنگلور]] مان اسڪولي تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ [[مائونٽ ڪارمل ڪاليج، بنگلور]] مان پري يونيورسٽي تعليم مڪمل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Just How educated are our Bollywood heroines?: Deepika Padukone|url=http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-just-how-educated-are-bollywood-heroines/20120118.htm#3|work=[[Rediff.com]]|access-date=6 August 2013}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ هن [[اندرا گانڌي نيشنل اوپن يونيورسٽي]] ۾ [[بي اي]] جي ڊگري لاءِ [[سماجيات]] ۾ داخلا ورتي، پر ماڊلنگ جي مصروفيتن سبب تعليم اڌ ۾ ڇڏي ڏنائين.&lt;ref name=&quot;toi interview&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Deepika-Padukone-has-not-put-studies-on-back-burner/articleshow/2661901.cms|work=The Times of India|title=Deepika Padukone has not put studies on back-burner|access-date=6 August 2013|date=30 December 2007}}&lt;/ref&gt;

== پيشورانه زندگي ==

[[ديپيڪا پڊوڪون]] پهريون ڀيرو 2005ع ۾ [[هميش ريشميا]] جي [[ميوزڪ وڊيو]] ''&quot;نام آهي تيرا&quot;'' ۾ نظر آئي.&lt;ref name=&quot;video&quot;&gt;{{cite news|last=Iyer|first=Meena|title=Deepika Padukone in awe of beauty pageant winners|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-17/news-interviews/30409840_1_beauty-pageant-beauty-contest-music-video|access-date=3 August 2013|newspaper=[[The Times of India]]|date=17 November 2011|archive-date=28 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928194304/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-17/news-interviews/30409840_1_beauty-pageant-beauty-contest-music-video|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; هن 2006ع ۾ [[ڪنڙ فلمي صنعت|ڪنڙ فلم]] ''[[ايشوريا (2006ع فلم)|ايشوريا]]'' ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪندي فلمي دنيا ۾ قدم رکيو.&lt;ref name=&quot;debut&quot;&gt;{{cite web|last=Vijayasarathy|first=R.G.|title=Deepika's Aishwarya is a must watch|url=http://www.rediff.com/movies/2006/sep/15aish.htm|work=[[Rediff.com]]|date=15 September 2006|access-date=3 August 2013}}&lt;/ref&gt;

2007ع ۾ هن [[فراح خان]] جي هدايتڪاري هيٺ ٺهيل فلم ''[[اوم شانتي اوم]]'' ذريعي [[هندي فلم]]ن ۾ شروعات ڪئي، جنهن ۾ هن [[شاهه رخ خان]] سان گڏ ٻٽو ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Adarsh|first=Taran|title=Movie Review: Om Shanti Om|date=7 November 2007|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/54373|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=18 December 2007|archive-url=https://www.webcitation.org/6JwBYXxYy?url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/54373|archive-date=27 September 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هن اداڪاري تي کيس [[فلم فيئر بهترين نئين اداڪارا انعام]] مليو ۽ بهترين اداڪارا لاءِ پڻ نامزد ڪيو ويو. 2008ع ۾ سندس واحد فلم ''[[بچنا اي حسينو]]'' هئي، جنهن ۾ هن [[رنبير ڪپور]] جي محبوبائن مان هڪ جو ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Joshi|first=Namrata|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?238292|title=Movie Review: Bachna Ae Haseeno|access-date=19 July 2013|date=1 September 2008|work=[[Outlook (magazine)|Outlook]]|archive-url=https://www.webcitation.org/6JwBjSin0?url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?238292|archive-date=27 September 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ سندس پهرين رليز [[اڪشي ڪمار]] سان گڏ ڪنگ فو مزاحيه فلم ''[[چاندني چوڪ ٽو چائنا]]'' هئي، جيڪا باڪس آفيس تي ناڪام رهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Top Lifetime Grossers Worldwide (US $)|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=348&amp;catName=TGlmZXRpbWUgV29ybGR3aWRlIEluIFVTICQ=|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602093609/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=312&amp;catName=TGlmZXRpbWU=|archive-date=2 June 2013|access-date=11 November 2010|publisher=[[Box Office India]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Sharma|first1=Amit|last2=Verma Ambwani|first2=Meenakshi|title=Chandni Chowk to China crosses Rs 33 cr at local box office|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2009-01-20/news/27650181_1_domestic-box-office-bollywood-film-kinng|work=[[The Economic Times]]|date=20 January 2009|access-date=6 August 2013|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305091941/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2009-01-20/news/27650181_1_domestic-box-office-bollywood-film-kinng|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ [[امتياز علي]] جي رومانوي فلم ''[[لو آج ڪل]]'' عالمي سطح تي {{INRConvert|1.2|b}} ڪمائي حاصل ڪئي&lt;ref name=&quot;top&quot;&gt;{{cite web|date=11 May 2012|title=Top All Time Worldwide Grossers Updated|url=http://boxofficeindia.com/arounddetail.php?page=shownews&amp;articleid=3997&amp;nCat=|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215110/http://www.boxofficeindia.com/arounddetail.php?page=shownews&amp;articleid=4409&amp;nCat=|archive-date=5 November 2013|access-date=13 October 2013|publisher=Box Office India}}&lt;/ref&gt; ۽ کيس ٻيهر [[فلم فيئر انعام]] ۾ بهترين اداڪارا لاءِ نامزد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;ff09&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/725/|title=Nominations for 55th Idea Filmfare Awards 2009|website=[[Bollywood Hungama]]|date=11 February 2010|access-date=27 April 2011}}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ سندس پنج فلمون رليز ٿيون. انهن مان مزاحيه فلم ''[[هائوس فل]]'' واپاري لحاظ کان ڪامياب رهي،&lt;ref name=&quot;top&quot;/&gt; جڏهن ته ''[[ڪارٿڪ ڪالنگ ڪارٿڪ]]''، ''[[لفنگي پرندي]]''، ''[[بريڪ ڪي بعد]]'' ۽ ''[[کيلين هم جي جان سي]]'' باڪس آفيس تي ناڪام رهيون.&lt;ref name=&quot;bo2010&quot;&gt;{{cite web|title=Box Office 2010|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=318&amp;catName=MjAxMA==|archive-url=https://web.archive.org/web/20131014062657/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=318&amp;catName=MjAxMA==|archive-date=14 October 2013|access-date=14 May 2012|publisher=Box office India}}&lt;/ref&gt; 2011ع ۾ به سندس فلمون ''[[آرڪشن]]'' ۽ ''[[ديسي بوائز]]'' اميدن مطابق ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون.&lt;ref name=&quot;making&quot;&gt;{{cite news|last=Pal|first=Chandrima|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-17/news-interviews/40009313_1_deepika-padukone-cocktail-and-deepika-imtiaz-ali|title=The making of Deepika Padukone|access-date=27 July 2013|date=17 June 2013|newspaper=The Times of India|archive-date=27 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130627020227/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-17/news-interviews/40009313_1_deepika-padukone-cocktail-and-deepika-imtiaz-ali|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2012ع ۾ [[هومي اداجانيا]] جي فلم ''[[ڪاڪٽيل]]'' ۾ هڪ جذباتي ۽ بي فڪر پارٽي گرل جو ڪردار سندس ڪيريئر لاءِ اهم موڙ ثابت ٿيو.&lt;ref name=&quot;making&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/cocktail-deepika-padukone-daina-penty-saif-ali-khan/1/207582.html|title=Was conscious about my look in Cocktail: Deepika|work=[[India Today]]|date=11 July 2012|access-date=10 August 2013|archive-url=https://www.webcitation.org/6JwCBnq5n?url=http://indiatoday.intoday.in/story/cocktail-deepika-padukone-daina-penty-saif-ali-khan/1/207582.html|archive-date=27 September 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هن جي اداڪاري کي نقادن ساراهيو ۽ کيس ڪيترن ئي انعامن لاءِ نامزد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Critics-Verdict-Cocktail-works-but-in-bits/Article1-888260.aspx|title=Critics verdict: Cocktail works, but in bits|work=[[Hindustan Times]]|date=13 July 2012|access-date=7 October 2013|archive-date=25 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131025174625/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Critics-Verdict-Cocktail-works-but-in-bits/Article1-888260.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;awards&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/awards/id/1856|title=Deepika Padukone — Awards|access-date=5 September 2013|website=[[Bollywood Hungama]]|archive-url=https://www.webcitation.org/6JwCqDjGs?url=http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/awards/id/1856|archive-date=27 September 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2013ع سندس ڪيريئر جو سڀ کان ڪامياب سال ثابت ٿيو. ان سال سندس چار فلمن مان ٽي فلمن ڀارت ۾ {{INRConvert|1|b}} کان وڌيڪ ڪمائي حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Top India Nett Grossers All Time|url=http://boxofficeindia.com/Collections/net_box_office/?fm=1#.Vb8tW7UpqA4|access-date=4 December 2013|publisher=Box Office India|archive-date=25 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150725210339/http://www.boxofficeindia.com/Collections/net_box_office/?fm=1#.Vb8tW7UpqA4|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; انهن ۾ ''[[يه جواني هي ديواني]]'' ۽ ''[[چنائي ايڪسپريس]]'' شامل هيون، جيڪي بالي ووڊ جي سڀ کان وڌيڪ ڪمائيندڙ فلمن مان شمار ٿين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Goyal|first=Divya|title=Yeh Jawaani Hai Deewani is Ranbir Kapoor, Deepika Padukone's biggest hit|url=http://archive.indianexpress.com/news/yeh-jawaani-hai-deewani-is-ranbir-kapoor-deepika-padukone-s-biggest-hit/1127672/|access-date=1 July 2013|work=[[The Indian Express]]|date=1 July 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Dhoom 3 All Time Number One Worldwide Grosser: 500 cr Plus Expected|url=http://www.boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&amp;articleid=6355&amp;nCat|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102192306/http://boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&amp;articleid=6355&amp;nCat|archive-date=2 January 2014|access-date=3 January 2014|publisher=Box Office India}}&lt;/ref&gt; ساڳئي سال هن ''[[گوليون ڪي راسليلا رام ليلا]]'' ۾ ''ليلا'' جو ڪردار ادا ڪرڻ تي [[فلم فيئر بهترين اداڪارا انعام]] حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;ff13&quot;&gt;{{cite web|title=Filmfare Awards 2014: Deepika Padukone wins Best Actress award, Farhan Akhtar Best Actor|url=http://ibnlive.in.com/news/filmfare-awards-2014-deepika-padukone-wins-best-actress-award-farhan-akhtar-best-actor/447639-8-66.html|publisher=CNN-IBN|date=25 January 2014|access-date=25 January 2014|archive-date=25 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140125110704/http://ibnlive.in.com/news/filmfare-awards-2014-deepika-padukone-wins-best-actress-award-farhan-akhtar-best-actor/447639-8-66.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=KBR|first=Upala|title=Party girl Deepika Padukone gets serious|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-party-girl-deepika-padukone-gets-serious-1819664|work=[[Daily News and Analysis]]|date=7 April 2013|access-date=24 June 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://variety.com/2013/film/reviews/film-review-ram-leela-1200841506/|title=Film Review: 'Ram-Leela'|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|publisher=[[Penske Media Corporation]]|date=16 November 2013|access-date=28 June 2015|last=Chute|first=David}}&lt;/ref&gt;

2014ع ۾ هن [[تامل ٻولي|تامل]] موشن ڪيپچر اينيميشن فلم ''[[ڪوچادايان]]'' ۾ ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;kocha&quot;&gt;{{cite web|url=http://movies.ndtv.com/regional/deepika-padukone-working-in-kochadaiiyaan-was-an-experience-637867|title=Deepika Padukone: Working in Kochadaiiyaan was an experience|publisher=[[NDTV]]|date=10 March 2014|access-date=23 March 2014}}&lt;/ref&gt; ساڳئي سال هن ''[[فائنڊنگ فني]]'' ۾ هڪ نوجوان بيوه ۽ ''[[هيپي نيو ايئر (2014ع فلم)|هيپي نيو ايئر]]'' ۾ بار ڊانسر جو ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;fanny&quot;&gt;{{cite news|last=Kumar|first=Anuj|title=Finding fanny: Lost and found|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/finding-fanny-review/article6404665.ece|work=[[The Hindu]]|access-date=29 November 2014|date=12 September 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Masand|first=Rajeev|url=http://ibnlive.in.com/news/happy-new-year-review-if-indulgences-were-trimmed-this-might-have-been-a-more-enjoyable-film/508330-8-66.html|title='Happy New Year' review|date=25 October 2014|access-date=9 November 2014|publisher=CNN-IBN|archive-date=11 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141111041401/http://ibnlive.in.com/news/happy-new-year-review-if-indulgences-were-trimmed-this-might-have-been-a-more-enjoyable-film/508330-8-66.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2015ع ۾ پڊوڪون [[اميتابھ بچن]] ۽ [[عرفان خان]] سان گڏ [[شوجيت سرڪار]] جي تنقيدي طور ساراهيل مزاحيه-ڊراما فلم ''[[پيڪو]]'' ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Chatterjee&quot;&gt;{{cite web|last=Chatterjee|first=Saibal|title=Piku Movie Review|url=http://movies.ndtv.com/movie-reviews/piku-movie-review-1124|publisher=NDTV|date=8 May 2015|access-date=10 May 2015|archive-date=10 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150510190128/http://movies.ndtv.com/movie-reviews/piku-movie-review-1124|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Mehta|first=Ankita|title=Box Office Collection: Deepika's 'Piku' Crosses 50 Crore Mark Worldwide; Sunny Leone's 'Kuch Kuch Locha Hai' a Disaster|url=http://www.ibtimes.co.in/box-office-collection-deepikas-piku-crosses-50-crore-mark-worldwide-sunny-leones-kuch-kuch-632416|work=[[International Business Times]]|date=14 May 2015|access-date=8 June 2015}}&lt;/ref&gt;
```

== فلمون ==
* [[چنائي ايڪسپريس]]
* [[پدماوت (2018 فلم)]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{ڪامنز|Deepika Padukone}}
* {{IMDb name|id=2138653}}
* {{Rotten Tomatoes person|451735084|Deepika Padukone}}

[[زمرو:ايڪيهين صدي جون ڀارتي اداڪارائون]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:هندستاني ڪالم نگار ناريون]]
[[زمرو:ڀارتي فلمي اداڪارائون]]
[[زمرو:ھندي سنيما ۾ اداڪارائون]]
[[زمرو:تامل سئنيما ۾ اداڪارائون]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]</text>
      <sha1>116kua6n7p78t5d2qky3z7iqv4hv31f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389964</id>
      <parentid>389963</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T17:54:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* فلمون */</comment>
      <origin>389964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39878" sha1="5wap5x3c02187derg2j0mvpiqhqe8qk" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               =ديپيڪا پڙوڪون، ديپيڪا پڊوڪون Deepika Padukone
| image              = Deepika Padukone Cannes 2018 (cropped).jpg
| alt                = Deepika Padukone is seen smiling at the camera
| caption            = پڊوڪون [[2018 ڪين فلم فيسٽيول]] ۾
| birth_date         = {{birth date and age |df=yes|1986|1|5}}
| birth_place        = [[ڪوپينهيگن]], ڊينمارڪ
| nationality        = انڊين
| occupation         = {{hlist|ايڪٽريس|فلم پروڊيوسر}}
| yearsactive        =سال 2005–کان هيئنر تائين
| father             = [[پرڪاش پڊوڪون]]
| spouse             = {{marriage|[[رنوير سنگھ]]|2018}}
| works              = [[ديپيڪا پڊوڪون فلمو گرافي|سموري فهرست]]
| awards             = [[ديپيڪا پڊوڪون کي مليل ايوارڊز ۽ نامزدگين جي فهرست|مڪمل فهرست]]
| website            = {{URL|deepikapadukone.com}}
}}
'''ديپيڪا پڊوڪون''' ({{lang-en|Deepika Padukone}}) (تاريخِ جنم : 5 جنوري 1986) هڪ [[ڀارت]]ي [[باليووڊ]] اداڪارڻ آهي. سندس شمار دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ معاوضو وٺندڙ اداڪارڻين ۾ ٿيندو آهي. هن ٽي ڀيرا [[فلم فيئر ايوارڊ]]ن سميت ڪيترائي ٻيا اعزاز کٽيا آهن. کيس ڀارت جي چند مشهور ۽ پُرڪشش ماڻهن ۾ ڪيو ويندو آهي.

پڊوڪون هڪ مشهور بيڊمينٽن رانديگر پرڪاش پڊوڪون جي گهراڻو ۾ جنم ورتو هيو، جيڪو اُن وقت ڪوپن هيگن، ڊينمارڪ ۾ رهندڙ هيو. سندس پالنا (پرورش) بنگلور (ڀارت) ۾ ٿي. ديپيڪا شروعاتي ننڍپڻ  واري ڄمار کان ئي ملڪي سطح تي بيڊمينٽن راند کيڏڻ شروع ڪئي هئي، پر  فيشن ماڊل بڻجڻ جي لاءِ هن راند کيڏڻ واري ڪيريئر کي ڇڏي ڏنو. جلد ئي هن کي فلمن ۾ ڪم ڪرڻ جي آڇ ملڻ لڳي. پڊوڪون 2006 ۾ سيکڙاٽ اداڪارا طور فلم صندل وڊ&lt;ref&gt;[https://www.thequint.com/entertainment/2016/07/19/sandalwood-the-film-and-entertainment-industry-in-karnataka]&lt;/ref&gt; ۾ پنهنجي پهرئين فلم '''ايشوريا'''  (جيڪا ڪنڙا ٻولي ۾ هئي)  ۾ اداڪاري جا جوهر ڏيکاريا. [[2007ع]]  ۾ سندس ڏاڍي مقبول پهرئين بالي وڊ فلم ''[[اوم شانتي اوم]]'' منظر عام تي آئي، جنهن ۾ هن ٻهروپ ڪردار نڀايو. پنهنجي زبردست اداڪاري جي عيوض ان فلم تي کيس بهترين سيکڙاٽ اداڪارڻ لاءِ فلم فيئر اعزاز مليو هيو.

== شروعاتي زندگي ==

[[ديپيڪا پڊوڪون]] 5 جنوري 1986ع تي [[ڪوپن هيگن]]، [[ڊينمارڪ]] ۾ [[ڪونڪني ٻولي|ڪونڪني]] ڳالهائيندڙ والدين جي گهر ۾ پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;bio&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Celebrity/Deepika-Padukone/894255-Profile.aspx|title=Biography: Deepika Padukone|access-date=6 August 2013|date=23 July 2012|work=[[Hindustan Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231022055/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Celebrity/Deepika-Padukone/894255-Profile.aspx|archive-date=31 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Baksi|first=Dibyojyoti|title=Shah Rukh Khan made Deepika Padukone learn Tamil|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Shah-Rukh-Khan-made-Deepika-Padukone-learn-Tamil/Article1-1075508.aspx|access-date=18 August 2013|newspaper=Hindustan Times|date=13 June 2013|archive-date=21 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130821034850/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Shah-Rukh-Khan-made-Deepika-Padukone-learn-Tamil/Article1-1075508.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

سندس والد [[پرڪاش پڊوڪون]] بين الاقوامي شهرت يافته اڳوڻو [[بيڊمنٽن]] رانديگر آهي، جڏهن ته سندس ماءُ اُجالا پڊوڪون سفري ايجنٽ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-182121908.html|title=She's the model of success|work=[[The Star (South Africa)|The Star]]|date=4 August 2008|access-date=29 August 2013|archive-date=10 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140610213030/http://www.highbeam.com/doc/1G1-182121908.html|url-status=dead|via=Highbeam}}&lt;/ref&gt; سندس ننڍي ڀيڻ [[انيشا پڊوڪون]] هڪ [[گولف]] رانديگرياڻي آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kaura|first=Neha|title=Deepika's link-ups don't bother us, says sister|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-11/news-interviews/32156802_1_anisha-link-ups-film-industry|access-date=2 July 2013|newspaper=The Times of India|date=11 June 2012|archive-date=6 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106032230/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-11/news-interviews/32156802_1_anisha-link-ups-film-industry|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; سندس ڏاڏو [[راميش پڊوڪون]] [[ميسور بيڊمنٽن ايسوسيئيشن]] جو سيڪريٽري رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/an-exciting-tournament/article3185184.ece|title=An exciting tournament|newspaper=The Hindu|date=5 January 2006|access-date=3 August 2015}}&lt;/ref&gt;

پڊوڪون جي ڄمڻ کان هڪ سال پوءِ سندس خاندان [[بنگلور]]، [[ڀارت]] منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;toi interview&quot;&gt;{{cite news|last=Gupta|first=Priya|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-13/news-interviews/34414302_1_deepika-padukone-badminton-father|title=Ranbir and I are still friends: Deepika Padukone|access-date=29 August 2013|date=13 October 2012|newspaper=[[The Times of India]]|archive-date=28 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928194219/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-13/news-interviews/34414302_1_deepika-padukone-badminton-father|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

هن [[صوفيا هاءِ اسڪول، بنگلور]] مان اسڪولي تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ [[مائونٽ ڪارمل ڪاليج، بنگلور]] مان پري يونيورسٽي تعليم مڪمل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Just How educated are our Bollywood heroines?: Deepika Padukone|url=http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-just-how-educated-are-bollywood-heroines/20120118.htm#3|work=[[Rediff.com]]|access-date=6 August 2013}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ هن [[اندرا گانڌي نيشنل اوپن يونيورسٽي]] ۾ [[بي اي]] جي ڊگري لاءِ [[سماجيات]] ۾ داخلا ورتي، پر ماڊلنگ جي مصروفيتن سبب تعليم اڌ ۾ ڇڏي ڏنائين.&lt;ref name=&quot;toi interview&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Deepika-Padukone-has-not-put-studies-on-back-burner/articleshow/2661901.cms|work=The Times of India|title=Deepika Padukone has not put studies on back-burner|access-date=6 August 2013|date=30 December 2007}}&lt;/ref&gt;

== پيشورانه زندگي ==

[[ديپيڪا پڊوڪون]] پهريون ڀيرو 2005ع ۾ [[هميش ريشميا]] جي [[ميوزڪ وڊيو]] ''&quot;نام آهي تيرا&quot;'' ۾ نظر آئي.&lt;ref name=&quot;video&quot;&gt;{{cite news|last=Iyer|first=Meena|title=Deepika Padukone in awe of beauty pageant winners|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-17/news-interviews/30409840_1_beauty-pageant-beauty-contest-music-video|access-date=3 August 2013|newspaper=[[The Times of India]]|date=17 November 2011|archive-date=28 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928194304/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-17/news-interviews/30409840_1_beauty-pageant-beauty-contest-music-video|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; هن 2006ع ۾ [[ڪنڙ فلمي صنعت|ڪنڙ فلم]] ''[[ايشوريا (2006ع فلم)|ايشوريا]]'' ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪندي فلمي دنيا ۾ قدم رکيو.&lt;ref name=&quot;debut&quot;&gt;{{cite web|last=Vijayasarathy|first=R.G.|title=Deepika's Aishwarya is a must watch|url=http://www.rediff.com/movies/2006/sep/15aish.htm|work=[[Rediff.com]]|date=15 September 2006|access-date=3 August 2013}}&lt;/ref&gt;

2007ع ۾ هن [[فراح خان]] جي هدايتڪاري هيٺ ٺهيل فلم ''[[اوم شانتي اوم]]'' ذريعي [[هندي فلم]]ن ۾ شروعات ڪئي، جنهن ۾ هن [[شاهه رخ خان]] سان گڏ ٻٽو ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Adarsh|first=Taran|title=Movie Review: Om Shanti Om|date=7 November 2007|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/54373|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=18 December 2007|archive-url=https://www.webcitation.org/6JwBYXxYy?url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/54373|archive-date=27 September 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هن اداڪاري تي کيس [[فلم فيئر بهترين نئين اداڪارا انعام]] مليو ۽ بهترين اداڪارا لاءِ پڻ نامزد ڪيو ويو. 2008ع ۾ سندس واحد فلم ''[[بچنا اي حسينو]]'' هئي، جنهن ۾ هن [[رنبير ڪپور]] جي محبوبائن مان هڪ جو ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Joshi|first=Namrata|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?238292|title=Movie Review: Bachna Ae Haseeno|access-date=19 July 2013|date=1 September 2008|work=[[Outlook (magazine)|Outlook]]|archive-url=https://www.webcitation.org/6JwBjSin0?url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?238292|archive-date=27 September 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ سندس پهرين رليز [[اڪشي ڪمار]] سان گڏ ڪنگ فو مزاحيه فلم ''[[چاندني چوڪ ٽو چائنا]]'' هئي، جيڪا باڪس آفيس تي ناڪام رهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Top Lifetime Grossers Worldwide (US $)|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=348&amp;catName=TGlmZXRpbWUgV29ybGR3aWRlIEluIFVTICQ=|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602093609/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=312&amp;catName=TGlmZXRpbWU=|archive-date=2 June 2013|access-date=11 November 2010|publisher=[[Box Office India]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Sharma|first1=Amit|last2=Verma Ambwani|first2=Meenakshi|title=Chandni Chowk to China crosses Rs 33 cr at local box office|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2009-01-20/news/27650181_1_domestic-box-office-bollywood-film-kinng|work=[[The Economic Times]]|date=20 January 2009|access-date=6 August 2013|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305091941/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2009-01-20/news/27650181_1_domestic-box-office-bollywood-film-kinng|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ [[امتياز علي]] جي رومانوي فلم ''[[لو آج ڪل]]'' عالمي سطح تي {{INRConvert|1.2|b}} ڪمائي حاصل ڪئي&lt;ref name=&quot;top&quot;&gt;{{cite web|date=11 May 2012|title=Top All Time Worldwide Grossers Updated|url=http://boxofficeindia.com/arounddetail.php?page=shownews&amp;articleid=3997&amp;nCat=|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215110/http://www.boxofficeindia.com/arounddetail.php?page=shownews&amp;articleid=4409&amp;nCat=|archive-date=5 November 2013|access-date=13 October 2013|publisher=Box Office India}}&lt;/ref&gt; ۽ کيس ٻيهر [[فلم فيئر انعام]] ۾ بهترين اداڪارا لاءِ نامزد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;ff09&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/725/|title=Nominations for 55th Idea Filmfare Awards 2009|website=[[Bollywood Hungama]]|date=11 February 2010|access-date=27 April 2011}}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ سندس پنج فلمون رليز ٿيون. انهن مان مزاحيه فلم ''[[هائوس فل]]'' واپاري لحاظ کان ڪامياب رهي،&lt;ref name=&quot;top&quot;/&gt; جڏهن ته ''[[ڪارٿڪ ڪالنگ ڪارٿڪ]]''، ''[[لفنگي پرندي]]''، ''[[بريڪ ڪي بعد]]'' ۽ ''[[کيلين هم جي جان سي]]'' باڪس آفيس تي ناڪام رهيون.&lt;ref name=&quot;bo2010&quot;&gt;{{cite web|title=Box Office 2010|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=318&amp;catName=MjAxMA==|archive-url=https://web.archive.org/web/20131014062657/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=318&amp;catName=MjAxMA==|archive-date=14 October 2013|access-date=14 May 2012|publisher=Box office India}}&lt;/ref&gt; 2011ع ۾ به سندس فلمون ''[[آرڪشن]]'' ۽ ''[[ديسي بوائز]]'' اميدن مطابق ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون.&lt;ref name=&quot;making&quot;&gt;{{cite news|last=Pal|first=Chandrima|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-17/news-interviews/40009313_1_deepika-padukone-cocktail-and-deepika-imtiaz-ali|title=The making of Deepika Padukone|access-date=27 July 2013|date=17 June 2013|newspaper=The Times of India|archive-date=27 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130627020227/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-17/news-interviews/40009313_1_deepika-padukone-cocktail-and-deepika-imtiaz-ali|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2012ع ۾ [[هومي اداجانيا]] جي فلم ''[[ڪاڪٽيل]]'' ۾ هڪ جذباتي ۽ بي فڪر پارٽي گرل جو ڪردار سندس ڪيريئر لاءِ اهم موڙ ثابت ٿيو.&lt;ref name=&quot;making&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/cocktail-deepika-padukone-daina-penty-saif-ali-khan/1/207582.html|title=Was conscious about my look in Cocktail: Deepika|work=[[India Today]]|date=11 July 2012|access-date=10 August 2013|archive-url=https://www.webcitation.org/6JwCBnq5n?url=http://indiatoday.intoday.in/story/cocktail-deepika-padukone-daina-penty-saif-ali-khan/1/207582.html|archive-date=27 September 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هن جي اداڪاري کي نقادن ساراهيو ۽ کيس ڪيترن ئي انعامن لاءِ نامزد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Critics-Verdict-Cocktail-works-but-in-bits/Article1-888260.aspx|title=Critics verdict: Cocktail works, but in bits|work=[[Hindustan Times]]|date=13 July 2012|access-date=7 October 2013|archive-date=25 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131025174625/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Critics-Verdict-Cocktail-works-but-in-bits/Article1-888260.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;awards&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/awards/id/1856|title=Deepika Padukone — Awards|access-date=5 September 2013|website=[[Bollywood Hungama]]|archive-url=https://www.webcitation.org/6JwCqDjGs?url=http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/awards/id/1856|archive-date=27 September 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2013ع سندس ڪيريئر جو سڀ کان ڪامياب سال ثابت ٿيو. ان سال سندس چار فلمن مان ٽي فلمن ڀارت ۾ {{INRConvert|1|b}} کان وڌيڪ ڪمائي حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Top India Nett Grossers All Time|url=http://boxofficeindia.com/Collections/net_box_office/?fm=1#.Vb8tW7UpqA4|access-date=4 December 2013|publisher=Box Office India|archive-date=25 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150725210339/http://www.boxofficeindia.com/Collections/net_box_office/?fm=1#.Vb8tW7UpqA4|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; انهن ۾ ''[[يه جواني هي ديواني]]'' ۽ ''[[چنائي ايڪسپريس]]'' شامل هيون، جيڪي بالي ووڊ جي سڀ کان وڌيڪ ڪمائيندڙ فلمن مان شمار ٿين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Goyal|first=Divya|title=Yeh Jawaani Hai Deewani is Ranbir Kapoor, Deepika Padukone's biggest hit|url=http://archive.indianexpress.com/news/yeh-jawaani-hai-deewani-is-ranbir-kapoor-deepika-padukone-s-biggest-hit/1127672/|access-date=1 July 2013|work=[[The Indian Express]]|date=1 July 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Dhoom 3 All Time Number One Worldwide Grosser: 500 cr Plus Expected|url=http://www.boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&amp;articleid=6355&amp;nCat|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102192306/http://boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&amp;articleid=6355&amp;nCat|archive-date=2 January 2014|access-date=3 January 2014|publisher=Box Office India}}&lt;/ref&gt; ساڳئي سال هن ''[[گوليون ڪي راسليلا رام ليلا]]'' ۾ ''ليلا'' جو ڪردار ادا ڪرڻ تي [[فلم فيئر بهترين اداڪارا انعام]] حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;ff13&quot;&gt;{{cite web|title=Filmfare Awards 2014: Deepika Padukone wins Best Actress award, Farhan Akhtar Best Actor|url=http://ibnlive.in.com/news/filmfare-awards-2014-deepika-padukone-wins-best-actress-award-farhan-akhtar-best-actor/447639-8-66.html|publisher=CNN-IBN|date=25 January 2014|access-date=25 January 2014|archive-date=25 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140125110704/http://ibnlive.in.com/news/filmfare-awards-2014-deepika-padukone-wins-best-actress-award-farhan-akhtar-best-actor/447639-8-66.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=KBR|first=Upala|title=Party girl Deepika Padukone gets serious|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-party-girl-deepika-padukone-gets-serious-1819664|work=[[Daily News and Analysis]]|date=7 April 2013|access-date=24 June 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://variety.com/2013/film/reviews/film-review-ram-leela-1200841506/|title=Film Review: 'Ram-Leela'|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|publisher=[[Penske Media Corporation]]|date=16 November 2013|access-date=28 June 2015|last=Chute|first=David}}&lt;/ref&gt;

2014ع ۾ هن [[تامل ٻولي|تامل]] موشن ڪيپچر اينيميشن فلم ''[[ڪوچادايان]]'' ۾ ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;kocha&quot;&gt;{{cite web|url=http://movies.ndtv.com/regional/deepika-padukone-working-in-kochadaiiyaan-was-an-experience-637867|title=Deepika Padukone: Working in Kochadaiiyaan was an experience|publisher=[[NDTV]]|date=10 March 2014|access-date=23 March 2014}}&lt;/ref&gt; ساڳئي سال هن ''[[فائنڊنگ فني]]'' ۾ هڪ نوجوان بيوه ۽ ''[[هيپي نيو ايئر (2014ع فلم)|هيپي نيو ايئر]]'' ۾ بار ڊانسر جو ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;fanny&quot;&gt;{{cite news|last=Kumar|first=Anuj|title=Finding fanny: Lost and found|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/finding-fanny-review/article6404665.ece|work=[[The Hindu]]|access-date=29 November 2014|date=12 September 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Masand|first=Rajeev|url=http://ibnlive.in.com/news/happy-new-year-review-if-indulgences-were-trimmed-this-might-have-been-a-more-enjoyable-film/508330-8-66.html|title='Happy New Year' review|date=25 October 2014|access-date=9 November 2014|publisher=CNN-IBN|archive-date=11 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141111041401/http://ibnlive.in.com/news/happy-new-year-review-if-indulgences-were-trimmed-this-might-have-been-a-more-enjoyable-film/508330-8-66.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2015ع ۾ پڊوڪون [[اميتابھ بچن]] ۽ [[عرفان خان]] سان گڏ [[شوجيت سرڪار]] جي تنقيدي طور ساراهيل مزاحيه-ڊراما فلم ''[[پيڪو]]'' ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Chatterjee&quot;&gt;{{cite web|last=Chatterjee|first=Saibal|title=Piku Movie Review|url=http://movies.ndtv.com/movie-reviews/piku-movie-review-1124|publisher=NDTV|date=8 May 2015|access-date=10 May 2015|archive-date=10 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150510190128/http://movies.ndtv.com/movie-reviews/piku-movie-review-1124|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Mehta|first=Ankita|title=Box Office Collection: Deepika's 'Piku' Crosses 50 Crore Mark Worldwide; Sunny Leone's 'Kuch Kuch Locha Hai' a Disaster|url=http://www.ibtimes.co.in/box-office-collection-deepikas-piku-crosses-50-crore-mark-worldwide-sunny-leones-kuch-kuch-632416|work=[[International Business Times]]|date=14 May 2015|access-date=8 June 2015}}&lt;/ref&gt;
```

== فلمون ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ چاٻي
| style=&quot;background:#FFFFCC;&quot;| {{dagger|alt=اهي فلمون جيڪي اڃا رليز نه ٿيون آهن}}
| انهن فلمن کي ظاهر ڪري ٿو جيڪي اڃا رليز نه ٿيون آهن
|}

{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;margin-right: 0;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; | عنوان
! scope=&quot;col&quot; | سال
! scope=&quot;col&quot; | ڪردار
! scope=&quot;col&quot; | هدايتڪار
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | نوٽس
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{Tooltip|حوالا|حوالو/حوالا}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[ايشوريا (فلم)|ايشوريا]]''
| 2006
| ايشوريا
| {{sortname|اندراجيت|لنڪيش}}
| [[ڪرناٽڪ جي سينيما|ڪنڙ فلم]]
| style=&quot;text-align: center;&quot;| &lt;ref name=&quot;debut&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[اوم شانتي اوم]]''
| 2007
| شانتي پريا / سينڊي{{efn|name=dual|پڊوڪون هن فلم ۾ ٻٽو ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=&quot;Deepika plays a double role in Chandni Chowk To China&quot; — Nikhil Advani|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/news/type/view/id/4799/newsid/1218730|website=[[Bollywood Hungama]]|date=15 April 2008|access-date=10 May 2015}}&lt;/ref&gt;}}
| {{sortname|فراح|خان}}
| [[فلم فيئر بهترين نئين اداڪارا انعام]]&lt;br /&gt; نامزد—[[فلم فيئر بهترين اداڪارا انعام]]
| style=&quot;text-align: center;&quot;| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Om Shanti Om (2007)|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54373|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=10 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Debutants bag most Filmfare nominations|url=http://www.ibnlive.com/videos/india/filmfare-nominations-e9-282299.html|publisher=CNN-IBN|date=6 February 2008|access-date=2 March 2014|archive-date=7 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307050858/https://www.news18.com/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Chak De, Taare Zameen Par rule 53rd Filmfare awards|url=http://www.ibnlive.com/videos/india/53rd-filmfare-awards-winners-283672.html|publisher=CNN-IBN|date=24 February 2008|access-date=2 March 2014|archive-date=7 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307050854/https://www.news18.com/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[بچنا اي حسينو]]''
| 2008
| گائتري
| {{sortname|سڌارٿ|آنند}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bachna Ae Haseeno (2008)|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/58416|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=10 May 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[چاندني چوڪ ٽو چائنا]]''
| 2009
| سکِي /&lt;br/&gt;مياو مياو{{efn|name=dual}}
| {{sortname|نکل|آڏواڻي}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Chandni Chowk To China (2009)|url=http://www.rottentomatoes.com/m/chandni_chowk_to_china/|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|access-date=7 October 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[بلو]]''
| 2009
| پاڻ
| [[پريادرشن]]
| گيت &quot;Love Mera Hit Hit&quot; ۾ خاص ظهور
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/deepika-padukone-not-interested-in-doing-cameos-anymore/|title=Deepika Padukone not interested in doing cameos anymore|work=The Indian Express|date=11 August 2014 |access-date=3 June 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.filmjournal.com/content/film-review-billu-barber |title=Film Review: Billu Barber |author=Lovece, Frank |work=[[Film Journal International]] |date=19 February 2009 |access-date=20 June 2014 |archive-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112959/http://www.filmjournal.com/content/film-review-billu-barber |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[لو آج ڪل]]''
| 2009
| {{sort|Pandit|ميرا پنڊت}}
| {{sortname|امتياز|علي|link=Imtiaz Ali (director)}}
| نامزد—فلم فيئر بهترين اداڪارا انعام
| style=&quot;text-align: center;&quot;| &lt;ref name=&quot;ff09&quot;/&gt;&lt;br/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jamkhandikar|first=Shilpa|title=Love Aaj Kal: Not very original but it works|url=http://blogs.reuters.com/indiamasala/2009/07/31/love-aaj-kal-not-very-original-but-it-works/|publisher=[[Reuters]]|date=31 July 2009|access-date=10 May 2015|archive-date=18 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518080934/http://blogs.reuters.com/indiamasala/2009/07/31/love-aaj-kal-not-very-original-but-it-works/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[مين اور مسز کنا]]''
| 2009
| رائنا
| {{sortname|پريم|سوني}}
| خاص ظهور
| style=&quot;text-align: center;&quot;| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Main Aurr Mrs Khanna (2009)|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/65160|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=10 May 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[ڪارٿڪ ڪالنگ ڪارٿڪ]]''
| 2010
| {{sort|Mukherjee|شونالي مکرجي}}
| {{sortname|وجي|لالواڻي|nolink=yes}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Karthik Calling Karthik (2010)|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/66265|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=10 May 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[هائوس فل]]''
| 2010
| سينڊي
| {{sortname|ساجد|خان}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last=Nahta|first=Komal|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-review-housefull-is-a-comedy-of-errors-1377429|title=Review: 'Housefull' is a comedy of errors|work=Daily News and Analysis|date=30 April 2010|access-date=10 May 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[لفنگي پرندي]]''
| 2010
| {{sort|Palkar|پنڪي پالڪر}}
| {{sortname|پرديپ|سرڪار}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lafangey Parindey (2010)|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/536234|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=10 May 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[بريڪ ڪي بعد]]''
| 2010
| {{sort|Khan|عاليه خان}}
| {{sortname|دانش|اسلم}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Break Ke Baad (2010)|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/525393|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=10 May 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[کيلين هم جي جان سي]]''
| 2010
| {{sort|Dutta|[[ڪلپنا دتا]]}}
| {{sortname|آشوتوش|گوارڪر}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last=Behrawala|first=Krutika|title=History re-created|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/history-recreated/article902454.ece|work=The Hindu|date=21 November 2010|access-date=10 May 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[دم مارو دم (فلم)|دم مارو دم]]''
| 2011
| بي نالو
| {{sortname|روهن|سپي}}
| گيت &quot;Dum Maaro Dum Mit Jaaye Gham&quot; ۾ خاص ظهور
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last=Lalwani|first=Vickey|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-02-04/news-interviews/28359126_1_deepika-padukone-lyrics-rohan-sippy|title=Deepika's Dum Maro Dum with a twist|work=The Times of India|access-date=27 April 2011|date=4 February 2011|archive-date=23 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120523184302/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-02-04/news-interviews/28359126_1_deepika-padukone-lyrics-rohan-sippy|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[آرڪشن]]''
| 2011
| {{sort|Anand|پوربي آنند}}
| {{sortname|پرڪاش|جها}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Aarakshan (2011)|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/537925|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=10 May 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[ديسي بوائز]]''
| 2011
| {{sort|Awasthi|راڌيڪا اوستي}}
| {{sortname|روهت|ڌون|nolink=yes}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Desi Boyz (2011)|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/537930|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=10 May 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[ڪاڪٽيل (2012ع فلم)|ڪاڪٽيل]]''
| 2012
| {{sort|Malaney|ويرونيڪا ملاني}}
| {{sortname|هومي|اداجانيا}}
| نامزد—فلم فيئر بهترين اداڪارا انعام
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;awards&quot;/&gt;&lt;br/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Cocktail (2012)|url=http://www.rottentomatoes.com/m/cocktail_2012/|publisher=Rotten Tomatoes|access-date=7 October 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[ريس 2]]''
| 2013
| ايلينا
| [[عباس-مستان]]
|
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|title=Deepika Padukone as Elena in Race 2|url=http://www.mid-day.com/videos/deepika-padukone-as-elena-in-race-2/9041|work=[[Mid Day]]|date=12 November 2012|access-date=10 August 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[بمبئي ٽاڪيز (فلم)|بمبئي ٽاڪيز]]''
| 2013
| پاڻ
| گهڻا{{efn|''[[بمبئي ٽاڪيز (فلم)|بمبئي ٽاڪيز]]'' چئن مختصر فلمن تي مشتمل هئي، جن جي هدايتڪاري [[انوراگ ڪشپ]]، [[دباکر بينرجي]]، [[زويا اختر]] ۽ [[ڪرڻ جوهر]] ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Bollywood Directors Join Hands to Pay Homage to Indian Cinema|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-07/news-interviews/31599052_1_cinema-karan-johar-indian-films|work=The Times of India|date=7 May 2012|access-date=28 January 2012|archive-date=22 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120622040500/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-07/news-interviews/31599052_1_cinema-karan-johar-indian-films|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}
| گيت &quot;[[اپنا بمبئي ٽاڪيز]]&quot; ۾ خاص ظهور
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sridevi, Shah Rukh, Aamir and a galaxy of stars in Bombay Talkies song|url=http://movies.ndtv.com/bollywood/sridevi-shah-rukh-aamir-and-a-galaxy-of-stars-in-bombay-talkies-song-632949|publisher=NDTV|date=26 April 2013|access-date=10 January 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[يه جواني هي ديواني]]''
| 2013
| {{sort|Talwar|نينا تلوار}}
| {{sortname|ايان|مکرجي}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last=Gupta|first=Pratim D.|title='Naina is the way I am'|url=http://www.telegraphindia.com/1130618/jsp/t2/story_17017461.jsp#.VW6oyUaSiao|work=[[The Telegraph (Calcutta)|The Telegraph]]|date=18 June 2013|access-date=31 May 2015|archive-date=24 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151024102517/http://www.telegraphindia.com/1130618/jsp/t2/story_17017461.jsp#.VW6oyUaSiao|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=First look: Ranbir-Deepika's 'Yeh Jawaani Hai Deewani'|url=http://www.mid-day.com/photos/first-look-ranbir-deepikas-yeh-jawaani-hai-deewani/4751#sthash.MCOMFo39.dpuf|work=Mid Day|access-date=4 June 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[چنائي ايڪسپريس]]''
| 2013
| {{sort|Azhagusundaram|مينالوچني}}&lt;br/&gt;ازهاگوسندرم
| {{sortname|روهت|شيٽي}}
| نامزد—فلم فيئر بهترين اداڪارا انعام
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last=Baliga|first=Shashi|title=Aiyo! Deepika outshines SRK|url=http://www.thehindubusinessline.com/opinion/columns/shashi-baliga/aiyo-deepika-outshines-srk/article5022841.ece|work=The Hindu|date=15 August 2013|access-date=3 June 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=59th Filmfare Awards: Complete list of nominees 2014|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/59th-Filmfare-Awards-list-Complete-list-of-nominees-2014/articleshow/28831289.cms?|work=The Times of India|date=15 January 2014|access-date=3 June 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[گوليون ڪي راسليلا رام ليلا]]''
| 2013
| ليلا
| {{sortname|سنجئه ليلا|ڀنسالي}}
| فلم فيئر بهترين اداڪارا انعام
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;ff13&quot;/&gt;&lt;br/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Iyer|first=Meena|title=Ram-Leela|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/hindi/Ram-Leela/movie-review/25770699.cms|access-date=15 November 2013|work=The Times of India|date=14 November 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[ڪوچادايان]]''
| 2014
| شهزادي ودھنا
| {{sortname|سوندريا آر.|اشون}}
| [[تامل ناڊو جي سينيما|تامل فلم]]&lt;br/&gt;اينيميشن فلم
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;kocha&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[فائنڊنگ فني]]''
| 2014
| اينجي
| {{sortname|هومي|اداجانيا}}
| انگريزي ٻوليءَ جي فلم
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;fanny&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[هيپي نيو ايئر (2014ع فلم)|هيپي نيو ايئر]]''
| 2014
| {{sort|Joshi|موهني جوشي}}
| {{sortname|فراح|خان}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-don-t-compare-my-character-from-happy-new-year-with-madhuri-dixit-s-mohini-says-deepika-padukone-2027973|title=Don't compare my character from 'Happy New Year' with Madhuri Dixit's Mohini, says Deepika Padukone|date=20 October 2014|access-date=9 November 2014|work=Daily News and Analysis}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''مائي چوائس''
| 2015
| پاڻ
| {{sortname|هومي|اداجانيا}}
| مختصر فلم
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/bollywood/watch-deepika-padukone-in-homi-adajania-s-short-film-on-women-empowerment/article1-1331770.aspx|title=Deepika Padukone fights for women's empowerment: My body, my choice|date=30 March 2015|access-date=3 June 2015|work=Hindustan Times|archive-date=23 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150523004309/http://www.hindustantimes.com/bollywood/watch-deepika-padukone-in-homi-adajania-s-short-film-on-women-empowerment/article1-1331770.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[پيڪو]]''
| 2015
| پيڪو بينرجي
| {{sortname|شوجيت|سرڪار}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://movies.ndtv.com/bollywood/piku-review-your-verdict-on-deepikas-film-761653|title=Piku Review: Your Verdict on Deepika's Film|publisher=NDTV|date=9 May 2015|access-date=5 June 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''[[تماشا (فلم)|تماشا]]''
| 2015
| {{sort|Maheshwari|تارا مهيشوَري}}
| {{sortname|امتياز|علي|link=Imtiaz Ali (director)}}
| پوسٽ پروڊڪشن
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1150124/jsp/t2/story_9844.jsp#.VMNOJV2t-o9|title=Tete a tea With DP|date=24 January 2015|access-date=28 January 2015|work=The Telegraph|last=Kumar|first=Karo Christine|archive-date=1 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150201201056/http://www.telegraphindia.com/1150124/jsp/t2/story_9844.jsp#.VMNOJV2t-o9|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;ref name=&quot;schedule&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/I-will-never-hurt-Ranbir-Deepika-Padukone/articleshow/47496104.cms?|title=I will never hurt Ranbir: Deepika|date=1 June 2015|access-date=3 June 2015|work=[[Mumbai Mirror]]|last=Bhattacharya|first=Roshmila}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''[[باجي رائو مستاني (فلم)|باجي رائو مستاني]]''
| 2015
| [[مستاني]]
| {{sortname|سنجئه ليلا|ڀنسالي}}
| نامزد—فلم فيئر بهترين اداڪارا انعام
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;schedule&quot;/&gt;&lt;br/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-deepika-padukone-joins-beau-ranveer-singh-for-bajirao-mastani-shoot-2046716|title=Deepika Padukone joins beau Ranveer Singh for 'Bajirao Mastani' shoot|work=Daily News and Analysis|date=24 December 2014|access-date=25 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.filmfare.com/news/nominations-for-the-61st-britannia-filmfare-awards-11809.html|title=Deepika Padukone gets nominated for Filmfare Best Actor in a leading role for the film 'Bajirao Mastani'|work=Filmfare|date=11 January 2016|access-date=25 March 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''[[ٽرپل ايڪس: ريٽرن آف زينڊر ڪيج (فلم)|ٽرپل ايڪس: ريٽرن آف زينڊر ڪيج]]''
| 2017
| [[سيرينا انگر]]
| {{sortname|ڊي. جي.|ڪارسو}}
| آمريڪي فلم
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web |last=Goyal |first=Divya |title=Deepika Padukone Wraps xXx 3 Shoot and in Such Style |url=http://movies.ndtv.com/hollywood/deepika-padukone-wraps-xxx-3-shoot-and-in-such-style-1405905 |publisher=NDTV |date=13 May 2016 |access-date=14 May 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513123136/http://movies.ndtv.com/hollywood/deepika-padukone-wraps-xxx-3-shoot-and-in-such-style-1405905 |archive-date=13 May 2016 }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''[[رابتا (فلم)|رابتا]]''
| 2017
| {{mdash}}
| {{sortname|دنيش|وجن}}
| گيت &quot;رابتا&quot; ۾ خاص ظهور
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|title=Deepika Padukone in Raabta song teaser is making Sushant Singh Rajput drool. He is not the only one |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/deepika-padukone-in-raabta-song-teaser-is-making-sushant-singh-rajput-drool-raabta-teaser-4630061/ |work=The Indian Express |date=27 April 2017 |access-date=27 April 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427080252/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/deepika-padukone-in-raabta-song-teaser-is-making-sushant-singh-rajput-drool-raabta-teaser-4630061/ |archive-date=27 April 2017 }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''[[پدماوت]]''
| 2018
| [[راڻي پدمني|راڻي پدماوتي]]
| {{sortname|سنجئه ليلا|ڀنسالي}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|last=Bhatia|first=Uday|title=Film Review: Padmaavat|url=http://www.livemint.com/Leisure/fVQhrPmhAkRBHm97MvpaDK/Film-Review-Padmaavat.html|access-date=15 February 2018|work=[[Mint (newspaper)|Mint]]|date=24 January 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130023037/http://www.livemint.com/Leisure/fVQhrPmhAkRBHm97MvpaDK/Film-Review-Padmaavat.html|archive-date=30 January 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#FFFFCC;&quot; | ''[[زيرو (2018ع فلم)|زيرو]]'' {{dagger|alt=فلم اڃا رليز نه ٿي آهي}}
| 2018
| پاڻ
| {{sortname|آنند ايل.|رائي}}
| خاص ظهور
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last=Sen|first=Sushmita|title=Deepika Padukone Reveals interesting details about her cameo in Shah Rukh Khan's movie|url=http://www.ibtimes.co.in/deepika-padukone-reveals-interesting-details-about-her-cameo-shah-rukh-khans-movie-746007|access-date=1 November 2016|work=International Business Times|date=18 October 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112021312/http://www.ibtimes.co.in/deepika-padukone-reveals-interesting-details-about-her-cameo-shah-rukh-khans-movie-746007|archive-date=12 November 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''[[ڇپاڪ]]''
| 2020
| مالتي
| [[ميگھنا گلزار]]
|
|
|}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{ڪامنز|Deepika Padukone}}
* {{IMDb name|id=2138653}}
* {{Rotten Tomatoes person|451735084|Deepika Padukone}}

[[زمرو:ايڪيهين صدي جون ڀارتي اداڪارائون]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:هندستاني ڪالم نگار ناريون]]
[[زمرو:ڀارتي فلمي اداڪارائون]]
[[زمرو:ھندي سنيما ۾ اداڪارائون]]
[[زمرو:تامل سئنيما ۾ اداڪارائون]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]</text>
      <sha1>5wap5x3c02187derg2j0mvpiqhqe8qk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389965</id>
      <parentid>389964</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T17:55:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41204" sha1="cawy7bogew3yknb9wtudct0shlg5qs8" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               =ديپيڪا پڙوڪون، ديپيڪا پڊوڪون Deepika Padukone
| image              = Deepika Padukone Cannes 2018 (cropped).jpg
| alt                = Deepika Padukone is seen smiling at the camera
| caption            = پڊوڪون [[2018 ڪين فلم فيسٽيول]] ۾
| birth_date         = {{birth date and age |df=yes|1986|1|5}}
| birth_place        = [[ڪوپينهيگن]], ڊينمارڪ
| nationality        = انڊين
| occupation         = {{hlist|ايڪٽريس|فلم پروڊيوسر}}
| yearsactive        =سال 2005–کان هيئنر تائين
| father             = [[پرڪاش پڊوڪون]]
| spouse             = {{marriage|[[رنوير سنگھ]]|2018}}
| works              = [[ديپيڪا پڊوڪون فلمو گرافي|سموري فهرست]]
| awards             = [[ديپيڪا پڊوڪون کي مليل ايوارڊز ۽ نامزدگين جي فهرست|مڪمل فهرست]]
| website            = {{URL|deepikapadukone.com}}
}}
'''ديپيڪا پڊوڪون''' ({{lang-en|Deepika Padukone}}) (تاريخِ جنم : 5 جنوري 1986) هڪ [[ڀارت]]ي [[باليووڊ]] اداڪارڻ آهي. سندس شمار دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ معاوضو وٺندڙ اداڪارڻين ۾ ٿيندو آهي. هن ٽي ڀيرا [[فلم فيئر ايوارڊ]]ن سميت ڪيترائي ٻيا اعزاز کٽيا آهن. کيس ڀارت جي چند مشهور ۽ پُرڪشش ماڻهن ۾ ڪيو ويندو آهي.

پڊوڪون هڪ مشهور بيڊمينٽن رانديگر پرڪاش پڊوڪون جي گهراڻو ۾ جنم ورتو هيو، جيڪو اُن وقت ڪوپن هيگن، ڊينمارڪ ۾ رهندڙ هيو. سندس پالنا (پرورش) بنگلور (ڀارت) ۾ ٿي. ديپيڪا شروعاتي ننڍپڻ  واري ڄمار کان ئي ملڪي سطح تي بيڊمينٽن راند کيڏڻ شروع ڪئي هئي، پر  فيشن ماڊل بڻجڻ جي لاءِ هن راند کيڏڻ واري ڪيريئر کي ڇڏي ڏنو. جلد ئي هن کي فلمن ۾ ڪم ڪرڻ جي آڇ ملڻ لڳي. پڊوڪون 2006 ۾ سيکڙاٽ اداڪارا طور فلم صندل وڊ&lt;ref&gt;[https://www.thequint.com/entertainment/2016/07/19/sandalwood-the-film-and-entertainment-industry-in-karnataka]&lt;/ref&gt; ۾ پنهنجي پهرئين فلم '''ايشوريا'''  (جيڪا ڪنڙا ٻولي ۾ هئي)  ۾ اداڪاري جا جوهر ڏيکاريا. [[2007ع]]  ۾ سندس ڏاڍي مقبول پهرئين بالي وڊ فلم ''[[اوم شانتي اوم]]'' منظر عام تي آئي، جنهن ۾ هن ٻهروپ ڪردار نڀايو. پنهنجي زبردست اداڪاري جي عيوض ان فلم تي کيس بهترين سيکڙاٽ اداڪارڻ لاءِ فلم فيئر اعزاز مليو هيو.

== شروعاتي زندگي ==

[[ديپيڪا پڊوڪون]] 5 جنوري 1986ع تي [[ڪوپن هيگن]]، [[ڊينمارڪ]] ۾ [[ڪونڪني ٻولي|ڪونڪني]] ڳالهائيندڙ والدين جي گهر ۾ پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;bio&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Celebrity/Deepika-Padukone/894255-Profile.aspx|title=Biography: Deepika Padukone|access-date=6 August 2013|date=23 July 2012|work=[[Hindustan Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231022055/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Celebrity/Deepika-Padukone/894255-Profile.aspx|archive-date=31 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Baksi|first=Dibyojyoti|title=Shah Rukh Khan made Deepika Padukone learn Tamil|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Shah-Rukh-Khan-made-Deepika-Padukone-learn-Tamil/Article1-1075508.aspx|access-date=18 August 2013|newspaper=Hindustan Times|date=13 June 2013|archive-date=21 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130821034850/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Shah-Rukh-Khan-made-Deepika-Padukone-learn-Tamil/Article1-1075508.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

سندس والد [[پرڪاش پڊوڪون]] بين الاقوامي شهرت يافته اڳوڻو [[بيڊمنٽن]] رانديگر آهي، جڏهن ته سندس ماءُ اُجالا پڊوڪون سفري ايجنٽ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-182121908.html|title=She's the model of success|work=[[The Star (South Africa)|The Star]]|date=4 August 2008|access-date=29 August 2013|archive-date=10 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140610213030/http://www.highbeam.com/doc/1G1-182121908.html|url-status=dead|via=Highbeam}}&lt;/ref&gt; سندس ننڍي ڀيڻ [[انيشا پڊوڪون]] هڪ [[گولف]] رانديگرياڻي آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kaura|first=Neha|title=Deepika's link-ups don't bother us, says sister|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-11/news-interviews/32156802_1_anisha-link-ups-film-industry|access-date=2 July 2013|newspaper=The Times of India|date=11 June 2012|archive-date=6 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106032230/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-11/news-interviews/32156802_1_anisha-link-ups-film-industry|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; سندس ڏاڏو [[راميش پڊوڪون]] [[ميسور بيڊمنٽن ايسوسيئيشن]] جو سيڪريٽري رهيو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/an-exciting-tournament/article3185184.ece|title=An exciting tournament|newspaper=The Hindu|date=5 January 2006|access-date=3 August 2015}}&lt;/ref&gt;

پڊوڪون جي ڄمڻ کان هڪ سال پوءِ سندس خاندان [[بنگلور]]، [[ڀارت]] منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;toi interview&quot;&gt;{{cite news|last=Gupta|first=Priya|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-13/news-interviews/34414302_1_deepika-padukone-badminton-father|title=Ranbir and I are still friends: Deepika Padukone|access-date=29 August 2013|date=13 October 2012|newspaper=[[The Times of India]]|archive-date=28 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928194219/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-13/news-interviews/34414302_1_deepika-padukone-badminton-father|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

هن [[صوفيا هاءِ اسڪول، بنگلور]] مان اسڪولي تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ [[مائونٽ ڪارمل ڪاليج، بنگلور]] مان پري يونيورسٽي تعليم مڪمل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Just How educated are our Bollywood heroines?: Deepika Padukone|url=http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-just-how-educated-are-bollywood-heroines/20120118.htm#3|work=[[Rediff.com]]|access-date=6 August 2013}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ هن [[اندرا گانڌي نيشنل اوپن يونيورسٽي]] ۾ [[بي اي]] جي ڊگري لاءِ [[سماجيات]] ۾ داخلا ورتي، پر ماڊلنگ جي مصروفيتن سبب تعليم اڌ ۾ ڇڏي ڏنائين.&lt;ref name=&quot;toi interview&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Deepika-Padukone-has-not-put-studies-on-back-burner/articleshow/2661901.cms|work=The Times of India|title=Deepika Padukone has not put studies on back-burner|access-date=6 August 2013|date=30 December 2007}}&lt;/ref&gt;

== پيشورانه زندگي ==

[[ديپيڪا پڊوڪون]] پهريون ڀيرو 2005ع ۾ [[هميش ريشميا]] جي [[ميوزڪ وڊيو]] ''&quot;نام آهي تيرا&quot;'' ۾ نظر آئي.&lt;ref name=&quot;video&quot;&gt;{{cite news|last=Iyer|first=Meena|title=Deepika Padukone in awe of beauty pageant winners|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-17/news-interviews/30409840_1_beauty-pageant-beauty-contest-music-video|access-date=3 August 2013|newspaper=[[The Times of India]]|date=17 November 2011|archive-date=28 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928194304/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-17/news-interviews/30409840_1_beauty-pageant-beauty-contest-music-video|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; هن 2006ع ۾ [[ڪنڙ فلمي صنعت|ڪنڙ فلم]] ''[[ايشوريا (2006ع فلم)|ايشوريا]]'' ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪندي فلمي دنيا ۾ قدم رکيو.&lt;ref name=&quot;debut&quot;&gt;{{cite web|last=Vijayasarathy|first=R.G.|title=Deepika's Aishwarya is a must watch|url=http://www.rediff.com/movies/2006/sep/15aish.htm|work=[[Rediff.com]]|date=15 September 2006|access-date=3 August 2013}}&lt;/ref&gt;

2007ع ۾ هن [[فراح خان]] جي هدايتڪاري هيٺ ٺهيل فلم ''[[اوم شانتي اوم]]'' ذريعي [[هندي فلم]]ن ۾ شروعات ڪئي، جنهن ۾ هن [[شاهه رخ خان]] سان گڏ ٻٽو ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Adarsh|first=Taran|title=Movie Review: Om Shanti Om|date=7 November 2007|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/54373|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=18 December 2007|archive-url=https://www.webcitation.org/6JwBYXxYy?url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/54373|archive-date=27 September 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هن اداڪاري تي کيس [[فلم فيئر بهترين نئين اداڪارا انعام]] مليو ۽ بهترين اداڪارا لاءِ پڻ نامزد ڪيو ويو. 2008ع ۾ سندس واحد فلم ''[[بچنا اي حسينو]]'' هئي، جنهن ۾ هن [[رنبير ڪپور]] جي محبوبائن مان هڪ جو ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Joshi|first=Namrata|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?238292|title=Movie Review: Bachna Ae Haseeno|access-date=19 July 2013|date=1 September 2008|work=[[Outlook (magazine)|Outlook]]|archive-url=https://www.webcitation.org/6JwBjSin0?url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?238292|archive-date=27 September 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ سندس پهرين رليز [[اڪشي ڪمار]] سان گڏ ڪنگ فو مزاحيه فلم ''[[چاندني چوڪ ٽو چائنا]]'' هئي، جيڪا باڪس آفيس تي ناڪام رهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Top Lifetime Grossers Worldwide (US $)|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=348&amp;catName=TGlmZXRpbWUgV29ybGR3aWRlIEluIFVTICQ=|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602093609/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=312&amp;catName=TGlmZXRpbWU=|archive-date=2 June 2013|access-date=11 November 2010|publisher=[[Box Office India]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Sharma|first1=Amit|last2=Verma Ambwani|first2=Meenakshi|title=Chandni Chowk to China crosses Rs 33 cr at local box office|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2009-01-20/news/27650181_1_domestic-box-office-bollywood-film-kinng|work=[[The Economic Times]]|date=20 January 2009|access-date=6 August 2013|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305091941/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2009-01-20/news/27650181_1_domestic-box-office-bollywood-film-kinng|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ [[امتياز علي]] جي رومانوي فلم ''[[لو آج ڪل]]'' عالمي سطح تي {{INRConvert|1.2|b}} ڪمائي حاصل ڪئي&lt;ref name=&quot;top&quot;&gt;{{cite web|date=11 May 2012|title=Top All Time Worldwide Grossers Updated|url=http://boxofficeindia.com/arounddetail.php?page=shownews&amp;articleid=3997&amp;nCat=|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215110/http://www.boxofficeindia.com/arounddetail.php?page=shownews&amp;articleid=4409&amp;nCat=|archive-date=5 November 2013|access-date=13 October 2013|publisher=Box Office India}}&lt;/ref&gt; ۽ کيس ٻيهر [[فلم فيئر انعام]] ۾ بهترين اداڪارا لاءِ نامزد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;ff09&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/725/|title=Nominations for 55th Idea Filmfare Awards 2009|website=[[Bollywood Hungama]]|date=11 February 2010|access-date=27 April 2011}}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ سندس پنج فلمون رليز ٿيون. انهن مان مزاحيه فلم ''[[هائوس فل]]'' واپاري لحاظ کان ڪامياب رهي،&lt;ref name=&quot;top&quot;/&gt; جڏهن ته ''[[ڪارٿڪ ڪالنگ ڪارٿڪ]]''، ''[[لفنگي پرندي]]''، ''[[بريڪ ڪي بعد]]'' ۽ ''[[کيلين هم جي جان سي]]'' باڪس آفيس تي ناڪام رهيون.&lt;ref name=&quot;bo2010&quot;&gt;{{cite web|title=Box Office 2010|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=318&amp;catName=MjAxMA==|archive-url=https://web.archive.org/web/20131014062657/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=318&amp;catName=MjAxMA==|archive-date=14 October 2013|access-date=14 May 2012|publisher=Box office India}}&lt;/ref&gt; 2011ع ۾ به سندس فلمون ''[[آرڪشن]]'' ۽ ''[[ديسي بوائز]]'' اميدن مطابق ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون.&lt;ref name=&quot;making&quot;&gt;{{cite news|last=Pal|first=Chandrima|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-17/news-interviews/40009313_1_deepika-padukone-cocktail-and-deepika-imtiaz-ali|title=The making of Deepika Padukone|access-date=27 July 2013|date=17 June 2013|newspaper=The Times of India|archive-date=27 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130627020227/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-17/news-interviews/40009313_1_deepika-padukone-cocktail-and-deepika-imtiaz-ali|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2012ع ۾ [[هومي اداجانيا]] جي فلم ''[[ڪاڪٽيل]]'' ۾ هڪ جذباتي ۽ بي فڪر پارٽي گرل جو ڪردار سندس ڪيريئر لاءِ اهم موڙ ثابت ٿيو.&lt;ref name=&quot;making&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/cocktail-deepika-padukone-daina-penty-saif-ali-khan/1/207582.html|title=Was conscious about my look in Cocktail: Deepika|work=[[India Today]]|date=11 July 2012|access-date=10 August 2013|archive-url=https://www.webcitation.org/6JwCBnq5n?url=http://indiatoday.intoday.in/story/cocktail-deepika-padukone-daina-penty-saif-ali-khan/1/207582.html|archive-date=27 September 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هن جي اداڪاري کي نقادن ساراهيو ۽ کيس ڪيترن ئي انعامن لاءِ نامزد ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Critics-Verdict-Cocktail-works-but-in-bits/Article1-888260.aspx|title=Critics verdict: Cocktail works, but in bits|work=[[Hindustan Times]]|date=13 July 2012|access-date=7 October 2013|archive-date=25 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131025174625/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Critics-Verdict-Cocktail-works-but-in-bits/Article1-888260.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;awards&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/awards/id/1856|title=Deepika Padukone — Awards|access-date=5 September 2013|website=[[Bollywood Hungama]]|archive-url=https://www.webcitation.org/6JwCqDjGs?url=http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/awards/id/1856|archive-date=27 September 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2013ع سندس ڪيريئر جو سڀ کان ڪامياب سال ثابت ٿيو. ان سال سندس چار فلمن مان ٽي فلمن ڀارت ۾ {{INRConvert|1|b}} کان وڌيڪ ڪمائي حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Top India Nett Grossers All Time|url=http://boxofficeindia.com/Collections/net_box_office/?fm=1#.Vb8tW7UpqA4|access-date=4 December 2013|publisher=Box Office India|archive-date=25 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150725210339/http://www.boxofficeindia.com/Collections/net_box_office/?fm=1#.Vb8tW7UpqA4|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; انهن ۾ ''[[يه جواني هي ديواني]]'' ۽ ''[[چنائي ايڪسپريس]]'' شامل هيون، جيڪي بالي ووڊ جي سڀ کان وڌيڪ ڪمائيندڙ فلمن مان شمار ٿين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Goyal|first=Divya|title=Yeh Jawaani Hai Deewani is Ranbir Kapoor, Deepika Padukone's biggest hit|url=http://archive.indianexpress.com/news/yeh-jawaani-hai-deewani-is-ranbir-kapoor-deepika-padukone-s-biggest-hit/1127672/|access-date=1 July 2013|work=[[The Indian Express]]|date=1 July 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Dhoom 3 All Time Number One Worldwide Grosser: 500 cr Plus Expected|url=http://www.boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&amp;articleid=6355&amp;nCat|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102192306/http://boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&amp;articleid=6355&amp;nCat|archive-date=2 January 2014|access-date=3 January 2014|publisher=Box Office India}}&lt;/ref&gt; ساڳئي سال هن ''[[گوليون ڪي راسليلا رام ليلا]]'' ۾ ''ليلا'' جو ڪردار ادا ڪرڻ تي [[فلم فيئر بهترين اداڪارا انعام]] حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;ff13&quot;&gt;{{cite web|title=Filmfare Awards 2014: Deepika Padukone wins Best Actress award, Farhan Akhtar Best Actor|url=http://ibnlive.in.com/news/filmfare-awards-2014-deepika-padukone-wins-best-actress-award-farhan-akhtar-best-actor/447639-8-66.html|publisher=CNN-IBN|date=25 January 2014|access-date=25 January 2014|archive-date=25 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140125110704/http://ibnlive.in.com/news/filmfare-awards-2014-deepika-padukone-wins-best-actress-award-farhan-akhtar-best-actor/447639-8-66.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=KBR|first=Upala|title=Party girl Deepika Padukone gets serious|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-party-girl-deepika-padukone-gets-serious-1819664|work=[[Daily News and Analysis]]|date=7 April 2013|access-date=24 June 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://variety.com/2013/film/reviews/film-review-ram-leela-1200841506/|title=Film Review: 'Ram-Leela'|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|publisher=[[Penske Media Corporation]]|date=16 November 2013|access-date=28 June 2015|last=Chute|first=David}}&lt;/ref&gt;

2014ع ۾ هن [[تامل ٻولي|تامل]] موشن ڪيپچر اينيميشن فلم ''[[ڪوچادايان]]'' ۾ ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;kocha&quot;&gt;{{cite web|url=http://movies.ndtv.com/regional/deepika-padukone-working-in-kochadaiiyaan-was-an-experience-637867|title=Deepika Padukone: Working in Kochadaiiyaan was an experience|publisher=[[NDTV]]|date=10 March 2014|access-date=23 March 2014}}&lt;/ref&gt; ساڳئي سال هن ''[[فائنڊنگ فني]]'' ۾ هڪ نوجوان بيوه ۽ ''[[هيپي نيو ايئر (2014ع فلم)|هيپي نيو ايئر]]'' ۾ بار ڊانسر جو ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;fanny&quot;&gt;{{cite news|last=Kumar|first=Anuj|title=Finding fanny: Lost and found|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/finding-fanny-review/article6404665.ece|work=[[The Hindu]]|access-date=29 November 2014|date=12 September 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Masand|first=Rajeev|url=http://ibnlive.in.com/news/happy-new-year-review-if-indulgences-were-trimmed-this-might-have-been-a-more-enjoyable-film/508330-8-66.html|title='Happy New Year' review|date=25 October 2014|access-date=9 November 2014|publisher=CNN-IBN|archive-date=11 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141111041401/http://ibnlive.in.com/news/happy-new-year-review-if-indulgences-were-trimmed-this-might-have-been-a-more-enjoyable-film/508330-8-66.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2015ع ۾ پڊوڪون [[اميتابھ بچن]] ۽ [[عرفان خان]] سان گڏ [[شوجيت سرڪار]] جي تنقيدي طور ساراهيل مزاحيه-ڊراما فلم ''[[پيڪو]]'' ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Chatterjee&quot;&gt;{{cite web|last=Chatterjee|first=Saibal|title=Piku Movie Review|url=http://movies.ndtv.com/movie-reviews/piku-movie-review-1124|publisher=NDTV|date=8 May 2015|access-date=10 May 2015|archive-date=10 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150510190128/http://movies.ndtv.com/movie-reviews/piku-movie-review-1124|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Mehta|first=Ankita|title=Box Office Collection: Deepika's 'Piku' Crosses 50 Crore Mark Worldwide; Sunny Leone's 'Kuch Kuch Locha Hai' a Disaster|url=http://www.ibtimes.co.in/box-office-collection-deepikas-piku-crosses-50-crore-mark-worldwide-sunny-leones-kuch-kuch-632416|work=[[International Business Times]]|date=14 May 2015|access-date=8 June 2015}}&lt;/ref&gt;
```

== فلمون ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ چاٻي
| style=&quot;background:#FFFFCC;&quot;| {{dagger|alt=اهي فلمون جيڪي اڃا رليز نه ٿيون آهن}}
| انهن فلمن کي ظاهر ڪري ٿو جيڪي اڃا رليز نه ٿيون آهن
|}

{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;margin-right: 0;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; | عنوان
! scope=&quot;col&quot; | سال
! scope=&quot;col&quot; | ڪردار
! scope=&quot;col&quot; | هدايتڪار
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | نوٽس
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{Tooltip|حوالا|حوالو/حوالا}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[ايشوريا (فلم)|ايشوريا]]''
| 2006
| ايشوريا
| {{sortname|اندراجيت|لنڪيش}}
| [[ڪرناٽڪ جي سينيما|ڪنڙ فلم]]
| style=&quot;text-align: center;&quot;| &lt;ref name=&quot;debut&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[اوم شانتي اوم]]''
| 2007
| شانتي پريا / سينڊي{{efn|name=dual|پڊوڪون هن فلم ۾ ٻٽو ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=&quot;Deepika plays a double role in Chandni Chowk To China&quot; — Nikhil Advani|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/news/type/view/id/4799/newsid/1218730|website=[[Bollywood Hungama]]|date=15 April 2008|access-date=10 May 2015}}&lt;/ref&gt;}}
| {{sortname|فراح|خان}}
| [[فلم فيئر بهترين نئين اداڪارا انعام]]&lt;br /&gt; نامزد—[[فلم فيئر بهترين اداڪارا انعام]]
| style=&quot;text-align: center;&quot;| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Om Shanti Om (2007)|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54373|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=10 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Debutants bag most Filmfare nominations|url=http://www.ibnlive.com/videos/india/filmfare-nominations-e9-282299.html|publisher=CNN-IBN|date=6 February 2008|access-date=2 March 2014|archive-date=7 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307050858/https://www.news18.com/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Chak De, Taare Zameen Par rule 53rd Filmfare awards|url=http://www.ibnlive.com/videos/india/53rd-filmfare-awards-winners-283672.html|publisher=CNN-IBN|date=24 February 2008|access-date=2 March 2014|archive-date=7 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307050854/https://www.news18.com/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[بچنا اي حسينو]]''
| 2008
| گائتري
| {{sortname|سڌارٿ|آنند}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bachna Ae Haseeno (2008)|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/58416|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=10 May 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[چاندني چوڪ ٽو چائنا]]''
| 2009
| سکِي /&lt;br/&gt;مياو مياو{{efn|name=dual}}
| {{sortname|نکل|آڏواڻي}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Chandni Chowk To China (2009)|url=http://www.rottentomatoes.com/m/chandni_chowk_to_china/|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|access-date=7 October 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[بلو]]''
| 2009
| پاڻ
| [[پريادرشن]]
| گيت &quot;Love Mera Hit Hit&quot; ۾ خاص ظهور
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/deepika-padukone-not-interested-in-doing-cameos-anymore/|title=Deepika Padukone not interested in doing cameos anymore|work=The Indian Express|date=11 August 2014 |access-date=3 June 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.filmjournal.com/content/film-review-billu-barber |title=Film Review: Billu Barber |author=Lovece, Frank |work=[[Film Journal International]] |date=19 February 2009 |access-date=20 June 2014 |archive-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112959/http://www.filmjournal.com/content/film-review-billu-barber |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[لو آج ڪل]]''
| 2009
| {{sort|Pandit|ميرا پنڊت}}
| {{sortname|امتياز|علي|link=Imtiaz Ali (director)}}
| نامزد—فلم فيئر بهترين اداڪارا انعام
| style=&quot;text-align: center;&quot;| &lt;ref name=&quot;ff09&quot;/&gt;&lt;br/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Jamkhandikar|first=Shilpa|title=Love Aaj Kal: Not very original but it works|url=http://blogs.reuters.com/indiamasala/2009/07/31/love-aaj-kal-not-very-original-but-it-works/|publisher=[[Reuters]]|date=31 July 2009|access-date=10 May 2015|archive-date=18 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518080934/http://blogs.reuters.com/indiamasala/2009/07/31/love-aaj-kal-not-very-original-but-it-works/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[مين اور مسز کنا]]''
| 2009
| رائنا
| {{sortname|پريم|سوني}}
| خاص ظهور
| style=&quot;text-align: center;&quot;| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Main Aurr Mrs Khanna (2009)|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/65160|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=10 May 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[ڪارٿڪ ڪالنگ ڪارٿڪ]]''
| 2010
| {{sort|Mukherjee|شونالي مکرجي}}
| {{sortname|وجي|لالواڻي|nolink=yes}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Karthik Calling Karthik (2010)|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/66265|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=10 May 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[هائوس فل]]''
| 2010
| سينڊي
| {{sortname|ساجد|خان}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last=Nahta|first=Komal|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-review-housefull-is-a-comedy-of-errors-1377429|title=Review: 'Housefull' is a comedy of errors|work=Daily News and Analysis|date=30 April 2010|access-date=10 May 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[لفنگي پرندي]]''
| 2010
| {{sort|Palkar|پنڪي پالڪر}}
| {{sortname|پرديپ|سرڪار}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lafangey Parindey (2010)|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/536234|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=10 May 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[بريڪ ڪي بعد]]''
| 2010
| {{sort|Khan|عاليه خان}}
| {{sortname|دانش|اسلم}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Break Ke Baad (2010)|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/525393|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=10 May 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[کيلين هم جي جان سي]]''
| 2010
| {{sort|Dutta|[[ڪلپنا دتا]]}}
| {{sortname|آشوتوش|گوارڪر}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last=Behrawala|first=Krutika|title=History re-created|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/history-recreated/article902454.ece|work=The Hindu|date=21 November 2010|access-date=10 May 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[دم مارو دم (فلم)|دم مارو دم]]''
| 2011
| بي نالو
| {{sortname|روهن|سپي}}
| گيت &quot;Dum Maaro Dum Mit Jaaye Gham&quot; ۾ خاص ظهور
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last=Lalwani|first=Vickey|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-02-04/news-interviews/28359126_1_deepika-padukone-lyrics-rohan-sippy|title=Deepika's Dum Maro Dum with a twist|work=The Times of India|access-date=27 April 2011|date=4 February 2011|archive-date=23 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120523184302/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-02-04/news-interviews/28359126_1_deepika-padukone-lyrics-rohan-sippy|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[آرڪشن]]''
| 2011
| {{sort|Anand|پوربي آنند}}
| {{sortname|پرڪاش|جها}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Aarakshan (2011)|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/537925|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=10 May 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[ديسي بوائز]]''
| 2011
| {{sort|Awasthi|راڌيڪا اوستي}}
| {{sortname|روهت|ڌون|nolink=yes}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Desi Boyz (2011)|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/537930|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=10 May 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[ڪاڪٽيل (2012ع فلم)|ڪاڪٽيل]]''
| 2012
| {{sort|Malaney|ويرونيڪا ملاني}}
| {{sortname|هومي|اداجانيا}}
| نامزد—فلم فيئر بهترين اداڪارا انعام
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;awards&quot;/&gt;&lt;br/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Cocktail (2012)|url=http://www.rottentomatoes.com/m/cocktail_2012/|publisher=Rotten Tomatoes|access-date=7 October 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[ريس 2]]''
| 2013
| ايلينا
| [[عباس-مستان]]
|
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|title=Deepika Padukone as Elena in Race 2|url=http://www.mid-day.com/videos/deepika-padukone-as-elena-in-race-2/9041|work=[[Mid Day]]|date=12 November 2012|access-date=10 August 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[بمبئي ٽاڪيز (فلم)|بمبئي ٽاڪيز]]''
| 2013
| پاڻ
| گهڻا{{efn|''[[بمبئي ٽاڪيز (فلم)|بمبئي ٽاڪيز]]'' چئن مختصر فلمن تي مشتمل هئي، جن جي هدايتڪاري [[انوراگ ڪشپ]]، [[دباکر بينرجي]]، [[زويا اختر]] ۽ [[ڪرڻ جوهر]] ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Bollywood Directors Join Hands to Pay Homage to Indian Cinema|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-07/news-interviews/31599052_1_cinema-karan-johar-indian-films|work=The Times of India|date=7 May 2012|access-date=28 January 2012|archive-date=22 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120622040500/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-07/news-interviews/31599052_1_cinema-karan-johar-indian-films|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}
| گيت &quot;[[اپنا بمبئي ٽاڪيز]]&quot; ۾ خاص ظهور
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sridevi, Shah Rukh, Aamir and a galaxy of stars in Bombay Talkies song|url=http://movies.ndtv.com/bollywood/sridevi-shah-rukh-aamir-and-a-galaxy-of-stars-in-bombay-talkies-song-632949|publisher=NDTV|date=26 April 2013|access-date=10 January 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[يه جواني هي ديواني]]''
| 2013
| {{sort|Talwar|نينا تلوار}}
| {{sortname|ايان|مکرجي}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last=Gupta|first=Pratim D.|title='Naina is the way I am'|url=http://www.telegraphindia.com/1130618/jsp/t2/story_17017461.jsp#.VW6oyUaSiao|work=[[The Telegraph (Calcutta)|The Telegraph]]|date=18 June 2013|access-date=31 May 2015|archive-date=24 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151024102517/http://www.telegraphindia.com/1130618/jsp/t2/story_17017461.jsp#.VW6oyUaSiao|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=First look: Ranbir-Deepika's 'Yeh Jawaani Hai Deewani'|url=http://www.mid-day.com/photos/first-look-ranbir-deepikas-yeh-jawaani-hai-deewani/4751#sthash.MCOMFo39.dpuf|work=Mid Day|access-date=4 June 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[چنائي ايڪسپريس]]''
| 2013
| {{sort|Azhagusundaram|مينالوچني}}&lt;br/&gt;ازهاگوسندرم
| {{sortname|روهت|شيٽي}}
| نامزد—فلم فيئر بهترين اداڪارا انعام
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last=Baliga|first=Shashi|title=Aiyo! Deepika outshines SRK|url=http://www.thehindubusinessline.com/opinion/columns/shashi-baliga/aiyo-deepika-outshines-srk/article5022841.ece|work=The Hindu|date=15 August 2013|access-date=3 June 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=59th Filmfare Awards: Complete list of nominees 2014|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/59th-Filmfare-Awards-list-Complete-list-of-nominees-2014/articleshow/28831289.cms?|work=The Times of India|date=15 January 2014|access-date=3 June 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[گوليون ڪي راسليلا رام ليلا]]''
| 2013
| ليلا
| {{sortname|سنجئه ليلا|ڀنسالي}}
| فلم فيئر بهترين اداڪارا انعام
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;ff13&quot;/&gt;&lt;br/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Iyer|first=Meena|title=Ram-Leela|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/hindi/Ram-Leela/movie-review/25770699.cms|access-date=15 November 2013|work=The Times of India|date=14 November 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[ڪوچادايان]]''
| 2014
| شهزادي ودھنا
| {{sortname|سوندريا آر.|اشون}}
| [[تامل ناڊو جي سينيما|تامل فلم]]&lt;br/&gt;اينيميشن فلم
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;kocha&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[فائنڊنگ فني]]''
| 2014
| اينجي
| {{sortname|هومي|اداجانيا}}
| انگريزي ٻوليءَ جي فلم
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;fanny&quot;/&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[هيپي نيو ايئر (2014ع فلم)|هيپي نيو ايئر]]''
| 2014
| {{sort|Joshi|موهني جوشي}}
| {{sortname|فراح|خان}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-don-t-compare-my-character-from-happy-new-year-with-madhuri-dixit-s-mohini-says-deepika-padukone-2027973|title=Don't compare my character from 'Happy New Year' with Madhuri Dixit's Mohini, says Deepika Padukone|date=20 October 2014|access-date=9 November 2014|work=Daily News and Analysis}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''مائي چوائس''
| 2015
| پاڻ
| {{sortname|هومي|اداجانيا}}
| مختصر فلم
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/bollywood/watch-deepika-padukone-in-homi-adajania-s-short-film-on-women-empowerment/article1-1331770.aspx|title=Deepika Padukone fights for women's empowerment: My body, my choice|date=30 March 2015|access-date=3 June 2015|work=Hindustan Times|archive-date=23 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150523004309/http://www.hindustantimes.com/bollywood/watch-deepika-padukone-in-homi-adajania-s-short-film-on-women-empowerment/article1-1331770.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[پيڪو]]''
| 2015
| پيڪو بينرجي
| {{sortname|شوجيت|سرڪار}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://movies.ndtv.com/bollywood/piku-review-your-verdict-on-deepikas-film-761653|title=Piku Review: Your Verdict on Deepika's Film|publisher=NDTV|date=9 May 2015|access-date=5 June 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''[[تماشا (فلم)|تماشا]]''
| 2015
| {{sort|Maheshwari|تارا مهيشوَري}}
| {{sortname|امتياز|علي|link=Imtiaz Ali (director)}}
| پوسٽ پروڊڪشن
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1150124/jsp/t2/story_9844.jsp#.VMNOJV2t-o9|title=Tete a tea With DP|date=24 January 2015|access-date=28 January 2015|work=The Telegraph|last=Kumar|first=Karo Christine|archive-date=1 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150201201056/http://www.telegraphindia.com/1150124/jsp/t2/story_9844.jsp#.VMNOJV2t-o9|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;ref name=&quot;schedule&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/I-will-never-hurt-Ranbir-Deepika-Padukone/articleshow/47496104.cms?|title=I will never hurt Ranbir: Deepika|date=1 June 2015|access-date=3 June 2015|work=[[Mumbai Mirror]]|last=Bhattacharya|first=Roshmila}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''[[باجي رائو مستاني (فلم)|باجي رائو مستاني]]''
| 2015
| [[مستاني]]
| {{sortname|سنجئه ليلا|ڀنسالي}}
| نامزد—فلم فيئر بهترين اداڪارا انعام
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;schedule&quot;/&gt;&lt;br/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-deepika-padukone-joins-beau-ranveer-singh-for-bajirao-mastani-shoot-2046716|title=Deepika Padukone joins beau Ranveer Singh for 'Bajirao Mastani' shoot|work=Daily News and Analysis|date=24 December 2014|access-date=25 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.filmfare.com/news/nominations-for-the-61st-britannia-filmfare-awards-11809.html|title=Deepika Padukone gets nominated for Filmfare Best Actor in a leading role for the film 'Bajirao Mastani'|work=Filmfare|date=11 January 2016|access-date=25 March 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''[[ٽرپل ايڪس: ريٽرن آف زينڊر ڪيج (فلم)|ٽرپل ايڪس: ريٽرن آف زينڊر ڪيج]]''
| 2017
| [[سيرينا انگر]]
| {{sortname|ڊي. جي.|ڪارسو}}
| آمريڪي فلم
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web |last=Goyal |first=Divya |title=Deepika Padukone Wraps xXx 3 Shoot and in Such Style |url=http://movies.ndtv.com/hollywood/deepika-padukone-wraps-xxx-3-shoot-and-in-such-style-1405905 |publisher=NDTV |date=13 May 2016 |access-date=14 May 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513123136/http://movies.ndtv.com/hollywood/deepika-padukone-wraps-xxx-3-shoot-and-in-such-style-1405905 |archive-date=13 May 2016 }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''[[رابتا (فلم)|رابتا]]''
| 2017
| {{mdash}}
| {{sortname|دنيش|وجن}}
| گيت &quot;رابتا&quot; ۾ خاص ظهور
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|title=Deepika Padukone in Raabta song teaser is making Sushant Singh Rajput drool. He is not the only one |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/deepika-padukone-in-raabta-song-teaser-is-making-sushant-singh-rajput-drool-raabta-teaser-4630061/ |work=The Indian Express |date=27 April 2017 |access-date=27 April 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427080252/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/deepika-padukone-in-raabta-song-teaser-is-making-sushant-singh-rajput-drool-raabta-teaser-4630061/ |archive-date=27 April 2017 }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''[[پدماوت]]''
| 2018
| [[راڻي پدمني|راڻي پدماوتي]]
| {{sortname|سنجئه ليلا|ڀنسالي}}
|
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|last=Bhatia|first=Uday|title=Film Review: Padmaavat|url=http://www.livemint.com/Leisure/fVQhrPmhAkRBHm97MvpaDK/Film-Review-Padmaavat.html|access-date=15 February 2018|work=[[Mint (newspaper)|Mint]]|date=24 January 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130023037/http://www.livemint.com/Leisure/fVQhrPmhAkRBHm97MvpaDK/Film-Review-Padmaavat.html|archive-date=30 January 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#FFFFCC;&quot; | ''[[زيرو (2018ع فلم)|زيرو]]'' {{dagger|alt=فلم اڃا رليز نه ٿي آهي}}
| 2018
| پاڻ
| {{sortname|آنند ايل.|رائي}}
| خاص ظهور
| style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last=Sen|first=Sushmita|title=Deepika Padukone Reveals interesting details about her cameo in Shah Rukh Khan's movie|url=http://www.ibtimes.co.in/deepika-padukone-reveals-interesting-details-about-her-cameo-shah-rukh-khans-movie-746007|access-date=1 November 2016|work=International Business Times|date=18 October 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112021312/http://www.ibtimes.co.in/deepika-padukone-reveals-interesting-details-about-her-cameo-shah-rukh-khans-movie-746007|archive-date=12 November 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''[[ڇپاڪ]]''
| 2020
| مالتي
| [[ميگھنا گلزار]]
|
|
|}

== ميوزڪ وڊيوز ۾ ظهور ==

{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;margin-right: 0;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot;| عنوان
! scope=&quot;col&quot;| سال
! scope=&quot;col&quot;| ڪردار
! scope=&quot;col&quot;| پيش ڪندڙ
! scope=&quot;col&quot;| البم
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{Tooltip|حوالا|حوالو/حوالا}}
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;نام آهي تيرا&quot;
| 2005
| بي نالو
| [[هميش ريشميا]]
| ''آپ ڪا سرور''
| style=&quot;text-align: center;&quot;| &lt;ref name=&quot;video&quot;/&gt;&lt;br/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Naam Hai Tera|url=http://www.saavn.com/p/song/hindi/Aap-Kaa-Surroor/Naam-Hai-Tera/FzxeSBlhdGw|publisher=[[Saavn]]|access-date=16 January 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;| &quot;[[ملي سر ميرا تمهارا|ڦر ملي سر ميرا تمهارا]]&quot;
| 2010
| پاڻ
| مختلف
| {{mdash}}
| style=&quot;text-align: center;&quot;| &lt;ref&gt;{{cite news|title=Amitabh launches new version of Mile sur mera tumhara|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/amitabh-launches-new-version-of-mile-sur-mera-tumhara/article1-501675.aspx|work=Hindustan Times|date=25 January 2010|access-date=7 June 2015|archive-date=8 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150708033525/http://www.hindustantimes.com/india-news/amitabh-launches-new-version-of-mile-sur-mera-tumhara/article1-501675.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{ڪامنز|Deepika Padukone}}
* {{IMDb name|id=2138653}}
* {{Rotten Tomatoes person|451735084|Deepika Padukone}}

[[زمرو:ايڪيهين صدي جون ڀارتي اداڪارائون]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:هندستاني ڪالم نگار ناريون]]
[[زمرو:ڀارتي فلمي اداڪارائون]]
[[زمرو:ھندي سنيما ۾ اداڪارائون]]
[[زمرو:تامل سئنيما ۾ اداڪارائون]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]</text>
      <sha1>cawy7bogew3yknb9wtudct0shlg5qs8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox river/discharge</title>
    <ns>10</ns>
    <id>63503</id>
    <revision>
      <id>390151</id>
      <parentid>214532</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T08:57:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="934" sha1="0plp8p37zf8se9mx27iha7nbecrxh2m" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{pp-template|small=yes}}&lt;/noinclude&gt;{{#if:{{{discharge|}}}{{{loc|}}}{{{min|}}}{{{avg|}}}{{{max|}}}|{{infobox

| child     = yes

| label1    = وهڪرو
| rowstyle1 = {{Infobox river/row-style}}
| data1     = {{#if:{{{discharge|}}}|{{{discharge}}}|{{#if:{{{loc|}}}{{{min|}}}{{{avg|}}}{{{max|}}}|&amp;nbsp;}}}}

| label2    = &lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;bull;&amp;nbsp;هنڌ&lt;/span&gt;
| rowstyle2 = {{Infobox river/row-style}}
| data2     = {{{loc|}}}

| label3    = &lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;bull;&amp;nbsp;سراسري&lt;/span&gt;
| rowstyle3 = {{Infobox river/row-style}}
| data3     = {{{avg|}}}

| label4    = &lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;bull;&amp;nbsp;گهٽ ۾ گهٽ&lt;/span&gt;
| rowstyle4 = {{Infobox river/row-style}}
| data4     = {{{min|}}}

| label5    = &lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;bull;&amp;nbsp;وڌ ۾ وڌ&lt;/span&gt;
| rowstyle5 = {{Infobox river/row-style}}
| data5     = {{{max|}}}

}}}}</text>
      <sha1>0plp8p37zf8se9mx27iha7nbecrxh2m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پيلي ندي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64279</id>
    <revision>
      <id>390114</id>
      <parentid>355947</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T07:09:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10965" sha1="3tssu5qusdz96g7etomlj9d34xgm5z6" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;

متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}

[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}

[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;

[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;

هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;

[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>3tssu5qusdz96g7etomlj9d34xgm5z6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390115</id>
      <parentid>390114</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T07:10:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10959" sha1="5sutrh4ot2tzv116poqo2lnyj3vpm2x" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>5sutrh4ot2tzv116poqo2lnyj3vpm2x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390121</id>
      <parentid>390115</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T07:27:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17108" sha1="h9k9c062fgyen00yj42zyprj4hizay9" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.who.int/hac/techguidance/ems/flood_cds/en/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20041231191845/http://www.who.int/hac/techguidance/ems/flood_cds/en/index.html|url-status=dead|archive-date=31 December 2004|title=Flooding and communicable diseases fact sheet|publisher=World Health Organization|page=2|access-date=27 July 2011}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>h9k9c062fgyen00yj42zyprj4hizay9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390122</id>
      <parentid>390121</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T07:33:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21419" sha1="spccquyya4ip1j5rgozlxnc0lonhkc5" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

=== تهذيب جي جنم ڀومي ===
{{see also|زرد درياهه جي تهذيب}}

[[File:Nine Provinces of China.png|thumb|عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو]]
[[File:Western Zhou geography.svg|thumb|[[مغربي زو خاندان]] جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.]]

[[چيني ڏند ڪٿا]] موجب ديو قامت [[ڪوا فو]] سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ [[وي درياهه]] جو پاڻي پي ويو.&lt;ref&gt;Summary of the story given in the definition of {{lang|zh|夸父追日}}: {{cite book|script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title=[[Xiandai Hanyu Cidian|A Dictionary of Current Chinese]] (Seventh Edition) |date=1 September 2016|publisher=[[The Commercial Press]] |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}&lt;/ref&gt;

[[بهار ۽ سرءُ وارو دور|بهار ۽ سرءُ جي دور]]&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;&gt;Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map &quot;4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)&quot;. {{in lang|fr}}&lt;br/&gt; English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}&lt;/ref&gt; ۽ [[چن خاندان]] جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، [[لويانگ]] کان گذرڻ کان پوءِ درياهه [[شانشي]] ۽ [[هينان]] صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ [[هيبي]] ۽ [[شنڊونگ]] جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده [[تيانجن]] جي ويجهو [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

[[ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه]] جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري [[عظيم يو]] کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|黄河水利委员会黄河志总编辑室|2010|loc=一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代}}&lt;/ref&gt;

''[[يو گونگ]]'' ۾ لکيل آهي: &quot;جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡}}&lt;/ref&gt;

هتي ذڪر ڪيل &quot;جشي&quot; مان مراد موجوده [[چنگھائي]] صوبي جي [[شون هوا سالار خودمختيار ضلعو]] ڀرسان واقع [[آمني ماچن جبل]] آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف [[هوائين]] ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي [[سان مين]] ۽ [[مينگجن]] کان گذرندي [[لو درياهه (هينان)|لو درياهه]] سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو [[دائي پي جبل]] جي اتر کان، [[ژانگ درياهه]] کي پار ڪندي، موجوده [[چوژو ضلعو]] ([[هيبي]]) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده [[شين ضلعو]] وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي [[چنگ ضلعو]] جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار [[تيانجن]] جي ڏکڻ اوڀر مان [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر ''يو گونگ'' ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي &quot;يو درياهه&quot; سڏيو وڃي ٿو.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>spccquyya4ip1j5rgozlxnc0lonhkc5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390123</id>
      <parentid>390122</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T07:42:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26004" sha1="31ooiy2m0o1jcidl2fdj4r9xedkcyi0" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

=== تهذيب جي جنم ڀومي ===
{{see also|زرد درياهه جي تهذيب}}

[[File:Nine Provinces of China.png|thumb|عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو]]
[[File:Western Zhou geography.svg|thumb|[[مغربي زو خاندان]] جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.]]

[[چيني ڏند ڪٿا]] موجب ديو قامت [[ڪوا فو]] سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ [[وي درياهه]] جو پاڻي پي ويو.&lt;ref&gt;Summary of the story given in the definition of {{lang|zh|夸父追日}}: {{cite book|script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title=[[Xiandai Hanyu Cidian|A Dictionary of Current Chinese]] (Seventh Edition) |date=1 September 2016|publisher=[[The Commercial Press]] |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}&lt;/ref&gt;

[[بهار ۽ سرءُ وارو دور|بهار ۽ سرءُ جي دور]]&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;&gt;Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map &quot;4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)&quot;. {{in lang|fr}}&lt;br/&gt; English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}&lt;/ref&gt; ۽ [[چن خاندان]] جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، [[لويانگ]] کان گذرڻ کان پوءِ درياهه [[شانشي]] ۽ [[هينان]] صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ [[هيبي]] ۽ [[شنڊونگ]] جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده [[تيانجن]] جي ويجهو [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

[[ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه]] جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري [[عظيم يو]] کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|黄河水利委员会黄河志总编辑室|2010|loc=一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代}}&lt;/ref&gt;

''[[يو گونگ]]'' ۾ لکيل آهي: &quot;جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡}}&lt;/ref&gt;

هتي ذڪر ڪيل &quot;جشي&quot; مان مراد موجوده [[چنگھائي]] صوبي جي [[شون هوا سالار خودمختيار ضلعو]] ڀرسان واقع [[آمني ماچن جبل]] آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف [[هوائين]] ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي [[سان مين]] ۽ [[مينگجن]] کان گذرندي [[لو درياهه (هينان)|لو درياهه]] سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو [[دائي پي جبل]] جي اتر کان، [[ژانگ درياهه]] کي پار ڪندي، موجوده [[چوژو ضلعو]] ([[هيبي]]) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده [[شين ضلعو]] وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي [[چنگ ضلعو]] جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار [[تيانجن]] جي ڏکڻ اوڀر مان [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر ''يو گونگ'' ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي &quot;يو درياهه&quot; سڏيو وڃي ٿو.

=== يو درياهه جي وهڪري جي تبديلي ===

[[ژو خاندان]] جي [[ژو جي بادشاهه ڊِنگ|بادشاهه ڊِنگ]] جي حڪومت جي پنجين سال (602 ق.م.) ۾ درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري کي ڇڏي ڪيترائي سؤ ڪلوميٽر اوڀر طرف منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه [[لي يانگ]] (موجوده [[شون ضلعو]]، [[هينان]] جي ڏکڻ اولهه) ۾ سوشو نالي هنڌ وٽ پنهنجا ڪنارا ٽوڙي ٻاهر نڪري آيو ۽ يو درياهه جي اصل وهڪري کان هٽي ويو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|漢書|chapter=卷029|quote=王横言：&quot;禹之行河水，本随西山下东北去。《周谱》云：'定王五年河徙'，则今所行，非禹之所穿也。&quot;}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ اهو [[ژانگ وو]] (موجوده [[ڇانگ ضلعو]]، [[هيبي]] جي اتر اوڀر) وٽ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ٿيو، جيڪو [[عظيم يو]] طرفان ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ کان پوءِ تاريخ ۾ زرد درياهه جي وهڪري جي پهرين وڏي تبديلي مڃي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=禹河大徙|url=http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|website=黄河网|publisher=水利部黄河水利委员会|accessdate=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424174203/http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|archive-date=2017-04-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
سوشو وٽ رخ بدلائڻ کان پوءِ نئون وهڪرو تقريباً [[هوا ضلعو]] کان اوڀر طرف وهندو هو، پوءِ [[هينان]] ۾ [[پويانگ]] جي اتر اولهه مان گذرندي اتر طرف مڙندو هو. ان کان پوءِ [[شنڊونگ]] جي [[گوان ضلعو]] جي اتر ۾ ٻيهر اوڀر طرف مڙي، پوءِ [[چي پنگ]] مان گذرندي وري اتر طرف وڌندو هو، [[هيبي]] جي [[ڇانگژو]] مان آهستي آهستي اتر طرف منتقل ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده [[هوانگ هوا]] ضلعي جي اتر ۾ [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡锥指|[[胡渭]]|quote=周定王五年河徙，自宿胥口东行漯川，右经滑台城(滑县旧城)，又东北经黎阳县(泼县东北兰里)南，又东北经凉城县，又东北为长寿津，河至此与深川别行而东北入海，水经谓之大河故渎。}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران يو درياهه جو اصل وهڪرو ڪجهه وقت تائين وقفي وقفي سان پاڻي کڻندو رهيو، پر [[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] جي وچ ڌاري مڪمل طور سڪي ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|袁仲翔|王质彬|徐福龄|1991|loc=一、夏商西周春秋战国时期}}&lt;/ref&gt;
[[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] ۾ بندن، واهن ۽ ذخيرن کي نقصان پهچائڻ ۽ دشمن رياستن کي ٻوڏ ۾ ٻوڙڻ هڪ عام فوجي حڪمت عملي بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Floods&quot;&gt;Allaby, Michael &amp; Garrat, Richard. ''Facts on File Dangerous Weather Series: [https://books.google.com/books?id=QTKbcWwJ90MC&amp;pg=PA142 Floods]'', p. 142. Infobase Pub., 2003. {{ISBN|0-8160-5282-4}}. Accessed 15 October 2011.&lt;/ref&gt;
ڇو ته زرد درياهه جي وادي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] کان [[گوانژونگ]] واري علائقي ۽ [[چن رياست]] ڏانهن وڃڻ جو اهم رستو هئي، تنهنڪري چن رياست [[هانگو لنگهه]] کي مضبوط قلعن سان محفوظ ڪيو. هتي ڪيترائي اهم معرڪا ٿيا، ۽ اهو [[هان خاندان]] جي گاديءَ وارن شهرن [[چانگ آن]] ۽ [[لويانگ]] جي حفاظت لاءِ به هڪ اهم دفاعي لنگهه هو.
11ع ۾ آيل وڏي ٻوڏ کي مختصر عرصي واري [[شن خاندان]] جي زوال جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 70ع واري ٻي وڏي ٻوڏ کان پوءِ درياهه ٻيهر [[شنڊونگ]] جي اتر مان تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي واپس اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>31ooiy2m0o1jcidl2fdj4r9xedkcyi0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390124</id>
      <parentid>390123</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T07:43:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28420" sha1="4gfp6ivfuu9b0mupvlwfw9ef9ugwwyq" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

=== تهذيب جي جنم ڀومي ===
{{see also|زرد درياهه جي تهذيب}}

[[File:Nine Provinces of China.png|thumb|عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو]]
[[File:Western Zhou geography.svg|thumb|[[مغربي زو خاندان]] جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.]]

[[چيني ڏند ڪٿا]] موجب ديو قامت [[ڪوا فو]] سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ [[وي درياهه]] جو پاڻي پي ويو.&lt;ref&gt;Summary of the story given in the definition of {{lang|zh|夸父追日}}: {{cite book|script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title=[[Xiandai Hanyu Cidian|A Dictionary of Current Chinese]] (Seventh Edition) |date=1 September 2016|publisher=[[The Commercial Press]] |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}&lt;/ref&gt;

[[بهار ۽ سرءُ وارو دور|بهار ۽ سرءُ جي دور]]&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;&gt;Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map &quot;4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)&quot;. {{in lang|fr}}&lt;br/&gt; English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}&lt;/ref&gt; ۽ [[چن خاندان]] جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، [[لويانگ]] کان گذرڻ کان پوءِ درياهه [[شانشي]] ۽ [[هينان]] صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ [[هيبي]] ۽ [[شنڊونگ]] جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده [[تيانجن]] جي ويجهو [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

[[ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه]] جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري [[عظيم يو]] کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|黄河水利委员会黄河志总编辑室|2010|loc=一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代}}&lt;/ref&gt;

''[[يو گونگ]]'' ۾ لکيل آهي: &quot;جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡}}&lt;/ref&gt;

هتي ذڪر ڪيل &quot;جشي&quot; مان مراد موجوده [[چنگھائي]] صوبي جي [[شون هوا سالار خودمختيار ضلعو]] ڀرسان واقع [[آمني ماچن جبل]] آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف [[هوائين]] ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي [[سان مين]] ۽ [[مينگجن]] کان گذرندي [[لو درياهه (هينان)|لو درياهه]] سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو [[دائي پي جبل]] جي اتر کان، [[ژانگ درياهه]] کي پار ڪندي، موجوده [[چوژو ضلعو]] ([[هيبي]]) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده [[شين ضلعو]] وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي [[چنگ ضلعو]] جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار [[تيانجن]] جي ڏکڻ اوڀر مان [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر ''يو گونگ'' ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي &quot;يو درياهه&quot; سڏيو وڃي ٿو.

=== يو درياهه جي وهڪري جي تبديلي ===

[[ژو خاندان]] جي [[ژو جي بادشاهه ڊِنگ|بادشاهه ڊِنگ]] جي حڪومت جي پنجين سال (602 ق.م.) ۾ درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري کي ڇڏي ڪيترائي سؤ ڪلوميٽر اوڀر طرف منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه [[لي يانگ]] (موجوده [[شون ضلعو]]، [[هينان]] جي ڏکڻ اولهه) ۾ سوشو نالي هنڌ وٽ پنهنجا ڪنارا ٽوڙي ٻاهر نڪري آيو ۽ يو درياهه جي اصل وهڪري کان هٽي ويو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|漢書|chapter=卷029|quote=王横言：&quot;禹之行河水，本随西山下东北去。《周谱》云：'定王五年河徙'，则今所行，非禹之所穿也。&quot;}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ اهو [[ژانگ وو]] (موجوده [[ڇانگ ضلعو]]، [[هيبي]] جي اتر اوڀر) وٽ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ٿيو، جيڪو [[عظيم يو]] طرفان ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ کان پوءِ تاريخ ۾ زرد درياهه جي وهڪري جي پهرين وڏي تبديلي مڃي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=禹河大徙|url=http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|website=黄河网|publisher=水利部黄河水利委员会|accessdate=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424174203/http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|archive-date=2017-04-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
سوشو وٽ رخ بدلائڻ کان پوءِ نئون وهڪرو تقريباً [[هوا ضلعو]] کان اوڀر طرف وهندو هو، پوءِ [[هينان]] ۾ [[پويانگ]] جي اتر اولهه مان گذرندي اتر طرف مڙندو هو. ان کان پوءِ [[شنڊونگ]] جي [[گوان ضلعو]] جي اتر ۾ ٻيهر اوڀر طرف مڙي، پوءِ [[چي پنگ]] مان گذرندي وري اتر طرف وڌندو هو، [[هيبي]] جي [[ڇانگژو]] مان آهستي آهستي اتر طرف منتقل ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده [[هوانگ هوا]] ضلعي جي اتر ۾ [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡锥指|[[胡渭]]|quote=周定王五年河徙，自宿胥口东行漯川，右经滑台城(滑县旧城)，又东北经黎阳县(泼县东北兰里)南，又东北经凉城县，又东北为长寿津，河至此与深川别行而东北入海，水经谓之大河故渎。}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران يو درياهه جو اصل وهڪرو ڪجهه وقت تائين وقفي وقفي سان پاڻي کڻندو رهيو، پر [[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] جي وچ ڌاري مڪمل طور سڪي ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|袁仲翔|王质彬|徐福龄|1991|loc=一、夏商西周春秋战国时期}}&lt;/ref&gt;
[[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] ۾ بندن، واهن ۽ ذخيرن کي نقصان پهچائڻ ۽ دشمن رياستن کي ٻوڏ ۾ ٻوڙڻ هڪ عام فوجي حڪمت عملي بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Floods&quot;&gt;Allaby, Michael &amp; Garrat, Richard. ''Facts on File Dangerous Weather Series: [https://books.google.com/books?id=QTKbcWwJ90MC&amp;pg=PA142 Floods]'', p. 142. Infobase Pub., 2003. {{ISBN|0-8160-5282-4}}. Accessed 15 October 2011.&lt;/ref&gt;
ڇو ته زرد درياهه جي وادي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] کان [[گوانژونگ]] واري علائقي ۽ [[چن رياست]] ڏانهن وڃڻ جو اهم رستو هئي، تنهنڪري چن رياست [[هانگو لنگهه]] کي مضبوط قلعن سان محفوظ ڪيو. هتي ڪيترائي اهم معرڪا ٿيا، ۽ اهو [[هان خاندان]] جي گاديءَ وارن شهرن [[چانگ آن]] ۽ [[لويانگ]] جي حفاظت لاءِ به هڪ اهم دفاعي لنگهه هو.
11ع ۾ آيل وڏي ٻوڏ کي مختصر عرصي واري [[شن خاندان]] جي زوال جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 70ع واري ٻي وڏي ٻوڏ کان پوءِ درياهه ٻيهر [[شنڊونگ]] جي اتر مان تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي واپس اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== شاهي دور ===

ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات کان پوءِ [[هانگو لنگهه]] جي فوجي اهميت گهٽجڻ لڳي، ۽ وڏا قلعا ۽ فوجي اڏا [[تونگ لنگهه|تونگ گوان]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. 923ع ۾ [[بعد وارو ليانگ]] خاندان جي جنرل [[دوان نِنگ]] پنهنجي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي [[بعد وارو تانگ]] کان بچائڻ جي ناڪام ڪوشش ۾ بند ڀڃرائي لڳ ڀڳ {{convert|1000|sqmi|sp=us}} علائقو ٻوڙي ڇڏيو. [[سونگ خاندان|سونگ]] دور جي انجنيئر [[لي چون]] پڻ 1020ع ۾ [[ليائو خاندان|ختان]] جي حملي کان بچاءَ لاءِ زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري کي ٻوڙڻ جي ساڳي تجويز ڏني، پر اها رد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي رياستن وچ ۾ ٿيل [[چانيوان معاهدو]] سونگ حڪومت کي نوان کاهه کوٽڻ يا درياهه جو رخ تبديل ڪرڻ کان واضح طور روڪيندو هو.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;&gt;Elvin, Mark &amp; Liu Cuirong&lt;!--sic--&gt; (eds.) ''Studies in Environment and History:'' ''[https://books.google.com/books?id=tAxmcRXKpaUC&amp;pg=PA554 Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History]'', pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. {{ISBN|0-521-56381-X}}.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به بند ٽٽندا رهيا. [[1034ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1034ع ۾ هينگ لونگ]] وٽ بند ٽٽڻ سبب درياهه ٽن وهڪرن ۾ ورهائجي ويو ۽ [[ديژو]] ۽ [[بوزو (جديد شنڊونگ)|بوزو]] جي اترين علائقن ۾ بار بار ٻوڏون آيون.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; سونگ حڪومت پنجن سالن تائين پراڻو وهڪرو بحال ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪندي رهي. صرف هڪ سال اندر 35,000 کان وڌيڪ مزدور، 100,000 ڀرتي ڪيل ڪارڪن، ۽ 220,000 ٽن ڪاٺ ۽ بانس استعمال ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; پر آخرڪار 1041ع ۾ اهو منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. ان کان پوءِ نسبتاً آهستي وهندڙ درياهه 1048ع ۾ [[شانگهو]] وٽ ٻيهر بند ٽوڙي پنهنجو مکيه وهڪرو اتر طرف [[تيانجن]] ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>4gfp6ivfuu9b0mupvlwfw9ef9ugwwyq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390125</id>
      <parentid>390124</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T07:45:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38439" sha1="e1tc2r8qa22zbzq64p0ewt8xq6r3ok3" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

=== تهذيب جي جنم ڀومي ===
{{see also|زرد درياهه جي تهذيب}}

[[File:Nine Provinces of China.png|thumb|عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو]]
[[File:Western Zhou geography.svg|thumb|[[مغربي زو خاندان]] جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.]]

[[چيني ڏند ڪٿا]] موجب ديو قامت [[ڪوا فو]] سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ [[وي درياهه]] جو پاڻي پي ويو.&lt;ref&gt;Summary of the story given in the definition of {{lang|zh|夸父追日}}: {{cite book|script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title=[[Xiandai Hanyu Cidian|A Dictionary of Current Chinese]] (Seventh Edition) |date=1 September 2016|publisher=[[The Commercial Press]] |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}&lt;/ref&gt;

[[بهار ۽ سرءُ وارو دور|بهار ۽ سرءُ جي دور]]&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;&gt;Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map &quot;4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)&quot;. {{in lang|fr}}&lt;br/&gt; English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}&lt;/ref&gt; ۽ [[چن خاندان]] جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، [[لويانگ]] کان گذرڻ کان پوءِ درياهه [[شانشي]] ۽ [[هينان]] صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ [[هيبي]] ۽ [[شنڊونگ]] جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده [[تيانجن]] جي ويجهو [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

[[ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه]] جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري [[عظيم يو]] کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|黄河水利委员会黄河志总编辑室|2010|loc=一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代}}&lt;/ref&gt;

''[[يو گونگ]]'' ۾ لکيل آهي: &quot;جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡}}&lt;/ref&gt;

هتي ذڪر ڪيل &quot;جشي&quot; مان مراد موجوده [[چنگھائي]] صوبي جي [[شون هوا سالار خودمختيار ضلعو]] ڀرسان واقع [[آمني ماچن جبل]] آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف [[هوائين]] ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي [[سان مين]] ۽ [[مينگجن]] کان گذرندي [[لو درياهه (هينان)|لو درياهه]] سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو [[دائي پي جبل]] جي اتر کان، [[ژانگ درياهه]] کي پار ڪندي، موجوده [[چوژو ضلعو]] ([[هيبي]]) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده [[شين ضلعو]] وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي [[چنگ ضلعو]] جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار [[تيانجن]] جي ڏکڻ اوڀر مان [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر ''يو گونگ'' ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي &quot;يو درياهه&quot; سڏيو وڃي ٿو.

=== يو درياهه جي وهڪري جي تبديلي ===

[[ژو خاندان]] جي [[ژو جي بادشاهه ڊِنگ|بادشاهه ڊِنگ]] جي حڪومت جي پنجين سال (602 ق.م.) ۾ درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري کي ڇڏي ڪيترائي سؤ ڪلوميٽر اوڀر طرف منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه [[لي يانگ]] (موجوده [[شون ضلعو]]، [[هينان]] جي ڏکڻ اولهه) ۾ سوشو نالي هنڌ وٽ پنهنجا ڪنارا ٽوڙي ٻاهر نڪري آيو ۽ يو درياهه جي اصل وهڪري کان هٽي ويو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|漢書|chapter=卷029|quote=王横言：&quot;禹之行河水，本随西山下东北去。《周谱》云：'定王五年河徙'，则今所行，非禹之所穿也。&quot;}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ اهو [[ژانگ وو]] (موجوده [[ڇانگ ضلعو]]، [[هيبي]] جي اتر اوڀر) وٽ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ٿيو، جيڪو [[عظيم يو]] طرفان ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ کان پوءِ تاريخ ۾ زرد درياهه جي وهڪري جي پهرين وڏي تبديلي مڃي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=禹河大徙|url=http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|website=黄河网|publisher=水利部黄河水利委员会|accessdate=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424174203/http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|archive-date=2017-04-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
سوشو وٽ رخ بدلائڻ کان پوءِ نئون وهڪرو تقريباً [[هوا ضلعو]] کان اوڀر طرف وهندو هو، پوءِ [[هينان]] ۾ [[پويانگ]] جي اتر اولهه مان گذرندي اتر طرف مڙندو هو. ان کان پوءِ [[شنڊونگ]] جي [[گوان ضلعو]] جي اتر ۾ ٻيهر اوڀر طرف مڙي، پوءِ [[چي پنگ]] مان گذرندي وري اتر طرف وڌندو هو، [[هيبي]] جي [[ڇانگژو]] مان آهستي آهستي اتر طرف منتقل ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده [[هوانگ هوا]] ضلعي جي اتر ۾ [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡锥指|[[胡渭]]|quote=周定王五年河徙，自宿胥口东行漯川，右经滑台城(滑县旧城)，又东北经黎阳县(泼县东北兰里)南，又东北经凉城县，又东北为长寿津，河至此与深川别行而东北入海，水经谓之大河故渎。}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران يو درياهه جو اصل وهڪرو ڪجهه وقت تائين وقفي وقفي سان پاڻي کڻندو رهيو، پر [[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] جي وچ ڌاري مڪمل طور سڪي ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|袁仲翔|王质彬|徐福龄|1991|loc=一、夏商西周春秋战国时期}}&lt;/ref&gt;
[[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] ۾ بندن، واهن ۽ ذخيرن کي نقصان پهچائڻ ۽ دشمن رياستن کي ٻوڏ ۾ ٻوڙڻ هڪ عام فوجي حڪمت عملي بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Floods&quot;&gt;Allaby, Michael &amp; Garrat, Richard. ''Facts on File Dangerous Weather Series: [https://books.google.com/books?id=QTKbcWwJ90MC&amp;pg=PA142 Floods]'', p. 142. Infobase Pub., 2003. {{ISBN|0-8160-5282-4}}. Accessed 15 October 2011.&lt;/ref&gt;
ڇو ته زرد درياهه جي وادي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] کان [[گوانژونگ]] واري علائقي ۽ [[چن رياست]] ڏانهن وڃڻ جو اهم رستو هئي، تنهنڪري چن رياست [[هانگو لنگهه]] کي مضبوط قلعن سان محفوظ ڪيو. هتي ڪيترائي اهم معرڪا ٿيا، ۽ اهو [[هان خاندان]] جي گاديءَ وارن شهرن [[چانگ آن]] ۽ [[لويانگ]] جي حفاظت لاءِ به هڪ اهم دفاعي لنگهه هو.
11ع ۾ آيل وڏي ٻوڏ کي مختصر عرصي واري [[شن خاندان]] جي زوال جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 70ع واري ٻي وڏي ٻوڏ کان پوءِ درياهه ٻيهر [[شنڊونگ]] جي اتر مان تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي واپس اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== شاهي دور ===

ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات کان پوءِ [[هانگو لنگهه]] جي فوجي اهميت گهٽجڻ لڳي، ۽ وڏا قلعا ۽ فوجي اڏا [[تونگ لنگهه|تونگ گوان]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. 923ع ۾ [[بعد وارو ليانگ]] خاندان جي جنرل [[دوان نِنگ]] پنهنجي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي [[بعد وارو تانگ]] کان بچائڻ جي ناڪام ڪوشش ۾ بند ڀڃرائي لڳ ڀڳ {{convert|1000|sqmi|sp=us}} علائقو ٻوڙي ڇڏيو. [[سونگ خاندان|سونگ]] دور جي انجنيئر [[لي چون]] پڻ 1020ع ۾ [[ليائو خاندان|ختان]] جي حملي کان بچاءَ لاءِ زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري کي ٻوڙڻ جي ساڳي تجويز ڏني، پر اها رد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي رياستن وچ ۾ ٿيل [[چانيوان معاهدو]] سونگ حڪومت کي نوان کاهه کوٽڻ يا درياهه جو رخ تبديل ڪرڻ کان واضح طور روڪيندو هو.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;&gt;Elvin, Mark &amp; Liu Cuirong&lt;!--sic--&gt; (eds.) ''Studies in Environment and History:'' ''[https://books.google.com/books?id=tAxmcRXKpaUC&amp;pg=PA554 Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History]'', pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. {{ISBN|0-521-56381-X}}.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به بند ٽٽندا رهيا. [[1034ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1034ع ۾ هينگ لونگ]] وٽ بند ٽٽڻ سبب درياهه ٽن وهڪرن ۾ ورهائجي ويو ۽ [[ديژو]] ۽ [[بوزو (جديد شنڊونگ)|بوزو]] جي اترين علائقن ۾ بار بار ٻوڏون آيون.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; سونگ حڪومت پنجن سالن تائين پراڻو وهڪرو بحال ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪندي رهي. صرف هڪ سال اندر 35,000 کان وڌيڪ مزدور، 100,000 ڀرتي ڪيل ڪارڪن، ۽ 220,000 ٽن ڪاٺ ۽ بانس استعمال ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; پر آخرڪار 1041ع ۾ اهو منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. ان کان پوءِ نسبتاً آهستي وهندڙ درياهه 1048ع ۾ [[شانگهو]] وٽ ٻيهر بند ٽوڙي پنهنجو مکيه وهڪرو اتر طرف [[تيانجن]] ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== ڏاکڻو وهڪرو وارو دور ===
[[File:546 of 'The International Geography. ... Edited by H. R. Mill' (11167528043).jpg|thumb|زرد درياهه جي پراڻن ۽ موجوده ڇوڙن جو نقشو]]
[[File:Ming Zuling.png|thumb|[[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم ڀرسان [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] ۽ [[منگ زولِنگ]] جو نقشو، جيڪو [[پان جيشُن]] جي ''Overview of River Maintenance'' جي [[چار خزانا مڪمل لائبريري]] واري ايڊيشن مان ورتل آهي. [[چنگ خاندان]] واري ايڊيشن تائين 1680ع جي ٻوڏ سبب اهي سڀ هنڌ پاڻي هيٺ اچي چڪا هئا.]]

1128ع کان 1855ع تائين زرد درياهه پنهنجي اڄوڪي رستي موجب [[بوهائي سمنڊ]] ۾ نه پر ڏکڻ طرف وهي [[هوائي درياهه]] سان ملي موجوده اتر [[جيانگسو صوبو]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان [[زرد سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. 1128ع ۾ [[ڪائيفينگ]] جي گورنر [[دو چونگ]] {{nowrap|({{lang|zh|{{linktext|杜|充}}}})}} جي اڳواڻي هيٺ [[سونگ خاندان]] جي فوجن [[جن خاندان (1115–1234)|جن خاندان]] جي وڌندڙ فوج کي روڪڻ لاءِ زرد درياهه جا ڏاکڻا بند ٽوڙي ڇڏيا. ان جي نتيجي ۾ درياهه جو وڏو رخ بدلجي ويو ۽ زرد درياهه [[سي درياهه]] ۽ [[هوائي درياهه]] جي ٻين معاون درياهن کي پنهنجي وهڪري ۾ شامل ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=Yunzhen |last2=Syvitski |first2=James PM |last3=Shu |first3=Gao |last4=Overeem |first4=Irina |last5=Kettner |first5=Albert J |title=Socio-economic Impacts on Flooding: A 4000-Year History of the Yellow River, China |journal=Ambio |date=2012 |volume=41 |issue=7 |pages=682–698 |doi=10.1007/s13280-012-0290-5 |pmid=22673799 |pmc=3472015|bibcode=2012Ambio..41..682C }}&lt;/ref&gt; تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زرد درياهه مڪمل طور [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ کان وهي [[زرد سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو. 1194ع تائين هوائي درياهه جو ڇوڙ گپ سان بند ٿي ويو هو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;&gt;Grousset, Rene. ''The Rise and Splendour of the Chinese Empire'', p. 303. University of California Press, 1959.&lt;/ref&gt; گپ جي وڏي مقدار سبب، جڏهن بعد ۾ زرد درياهه ٻيهر پنهنجو رخ تبديل ڪيو، تڏهن به هوائي درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن واپس نه وڃي سگهيو، بلڪه ان جو پاڻي [[هونگزي ڍنڍ]] ۾ گڏ ٿيڻ لڳو ۽ پوءِ ڏکڻ طرف [[يانگزي درياهه]] ڏانهن وهي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pietz |first1=David A. |title=The Yellow River |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674058248 |page=50}}&lt;/ref&gt;

[[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1344ع جي ٻوڏ]] دوران زرد درياهه ٻيهر [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ طرف وهي ويو. ان وقت [[يوان خاندان]] زوال پذير هو، ۽ شهنشاهه درياهه جا نوان بند اڏائڻ لاءِ وڏي انگ ۾ ماڻهن کي جبري پورهئي تي لڳايو. انهن سخت حالتن بغاوتن کي جنم ڏنو، جيڪي آخرڪار [[منگ خاندان]] جي قيام جو سبب بڻيون.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;/&gt; 1391ع ۾ [[1391ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|ٻي وڏي ٻوڏ]] دوران درياهه [[ڪائيفينگ]] کان [[فينگيانگ ضلعو]] ([[آنهوئي]]) تائين ٻوڏ آندي. آخرڪار [[1494ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1494ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ عوامي تعميراتي منصوبن دوران خواجه سرا [[لي شِنگ]] درياهه جي وهڪري کي مستحڪم بڻايو.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt; 16هين صديءَ دوران به درياهه ڪيترائي ڀيرا ٻوڏ آندو، جن ۾ 1526ع، 1534ع، 1558ع ۽ 1587ع جون ٻوڏون شامل آهن، ۽ هر ٻوڏ هيٺئين وهڪري ۾ تبديلي آندي.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;&gt;Tsai, Shih-Shan Henry. ''SUNY Series in Chinese Local Studies'': ''[https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC&amp;pg=PA200 The Eunuchs in the Ming Dynasty]''. SUNY Press, 1996. {{ISBN|0791426874}}, 9780791426876.&lt;/ref&gt;

[[1642ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1642ع جي ٻوڏ]] انسانن جي پيدا ڪيل هئي. [[ڪائيفينگ]] جي منگ گورنر شهر جو ڇهن مهينن کان گهيرو ڪندڙ هاري اڳواڻ [[لي زِيچينگ]] جي فوجن کي تباهه ڪرڻ لاءِ بند ٽوڙڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;Lorge, Peter Allan. ''[https://books.google.com/books?id=SE2Gw8rjuXQC&amp;pg=PA147 War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795]'', p. 147. Routledge, 2005. {{ISBN|978-0-415-31691-0}}.&lt;/ref&gt; نتيجي ۾ باغين بدران پنهنجو ئي شهر تباهه ٿي ويو، ۽ ٻوڏ، ڏڪار ۽ وبائن سبب شهر جي اڳوڻي 378,000 آبادي مان لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref&gt;[[Xu Xin (Judaic scholar)|Xu Xin]]. ''[https://books.google.com/books?id=GAAWkYBNu5sC&amp;pg=PA47 The Jews of Kaifeng, China: History, Culture, and Religion]'', p. 47. Ktav Publishing Inc, 2003. {{ISBN|978-0-88125-791-5}}.&lt;/ref&gt; هي خوشحال شهر تقريباً ويران ٿي ويو ۽ پوءِ [[چنگ خاندان]] جي [[ڪانگشي شهنشاهه]] جي دور ۾ ٻيهر آباد ڪيو ويو.

شاهي دور ۾ اهو سوال هميشه تڪراري رهيو ته ٻوڏ کي ڪيتري شدت سان روڪڻ گهرجي ۽ جڏهن درياهه پنهنجو رخ بدلائي ته ڇا ان کي ٻيهر پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو وڃي يا نه. جاگرافيدان چارلس گرير موجب ٻن مختلف نظرين جو وجود هو. هڪ، جنهن کي هو [[ڪنفيوشس ازم]] سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿو، درياهه کي اوچن بندن جي وچ ۾ محدود رکڻ جي حمايت ڪندو هو ته جيئن پوک لائق زمين وڌ کان وڌ محفوظ رهي. ٻيو، جنهن کي هو [[تائوازم]] سان منسوب ڪري ٿو، گهٽ اوچائي وارن بندن جو حامي هو، جيڪي هڪ ٻئي کان 5 کان 10 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي هجن.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|pages=387–88|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; [[سونگ خاندان]] جي [[سونگ جي شهنشاهه رين زونگ|رين زونگ]] ۽ [[سونگ جي شهنشاهه شين زونگ|شين زونگ]] جي دور ۾، جڏهن درياهه بار بار بند ٽوڙي اتر ۽ اولهه طرف منتقل ٿيندو رهيو، درٻاري عملدارن ۾ ان ڳالهه تي ڊگهو اختلاف رهيو ته ڇا وڏي خرچ سان درياهه کي وري پراڻي وهڪري ڏانهن آڻڻ گهرجي يا نه. آخرڪار شين زونگ حڪم ڏنو ته درياهه کي پنهنجي نئين وهڪري ۾ ئي رهڻ ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Lamoroux|author-first1= Christian|title=From the Yellow River to the Huai, chapter 15 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|pages=556–571|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

روايتي ٻوڏ ڪنٽرول لاءِ [[بند (پاڻي)|بند]]، [[ريوٽمينٽ]]، پاڻي جي زور کي گهٽائڻ لاءِ حفاظتي ڀتيون، اضافي پاڻي گڏ ڪرڻ وارا تلاءَ، نيڪالي وارا واهه ۽ [[پولڊر]] استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|page=388|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; انهن طريقن بابت [[پان جيشُن]] جهڙن عملدارن تفصيلي ڪتاب پڻ لکيا.&lt;ref&gt;''Overview on River Management'' {{nowrap|({{lang|zh|《河防一覽》}}}} {{transliteration|zh|Héfáng yīlǎn}}), 1590.&lt;/ref&gt; پان جيشُن جو خيال هو ته درياهه جي مختلف شاخن کي گڏ ڪرڻ سان وهڪري جي طاقت وڌندي، جنهن سان گپ کي هيٺ کڻي وڃڻ جي صلاحيت به وڌندي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Elvin|author-first1= Mark |author-last2= Su |author-first2=Ninghu|title=The Influence of the Yellow River on Hangzhou Bay since AD 1000, chapter 10 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|page=400|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به زرد درياهه، [[هوائي درياهه]] ۽ [[عظيم واهه]] جي سنگم واري علائقي ۾ حالتون ايتريون پيچيده رهيون، جو 1680ع جي وڏي ٻوڏ علائقي جي اهم مرڪز [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] کي مڪمل طور ٻوڙي ڇڏيو، جنهن کان پوءِ پان جيشُن کي درٻار مان هٽايو ويو. ان ٻوڏ دوران ويجهو واقع [[منگ ابن ڏاڏن جو مقبرو]] به [[هونگزي ڍنڍ]] هيٺ صدين تائين دفن رهيو، جيستائين جديد آبپاشي ۽ ٻوڏ ڪنٽرول منصوبن سبب پاڻيءَ جي سطح گهٽ نه ٿي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي کان کوٽائي ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع نه ٿيو.

{{wide image|Qianlong Emperor’s Southern Inspection Tour, Scroll 4, Confluence of the Huai and Yellow Rivers.jpg|3300px|''[[قيان لونگ شهنشاهه]] جي ڏاکڻي دوري'' جي چوٿين طومار ۾ [[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم جو منظر ڏيکاريل آهي.}}

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>e1tc2r8qa22zbzq64p0ewt8xq6r3ok3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390126</id>
      <parentid>390125</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T07:46:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49107" sha1="r34fafosp1txuh3aanxph9tn30jp3hk" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

=== تهذيب جي جنم ڀومي ===
{{see also|زرد درياهه جي تهذيب}}

[[File:Nine Provinces of China.png|thumb|عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو]]
[[File:Western Zhou geography.svg|thumb|[[مغربي زو خاندان]] جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.]]

[[چيني ڏند ڪٿا]] موجب ديو قامت [[ڪوا فو]] سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ [[وي درياهه]] جو پاڻي پي ويو.&lt;ref&gt;Summary of the story given in the definition of {{lang|zh|夸父追日}}: {{cite book|script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title=[[Xiandai Hanyu Cidian|A Dictionary of Current Chinese]] (Seventh Edition) |date=1 September 2016|publisher=[[The Commercial Press]] |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}&lt;/ref&gt;

[[بهار ۽ سرءُ وارو دور|بهار ۽ سرءُ جي دور]]&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;&gt;Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map &quot;4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)&quot;. {{in lang|fr}}&lt;br/&gt; English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}&lt;/ref&gt; ۽ [[چن خاندان]] جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، [[لويانگ]] کان گذرڻ کان پوءِ درياهه [[شانشي]] ۽ [[هينان]] صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ [[هيبي]] ۽ [[شنڊونگ]] جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده [[تيانجن]] جي ويجهو [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

[[ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه]] جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري [[عظيم يو]] کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|黄河水利委员会黄河志总编辑室|2010|loc=一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代}}&lt;/ref&gt;

''[[يو گونگ]]'' ۾ لکيل آهي: &quot;جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡}}&lt;/ref&gt;

هتي ذڪر ڪيل &quot;جشي&quot; مان مراد موجوده [[چنگھائي]] صوبي جي [[شون هوا سالار خودمختيار ضلعو]] ڀرسان واقع [[آمني ماچن جبل]] آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف [[هوائين]] ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي [[سان مين]] ۽ [[مينگجن]] کان گذرندي [[لو درياهه (هينان)|لو درياهه]] سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو [[دائي پي جبل]] جي اتر کان، [[ژانگ درياهه]] کي پار ڪندي، موجوده [[چوژو ضلعو]] ([[هيبي]]) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده [[شين ضلعو]] وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي [[چنگ ضلعو]] جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار [[تيانجن]] جي ڏکڻ اوڀر مان [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر ''يو گونگ'' ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي &quot;يو درياهه&quot; سڏيو وڃي ٿو.

=== يو درياهه جي وهڪري جي تبديلي ===

[[ژو خاندان]] جي [[ژو جي بادشاهه ڊِنگ|بادشاهه ڊِنگ]] جي حڪومت جي پنجين سال (602 ق.م.) ۾ درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري کي ڇڏي ڪيترائي سؤ ڪلوميٽر اوڀر طرف منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه [[لي يانگ]] (موجوده [[شون ضلعو]]، [[هينان]] جي ڏکڻ اولهه) ۾ سوشو نالي هنڌ وٽ پنهنجا ڪنارا ٽوڙي ٻاهر نڪري آيو ۽ يو درياهه جي اصل وهڪري کان هٽي ويو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|漢書|chapter=卷029|quote=王横言：&quot;禹之行河水，本随西山下东北去。《周谱》云：'定王五年河徙'，则今所行，非禹之所穿也。&quot;}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ اهو [[ژانگ وو]] (موجوده [[ڇانگ ضلعو]]، [[هيبي]] جي اتر اوڀر) وٽ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ٿيو، جيڪو [[عظيم يو]] طرفان ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ کان پوءِ تاريخ ۾ زرد درياهه جي وهڪري جي پهرين وڏي تبديلي مڃي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=禹河大徙|url=http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|website=黄河网|publisher=水利部黄河水利委员会|accessdate=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424174203/http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|archive-date=2017-04-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
سوشو وٽ رخ بدلائڻ کان پوءِ نئون وهڪرو تقريباً [[هوا ضلعو]] کان اوڀر طرف وهندو هو، پوءِ [[هينان]] ۾ [[پويانگ]] جي اتر اولهه مان گذرندي اتر طرف مڙندو هو. ان کان پوءِ [[شنڊونگ]] جي [[گوان ضلعو]] جي اتر ۾ ٻيهر اوڀر طرف مڙي، پوءِ [[چي پنگ]] مان گذرندي وري اتر طرف وڌندو هو، [[هيبي]] جي [[ڇانگژو]] مان آهستي آهستي اتر طرف منتقل ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده [[هوانگ هوا]] ضلعي جي اتر ۾ [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡锥指|[[胡渭]]|quote=周定王五年河徙，自宿胥口东行漯川，右经滑台城(滑县旧城)，又东北经黎阳县(泼县东北兰里)南，又东北经凉城县，又东北为长寿津，河至此与深川别行而东北入海，水经谓之大河故渎。}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران يو درياهه جو اصل وهڪرو ڪجهه وقت تائين وقفي وقفي سان پاڻي کڻندو رهيو، پر [[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] جي وچ ڌاري مڪمل طور سڪي ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|袁仲翔|王质彬|徐福龄|1991|loc=一、夏商西周春秋战国时期}}&lt;/ref&gt;
[[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] ۾ بندن، واهن ۽ ذخيرن کي نقصان پهچائڻ ۽ دشمن رياستن کي ٻوڏ ۾ ٻوڙڻ هڪ عام فوجي حڪمت عملي بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Floods&quot;&gt;Allaby, Michael &amp; Garrat, Richard. ''Facts on File Dangerous Weather Series: [https://books.google.com/books?id=QTKbcWwJ90MC&amp;pg=PA142 Floods]'', p. 142. Infobase Pub., 2003. {{ISBN|0-8160-5282-4}}. Accessed 15 October 2011.&lt;/ref&gt;
ڇو ته زرد درياهه جي وادي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] کان [[گوانژونگ]] واري علائقي ۽ [[چن رياست]] ڏانهن وڃڻ جو اهم رستو هئي، تنهنڪري چن رياست [[هانگو لنگهه]] کي مضبوط قلعن سان محفوظ ڪيو. هتي ڪيترائي اهم معرڪا ٿيا، ۽ اهو [[هان خاندان]] جي گاديءَ وارن شهرن [[چانگ آن]] ۽ [[لويانگ]] جي حفاظت لاءِ به هڪ اهم دفاعي لنگهه هو.
11ع ۾ آيل وڏي ٻوڏ کي مختصر عرصي واري [[شن خاندان]] جي زوال جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 70ع واري ٻي وڏي ٻوڏ کان پوءِ درياهه ٻيهر [[شنڊونگ]] جي اتر مان تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي واپس اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== شاهي دور ===

ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات کان پوءِ [[هانگو لنگهه]] جي فوجي اهميت گهٽجڻ لڳي، ۽ وڏا قلعا ۽ فوجي اڏا [[تونگ لنگهه|تونگ گوان]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. 923ع ۾ [[بعد وارو ليانگ]] خاندان جي جنرل [[دوان نِنگ]] پنهنجي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي [[بعد وارو تانگ]] کان بچائڻ جي ناڪام ڪوشش ۾ بند ڀڃرائي لڳ ڀڳ {{convert|1000|sqmi|sp=us}} علائقو ٻوڙي ڇڏيو. [[سونگ خاندان|سونگ]] دور جي انجنيئر [[لي چون]] پڻ 1020ع ۾ [[ليائو خاندان|ختان]] جي حملي کان بچاءَ لاءِ زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري کي ٻوڙڻ جي ساڳي تجويز ڏني، پر اها رد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي رياستن وچ ۾ ٿيل [[چانيوان معاهدو]] سونگ حڪومت کي نوان کاهه کوٽڻ يا درياهه جو رخ تبديل ڪرڻ کان واضح طور روڪيندو هو.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;&gt;Elvin, Mark &amp; Liu Cuirong&lt;!--sic--&gt; (eds.) ''Studies in Environment and History:'' ''[https://books.google.com/books?id=tAxmcRXKpaUC&amp;pg=PA554 Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History]'', pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. {{ISBN|0-521-56381-X}}.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به بند ٽٽندا رهيا. [[1034ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1034ع ۾ هينگ لونگ]] وٽ بند ٽٽڻ سبب درياهه ٽن وهڪرن ۾ ورهائجي ويو ۽ [[ديژو]] ۽ [[بوزو (جديد شنڊونگ)|بوزو]] جي اترين علائقن ۾ بار بار ٻوڏون آيون.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; سونگ حڪومت پنجن سالن تائين پراڻو وهڪرو بحال ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪندي رهي. صرف هڪ سال اندر 35,000 کان وڌيڪ مزدور، 100,000 ڀرتي ڪيل ڪارڪن، ۽ 220,000 ٽن ڪاٺ ۽ بانس استعمال ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; پر آخرڪار 1041ع ۾ اهو منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. ان کان پوءِ نسبتاً آهستي وهندڙ درياهه 1048ع ۾ [[شانگهو]] وٽ ٻيهر بند ٽوڙي پنهنجو مکيه وهڪرو اتر طرف [[تيانجن]] ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== ڏاکڻو وهڪرو وارو دور ===
[[File:546 of 'The International Geography. ... Edited by H. R. Mill' (11167528043).jpg|thumb|زرد درياهه جي پراڻن ۽ موجوده ڇوڙن جو نقشو]]
[[File:Ming Zuling.png|thumb|[[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم ڀرسان [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] ۽ [[منگ زولِنگ]] جو نقشو، جيڪو [[پان جيشُن]] جي ''Overview of River Maintenance'' جي [[چار خزانا مڪمل لائبريري]] واري ايڊيشن مان ورتل آهي. [[چنگ خاندان]] واري ايڊيشن تائين 1680ع جي ٻوڏ سبب اهي سڀ هنڌ پاڻي هيٺ اچي چڪا هئا.]]

1128ع کان 1855ع تائين زرد درياهه پنهنجي اڄوڪي رستي موجب [[بوهائي سمنڊ]] ۾ نه پر ڏکڻ طرف وهي [[هوائي درياهه]] سان ملي موجوده اتر [[جيانگسو صوبو]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان [[زرد سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. 1128ع ۾ [[ڪائيفينگ]] جي گورنر [[دو چونگ]] {{nowrap|({{lang|zh|{{linktext|杜|充}}}})}} جي اڳواڻي هيٺ [[سونگ خاندان]] جي فوجن [[جن خاندان (1115–1234)|جن خاندان]] جي وڌندڙ فوج کي روڪڻ لاءِ زرد درياهه جا ڏاکڻا بند ٽوڙي ڇڏيا. ان جي نتيجي ۾ درياهه جو وڏو رخ بدلجي ويو ۽ زرد درياهه [[سي درياهه]] ۽ [[هوائي درياهه]] جي ٻين معاون درياهن کي پنهنجي وهڪري ۾ شامل ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=Yunzhen |last2=Syvitski |first2=James PM |last3=Shu |first3=Gao |last4=Overeem |first4=Irina |last5=Kettner |first5=Albert J |title=Socio-economic Impacts on Flooding: A 4000-Year History of the Yellow River, China |journal=Ambio |date=2012 |volume=41 |issue=7 |pages=682–698 |doi=10.1007/s13280-012-0290-5 |pmid=22673799 |pmc=3472015|bibcode=2012Ambio..41..682C }}&lt;/ref&gt; تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زرد درياهه مڪمل طور [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ کان وهي [[زرد سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو. 1194ع تائين هوائي درياهه جو ڇوڙ گپ سان بند ٿي ويو هو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;&gt;Grousset, Rene. ''The Rise and Splendour of the Chinese Empire'', p. 303. University of California Press, 1959.&lt;/ref&gt; گپ جي وڏي مقدار سبب، جڏهن بعد ۾ زرد درياهه ٻيهر پنهنجو رخ تبديل ڪيو، تڏهن به هوائي درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن واپس نه وڃي سگهيو، بلڪه ان جو پاڻي [[هونگزي ڍنڍ]] ۾ گڏ ٿيڻ لڳو ۽ پوءِ ڏکڻ طرف [[يانگزي درياهه]] ڏانهن وهي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pietz |first1=David A. |title=The Yellow River |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674058248 |page=50}}&lt;/ref&gt;

[[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1344ع جي ٻوڏ]] دوران زرد درياهه ٻيهر [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ طرف وهي ويو. ان وقت [[يوان خاندان]] زوال پذير هو، ۽ شهنشاهه درياهه جا نوان بند اڏائڻ لاءِ وڏي انگ ۾ ماڻهن کي جبري پورهئي تي لڳايو. انهن سخت حالتن بغاوتن کي جنم ڏنو، جيڪي آخرڪار [[منگ خاندان]] جي قيام جو سبب بڻيون.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;/&gt; 1391ع ۾ [[1391ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|ٻي وڏي ٻوڏ]] دوران درياهه [[ڪائيفينگ]] کان [[فينگيانگ ضلعو]] ([[آنهوئي]]) تائين ٻوڏ آندي. آخرڪار [[1494ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1494ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ عوامي تعميراتي منصوبن دوران خواجه سرا [[لي شِنگ]] درياهه جي وهڪري کي مستحڪم بڻايو.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt; 16هين صديءَ دوران به درياهه ڪيترائي ڀيرا ٻوڏ آندو، جن ۾ 1526ع، 1534ع، 1558ع ۽ 1587ع جون ٻوڏون شامل آهن، ۽ هر ٻوڏ هيٺئين وهڪري ۾ تبديلي آندي.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;&gt;Tsai, Shih-Shan Henry. ''SUNY Series in Chinese Local Studies'': ''[https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC&amp;pg=PA200 The Eunuchs in the Ming Dynasty]''. SUNY Press, 1996. {{ISBN|0791426874}}, 9780791426876.&lt;/ref&gt;

[[1642ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1642ع جي ٻوڏ]] انسانن جي پيدا ڪيل هئي. [[ڪائيفينگ]] جي منگ گورنر شهر جو ڇهن مهينن کان گهيرو ڪندڙ هاري اڳواڻ [[لي زِيچينگ]] جي فوجن کي تباهه ڪرڻ لاءِ بند ٽوڙڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;Lorge, Peter Allan. ''[https://books.google.com/books?id=SE2Gw8rjuXQC&amp;pg=PA147 War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795]'', p. 147. Routledge, 2005. {{ISBN|978-0-415-31691-0}}.&lt;/ref&gt; نتيجي ۾ باغين بدران پنهنجو ئي شهر تباهه ٿي ويو، ۽ ٻوڏ، ڏڪار ۽ وبائن سبب شهر جي اڳوڻي 378,000 آبادي مان لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref&gt;[[Xu Xin (Judaic scholar)|Xu Xin]]. ''[https://books.google.com/books?id=GAAWkYBNu5sC&amp;pg=PA47 The Jews of Kaifeng, China: History, Culture, and Religion]'', p. 47. Ktav Publishing Inc, 2003. {{ISBN|978-0-88125-791-5}}.&lt;/ref&gt; هي خوشحال شهر تقريباً ويران ٿي ويو ۽ پوءِ [[چنگ خاندان]] جي [[ڪانگشي شهنشاهه]] جي دور ۾ ٻيهر آباد ڪيو ويو.

شاهي دور ۾ اهو سوال هميشه تڪراري رهيو ته ٻوڏ کي ڪيتري شدت سان روڪڻ گهرجي ۽ جڏهن درياهه پنهنجو رخ بدلائي ته ڇا ان کي ٻيهر پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو وڃي يا نه. جاگرافيدان چارلس گرير موجب ٻن مختلف نظرين جو وجود هو. هڪ، جنهن کي هو [[ڪنفيوشس ازم]] سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿو، درياهه کي اوچن بندن جي وچ ۾ محدود رکڻ جي حمايت ڪندو هو ته جيئن پوک لائق زمين وڌ کان وڌ محفوظ رهي. ٻيو، جنهن کي هو [[تائوازم]] سان منسوب ڪري ٿو، گهٽ اوچائي وارن بندن جو حامي هو، جيڪي هڪ ٻئي کان 5 کان 10 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي هجن.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|pages=387–88|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; [[سونگ خاندان]] جي [[سونگ جي شهنشاهه رين زونگ|رين زونگ]] ۽ [[سونگ جي شهنشاهه شين زونگ|شين زونگ]] جي دور ۾، جڏهن درياهه بار بار بند ٽوڙي اتر ۽ اولهه طرف منتقل ٿيندو رهيو، درٻاري عملدارن ۾ ان ڳالهه تي ڊگهو اختلاف رهيو ته ڇا وڏي خرچ سان درياهه کي وري پراڻي وهڪري ڏانهن آڻڻ گهرجي يا نه. آخرڪار شين زونگ حڪم ڏنو ته درياهه کي پنهنجي نئين وهڪري ۾ ئي رهڻ ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Lamoroux|author-first1= Christian|title=From the Yellow River to the Huai, chapter 15 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|pages=556–571|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

روايتي ٻوڏ ڪنٽرول لاءِ [[بند (پاڻي)|بند]]، [[ريوٽمينٽ]]، پاڻي جي زور کي گهٽائڻ لاءِ حفاظتي ڀتيون، اضافي پاڻي گڏ ڪرڻ وارا تلاءَ، نيڪالي وارا واهه ۽ [[پولڊر]] استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|page=388|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; انهن طريقن بابت [[پان جيشُن]] جهڙن عملدارن تفصيلي ڪتاب پڻ لکيا.&lt;ref&gt;''Overview on River Management'' {{nowrap|({{lang|zh|《河防一覽》}}}} {{transliteration|zh|Héfáng yīlǎn}}), 1590.&lt;/ref&gt; پان جيشُن جو خيال هو ته درياهه جي مختلف شاخن کي گڏ ڪرڻ سان وهڪري جي طاقت وڌندي، جنهن سان گپ کي هيٺ کڻي وڃڻ جي صلاحيت به وڌندي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Elvin|author-first1= Mark |author-last2= Su |author-first2=Ninghu|title=The Influence of the Yellow River on Hangzhou Bay since AD 1000, chapter 10 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|page=400|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به زرد درياهه، [[هوائي درياهه]] ۽ [[عظيم واهه]] جي سنگم واري علائقي ۾ حالتون ايتريون پيچيده رهيون، جو 1680ع جي وڏي ٻوڏ علائقي جي اهم مرڪز [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] کي مڪمل طور ٻوڙي ڇڏيو، جنهن کان پوءِ پان جيشُن کي درٻار مان هٽايو ويو. ان ٻوڏ دوران ويجهو واقع [[منگ ابن ڏاڏن جو مقبرو]] به [[هونگزي ڍنڍ]] هيٺ صدين تائين دفن رهيو، جيستائين جديد آبپاشي ۽ ٻوڏ ڪنٽرول منصوبن سبب پاڻيءَ جي سطح گهٽ نه ٿي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي کان کوٽائي ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع نه ٿيو.

{{wide image|Qianlong Emperor’s Southern Inspection Tour, Scroll 4, Confluence of the Huai and Yellow Rivers.jpg|3300px|''[[قيان لونگ شهنشاهه]] جي ڏاکڻي دوري'' جي چوٿين طومار ۾ [[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم جو منظر ڏيکاريل آهي.}}

=== اوڻيهين صديءَ کان موجوده دور تائين ===
[[File:Tchagan-Kouren.png|thumb|1851ع ۾ هيڪو شهر (هاڻوڪي [[ٽوگتو ضلعي]]، [[اندروني منگوليا]])]]
[[File:1938 Yellow River flood.jpg|right|thumb|1938ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ دوران [[قومپرست چيني فوج]] جا سپاهي.]]

[[1851ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1851ع کان 1855ع]] جي وچ ۾&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt;، [[نيئن بغاوت]] ۽ [[تائي پنگ بغاوت]] دوران آيل ٻوڏن سبب زرد درياهه ٻيهر اتر طرف موٽي آيو. [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1887ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 900,000 کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;&gt;International Rivers Report. &quot;[http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf Before the Deluge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704083330/http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf |date=4 July 2008 }}&quot;. 2007.&lt;/ref&gt; ۽ اها ڏڪار ۽ وبائن کي ڇڏي تاريخ جي ٻئي سڀ کان وڏي قدرتي آفت مڃي وڃي ٿي. [[1897ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1897ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ زرد درياهه تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي قائم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Needham, Joseph. ''Science and Civilization in China''. Vol. 1. ''Introductory Orientations'', p. 68. Caves Books Ltd. (Taipei), 1986 {{ISBN|052105799X}}.&lt;/ref&gt;

1898ع جي ٻوڏ [[شنڊونگ]] جي ڪيترين ئي آباديُن کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}} ان کان پوءِ آيل ڏڪار ۽ عيسائي مشنرين جي سرگرمين سبب ڳوٺاڻن سماج ۾ پيدا ٿيل سماجي ڇڪتاڻ [[باڪسر تحريڪ]] ۽ [[باڪسر بغاوت]] جي اڀار جا اهم سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}}

[[1931ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1931ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;/&gt; ۽ اها انساني جاني نقصان جي لحاظ کان تاريخ جي سڀ کان وڏي رڪارڊ ٿيل ٻوڏ مڃي وڃي ٿي.

9 جون 1938ع تي، [[ٻي چين-جاپان جنگ]] دوران، [[چيانگ ڪائي شيڪ]] جي حڪم تي [[ڪومنٽانگ]] فوجن [[هوايوانڪو، هينان|هوايوانڪو]] ڀرسان زرد درياهه جا بند ٽوڙي ڇڏيا. ڪينيڊين مورخ ڊائنا ليري ان کي &quot;جنگ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل قدرتي آفت&quot; قرار ڏنو آهي. هن ڪارروائي جو مقصد &quot;پاڻي کي سپاهين جي متبادل طور استعمال ڪرڻ&quot; واري حڪمت عملي تحت اڳتي وڌندڙ جاپاني فوج کي روڪڻ هو. تقريباً {{convert|54000|km2|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} علائقو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن ۾ اندازاً 500,000 کان 900,000 چيني مارجي ويا، جڏهن ته جاپاني فوجين جي جاني نقصان جو صحيح انگ معلوم ناهي. ٻوڏ جاپاني فوج کي زرد درياهه جي ڏاکڻي ڪناري تي [[ژينگژو]] تي قبضي کان عارضي طور روڪي ڇڏيو، پر اهي آخرڪار [[ووهان]] تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪو ان وقت چيني حڪومت جو عارضي گاديءَ وارو شهر هو.&lt;ref&gt;Lary, Diana. &quot;The Waters Covered the Earth: China's War-Induced Natural Disaster&quot;. Op. cit. in Selden, Mark &amp; So, Alvin Y., eds. ''War and State Terrorism: The United States, Japan, and the Asia-Pacific in the Long Twentieth Century'', pp. 143–170. Rowman &amp; Littlefield, 2004 {{ISBN|0742523918}}.&lt;/ref&gt;

ڪومنٽانگ حڪومت هوايوانڪو جا بند ٽوڙڻ ۽ ان کان پوءِ پيش آيل آفت جي ذميواري قبول نه ڪئي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;&gt;{{cite journal|first=Kathryn |last=Edgerton-Tarpley |title=A River Runs through It: The Yellow River and The Chinese Civil War, 1946–1947 |journal=Social Science History |volume=41 |issue=2 |date=Summer 2017 |pages=141–173 |doi=10.1017/ssh.2017.2|jstor=90017906 |url=https://www.jstor.org/stable/90017906}}&lt;/ref&gt;{{rp|145}} ۽ ان جو الزام جاپاني جنگي جهازن تي هنيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جاپان ۽ عالمي پريس چيني حڪومت جي ذميواري کي نمايان ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جڏهن ته چين اندر، حتيٰ جو [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي اخبارن به، جنگ جي پڄاڻي تائين حڪومت جي سرڪاري موقف جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}}

1940ع ۾ ئي ڪومنٽانگ حڪومت اعلان ڪيو ته جاپان جي شڪست کان پوءِ درياهه کي ٻيهر اتر واري پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو ويندو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} 1944ع جي آخر ۾ هوايوانڪو واري شگاف کي بند ڪرڻ ۽ 1938ع کان اڳ واري وهڪري مطابق بندن جي بحالي جي رٿابندي شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ان جي مخالفت اترئين وهڪري جي ڪنارن تي رهندڙ ماڻهن&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ۽ مقامي ڪميونسٽ باغين ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|150}}

1946ع ۾ [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مرڪزي ڪميٽي پڻ درياهه کي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽائڻ جي اصول سان اتفاق ڪيو، پر شرط رکيو ته پهرين بندن جي مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|151}} ان جي باوجود قومپرست حڪومت هوايوانڪو جي شگاف کي بند ڪرڻ جو ڪم جاري رکيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|151}} ۽ منصوبي جي شروعات سرڪاري طور 1 مارچ 1946ع تي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159}} ان کان ٿوري ئي دير پوءِ ڪميونسٽن پهريون ڀيرو کلي عام قومپرستن کي بند ٽوڙڻ ۽ جاپانين کي روڪڻ ۾ ناڪاميءَ جو ذميوار قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|152}}

جاري [[چيني گهرو جنگ]] ۽ 1947ع جي {{ill|Strong Point offensive|zh|重点进攻}} سبب [[چيانگ ڪائي شيڪ]] لاءِ شگاف بند ڪرڻ فوجي لحاظ کان اهم هو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|155}} قومپرستن آخرڪار {{convert|5000|ft|m|adj=on||sp=us|order=flip}} ڊگهو شگاف 15 مارچ 1947ع تي بند ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158}} ۽ ٻئي ڏينهن درياهه مڪمل طور پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158-59}} ساڳئي سال [[چوٿين مئي تحريڪ]] جي سالگرهه تي ڪومنٽانگ هوايوانڪو ۾ ان ڪاميابي جي جشن لاءِ تقريب پڻ منعقد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159}}

ساڳئي سال ڏاکڻي پراڻي وهڪري واري علائقي ۾ ٻيهر زراعت شروع ٿي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159-60}} جڏهن ته اترئين بحال ٿيل وهڪري جي ڀرسان، جتي بند اڃا مرمت نه ٿيا هئا، هزارين ماڻهو لڏپلاڻ تي مجبور ٿيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|160}} ڪميونسٽن جي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ مقامي عملدارن لکين ماڻهن کي متحرڪ ڪري بندن جي مرمت ۽ مضبوطيءَ جا وسيع منصوبا شروع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|162}}

1949ع ۾ ڪميونسٽن جي فتح کان پوءِ، [[چين جي عوامي جمهوريه]] 1954ع ۾ ''زرد درياهه جي ٻوڏن تي بنيادي ضابطو ۽ زرد درياهه جي آبي منصوبن جي ترقي'' وارو قومي منصوبو جاري ڪيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book |last=Harrell |first=Stevan |title=An Ecological History of Modern China |publisher=[[University of Washington Press]] |year=2023 |isbn=9780295751719 |location=Seattle}}&lt;/ref&gt;{{Rp|pages=111–113}} ان جو مقصد ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] جي برساتي زراعت کي آبپاشي واري زراعت ۾ تبديل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}} 1957ع کان انهن منصوبن تي وڏي پيماني تي عملدرآمد شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}}

1970ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين درياهه جي سڪي وڃڻ جو رجحان تيزي سان وڌيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ زرد درياهه هر سال سراسري طور لڳ ڀڳ 180 ڏينهن تائين سمنڊ تائين پهچي نه سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}} 1997ع ۾ ته درياهه لڳاتار 226 ڏينهن تائين سمنڊ ۾ ڇوڙ نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}}

12 آگسٽ 2024ع تي [[چين جي پاڻي وسيلن واري وزارت]] جي زرد درياهه آبي ڪميٽي اعلان ڪيو ته 1999ع کان سڄي درياهه جي گڏيل پاڻي وهڪري واري نظام جي نفاذ کان پوءِ زرد درياهه 25 سالن کان بنا رڪاوٽ وهندو رهيو آهي. انهن 25 سالن دوران زرد درياهه جي مکيه وهڪري مان مجموعي طور 543.6 ارب ڪعبي ميٽر کان وڌيڪ پاڻي فراهم ڪيو ويو، جڏهن ته 1.464 ارب ڪعبي ميٽر ماحولياتي پاڻي پڻ فراهم ڪيو ويو. درياهه جي ڇوڙ واري آبي زمينن ۽ محفوظ علائقن ۾ پکين جي نسلن جو انگ وڌي 373 ٿي ويو، ۽ آبي ماحولياتي نظام ۾ نمايان بحالي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=黄河实现连续25年不断流_新闻频道_中国青年网 |url=https://news.youth.cn/gn/202408/t20240812_15443210.htm |access-date=2025-04-08 |website=news.youth.cn}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>r34fafosp1txuh3aanxph9tn30jp3hk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390127</id>
      <parentid>390126</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T07:51:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53322" sha1="fqguz0eiou5a12454aicjr2as31mmfq" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

=== تهذيب جي جنم ڀومي ===
{{see also|زرد درياهه جي تهذيب}}

[[File:Nine Provinces of China.png|thumb|عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو]]
[[File:Western Zhou geography.svg|thumb|[[مغربي زو خاندان]] جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.]]

[[چيني ڏند ڪٿا]] موجب ديو قامت [[ڪوا فو]] سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ [[وي درياهه]] جو پاڻي پي ويو.&lt;ref&gt;Summary of the story given in the definition of {{lang|zh|夸父追日}}: {{cite book|script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title=[[Xiandai Hanyu Cidian|A Dictionary of Current Chinese]] (Seventh Edition) |date=1 September 2016|publisher=[[The Commercial Press]] |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}&lt;/ref&gt;

[[بهار ۽ سرءُ وارو دور|بهار ۽ سرءُ جي دور]]&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;&gt;Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map &quot;4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)&quot;. {{in lang|fr}}&lt;br/&gt; English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}&lt;/ref&gt; ۽ [[چن خاندان]] جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، [[لويانگ]] کان گذرڻ کان پوءِ درياهه [[شانشي]] ۽ [[هينان]] صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ [[هيبي]] ۽ [[شنڊونگ]] جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده [[تيانجن]] جي ويجهو [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

[[ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه]] جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري [[عظيم يو]] کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|黄河水利委员会黄河志总编辑室|2010|loc=一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代}}&lt;/ref&gt;

''[[يو گونگ]]'' ۾ لکيل آهي: &quot;جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡}}&lt;/ref&gt;

هتي ذڪر ڪيل &quot;جشي&quot; مان مراد موجوده [[چنگھائي]] صوبي جي [[شون هوا سالار خودمختيار ضلعو]] ڀرسان واقع [[آمني ماچن جبل]] آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف [[هوائين]] ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي [[سان مين]] ۽ [[مينگجن]] کان گذرندي [[لو درياهه (هينان)|لو درياهه]] سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو [[دائي پي جبل]] جي اتر کان، [[ژانگ درياهه]] کي پار ڪندي، موجوده [[چوژو ضلعو]] ([[هيبي]]) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده [[شين ضلعو]] وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي [[چنگ ضلعو]] جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار [[تيانجن]] جي ڏکڻ اوڀر مان [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر ''يو گونگ'' ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي &quot;يو درياهه&quot; سڏيو وڃي ٿو.

=== يو درياهه جي وهڪري جي تبديلي ===

[[ژو خاندان]] جي [[ژو جي بادشاهه ڊِنگ|بادشاهه ڊِنگ]] جي حڪومت جي پنجين سال (602 ق.م.) ۾ درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري کي ڇڏي ڪيترائي سؤ ڪلوميٽر اوڀر طرف منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه [[لي يانگ]] (موجوده [[شون ضلعو]]، [[هينان]] جي ڏکڻ اولهه) ۾ سوشو نالي هنڌ وٽ پنهنجا ڪنارا ٽوڙي ٻاهر نڪري آيو ۽ يو درياهه جي اصل وهڪري کان هٽي ويو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|漢書|chapter=卷029|quote=王横言：&quot;禹之行河水，本随西山下东北去。《周谱》云：'定王五年河徙'，则今所行，非禹之所穿也。&quot;}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ اهو [[ژانگ وو]] (موجوده [[ڇانگ ضلعو]]، [[هيبي]] جي اتر اوڀر) وٽ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ٿيو، جيڪو [[عظيم يو]] طرفان ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ کان پوءِ تاريخ ۾ زرد درياهه جي وهڪري جي پهرين وڏي تبديلي مڃي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=禹河大徙|url=http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|website=黄河网|publisher=水利部黄河水利委员会|accessdate=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424174203/http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|archive-date=2017-04-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
سوشو وٽ رخ بدلائڻ کان پوءِ نئون وهڪرو تقريباً [[هوا ضلعو]] کان اوڀر طرف وهندو هو، پوءِ [[هينان]] ۾ [[پويانگ]] جي اتر اولهه مان گذرندي اتر طرف مڙندو هو. ان کان پوءِ [[شنڊونگ]] جي [[گوان ضلعو]] جي اتر ۾ ٻيهر اوڀر طرف مڙي، پوءِ [[چي پنگ]] مان گذرندي وري اتر طرف وڌندو هو، [[هيبي]] جي [[ڇانگژو]] مان آهستي آهستي اتر طرف منتقل ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده [[هوانگ هوا]] ضلعي جي اتر ۾ [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡锥指|[[胡渭]]|quote=周定王五年河徙，自宿胥口东行漯川，右经滑台城(滑县旧城)，又东北经黎阳县(泼县东北兰里)南，又东北经凉城县，又东北为长寿津，河至此与深川别行而东北入海，水经谓之大河故渎。}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران يو درياهه جو اصل وهڪرو ڪجهه وقت تائين وقفي وقفي سان پاڻي کڻندو رهيو، پر [[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] جي وچ ڌاري مڪمل طور سڪي ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|袁仲翔|王质彬|徐福龄|1991|loc=一、夏商西周春秋战国时期}}&lt;/ref&gt;
[[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] ۾ بندن، واهن ۽ ذخيرن کي نقصان پهچائڻ ۽ دشمن رياستن کي ٻوڏ ۾ ٻوڙڻ هڪ عام فوجي حڪمت عملي بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Floods&quot;&gt;Allaby, Michael &amp; Garrat, Richard. ''Facts on File Dangerous Weather Series: [https://books.google.com/books?id=QTKbcWwJ90MC&amp;pg=PA142 Floods]'', p. 142. Infobase Pub., 2003. {{ISBN|0-8160-5282-4}}. Accessed 15 October 2011.&lt;/ref&gt;
ڇو ته زرد درياهه جي وادي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] کان [[گوانژونگ]] واري علائقي ۽ [[چن رياست]] ڏانهن وڃڻ جو اهم رستو هئي، تنهنڪري چن رياست [[هانگو لنگهه]] کي مضبوط قلعن سان محفوظ ڪيو. هتي ڪيترائي اهم معرڪا ٿيا، ۽ اهو [[هان خاندان]] جي گاديءَ وارن شهرن [[چانگ آن]] ۽ [[لويانگ]] جي حفاظت لاءِ به هڪ اهم دفاعي لنگهه هو.
11ع ۾ آيل وڏي ٻوڏ کي مختصر عرصي واري [[شن خاندان]] جي زوال جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 70ع واري ٻي وڏي ٻوڏ کان پوءِ درياهه ٻيهر [[شنڊونگ]] جي اتر مان تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي واپس اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== شاهي دور ===

ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات کان پوءِ [[هانگو لنگهه]] جي فوجي اهميت گهٽجڻ لڳي، ۽ وڏا قلعا ۽ فوجي اڏا [[تونگ لنگهه|تونگ گوان]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. 923ع ۾ [[بعد وارو ليانگ]] خاندان جي جنرل [[دوان نِنگ]] پنهنجي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي [[بعد وارو تانگ]] کان بچائڻ جي ناڪام ڪوشش ۾ بند ڀڃرائي لڳ ڀڳ {{convert|1000|sqmi|sp=us}} علائقو ٻوڙي ڇڏيو. [[سونگ خاندان|سونگ]] دور جي انجنيئر [[لي چون]] پڻ 1020ع ۾ [[ليائو خاندان|ختان]] جي حملي کان بچاءَ لاءِ زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري کي ٻوڙڻ جي ساڳي تجويز ڏني، پر اها رد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي رياستن وچ ۾ ٿيل [[چانيوان معاهدو]] سونگ حڪومت کي نوان کاهه کوٽڻ يا درياهه جو رخ تبديل ڪرڻ کان واضح طور روڪيندو هو.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;&gt;Elvin, Mark &amp; Liu Cuirong&lt;!--sic--&gt; (eds.) ''Studies in Environment and History:'' ''[https://books.google.com/books?id=tAxmcRXKpaUC&amp;pg=PA554 Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History]'', pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. {{ISBN|0-521-56381-X}}.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به بند ٽٽندا رهيا. [[1034ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1034ع ۾ هينگ لونگ]] وٽ بند ٽٽڻ سبب درياهه ٽن وهڪرن ۾ ورهائجي ويو ۽ [[ديژو]] ۽ [[بوزو (جديد شنڊونگ)|بوزو]] جي اترين علائقن ۾ بار بار ٻوڏون آيون.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; سونگ حڪومت پنجن سالن تائين پراڻو وهڪرو بحال ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪندي رهي. صرف هڪ سال اندر 35,000 کان وڌيڪ مزدور، 100,000 ڀرتي ڪيل ڪارڪن، ۽ 220,000 ٽن ڪاٺ ۽ بانس استعمال ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; پر آخرڪار 1041ع ۾ اهو منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. ان کان پوءِ نسبتاً آهستي وهندڙ درياهه 1048ع ۾ [[شانگهو]] وٽ ٻيهر بند ٽوڙي پنهنجو مکيه وهڪرو اتر طرف [[تيانجن]] ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== ڏاکڻو وهڪرو وارو دور ===
[[File:546 of 'The International Geography. ... Edited by H. R. Mill' (11167528043).jpg|thumb|زرد درياهه جي پراڻن ۽ موجوده ڇوڙن جو نقشو]]
[[File:Ming Zuling.png|thumb|[[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم ڀرسان [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] ۽ [[منگ زولِنگ]] جو نقشو، جيڪو [[پان جيشُن]] جي ''Overview of River Maintenance'' جي [[چار خزانا مڪمل لائبريري]] واري ايڊيشن مان ورتل آهي. [[چنگ خاندان]] واري ايڊيشن تائين 1680ع جي ٻوڏ سبب اهي سڀ هنڌ پاڻي هيٺ اچي چڪا هئا.]]

1128ع کان 1855ع تائين زرد درياهه پنهنجي اڄوڪي رستي موجب [[بوهائي سمنڊ]] ۾ نه پر ڏکڻ طرف وهي [[هوائي درياهه]] سان ملي موجوده اتر [[جيانگسو صوبو]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان [[زرد سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. 1128ع ۾ [[ڪائيفينگ]] جي گورنر [[دو چونگ]] {{nowrap|({{lang|zh|{{linktext|杜|充}}}})}} جي اڳواڻي هيٺ [[سونگ خاندان]] جي فوجن [[جن خاندان (1115–1234)|جن خاندان]] جي وڌندڙ فوج کي روڪڻ لاءِ زرد درياهه جا ڏاکڻا بند ٽوڙي ڇڏيا. ان جي نتيجي ۾ درياهه جو وڏو رخ بدلجي ويو ۽ زرد درياهه [[سي درياهه]] ۽ [[هوائي درياهه]] جي ٻين معاون درياهن کي پنهنجي وهڪري ۾ شامل ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=Yunzhen |last2=Syvitski |first2=James PM |last3=Shu |first3=Gao |last4=Overeem |first4=Irina |last5=Kettner |first5=Albert J |title=Socio-economic Impacts on Flooding: A 4000-Year History of the Yellow River, China |journal=Ambio |date=2012 |volume=41 |issue=7 |pages=682–698 |doi=10.1007/s13280-012-0290-5 |pmid=22673799 |pmc=3472015|bibcode=2012Ambio..41..682C }}&lt;/ref&gt; تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زرد درياهه مڪمل طور [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ کان وهي [[زرد سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو. 1194ع تائين هوائي درياهه جو ڇوڙ گپ سان بند ٿي ويو هو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;&gt;Grousset, Rene. ''The Rise and Splendour of the Chinese Empire'', p. 303. University of California Press, 1959.&lt;/ref&gt; گپ جي وڏي مقدار سبب، جڏهن بعد ۾ زرد درياهه ٻيهر پنهنجو رخ تبديل ڪيو، تڏهن به هوائي درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن واپس نه وڃي سگهيو، بلڪه ان جو پاڻي [[هونگزي ڍنڍ]] ۾ گڏ ٿيڻ لڳو ۽ پوءِ ڏکڻ طرف [[يانگزي درياهه]] ڏانهن وهي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pietz |first1=David A. |title=The Yellow River |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674058248 |page=50}}&lt;/ref&gt;

[[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1344ع جي ٻوڏ]] دوران زرد درياهه ٻيهر [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ طرف وهي ويو. ان وقت [[يوان خاندان]] زوال پذير هو، ۽ شهنشاهه درياهه جا نوان بند اڏائڻ لاءِ وڏي انگ ۾ ماڻهن کي جبري پورهئي تي لڳايو. انهن سخت حالتن بغاوتن کي جنم ڏنو، جيڪي آخرڪار [[منگ خاندان]] جي قيام جو سبب بڻيون.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;/&gt; 1391ع ۾ [[1391ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|ٻي وڏي ٻوڏ]] دوران درياهه [[ڪائيفينگ]] کان [[فينگيانگ ضلعو]] ([[آنهوئي]]) تائين ٻوڏ آندي. آخرڪار [[1494ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1494ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ عوامي تعميراتي منصوبن دوران خواجه سرا [[لي شِنگ]] درياهه جي وهڪري کي مستحڪم بڻايو.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt; 16هين صديءَ دوران به درياهه ڪيترائي ڀيرا ٻوڏ آندو، جن ۾ 1526ع، 1534ع، 1558ع ۽ 1587ع جون ٻوڏون شامل آهن، ۽ هر ٻوڏ هيٺئين وهڪري ۾ تبديلي آندي.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;&gt;Tsai, Shih-Shan Henry. ''SUNY Series in Chinese Local Studies'': ''[https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC&amp;pg=PA200 The Eunuchs in the Ming Dynasty]''. SUNY Press, 1996. {{ISBN|0791426874}}, 9780791426876.&lt;/ref&gt;

[[1642ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1642ع جي ٻوڏ]] انسانن جي پيدا ڪيل هئي. [[ڪائيفينگ]] جي منگ گورنر شهر جو ڇهن مهينن کان گهيرو ڪندڙ هاري اڳواڻ [[لي زِيچينگ]] جي فوجن کي تباهه ڪرڻ لاءِ بند ٽوڙڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;Lorge, Peter Allan. ''[https://books.google.com/books?id=SE2Gw8rjuXQC&amp;pg=PA147 War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795]'', p. 147. Routledge, 2005. {{ISBN|978-0-415-31691-0}}.&lt;/ref&gt; نتيجي ۾ باغين بدران پنهنجو ئي شهر تباهه ٿي ويو، ۽ ٻوڏ، ڏڪار ۽ وبائن سبب شهر جي اڳوڻي 378,000 آبادي مان لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref&gt;[[Xu Xin (Judaic scholar)|Xu Xin]]. ''[https://books.google.com/books?id=GAAWkYBNu5sC&amp;pg=PA47 The Jews of Kaifeng, China: History, Culture, and Religion]'', p. 47. Ktav Publishing Inc, 2003. {{ISBN|978-0-88125-791-5}}.&lt;/ref&gt; هي خوشحال شهر تقريباً ويران ٿي ويو ۽ پوءِ [[چنگ خاندان]] جي [[ڪانگشي شهنشاهه]] جي دور ۾ ٻيهر آباد ڪيو ويو.

شاهي دور ۾ اهو سوال هميشه تڪراري رهيو ته ٻوڏ کي ڪيتري شدت سان روڪڻ گهرجي ۽ جڏهن درياهه پنهنجو رخ بدلائي ته ڇا ان کي ٻيهر پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو وڃي يا نه. جاگرافيدان چارلس گرير موجب ٻن مختلف نظرين جو وجود هو. هڪ، جنهن کي هو [[ڪنفيوشس ازم]] سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿو، درياهه کي اوچن بندن جي وچ ۾ محدود رکڻ جي حمايت ڪندو هو ته جيئن پوک لائق زمين وڌ کان وڌ محفوظ رهي. ٻيو، جنهن کي هو [[تائوازم]] سان منسوب ڪري ٿو، گهٽ اوچائي وارن بندن جو حامي هو، جيڪي هڪ ٻئي کان 5 کان 10 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي هجن.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|pages=387–88|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; [[سونگ خاندان]] جي [[سونگ جي شهنشاهه رين زونگ|رين زونگ]] ۽ [[سونگ جي شهنشاهه شين زونگ|شين زونگ]] جي دور ۾، جڏهن درياهه بار بار بند ٽوڙي اتر ۽ اولهه طرف منتقل ٿيندو رهيو، درٻاري عملدارن ۾ ان ڳالهه تي ڊگهو اختلاف رهيو ته ڇا وڏي خرچ سان درياهه کي وري پراڻي وهڪري ڏانهن آڻڻ گهرجي يا نه. آخرڪار شين زونگ حڪم ڏنو ته درياهه کي پنهنجي نئين وهڪري ۾ ئي رهڻ ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Lamoroux|author-first1= Christian|title=From the Yellow River to the Huai, chapter 15 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|pages=556–571|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

روايتي ٻوڏ ڪنٽرول لاءِ [[بند (پاڻي)|بند]]، [[ريوٽمينٽ]]، پاڻي جي زور کي گهٽائڻ لاءِ حفاظتي ڀتيون، اضافي پاڻي گڏ ڪرڻ وارا تلاءَ، نيڪالي وارا واهه ۽ [[پولڊر]] استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|page=388|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; انهن طريقن بابت [[پان جيشُن]] جهڙن عملدارن تفصيلي ڪتاب پڻ لکيا.&lt;ref&gt;''Overview on River Management'' {{nowrap|({{lang|zh|《河防一覽》}}}} {{transliteration|zh|Héfáng yīlǎn}}), 1590.&lt;/ref&gt; پان جيشُن جو خيال هو ته درياهه جي مختلف شاخن کي گڏ ڪرڻ سان وهڪري جي طاقت وڌندي، جنهن سان گپ کي هيٺ کڻي وڃڻ جي صلاحيت به وڌندي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Elvin|author-first1= Mark |author-last2= Su |author-first2=Ninghu|title=The Influence of the Yellow River on Hangzhou Bay since AD 1000, chapter 10 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|page=400|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به زرد درياهه، [[هوائي درياهه]] ۽ [[عظيم واهه]] جي سنگم واري علائقي ۾ حالتون ايتريون پيچيده رهيون، جو 1680ع جي وڏي ٻوڏ علائقي جي اهم مرڪز [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] کي مڪمل طور ٻوڙي ڇڏيو، جنهن کان پوءِ پان جيشُن کي درٻار مان هٽايو ويو. ان ٻوڏ دوران ويجهو واقع [[منگ ابن ڏاڏن جو مقبرو]] به [[هونگزي ڍنڍ]] هيٺ صدين تائين دفن رهيو، جيستائين جديد آبپاشي ۽ ٻوڏ ڪنٽرول منصوبن سبب پاڻيءَ جي سطح گهٽ نه ٿي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي کان کوٽائي ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع نه ٿيو.

{{wide image|Qianlong Emperor’s Southern Inspection Tour, Scroll 4, Confluence of the Huai and Yellow Rivers.jpg|3300px|''[[قيان لونگ شهنشاهه]] جي ڏاکڻي دوري'' جي چوٿين طومار ۾ [[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم جو منظر ڏيکاريل آهي.}}

=== اوڻيهين صديءَ کان موجوده دور تائين ===
[[File:Tchagan-Kouren.png|thumb|1851ع ۾ هيڪو شهر (هاڻوڪي [[ٽوگتو ضلعي]]، [[اندروني منگوليا]])]]
[[File:1938 Yellow River flood.jpg|right|thumb|1938ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ دوران [[قومپرست چيني فوج]] جا سپاهي.]]

[[1851ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1851ع کان 1855ع]] جي وچ ۾&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt;، [[نيئن بغاوت]] ۽ [[تائي پنگ بغاوت]] دوران آيل ٻوڏن سبب زرد درياهه ٻيهر اتر طرف موٽي آيو. [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1887ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 900,000 کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;&gt;International Rivers Report. &quot;[http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf Before the Deluge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704083330/http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf |date=4 July 2008 }}&quot;. 2007.&lt;/ref&gt; ۽ اها ڏڪار ۽ وبائن کي ڇڏي تاريخ جي ٻئي سڀ کان وڏي قدرتي آفت مڃي وڃي ٿي. [[1897ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1897ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ زرد درياهه تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي قائم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Needham, Joseph. ''Science and Civilization in China''. Vol. 1. ''Introductory Orientations'', p. 68. Caves Books Ltd. (Taipei), 1986 {{ISBN|052105799X}}.&lt;/ref&gt;

1898ع جي ٻوڏ [[شنڊونگ]] جي ڪيترين ئي آباديُن کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}} ان کان پوءِ آيل ڏڪار ۽ عيسائي مشنرين جي سرگرمين سبب ڳوٺاڻن سماج ۾ پيدا ٿيل سماجي ڇڪتاڻ [[باڪسر تحريڪ]] ۽ [[باڪسر بغاوت]] جي اڀار جا اهم سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}}

[[1931ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1931ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;/&gt; ۽ اها انساني جاني نقصان جي لحاظ کان تاريخ جي سڀ کان وڏي رڪارڊ ٿيل ٻوڏ مڃي وڃي ٿي.

9 جون 1938ع تي، [[ٻي چين-جاپان جنگ]] دوران، [[چيانگ ڪائي شيڪ]] جي حڪم تي [[ڪومنٽانگ]] فوجن [[هوايوانڪو، هينان|هوايوانڪو]] ڀرسان زرد درياهه جا بند ٽوڙي ڇڏيا. ڪينيڊين مورخ ڊائنا ليري ان کي &quot;جنگ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل قدرتي آفت&quot; قرار ڏنو آهي. هن ڪارروائي جو مقصد &quot;پاڻي کي سپاهين جي متبادل طور استعمال ڪرڻ&quot; واري حڪمت عملي تحت اڳتي وڌندڙ جاپاني فوج کي روڪڻ هو. تقريباً {{convert|54000|km2|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} علائقو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن ۾ اندازاً 500,000 کان 900,000 چيني مارجي ويا، جڏهن ته جاپاني فوجين جي جاني نقصان جو صحيح انگ معلوم ناهي. ٻوڏ جاپاني فوج کي زرد درياهه جي ڏاکڻي ڪناري تي [[ژينگژو]] تي قبضي کان عارضي طور روڪي ڇڏيو، پر اهي آخرڪار [[ووهان]] تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪو ان وقت چيني حڪومت جو عارضي گاديءَ وارو شهر هو.&lt;ref&gt;Lary, Diana. &quot;The Waters Covered the Earth: China's War-Induced Natural Disaster&quot;. Op. cit. in Selden, Mark &amp; So, Alvin Y., eds. ''War and State Terrorism: The United States, Japan, and the Asia-Pacific in the Long Twentieth Century'', pp. 143–170. Rowman &amp; Littlefield, 2004 {{ISBN|0742523918}}.&lt;/ref&gt;

ڪومنٽانگ حڪومت هوايوانڪو جا بند ٽوڙڻ ۽ ان کان پوءِ پيش آيل آفت جي ذميواري قبول نه ڪئي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;&gt;{{cite journal|first=Kathryn |last=Edgerton-Tarpley |title=A River Runs through It: The Yellow River and The Chinese Civil War, 1946–1947 |journal=Social Science History |volume=41 |issue=2 |date=Summer 2017 |pages=141–173 |doi=10.1017/ssh.2017.2|jstor=90017906 |url=https://www.jstor.org/stable/90017906}}&lt;/ref&gt;{{rp|145}} ۽ ان جو الزام جاپاني جنگي جهازن تي هنيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جاپان ۽ عالمي پريس چيني حڪومت جي ذميواري کي نمايان ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جڏهن ته چين اندر، حتيٰ جو [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي اخبارن به، جنگ جي پڄاڻي تائين حڪومت جي سرڪاري موقف جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}}

1940ع ۾ ئي ڪومنٽانگ حڪومت اعلان ڪيو ته جاپان جي شڪست کان پوءِ درياهه کي ٻيهر اتر واري پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو ويندو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} 1944ع جي آخر ۾ هوايوانڪو واري شگاف کي بند ڪرڻ ۽ 1938ع کان اڳ واري وهڪري مطابق بندن جي بحالي جي رٿابندي شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ان جي مخالفت اترئين وهڪري جي ڪنارن تي رهندڙ ماڻهن&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ۽ مقامي ڪميونسٽ باغين ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|150}}

1946ع ۾ [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مرڪزي ڪميٽي پڻ درياهه کي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽائڻ جي اصول سان اتفاق ڪيو، پر شرط رکيو ته پهرين بندن جي مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان جي باوجود قومپرست حڪومت هوايوانڪو جي شگاف کي بند ڪرڻ جو ڪم جاري رکيو، ۽ منصوبي جي شروعات سرڪاري طور 1 مارچ 1946ع تي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان کان ٿوري ئي دير پوءِ ڪميونسٽن پهريون ڀيرو کلي عام قومپرستن کي بند ٽوڙڻ ۽ جاپانين کي روڪڻ ۾ ناڪاميءَ جو ذميوار قرار ڏنو.

جاري [[چيني گهرو جنگ]] ۽ 1947ع جي {{ill|Strong Point offensive|zh|重点进攻}} سبب [[چيانگ ڪائي شيڪ]] لاءِ شگاف بند ڪرڻ فوجي لحاظ کان اهم هو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|155}} قومپرستن آخرڪار {{convert|5000|ft|m|adj=on||sp=us|order=flip}} ڊگهو شگاف 15 مارچ 1947ع تي بند ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158}} ۽ ٻئي ڏينهن درياهه مڪمل طور پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158-59}} ساڳئي سال [[چوٿين مئي تحريڪ]] جي سالگرهه تي ڪومنٽانگ هوايوانڪو ۾ ان ڪاميابي جي جشن لاءِ تقريب پڻ منعقد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159}}

ساڳئي سال ڏاکڻي پراڻي وهڪري واري علائقي ۾ ٻيهر زراعت شروع ٿي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159-60}} جڏهن ته اترئين بحال ٿيل وهڪري جي ڀرسان، جتي بند اڃا مرمت نه ٿيا هئا، هزارين ماڻهو لڏپلاڻ تي مجبور ٿيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|160}} ڪميونسٽن جي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ مقامي عملدارن لکين ماڻهن کي متحرڪ ڪري بندن جي مرمت ۽ مضبوطيءَ جا وسيع منصوبا شروع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|162}}

1949ع ۾ ڪميونسٽن جي فتح کان پوءِ، [[چين جي عوامي جمهوريه]] 1954ع ۾ ''زرد درياهه جي ٻوڏن تي بنيادي ضابطو ۽ زرد درياهه جي آبي منصوبن جي ترقي'' وارو قومي منصوبو جاري ڪيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book |last=Harrell |first=Stevan |title=An Ecological History of Modern China |publisher=[[University of Washington Press]] |year=2023 |isbn=9780295751719 |location=Seattle}}&lt;/ref&gt;{{Rp|pages=111–113}} ان جو مقصد ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] جي برساتي زراعت کي آبپاشي واري زراعت ۾ تبديل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}} 1957ع کان انهن منصوبن تي وڏي پيماني تي عملدرآمد شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}}

1970ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين درياهه جي سڪي وڃڻ جو رجحان تيزي سان وڌيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ زرد درياهه هر سال سراسري طور لڳ ڀڳ 180 ڏينهن تائين سمنڊ تائين پهچي نه سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}} 1997ع ۾ ته درياهه لڳاتار 226 ڏينهن تائين سمنڊ ۾ ڇوڙ نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}}

12 آگسٽ 2024ع تي [[چين جي پاڻي وسيلن واري وزارت]] جي زرد درياهه آبي ڪميٽي اعلان ڪيو ته 1999ع کان سڄي درياهه جي گڏيل پاڻي وهڪري واري نظام جي نفاذ کان پوءِ زرد درياهه 25 سالن کان بنا رڪاوٽ وهندو رهيو آهي. انهن 25 سالن دوران زرد درياهه جي مکيه وهڪري مان مجموعي طور 543.6 ارب ڪعبي ميٽر کان وڌيڪ پاڻي فراهم ڪيو ويو، جڏهن ته 1.464 ارب ڪعبي ميٽر ماحولياتي پاڻي پڻ فراهم ڪيو ويو. درياهه جي ڇوڙ واري آبي زمينن ۽ محفوظ علائقن ۾ پکين جي نسلن جو انگ وڌي 373 ٿي ويو، ۽ آبي ماحولياتي نظام ۾ نمايان بحالي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=黄河实现连续25年不断流_新闻频道_中国青年网 |url=https://news.youth.cn/gn/202408/t20240812_15443210.htm |access-date=2025-04-08 |website=news.youth.cn}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==
{{More citations needed section|date=May 2009}}
[[File:Bassin-du-fleuve-jaune.png|thumb|زرد درياهه جي طاس جو طبقاتي نقشو]]

زرد درياهه جي طاس جي اوڀر-اولهه ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|1900|km|-1|sp=us}} ۽ اتر-ڏکڻ ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آهي. ان جو ڪل [[آبگير علائقو]] لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آهي.

[[چائنا ايڪسپلوريشن اينڊ ريسرچ سوسائٽي]] موجب،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=China Exploration &amp; Research Society|url=http://www.cers.org.hk/index.php/en/|access-date=2021-01-06|website=cers.org.hk|archive-date=28 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328175811/http://www.cers.org.hk/index.php/en/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه جو سرچشمو [[بيان هار جبلن]] ۾ {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}} تي، [[يوشو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اوڀرئين ڪناري ڀرسان واقع آهي. ان جون سرچشمي واريون معاون نديون [[گيارنگ ڍنڍ]] ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جيڪي [[گولو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اولهندي حصي ۾، [[چنگھائي]] جي بيان هار جبلن جي بلند علائقن ۾ واقع آهن. [[زوئيگي بيسن]] ۾، جيڪو [[گانسو]] جي سرحد سان لڳو لڳ آهي، زرد درياهه پهرين اتر اولهه ۽ پوءِ اتر اوڀر طرف وڪڙ ڪري ٿو، ان کان پوءِ ڏکڻ طرف مڙي مشهور &quot;[[اورڊوس لوپ]]&quot; ٺاهي ٿو، ۽ پوءِ عام طور اوڀر طرف [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان وهي [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جو [[آبگير طاس]] {{convert|752443|km2|sp=us|0}} تي پکڙيل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 140 ملين ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ۽ آبپاشي فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;/&gt;

زرد درياهه هاڻوڪي چين جي ستن [[چين جا صوبا|صوبن]] ۽ ٻن [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقن]] مان وهي ٿو، جيڪي اولهه کان اوڀر طرف هن ريت آهن: [[چنگھائي]]، [[سيچوان]]، [[گانسو]]، [[ننگشيا]]، [[اندروني منگوليا]]، [[شانشي]]، [[شانسي]]، [[هينان]] ۽ [[شنڊونگ]]. زرد درياهه جي موجوده وهڪري تي واقع اهم شهرن ۾ [[لانژو]]، [[ينچوان]]، [[ووھائي]]، [[باوتو]]، [[لويانگ]]، [[ژينگژو]]، [[ڪائيفينگ]] ۽ [[جينان]] شامل آهن. درياهه جو موجوده ڇوڙ [[ڪينلي ضلعو|ڪينلي ضلعي]]، [[شنڊونگ]] ۾ واقع آهي.

عام طور زرد درياهه کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي. اهي تقريباً [[تبتي پليٽو]] جي جبلستاني اتر اوڀرئين حصي، [[اورڊوس لوپ]] ۽ [[لوئس پليٽو]]، ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] تي مشتمل آهن.&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt; بهرحال، مختلف محقق انهن ٽن مرحلن جي حدبندين بابت مختلف رايا رکن ٿا.{{Citation needed|date=May 2009}} هن مقالي ۾ بنيادي طور [[زرد درياهه تحفظ ڪميشن]] طرفان اختيار ڪيل ورهاست استعمال ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[http://www.yellowriver.gov.cn/ Yellow River Conservancy Commission]. Yellowriver.gov.cn. Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;

زرد درياهه سان گڏ ايندڙ تلڇٽ [[بوھائي سمنڊ]] مان ٿيندي [[اتر پيلو سمنڊ]] ۽ [[ڏکڻ پيلو سمنڊ]] تائين پهتي آهي، جتي [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي چوڌاري هڪ پري وارو تلڇٽي مرڪز (Distal Depocenter) ٺهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=J Paul Liu, John D Milliman, Shu Gao, Peng Cheng |title=Holocene development of the Yellow River's subaqueous delta, North Yellow Sea|journal=[[Marine Geology]]|date=2004|volume=209|issue=1–4|pages=45–67|doi=10.1016/j.margeo.2004.06.009|bibcode=2004MGeol.209...45L}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>fqguz0eiou5a12454aicjr2as31mmfq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390128</id>
      <parentid>390127</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T07:53:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* اوڻيهين صديءَ کان موجوده دور تائين */</comment>
      <origin>390128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53239" sha1="cbfxicvxkorm91w0tvdhb2tuyyzepuu" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

=== تهذيب جي جنم ڀومي ===
{{see also|زرد درياهه جي تهذيب}}

[[File:Nine Provinces of China.png|thumb|عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو]]
[[File:Western Zhou geography.svg|thumb|[[مغربي زو خاندان]] جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.]]

[[چيني ڏند ڪٿا]] موجب ديو قامت [[ڪوا فو]] سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ [[وي درياهه]] جو پاڻي پي ويو.&lt;ref&gt;Summary of the story given in the definition of {{lang|zh|夸父追日}}: {{cite book|script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title=[[Xiandai Hanyu Cidian|A Dictionary of Current Chinese]] (Seventh Edition) |date=1 September 2016|publisher=[[The Commercial Press]] |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}&lt;/ref&gt;

[[بهار ۽ سرءُ وارو دور|بهار ۽ سرءُ جي دور]]&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;&gt;Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map &quot;4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)&quot;. {{in lang|fr}}&lt;br/&gt; English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}&lt;/ref&gt; ۽ [[چن خاندان]] جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، [[لويانگ]] کان گذرڻ کان پوءِ درياهه [[شانشي]] ۽ [[هينان]] صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ [[هيبي]] ۽ [[شنڊونگ]] جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده [[تيانجن]] جي ويجهو [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

[[ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه]] جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري [[عظيم يو]] کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|黄河水利委员会黄河志总编辑室|2010|loc=一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代}}&lt;/ref&gt;

''[[يو گونگ]]'' ۾ لکيل آهي: &quot;جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡}}&lt;/ref&gt;

هتي ذڪر ڪيل &quot;جشي&quot; مان مراد موجوده [[چنگھائي]] صوبي جي [[شون هوا سالار خودمختيار ضلعو]] ڀرسان واقع [[آمني ماچن جبل]] آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف [[هوائين]] ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي [[سان مين]] ۽ [[مينگجن]] کان گذرندي [[لو درياهه (هينان)|لو درياهه]] سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو [[دائي پي جبل]] جي اتر کان، [[ژانگ درياهه]] کي پار ڪندي، موجوده [[چوژو ضلعو]] ([[هيبي]]) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده [[شين ضلعو]] وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي [[چنگ ضلعو]] جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار [[تيانجن]] جي ڏکڻ اوڀر مان [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر ''يو گونگ'' ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي &quot;يو درياهه&quot; سڏيو وڃي ٿو.

=== يو درياهه جي وهڪري جي تبديلي ===

[[ژو خاندان]] جي [[ژو جي بادشاهه ڊِنگ|بادشاهه ڊِنگ]] جي حڪومت جي پنجين سال (602 ق.م.) ۾ درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري کي ڇڏي ڪيترائي سؤ ڪلوميٽر اوڀر طرف منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه [[لي يانگ]] (موجوده [[شون ضلعو]]، [[هينان]] جي ڏکڻ اولهه) ۾ سوشو نالي هنڌ وٽ پنهنجا ڪنارا ٽوڙي ٻاهر نڪري آيو ۽ يو درياهه جي اصل وهڪري کان هٽي ويو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|漢書|chapter=卷029|quote=王横言：&quot;禹之行河水，本随西山下东北去。《周谱》云：'定王五年河徙'，则今所行，非禹之所穿也。&quot;}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ اهو [[ژانگ وو]] (موجوده [[ڇانگ ضلعو]]، [[هيبي]] جي اتر اوڀر) وٽ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ٿيو، جيڪو [[عظيم يو]] طرفان ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ کان پوءِ تاريخ ۾ زرد درياهه جي وهڪري جي پهرين وڏي تبديلي مڃي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=禹河大徙|url=http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|website=黄河网|publisher=水利部黄河水利委员会|accessdate=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424174203/http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|archive-date=2017-04-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
سوشو وٽ رخ بدلائڻ کان پوءِ نئون وهڪرو تقريباً [[هوا ضلعو]] کان اوڀر طرف وهندو هو، پوءِ [[هينان]] ۾ [[پويانگ]] جي اتر اولهه مان گذرندي اتر طرف مڙندو هو. ان کان پوءِ [[شنڊونگ]] جي [[گوان ضلعو]] جي اتر ۾ ٻيهر اوڀر طرف مڙي، پوءِ [[چي پنگ]] مان گذرندي وري اتر طرف وڌندو هو، [[هيبي]] جي [[ڇانگژو]] مان آهستي آهستي اتر طرف منتقل ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده [[هوانگ هوا]] ضلعي جي اتر ۾ [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡锥指|[[胡渭]]|quote=周定王五年河徙，自宿胥口东行漯川，右经滑台城(滑县旧城)，又东北经黎阳县(泼县东北兰里)南，又东北经凉城县，又东北为长寿津，河至此与深川别行而东北入海，水经谓之大河故渎。}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران يو درياهه جو اصل وهڪرو ڪجهه وقت تائين وقفي وقفي سان پاڻي کڻندو رهيو، پر [[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] جي وچ ڌاري مڪمل طور سڪي ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|袁仲翔|王质彬|徐福龄|1991|loc=一、夏商西周春秋战国时期}}&lt;/ref&gt;
[[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] ۾ بندن، واهن ۽ ذخيرن کي نقصان پهچائڻ ۽ دشمن رياستن کي ٻوڏ ۾ ٻوڙڻ هڪ عام فوجي حڪمت عملي بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Floods&quot;&gt;Allaby, Michael &amp; Garrat, Richard. ''Facts on File Dangerous Weather Series: [https://books.google.com/books?id=QTKbcWwJ90MC&amp;pg=PA142 Floods]'', p. 142. Infobase Pub., 2003. {{ISBN|0-8160-5282-4}}. Accessed 15 October 2011.&lt;/ref&gt;
ڇو ته زرد درياهه جي وادي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] کان [[گوانژونگ]] واري علائقي ۽ [[چن رياست]] ڏانهن وڃڻ جو اهم رستو هئي، تنهنڪري چن رياست [[هانگو لنگهه]] کي مضبوط قلعن سان محفوظ ڪيو. هتي ڪيترائي اهم معرڪا ٿيا، ۽ اهو [[هان خاندان]] جي گاديءَ وارن شهرن [[چانگ آن]] ۽ [[لويانگ]] جي حفاظت لاءِ به هڪ اهم دفاعي لنگهه هو.
11ع ۾ آيل وڏي ٻوڏ کي مختصر عرصي واري [[شن خاندان]] جي زوال جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 70ع واري ٻي وڏي ٻوڏ کان پوءِ درياهه ٻيهر [[شنڊونگ]] جي اتر مان تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي واپس اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== شاهي دور ===

ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات کان پوءِ [[هانگو لنگهه]] جي فوجي اهميت گهٽجڻ لڳي، ۽ وڏا قلعا ۽ فوجي اڏا [[تونگ لنگهه|تونگ گوان]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. 923ع ۾ [[بعد وارو ليانگ]] خاندان جي جنرل [[دوان نِنگ]] پنهنجي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي [[بعد وارو تانگ]] کان بچائڻ جي ناڪام ڪوشش ۾ بند ڀڃرائي لڳ ڀڳ {{convert|1000|sqmi|sp=us}} علائقو ٻوڙي ڇڏيو. [[سونگ خاندان|سونگ]] دور جي انجنيئر [[لي چون]] پڻ 1020ع ۾ [[ليائو خاندان|ختان]] جي حملي کان بچاءَ لاءِ زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري کي ٻوڙڻ جي ساڳي تجويز ڏني، پر اها رد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي رياستن وچ ۾ ٿيل [[چانيوان معاهدو]] سونگ حڪومت کي نوان کاهه کوٽڻ يا درياهه جو رخ تبديل ڪرڻ کان واضح طور روڪيندو هو.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;&gt;Elvin, Mark &amp; Liu Cuirong&lt;!--sic--&gt; (eds.) ''Studies in Environment and History:'' ''[https://books.google.com/books?id=tAxmcRXKpaUC&amp;pg=PA554 Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History]'', pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. {{ISBN|0-521-56381-X}}.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به بند ٽٽندا رهيا. [[1034ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1034ع ۾ هينگ لونگ]] وٽ بند ٽٽڻ سبب درياهه ٽن وهڪرن ۾ ورهائجي ويو ۽ [[ديژو]] ۽ [[بوزو (جديد شنڊونگ)|بوزو]] جي اترين علائقن ۾ بار بار ٻوڏون آيون.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; سونگ حڪومت پنجن سالن تائين پراڻو وهڪرو بحال ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪندي رهي. صرف هڪ سال اندر 35,000 کان وڌيڪ مزدور، 100,000 ڀرتي ڪيل ڪارڪن، ۽ 220,000 ٽن ڪاٺ ۽ بانس استعمال ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; پر آخرڪار 1041ع ۾ اهو منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. ان کان پوءِ نسبتاً آهستي وهندڙ درياهه 1048ع ۾ [[شانگهو]] وٽ ٻيهر بند ٽوڙي پنهنجو مکيه وهڪرو اتر طرف [[تيانجن]] ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== ڏاکڻو وهڪرو وارو دور ===
[[File:546 of 'The International Geography. ... Edited by H. R. Mill' (11167528043).jpg|thumb|زرد درياهه جي پراڻن ۽ موجوده ڇوڙن جو نقشو]]
[[File:Ming Zuling.png|thumb|[[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم ڀرسان [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] ۽ [[منگ زولِنگ]] جو نقشو، جيڪو [[پان جيشُن]] جي ''Overview of River Maintenance'' جي [[چار خزانا مڪمل لائبريري]] واري ايڊيشن مان ورتل آهي. [[چنگ خاندان]] واري ايڊيشن تائين 1680ع جي ٻوڏ سبب اهي سڀ هنڌ پاڻي هيٺ اچي چڪا هئا.]]

1128ع کان 1855ع تائين زرد درياهه پنهنجي اڄوڪي رستي موجب [[بوهائي سمنڊ]] ۾ نه پر ڏکڻ طرف وهي [[هوائي درياهه]] سان ملي موجوده اتر [[جيانگسو صوبو]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان [[زرد سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. 1128ع ۾ [[ڪائيفينگ]] جي گورنر [[دو چونگ]] {{nowrap|({{lang|zh|{{linktext|杜|充}}}})}} جي اڳواڻي هيٺ [[سونگ خاندان]] جي فوجن [[جن خاندان (1115–1234)|جن خاندان]] جي وڌندڙ فوج کي روڪڻ لاءِ زرد درياهه جا ڏاکڻا بند ٽوڙي ڇڏيا. ان جي نتيجي ۾ درياهه جو وڏو رخ بدلجي ويو ۽ زرد درياهه [[سي درياهه]] ۽ [[هوائي درياهه]] جي ٻين معاون درياهن کي پنهنجي وهڪري ۾ شامل ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=Yunzhen |last2=Syvitski |first2=James PM |last3=Shu |first3=Gao |last4=Overeem |first4=Irina |last5=Kettner |first5=Albert J |title=Socio-economic Impacts on Flooding: A 4000-Year History of the Yellow River, China |journal=Ambio |date=2012 |volume=41 |issue=7 |pages=682–698 |doi=10.1007/s13280-012-0290-5 |pmid=22673799 |pmc=3472015|bibcode=2012Ambio..41..682C }}&lt;/ref&gt; تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زرد درياهه مڪمل طور [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ کان وهي [[زرد سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو. 1194ع تائين هوائي درياهه جو ڇوڙ گپ سان بند ٿي ويو هو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;&gt;Grousset, Rene. ''The Rise and Splendour of the Chinese Empire'', p. 303. University of California Press, 1959.&lt;/ref&gt; گپ جي وڏي مقدار سبب، جڏهن بعد ۾ زرد درياهه ٻيهر پنهنجو رخ تبديل ڪيو، تڏهن به هوائي درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن واپس نه وڃي سگهيو، بلڪه ان جو پاڻي [[هونگزي ڍنڍ]] ۾ گڏ ٿيڻ لڳو ۽ پوءِ ڏکڻ طرف [[يانگزي درياهه]] ڏانهن وهي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pietz |first1=David A. |title=The Yellow River |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674058248 |page=50}}&lt;/ref&gt;

[[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1344ع جي ٻوڏ]] دوران زرد درياهه ٻيهر [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ طرف وهي ويو. ان وقت [[يوان خاندان]] زوال پذير هو، ۽ شهنشاهه درياهه جا نوان بند اڏائڻ لاءِ وڏي انگ ۾ ماڻهن کي جبري پورهئي تي لڳايو. انهن سخت حالتن بغاوتن کي جنم ڏنو، جيڪي آخرڪار [[منگ خاندان]] جي قيام جو سبب بڻيون.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;/&gt; 1391ع ۾ [[1391ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|ٻي وڏي ٻوڏ]] دوران درياهه [[ڪائيفينگ]] کان [[فينگيانگ ضلعو]] ([[آنهوئي]]) تائين ٻوڏ آندي. آخرڪار [[1494ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1494ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ عوامي تعميراتي منصوبن دوران خواجه سرا [[لي شِنگ]] درياهه جي وهڪري کي مستحڪم بڻايو.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt; 16هين صديءَ دوران به درياهه ڪيترائي ڀيرا ٻوڏ آندو، جن ۾ 1526ع، 1534ع، 1558ع ۽ 1587ع جون ٻوڏون شامل آهن، ۽ هر ٻوڏ هيٺئين وهڪري ۾ تبديلي آندي.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;&gt;Tsai, Shih-Shan Henry. ''SUNY Series in Chinese Local Studies'': ''[https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC&amp;pg=PA200 The Eunuchs in the Ming Dynasty]''. SUNY Press, 1996. {{ISBN|0791426874}}, 9780791426876.&lt;/ref&gt;

[[1642ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1642ع جي ٻوڏ]] انسانن جي پيدا ڪيل هئي. [[ڪائيفينگ]] جي منگ گورنر شهر جو ڇهن مهينن کان گهيرو ڪندڙ هاري اڳواڻ [[لي زِيچينگ]] جي فوجن کي تباهه ڪرڻ لاءِ بند ٽوڙڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;Lorge, Peter Allan. ''[https://books.google.com/books?id=SE2Gw8rjuXQC&amp;pg=PA147 War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795]'', p. 147. Routledge, 2005. {{ISBN|978-0-415-31691-0}}.&lt;/ref&gt; نتيجي ۾ باغين بدران پنهنجو ئي شهر تباهه ٿي ويو، ۽ ٻوڏ، ڏڪار ۽ وبائن سبب شهر جي اڳوڻي 378,000 آبادي مان لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref&gt;[[Xu Xin (Judaic scholar)|Xu Xin]]. ''[https://books.google.com/books?id=GAAWkYBNu5sC&amp;pg=PA47 The Jews of Kaifeng, China: History, Culture, and Religion]'', p. 47. Ktav Publishing Inc, 2003. {{ISBN|978-0-88125-791-5}}.&lt;/ref&gt; هي خوشحال شهر تقريباً ويران ٿي ويو ۽ پوءِ [[چنگ خاندان]] جي [[ڪانگشي شهنشاهه]] جي دور ۾ ٻيهر آباد ڪيو ويو.

شاهي دور ۾ اهو سوال هميشه تڪراري رهيو ته ٻوڏ کي ڪيتري شدت سان روڪڻ گهرجي ۽ جڏهن درياهه پنهنجو رخ بدلائي ته ڇا ان کي ٻيهر پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو وڃي يا نه. جاگرافيدان چارلس گرير موجب ٻن مختلف نظرين جو وجود هو. هڪ، جنهن کي هو [[ڪنفيوشس ازم]] سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿو، درياهه کي اوچن بندن جي وچ ۾ محدود رکڻ جي حمايت ڪندو هو ته جيئن پوک لائق زمين وڌ کان وڌ محفوظ رهي. ٻيو، جنهن کي هو [[تائوازم]] سان منسوب ڪري ٿو، گهٽ اوچائي وارن بندن جو حامي هو، جيڪي هڪ ٻئي کان 5 کان 10 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي هجن.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|pages=387–88|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; [[سونگ خاندان]] جي [[سونگ جي شهنشاهه رين زونگ|رين زونگ]] ۽ [[سونگ جي شهنشاهه شين زونگ|شين زونگ]] جي دور ۾، جڏهن درياهه بار بار بند ٽوڙي اتر ۽ اولهه طرف منتقل ٿيندو رهيو، درٻاري عملدارن ۾ ان ڳالهه تي ڊگهو اختلاف رهيو ته ڇا وڏي خرچ سان درياهه کي وري پراڻي وهڪري ڏانهن آڻڻ گهرجي يا نه. آخرڪار شين زونگ حڪم ڏنو ته درياهه کي پنهنجي نئين وهڪري ۾ ئي رهڻ ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Lamoroux|author-first1= Christian|title=From the Yellow River to the Huai, chapter 15 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|pages=556–571|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

روايتي ٻوڏ ڪنٽرول لاءِ [[بند (پاڻي)|بند]]، [[ريوٽمينٽ]]، پاڻي جي زور کي گهٽائڻ لاءِ حفاظتي ڀتيون، اضافي پاڻي گڏ ڪرڻ وارا تلاءَ، نيڪالي وارا واهه ۽ [[پولڊر]] استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|page=388|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; انهن طريقن بابت [[پان جيشُن]] جهڙن عملدارن تفصيلي ڪتاب پڻ لکيا.&lt;ref&gt;''Overview on River Management'' {{nowrap|({{lang|zh|《河防一覽》}}}} {{transliteration|zh|Héfáng yīlǎn}}), 1590.&lt;/ref&gt; پان جيشُن جو خيال هو ته درياهه جي مختلف شاخن کي گڏ ڪرڻ سان وهڪري جي طاقت وڌندي، جنهن سان گپ کي هيٺ کڻي وڃڻ جي صلاحيت به وڌندي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Elvin|author-first1= Mark |author-last2= Su |author-first2=Ninghu|title=The Influence of the Yellow River on Hangzhou Bay since AD 1000, chapter 10 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|page=400|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به زرد درياهه، [[هوائي درياهه]] ۽ [[عظيم واهه]] جي سنگم واري علائقي ۾ حالتون ايتريون پيچيده رهيون، جو 1680ع جي وڏي ٻوڏ علائقي جي اهم مرڪز [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] کي مڪمل طور ٻوڙي ڇڏيو، جنهن کان پوءِ پان جيشُن کي درٻار مان هٽايو ويو. ان ٻوڏ دوران ويجهو واقع [[منگ ابن ڏاڏن جو مقبرو]] به [[هونگزي ڍنڍ]] هيٺ صدين تائين دفن رهيو، جيستائين جديد آبپاشي ۽ ٻوڏ ڪنٽرول منصوبن سبب پاڻيءَ جي سطح گهٽ نه ٿي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي کان کوٽائي ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع نه ٿيو.

{{wide image|Qianlong Emperor’s Southern Inspection Tour, Scroll 4, Confluence of the Huai and Yellow Rivers.jpg|3300px|''[[قيان لونگ شهنشاهه]] جي ڏاکڻي دوري'' جي چوٿين طومار ۾ [[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم جو منظر ڏيکاريل آهي.}}

=== اوڻيهين صديءَ کان موجوده دور تائين ===
[[File:Tchagan-Kouren.png|thumb|1851ع ۾ هيڪو شهر (هاڻوڪي [[ٽوگتو ضلعي]]، [[اندروني منگوليا]])]]
[[File:1938 Yellow River flood.jpg|right|thumb|1938ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ دوران [[قومپرست چيني فوج]] جا سپاهي.]]

[[1851ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1851ع کان 1855ع]] جي وچ ۾&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt;، [[نيئن بغاوت]] ۽ [[تائي پنگ بغاوت]] دوران آيل ٻوڏن سبب زرد درياهه ٻيهر اتر طرف موٽي آيو. [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1887ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 900,000 کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;&gt;International Rivers Report. &quot;[http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf Before the Deluge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704083330/http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf |date=4 July 2008 }}&quot;. 2007.&lt;/ref&gt; ۽ اها ڏڪار ۽ وبائن کي ڇڏي تاريخ جي ٻئي سڀ کان وڏي قدرتي آفت مڃي وڃي ٿي. [[1897ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1897ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ زرد درياهه تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي قائم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Needham, Joseph. ''Science and Civilization in China''. Vol. 1. ''Introductory Orientations'', p. 68. Caves Books Ltd. (Taipei), 1986 {{ISBN|052105799X}}.&lt;/ref&gt;

1898ع جي ٻوڏ [[شنڊونگ]] جي ڪيترين ئي آباديُن کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}} ان کان پوءِ آيل ڏڪار ۽ عيسائي مشنرين جي سرگرمين سبب ڳوٺاڻن سماج ۾ پيدا ٿيل سماجي ڇڪتاڻ [[باڪسر تحريڪ]] ۽ [[باڪسر بغاوت]] جي اڀار جا اهم سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}}

[[1931ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1931ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;/&gt; ۽ اها انساني جاني نقصان جي لحاظ کان تاريخ جي سڀ کان وڏي رڪارڊ ٿيل ٻوڏ مڃي وڃي ٿي.

9 جون 1938ع تي، [[ٻي چين-جاپان جنگ]] دوران، [[چيانگ ڪائي شيڪ]] جي حڪم تي [[ڪومنٽانگ]] فوجن [[هوايوانڪو، هينان|هوايوانڪو]] ڀرسان زرد درياهه جا بند ٽوڙي ڇڏيا. ڪينيڊين مورخ ڊائنا ليري ان کي &quot;جنگ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل قدرتي آفت&quot; قرار ڏنو آهي. هن ڪارروائي جو مقصد &quot;پاڻي کي سپاهين جي متبادل طور استعمال ڪرڻ&quot; واري حڪمت عملي تحت اڳتي وڌندڙ جاپاني فوج کي روڪڻ هو. تقريباً {{convert|54000|km2|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} علائقو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن ۾ اندازاً 500,000 کان 900,000 چيني مارجي ويا، جڏهن ته جاپاني فوجين جي جاني نقصان جو صحيح انگ معلوم ناهي. ٻوڏ جاپاني فوج کي زرد درياهه جي ڏاکڻي ڪناري تي [[ژينگژو]] تي قبضي کان عارضي طور روڪي ڇڏيو، پر اهي آخرڪار [[ووهان]] تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪو ان وقت چيني حڪومت جو عارضي گاديءَ وارو شهر هو.&lt;ref&gt;Lary, Diana. &quot;The Waters Covered the Earth: China's War-Induced Natural Disaster&quot;. Op. cit. in Selden, Mark &amp; So, Alvin Y., eds. ''War and State Terrorism: The United States, Japan, and the Asia-Pacific in the Long Twentieth Century'', pp. 143–170. Rowman &amp; Littlefield, 2004 {{ISBN|0742523918}}.&lt;/ref&gt;

ڪومنٽانگ حڪومت هوايوانڪو جا بند ٽوڙڻ ۽ ان کان پوءِ پيش آيل آفت جي ذميواري قبول نه ڪئي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;&gt;{{cite journal|first=Kathryn |last=Edgerton-Tarpley |title=A River Runs through It: The Yellow River and The Chinese Civil War, 1946–1947 |journal=Social Science History |volume=41 |issue=2 |date=Summer 2017 |pages=141–173 |doi=10.1017/ssh.2017.2|jstor=90017906 |url=https://www.jstor.org/stable/90017906}}&lt;/ref&gt;{{rp|145}} ۽ ان جو الزام جاپاني جنگي جهازن تي هنيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جاپان ۽ عالمي پريس چيني حڪومت جي ذميواري کي نمايان ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جڏهن ته چين اندر، حتيٰ جو [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي اخبارن به، جنگ جي پڄاڻي تائين حڪومت جي سرڪاري موقف جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}}

1940ع ۾ ئي ڪومنٽانگ حڪومت اعلان ڪيو ته جاپان جي شڪست کان پوءِ درياهه کي ٻيهر اتر واري پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو ويندو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} 1944ع جي آخر ۾ هوايوانڪو واري شگاف کي بند ڪرڻ ۽ 1938ع کان اڳ واري وهڪري مطابق بندن جي بحالي جي رٿابندي شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ان جي مخالفت اترئين وهڪري جي ڪنارن تي رهندڙ ماڻهن&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ۽ مقامي ڪميونسٽ باغين ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|150}}

1946ع ۾ [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مرڪزي ڪميٽي پڻ درياهه کي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽائڻ جي اصول سان اتفاق ڪيو، پر شرط رکيو ته پهرين بندن جي مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان جي باوجود قومپرست حڪومت هوايوانڪو جي شگاف کي بند ڪرڻ جو ڪم جاري رکيو، ۽ منصوبي جي شروعات سرڪاري طور 1 مارچ 1946ع تي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان کان ٿوري ئي دير پوءِ ڪميونسٽن پهريون ڀيرو کلي عام قومپرستن کي بند ٽوڙڻ ۽ جاپانين کي روڪڻ ۾ ناڪاميءَ جو ذميوار قرار ڏنو.

جاري [[چيني گهرو جنگ]] ۽ 1947ع جي  سبب [[چيانگ ڪائي شيڪ]] لاءِ شگاف بند ڪرڻ فوجي لحاظ کان اهم هو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|155}} قومپرستن آخرڪار 5000 فٽ ڊگهو شگاف 15 مارچ 1947ع تي بند ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158}} ۽ ٻئي ڏينهن درياهه مڪمل طور پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158-59}} ساڳئي سال [[چوٿين مئي تحريڪ]] جي سالگرهه تي ڪومنٽانگ هوايوانڪو ۾ ان ڪاميابي جي جشن لاءِ تقريب پڻ منعقد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159}}

ساڳئي سال ڏاکڻي پراڻي وهڪري واري علائقي ۾ ٻيهر زراعت شروع ٿي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159-60}} جڏهن ته اترئين بحال ٿيل وهڪري جي ڀرسان، جتي بند اڃا مرمت نه ٿيا هئا، هزارين ماڻهو لڏپلاڻ تي مجبور ٿيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|160}} ڪميونسٽن جي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ مقامي عملدارن لکين ماڻهن کي متحرڪ ڪري بندن جي مرمت ۽ مضبوطيءَ جا وسيع منصوبا شروع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|162}}

1949ع ۾ ڪميونسٽن جي فتح کان پوءِ، [[چين جي عوامي جمهوريه]] 1954ع ۾ ''زرد درياهه جي ٻوڏن تي بنيادي ضابطو ۽ زرد درياهه جي آبي منصوبن جي ترقي'' وارو قومي منصوبو جاري ڪيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book |last=Harrell |first=Stevan |title=An Ecological History of Modern China |publisher=[[University of Washington Press]] |year=2023 |isbn=9780295751719 |location=Seattle}}&lt;/ref&gt;{{Rp|pages=111–113}} ان جو مقصد ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] جي برساتي زراعت کي آبپاشي واري زراعت ۾ تبديل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}} 1957ع کان انهن منصوبن تي وڏي پيماني تي عملدرآمد شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}}

1970ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين درياهه جي سڪي وڃڻ جو رجحان تيزي سان وڌيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ زرد درياهه هر سال سراسري طور لڳ ڀڳ 180 ڏينهن تائين سمنڊ تائين پهچي نه سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}} 1997ع ۾ ته درياهه لڳاتار 226 ڏينهن تائين سمنڊ ۾ ڇوڙ نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}}

12 آگسٽ 2024ع تي [[چين جي پاڻي وسيلن واري وزارت]] جي زرد درياهه آبي ڪميٽي اعلان ڪيو ته 1999ع کان سڄي درياهه جي گڏيل پاڻي وهڪري واري نظام جي نفاذ کان پوءِ زرد درياهه 25 سالن کان بنا رڪاوٽ وهندو رهيو آهي. انهن 25 سالن دوران زرد درياهه جي مکيه وهڪري مان مجموعي طور 543.6 ارب ڪعبي ميٽر کان وڌيڪ پاڻي فراهم ڪيو ويو، جڏهن ته 1.464 ارب ڪعبي ميٽر ماحولياتي پاڻي پڻ فراهم ڪيو ويو. درياهه جي ڇوڙ واري آبي زمينن ۽ محفوظ علائقن ۾ پکين جي نسلن جو انگ وڌي 373 ٿي ويو، ۽ آبي ماحولياتي نظام ۾ نمايان بحالي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=黄河实现连续25年不断流_新闻频道_中国青年网 |url=https://news.youth.cn/gn/202408/t20240812_15443210.htm |access-date=2025-04-08 |website=news.youth.cn}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==
{{More citations needed section|date=May 2009}}
[[File:Bassin-du-fleuve-jaune.png|thumb|زرد درياهه جي طاس جو طبقاتي نقشو]]

زرد درياهه جي طاس جي اوڀر-اولهه ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|1900|km|-1|sp=us}} ۽ اتر-ڏکڻ ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آهي. ان جو ڪل [[آبگير علائقو]] لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آهي.

[[چائنا ايڪسپلوريشن اينڊ ريسرچ سوسائٽي]] موجب،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=China Exploration &amp; Research Society|url=http://www.cers.org.hk/index.php/en/|access-date=2021-01-06|website=cers.org.hk|archive-date=28 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328175811/http://www.cers.org.hk/index.php/en/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه جو سرچشمو [[بيان هار جبلن]] ۾ {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}} تي، [[يوشو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اوڀرئين ڪناري ڀرسان واقع آهي. ان جون سرچشمي واريون معاون نديون [[گيارنگ ڍنڍ]] ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جيڪي [[گولو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اولهندي حصي ۾، [[چنگھائي]] جي بيان هار جبلن جي بلند علائقن ۾ واقع آهن. [[زوئيگي بيسن]] ۾، جيڪو [[گانسو]] جي سرحد سان لڳو لڳ آهي، زرد درياهه پهرين اتر اولهه ۽ پوءِ اتر اوڀر طرف وڪڙ ڪري ٿو، ان کان پوءِ ڏکڻ طرف مڙي مشهور &quot;[[اورڊوس لوپ]]&quot; ٺاهي ٿو، ۽ پوءِ عام طور اوڀر طرف [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان وهي [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جو [[آبگير طاس]] {{convert|752443|km2|sp=us|0}} تي پکڙيل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 140 ملين ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ۽ آبپاشي فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;/&gt;

زرد درياهه هاڻوڪي چين جي ستن [[چين جا صوبا|صوبن]] ۽ ٻن [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقن]] مان وهي ٿو، جيڪي اولهه کان اوڀر طرف هن ريت آهن: [[چنگھائي]]، [[سيچوان]]، [[گانسو]]، [[ننگشيا]]، [[اندروني منگوليا]]، [[شانشي]]، [[شانسي]]، [[هينان]] ۽ [[شنڊونگ]]. زرد درياهه جي موجوده وهڪري تي واقع اهم شهرن ۾ [[لانژو]]، [[ينچوان]]، [[ووھائي]]، [[باوتو]]، [[لويانگ]]، [[ژينگژو]]، [[ڪائيفينگ]] ۽ [[جينان]] شامل آهن. درياهه جو موجوده ڇوڙ [[ڪينلي ضلعو|ڪينلي ضلعي]]، [[شنڊونگ]] ۾ واقع آهي.

عام طور زرد درياهه کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي. اهي تقريباً [[تبتي پليٽو]] جي جبلستاني اتر اوڀرئين حصي، [[اورڊوس لوپ]] ۽ [[لوئس پليٽو]]، ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] تي مشتمل آهن.&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt; بهرحال، مختلف محقق انهن ٽن مرحلن جي حدبندين بابت مختلف رايا رکن ٿا.{{Citation needed|date=May 2009}} هن مقالي ۾ بنيادي طور [[زرد درياهه تحفظ ڪميشن]] طرفان اختيار ڪيل ورهاست استعمال ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[http://www.yellowriver.gov.cn/ Yellow River Conservancy Commission]. Yellowriver.gov.cn. Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;

زرد درياهه سان گڏ ايندڙ تلڇٽ [[بوھائي سمنڊ]] مان ٿيندي [[اتر پيلو سمنڊ]] ۽ [[ڏکڻ پيلو سمنڊ]] تائين پهتي آهي، جتي [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي چوڌاري هڪ پري وارو تلڇٽي مرڪز (Distal Depocenter) ٺهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=J Paul Liu, John D Milliman, Shu Gao, Peng Cheng |title=Holocene development of the Yellow River's subaqueous delta, North Yellow Sea|journal=[[Marine Geology]]|date=2004|volume=209|issue=1–4|pages=45–67|doi=10.1016/j.margeo.2004.06.009|bibcode=2004MGeol.209...45L}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>cbfxicvxkorm91w0tvdhb2tuyyzepuu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390129</id>
      <parentid>390128</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T07:54:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55390" sha1="jcf5nzlrrage5sr7lvp8famvo04he5v" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

=== تهذيب جي جنم ڀومي ===
{{see also|زرد درياهه جي تهذيب}}

[[File:Nine Provinces of China.png|thumb|عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو]]
[[File:Western Zhou geography.svg|thumb|[[مغربي زو خاندان]] جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.]]

[[چيني ڏند ڪٿا]] موجب ديو قامت [[ڪوا فو]] سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ [[وي درياهه]] جو پاڻي پي ويو.&lt;ref&gt;Summary of the story given in the definition of {{lang|zh|夸父追日}}: {{cite book|script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title=[[Xiandai Hanyu Cidian|A Dictionary of Current Chinese]] (Seventh Edition) |date=1 September 2016|publisher=[[The Commercial Press]] |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}&lt;/ref&gt;

[[بهار ۽ سرءُ وارو دور|بهار ۽ سرءُ جي دور]]&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;&gt;Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map &quot;4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)&quot;. {{in lang|fr}}&lt;br/&gt; English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}&lt;/ref&gt; ۽ [[چن خاندان]] جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، [[لويانگ]] کان گذرڻ کان پوءِ درياهه [[شانشي]] ۽ [[هينان]] صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ [[هيبي]] ۽ [[شنڊونگ]] جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده [[تيانجن]] جي ويجهو [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

[[ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه]] جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري [[عظيم يو]] کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|黄河水利委员会黄河志总编辑室|2010|loc=一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代}}&lt;/ref&gt;

''[[يو گونگ]]'' ۾ لکيل آهي: &quot;جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡}}&lt;/ref&gt;

هتي ذڪر ڪيل &quot;جشي&quot; مان مراد موجوده [[چنگھائي]] صوبي جي [[شون هوا سالار خودمختيار ضلعو]] ڀرسان واقع [[آمني ماچن جبل]] آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف [[هوائين]] ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي [[سان مين]] ۽ [[مينگجن]] کان گذرندي [[لو درياهه (هينان)|لو درياهه]] سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو [[دائي پي جبل]] جي اتر کان، [[ژانگ درياهه]] کي پار ڪندي، موجوده [[چوژو ضلعو]] ([[هيبي]]) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده [[شين ضلعو]] وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي [[چنگ ضلعو]] جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار [[تيانجن]] جي ڏکڻ اوڀر مان [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر ''يو گونگ'' ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي &quot;يو درياهه&quot; سڏيو وڃي ٿو.

=== يو درياهه جي وهڪري جي تبديلي ===

[[ژو خاندان]] جي [[ژو جي بادشاهه ڊِنگ|بادشاهه ڊِنگ]] جي حڪومت جي پنجين سال (602 ق.م.) ۾ درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري کي ڇڏي ڪيترائي سؤ ڪلوميٽر اوڀر طرف منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه [[لي يانگ]] (موجوده [[شون ضلعو]]، [[هينان]] جي ڏکڻ اولهه) ۾ سوشو نالي هنڌ وٽ پنهنجا ڪنارا ٽوڙي ٻاهر نڪري آيو ۽ يو درياهه جي اصل وهڪري کان هٽي ويو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|漢書|chapter=卷029|quote=王横言：&quot;禹之行河水，本随西山下东北去。《周谱》云：'定王五年河徙'，则今所行，非禹之所穿也。&quot;}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ اهو [[ژانگ وو]] (موجوده [[ڇانگ ضلعو]]، [[هيبي]] جي اتر اوڀر) وٽ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ٿيو، جيڪو [[عظيم يو]] طرفان ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ کان پوءِ تاريخ ۾ زرد درياهه جي وهڪري جي پهرين وڏي تبديلي مڃي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=禹河大徙|url=http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|website=黄河网|publisher=水利部黄河水利委员会|accessdate=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424174203/http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|archive-date=2017-04-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
سوشو وٽ رخ بدلائڻ کان پوءِ نئون وهڪرو تقريباً [[هوا ضلعو]] کان اوڀر طرف وهندو هو، پوءِ [[هينان]] ۾ [[پويانگ]] جي اتر اولهه مان گذرندي اتر طرف مڙندو هو. ان کان پوءِ [[شنڊونگ]] جي [[گوان ضلعو]] جي اتر ۾ ٻيهر اوڀر طرف مڙي، پوءِ [[چي پنگ]] مان گذرندي وري اتر طرف وڌندو هو، [[هيبي]] جي [[ڇانگژو]] مان آهستي آهستي اتر طرف منتقل ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده [[هوانگ هوا]] ضلعي جي اتر ۾ [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡锥指|[[胡渭]]|quote=周定王五年河徙，自宿胥口东行漯川，右经滑台城(滑县旧城)，又东北经黎阳县(泼县东北兰里)南，又东北经凉城县，又东北为长寿津，河至此与深川别行而东北入海，水经谓之大河故渎。}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران يو درياهه جو اصل وهڪرو ڪجهه وقت تائين وقفي وقفي سان پاڻي کڻندو رهيو، پر [[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] جي وچ ڌاري مڪمل طور سڪي ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|袁仲翔|王质彬|徐福龄|1991|loc=一、夏商西周春秋战国时期}}&lt;/ref&gt;
[[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] ۾ بندن، واهن ۽ ذخيرن کي نقصان پهچائڻ ۽ دشمن رياستن کي ٻوڏ ۾ ٻوڙڻ هڪ عام فوجي حڪمت عملي بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Floods&quot;&gt;Allaby, Michael &amp; Garrat, Richard. ''Facts on File Dangerous Weather Series: [https://books.google.com/books?id=QTKbcWwJ90MC&amp;pg=PA142 Floods]'', p. 142. Infobase Pub., 2003. {{ISBN|0-8160-5282-4}}. Accessed 15 October 2011.&lt;/ref&gt;
ڇو ته زرد درياهه جي وادي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] کان [[گوانژونگ]] واري علائقي ۽ [[چن رياست]] ڏانهن وڃڻ جو اهم رستو هئي، تنهنڪري چن رياست [[هانگو لنگهه]] کي مضبوط قلعن سان محفوظ ڪيو. هتي ڪيترائي اهم معرڪا ٿيا، ۽ اهو [[هان خاندان]] جي گاديءَ وارن شهرن [[چانگ آن]] ۽ [[لويانگ]] جي حفاظت لاءِ به هڪ اهم دفاعي لنگهه هو.
11ع ۾ آيل وڏي ٻوڏ کي مختصر عرصي واري [[شن خاندان]] جي زوال جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 70ع واري ٻي وڏي ٻوڏ کان پوءِ درياهه ٻيهر [[شنڊونگ]] جي اتر مان تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي واپس اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== شاهي دور ===

ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات کان پوءِ [[هانگو لنگهه]] جي فوجي اهميت گهٽجڻ لڳي، ۽ وڏا قلعا ۽ فوجي اڏا [[تونگ لنگهه|تونگ گوان]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. 923ع ۾ [[بعد وارو ليانگ]] خاندان جي جنرل [[دوان نِنگ]] پنهنجي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي [[بعد وارو تانگ]] کان بچائڻ جي ناڪام ڪوشش ۾ بند ڀڃرائي لڳ ڀڳ {{convert|1000|sqmi|sp=us}} علائقو ٻوڙي ڇڏيو. [[سونگ خاندان|سونگ]] دور جي انجنيئر [[لي چون]] پڻ 1020ع ۾ [[ليائو خاندان|ختان]] جي حملي کان بچاءَ لاءِ زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري کي ٻوڙڻ جي ساڳي تجويز ڏني، پر اها رد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي رياستن وچ ۾ ٿيل [[چانيوان معاهدو]] سونگ حڪومت کي نوان کاهه کوٽڻ يا درياهه جو رخ تبديل ڪرڻ کان واضح طور روڪيندو هو.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;&gt;Elvin, Mark &amp; Liu Cuirong&lt;!--sic--&gt; (eds.) ''Studies in Environment and History:'' ''[https://books.google.com/books?id=tAxmcRXKpaUC&amp;pg=PA554 Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History]'', pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. {{ISBN|0-521-56381-X}}.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به بند ٽٽندا رهيا. [[1034ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1034ع ۾ هينگ لونگ]] وٽ بند ٽٽڻ سبب درياهه ٽن وهڪرن ۾ ورهائجي ويو ۽ [[ديژو]] ۽ [[بوزو (جديد شنڊونگ)|بوزو]] جي اترين علائقن ۾ بار بار ٻوڏون آيون.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; سونگ حڪومت پنجن سالن تائين پراڻو وهڪرو بحال ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪندي رهي. صرف هڪ سال اندر 35,000 کان وڌيڪ مزدور، 100,000 ڀرتي ڪيل ڪارڪن، ۽ 220,000 ٽن ڪاٺ ۽ بانس استعمال ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; پر آخرڪار 1041ع ۾ اهو منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. ان کان پوءِ نسبتاً آهستي وهندڙ درياهه 1048ع ۾ [[شانگهو]] وٽ ٻيهر بند ٽوڙي پنهنجو مکيه وهڪرو اتر طرف [[تيانجن]] ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== ڏاکڻو وهڪرو وارو دور ===
[[File:546 of 'The International Geography. ... Edited by H. R. Mill' (11167528043).jpg|thumb|زرد درياهه جي پراڻن ۽ موجوده ڇوڙن جو نقشو]]
[[File:Ming Zuling.png|thumb|[[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم ڀرسان [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] ۽ [[منگ زولِنگ]] جو نقشو، جيڪو [[پان جيشُن]] جي ''Overview of River Maintenance'' جي [[چار خزانا مڪمل لائبريري]] واري ايڊيشن مان ورتل آهي. [[چنگ خاندان]] واري ايڊيشن تائين 1680ع جي ٻوڏ سبب اهي سڀ هنڌ پاڻي هيٺ اچي چڪا هئا.]]

1128ع کان 1855ع تائين زرد درياهه پنهنجي اڄوڪي رستي موجب [[بوهائي سمنڊ]] ۾ نه پر ڏکڻ طرف وهي [[هوائي درياهه]] سان ملي موجوده اتر [[جيانگسو صوبو]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان [[زرد سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. 1128ع ۾ [[ڪائيفينگ]] جي گورنر [[دو چونگ]] {{nowrap|({{lang|zh|{{linktext|杜|充}}}})}} جي اڳواڻي هيٺ [[سونگ خاندان]] جي فوجن [[جن خاندان (1115–1234)|جن خاندان]] جي وڌندڙ فوج کي روڪڻ لاءِ زرد درياهه جا ڏاکڻا بند ٽوڙي ڇڏيا. ان جي نتيجي ۾ درياهه جو وڏو رخ بدلجي ويو ۽ زرد درياهه [[سي درياهه]] ۽ [[هوائي درياهه]] جي ٻين معاون درياهن کي پنهنجي وهڪري ۾ شامل ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=Yunzhen |last2=Syvitski |first2=James PM |last3=Shu |first3=Gao |last4=Overeem |first4=Irina |last5=Kettner |first5=Albert J |title=Socio-economic Impacts on Flooding: A 4000-Year History of the Yellow River, China |journal=Ambio |date=2012 |volume=41 |issue=7 |pages=682–698 |doi=10.1007/s13280-012-0290-5 |pmid=22673799 |pmc=3472015|bibcode=2012Ambio..41..682C }}&lt;/ref&gt; تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زرد درياهه مڪمل طور [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ کان وهي [[زرد سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو. 1194ع تائين هوائي درياهه جو ڇوڙ گپ سان بند ٿي ويو هو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;&gt;Grousset, Rene. ''The Rise and Splendour of the Chinese Empire'', p. 303. University of California Press, 1959.&lt;/ref&gt; گپ جي وڏي مقدار سبب، جڏهن بعد ۾ زرد درياهه ٻيهر پنهنجو رخ تبديل ڪيو، تڏهن به هوائي درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن واپس نه وڃي سگهيو، بلڪه ان جو پاڻي [[هونگزي ڍنڍ]] ۾ گڏ ٿيڻ لڳو ۽ پوءِ ڏکڻ طرف [[يانگزي درياهه]] ڏانهن وهي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pietz |first1=David A. |title=The Yellow River |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674058248 |page=50}}&lt;/ref&gt;

[[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1344ع جي ٻوڏ]] دوران زرد درياهه ٻيهر [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ طرف وهي ويو. ان وقت [[يوان خاندان]] زوال پذير هو، ۽ شهنشاهه درياهه جا نوان بند اڏائڻ لاءِ وڏي انگ ۾ ماڻهن کي جبري پورهئي تي لڳايو. انهن سخت حالتن بغاوتن کي جنم ڏنو، جيڪي آخرڪار [[منگ خاندان]] جي قيام جو سبب بڻيون.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;/&gt; 1391ع ۾ [[1391ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|ٻي وڏي ٻوڏ]] دوران درياهه [[ڪائيفينگ]] کان [[فينگيانگ ضلعو]] ([[آنهوئي]]) تائين ٻوڏ آندي. آخرڪار [[1494ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1494ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ عوامي تعميراتي منصوبن دوران خواجه سرا [[لي شِنگ]] درياهه جي وهڪري کي مستحڪم بڻايو.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt; 16هين صديءَ دوران به درياهه ڪيترائي ڀيرا ٻوڏ آندو، جن ۾ 1526ع، 1534ع، 1558ع ۽ 1587ع جون ٻوڏون شامل آهن، ۽ هر ٻوڏ هيٺئين وهڪري ۾ تبديلي آندي.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;&gt;Tsai, Shih-Shan Henry. ''SUNY Series in Chinese Local Studies'': ''[https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC&amp;pg=PA200 The Eunuchs in the Ming Dynasty]''. SUNY Press, 1996. {{ISBN|0791426874}}, 9780791426876.&lt;/ref&gt;

[[1642ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1642ع جي ٻوڏ]] انسانن جي پيدا ڪيل هئي. [[ڪائيفينگ]] جي منگ گورنر شهر جو ڇهن مهينن کان گهيرو ڪندڙ هاري اڳواڻ [[لي زِيچينگ]] جي فوجن کي تباهه ڪرڻ لاءِ بند ٽوڙڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;Lorge, Peter Allan. ''[https://books.google.com/books?id=SE2Gw8rjuXQC&amp;pg=PA147 War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795]'', p. 147. Routledge, 2005. {{ISBN|978-0-415-31691-0}}.&lt;/ref&gt; نتيجي ۾ باغين بدران پنهنجو ئي شهر تباهه ٿي ويو، ۽ ٻوڏ، ڏڪار ۽ وبائن سبب شهر جي اڳوڻي 378,000 آبادي مان لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref&gt;[[Xu Xin (Judaic scholar)|Xu Xin]]. ''[https://books.google.com/books?id=GAAWkYBNu5sC&amp;pg=PA47 The Jews of Kaifeng, China: History, Culture, and Religion]'', p. 47. Ktav Publishing Inc, 2003. {{ISBN|978-0-88125-791-5}}.&lt;/ref&gt; هي خوشحال شهر تقريباً ويران ٿي ويو ۽ پوءِ [[چنگ خاندان]] جي [[ڪانگشي شهنشاهه]] جي دور ۾ ٻيهر آباد ڪيو ويو.

شاهي دور ۾ اهو سوال هميشه تڪراري رهيو ته ٻوڏ کي ڪيتري شدت سان روڪڻ گهرجي ۽ جڏهن درياهه پنهنجو رخ بدلائي ته ڇا ان کي ٻيهر پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو وڃي يا نه. جاگرافيدان چارلس گرير موجب ٻن مختلف نظرين جو وجود هو. هڪ، جنهن کي هو [[ڪنفيوشس ازم]] سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿو، درياهه کي اوچن بندن جي وچ ۾ محدود رکڻ جي حمايت ڪندو هو ته جيئن پوک لائق زمين وڌ کان وڌ محفوظ رهي. ٻيو، جنهن کي هو [[تائوازم]] سان منسوب ڪري ٿو، گهٽ اوچائي وارن بندن جو حامي هو، جيڪي هڪ ٻئي کان 5 کان 10 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي هجن.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|pages=387–88|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; [[سونگ خاندان]] جي [[سونگ جي شهنشاهه رين زونگ|رين زونگ]] ۽ [[سونگ جي شهنشاهه شين زونگ|شين زونگ]] جي دور ۾، جڏهن درياهه بار بار بند ٽوڙي اتر ۽ اولهه طرف منتقل ٿيندو رهيو، درٻاري عملدارن ۾ ان ڳالهه تي ڊگهو اختلاف رهيو ته ڇا وڏي خرچ سان درياهه کي وري پراڻي وهڪري ڏانهن آڻڻ گهرجي يا نه. آخرڪار شين زونگ حڪم ڏنو ته درياهه کي پنهنجي نئين وهڪري ۾ ئي رهڻ ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Lamoroux|author-first1= Christian|title=From the Yellow River to the Huai, chapter 15 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|pages=556–571|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

روايتي ٻوڏ ڪنٽرول لاءِ [[بند (پاڻي)|بند]]، [[ريوٽمينٽ]]، پاڻي جي زور کي گهٽائڻ لاءِ حفاظتي ڀتيون، اضافي پاڻي گڏ ڪرڻ وارا تلاءَ، نيڪالي وارا واهه ۽ [[پولڊر]] استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|page=388|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; انهن طريقن بابت [[پان جيشُن]] جهڙن عملدارن تفصيلي ڪتاب پڻ لکيا.&lt;ref&gt;''Overview on River Management'' {{nowrap|({{lang|zh|《河防一覽》}}}} {{transliteration|zh|Héfáng yīlǎn}}), 1590.&lt;/ref&gt; پان جيشُن جو خيال هو ته درياهه جي مختلف شاخن کي گڏ ڪرڻ سان وهڪري جي طاقت وڌندي، جنهن سان گپ کي هيٺ کڻي وڃڻ جي صلاحيت به وڌندي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Elvin|author-first1= Mark |author-last2= Su |author-first2=Ninghu|title=The Influence of the Yellow River on Hangzhou Bay since AD 1000, chapter 10 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|page=400|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به زرد درياهه، [[هوائي درياهه]] ۽ [[عظيم واهه]] جي سنگم واري علائقي ۾ حالتون ايتريون پيچيده رهيون، جو 1680ع جي وڏي ٻوڏ علائقي جي اهم مرڪز [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] کي مڪمل طور ٻوڙي ڇڏيو، جنهن کان پوءِ پان جيشُن کي درٻار مان هٽايو ويو. ان ٻوڏ دوران ويجهو واقع [[منگ ابن ڏاڏن جو مقبرو]] به [[هونگزي ڍنڍ]] هيٺ صدين تائين دفن رهيو، جيستائين جديد آبپاشي ۽ ٻوڏ ڪنٽرول منصوبن سبب پاڻيءَ جي سطح گهٽ نه ٿي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي کان کوٽائي ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع نه ٿيو.

{{wide image|Qianlong Emperor’s Southern Inspection Tour, Scroll 4, Confluence of the Huai and Yellow Rivers.jpg|3300px|''[[قيان لونگ شهنشاهه]] جي ڏاکڻي دوري'' جي چوٿين طومار ۾ [[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم جو منظر ڏيکاريل آهي.}}

=== اوڻيهين صديءَ کان موجوده دور تائين ===
[[File:Tchagan-Kouren.png|thumb|1851ع ۾ هيڪو شهر (هاڻوڪي [[ٽوگتو ضلعي]]، [[اندروني منگوليا]])]]
[[File:1938 Yellow River flood.jpg|right|thumb|1938ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ دوران [[قومپرست چيني فوج]] جا سپاهي.]]

[[1851ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1851ع کان 1855ع]] جي وچ ۾&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt;، [[نيئن بغاوت]] ۽ [[تائي پنگ بغاوت]] دوران آيل ٻوڏن سبب زرد درياهه ٻيهر اتر طرف موٽي آيو. [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1887ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 900,000 کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;&gt;International Rivers Report. &quot;[http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf Before the Deluge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704083330/http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf |date=4 July 2008 }}&quot;. 2007.&lt;/ref&gt; ۽ اها ڏڪار ۽ وبائن کي ڇڏي تاريخ جي ٻئي سڀ کان وڏي قدرتي آفت مڃي وڃي ٿي. [[1897ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1897ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ زرد درياهه تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي قائم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Needham, Joseph. ''Science and Civilization in China''. Vol. 1. ''Introductory Orientations'', p. 68. Caves Books Ltd. (Taipei), 1986 {{ISBN|052105799X}}.&lt;/ref&gt;

1898ع جي ٻوڏ [[شنڊونگ]] جي ڪيترين ئي آباديُن کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}} ان کان پوءِ آيل ڏڪار ۽ عيسائي مشنرين جي سرگرمين سبب ڳوٺاڻن سماج ۾ پيدا ٿيل سماجي ڇڪتاڻ [[باڪسر تحريڪ]] ۽ [[باڪسر بغاوت]] جي اڀار جا اهم سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}}

[[1931ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1931ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;/&gt; ۽ اها انساني جاني نقصان جي لحاظ کان تاريخ جي سڀ کان وڏي رڪارڊ ٿيل ٻوڏ مڃي وڃي ٿي.

9 جون 1938ع تي، [[ٻي چين-جاپان جنگ]] دوران، [[چيانگ ڪائي شيڪ]] جي حڪم تي [[ڪومنٽانگ]] فوجن [[هوايوانڪو، هينان|هوايوانڪو]] ڀرسان زرد درياهه جا بند ٽوڙي ڇڏيا. ڪينيڊين مورخ ڊائنا ليري ان کي &quot;جنگ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل قدرتي آفت&quot; قرار ڏنو آهي. هن ڪارروائي جو مقصد &quot;پاڻي کي سپاهين جي متبادل طور استعمال ڪرڻ&quot; واري حڪمت عملي تحت اڳتي وڌندڙ جاپاني فوج کي روڪڻ هو. تقريباً {{convert|54000|km2|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} علائقو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن ۾ اندازاً 500,000 کان 900,000 چيني مارجي ويا، جڏهن ته جاپاني فوجين جي جاني نقصان جو صحيح انگ معلوم ناهي. ٻوڏ جاپاني فوج کي زرد درياهه جي ڏاکڻي ڪناري تي [[ژينگژو]] تي قبضي کان عارضي طور روڪي ڇڏيو، پر اهي آخرڪار [[ووهان]] تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪو ان وقت چيني حڪومت جو عارضي گاديءَ وارو شهر هو.&lt;ref&gt;Lary, Diana. &quot;The Waters Covered the Earth: China's War-Induced Natural Disaster&quot;. Op. cit. in Selden, Mark &amp; So, Alvin Y., eds. ''War and State Terrorism: The United States, Japan, and the Asia-Pacific in the Long Twentieth Century'', pp. 143–170. Rowman &amp; Littlefield, 2004 {{ISBN|0742523918}}.&lt;/ref&gt;

ڪومنٽانگ حڪومت هوايوانڪو جا بند ٽوڙڻ ۽ ان کان پوءِ پيش آيل آفت جي ذميواري قبول نه ڪئي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;&gt;{{cite journal|first=Kathryn |last=Edgerton-Tarpley |title=A River Runs through It: The Yellow River and The Chinese Civil War, 1946–1947 |journal=Social Science History |volume=41 |issue=2 |date=Summer 2017 |pages=141–173 |doi=10.1017/ssh.2017.2|jstor=90017906 |url=https://www.jstor.org/stable/90017906}}&lt;/ref&gt;{{rp|145}} ۽ ان جو الزام جاپاني جنگي جهازن تي هنيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جاپان ۽ عالمي پريس چيني حڪومت جي ذميواري کي نمايان ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جڏهن ته چين اندر، حتيٰ جو [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي اخبارن به، جنگ جي پڄاڻي تائين حڪومت جي سرڪاري موقف جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}}

1940ع ۾ ئي ڪومنٽانگ حڪومت اعلان ڪيو ته جاپان جي شڪست کان پوءِ درياهه کي ٻيهر اتر واري پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو ويندو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} 1944ع جي آخر ۾ هوايوانڪو واري شگاف کي بند ڪرڻ ۽ 1938ع کان اڳ واري وهڪري مطابق بندن جي بحالي جي رٿابندي شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ان جي مخالفت اترئين وهڪري جي ڪنارن تي رهندڙ ماڻهن&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ۽ مقامي ڪميونسٽ باغين ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|150}}

1946ع ۾ [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مرڪزي ڪميٽي پڻ درياهه کي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽائڻ جي اصول سان اتفاق ڪيو، پر شرط رکيو ته پهرين بندن جي مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان جي باوجود قومپرست حڪومت هوايوانڪو جي شگاف کي بند ڪرڻ جو ڪم جاري رکيو، ۽ منصوبي جي شروعات سرڪاري طور 1 مارچ 1946ع تي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان کان ٿوري ئي دير پوءِ ڪميونسٽن پهريون ڀيرو کلي عام قومپرستن کي بند ٽوڙڻ ۽ جاپانين کي روڪڻ ۾ ناڪاميءَ جو ذميوار قرار ڏنو.

جاري [[چيني گهرو جنگ]] ۽ 1947ع جي  سبب [[چيانگ ڪائي شيڪ]] لاءِ شگاف بند ڪرڻ فوجي لحاظ کان اهم هو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|155}} قومپرستن آخرڪار 5000 فٽ ڊگهو شگاف 15 مارچ 1947ع تي بند ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158}} ۽ ٻئي ڏينهن درياهه مڪمل طور پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158-59}} ساڳئي سال [[چوٿين مئي تحريڪ]] جي سالگرهه تي ڪومنٽانگ هوايوانڪو ۾ ان ڪاميابي جي جشن لاءِ تقريب پڻ منعقد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159}}

ساڳئي سال ڏاکڻي پراڻي وهڪري واري علائقي ۾ ٻيهر زراعت شروع ٿي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159-60}} جڏهن ته اترئين بحال ٿيل وهڪري جي ڀرسان، جتي بند اڃا مرمت نه ٿيا هئا، هزارين ماڻهو لڏپلاڻ تي مجبور ٿيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|160}} ڪميونسٽن جي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ مقامي عملدارن لکين ماڻهن کي متحرڪ ڪري بندن جي مرمت ۽ مضبوطيءَ جا وسيع منصوبا شروع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|162}}

1949ع ۾ ڪميونسٽن جي فتح کان پوءِ، [[چين جي عوامي جمهوريه]] 1954ع ۾ ''زرد درياهه جي ٻوڏن تي بنيادي ضابطو ۽ زرد درياهه جي آبي منصوبن جي ترقي'' وارو قومي منصوبو جاري ڪيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book |last=Harrell |first=Stevan |title=An Ecological History of Modern China |publisher=[[University of Washington Press]] |year=2023 |isbn=9780295751719 |location=Seattle}}&lt;/ref&gt;{{Rp|pages=111–113}} ان جو مقصد ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] جي برساتي زراعت کي آبپاشي واري زراعت ۾ تبديل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}} 1957ع کان انهن منصوبن تي وڏي پيماني تي عملدرآمد شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}}

1970ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين درياهه جي سڪي وڃڻ جو رجحان تيزي سان وڌيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ زرد درياهه هر سال سراسري طور لڳ ڀڳ 180 ڏينهن تائين سمنڊ تائين پهچي نه سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}} 1997ع ۾ ته درياهه لڳاتار 226 ڏينهن تائين سمنڊ ۾ ڇوڙ نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}}

12 آگسٽ 2024ع تي [[چين جي پاڻي وسيلن واري وزارت]] جي زرد درياهه آبي ڪميٽي اعلان ڪيو ته 1999ع کان سڄي درياهه جي گڏيل پاڻي وهڪري واري نظام جي نفاذ کان پوءِ زرد درياهه 25 سالن کان بنا رڪاوٽ وهندو رهيو آهي. انهن 25 سالن دوران زرد درياهه جي مکيه وهڪري مان مجموعي طور 543.6 ارب ڪعبي ميٽر کان وڌيڪ پاڻي فراهم ڪيو ويو، جڏهن ته 1.464 ارب ڪعبي ميٽر ماحولياتي پاڻي پڻ فراهم ڪيو ويو. درياهه جي ڇوڙ واري آبي زمينن ۽ محفوظ علائقن ۾ پکين جي نسلن جو انگ وڌي 373 ٿي ويو، ۽ آبي ماحولياتي نظام ۾ نمايان بحالي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=黄河实现连续25年不断流_新闻频道_中国青年网 |url=https://news.youth.cn/gn/202408/t20240812_15443210.htm |access-date=2025-04-08 |website=news.youth.cn}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

[[File:Bassin-du-fleuve-jaune.png|thumb|زرد درياهه جي طاس جو طبقاتي نقشو]]

زرد درياهه جي طاس جي اوڀر-اولهه ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|1900|km|-1|sp=us}} ۽ اتر-ڏکڻ ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آهي. ان جو ڪل [[آبگير علائقو]] لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آهي.

[[چائنا ايڪسپلوريشن اينڊ ريسرچ سوسائٽي]] موجب،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=China Exploration &amp; Research Society|url=http://www.cers.org.hk/index.php/en/|access-date=2021-01-06|website=cers.org.hk|archive-date=28 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328175811/http://www.cers.org.hk/index.php/en/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه جو سرچشمو [[بيان هار جبلن]] ۾ {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}} تي، [[يوشو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اوڀرئين ڪناري ڀرسان واقع آهي. ان جون سرچشمي واريون معاون نديون [[گيارنگ ڍنڍ]] ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جيڪي [[گولو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اولهندي حصي ۾، [[چنگھائي]] جي بيان هار جبلن جي بلند علائقن ۾ واقع آهن. [[زوئيگي بيسن]] ۾، جيڪو [[گانسو]] جي سرحد سان لڳو لڳ آهي، زرد درياهه پهرين اتر اولهه ۽ پوءِ اتر اوڀر طرف وڪڙ ڪري ٿو، ان کان پوءِ ڏکڻ طرف مڙي مشهور &quot;[[اورڊوس لوپ]]&quot; ٺاهي ٿو، ۽ پوءِ عام طور اوڀر طرف [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان وهي [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جو [[آبگير طاس]] {{convert|752443|km2|sp=us|0}} تي پکڙيل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 140 ملين ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ۽ آبپاشي فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;/&gt;

زرد درياهه هاڻوڪي چين جي ستن [[چين جا صوبا|صوبن]] ۽ ٻن [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقن]] مان وهي ٿو، جيڪي اولهه کان اوڀر طرف هن ريت آهن: [[چنگھائي]]، [[سيچوان]]، [[گانسو]]، [[ننگشيا]]، [[اندروني منگوليا]]، [[شانشي]]، [[شانسي]]، [[هينان]] ۽ [[شنڊونگ]]. زرد درياهه جي موجوده وهڪري تي واقع اهم شهرن ۾ [[لانژو]]، [[ينچوان]]، [[ووھائي]]، [[باوتو]]، [[لويانگ]]، [[ژينگژو]]، [[ڪائيفينگ]] ۽ [[جينان]] شامل آهن. درياهه جو موجوده ڇوڙ [[ڪينلي ضلعو|ڪينلي ضلعي]]، [[شنڊونگ]] ۾ واقع آهي.

عام طور زرد درياهه کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي. اهي تقريباً [[تبتي پليٽو]] جي جبلستاني اتر اوڀرئين حصي، [[اورڊوس لوپ]] ۽ [[لوئس پليٽو]]، ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] تي مشتمل آهن.&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt; بهرحال، مختلف محقق انهن ٽن مرحلن جي حدبندين بابت مختلف رايا رکن ٿا.{{Citation needed|date=May 2009}} هن مقالي ۾ بنيادي طور [[زرد درياهه تحفظ ڪميشن]] طرفان اختيار ڪيل ورهاست استعمال ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[http://www.yellowriver.gov.cn/ Yellow River Conservancy Commission]. Yellowriver.gov.cn. Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;

زرد درياهه سان گڏ ايندڙ تلڇٽ [[بوھائي سمنڊ]] مان ٿيندي [[اتر پيلو سمنڊ]] ۽ [[ڏکڻ پيلو سمنڊ]] تائين پهتي آهي، جتي [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي چوڌاري هڪ پري وارو تلڇٽي مرڪز (Distal Depocenter) ٺهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=J Paul Liu, John D Milliman, Shu Gao, Peng Cheng |title=Holocene development of the Yellow River's subaqueous delta, North Yellow Sea|journal=[[Marine Geology]]|date=2004|volume=209|issue=1–4|pages=45–67|doi=10.1016/j.margeo.2004.06.009|bibcode=2004MGeol.209...45L}}&lt;/ref&gt;

===ارضيات===
زرد درياهه پهريون ڀيرو غالباً [[ديرين مائيوسين]]، [[پليائيوسين]] يا [[پليئسٽوسين]] دور دوران وجود ۾ آيو،&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Wang |first1=Xin |last2=Hu |first2=Gang |last3=Saito |first3=Yoshiki |last4=Ni |first4=Guanzhong |last5=Hu |first5=Han |last6=Yu |first6=Ziying |last7=Chen |first7=Jingping |last8=Wang |first8=Mi |last9=Yuan |first9=Xiaoping |last10=Wang |first10=Lei |last11=Hu |first11=Zhenbo |last12=Nie |first12=Junsheng |last13=Pan |first13=Baotian |title=Did the modern Yellow River form at the Mid-Pleistocene transition? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2095927322002365#:~:text=The%20incision%20of%20the%20Sanmen,Plateau%20to%20global%20climate%20change. |journal=Science Bulletin |date=2022 |volume=67 |issue=15 |pages=1603–1610 |doi=10.1016/j.scib.2022.06.003 |pmid=36546288 |bibcode=2022SciBu..67.1603W |via=Elsevier Science Direct|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Xue |first=Chunting |date=August 1993 |title=Historical changes in the Yellow River delta, China |url=https://www.researchgate.net/publication/240420103 |journal=Marine Geology |volume=113 |issue=3–4 |pages=321–330 |doi=10.1016/0025-3227(93)90025-Q|bibcode=1993MGeol.113..321X }}&lt;/ref&gt; جيڪو [[تبتي پليٽو]] جي مٿي اڀرڻ (uplift) جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;:03&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:022&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hu |first1=Zhenbo |last2=Pan |first2=Baotian |last3=Guo |first3=Lianyong |last4=Vandenberghe |first4=Jef |last5=Liu |first5=Xiaopeng |last6=Wang |first6=Junping |last7=Fan |first7=Yunlong |last8=Mao |first8=Junwei |last9=Gao |first9=Hongshan |last10=Hu |first10=Xiaofei |date=2016-02-01 |title=Rapid fluvial incision and headward erosion by the Yellow River along the Jinshaan gorge during the past 1.2 Ma as a result of tectonic extension |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379115301864 |journal=Quaternary Science Reviews |volume=133 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.quascirev.2015.12.003 |bibcode=2016QSRv..133....1H |issn=0277-3791|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>jcf5nzlrrage5sr7lvp8famvo04he5v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390130</id>
      <parentid>390129</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T07:56:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60994" sha1="omaaw24hbot79xkpgolq8wgweb9gfjz" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

=== تهذيب جي جنم ڀومي ===
{{see also|زرد درياهه جي تهذيب}}

[[File:Nine Provinces of China.png|thumb|عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو]]
[[File:Western Zhou geography.svg|thumb|[[مغربي زو خاندان]] جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.]]

[[چيني ڏند ڪٿا]] موجب ديو قامت [[ڪوا فو]] سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ [[وي درياهه]] جو پاڻي پي ويو.&lt;ref&gt;Summary of the story given in the definition of {{lang|zh|夸父追日}}: {{cite book|script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title=[[Xiandai Hanyu Cidian|A Dictionary of Current Chinese]] (Seventh Edition) |date=1 September 2016|publisher=[[The Commercial Press]] |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}&lt;/ref&gt;

[[بهار ۽ سرءُ وارو دور|بهار ۽ سرءُ جي دور]]&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;&gt;Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map &quot;4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)&quot;. {{in lang|fr}}&lt;br/&gt; English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}&lt;/ref&gt; ۽ [[چن خاندان]] جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، [[لويانگ]] کان گذرڻ کان پوءِ درياهه [[شانشي]] ۽ [[هينان]] صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ [[هيبي]] ۽ [[شنڊونگ]] جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده [[تيانجن]] جي ويجهو [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

[[ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه]] جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري [[عظيم يو]] کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|黄河水利委员会黄河志总编辑室|2010|loc=一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代}}&lt;/ref&gt;

''[[يو گونگ]]'' ۾ لکيل آهي: &quot;جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡}}&lt;/ref&gt;

هتي ذڪر ڪيل &quot;جشي&quot; مان مراد موجوده [[چنگھائي]] صوبي جي [[شون هوا سالار خودمختيار ضلعو]] ڀرسان واقع [[آمني ماچن جبل]] آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف [[هوائين]] ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي [[سان مين]] ۽ [[مينگجن]] کان گذرندي [[لو درياهه (هينان)|لو درياهه]] سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو [[دائي پي جبل]] جي اتر کان، [[ژانگ درياهه]] کي پار ڪندي، موجوده [[چوژو ضلعو]] ([[هيبي]]) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده [[شين ضلعو]] وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي [[چنگ ضلعو]] جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار [[تيانجن]] جي ڏکڻ اوڀر مان [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر ''يو گونگ'' ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي &quot;يو درياهه&quot; سڏيو وڃي ٿو.

=== يو درياهه جي وهڪري جي تبديلي ===

[[ژو خاندان]] جي [[ژو جي بادشاهه ڊِنگ|بادشاهه ڊِنگ]] جي حڪومت جي پنجين سال (602 ق.م.) ۾ درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري کي ڇڏي ڪيترائي سؤ ڪلوميٽر اوڀر طرف منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه [[لي يانگ]] (موجوده [[شون ضلعو]]، [[هينان]] جي ڏکڻ اولهه) ۾ سوشو نالي هنڌ وٽ پنهنجا ڪنارا ٽوڙي ٻاهر نڪري آيو ۽ يو درياهه جي اصل وهڪري کان هٽي ويو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|漢書|chapter=卷029|quote=王横言：&quot;禹之行河水，本随西山下东北去。《周谱》云：'定王五年河徙'，则今所行，非禹之所穿也。&quot;}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ اهو [[ژانگ وو]] (موجوده [[ڇانگ ضلعو]]، [[هيبي]] جي اتر اوڀر) وٽ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ٿيو، جيڪو [[عظيم يو]] طرفان ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ کان پوءِ تاريخ ۾ زرد درياهه جي وهڪري جي پهرين وڏي تبديلي مڃي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=禹河大徙|url=http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|website=黄河网|publisher=水利部黄河水利委员会|accessdate=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424174203/http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|archive-date=2017-04-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
سوشو وٽ رخ بدلائڻ کان پوءِ نئون وهڪرو تقريباً [[هوا ضلعو]] کان اوڀر طرف وهندو هو، پوءِ [[هينان]] ۾ [[پويانگ]] جي اتر اولهه مان گذرندي اتر طرف مڙندو هو. ان کان پوءِ [[شنڊونگ]] جي [[گوان ضلعو]] جي اتر ۾ ٻيهر اوڀر طرف مڙي، پوءِ [[چي پنگ]] مان گذرندي وري اتر طرف وڌندو هو، [[هيبي]] جي [[ڇانگژو]] مان آهستي آهستي اتر طرف منتقل ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده [[هوانگ هوا]] ضلعي جي اتر ۾ [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡锥指|[[胡渭]]|quote=周定王五年河徙，自宿胥口东行漯川，右经滑台城(滑县旧城)，又东北经黎阳县(泼县东北兰里)南，又东北经凉城县，又东北为长寿津，河至此与深川别行而东北入海，水经谓之大河故渎。}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران يو درياهه جو اصل وهڪرو ڪجهه وقت تائين وقفي وقفي سان پاڻي کڻندو رهيو، پر [[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] جي وچ ڌاري مڪمل طور سڪي ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|袁仲翔|王质彬|徐福龄|1991|loc=一、夏商西周春秋战国时期}}&lt;/ref&gt;
[[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] ۾ بندن، واهن ۽ ذخيرن کي نقصان پهچائڻ ۽ دشمن رياستن کي ٻوڏ ۾ ٻوڙڻ هڪ عام فوجي حڪمت عملي بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Floods&quot;&gt;Allaby, Michael &amp; Garrat, Richard. ''Facts on File Dangerous Weather Series: [https://books.google.com/books?id=QTKbcWwJ90MC&amp;pg=PA142 Floods]'', p. 142. Infobase Pub., 2003. {{ISBN|0-8160-5282-4}}. Accessed 15 October 2011.&lt;/ref&gt;
ڇو ته زرد درياهه جي وادي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] کان [[گوانژونگ]] واري علائقي ۽ [[چن رياست]] ڏانهن وڃڻ جو اهم رستو هئي، تنهنڪري چن رياست [[هانگو لنگهه]] کي مضبوط قلعن سان محفوظ ڪيو. هتي ڪيترائي اهم معرڪا ٿيا، ۽ اهو [[هان خاندان]] جي گاديءَ وارن شهرن [[چانگ آن]] ۽ [[لويانگ]] جي حفاظت لاءِ به هڪ اهم دفاعي لنگهه هو.
11ع ۾ آيل وڏي ٻوڏ کي مختصر عرصي واري [[شن خاندان]] جي زوال جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 70ع واري ٻي وڏي ٻوڏ کان پوءِ درياهه ٻيهر [[شنڊونگ]] جي اتر مان تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي واپس اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== شاهي دور ===

ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات کان پوءِ [[هانگو لنگهه]] جي فوجي اهميت گهٽجڻ لڳي، ۽ وڏا قلعا ۽ فوجي اڏا [[تونگ لنگهه|تونگ گوان]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. 923ع ۾ [[بعد وارو ليانگ]] خاندان جي جنرل [[دوان نِنگ]] پنهنجي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي [[بعد وارو تانگ]] کان بچائڻ جي ناڪام ڪوشش ۾ بند ڀڃرائي لڳ ڀڳ {{convert|1000|sqmi|sp=us}} علائقو ٻوڙي ڇڏيو. [[سونگ خاندان|سونگ]] دور جي انجنيئر [[لي چون]] پڻ 1020ع ۾ [[ليائو خاندان|ختان]] جي حملي کان بچاءَ لاءِ زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري کي ٻوڙڻ جي ساڳي تجويز ڏني، پر اها رد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي رياستن وچ ۾ ٿيل [[چانيوان معاهدو]] سونگ حڪومت کي نوان کاهه کوٽڻ يا درياهه جو رخ تبديل ڪرڻ کان واضح طور روڪيندو هو.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;&gt;Elvin, Mark &amp; Liu Cuirong&lt;!--sic--&gt; (eds.) ''Studies in Environment and History:'' ''[https://books.google.com/books?id=tAxmcRXKpaUC&amp;pg=PA554 Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History]'', pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. {{ISBN|0-521-56381-X}}.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به بند ٽٽندا رهيا. [[1034ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1034ع ۾ هينگ لونگ]] وٽ بند ٽٽڻ سبب درياهه ٽن وهڪرن ۾ ورهائجي ويو ۽ [[ديژو]] ۽ [[بوزو (جديد شنڊونگ)|بوزو]] جي اترين علائقن ۾ بار بار ٻوڏون آيون.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; سونگ حڪومت پنجن سالن تائين پراڻو وهڪرو بحال ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪندي رهي. صرف هڪ سال اندر 35,000 کان وڌيڪ مزدور، 100,000 ڀرتي ڪيل ڪارڪن، ۽ 220,000 ٽن ڪاٺ ۽ بانس استعمال ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; پر آخرڪار 1041ع ۾ اهو منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. ان کان پوءِ نسبتاً آهستي وهندڙ درياهه 1048ع ۾ [[شانگهو]] وٽ ٻيهر بند ٽوڙي پنهنجو مکيه وهڪرو اتر طرف [[تيانجن]] ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== ڏاکڻو وهڪرو وارو دور ===
[[File:546 of 'The International Geography. ... Edited by H. R. Mill' (11167528043).jpg|thumb|زرد درياهه جي پراڻن ۽ موجوده ڇوڙن جو نقشو]]
[[File:Ming Zuling.png|thumb|[[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم ڀرسان [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] ۽ [[منگ زولِنگ]] جو نقشو، جيڪو [[پان جيشُن]] جي ''Overview of River Maintenance'' جي [[چار خزانا مڪمل لائبريري]] واري ايڊيشن مان ورتل آهي. [[چنگ خاندان]] واري ايڊيشن تائين 1680ع جي ٻوڏ سبب اهي سڀ هنڌ پاڻي هيٺ اچي چڪا هئا.]]

1128ع کان 1855ع تائين زرد درياهه پنهنجي اڄوڪي رستي موجب [[بوهائي سمنڊ]] ۾ نه پر ڏکڻ طرف وهي [[هوائي درياهه]] سان ملي موجوده اتر [[جيانگسو صوبو]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان [[زرد سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. 1128ع ۾ [[ڪائيفينگ]] جي گورنر [[دو چونگ]] {{nowrap|({{lang|zh|{{linktext|杜|充}}}})}} جي اڳواڻي هيٺ [[سونگ خاندان]] جي فوجن [[جن خاندان (1115–1234)|جن خاندان]] جي وڌندڙ فوج کي روڪڻ لاءِ زرد درياهه جا ڏاکڻا بند ٽوڙي ڇڏيا. ان جي نتيجي ۾ درياهه جو وڏو رخ بدلجي ويو ۽ زرد درياهه [[سي درياهه]] ۽ [[هوائي درياهه]] جي ٻين معاون درياهن کي پنهنجي وهڪري ۾ شامل ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=Yunzhen |last2=Syvitski |first2=James PM |last3=Shu |first3=Gao |last4=Overeem |first4=Irina |last5=Kettner |first5=Albert J |title=Socio-economic Impacts on Flooding: A 4000-Year History of the Yellow River, China |journal=Ambio |date=2012 |volume=41 |issue=7 |pages=682–698 |doi=10.1007/s13280-012-0290-5 |pmid=22673799 |pmc=3472015|bibcode=2012Ambio..41..682C }}&lt;/ref&gt; تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زرد درياهه مڪمل طور [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ کان وهي [[زرد سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو. 1194ع تائين هوائي درياهه جو ڇوڙ گپ سان بند ٿي ويو هو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;&gt;Grousset, Rene. ''The Rise and Splendour of the Chinese Empire'', p. 303. University of California Press, 1959.&lt;/ref&gt; گپ جي وڏي مقدار سبب، جڏهن بعد ۾ زرد درياهه ٻيهر پنهنجو رخ تبديل ڪيو، تڏهن به هوائي درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن واپس نه وڃي سگهيو، بلڪه ان جو پاڻي [[هونگزي ڍنڍ]] ۾ گڏ ٿيڻ لڳو ۽ پوءِ ڏکڻ طرف [[يانگزي درياهه]] ڏانهن وهي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pietz |first1=David A. |title=The Yellow River |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674058248 |page=50}}&lt;/ref&gt;

[[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1344ع جي ٻوڏ]] دوران زرد درياهه ٻيهر [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ طرف وهي ويو. ان وقت [[يوان خاندان]] زوال پذير هو، ۽ شهنشاهه درياهه جا نوان بند اڏائڻ لاءِ وڏي انگ ۾ ماڻهن کي جبري پورهئي تي لڳايو. انهن سخت حالتن بغاوتن کي جنم ڏنو، جيڪي آخرڪار [[منگ خاندان]] جي قيام جو سبب بڻيون.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;/&gt; 1391ع ۾ [[1391ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|ٻي وڏي ٻوڏ]] دوران درياهه [[ڪائيفينگ]] کان [[فينگيانگ ضلعو]] ([[آنهوئي]]) تائين ٻوڏ آندي. آخرڪار [[1494ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1494ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ عوامي تعميراتي منصوبن دوران خواجه سرا [[لي شِنگ]] درياهه جي وهڪري کي مستحڪم بڻايو.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt; 16هين صديءَ دوران به درياهه ڪيترائي ڀيرا ٻوڏ آندو، جن ۾ 1526ع، 1534ع، 1558ع ۽ 1587ع جون ٻوڏون شامل آهن، ۽ هر ٻوڏ هيٺئين وهڪري ۾ تبديلي آندي.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;&gt;Tsai, Shih-Shan Henry. ''SUNY Series in Chinese Local Studies'': ''[https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC&amp;pg=PA200 The Eunuchs in the Ming Dynasty]''. SUNY Press, 1996. {{ISBN|0791426874}}, 9780791426876.&lt;/ref&gt;

[[1642ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1642ع جي ٻوڏ]] انسانن جي پيدا ڪيل هئي. [[ڪائيفينگ]] جي منگ گورنر شهر جو ڇهن مهينن کان گهيرو ڪندڙ هاري اڳواڻ [[لي زِيچينگ]] جي فوجن کي تباهه ڪرڻ لاءِ بند ٽوڙڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;Lorge, Peter Allan. ''[https://books.google.com/books?id=SE2Gw8rjuXQC&amp;pg=PA147 War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795]'', p. 147. Routledge, 2005. {{ISBN|978-0-415-31691-0}}.&lt;/ref&gt; نتيجي ۾ باغين بدران پنهنجو ئي شهر تباهه ٿي ويو، ۽ ٻوڏ، ڏڪار ۽ وبائن سبب شهر جي اڳوڻي 378,000 آبادي مان لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref&gt;[[Xu Xin (Judaic scholar)|Xu Xin]]. ''[https://books.google.com/books?id=GAAWkYBNu5sC&amp;pg=PA47 The Jews of Kaifeng, China: History, Culture, and Religion]'', p. 47. Ktav Publishing Inc, 2003. {{ISBN|978-0-88125-791-5}}.&lt;/ref&gt; هي خوشحال شهر تقريباً ويران ٿي ويو ۽ پوءِ [[چنگ خاندان]] جي [[ڪانگشي شهنشاهه]] جي دور ۾ ٻيهر آباد ڪيو ويو.

شاهي دور ۾ اهو سوال هميشه تڪراري رهيو ته ٻوڏ کي ڪيتري شدت سان روڪڻ گهرجي ۽ جڏهن درياهه پنهنجو رخ بدلائي ته ڇا ان کي ٻيهر پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو وڃي يا نه. جاگرافيدان چارلس گرير موجب ٻن مختلف نظرين جو وجود هو. هڪ، جنهن کي هو [[ڪنفيوشس ازم]] سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿو، درياهه کي اوچن بندن جي وچ ۾ محدود رکڻ جي حمايت ڪندو هو ته جيئن پوک لائق زمين وڌ کان وڌ محفوظ رهي. ٻيو، جنهن کي هو [[تائوازم]] سان منسوب ڪري ٿو، گهٽ اوچائي وارن بندن جو حامي هو، جيڪي هڪ ٻئي کان 5 کان 10 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي هجن.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|pages=387–88|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; [[سونگ خاندان]] جي [[سونگ جي شهنشاهه رين زونگ|رين زونگ]] ۽ [[سونگ جي شهنشاهه شين زونگ|شين زونگ]] جي دور ۾، جڏهن درياهه بار بار بند ٽوڙي اتر ۽ اولهه طرف منتقل ٿيندو رهيو، درٻاري عملدارن ۾ ان ڳالهه تي ڊگهو اختلاف رهيو ته ڇا وڏي خرچ سان درياهه کي وري پراڻي وهڪري ڏانهن آڻڻ گهرجي يا نه. آخرڪار شين زونگ حڪم ڏنو ته درياهه کي پنهنجي نئين وهڪري ۾ ئي رهڻ ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Lamoroux|author-first1= Christian|title=From the Yellow River to the Huai, chapter 15 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|pages=556–571|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

روايتي ٻوڏ ڪنٽرول لاءِ [[بند (پاڻي)|بند]]، [[ريوٽمينٽ]]، پاڻي جي زور کي گهٽائڻ لاءِ حفاظتي ڀتيون، اضافي پاڻي گڏ ڪرڻ وارا تلاءَ، نيڪالي وارا واهه ۽ [[پولڊر]] استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|page=388|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; انهن طريقن بابت [[پان جيشُن]] جهڙن عملدارن تفصيلي ڪتاب پڻ لکيا.&lt;ref&gt;''Overview on River Management'' {{nowrap|({{lang|zh|《河防一覽》}}}} {{transliteration|zh|Héfáng yīlǎn}}), 1590.&lt;/ref&gt; پان جيشُن جو خيال هو ته درياهه جي مختلف شاخن کي گڏ ڪرڻ سان وهڪري جي طاقت وڌندي، جنهن سان گپ کي هيٺ کڻي وڃڻ جي صلاحيت به وڌندي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Elvin|author-first1= Mark |author-last2= Su |author-first2=Ninghu|title=The Influence of the Yellow River on Hangzhou Bay since AD 1000, chapter 10 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|page=400|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به زرد درياهه، [[هوائي درياهه]] ۽ [[عظيم واهه]] جي سنگم واري علائقي ۾ حالتون ايتريون پيچيده رهيون، جو 1680ع جي وڏي ٻوڏ علائقي جي اهم مرڪز [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] کي مڪمل طور ٻوڙي ڇڏيو، جنهن کان پوءِ پان جيشُن کي درٻار مان هٽايو ويو. ان ٻوڏ دوران ويجهو واقع [[منگ ابن ڏاڏن جو مقبرو]] به [[هونگزي ڍنڍ]] هيٺ صدين تائين دفن رهيو، جيستائين جديد آبپاشي ۽ ٻوڏ ڪنٽرول منصوبن سبب پاڻيءَ جي سطح گهٽ نه ٿي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي کان کوٽائي ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع نه ٿيو.

{{wide image|Qianlong Emperor’s Southern Inspection Tour, Scroll 4, Confluence of the Huai and Yellow Rivers.jpg|3300px|''[[قيان لونگ شهنشاهه]] جي ڏاکڻي دوري'' جي چوٿين طومار ۾ [[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم جو منظر ڏيکاريل آهي.}}

=== اوڻيهين صديءَ کان موجوده دور تائين ===
[[File:Tchagan-Kouren.png|thumb|1851ع ۾ هيڪو شهر (هاڻوڪي [[ٽوگتو ضلعي]]، [[اندروني منگوليا]])]]
[[File:1938 Yellow River flood.jpg|right|thumb|1938ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ دوران [[قومپرست چيني فوج]] جا سپاهي.]]

[[1851ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1851ع کان 1855ع]] جي وچ ۾&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt;، [[نيئن بغاوت]] ۽ [[تائي پنگ بغاوت]] دوران آيل ٻوڏن سبب زرد درياهه ٻيهر اتر طرف موٽي آيو. [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1887ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 900,000 کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;&gt;International Rivers Report. &quot;[http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf Before the Deluge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704083330/http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf |date=4 July 2008 }}&quot;. 2007.&lt;/ref&gt; ۽ اها ڏڪار ۽ وبائن کي ڇڏي تاريخ جي ٻئي سڀ کان وڏي قدرتي آفت مڃي وڃي ٿي. [[1897ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1897ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ زرد درياهه تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي قائم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Needham, Joseph. ''Science and Civilization in China''. Vol. 1. ''Introductory Orientations'', p. 68. Caves Books Ltd. (Taipei), 1986 {{ISBN|052105799X}}.&lt;/ref&gt;

1898ع جي ٻوڏ [[شنڊونگ]] جي ڪيترين ئي آباديُن کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}} ان کان پوءِ آيل ڏڪار ۽ عيسائي مشنرين جي سرگرمين سبب ڳوٺاڻن سماج ۾ پيدا ٿيل سماجي ڇڪتاڻ [[باڪسر تحريڪ]] ۽ [[باڪسر بغاوت]] جي اڀار جا اهم سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}}

[[1931ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1931ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;/&gt; ۽ اها انساني جاني نقصان جي لحاظ کان تاريخ جي سڀ کان وڏي رڪارڊ ٿيل ٻوڏ مڃي وڃي ٿي.

9 جون 1938ع تي، [[ٻي چين-جاپان جنگ]] دوران، [[چيانگ ڪائي شيڪ]] جي حڪم تي [[ڪومنٽانگ]] فوجن [[هوايوانڪو، هينان|هوايوانڪو]] ڀرسان زرد درياهه جا بند ٽوڙي ڇڏيا. ڪينيڊين مورخ ڊائنا ليري ان کي &quot;جنگ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل قدرتي آفت&quot; قرار ڏنو آهي. هن ڪارروائي جو مقصد &quot;پاڻي کي سپاهين جي متبادل طور استعمال ڪرڻ&quot; واري حڪمت عملي تحت اڳتي وڌندڙ جاپاني فوج کي روڪڻ هو. تقريباً {{convert|54000|km2|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} علائقو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن ۾ اندازاً 500,000 کان 900,000 چيني مارجي ويا، جڏهن ته جاپاني فوجين جي جاني نقصان جو صحيح انگ معلوم ناهي. ٻوڏ جاپاني فوج کي زرد درياهه جي ڏاکڻي ڪناري تي [[ژينگژو]] تي قبضي کان عارضي طور روڪي ڇڏيو، پر اهي آخرڪار [[ووهان]] تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪو ان وقت چيني حڪومت جو عارضي گاديءَ وارو شهر هو.&lt;ref&gt;Lary, Diana. &quot;The Waters Covered the Earth: China's War-Induced Natural Disaster&quot;. Op. cit. in Selden, Mark &amp; So, Alvin Y., eds. ''War and State Terrorism: The United States, Japan, and the Asia-Pacific in the Long Twentieth Century'', pp. 143–170. Rowman &amp; Littlefield, 2004 {{ISBN|0742523918}}.&lt;/ref&gt;

ڪومنٽانگ حڪومت هوايوانڪو جا بند ٽوڙڻ ۽ ان کان پوءِ پيش آيل آفت جي ذميواري قبول نه ڪئي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;&gt;{{cite journal|first=Kathryn |last=Edgerton-Tarpley |title=A River Runs through It: The Yellow River and The Chinese Civil War, 1946–1947 |journal=Social Science History |volume=41 |issue=2 |date=Summer 2017 |pages=141–173 |doi=10.1017/ssh.2017.2|jstor=90017906 |url=https://www.jstor.org/stable/90017906}}&lt;/ref&gt;{{rp|145}} ۽ ان جو الزام جاپاني جنگي جهازن تي هنيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جاپان ۽ عالمي پريس چيني حڪومت جي ذميواري کي نمايان ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جڏهن ته چين اندر، حتيٰ جو [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي اخبارن به، جنگ جي پڄاڻي تائين حڪومت جي سرڪاري موقف جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}}

1940ع ۾ ئي ڪومنٽانگ حڪومت اعلان ڪيو ته جاپان جي شڪست کان پوءِ درياهه کي ٻيهر اتر واري پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو ويندو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} 1944ع جي آخر ۾ هوايوانڪو واري شگاف کي بند ڪرڻ ۽ 1938ع کان اڳ واري وهڪري مطابق بندن جي بحالي جي رٿابندي شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ان جي مخالفت اترئين وهڪري جي ڪنارن تي رهندڙ ماڻهن&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ۽ مقامي ڪميونسٽ باغين ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|150}}

1946ع ۾ [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مرڪزي ڪميٽي پڻ درياهه کي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽائڻ جي اصول سان اتفاق ڪيو، پر شرط رکيو ته پهرين بندن جي مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان جي باوجود قومپرست حڪومت هوايوانڪو جي شگاف کي بند ڪرڻ جو ڪم جاري رکيو، ۽ منصوبي جي شروعات سرڪاري طور 1 مارچ 1946ع تي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان کان ٿوري ئي دير پوءِ ڪميونسٽن پهريون ڀيرو کلي عام قومپرستن کي بند ٽوڙڻ ۽ جاپانين کي روڪڻ ۾ ناڪاميءَ جو ذميوار قرار ڏنو.

جاري [[چيني گهرو جنگ]] ۽ 1947ع جي  سبب [[چيانگ ڪائي شيڪ]] لاءِ شگاف بند ڪرڻ فوجي لحاظ کان اهم هو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|155}} قومپرستن آخرڪار 5000 فٽ ڊگهو شگاف 15 مارچ 1947ع تي بند ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158}} ۽ ٻئي ڏينهن درياهه مڪمل طور پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158-59}} ساڳئي سال [[چوٿين مئي تحريڪ]] جي سالگرهه تي ڪومنٽانگ هوايوانڪو ۾ ان ڪاميابي جي جشن لاءِ تقريب پڻ منعقد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159}}

ساڳئي سال ڏاکڻي پراڻي وهڪري واري علائقي ۾ ٻيهر زراعت شروع ٿي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159-60}} جڏهن ته اترئين بحال ٿيل وهڪري جي ڀرسان، جتي بند اڃا مرمت نه ٿيا هئا، هزارين ماڻهو لڏپلاڻ تي مجبور ٿيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|160}} ڪميونسٽن جي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ مقامي عملدارن لکين ماڻهن کي متحرڪ ڪري بندن جي مرمت ۽ مضبوطيءَ جا وسيع منصوبا شروع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|162}}

1949ع ۾ ڪميونسٽن جي فتح کان پوءِ، [[چين جي عوامي جمهوريه]] 1954ع ۾ ''زرد درياهه جي ٻوڏن تي بنيادي ضابطو ۽ زرد درياهه جي آبي منصوبن جي ترقي'' وارو قومي منصوبو جاري ڪيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book |last=Harrell |first=Stevan |title=An Ecological History of Modern China |publisher=[[University of Washington Press]] |year=2023 |isbn=9780295751719 |location=Seattle}}&lt;/ref&gt;{{Rp|pages=111–113}} ان جو مقصد ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] جي برساتي زراعت کي آبپاشي واري زراعت ۾ تبديل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}} 1957ع کان انهن منصوبن تي وڏي پيماني تي عملدرآمد شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}}

1970ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين درياهه جي سڪي وڃڻ جو رجحان تيزي سان وڌيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ زرد درياهه هر سال سراسري طور لڳ ڀڳ 180 ڏينهن تائين سمنڊ تائين پهچي نه سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}} 1997ع ۾ ته درياهه لڳاتار 226 ڏينهن تائين سمنڊ ۾ ڇوڙ نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}}

12 آگسٽ 2024ع تي [[چين جي پاڻي وسيلن واري وزارت]] جي زرد درياهه آبي ڪميٽي اعلان ڪيو ته 1999ع کان سڄي درياهه جي گڏيل پاڻي وهڪري واري نظام جي نفاذ کان پوءِ زرد درياهه 25 سالن کان بنا رڪاوٽ وهندو رهيو آهي. انهن 25 سالن دوران زرد درياهه جي مکيه وهڪري مان مجموعي طور 543.6 ارب ڪعبي ميٽر کان وڌيڪ پاڻي فراهم ڪيو ويو، جڏهن ته 1.464 ارب ڪعبي ميٽر ماحولياتي پاڻي پڻ فراهم ڪيو ويو. درياهه جي ڇوڙ واري آبي زمينن ۽ محفوظ علائقن ۾ پکين جي نسلن جو انگ وڌي 373 ٿي ويو، ۽ آبي ماحولياتي نظام ۾ نمايان بحالي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=黄河实现连续25年不断流_新闻频道_中国青年网 |url=https://news.youth.cn/gn/202408/t20240812_15443210.htm |access-date=2025-04-08 |website=news.youth.cn}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

[[File:Bassin-du-fleuve-jaune.png|thumb|زرد درياهه جي طاس جو طبقاتي نقشو]]

زرد درياهه جي طاس جي اوڀر-اولهه ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|1900|km|-1|sp=us}} ۽ اتر-ڏکڻ ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آهي. ان جو ڪل [[آبگير علائقو]] لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آهي.

[[چائنا ايڪسپلوريشن اينڊ ريسرچ سوسائٽي]] موجب،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=China Exploration &amp; Research Society|url=http://www.cers.org.hk/index.php/en/|access-date=2021-01-06|website=cers.org.hk|archive-date=28 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328175811/http://www.cers.org.hk/index.php/en/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه جو سرچشمو [[بيان هار جبلن]] ۾ {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}} تي، [[يوشو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اوڀرئين ڪناري ڀرسان واقع آهي. ان جون سرچشمي واريون معاون نديون [[گيارنگ ڍنڍ]] ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جيڪي [[گولو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اولهندي حصي ۾، [[چنگھائي]] جي بيان هار جبلن جي بلند علائقن ۾ واقع آهن. [[زوئيگي بيسن]] ۾، جيڪو [[گانسو]] جي سرحد سان لڳو لڳ آهي، زرد درياهه پهرين اتر اولهه ۽ پوءِ اتر اوڀر طرف وڪڙ ڪري ٿو، ان کان پوءِ ڏکڻ طرف مڙي مشهور &quot;[[اورڊوس لوپ]]&quot; ٺاهي ٿو، ۽ پوءِ عام طور اوڀر طرف [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان وهي [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جو [[آبگير طاس]] {{convert|752443|km2|sp=us|0}} تي پکڙيل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 140 ملين ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ۽ آبپاشي فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;/&gt;

زرد درياهه هاڻوڪي چين جي ستن [[چين جا صوبا|صوبن]] ۽ ٻن [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقن]] مان وهي ٿو، جيڪي اولهه کان اوڀر طرف هن ريت آهن: [[چنگھائي]]، [[سيچوان]]، [[گانسو]]، [[ننگشيا]]، [[اندروني منگوليا]]، [[شانشي]]، [[شانسي]]، [[هينان]] ۽ [[شنڊونگ]]. زرد درياهه جي موجوده وهڪري تي واقع اهم شهرن ۾ [[لانژو]]، [[ينچوان]]، [[ووھائي]]، [[باوتو]]، [[لويانگ]]، [[ژينگژو]]، [[ڪائيفينگ]] ۽ [[جينان]] شامل آهن. درياهه جو موجوده ڇوڙ [[ڪينلي ضلعو|ڪينلي ضلعي]]، [[شنڊونگ]] ۾ واقع آهي.

عام طور زرد درياهه کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي. اهي تقريباً [[تبتي پليٽو]] جي جبلستاني اتر اوڀرئين حصي، [[اورڊوس لوپ]] ۽ [[لوئس پليٽو]]، ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] تي مشتمل آهن.&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt; بهرحال، مختلف محقق انهن ٽن مرحلن جي حدبندين بابت مختلف رايا رکن ٿا.{{Citation needed|date=May 2009}} هن مقالي ۾ بنيادي طور [[زرد درياهه تحفظ ڪميشن]] طرفان اختيار ڪيل ورهاست استعمال ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[http://www.yellowriver.gov.cn/ Yellow River Conservancy Commission]. Yellowriver.gov.cn. Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;

زرد درياهه سان گڏ ايندڙ تلڇٽ [[بوھائي سمنڊ]] مان ٿيندي [[اتر پيلو سمنڊ]] ۽ [[ڏکڻ پيلو سمنڊ]] تائين پهتي آهي، جتي [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي چوڌاري هڪ پري وارو تلڇٽي مرڪز (Distal Depocenter) ٺهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=J Paul Liu, John D Milliman, Shu Gao, Peng Cheng |title=Holocene development of the Yellow River's subaqueous delta, North Yellow Sea|journal=[[Marine Geology]]|date=2004|volume=209|issue=1–4|pages=45–67|doi=10.1016/j.margeo.2004.06.009|bibcode=2004MGeol.209...45L}}&lt;/ref&gt;

===ارضيات===
زرد درياهه پهريون ڀيرو غالباً [[ديرين مائيوسين]]، [[پليائيوسين]] يا [[پليئسٽوسين]] دور دوران وجود ۾ آيو،&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Wang |first1=Xin |last2=Hu |first2=Gang |last3=Saito |first3=Yoshiki |last4=Ni |first4=Guanzhong |last5=Hu |first5=Han |last6=Yu |first6=Ziying |last7=Chen |first7=Jingping |last8=Wang |first8=Mi |last9=Yuan |first9=Xiaoping |last10=Wang |first10=Lei |last11=Hu |first11=Zhenbo |last12=Nie |first12=Junsheng |last13=Pan |first13=Baotian |title=Did the modern Yellow River form at the Mid-Pleistocene transition? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2095927322002365#:~:text=The%20incision%20of%20the%20Sanmen,Plateau%20to%20global%20climate%20change. |journal=Science Bulletin |date=2022 |volume=67 |issue=15 |pages=1603–1610 |doi=10.1016/j.scib.2022.06.003 |pmid=36546288 |bibcode=2022SciBu..67.1603W |via=Elsevier Science Direct|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Xue |first=Chunting |date=August 1993 |title=Historical changes in the Yellow River delta, China |url=https://www.researchgate.net/publication/240420103 |journal=Marine Geology |volume=113 |issue=3–4 |pages=321–330 |doi=10.1016/0025-3227(93)90025-Q|bibcode=1993MGeol.113..321X }}&lt;/ref&gt; جيڪو [[تبتي پليٽو]] جي مٿي اڀرڻ (uplift) جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;:03&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:022&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hu |first1=Zhenbo |last2=Pan |first2=Baotian |last3=Guo |first3=Lianyong |last4=Vandenberghe |first4=Jef |last5=Liu |first5=Xiaopeng |last6=Wang |first6=Junping |last7=Fan |first7=Yunlong |last8=Mao |first8=Junwei |last9=Gao |first9=Hongshan |last10=Hu |first10=Xiaofei |date=2016-02-01 |title=Rapid fluvial incision and headward erosion by the Yellow River along the Jinshaan gorge during the past 1.2 Ma as a result of tectonic extension |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379115301864 |journal=Quaternary Science Reviews |volume=133 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.quascirev.2015.12.003 |bibcode=2016QSRv..133....1H |issn=0277-3791|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===مٿيون وهڪرو===
{{unreferenced section|date=September 2015}}

زرد درياهه جو مٿيون وهڪرو [[بيان هار جبلن]] ۾ واقع ان جي سرچشمي کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[هيڪو ٽائون]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] تائين پکڙيل آهي، جتي درياهه ڏکڻ طرف تيز وڪڙ کڻي ٿو. هن حصي جي ڪل ڊيگهه {{convert|3472|km|0|sp=us}} ۽ ڪل طاس جو پکيڙ {{convert|386000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جي 51.4٪ جي برابر آهي. هن وهڪري دوران زرد درياهه جي اوچائي {{convert|3496|m|0|sp=us}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري [[ڍلان]] 0.10٪ آهي.

سرچشمي وارو حصو بنيادي طور [[بيان هار جبلن]] ۽ [[امني ماچين]] جبلن جي وچ ۾ موجود چراگاهن، دلدلن ۽ ٽڪرين مان گذري ٿو. هتي درياهه جو پاڻي صاف ۽ وهڪرو مستحڪم هوندو آهي. هن علائقي ۾ شفاف ڍنڍون نمايان خصوصيت آهن. هن حصي جون ٻه اهم ڍنڍون [[گيارنگ ڍنڍ]] (ژالنگ) ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] (ايلنگ) آهن، جن جي گنجائش ترتيبوار 4.7 ارب ۽ 10.8 ارب ڪعبي ميٽر (166 ۽ 381 ارب ڪعبي فوٽ) آهي. سمنڊ جي سطح کان {{convert|4290|m|sigfig=4|sp=us|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع اهي چين جون سڀ کان وڏيون مٿانهين ميدان واريون مٺي پاڻي جون ڍنڍون آهن. زرد درياهه جي سرچشمي واري علائقي جو وڏو حصو [[سانجيانگ يوان قومي قدرتي محفوظ علائقو|سانجيانگ يوان (&quot;ٽن درياهن جا سرچشما&quot;) قومي قدرتي محفوظ علائقو]] قرار ڏنو ويو آهي، ته جيئن زرد درياهه، [[يانگزي درياهه]] ۽ [[ميڪونگ درياهه]] جي سرچشمن جي حفاظت ٿي سگهي.

امني ماچين جبلن جي اوڀرئين ڪناري سان اوڀر طرف وهندي، زرد درياهه [[ماچو ڪائونٽي]]، [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هتي اهو بلند دلدلي علائقي [[زوئيگي دلدل]] جي ڪناري سان وهي ٿو ۽ پوءِ اوچتو اتر اولهه طرف وڪڙ ڪري [[ماچو ڪائونٽي|ماچو]] ۽ [[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]] جي وچ ۾ سرحد بڻائي ٿو. پوءِ درياهه امني ماچين جبلن جي اترئين ڪناري سان وهندي ٻيهر [[چنگھائي]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ آهستي آهستي اتر طرف مڙي [[شنگھائي ڪائونٽي]] ۾ [[لونگيانگ گھاٽي]] ڏانهن وڌي ٿو.

وادي وارو حصو [[چنگھائي]] جي لونگيانگ گھاٽي کان [[گانسو]] جي [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پکڙيل آهي. درياهه جي ٻنهي پاسن تي اوچا پهاڙي ڪنارا آهن. درياهه جو پيٽ سوڙهو ۽ لاٿ تيز هجڻ سبب هن حصي ۾ وهڪرو نهايت تيز ۽ ڇوليدار هوندو آهي. هن حصي ۾ 20 گھاٽيون آهن، جن مان [[لونگيانگ گھاٽي|لونگيانگ]]، جيشي، [[ليوجياشيا ڊيم|ليوجيا]]، باپان ۽ [[چنگتونگ گھاٽي|چنگتونگ]] سڀ کان مشهور آهن. وهڪري جون اهي حالتون [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ انتهائي موزون آهن. زرد درياهه انهن گھاٽين مان گذرندي ٻي ۽ آخري ڀيرو [[چنگھائي]] مان نڪري [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو، جيڪو [[ليوجيا گھاٽي]] کان ٿورو اڳ آهي. [[يانگو گھاٽي]] کان هيٺ [[لانژو]]، جيڪو صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، زرد درياهه جي ڪناري تي آباد آهي. اتان درياهه اتر اوڀر طرف وهي [[ننگشيا]] ۾ [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پهچي ٿو.

چنگتونگ گھاٽي مان نڪرڻ کان پوءِ درياهه وسيع [[آلوويئل ميدان]]ن، يعني [[ينچوان ميدان]] ۽ [[هيتائو ميدان]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ درياهه جي ڪنارن وارا علائقا گهڻو ڪري ريگستان ۽ گاهه وارا ميدان آهن، جڏهن ته معاون نديون تمام ٿوريون آهن. وهڪرو نسبتاً آهستو هوندو آهي. هيتائو ميدان جي ڊيگهه {{convert|900|km|-1|sp=us|abbr=on}} ۽ ويڪر {{convert|30|to|50|km|mi|0|sp=us|abbr=on}} آهي. تاريخي طور هي زرد درياهه سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آبپاشي وارو ميدان رهيو آهي.

&lt;gallery&gt;
File:九曲黄河第一湾1.JPG|[[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]]
File:YellowRiver.jpg|[[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]]، [[تبتي پليٽو]] ۾، [[لوئس پليٽو]] کان مٿانهون علائقو
File:景泰 黄河石林景区之黄河与崖壁 02.jpg|[[جنگتائي ڪائونٽي]]، [[گانسو]]
File:VM 6056 Liujiaxia Town.jpg|[[ليوجياشيا]]، [[گانسو]]
File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|[[داشيا درياهه]] (هيٺئين ساڄي پاسي کان ايندڙ) [[لينشيا خودمختيار صوبي]]، [[گانسو]] ۾ زرد درياهه جي [[ليوجياشيا ذخيرو]] ۾ ڇوڙ ڪندي
&lt;/gallery&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>omaaw24hbot79xkpgolq8wgweb9gfjz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390131</id>
      <parentid>390130</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T07:57:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64543" sha1="q3xoa2oejhlxxy2eopghjxrxqvn796x" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

=== تهذيب جي جنم ڀومي ===
{{see also|زرد درياهه جي تهذيب}}

[[File:Nine Provinces of China.png|thumb|عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو]]
[[File:Western Zhou geography.svg|thumb|[[مغربي زو خاندان]] جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.]]

[[چيني ڏند ڪٿا]] موجب ديو قامت [[ڪوا فو]] سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ [[وي درياهه]] جو پاڻي پي ويو.&lt;ref&gt;Summary of the story given in the definition of {{lang|zh|夸父追日}}: {{cite book|script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title=[[Xiandai Hanyu Cidian|A Dictionary of Current Chinese]] (Seventh Edition) |date=1 September 2016|publisher=[[The Commercial Press]] |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}&lt;/ref&gt;

[[بهار ۽ سرءُ وارو دور|بهار ۽ سرءُ جي دور]]&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;&gt;Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map &quot;4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)&quot;. {{in lang|fr}}&lt;br/&gt; English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}&lt;/ref&gt; ۽ [[چن خاندان]] جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، [[لويانگ]] کان گذرڻ کان پوءِ درياهه [[شانشي]] ۽ [[هينان]] صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ [[هيبي]] ۽ [[شنڊونگ]] جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده [[تيانجن]] جي ويجهو [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

[[ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه]] جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري [[عظيم يو]] کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|黄河水利委员会黄河志总编辑室|2010|loc=一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代}}&lt;/ref&gt;

''[[يو گونگ]]'' ۾ لکيل آهي: &quot;جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡}}&lt;/ref&gt;

هتي ذڪر ڪيل &quot;جشي&quot; مان مراد موجوده [[چنگھائي]] صوبي جي [[شون هوا سالار خودمختيار ضلعو]] ڀرسان واقع [[آمني ماچن جبل]] آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف [[هوائين]] ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي [[سان مين]] ۽ [[مينگجن]] کان گذرندي [[لو درياهه (هينان)|لو درياهه]] سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو [[دائي پي جبل]] جي اتر کان، [[ژانگ درياهه]] کي پار ڪندي، موجوده [[چوژو ضلعو]] ([[هيبي]]) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده [[شين ضلعو]] وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي [[چنگ ضلعو]] جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار [[تيانجن]] جي ڏکڻ اوڀر مان [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر ''يو گونگ'' ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي &quot;يو درياهه&quot; سڏيو وڃي ٿو.

=== يو درياهه جي وهڪري جي تبديلي ===

[[ژو خاندان]] جي [[ژو جي بادشاهه ڊِنگ|بادشاهه ڊِنگ]] جي حڪومت جي پنجين سال (602 ق.م.) ۾ درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري کي ڇڏي ڪيترائي سؤ ڪلوميٽر اوڀر طرف منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه [[لي يانگ]] (موجوده [[شون ضلعو]]، [[هينان]] جي ڏکڻ اولهه) ۾ سوشو نالي هنڌ وٽ پنهنجا ڪنارا ٽوڙي ٻاهر نڪري آيو ۽ يو درياهه جي اصل وهڪري کان هٽي ويو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|漢書|chapter=卷029|quote=王横言：&quot;禹之行河水，本随西山下东北去。《周谱》云：'定王五年河徙'，则今所行，非禹之所穿也。&quot;}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ اهو [[ژانگ وو]] (موجوده [[ڇانگ ضلعو]]، [[هيبي]] جي اتر اوڀر) وٽ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ٿيو، جيڪو [[عظيم يو]] طرفان ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ کان پوءِ تاريخ ۾ زرد درياهه جي وهڪري جي پهرين وڏي تبديلي مڃي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=禹河大徙|url=http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|website=黄河网|publisher=水利部黄河水利委员会|accessdate=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424174203/http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|archive-date=2017-04-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
سوشو وٽ رخ بدلائڻ کان پوءِ نئون وهڪرو تقريباً [[هوا ضلعو]] کان اوڀر طرف وهندو هو، پوءِ [[هينان]] ۾ [[پويانگ]] جي اتر اولهه مان گذرندي اتر طرف مڙندو هو. ان کان پوءِ [[شنڊونگ]] جي [[گوان ضلعو]] جي اتر ۾ ٻيهر اوڀر طرف مڙي، پوءِ [[چي پنگ]] مان گذرندي وري اتر طرف وڌندو هو، [[هيبي]] جي [[ڇانگژو]] مان آهستي آهستي اتر طرف منتقل ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده [[هوانگ هوا]] ضلعي جي اتر ۾ [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡锥指|[[胡渭]]|quote=周定王五年河徙，自宿胥口东行漯川，右经滑台城(滑县旧城)，又东北经黎阳县(泼县东北兰里)南，又东北经凉城县，又东北为长寿津，河至此与深川别行而东北入海，水经谓之大河故渎。}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران يو درياهه جو اصل وهڪرو ڪجهه وقت تائين وقفي وقفي سان پاڻي کڻندو رهيو، پر [[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] جي وچ ڌاري مڪمل طور سڪي ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|袁仲翔|王质彬|徐福龄|1991|loc=一、夏商西周春秋战国时期}}&lt;/ref&gt;
[[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] ۾ بندن، واهن ۽ ذخيرن کي نقصان پهچائڻ ۽ دشمن رياستن کي ٻوڏ ۾ ٻوڙڻ هڪ عام فوجي حڪمت عملي بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Floods&quot;&gt;Allaby, Michael &amp; Garrat, Richard. ''Facts on File Dangerous Weather Series: [https://books.google.com/books?id=QTKbcWwJ90MC&amp;pg=PA142 Floods]'', p. 142. Infobase Pub., 2003. {{ISBN|0-8160-5282-4}}. Accessed 15 October 2011.&lt;/ref&gt;
ڇو ته زرد درياهه جي وادي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] کان [[گوانژونگ]] واري علائقي ۽ [[چن رياست]] ڏانهن وڃڻ جو اهم رستو هئي، تنهنڪري چن رياست [[هانگو لنگهه]] کي مضبوط قلعن سان محفوظ ڪيو. هتي ڪيترائي اهم معرڪا ٿيا، ۽ اهو [[هان خاندان]] جي گاديءَ وارن شهرن [[چانگ آن]] ۽ [[لويانگ]] جي حفاظت لاءِ به هڪ اهم دفاعي لنگهه هو.
11ع ۾ آيل وڏي ٻوڏ کي مختصر عرصي واري [[شن خاندان]] جي زوال جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 70ع واري ٻي وڏي ٻوڏ کان پوءِ درياهه ٻيهر [[شنڊونگ]] جي اتر مان تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي واپس اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== شاهي دور ===

ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات کان پوءِ [[هانگو لنگهه]] جي فوجي اهميت گهٽجڻ لڳي، ۽ وڏا قلعا ۽ فوجي اڏا [[تونگ لنگهه|تونگ گوان]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. 923ع ۾ [[بعد وارو ليانگ]] خاندان جي جنرل [[دوان نِنگ]] پنهنجي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي [[بعد وارو تانگ]] کان بچائڻ جي ناڪام ڪوشش ۾ بند ڀڃرائي لڳ ڀڳ {{convert|1000|sqmi|sp=us}} علائقو ٻوڙي ڇڏيو. [[سونگ خاندان|سونگ]] دور جي انجنيئر [[لي چون]] پڻ 1020ع ۾ [[ليائو خاندان|ختان]] جي حملي کان بچاءَ لاءِ زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري کي ٻوڙڻ جي ساڳي تجويز ڏني، پر اها رد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي رياستن وچ ۾ ٿيل [[چانيوان معاهدو]] سونگ حڪومت کي نوان کاهه کوٽڻ يا درياهه جو رخ تبديل ڪرڻ کان واضح طور روڪيندو هو.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;&gt;Elvin, Mark &amp; Liu Cuirong&lt;!--sic--&gt; (eds.) ''Studies in Environment and History:'' ''[https://books.google.com/books?id=tAxmcRXKpaUC&amp;pg=PA554 Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History]'', pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. {{ISBN|0-521-56381-X}}.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به بند ٽٽندا رهيا. [[1034ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1034ع ۾ هينگ لونگ]] وٽ بند ٽٽڻ سبب درياهه ٽن وهڪرن ۾ ورهائجي ويو ۽ [[ديژو]] ۽ [[بوزو (جديد شنڊونگ)|بوزو]] جي اترين علائقن ۾ بار بار ٻوڏون آيون.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; سونگ حڪومت پنجن سالن تائين پراڻو وهڪرو بحال ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪندي رهي. صرف هڪ سال اندر 35,000 کان وڌيڪ مزدور، 100,000 ڀرتي ڪيل ڪارڪن، ۽ 220,000 ٽن ڪاٺ ۽ بانس استعمال ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; پر آخرڪار 1041ع ۾ اهو منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. ان کان پوءِ نسبتاً آهستي وهندڙ درياهه 1048ع ۾ [[شانگهو]] وٽ ٻيهر بند ٽوڙي پنهنجو مکيه وهڪرو اتر طرف [[تيانجن]] ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== ڏاکڻو وهڪرو وارو دور ===
[[File:546 of 'The International Geography. ... Edited by H. R. Mill' (11167528043).jpg|thumb|زرد درياهه جي پراڻن ۽ موجوده ڇوڙن جو نقشو]]
[[File:Ming Zuling.png|thumb|[[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم ڀرسان [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] ۽ [[منگ زولِنگ]] جو نقشو، جيڪو [[پان جيشُن]] جي ''Overview of River Maintenance'' جي [[چار خزانا مڪمل لائبريري]] واري ايڊيشن مان ورتل آهي. [[چنگ خاندان]] واري ايڊيشن تائين 1680ع جي ٻوڏ سبب اهي سڀ هنڌ پاڻي هيٺ اچي چڪا هئا.]]

1128ع کان 1855ع تائين زرد درياهه پنهنجي اڄوڪي رستي موجب [[بوهائي سمنڊ]] ۾ نه پر ڏکڻ طرف وهي [[هوائي درياهه]] سان ملي موجوده اتر [[جيانگسو صوبو]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان [[زرد سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. 1128ع ۾ [[ڪائيفينگ]] جي گورنر [[دو چونگ]] {{nowrap|({{lang|zh|{{linktext|杜|充}}}})}} جي اڳواڻي هيٺ [[سونگ خاندان]] جي فوجن [[جن خاندان (1115–1234)|جن خاندان]] جي وڌندڙ فوج کي روڪڻ لاءِ زرد درياهه جا ڏاکڻا بند ٽوڙي ڇڏيا. ان جي نتيجي ۾ درياهه جو وڏو رخ بدلجي ويو ۽ زرد درياهه [[سي درياهه]] ۽ [[هوائي درياهه]] جي ٻين معاون درياهن کي پنهنجي وهڪري ۾ شامل ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=Yunzhen |last2=Syvitski |first2=James PM |last3=Shu |first3=Gao |last4=Overeem |first4=Irina |last5=Kettner |first5=Albert J |title=Socio-economic Impacts on Flooding: A 4000-Year History of the Yellow River, China |journal=Ambio |date=2012 |volume=41 |issue=7 |pages=682–698 |doi=10.1007/s13280-012-0290-5 |pmid=22673799 |pmc=3472015|bibcode=2012Ambio..41..682C }}&lt;/ref&gt; تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زرد درياهه مڪمل طور [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ کان وهي [[زرد سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو. 1194ع تائين هوائي درياهه جو ڇوڙ گپ سان بند ٿي ويو هو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;&gt;Grousset, Rene. ''The Rise and Splendour of the Chinese Empire'', p. 303. University of California Press, 1959.&lt;/ref&gt; گپ جي وڏي مقدار سبب، جڏهن بعد ۾ زرد درياهه ٻيهر پنهنجو رخ تبديل ڪيو، تڏهن به هوائي درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن واپس نه وڃي سگهيو، بلڪه ان جو پاڻي [[هونگزي ڍنڍ]] ۾ گڏ ٿيڻ لڳو ۽ پوءِ ڏکڻ طرف [[يانگزي درياهه]] ڏانهن وهي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pietz |first1=David A. |title=The Yellow River |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674058248 |page=50}}&lt;/ref&gt;

[[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1344ع جي ٻوڏ]] دوران زرد درياهه ٻيهر [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ طرف وهي ويو. ان وقت [[يوان خاندان]] زوال پذير هو، ۽ شهنشاهه درياهه جا نوان بند اڏائڻ لاءِ وڏي انگ ۾ ماڻهن کي جبري پورهئي تي لڳايو. انهن سخت حالتن بغاوتن کي جنم ڏنو، جيڪي آخرڪار [[منگ خاندان]] جي قيام جو سبب بڻيون.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;/&gt; 1391ع ۾ [[1391ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|ٻي وڏي ٻوڏ]] دوران درياهه [[ڪائيفينگ]] کان [[فينگيانگ ضلعو]] ([[آنهوئي]]) تائين ٻوڏ آندي. آخرڪار [[1494ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1494ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ عوامي تعميراتي منصوبن دوران خواجه سرا [[لي شِنگ]] درياهه جي وهڪري کي مستحڪم بڻايو.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt; 16هين صديءَ دوران به درياهه ڪيترائي ڀيرا ٻوڏ آندو، جن ۾ 1526ع، 1534ع، 1558ع ۽ 1587ع جون ٻوڏون شامل آهن، ۽ هر ٻوڏ هيٺئين وهڪري ۾ تبديلي آندي.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;&gt;Tsai, Shih-Shan Henry. ''SUNY Series in Chinese Local Studies'': ''[https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC&amp;pg=PA200 The Eunuchs in the Ming Dynasty]''. SUNY Press, 1996. {{ISBN|0791426874}}, 9780791426876.&lt;/ref&gt;

[[1642ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1642ع جي ٻوڏ]] انسانن جي پيدا ڪيل هئي. [[ڪائيفينگ]] جي منگ گورنر شهر جو ڇهن مهينن کان گهيرو ڪندڙ هاري اڳواڻ [[لي زِيچينگ]] جي فوجن کي تباهه ڪرڻ لاءِ بند ٽوڙڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;Lorge, Peter Allan. ''[https://books.google.com/books?id=SE2Gw8rjuXQC&amp;pg=PA147 War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795]'', p. 147. Routledge, 2005. {{ISBN|978-0-415-31691-0}}.&lt;/ref&gt; نتيجي ۾ باغين بدران پنهنجو ئي شهر تباهه ٿي ويو، ۽ ٻوڏ، ڏڪار ۽ وبائن سبب شهر جي اڳوڻي 378,000 آبادي مان لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref&gt;[[Xu Xin (Judaic scholar)|Xu Xin]]. ''[https://books.google.com/books?id=GAAWkYBNu5sC&amp;pg=PA47 The Jews of Kaifeng, China: History, Culture, and Religion]'', p. 47. Ktav Publishing Inc, 2003. {{ISBN|978-0-88125-791-5}}.&lt;/ref&gt; هي خوشحال شهر تقريباً ويران ٿي ويو ۽ پوءِ [[چنگ خاندان]] جي [[ڪانگشي شهنشاهه]] جي دور ۾ ٻيهر آباد ڪيو ويو.

شاهي دور ۾ اهو سوال هميشه تڪراري رهيو ته ٻوڏ کي ڪيتري شدت سان روڪڻ گهرجي ۽ جڏهن درياهه پنهنجو رخ بدلائي ته ڇا ان کي ٻيهر پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو وڃي يا نه. جاگرافيدان چارلس گرير موجب ٻن مختلف نظرين جو وجود هو. هڪ، جنهن کي هو [[ڪنفيوشس ازم]] سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿو، درياهه کي اوچن بندن جي وچ ۾ محدود رکڻ جي حمايت ڪندو هو ته جيئن پوک لائق زمين وڌ کان وڌ محفوظ رهي. ٻيو، جنهن کي هو [[تائوازم]] سان منسوب ڪري ٿو، گهٽ اوچائي وارن بندن جو حامي هو، جيڪي هڪ ٻئي کان 5 کان 10 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي هجن.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|pages=387–88|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; [[سونگ خاندان]] جي [[سونگ جي شهنشاهه رين زونگ|رين زونگ]] ۽ [[سونگ جي شهنشاهه شين زونگ|شين زونگ]] جي دور ۾، جڏهن درياهه بار بار بند ٽوڙي اتر ۽ اولهه طرف منتقل ٿيندو رهيو، درٻاري عملدارن ۾ ان ڳالهه تي ڊگهو اختلاف رهيو ته ڇا وڏي خرچ سان درياهه کي وري پراڻي وهڪري ڏانهن آڻڻ گهرجي يا نه. آخرڪار شين زونگ حڪم ڏنو ته درياهه کي پنهنجي نئين وهڪري ۾ ئي رهڻ ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Lamoroux|author-first1= Christian|title=From the Yellow River to the Huai, chapter 15 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|pages=556–571|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

روايتي ٻوڏ ڪنٽرول لاءِ [[بند (پاڻي)|بند]]، [[ريوٽمينٽ]]، پاڻي جي زور کي گهٽائڻ لاءِ حفاظتي ڀتيون، اضافي پاڻي گڏ ڪرڻ وارا تلاءَ، نيڪالي وارا واهه ۽ [[پولڊر]] استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|page=388|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; انهن طريقن بابت [[پان جيشُن]] جهڙن عملدارن تفصيلي ڪتاب پڻ لکيا.&lt;ref&gt;''Overview on River Management'' {{nowrap|({{lang|zh|《河防一覽》}}}} {{transliteration|zh|Héfáng yīlǎn}}), 1590.&lt;/ref&gt; پان جيشُن جو خيال هو ته درياهه جي مختلف شاخن کي گڏ ڪرڻ سان وهڪري جي طاقت وڌندي، جنهن سان گپ کي هيٺ کڻي وڃڻ جي صلاحيت به وڌندي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Elvin|author-first1= Mark |author-last2= Su |author-first2=Ninghu|title=The Influence of the Yellow River on Hangzhou Bay since AD 1000, chapter 10 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|page=400|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به زرد درياهه، [[هوائي درياهه]] ۽ [[عظيم واهه]] جي سنگم واري علائقي ۾ حالتون ايتريون پيچيده رهيون، جو 1680ع جي وڏي ٻوڏ علائقي جي اهم مرڪز [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] کي مڪمل طور ٻوڙي ڇڏيو، جنهن کان پوءِ پان جيشُن کي درٻار مان هٽايو ويو. ان ٻوڏ دوران ويجهو واقع [[منگ ابن ڏاڏن جو مقبرو]] به [[هونگزي ڍنڍ]] هيٺ صدين تائين دفن رهيو، جيستائين جديد آبپاشي ۽ ٻوڏ ڪنٽرول منصوبن سبب پاڻيءَ جي سطح گهٽ نه ٿي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي کان کوٽائي ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع نه ٿيو.

{{wide image|Qianlong Emperor’s Southern Inspection Tour, Scroll 4, Confluence of the Huai and Yellow Rivers.jpg|3300px|''[[قيان لونگ شهنشاهه]] جي ڏاکڻي دوري'' جي چوٿين طومار ۾ [[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم جو منظر ڏيکاريل آهي.}}

=== اوڻيهين صديءَ کان موجوده دور تائين ===
[[File:Tchagan-Kouren.png|thumb|1851ع ۾ هيڪو شهر (هاڻوڪي [[ٽوگتو ضلعي]]، [[اندروني منگوليا]])]]
[[File:1938 Yellow River flood.jpg|right|thumb|1938ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ دوران [[قومپرست چيني فوج]] جا سپاهي.]]

[[1851ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1851ع کان 1855ع]] جي وچ ۾&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt;، [[نيئن بغاوت]] ۽ [[تائي پنگ بغاوت]] دوران آيل ٻوڏن سبب زرد درياهه ٻيهر اتر طرف موٽي آيو. [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1887ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 900,000 کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;&gt;International Rivers Report. &quot;[http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf Before the Deluge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704083330/http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf |date=4 July 2008 }}&quot;. 2007.&lt;/ref&gt; ۽ اها ڏڪار ۽ وبائن کي ڇڏي تاريخ جي ٻئي سڀ کان وڏي قدرتي آفت مڃي وڃي ٿي. [[1897ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1897ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ زرد درياهه تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي قائم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Needham, Joseph. ''Science and Civilization in China''. Vol. 1. ''Introductory Orientations'', p. 68. Caves Books Ltd. (Taipei), 1986 {{ISBN|052105799X}}.&lt;/ref&gt;

1898ع جي ٻوڏ [[شنڊونگ]] جي ڪيترين ئي آباديُن کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}} ان کان پوءِ آيل ڏڪار ۽ عيسائي مشنرين جي سرگرمين سبب ڳوٺاڻن سماج ۾ پيدا ٿيل سماجي ڇڪتاڻ [[باڪسر تحريڪ]] ۽ [[باڪسر بغاوت]] جي اڀار جا اهم سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}}

[[1931ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1931ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;/&gt; ۽ اها انساني جاني نقصان جي لحاظ کان تاريخ جي سڀ کان وڏي رڪارڊ ٿيل ٻوڏ مڃي وڃي ٿي.

9 جون 1938ع تي، [[ٻي چين-جاپان جنگ]] دوران، [[چيانگ ڪائي شيڪ]] جي حڪم تي [[ڪومنٽانگ]] فوجن [[هوايوانڪو، هينان|هوايوانڪو]] ڀرسان زرد درياهه جا بند ٽوڙي ڇڏيا. ڪينيڊين مورخ ڊائنا ليري ان کي &quot;جنگ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل قدرتي آفت&quot; قرار ڏنو آهي. هن ڪارروائي جو مقصد &quot;پاڻي کي سپاهين جي متبادل طور استعمال ڪرڻ&quot; واري حڪمت عملي تحت اڳتي وڌندڙ جاپاني فوج کي روڪڻ هو. تقريباً {{convert|54000|km2|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} علائقو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن ۾ اندازاً 500,000 کان 900,000 چيني مارجي ويا، جڏهن ته جاپاني فوجين جي جاني نقصان جو صحيح انگ معلوم ناهي. ٻوڏ جاپاني فوج کي زرد درياهه جي ڏاکڻي ڪناري تي [[ژينگژو]] تي قبضي کان عارضي طور روڪي ڇڏيو، پر اهي آخرڪار [[ووهان]] تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪو ان وقت چيني حڪومت جو عارضي گاديءَ وارو شهر هو.&lt;ref&gt;Lary, Diana. &quot;The Waters Covered the Earth: China's War-Induced Natural Disaster&quot;. Op. cit. in Selden, Mark &amp; So, Alvin Y., eds. ''War and State Terrorism: The United States, Japan, and the Asia-Pacific in the Long Twentieth Century'', pp. 143–170. Rowman &amp; Littlefield, 2004 {{ISBN|0742523918}}.&lt;/ref&gt;

ڪومنٽانگ حڪومت هوايوانڪو جا بند ٽوڙڻ ۽ ان کان پوءِ پيش آيل آفت جي ذميواري قبول نه ڪئي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;&gt;{{cite journal|first=Kathryn |last=Edgerton-Tarpley |title=A River Runs through It: The Yellow River and The Chinese Civil War, 1946–1947 |journal=Social Science History |volume=41 |issue=2 |date=Summer 2017 |pages=141–173 |doi=10.1017/ssh.2017.2|jstor=90017906 |url=https://www.jstor.org/stable/90017906}}&lt;/ref&gt;{{rp|145}} ۽ ان جو الزام جاپاني جنگي جهازن تي هنيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جاپان ۽ عالمي پريس چيني حڪومت جي ذميواري کي نمايان ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جڏهن ته چين اندر، حتيٰ جو [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي اخبارن به، جنگ جي پڄاڻي تائين حڪومت جي سرڪاري موقف جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}}

1940ع ۾ ئي ڪومنٽانگ حڪومت اعلان ڪيو ته جاپان جي شڪست کان پوءِ درياهه کي ٻيهر اتر واري پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو ويندو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} 1944ع جي آخر ۾ هوايوانڪو واري شگاف کي بند ڪرڻ ۽ 1938ع کان اڳ واري وهڪري مطابق بندن جي بحالي جي رٿابندي شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ان جي مخالفت اترئين وهڪري جي ڪنارن تي رهندڙ ماڻهن&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ۽ مقامي ڪميونسٽ باغين ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|150}}

1946ع ۾ [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مرڪزي ڪميٽي پڻ درياهه کي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽائڻ جي اصول سان اتفاق ڪيو، پر شرط رکيو ته پهرين بندن جي مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان جي باوجود قومپرست حڪومت هوايوانڪو جي شگاف کي بند ڪرڻ جو ڪم جاري رکيو، ۽ منصوبي جي شروعات سرڪاري طور 1 مارچ 1946ع تي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان کان ٿوري ئي دير پوءِ ڪميونسٽن پهريون ڀيرو کلي عام قومپرستن کي بند ٽوڙڻ ۽ جاپانين کي روڪڻ ۾ ناڪاميءَ جو ذميوار قرار ڏنو.

جاري [[چيني گهرو جنگ]] ۽ 1947ع جي  سبب [[چيانگ ڪائي شيڪ]] لاءِ شگاف بند ڪرڻ فوجي لحاظ کان اهم هو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|155}} قومپرستن آخرڪار 5000 فٽ ڊگهو شگاف 15 مارچ 1947ع تي بند ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158}} ۽ ٻئي ڏينهن درياهه مڪمل طور پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158-59}} ساڳئي سال [[چوٿين مئي تحريڪ]] جي سالگرهه تي ڪومنٽانگ هوايوانڪو ۾ ان ڪاميابي جي جشن لاءِ تقريب پڻ منعقد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159}}

ساڳئي سال ڏاکڻي پراڻي وهڪري واري علائقي ۾ ٻيهر زراعت شروع ٿي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159-60}} جڏهن ته اترئين بحال ٿيل وهڪري جي ڀرسان، جتي بند اڃا مرمت نه ٿيا هئا، هزارين ماڻهو لڏپلاڻ تي مجبور ٿيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|160}} ڪميونسٽن جي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ مقامي عملدارن لکين ماڻهن کي متحرڪ ڪري بندن جي مرمت ۽ مضبوطيءَ جا وسيع منصوبا شروع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|162}}

1949ع ۾ ڪميونسٽن جي فتح کان پوءِ، [[چين جي عوامي جمهوريه]] 1954ع ۾ ''زرد درياهه جي ٻوڏن تي بنيادي ضابطو ۽ زرد درياهه جي آبي منصوبن جي ترقي'' وارو قومي منصوبو جاري ڪيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book |last=Harrell |first=Stevan |title=An Ecological History of Modern China |publisher=[[University of Washington Press]] |year=2023 |isbn=9780295751719 |location=Seattle}}&lt;/ref&gt;{{Rp|pages=111–113}} ان جو مقصد ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] جي برساتي زراعت کي آبپاشي واري زراعت ۾ تبديل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}} 1957ع کان انهن منصوبن تي وڏي پيماني تي عملدرآمد شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}}

1970ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين درياهه جي سڪي وڃڻ جو رجحان تيزي سان وڌيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ زرد درياهه هر سال سراسري طور لڳ ڀڳ 180 ڏينهن تائين سمنڊ تائين پهچي نه سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}} 1997ع ۾ ته درياهه لڳاتار 226 ڏينهن تائين سمنڊ ۾ ڇوڙ نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}}

12 آگسٽ 2024ع تي [[چين جي پاڻي وسيلن واري وزارت]] جي زرد درياهه آبي ڪميٽي اعلان ڪيو ته 1999ع کان سڄي درياهه جي گڏيل پاڻي وهڪري واري نظام جي نفاذ کان پوءِ زرد درياهه 25 سالن کان بنا رڪاوٽ وهندو رهيو آهي. انهن 25 سالن دوران زرد درياهه جي مکيه وهڪري مان مجموعي طور 543.6 ارب ڪعبي ميٽر کان وڌيڪ پاڻي فراهم ڪيو ويو، جڏهن ته 1.464 ارب ڪعبي ميٽر ماحولياتي پاڻي پڻ فراهم ڪيو ويو. درياهه جي ڇوڙ واري آبي زمينن ۽ محفوظ علائقن ۾ پکين جي نسلن جو انگ وڌي 373 ٿي ويو، ۽ آبي ماحولياتي نظام ۾ نمايان بحالي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=黄河实现连续25年不断流_新闻频道_中国青年网 |url=https://news.youth.cn/gn/202408/t20240812_15443210.htm |access-date=2025-04-08 |website=news.youth.cn}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

[[File:Bassin-du-fleuve-jaune.png|thumb|زرد درياهه جي طاس جو طبقاتي نقشو]]

زرد درياهه جي طاس جي اوڀر-اولهه ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|1900|km|-1|sp=us}} ۽ اتر-ڏکڻ ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آهي. ان جو ڪل [[آبگير علائقو]] لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آهي.

[[چائنا ايڪسپلوريشن اينڊ ريسرچ سوسائٽي]] موجب،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=China Exploration &amp; Research Society|url=http://www.cers.org.hk/index.php/en/|access-date=2021-01-06|website=cers.org.hk|archive-date=28 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328175811/http://www.cers.org.hk/index.php/en/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه جو سرچشمو [[بيان هار جبلن]] ۾ {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}} تي، [[يوشو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اوڀرئين ڪناري ڀرسان واقع آهي. ان جون سرچشمي واريون معاون نديون [[گيارنگ ڍنڍ]] ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جيڪي [[گولو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اولهندي حصي ۾، [[چنگھائي]] جي بيان هار جبلن جي بلند علائقن ۾ واقع آهن. [[زوئيگي بيسن]] ۾، جيڪو [[گانسو]] جي سرحد سان لڳو لڳ آهي، زرد درياهه پهرين اتر اولهه ۽ پوءِ اتر اوڀر طرف وڪڙ ڪري ٿو، ان کان پوءِ ڏکڻ طرف مڙي مشهور &quot;[[اورڊوس لوپ]]&quot; ٺاهي ٿو، ۽ پوءِ عام طور اوڀر طرف [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان وهي [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جو [[آبگير طاس]] {{convert|752443|km2|sp=us|0}} تي پکڙيل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 140 ملين ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ۽ آبپاشي فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;/&gt;

زرد درياهه هاڻوڪي چين جي ستن [[چين جا صوبا|صوبن]] ۽ ٻن [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقن]] مان وهي ٿو، جيڪي اولهه کان اوڀر طرف هن ريت آهن: [[چنگھائي]]، [[سيچوان]]، [[گانسو]]، [[ننگشيا]]، [[اندروني منگوليا]]، [[شانشي]]، [[شانسي]]، [[هينان]] ۽ [[شنڊونگ]]. زرد درياهه جي موجوده وهڪري تي واقع اهم شهرن ۾ [[لانژو]]، [[ينچوان]]، [[ووھائي]]، [[باوتو]]، [[لويانگ]]، [[ژينگژو]]، [[ڪائيفينگ]] ۽ [[جينان]] شامل آهن. درياهه جو موجوده ڇوڙ [[ڪينلي ضلعو|ڪينلي ضلعي]]، [[شنڊونگ]] ۾ واقع آهي.

عام طور زرد درياهه کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي. اهي تقريباً [[تبتي پليٽو]] جي جبلستاني اتر اوڀرئين حصي، [[اورڊوس لوپ]] ۽ [[لوئس پليٽو]]، ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] تي مشتمل آهن.&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt; بهرحال، مختلف محقق انهن ٽن مرحلن جي حدبندين بابت مختلف رايا رکن ٿا.{{Citation needed|date=May 2009}} هن مقالي ۾ بنيادي طور [[زرد درياهه تحفظ ڪميشن]] طرفان اختيار ڪيل ورهاست استعمال ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[http://www.yellowriver.gov.cn/ Yellow River Conservancy Commission]. Yellowriver.gov.cn. Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;

زرد درياهه سان گڏ ايندڙ تلڇٽ [[بوھائي سمنڊ]] مان ٿيندي [[اتر پيلو سمنڊ]] ۽ [[ڏکڻ پيلو سمنڊ]] تائين پهتي آهي، جتي [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي چوڌاري هڪ پري وارو تلڇٽي مرڪز (Distal Depocenter) ٺهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=J Paul Liu, John D Milliman, Shu Gao, Peng Cheng |title=Holocene development of the Yellow River's subaqueous delta, North Yellow Sea|journal=[[Marine Geology]]|date=2004|volume=209|issue=1–4|pages=45–67|doi=10.1016/j.margeo.2004.06.009|bibcode=2004MGeol.209...45L}}&lt;/ref&gt;

===ارضيات===
زرد درياهه پهريون ڀيرو غالباً [[ديرين مائيوسين]]، [[پليائيوسين]] يا [[پليئسٽوسين]] دور دوران وجود ۾ آيو،&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Wang |first1=Xin |last2=Hu |first2=Gang |last3=Saito |first3=Yoshiki |last4=Ni |first4=Guanzhong |last5=Hu |first5=Han |last6=Yu |first6=Ziying |last7=Chen |first7=Jingping |last8=Wang |first8=Mi |last9=Yuan |first9=Xiaoping |last10=Wang |first10=Lei |last11=Hu |first11=Zhenbo |last12=Nie |first12=Junsheng |last13=Pan |first13=Baotian |title=Did the modern Yellow River form at the Mid-Pleistocene transition? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2095927322002365#:~:text=The%20incision%20of%20the%20Sanmen,Plateau%20to%20global%20climate%20change. |journal=Science Bulletin |date=2022 |volume=67 |issue=15 |pages=1603–1610 |doi=10.1016/j.scib.2022.06.003 |pmid=36546288 |bibcode=2022SciBu..67.1603W |via=Elsevier Science Direct|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Xue |first=Chunting |date=August 1993 |title=Historical changes in the Yellow River delta, China |url=https://www.researchgate.net/publication/240420103 |journal=Marine Geology |volume=113 |issue=3–4 |pages=321–330 |doi=10.1016/0025-3227(93)90025-Q|bibcode=1993MGeol.113..321X }}&lt;/ref&gt; جيڪو [[تبتي پليٽو]] جي مٿي اڀرڻ (uplift) جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;:03&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:022&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hu |first1=Zhenbo |last2=Pan |first2=Baotian |last3=Guo |first3=Lianyong |last4=Vandenberghe |first4=Jef |last5=Liu |first5=Xiaopeng |last6=Wang |first6=Junping |last7=Fan |first7=Yunlong |last8=Mao |first8=Junwei |last9=Gao |first9=Hongshan |last10=Hu |first10=Xiaofei |date=2016-02-01 |title=Rapid fluvial incision and headward erosion by the Yellow River along the Jinshaan gorge during the past 1.2 Ma as a result of tectonic extension |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379115301864 |journal=Quaternary Science Reviews |volume=133 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.quascirev.2015.12.003 |bibcode=2016QSRv..133....1H |issn=0277-3791|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===مٿيون وهڪرو===
{{unreferenced section|date=September 2015}}

زرد درياهه جو مٿيون وهڪرو [[بيان هار جبلن]] ۾ واقع ان جي سرچشمي کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[هيڪو ٽائون]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] تائين پکڙيل آهي، جتي درياهه ڏکڻ طرف تيز وڪڙ کڻي ٿو. هن حصي جي ڪل ڊيگهه {{convert|3472|km|0|sp=us}} ۽ ڪل طاس جو پکيڙ {{convert|386000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جي 51.4٪ جي برابر آهي. هن وهڪري دوران زرد درياهه جي اوچائي {{convert|3496|m|0|sp=us}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري [[ڍلان]] 0.10٪ آهي.

سرچشمي وارو حصو بنيادي طور [[بيان هار جبلن]] ۽ [[امني ماچين]] جبلن جي وچ ۾ موجود چراگاهن، دلدلن ۽ ٽڪرين مان گذري ٿو. هتي درياهه جو پاڻي صاف ۽ وهڪرو مستحڪم هوندو آهي. هن علائقي ۾ شفاف ڍنڍون نمايان خصوصيت آهن. هن حصي جون ٻه اهم ڍنڍون [[گيارنگ ڍنڍ]] (ژالنگ) ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] (ايلنگ) آهن، جن جي گنجائش ترتيبوار 4.7 ارب ۽ 10.8 ارب ڪعبي ميٽر (166 ۽ 381 ارب ڪعبي فوٽ) آهي. سمنڊ جي سطح کان {{convert|4290|m|sigfig=4|sp=us|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع اهي چين جون سڀ کان وڏيون مٿانهين ميدان واريون مٺي پاڻي جون ڍنڍون آهن. زرد درياهه جي سرچشمي واري علائقي جو وڏو حصو [[سانجيانگ يوان قومي قدرتي محفوظ علائقو|سانجيانگ يوان (&quot;ٽن درياهن جا سرچشما&quot;) قومي قدرتي محفوظ علائقو]] قرار ڏنو ويو آهي، ته جيئن زرد درياهه، [[يانگزي درياهه]] ۽ [[ميڪونگ درياهه]] جي سرچشمن جي حفاظت ٿي سگهي.

امني ماچين جبلن جي اوڀرئين ڪناري سان اوڀر طرف وهندي، زرد درياهه [[ماچو ڪائونٽي]]، [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هتي اهو بلند دلدلي علائقي [[زوئيگي دلدل]] جي ڪناري سان وهي ٿو ۽ پوءِ اوچتو اتر اولهه طرف وڪڙ ڪري [[ماچو ڪائونٽي|ماچو]] ۽ [[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]] جي وچ ۾ سرحد بڻائي ٿو. پوءِ درياهه امني ماچين جبلن جي اترئين ڪناري سان وهندي ٻيهر [[چنگھائي]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ آهستي آهستي اتر طرف مڙي [[شنگھائي ڪائونٽي]] ۾ [[لونگيانگ گھاٽي]] ڏانهن وڌي ٿو.

وادي وارو حصو [[چنگھائي]] جي لونگيانگ گھاٽي کان [[گانسو]] جي [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پکڙيل آهي. درياهه جي ٻنهي پاسن تي اوچا پهاڙي ڪنارا آهن. درياهه جو پيٽ سوڙهو ۽ لاٿ تيز هجڻ سبب هن حصي ۾ وهڪرو نهايت تيز ۽ ڇوليدار هوندو آهي. هن حصي ۾ 20 گھاٽيون آهن، جن مان [[لونگيانگ گھاٽي|لونگيانگ]]، جيشي، [[ليوجياشيا ڊيم|ليوجيا]]، باپان ۽ [[چنگتونگ گھاٽي|چنگتونگ]] سڀ کان مشهور آهن. وهڪري جون اهي حالتون [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ انتهائي موزون آهن. زرد درياهه انهن گھاٽين مان گذرندي ٻي ۽ آخري ڀيرو [[چنگھائي]] مان نڪري [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو، جيڪو [[ليوجيا گھاٽي]] کان ٿورو اڳ آهي. [[يانگو گھاٽي]] کان هيٺ [[لانژو]]، جيڪو صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، زرد درياهه جي ڪناري تي آباد آهي. اتان درياهه اتر اوڀر طرف وهي [[ننگشيا]] ۾ [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پهچي ٿو.

چنگتونگ گھاٽي مان نڪرڻ کان پوءِ درياهه وسيع [[آلوويئل ميدان]]ن، يعني [[ينچوان ميدان]] ۽ [[هيتائو ميدان]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ درياهه جي ڪنارن وارا علائقا گهڻو ڪري ريگستان ۽ گاهه وارا ميدان آهن، جڏهن ته معاون نديون تمام ٿوريون آهن. وهڪرو نسبتاً آهستو هوندو آهي. هيتائو ميدان جي ڊيگهه {{convert|900|km|-1|sp=us|abbr=on}} ۽ ويڪر {{convert|30|to|50|km|mi|0|sp=us|abbr=on}} آهي. تاريخي طور هي زرد درياهه سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آبپاشي وارو ميدان رهيو آهي.

&lt;gallery&gt;
File:九曲黄河第一湾1.JPG|[[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]]
File:YellowRiver.jpg|[[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]]، [[تبتي پليٽو]] ۾، [[لوئس پليٽو]] کان مٿانهون علائقو
File:景泰 黄河石林景区之黄河与崖壁 02.jpg|[[جنگتائي ڪائونٽي]]، [[گانسو]]
File:VM 6056 Liujiaxia Town.jpg|[[ليوجياشيا]]، [[گانسو]]
File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|[[داشيا درياهه]] (هيٺئين ساڄي پاسي کان ايندڙ) [[لينشيا خودمختيار صوبي]]، [[گانسو]] ۾ زرد درياهه جي [[ليوجياشيا ذخيرو]] ۾ ڇوڙ ڪندي
&lt;/gallery&gt;

===وچيون وهڪرو===
{{main|اورڊوس لوپ|هيتائو}}

[[اورڊوس لوپ]] زرد درياهه جي هڪ وڏي وڪڙ سان ٺهيو آهي، جيڪو [[ژونگ ننگ ڪائونٽي]]، [[ننگشيا]] کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[شانشي]] جي [[تونگ گوان ڪائونٽي]] ۾ [[ويئي درياهه]] سان سنگم وٽ اوڀر طرف تيز موڙ تي ختم ٿئي ٿو. بهرحال، سرڪاري طور زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] کان [[ژينگژو]]، [[هينان]] تائين شمار ڪيو وڃي ٿو. وچئين وهڪري جي ڊيگهه {{convert|1206|km|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته ان جي طاس جو پکيڙ {{convert|344000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو 45.7٪ آهي. هن حصي ۾ درياهه جي اوچائي مجموعي طور {{convert|890|m|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.074٪ آهي. وچئين وهڪري ۾ 30 وڏيون معاون نديون شامل ٿين ٿيون، جن سبب پاڻي جي وهڪري ۾ 43.5٪ واڌ ٿئي ٿي. زرد درياهه جي مجموعي تلڇٽ جو 92٪ حصو به هن وهڪري مان اچي ٿو.

زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[لوئس پليٽو]] مان گذري ٿو، جتي تمام گهڻي زميني ڪٽائي (erosion) ٿئي ٿي. درياهه ۾ شامل ٿيندڙ وڏي مقدار ۾ مٽي ۽ واري سبب زرد درياهه دنيا جو سڀ کان وڌيڪ [[تلڇٽ]] کڻندڙ درياهه بڻجي ويو آهي. 1933ع ۾ درياهه ۾ تلڇٽ جي سالياني مقدار جو سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ 3.91 ارب ٽن هو. جڏهن ته 1977ع ۾ تلڇٽ جي سڀ کان وڌيڪ ڪثافت 920 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر (57.4 پائونڊ في ڪعبي فوٽ) رڪارڊ ڪئي وئي. اهي تلڇٽ بعد ۾ هيٺئين وهڪري جي آهستي وهندڙ حصي ۾ جمع ٿين ٿا، جنهن سان [[درياهي پيٽ]] اوچو ٿي وڃي ٿو ۽ مشهور &quot;زمين کان مٿانهون درياهه&quot; وجود ۾ اچي ٿو. [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] کان [[يومينڪو]] تائين درياهه پنهنجي مکيه وهڪري ۾ لڳاتار ڊگهي وادين مان گذري ٿو، جيڪي گڏيل طور [[جنشان وادي]] سڏجن ٿيون. هن حصي ۾ موجود آبي توانائي جا وسيع وسيلا ان کي [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ ملڪ جو ٻيون سڀ کان موزون علائقو بڻائين ٿا. مشهور [[هوڪو آبشار]] به هن وادي جي هيٺئين حصي ۾ [[شانسي]] ۽ [[شانشي]] جي سرحد تي واقع آهي.

&lt;gallery&gt;
File:Zhongshan Bridge, Lanzhou (53724585497).jpg|[[لانژو]]، [[گانسو]]
File:沙坡头景区之黄河与悬索桥 02.jpg|[[شاپوٽو]]، [[ننگشيا]]، چوڌاري ريگستان سان
Iss067e122535 lrg.jpg|[[دالاڊ بينر]]، [[باوتو]]، [[اندروني منگوليا]]
File:HukouWaterfall4.jpg|[[هوڪو آبشار]]، [[ييچوان ڪائونٽي، شانشي|ييچوان]]، [[شانشي]]
File:Qiankun Bend.jpg|[[چيانڪن وڪڙ]]، [[يونگھي ڪائونٽي]]، [[شانسي]]
File:20221218 View of the Yellow River at Yinmagou 01.jpg|[[شنگيانگ]]، [[هينان]]
&lt;/gallery&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>q3xoa2oejhlxxy2eopghjxrxqvn796x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390132</id>
      <parentid>390131</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T07:59:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67794" sha1="s3lqdin03cpu7y3qpvqb13fpv1ggi25" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

=== تهذيب جي جنم ڀومي ===
{{see also|زرد درياهه جي تهذيب}}

[[File:Nine Provinces of China.png|thumb|عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو]]
[[File:Western Zhou geography.svg|thumb|[[مغربي زو خاندان]] جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.]]

[[چيني ڏند ڪٿا]] موجب ديو قامت [[ڪوا فو]] سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ [[وي درياهه]] جو پاڻي پي ويو.&lt;ref&gt;Summary of the story given in the definition of {{lang|zh|夸父追日}}: {{cite book|script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title=[[Xiandai Hanyu Cidian|A Dictionary of Current Chinese]] (Seventh Edition) |date=1 September 2016|publisher=[[The Commercial Press]] |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}&lt;/ref&gt;

[[بهار ۽ سرءُ وارو دور|بهار ۽ سرءُ جي دور]]&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;&gt;Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map &quot;4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)&quot;. {{in lang|fr}}&lt;br/&gt; English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}&lt;/ref&gt; ۽ [[چن خاندان]] جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، [[لويانگ]] کان گذرڻ کان پوءِ درياهه [[شانشي]] ۽ [[هينان]] صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ [[هيبي]] ۽ [[شنڊونگ]] جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده [[تيانجن]] جي ويجهو [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

[[ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه]] جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري [[عظيم يو]] کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|黄河水利委员会黄河志总编辑室|2010|loc=一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代}}&lt;/ref&gt;

''[[يو گونگ]]'' ۾ لکيل آهي: &quot;جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡}}&lt;/ref&gt;

هتي ذڪر ڪيل &quot;جشي&quot; مان مراد موجوده [[چنگھائي]] صوبي جي [[شون هوا سالار خودمختيار ضلعو]] ڀرسان واقع [[آمني ماچن جبل]] آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف [[هوائين]] ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي [[سان مين]] ۽ [[مينگجن]] کان گذرندي [[لو درياهه (هينان)|لو درياهه]] سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو [[دائي پي جبل]] جي اتر کان، [[ژانگ درياهه]] کي پار ڪندي، موجوده [[چوژو ضلعو]] ([[هيبي]]) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده [[شين ضلعو]] وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي [[چنگ ضلعو]] جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار [[تيانجن]] جي ڏکڻ اوڀر مان [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر ''يو گونگ'' ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي &quot;يو درياهه&quot; سڏيو وڃي ٿو.

=== يو درياهه جي وهڪري جي تبديلي ===

[[ژو خاندان]] جي [[ژو جي بادشاهه ڊِنگ|بادشاهه ڊِنگ]] جي حڪومت جي پنجين سال (602 ق.م.) ۾ درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري کي ڇڏي ڪيترائي سؤ ڪلوميٽر اوڀر طرف منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه [[لي يانگ]] (موجوده [[شون ضلعو]]، [[هينان]] جي ڏکڻ اولهه) ۾ سوشو نالي هنڌ وٽ پنهنجا ڪنارا ٽوڙي ٻاهر نڪري آيو ۽ يو درياهه جي اصل وهڪري کان هٽي ويو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|漢書|chapter=卷029|quote=王横言：&quot;禹之行河水，本随西山下东北去。《周谱》云：'定王五年河徙'，则今所行，非禹之所穿也。&quot;}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ اهو [[ژانگ وو]] (موجوده [[ڇانگ ضلعو]]، [[هيبي]] جي اتر اوڀر) وٽ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ٿيو، جيڪو [[عظيم يو]] طرفان ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ کان پوءِ تاريخ ۾ زرد درياهه جي وهڪري جي پهرين وڏي تبديلي مڃي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=禹河大徙|url=http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|website=黄河网|publisher=水利部黄河水利委员会|accessdate=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424174203/http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|archive-date=2017-04-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
سوشو وٽ رخ بدلائڻ کان پوءِ نئون وهڪرو تقريباً [[هوا ضلعو]] کان اوڀر طرف وهندو هو، پوءِ [[هينان]] ۾ [[پويانگ]] جي اتر اولهه مان گذرندي اتر طرف مڙندو هو. ان کان پوءِ [[شنڊونگ]] جي [[گوان ضلعو]] جي اتر ۾ ٻيهر اوڀر طرف مڙي، پوءِ [[چي پنگ]] مان گذرندي وري اتر طرف وڌندو هو، [[هيبي]] جي [[ڇانگژو]] مان آهستي آهستي اتر طرف منتقل ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده [[هوانگ هوا]] ضلعي جي اتر ۾ [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡锥指|[[胡渭]]|quote=周定王五年河徙，自宿胥口东行漯川，右经滑台城(滑县旧城)，又东北经黎阳县(泼县东北兰里)南，又东北经凉城县，又东北为长寿津，河至此与深川别行而东北入海，水经谓之大河故渎。}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران يو درياهه جو اصل وهڪرو ڪجهه وقت تائين وقفي وقفي سان پاڻي کڻندو رهيو، پر [[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] جي وچ ڌاري مڪمل طور سڪي ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|袁仲翔|王质彬|徐福龄|1991|loc=一、夏商西周春秋战国时期}}&lt;/ref&gt;
[[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] ۾ بندن، واهن ۽ ذخيرن کي نقصان پهچائڻ ۽ دشمن رياستن کي ٻوڏ ۾ ٻوڙڻ هڪ عام فوجي حڪمت عملي بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Floods&quot;&gt;Allaby, Michael &amp; Garrat, Richard. ''Facts on File Dangerous Weather Series: [https://books.google.com/books?id=QTKbcWwJ90MC&amp;pg=PA142 Floods]'', p. 142. Infobase Pub., 2003. {{ISBN|0-8160-5282-4}}. Accessed 15 October 2011.&lt;/ref&gt;
ڇو ته زرد درياهه جي وادي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] کان [[گوانژونگ]] واري علائقي ۽ [[چن رياست]] ڏانهن وڃڻ جو اهم رستو هئي، تنهنڪري چن رياست [[هانگو لنگهه]] کي مضبوط قلعن سان محفوظ ڪيو. هتي ڪيترائي اهم معرڪا ٿيا، ۽ اهو [[هان خاندان]] جي گاديءَ وارن شهرن [[چانگ آن]] ۽ [[لويانگ]] جي حفاظت لاءِ به هڪ اهم دفاعي لنگهه هو.
11ع ۾ آيل وڏي ٻوڏ کي مختصر عرصي واري [[شن خاندان]] جي زوال جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 70ع واري ٻي وڏي ٻوڏ کان پوءِ درياهه ٻيهر [[شنڊونگ]] جي اتر مان تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي واپس اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== شاهي دور ===

ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات کان پوءِ [[هانگو لنگهه]] جي فوجي اهميت گهٽجڻ لڳي، ۽ وڏا قلعا ۽ فوجي اڏا [[تونگ لنگهه|تونگ گوان]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. 923ع ۾ [[بعد وارو ليانگ]] خاندان جي جنرل [[دوان نِنگ]] پنهنجي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي [[بعد وارو تانگ]] کان بچائڻ جي ناڪام ڪوشش ۾ بند ڀڃرائي لڳ ڀڳ {{convert|1000|sqmi|sp=us}} علائقو ٻوڙي ڇڏيو. [[سونگ خاندان|سونگ]] دور جي انجنيئر [[لي چون]] پڻ 1020ع ۾ [[ليائو خاندان|ختان]] جي حملي کان بچاءَ لاءِ زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري کي ٻوڙڻ جي ساڳي تجويز ڏني، پر اها رد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي رياستن وچ ۾ ٿيل [[چانيوان معاهدو]] سونگ حڪومت کي نوان کاهه کوٽڻ يا درياهه جو رخ تبديل ڪرڻ کان واضح طور روڪيندو هو.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;&gt;Elvin, Mark &amp; Liu Cuirong&lt;!--sic--&gt; (eds.) ''Studies in Environment and History:'' ''[https://books.google.com/books?id=tAxmcRXKpaUC&amp;pg=PA554 Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History]'', pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. {{ISBN|0-521-56381-X}}.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به بند ٽٽندا رهيا. [[1034ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1034ع ۾ هينگ لونگ]] وٽ بند ٽٽڻ سبب درياهه ٽن وهڪرن ۾ ورهائجي ويو ۽ [[ديژو]] ۽ [[بوزو (جديد شنڊونگ)|بوزو]] جي اترين علائقن ۾ بار بار ٻوڏون آيون.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; سونگ حڪومت پنجن سالن تائين پراڻو وهڪرو بحال ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪندي رهي. صرف هڪ سال اندر 35,000 کان وڌيڪ مزدور، 100,000 ڀرتي ڪيل ڪارڪن، ۽ 220,000 ٽن ڪاٺ ۽ بانس استعمال ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; پر آخرڪار 1041ع ۾ اهو منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. ان کان پوءِ نسبتاً آهستي وهندڙ درياهه 1048ع ۾ [[شانگهو]] وٽ ٻيهر بند ٽوڙي پنهنجو مکيه وهڪرو اتر طرف [[تيانجن]] ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== ڏاکڻو وهڪرو وارو دور ===
[[File:546 of 'The International Geography. ... Edited by H. R. Mill' (11167528043).jpg|thumb|زرد درياهه جي پراڻن ۽ موجوده ڇوڙن جو نقشو]]
[[File:Ming Zuling.png|thumb|[[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم ڀرسان [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] ۽ [[منگ زولِنگ]] جو نقشو، جيڪو [[پان جيشُن]] جي ''Overview of River Maintenance'' جي [[چار خزانا مڪمل لائبريري]] واري ايڊيشن مان ورتل آهي. [[چنگ خاندان]] واري ايڊيشن تائين 1680ع جي ٻوڏ سبب اهي سڀ هنڌ پاڻي هيٺ اچي چڪا هئا.]]

1128ع کان 1855ع تائين زرد درياهه پنهنجي اڄوڪي رستي موجب [[بوهائي سمنڊ]] ۾ نه پر ڏکڻ طرف وهي [[هوائي درياهه]] سان ملي موجوده اتر [[جيانگسو صوبو]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان [[زرد سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. 1128ع ۾ [[ڪائيفينگ]] جي گورنر [[دو چونگ]] {{nowrap|({{lang|zh|{{linktext|杜|充}}}})}} جي اڳواڻي هيٺ [[سونگ خاندان]] جي فوجن [[جن خاندان (1115–1234)|جن خاندان]] جي وڌندڙ فوج کي روڪڻ لاءِ زرد درياهه جا ڏاکڻا بند ٽوڙي ڇڏيا. ان جي نتيجي ۾ درياهه جو وڏو رخ بدلجي ويو ۽ زرد درياهه [[سي درياهه]] ۽ [[هوائي درياهه]] جي ٻين معاون درياهن کي پنهنجي وهڪري ۾ شامل ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=Yunzhen |last2=Syvitski |first2=James PM |last3=Shu |first3=Gao |last4=Overeem |first4=Irina |last5=Kettner |first5=Albert J |title=Socio-economic Impacts on Flooding: A 4000-Year History of the Yellow River, China |journal=Ambio |date=2012 |volume=41 |issue=7 |pages=682–698 |doi=10.1007/s13280-012-0290-5 |pmid=22673799 |pmc=3472015|bibcode=2012Ambio..41..682C }}&lt;/ref&gt; تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زرد درياهه مڪمل طور [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ کان وهي [[زرد سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو. 1194ع تائين هوائي درياهه جو ڇوڙ گپ سان بند ٿي ويو هو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;&gt;Grousset, Rene. ''The Rise and Splendour of the Chinese Empire'', p. 303. University of California Press, 1959.&lt;/ref&gt; گپ جي وڏي مقدار سبب، جڏهن بعد ۾ زرد درياهه ٻيهر پنهنجو رخ تبديل ڪيو، تڏهن به هوائي درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن واپس نه وڃي سگهيو، بلڪه ان جو پاڻي [[هونگزي ڍنڍ]] ۾ گڏ ٿيڻ لڳو ۽ پوءِ ڏکڻ طرف [[يانگزي درياهه]] ڏانهن وهي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pietz |first1=David A. |title=The Yellow River |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674058248 |page=50}}&lt;/ref&gt;

[[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1344ع جي ٻوڏ]] دوران زرد درياهه ٻيهر [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ طرف وهي ويو. ان وقت [[يوان خاندان]] زوال پذير هو، ۽ شهنشاهه درياهه جا نوان بند اڏائڻ لاءِ وڏي انگ ۾ ماڻهن کي جبري پورهئي تي لڳايو. انهن سخت حالتن بغاوتن کي جنم ڏنو، جيڪي آخرڪار [[منگ خاندان]] جي قيام جو سبب بڻيون.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;/&gt; 1391ع ۾ [[1391ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|ٻي وڏي ٻوڏ]] دوران درياهه [[ڪائيفينگ]] کان [[فينگيانگ ضلعو]] ([[آنهوئي]]) تائين ٻوڏ آندي. آخرڪار [[1494ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1494ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ عوامي تعميراتي منصوبن دوران خواجه سرا [[لي شِنگ]] درياهه جي وهڪري کي مستحڪم بڻايو.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt; 16هين صديءَ دوران به درياهه ڪيترائي ڀيرا ٻوڏ آندو، جن ۾ 1526ع، 1534ع، 1558ع ۽ 1587ع جون ٻوڏون شامل آهن، ۽ هر ٻوڏ هيٺئين وهڪري ۾ تبديلي آندي.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;&gt;Tsai, Shih-Shan Henry. ''SUNY Series in Chinese Local Studies'': ''[https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC&amp;pg=PA200 The Eunuchs in the Ming Dynasty]''. SUNY Press, 1996. {{ISBN|0791426874}}, 9780791426876.&lt;/ref&gt;

[[1642ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1642ع جي ٻوڏ]] انسانن جي پيدا ڪيل هئي. [[ڪائيفينگ]] جي منگ گورنر شهر جو ڇهن مهينن کان گهيرو ڪندڙ هاري اڳواڻ [[لي زِيچينگ]] جي فوجن کي تباهه ڪرڻ لاءِ بند ٽوڙڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;Lorge, Peter Allan. ''[https://books.google.com/books?id=SE2Gw8rjuXQC&amp;pg=PA147 War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795]'', p. 147. Routledge, 2005. {{ISBN|978-0-415-31691-0}}.&lt;/ref&gt; نتيجي ۾ باغين بدران پنهنجو ئي شهر تباهه ٿي ويو، ۽ ٻوڏ، ڏڪار ۽ وبائن سبب شهر جي اڳوڻي 378,000 آبادي مان لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref&gt;[[Xu Xin (Judaic scholar)|Xu Xin]]. ''[https://books.google.com/books?id=GAAWkYBNu5sC&amp;pg=PA47 The Jews of Kaifeng, China: History, Culture, and Religion]'', p. 47. Ktav Publishing Inc, 2003. {{ISBN|978-0-88125-791-5}}.&lt;/ref&gt; هي خوشحال شهر تقريباً ويران ٿي ويو ۽ پوءِ [[چنگ خاندان]] جي [[ڪانگشي شهنشاهه]] جي دور ۾ ٻيهر آباد ڪيو ويو.

شاهي دور ۾ اهو سوال هميشه تڪراري رهيو ته ٻوڏ کي ڪيتري شدت سان روڪڻ گهرجي ۽ جڏهن درياهه پنهنجو رخ بدلائي ته ڇا ان کي ٻيهر پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو وڃي يا نه. جاگرافيدان چارلس گرير موجب ٻن مختلف نظرين جو وجود هو. هڪ، جنهن کي هو [[ڪنفيوشس ازم]] سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿو، درياهه کي اوچن بندن جي وچ ۾ محدود رکڻ جي حمايت ڪندو هو ته جيئن پوک لائق زمين وڌ کان وڌ محفوظ رهي. ٻيو، جنهن کي هو [[تائوازم]] سان منسوب ڪري ٿو، گهٽ اوچائي وارن بندن جو حامي هو، جيڪي هڪ ٻئي کان 5 کان 10 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي هجن.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|pages=387–88|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; [[سونگ خاندان]] جي [[سونگ جي شهنشاهه رين زونگ|رين زونگ]] ۽ [[سونگ جي شهنشاهه شين زونگ|شين زونگ]] جي دور ۾، جڏهن درياهه بار بار بند ٽوڙي اتر ۽ اولهه طرف منتقل ٿيندو رهيو، درٻاري عملدارن ۾ ان ڳالهه تي ڊگهو اختلاف رهيو ته ڇا وڏي خرچ سان درياهه کي وري پراڻي وهڪري ڏانهن آڻڻ گهرجي يا نه. آخرڪار شين زونگ حڪم ڏنو ته درياهه کي پنهنجي نئين وهڪري ۾ ئي رهڻ ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Lamoroux|author-first1= Christian|title=From the Yellow River to the Huai, chapter 15 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|pages=556–571|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

روايتي ٻوڏ ڪنٽرول لاءِ [[بند (پاڻي)|بند]]، [[ريوٽمينٽ]]، پاڻي جي زور کي گهٽائڻ لاءِ حفاظتي ڀتيون، اضافي پاڻي گڏ ڪرڻ وارا تلاءَ، نيڪالي وارا واهه ۽ [[پولڊر]] استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|page=388|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; انهن طريقن بابت [[پان جيشُن]] جهڙن عملدارن تفصيلي ڪتاب پڻ لکيا.&lt;ref&gt;''Overview on River Management'' {{nowrap|({{lang|zh|《河防一覽》}}}} {{transliteration|zh|Héfáng yīlǎn}}), 1590.&lt;/ref&gt; پان جيشُن جو خيال هو ته درياهه جي مختلف شاخن کي گڏ ڪرڻ سان وهڪري جي طاقت وڌندي، جنهن سان گپ کي هيٺ کڻي وڃڻ جي صلاحيت به وڌندي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Elvin|author-first1= Mark |author-last2= Su |author-first2=Ninghu|title=The Influence of the Yellow River on Hangzhou Bay since AD 1000, chapter 10 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|page=400|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به زرد درياهه، [[هوائي درياهه]] ۽ [[عظيم واهه]] جي سنگم واري علائقي ۾ حالتون ايتريون پيچيده رهيون، جو 1680ع جي وڏي ٻوڏ علائقي جي اهم مرڪز [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] کي مڪمل طور ٻوڙي ڇڏيو، جنهن کان پوءِ پان جيشُن کي درٻار مان هٽايو ويو. ان ٻوڏ دوران ويجهو واقع [[منگ ابن ڏاڏن جو مقبرو]] به [[هونگزي ڍنڍ]] هيٺ صدين تائين دفن رهيو، جيستائين جديد آبپاشي ۽ ٻوڏ ڪنٽرول منصوبن سبب پاڻيءَ جي سطح گهٽ نه ٿي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي کان کوٽائي ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع نه ٿيو.

{{wide image|Qianlong Emperor’s Southern Inspection Tour, Scroll 4, Confluence of the Huai and Yellow Rivers.jpg|3300px|''[[قيان لونگ شهنشاهه]] جي ڏاکڻي دوري'' جي چوٿين طومار ۾ [[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم جو منظر ڏيکاريل آهي.}}

=== اوڻيهين صديءَ کان موجوده دور تائين ===
[[File:Tchagan-Kouren.png|thumb|1851ع ۾ هيڪو شهر (هاڻوڪي [[ٽوگتو ضلعي]]، [[اندروني منگوليا]])]]
[[File:1938 Yellow River flood.jpg|right|thumb|1938ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ دوران [[قومپرست چيني فوج]] جا سپاهي.]]

[[1851ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1851ع کان 1855ع]] جي وچ ۾&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt;، [[نيئن بغاوت]] ۽ [[تائي پنگ بغاوت]] دوران آيل ٻوڏن سبب زرد درياهه ٻيهر اتر طرف موٽي آيو. [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1887ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 900,000 کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;&gt;International Rivers Report. &quot;[http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf Before the Deluge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704083330/http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf |date=4 July 2008 }}&quot;. 2007.&lt;/ref&gt; ۽ اها ڏڪار ۽ وبائن کي ڇڏي تاريخ جي ٻئي سڀ کان وڏي قدرتي آفت مڃي وڃي ٿي. [[1897ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1897ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ زرد درياهه تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي قائم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Needham, Joseph. ''Science and Civilization in China''. Vol. 1. ''Introductory Orientations'', p. 68. Caves Books Ltd. (Taipei), 1986 {{ISBN|052105799X}}.&lt;/ref&gt;

1898ع جي ٻوڏ [[شنڊونگ]] جي ڪيترين ئي آباديُن کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}} ان کان پوءِ آيل ڏڪار ۽ عيسائي مشنرين جي سرگرمين سبب ڳوٺاڻن سماج ۾ پيدا ٿيل سماجي ڇڪتاڻ [[باڪسر تحريڪ]] ۽ [[باڪسر بغاوت]] جي اڀار جا اهم سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}}

[[1931ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1931ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;/&gt; ۽ اها انساني جاني نقصان جي لحاظ کان تاريخ جي سڀ کان وڏي رڪارڊ ٿيل ٻوڏ مڃي وڃي ٿي.

9 جون 1938ع تي، [[ٻي چين-جاپان جنگ]] دوران، [[چيانگ ڪائي شيڪ]] جي حڪم تي [[ڪومنٽانگ]] فوجن [[هوايوانڪو، هينان|هوايوانڪو]] ڀرسان زرد درياهه جا بند ٽوڙي ڇڏيا. ڪينيڊين مورخ ڊائنا ليري ان کي &quot;جنگ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل قدرتي آفت&quot; قرار ڏنو آهي. هن ڪارروائي جو مقصد &quot;پاڻي کي سپاهين جي متبادل طور استعمال ڪرڻ&quot; واري حڪمت عملي تحت اڳتي وڌندڙ جاپاني فوج کي روڪڻ هو. تقريباً {{convert|54000|km2|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} علائقو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن ۾ اندازاً 500,000 کان 900,000 چيني مارجي ويا، جڏهن ته جاپاني فوجين جي جاني نقصان جو صحيح انگ معلوم ناهي. ٻوڏ جاپاني فوج کي زرد درياهه جي ڏاکڻي ڪناري تي [[ژينگژو]] تي قبضي کان عارضي طور روڪي ڇڏيو، پر اهي آخرڪار [[ووهان]] تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪو ان وقت چيني حڪومت جو عارضي گاديءَ وارو شهر هو.&lt;ref&gt;Lary, Diana. &quot;The Waters Covered the Earth: China's War-Induced Natural Disaster&quot;. Op. cit. in Selden, Mark &amp; So, Alvin Y., eds. ''War and State Terrorism: The United States, Japan, and the Asia-Pacific in the Long Twentieth Century'', pp. 143–170. Rowman &amp; Littlefield, 2004 {{ISBN|0742523918}}.&lt;/ref&gt;

ڪومنٽانگ حڪومت هوايوانڪو جا بند ٽوڙڻ ۽ ان کان پوءِ پيش آيل آفت جي ذميواري قبول نه ڪئي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;&gt;{{cite journal|first=Kathryn |last=Edgerton-Tarpley |title=A River Runs through It: The Yellow River and The Chinese Civil War, 1946–1947 |journal=Social Science History |volume=41 |issue=2 |date=Summer 2017 |pages=141–173 |doi=10.1017/ssh.2017.2|jstor=90017906 |url=https://www.jstor.org/stable/90017906}}&lt;/ref&gt;{{rp|145}} ۽ ان جو الزام جاپاني جنگي جهازن تي هنيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جاپان ۽ عالمي پريس چيني حڪومت جي ذميواري کي نمايان ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جڏهن ته چين اندر، حتيٰ جو [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي اخبارن به، جنگ جي پڄاڻي تائين حڪومت جي سرڪاري موقف جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}}

1940ع ۾ ئي ڪومنٽانگ حڪومت اعلان ڪيو ته جاپان جي شڪست کان پوءِ درياهه کي ٻيهر اتر واري پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو ويندو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} 1944ع جي آخر ۾ هوايوانڪو واري شگاف کي بند ڪرڻ ۽ 1938ع کان اڳ واري وهڪري مطابق بندن جي بحالي جي رٿابندي شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ان جي مخالفت اترئين وهڪري جي ڪنارن تي رهندڙ ماڻهن&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ۽ مقامي ڪميونسٽ باغين ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|150}}

1946ع ۾ [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مرڪزي ڪميٽي پڻ درياهه کي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽائڻ جي اصول سان اتفاق ڪيو، پر شرط رکيو ته پهرين بندن جي مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان جي باوجود قومپرست حڪومت هوايوانڪو جي شگاف کي بند ڪرڻ جو ڪم جاري رکيو، ۽ منصوبي جي شروعات سرڪاري طور 1 مارچ 1946ع تي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان کان ٿوري ئي دير پوءِ ڪميونسٽن پهريون ڀيرو کلي عام قومپرستن کي بند ٽوڙڻ ۽ جاپانين کي روڪڻ ۾ ناڪاميءَ جو ذميوار قرار ڏنو.

جاري [[چيني گهرو جنگ]] ۽ 1947ع جي  سبب [[چيانگ ڪائي شيڪ]] لاءِ شگاف بند ڪرڻ فوجي لحاظ کان اهم هو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|155}} قومپرستن آخرڪار 5000 فٽ ڊگهو شگاف 15 مارچ 1947ع تي بند ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158}} ۽ ٻئي ڏينهن درياهه مڪمل طور پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158-59}} ساڳئي سال [[چوٿين مئي تحريڪ]] جي سالگرهه تي ڪومنٽانگ هوايوانڪو ۾ ان ڪاميابي جي جشن لاءِ تقريب پڻ منعقد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159}}

ساڳئي سال ڏاکڻي پراڻي وهڪري واري علائقي ۾ ٻيهر زراعت شروع ٿي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159-60}} جڏهن ته اترئين بحال ٿيل وهڪري جي ڀرسان، جتي بند اڃا مرمت نه ٿيا هئا، هزارين ماڻهو لڏپلاڻ تي مجبور ٿيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|160}} ڪميونسٽن جي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ مقامي عملدارن لکين ماڻهن کي متحرڪ ڪري بندن جي مرمت ۽ مضبوطيءَ جا وسيع منصوبا شروع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|162}}

1949ع ۾ ڪميونسٽن جي فتح کان پوءِ، [[چين جي عوامي جمهوريه]] 1954ع ۾ ''زرد درياهه جي ٻوڏن تي بنيادي ضابطو ۽ زرد درياهه جي آبي منصوبن جي ترقي'' وارو قومي منصوبو جاري ڪيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book |last=Harrell |first=Stevan |title=An Ecological History of Modern China |publisher=[[University of Washington Press]] |year=2023 |isbn=9780295751719 |location=Seattle}}&lt;/ref&gt;{{Rp|pages=111–113}} ان جو مقصد ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] جي برساتي زراعت کي آبپاشي واري زراعت ۾ تبديل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}} 1957ع کان انهن منصوبن تي وڏي پيماني تي عملدرآمد شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}}

1970ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين درياهه جي سڪي وڃڻ جو رجحان تيزي سان وڌيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ زرد درياهه هر سال سراسري طور لڳ ڀڳ 180 ڏينهن تائين سمنڊ تائين پهچي نه سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}} 1997ع ۾ ته درياهه لڳاتار 226 ڏينهن تائين سمنڊ ۾ ڇوڙ نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}}

12 آگسٽ 2024ع تي [[چين جي پاڻي وسيلن واري وزارت]] جي زرد درياهه آبي ڪميٽي اعلان ڪيو ته 1999ع کان سڄي درياهه جي گڏيل پاڻي وهڪري واري نظام جي نفاذ کان پوءِ زرد درياهه 25 سالن کان بنا رڪاوٽ وهندو رهيو آهي. انهن 25 سالن دوران زرد درياهه جي مکيه وهڪري مان مجموعي طور 543.6 ارب ڪعبي ميٽر کان وڌيڪ پاڻي فراهم ڪيو ويو، جڏهن ته 1.464 ارب ڪعبي ميٽر ماحولياتي پاڻي پڻ فراهم ڪيو ويو. درياهه جي ڇوڙ واري آبي زمينن ۽ محفوظ علائقن ۾ پکين جي نسلن جو انگ وڌي 373 ٿي ويو، ۽ آبي ماحولياتي نظام ۾ نمايان بحالي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=黄河实现连续25年不断流_新闻频道_中国青年网 |url=https://news.youth.cn/gn/202408/t20240812_15443210.htm |access-date=2025-04-08 |website=news.youth.cn}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

[[File:Bassin-du-fleuve-jaune.png|thumb|زرد درياهه جي طاس جو طبقاتي نقشو]]

زرد درياهه جي طاس جي اوڀر-اولهه ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|1900|km|-1|sp=us}} ۽ اتر-ڏکڻ ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آهي. ان جو ڪل [[آبگير علائقو]] لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آهي.

[[چائنا ايڪسپلوريشن اينڊ ريسرچ سوسائٽي]] موجب،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=China Exploration &amp; Research Society|url=http://www.cers.org.hk/index.php/en/|access-date=2021-01-06|website=cers.org.hk|archive-date=28 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328175811/http://www.cers.org.hk/index.php/en/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه جو سرچشمو [[بيان هار جبلن]] ۾ {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}} تي، [[يوشو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اوڀرئين ڪناري ڀرسان واقع آهي. ان جون سرچشمي واريون معاون نديون [[گيارنگ ڍنڍ]] ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جيڪي [[گولو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اولهندي حصي ۾، [[چنگھائي]] جي بيان هار جبلن جي بلند علائقن ۾ واقع آهن. [[زوئيگي بيسن]] ۾، جيڪو [[گانسو]] جي سرحد سان لڳو لڳ آهي، زرد درياهه پهرين اتر اولهه ۽ پوءِ اتر اوڀر طرف وڪڙ ڪري ٿو، ان کان پوءِ ڏکڻ طرف مڙي مشهور &quot;[[اورڊوس لوپ]]&quot; ٺاهي ٿو، ۽ پوءِ عام طور اوڀر طرف [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان وهي [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جو [[آبگير طاس]] {{convert|752443|km2|sp=us|0}} تي پکڙيل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 140 ملين ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ۽ آبپاشي فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;/&gt;

زرد درياهه هاڻوڪي چين جي ستن [[چين جا صوبا|صوبن]] ۽ ٻن [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقن]] مان وهي ٿو، جيڪي اولهه کان اوڀر طرف هن ريت آهن: [[چنگھائي]]، [[سيچوان]]، [[گانسو]]، [[ننگشيا]]، [[اندروني منگوليا]]، [[شانشي]]، [[شانسي]]، [[هينان]] ۽ [[شنڊونگ]]. زرد درياهه جي موجوده وهڪري تي واقع اهم شهرن ۾ [[لانژو]]، [[ينچوان]]، [[ووھائي]]، [[باوتو]]، [[لويانگ]]، [[ژينگژو]]، [[ڪائيفينگ]] ۽ [[جينان]] شامل آهن. درياهه جو موجوده ڇوڙ [[ڪينلي ضلعو|ڪينلي ضلعي]]، [[شنڊونگ]] ۾ واقع آهي.

عام طور زرد درياهه کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي. اهي تقريباً [[تبتي پليٽو]] جي جبلستاني اتر اوڀرئين حصي، [[اورڊوس لوپ]] ۽ [[لوئس پليٽو]]، ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] تي مشتمل آهن.&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt; بهرحال، مختلف محقق انهن ٽن مرحلن جي حدبندين بابت مختلف رايا رکن ٿا.{{Citation needed|date=May 2009}} هن مقالي ۾ بنيادي طور [[زرد درياهه تحفظ ڪميشن]] طرفان اختيار ڪيل ورهاست استعمال ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[http://www.yellowriver.gov.cn/ Yellow River Conservancy Commission]. Yellowriver.gov.cn. Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;

زرد درياهه سان گڏ ايندڙ تلڇٽ [[بوھائي سمنڊ]] مان ٿيندي [[اتر پيلو سمنڊ]] ۽ [[ڏکڻ پيلو سمنڊ]] تائين پهتي آهي، جتي [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي چوڌاري هڪ پري وارو تلڇٽي مرڪز (Distal Depocenter) ٺهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=J Paul Liu, John D Milliman, Shu Gao, Peng Cheng |title=Holocene development of the Yellow River's subaqueous delta, North Yellow Sea|journal=[[Marine Geology]]|date=2004|volume=209|issue=1–4|pages=45–67|doi=10.1016/j.margeo.2004.06.009|bibcode=2004MGeol.209...45L}}&lt;/ref&gt;

===ارضيات===
زرد درياهه پهريون ڀيرو غالباً [[ديرين مائيوسين]]، [[پليائيوسين]] يا [[پليئسٽوسين]] دور دوران وجود ۾ آيو،&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Wang |first1=Xin |last2=Hu |first2=Gang |last3=Saito |first3=Yoshiki |last4=Ni |first4=Guanzhong |last5=Hu |first5=Han |last6=Yu |first6=Ziying |last7=Chen |first7=Jingping |last8=Wang |first8=Mi |last9=Yuan |first9=Xiaoping |last10=Wang |first10=Lei |last11=Hu |first11=Zhenbo |last12=Nie |first12=Junsheng |last13=Pan |first13=Baotian |title=Did the modern Yellow River form at the Mid-Pleistocene transition? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2095927322002365#:~:text=The%20incision%20of%20the%20Sanmen,Plateau%20to%20global%20climate%20change. |journal=Science Bulletin |date=2022 |volume=67 |issue=15 |pages=1603–1610 |doi=10.1016/j.scib.2022.06.003 |pmid=36546288 |bibcode=2022SciBu..67.1603W |via=Elsevier Science Direct|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Xue |first=Chunting |date=August 1993 |title=Historical changes in the Yellow River delta, China |url=https://www.researchgate.net/publication/240420103 |journal=Marine Geology |volume=113 |issue=3–4 |pages=321–330 |doi=10.1016/0025-3227(93)90025-Q|bibcode=1993MGeol.113..321X }}&lt;/ref&gt; جيڪو [[تبتي پليٽو]] جي مٿي اڀرڻ (uplift) جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;:03&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:022&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hu |first1=Zhenbo |last2=Pan |first2=Baotian |last3=Guo |first3=Lianyong |last4=Vandenberghe |first4=Jef |last5=Liu |first5=Xiaopeng |last6=Wang |first6=Junping |last7=Fan |first7=Yunlong |last8=Mao |first8=Junwei |last9=Gao |first9=Hongshan |last10=Hu |first10=Xiaofei |date=2016-02-01 |title=Rapid fluvial incision and headward erosion by the Yellow River along the Jinshaan gorge during the past 1.2 Ma as a result of tectonic extension |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379115301864 |journal=Quaternary Science Reviews |volume=133 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.quascirev.2015.12.003 |bibcode=2016QSRv..133....1H |issn=0277-3791|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===مٿيون وهڪرو===
{{unreferenced section|date=September 2015}}

زرد درياهه جو مٿيون وهڪرو [[بيان هار جبلن]] ۾ واقع ان جي سرچشمي کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[هيڪو ٽائون]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] تائين پکڙيل آهي، جتي درياهه ڏکڻ طرف تيز وڪڙ کڻي ٿو. هن حصي جي ڪل ڊيگهه {{convert|3472|km|0|sp=us}} ۽ ڪل طاس جو پکيڙ {{convert|386000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جي 51.4٪ جي برابر آهي. هن وهڪري دوران زرد درياهه جي اوچائي {{convert|3496|m|0|sp=us}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري [[ڍلان]] 0.10٪ آهي.

سرچشمي وارو حصو بنيادي طور [[بيان هار جبلن]] ۽ [[امني ماچين]] جبلن جي وچ ۾ موجود چراگاهن، دلدلن ۽ ٽڪرين مان گذري ٿو. هتي درياهه جو پاڻي صاف ۽ وهڪرو مستحڪم هوندو آهي. هن علائقي ۾ شفاف ڍنڍون نمايان خصوصيت آهن. هن حصي جون ٻه اهم ڍنڍون [[گيارنگ ڍنڍ]] (ژالنگ) ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] (ايلنگ) آهن، جن جي گنجائش ترتيبوار 4.7 ارب ۽ 10.8 ارب ڪعبي ميٽر (166 ۽ 381 ارب ڪعبي فوٽ) آهي. سمنڊ جي سطح کان {{convert|4290|m|sigfig=4|sp=us|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع اهي چين جون سڀ کان وڏيون مٿانهين ميدان واريون مٺي پاڻي جون ڍنڍون آهن. زرد درياهه جي سرچشمي واري علائقي جو وڏو حصو [[سانجيانگ يوان قومي قدرتي محفوظ علائقو|سانجيانگ يوان (&quot;ٽن درياهن جا سرچشما&quot;) قومي قدرتي محفوظ علائقو]] قرار ڏنو ويو آهي، ته جيئن زرد درياهه، [[يانگزي درياهه]] ۽ [[ميڪونگ درياهه]] جي سرچشمن جي حفاظت ٿي سگهي.

امني ماچين جبلن جي اوڀرئين ڪناري سان اوڀر طرف وهندي، زرد درياهه [[ماچو ڪائونٽي]]، [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هتي اهو بلند دلدلي علائقي [[زوئيگي دلدل]] جي ڪناري سان وهي ٿو ۽ پوءِ اوچتو اتر اولهه طرف وڪڙ ڪري [[ماچو ڪائونٽي|ماچو]] ۽ [[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]] جي وچ ۾ سرحد بڻائي ٿو. پوءِ درياهه امني ماچين جبلن جي اترئين ڪناري سان وهندي ٻيهر [[چنگھائي]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ آهستي آهستي اتر طرف مڙي [[شنگھائي ڪائونٽي]] ۾ [[لونگيانگ گھاٽي]] ڏانهن وڌي ٿو.

وادي وارو حصو [[چنگھائي]] جي لونگيانگ گھاٽي کان [[گانسو]] جي [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پکڙيل آهي. درياهه جي ٻنهي پاسن تي اوچا پهاڙي ڪنارا آهن. درياهه جو پيٽ سوڙهو ۽ لاٿ تيز هجڻ سبب هن حصي ۾ وهڪرو نهايت تيز ۽ ڇوليدار هوندو آهي. هن حصي ۾ 20 گھاٽيون آهن، جن مان [[لونگيانگ گھاٽي|لونگيانگ]]، جيشي، [[ليوجياشيا ڊيم|ليوجيا]]، باپان ۽ [[چنگتونگ گھاٽي|چنگتونگ]] سڀ کان مشهور آهن. وهڪري جون اهي حالتون [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ انتهائي موزون آهن. زرد درياهه انهن گھاٽين مان گذرندي ٻي ۽ آخري ڀيرو [[چنگھائي]] مان نڪري [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو، جيڪو [[ليوجيا گھاٽي]] کان ٿورو اڳ آهي. [[يانگو گھاٽي]] کان هيٺ [[لانژو]]، جيڪو صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، زرد درياهه جي ڪناري تي آباد آهي. اتان درياهه اتر اوڀر طرف وهي [[ننگشيا]] ۾ [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پهچي ٿو.

چنگتونگ گھاٽي مان نڪرڻ کان پوءِ درياهه وسيع [[آلوويئل ميدان]]ن، يعني [[ينچوان ميدان]] ۽ [[هيتائو ميدان]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ درياهه جي ڪنارن وارا علائقا گهڻو ڪري ريگستان ۽ گاهه وارا ميدان آهن، جڏهن ته معاون نديون تمام ٿوريون آهن. وهڪرو نسبتاً آهستو هوندو آهي. هيتائو ميدان جي ڊيگهه {{convert|900|km|-1|sp=us|abbr=on}} ۽ ويڪر {{convert|30|to|50|km|mi|0|sp=us|abbr=on}} آهي. تاريخي طور هي زرد درياهه سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آبپاشي وارو ميدان رهيو آهي.

&lt;gallery&gt;
File:九曲黄河第一湾1.JPG|[[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]]
File:YellowRiver.jpg|[[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]]، [[تبتي پليٽو]] ۾، [[لوئس پليٽو]] کان مٿانهون علائقو
File:景泰 黄河石林景区之黄河与崖壁 02.jpg|[[جنگتائي ڪائونٽي]]، [[گانسو]]
File:VM 6056 Liujiaxia Town.jpg|[[ليوجياشيا]]، [[گانسو]]
File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|[[داشيا درياهه]] (هيٺئين ساڄي پاسي کان ايندڙ) [[لينشيا خودمختيار صوبي]]، [[گانسو]] ۾ زرد درياهه جي [[ليوجياشيا ذخيرو]] ۾ ڇوڙ ڪندي
&lt;/gallery&gt;

===وچيون وهڪرو===
{{main|اورڊوس لوپ|هيتائو}}

[[اورڊوس لوپ]] زرد درياهه جي هڪ وڏي وڪڙ سان ٺهيو آهي، جيڪو [[ژونگ ننگ ڪائونٽي]]، [[ننگشيا]] کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[شانشي]] جي [[تونگ گوان ڪائونٽي]] ۾ [[ويئي درياهه]] سان سنگم وٽ اوڀر طرف تيز موڙ تي ختم ٿئي ٿو. بهرحال، سرڪاري طور زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] کان [[ژينگژو]]، [[هينان]] تائين شمار ڪيو وڃي ٿو. وچئين وهڪري جي ڊيگهه {{convert|1206|km|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته ان جي طاس جو پکيڙ {{convert|344000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو 45.7٪ آهي. هن حصي ۾ درياهه جي اوچائي مجموعي طور {{convert|890|m|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.074٪ آهي. وچئين وهڪري ۾ 30 وڏيون معاون نديون شامل ٿين ٿيون، جن سبب پاڻي جي وهڪري ۾ 43.5٪ واڌ ٿئي ٿي. زرد درياهه جي مجموعي تلڇٽ جو 92٪ حصو به هن وهڪري مان اچي ٿو.

زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[لوئس پليٽو]] مان گذري ٿو، جتي تمام گهڻي زميني ڪٽائي (erosion) ٿئي ٿي. درياهه ۾ شامل ٿيندڙ وڏي مقدار ۾ مٽي ۽ واري سبب زرد درياهه دنيا جو سڀ کان وڌيڪ [[تلڇٽ]] کڻندڙ درياهه بڻجي ويو آهي. 1933ع ۾ درياهه ۾ تلڇٽ جي سالياني مقدار جو سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ 3.91 ارب ٽن هو. جڏهن ته 1977ع ۾ تلڇٽ جي سڀ کان وڌيڪ ڪثافت 920 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر (57.4 پائونڊ في ڪعبي فوٽ) رڪارڊ ڪئي وئي. اهي تلڇٽ بعد ۾ هيٺئين وهڪري جي آهستي وهندڙ حصي ۾ جمع ٿين ٿا، جنهن سان [[درياهي پيٽ]] اوچو ٿي وڃي ٿو ۽ مشهور &quot;زمين کان مٿانهون درياهه&quot; وجود ۾ اچي ٿو. [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] کان [[يومينڪو]] تائين درياهه پنهنجي مکيه وهڪري ۾ لڳاتار ڊگهي وادين مان گذري ٿو، جيڪي گڏيل طور [[جنشان وادي]] سڏجن ٿيون. هن حصي ۾ موجود آبي توانائي جا وسيع وسيلا ان کي [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ ملڪ جو ٻيون سڀ کان موزون علائقو بڻائين ٿا. مشهور [[هوڪو آبشار]] به هن وادي جي هيٺئين حصي ۾ [[شانسي]] ۽ [[شانشي]] جي سرحد تي واقع آهي.

&lt;gallery&gt;
File:Zhongshan Bridge, Lanzhou (53724585497).jpg|[[لانژو]]، [[گانسو]]
File:沙坡头景区之黄河与悬索桥 02.jpg|[[شاپوٽو]]، [[ننگشيا]]، چوڌاري ريگستان سان
Iss067e122535 lrg.jpg|[[دالاڊ بينر]]، [[باوتو]]، [[اندروني منگوليا]]
File:HukouWaterfall4.jpg|[[هوڪو آبشار]]، [[ييچوان ڪائونٽي، شانشي|ييچوان]]، [[شانشي]]
File:Qiankun Bend.jpg|[[چيانڪن وڪڙ]]، [[يونگھي ڪائونٽي]]، [[شانسي]]
File:20221218 View of the Yellow River at Yinmagou 01.jpg|[[شنگيانگ]]، [[هينان]]
&lt;/gallery&gt;

===هيٺيون وهڪرو===
{{main|زرد درياهه جو ڊيلٽا}}

هيٺئين وهڪري ۾، [[ژينگژو]] کان درياهه جي ڇوڙ تائين، جيڪو {{convert|786|km|sp=us|abbr=on}} ڊگهو آهي، زرد درياهه [[ٻنڌ]]ن جي وچ ۾ وهندي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان اتر اوڀر طرف وهي آخرڪار [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هن حصي جي طاس جو پکيڙ رڳو {{convert|23000|km2|sp=us}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو فقط 3٪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن حصي ۾ تمام ٿوريون معاون نديون شامل ٿين ٿيون؛ ڏکڻ جون تقريباً سڀئي نديون [[هوائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جڏهن ته اتر جون نديون [[هائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. مثال طور، هوائي درياهه جي طاس کي زرد درياهه جي طاس کان زرد درياهه جي ڏاکڻي ٻنڌ ذريعي جدا ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yang |first1=Gonghuan |last2=Zhuang |first2=Dafang |title=Atlas of the Huai River Basin Water Environment: Digestive Cancer Mortality |date=2014 |publisher=Springer |isbn=9789401786195 |page=143}}&lt;/ref&gt; هيٺئين وهڪري ۾ اوچائيءَ جو مجموعي لاٿ {{convert|93.6|m|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.012٪ آهي.

وچئين وهڪري مان ايندڙ تلڇٽ هن حصي ۾ گڏ ٿي درياهه جي پيٽ کي مسلسل اوچو ڪن ٿا. تلڇٽ جي تمام گهڻي جمع ٿيڻ سبب درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان ڪيترائي ميٽر مٿي ٿي ويو آهي. انهيءَ ڪري درياهه جي هن حصي کي [[زمين کان مٿانهون درياهه]] سڏيو وڃي ٿو. [[ڪائيفينگ]]، [[هينان]] ۾ زرد درياهه جو پيٽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|10|m|sp=us|0}} مٿي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |author-last1=Leung|author-first1= George |title=Reclamation and Sediment Control in the Middle Yellow River Valley |journal=Water International |volume=21 |issue=1 |pages=12–19 |year=1996 |doi=10.1080/02508069608686482|bibcode=1996WatIn..21...12L |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214151633/http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |archive-date=14 December 2013 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
Dongping Lake-Laohu Town 05.jpg|[[ڊونگ پنگ ڍنڍ]]، زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري جي سڀ کان وڏي معاون ڍنڍ
Dezhou-Dajiawa Railway Yellow River Bridge.jpg|ريل گاڏي نمبر K1531 [[ليجن ڪائونٽي]]، [[شنڊونگ]] ڀرسان زرد درياهه تي [[لونگجو پل]] تان گذرندي
File:Yellow River Delta.jpeg|[[زرد درياهه جو ڊيلٽا]]
File:柳树 - Willows - 2011.11 - panoramio.jpg|[[شنڊونگ]] جي [[ڊونگ يِنگ]] ويجهو ڊيلٽا ۾ بيد جا وڻ
File:泥滩上枯死的植物 - Dead Plants on Mud Flat - 2012.09 - panoramio.jpg|ڊيلٽا ڀرسان [[گاريءَ جو ميدان]]
&lt;/gallery&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>s3lqdin03cpu7y3qpvqb13fpv1ggi25</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390133</id>
      <parentid>390132</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T08:00:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69134" sha1="iq7k7ql7b1mun9hhhqp4qai6isidc45" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

=== تهذيب جي جنم ڀومي ===
{{see also|زرد درياهه جي تهذيب}}

[[File:Nine Provinces of China.png|thumb|عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو]]
[[File:Western Zhou geography.svg|thumb|[[مغربي زو خاندان]] جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.]]

[[چيني ڏند ڪٿا]] موجب ديو قامت [[ڪوا فو]] سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ [[وي درياهه]] جو پاڻي پي ويو.&lt;ref&gt;Summary of the story given in the definition of {{lang|zh|夸父追日}}: {{cite book|script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title=[[Xiandai Hanyu Cidian|A Dictionary of Current Chinese]] (Seventh Edition) |date=1 September 2016|publisher=[[The Commercial Press]] |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}&lt;/ref&gt;

[[بهار ۽ سرءُ وارو دور|بهار ۽ سرءُ جي دور]]&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;&gt;Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map &quot;4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)&quot;. {{in lang|fr}}&lt;br/&gt; English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}&lt;/ref&gt; ۽ [[چن خاندان]] جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، [[لويانگ]] کان گذرڻ کان پوءِ درياهه [[شانشي]] ۽ [[هينان]] صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ [[هيبي]] ۽ [[شنڊونگ]] جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده [[تيانجن]] جي ويجهو [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

[[ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه]] جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري [[عظيم يو]] کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|黄河水利委员会黄河志总编辑室|2010|loc=一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代}}&lt;/ref&gt;

''[[يو گونگ]]'' ۾ لکيل آهي: &quot;جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡}}&lt;/ref&gt;

هتي ذڪر ڪيل &quot;جشي&quot; مان مراد موجوده [[چنگھائي]] صوبي جي [[شون هوا سالار خودمختيار ضلعو]] ڀرسان واقع [[آمني ماچن جبل]] آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف [[هوائين]] ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي [[سان مين]] ۽ [[مينگجن]] کان گذرندي [[لو درياهه (هينان)|لو درياهه]] سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو [[دائي پي جبل]] جي اتر کان، [[ژانگ درياهه]] کي پار ڪندي، موجوده [[چوژو ضلعو]] ([[هيبي]]) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده [[شين ضلعو]] وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي [[چنگ ضلعو]] جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار [[تيانجن]] جي ڏکڻ اوڀر مان [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر ''يو گونگ'' ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي &quot;يو درياهه&quot; سڏيو وڃي ٿو.

=== يو درياهه جي وهڪري جي تبديلي ===

[[ژو خاندان]] جي [[ژو جي بادشاهه ڊِنگ|بادشاهه ڊِنگ]] جي حڪومت جي پنجين سال (602 ق.م.) ۾ درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري کي ڇڏي ڪيترائي سؤ ڪلوميٽر اوڀر طرف منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه [[لي يانگ]] (موجوده [[شون ضلعو]]، [[هينان]] جي ڏکڻ اولهه) ۾ سوشو نالي هنڌ وٽ پنهنجا ڪنارا ٽوڙي ٻاهر نڪري آيو ۽ يو درياهه جي اصل وهڪري کان هٽي ويو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|漢書|chapter=卷029|quote=王横言：&quot;禹之行河水，本随西山下东北去。《周谱》云：'定王五年河徙'，则今所行，非禹之所穿也。&quot;}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ اهو [[ژانگ وو]] (موجوده [[ڇانگ ضلعو]]، [[هيبي]] جي اتر اوڀر) وٽ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ٿيو، جيڪو [[عظيم يو]] طرفان ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ کان پوءِ تاريخ ۾ زرد درياهه جي وهڪري جي پهرين وڏي تبديلي مڃي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=禹河大徙|url=http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|website=黄河网|publisher=水利部黄河水利委员会|accessdate=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424174203/http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|archive-date=2017-04-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
سوشو وٽ رخ بدلائڻ کان پوءِ نئون وهڪرو تقريباً [[هوا ضلعو]] کان اوڀر طرف وهندو هو، پوءِ [[هينان]] ۾ [[پويانگ]] جي اتر اولهه مان گذرندي اتر طرف مڙندو هو. ان کان پوءِ [[شنڊونگ]] جي [[گوان ضلعو]] جي اتر ۾ ٻيهر اوڀر طرف مڙي، پوءِ [[چي پنگ]] مان گذرندي وري اتر طرف وڌندو هو، [[هيبي]] جي [[ڇانگژو]] مان آهستي آهستي اتر طرف منتقل ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده [[هوانگ هوا]] ضلعي جي اتر ۾ [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡锥指|[[胡渭]]|quote=周定王五年河徙，自宿胥口东行漯川，右经滑台城(滑县旧城)，又东北经黎阳县(泼县东北兰里)南，又东北经凉城县，又东北为长寿津，河至此与深川别行而东北入海，水经谓之大河故渎。}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران يو درياهه جو اصل وهڪرو ڪجهه وقت تائين وقفي وقفي سان پاڻي کڻندو رهيو، پر [[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] جي وچ ڌاري مڪمل طور سڪي ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|袁仲翔|王质彬|徐福龄|1991|loc=一、夏商西周春秋战国时期}}&lt;/ref&gt;
[[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] ۾ بندن، واهن ۽ ذخيرن کي نقصان پهچائڻ ۽ دشمن رياستن کي ٻوڏ ۾ ٻوڙڻ هڪ عام فوجي حڪمت عملي بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Floods&quot;&gt;Allaby, Michael &amp; Garrat, Richard. ''Facts on File Dangerous Weather Series: [https://books.google.com/books?id=QTKbcWwJ90MC&amp;pg=PA142 Floods]'', p. 142. Infobase Pub., 2003. {{ISBN|0-8160-5282-4}}. Accessed 15 October 2011.&lt;/ref&gt;
ڇو ته زرد درياهه جي وادي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] کان [[گوانژونگ]] واري علائقي ۽ [[چن رياست]] ڏانهن وڃڻ جو اهم رستو هئي، تنهنڪري چن رياست [[هانگو لنگهه]] کي مضبوط قلعن سان محفوظ ڪيو. هتي ڪيترائي اهم معرڪا ٿيا، ۽ اهو [[هان خاندان]] جي گاديءَ وارن شهرن [[چانگ آن]] ۽ [[لويانگ]] جي حفاظت لاءِ به هڪ اهم دفاعي لنگهه هو.
11ع ۾ آيل وڏي ٻوڏ کي مختصر عرصي واري [[شن خاندان]] جي زوال جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 70ع واري ٻي وڏي ٻوڏ کان پوءِ درياهه ٻيهر [[شنڊونگ]] جي اتر مان تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي واپس اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== شاهي دور ===

ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات کان پوءِ [[هانگو لنگهه]] جي فوجي اهميت گهٽجڻ لڳي، ۽ وڏا قلعا ۽ فوجي اڏا [[تونگ لنگهه|تونگ گوان]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. 923ع ۾ [[بعد وارو ليانگ]] خاندان جي جنرل [[دوان نِنگ]] پنهنجي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي [[بعد وارو تانگ]] کان بچائڻ جي ناڪام ڪوشش ۾ بند ڀڃرائي لڳ ڀڳ {{convert|1000|sqmi|sp=us}} علائقو ٻوڙي ڇڏيو. [[سونگ خاندان|سونگ]] دور جي انجنيئر [[لي چون]] پڻ 1020ع ۾ [[ليائو خاندان|ختان]] جي حملي کان بچاءَ لاءِ زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري کي ٻوڙڻ جي ساڳي تجويز ڏني، پر اها رد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي رياستن وچ ۾ ٿيل [[چانيوان معاهدو]] سونگ حڪومت کي نوان کاهه کوٽڻ يا درياهه جو رخ تبديل ڪرڻ کان واضح طور روڪيندو هو.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;&gt;Elvin, Mark &amp; Liu Cuirong&lt;!--sic--&gt; (eds.) ''Studies in Environment and History:'' ''[https://books.google.com/books?id=tAxmcRXKpaUC&amp;pg=PA554 Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History]'', pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. {{ISBN|0-521-56381-X}}.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به بند ٽٽندا رهيا. [[1034ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1034ع ۾ هينگ لونگ]] وٽ بند ٽٽڻ سبب درياهه ٽن وهڪرن ۾ ورهائجي ويو ۽ [[ديژو]] ۽ [[بوزو (جديد شنڊونگ)|بوزو]] جي اترين علائقن ۾ بار بار ٻوڏون آيون.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; سونگ حڪومت پنجن سالن تائين پراڻو وهڪرو بحال ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪندي رهي. صرف هڪ سال اندر 35,000 کان وڌيڪ مزدور، 100,000 ڀرتي ڪيل ڪارڪن، ۽ 220,000 ٽن ڪاٺ ۽ بانس استعمال ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; پر آخرڪار 1041ع ۾ اهو منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. ان کان پوءِ نسبتاً آهستي وهندڙ درياهه 1048ع ۾ [[شانگهو]] وٽ ٻيهر بند ٽوڙي پنهنجو مکيه وهڪرو اتر طرف [[تيانجن]] ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== ڏاکڻو وهڪرو وارو دور ===
[[File:546 of 'The International Geography. ... Edited by H. R. Mill' (11167528043).jpg|thumb|زرد درياهه جي پراڻن ۽ موجوده ڇوڙن جو نقشو]]
[[File:Ming Zuling.png|thumb|[[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم ڀرسان [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] ۽ [[منگ زولِنگ]] جو نقشو، جيڪو [[پان جيشُن]] جي ''Overview of River Maintenance'' جي [[چار خزانا مڪمل لائبريري]] واري ايڊيشن مان ورتل آهي. [[چنگ خاندان]] واري ايڊيشن تائين 1680ع جي ٻوڏ سبب اهي سڀ هنڌ پاڻي هيٺ اچي چڪا هئا.]]

1128ع کان 1855ع تائين زرد درياهه پنهنجي اڄوڪي رستي موجب [[بوهائي سمنڊ]] ۾ نه پر ڏکڻ طرف وهي [[هوائي درياهه]] سان ملي موجوده اتر [[جيانگسو صوبو]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان [[زرد سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. 1128ع ۾ [[ڪائيفينگ]] جي گورنر [[دو چونگ]] {{nowrap|({{lang|zh|{{linktext|杜|充}}}})}} جي اڳواڻي هيٺ [[سونگ خاندان]] جي فوجن [[جن خاندان (1115–1234)|جن خاندان]] جي وڌندڙ فوج کي روڪڻ لاءِ زرد درياهه جا ڏاکڻا بند ٽوڙي ڇڏيا. ان جي نتيجي ۾ درياهه جو وڏو رخ بدلجي ويو ۽ زرد درياهه [[سي درياهه]] ۽ [[هوائي درياهه]] جي ٻين معاون درياهن کي پنهنجي وهڪري ۾ شامل ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=Yunzhen |last2=Syvitski |first2=James PM |last3=Shu |first3=Gao |last4=Overeem |first4=Irina |last5=Kettner |first5=Albert J |title=Socio-economic Impacts on Flooding: A 4000-Year History of the Yellow River, China |journal=Ambio |date=2012 |volume=41 |issue=7 |pages=682–698 |doi=10.1007/s13280-012-0290-5 |pmid=22673799 |pmc=3472015|bibcode=2012Ambio..41..682C }}&lt;/ref&gt; تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زرد درياهه مڪمل طور [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ کان وهي [[زرد سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو. 1194ع تائين هوائي درياهه جو ڇوڙ گپ سان بند ٿي ويو هو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;&gt;Grousset, Rene. ''The Rise and Splendour of the Chinese Empire'', p. 303. University of California Press, 1959.&lt;/ref&gt; گپ جي وڏي مقدار سبب، جڏهن بعد ۾ زرد درياهه ٻيهر پنهنجو رخ تبديل ڪيو، تڏهن به هوائي درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن واپس نه وڃي سگهيو، بلڪه ان جو پاڻي [[هونگزي ڍنڍ]] ۾ گڏ ٿيڻ لڳو ۽ پوءِ ڏکڻ طرف [[يانگزي درياهه]] ڏانهن وهي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pietz |first1=David A. |title=The Yellow River |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674058248 |page=50}}&lt;/ref&gt;

[[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1344ع جي ٻوڏ]] دوران زرد درياهه ٻيهر [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ طرف وهي ويو. ان وقت [[يوان خاندان]] زوال پذير هو، ۽ شهنشاهه درياهه جا نوان بند اڏائڻ لاءِ وڏي انگ ۾ ماڻهن کي جبري پورهئي تي لڳايو. انهن سخت حالتن بغاوتن کي جنم ڏنو، جيڪي آخرڪار [[منگ خاندان]] جي قيام جو سبب بڻيون.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;/&gt; 1391ع ۾ [[1391ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|ٻي وڏي ٻوڏ]] دوران درياهه [[ڪائيفينگ]] کان [[فينگيانگ ضلعو]] ([[آنهوئي]]) تائين ٻوڏ آندي. آخرڪار [[1494ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1494ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ عوامي تعميراتي منصوبن دوران خواجه سرا [[لي شِنگ]] درياهه جي وهڪري کي مستحڪم بڻايو.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt; 16هين صديءَ دوران به درياهه ڪيترائي ڀيرا ٻوڏ آندو، جن ۾ 1526ع، 1534ع، 1558ع ۽ 1587ع جون ٻوڏون شامل آهن، ۽ هر ٻوڏ هيٺئين وهڪري ۾ تبديلي آندي.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;&gt;Tsai, Shih-Shan Henry. ''SUNY Series in Chinese Local Studies'': ''[https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC&amp;pg=PA200 The Eunuchs in the Ming Dynasty]''. SUNY Press, 1996. {{ISBN|0791426874}}, 9780791426876.&lt;/ref&gt;

[[1642ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1642ع جي ٻوڏ]] انسانن جي پيدا ڪيل هئي. [[ڪائيفينگ]] جي منگ گورنر شهر جو ڇهن مهينن کان گهيرو ڪندڙ هاري اڳواڻ [[لي زِيچينگ]] جي فوجن کي تباهه ڪرڻ لاءِ بند ٽوڙڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;Lorge, Peter Allan. ''[https://books.google.com/books?id=SE2Gw8rjuXQC&amp;pg=PA147 War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795]'', p. 147. Routledge, 2005. {{ISBN|978-0-415-31691-0}}.&lt;/ref&gt; نتيجي ۾ باغين بدران پنهنجو ئي شهر تباهه ٿي ويو، ۽ ٻوڏ، ڏڪار ۽ وبائن سبب شهر جي اڳوڻي 378,000 آبادي مان لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref&gt;[[Xu Xin (Judaic scholar)|Xu Xin]]. ''[https://books.google.com/books?id=GAAWkYBNu5sC&amp;pg=PA47 The Jews of Kaifeng, China: History, Culture, and Religion]'', p. 47. Ktav Publishing Inc, 2003. {{ISBN|978-0-88125-791-5}}.&lt;/ref&gt; هي خوشحال شهر تقريباً ويران ٿي ويو ۽ پوءِ [[چنگ خاندان]] جي [[ڪانگشي شهنشاهه]] جي دور ۾ ٻيهر آباد ڪيو ويو.

شاهي دور ۾ اهو سوال هميشه تڪراري رهيو ته ٻوڏ کي ڪيتري شدت سان روڪڻ گهرجي ۽ جڏهن درياهه پنهنجو رخ بدلائي ته ڇا ان کي ٻيهر پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو وڃي يا نه. جاگرافيدان چارلس گرير موجب ٻن مختلف نظرين جو وجود هو. هڪ، جنهن کي هو [[ڪنفيوشس ازم]] سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿو، درياهه کي اوچن بندن جي وچ ۾ محدود رکڻ جي حمايت ڪندو هو ته جيئن پوک لائق زمين وڌ کان وڌ محفوظ رهي. ٻيو، جنهن کي هو [[تائوازم]] سان منسوب ڪري ٿو، گهٽ اوچائي وارن بندن جو حامي هو، جيڪي هڪ ٻئي کان 5 کان 10 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي هجن.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|pages=387–88|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; [[سونگ خاندان]] جي [[سونگ جي شهنشاهه رين زونگ|رين زونگ]] ۽ [[سونگ جي شهنشاهه شين زونگ|شين زونگ]] جي دور ۾، جڏهن درياهه بار بار بند ٽوڙي اتر ۽ اولهه طرف منتقل ٿيندو رهيو، درٻاري عملدارن ۾ ان ڳالهه تي ڊگهو اختلاف رهيو ته ڇا وڏي خرچ سان درياهه کي وري پراڻي وهڪري ڏانهن آڻڻ گهرجي يا نه. آخرڪار شين زونگ حڪم ڏنو ته درياهه کي پنهنجي نئين وهڪري ۾ ئي رهڻ ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Lamoroux|author-first1= Christian|title=From the Yellow River to the Huai, chapter 15 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|pages=556–571|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

روايتي ٻوڏ ڪنٽرول لاءِ [[بند (پاڻي)|بند]]، [[ريوٽمينٽ]]، پاڻي جي زور کي گهٽائڻ لاءِ حفاظتي ڀتيون، اضافي پاڻي گڏ ڪرڻ وارا تلاءَ، نيڪالي وارا واهه ۽ [[پولڊر]] استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|page=388|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; انهن طريقن بابت [[پان جيشُن]] جهڙن عملدارن تفصيلي ڪتاب پڻ لکيا.&lt;ref&gt;''Overview on River Management'' {{nowrap|({{lang|zh|《河防一覽》}}}} {{transliteration|zh|Héfáng yīlǎn}}), 1590.&lt;/ref&gt; پان جيشُن جو خيال هو ته درياهه جي مختلف شاخن کي گڏ ڪرڻ سان وهڪري جي طاقت وڌندي، جنهن سان گپ کي هيٺ کڻي وڃڻ جي صلاحيت به وڌندي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Elvin|author-first1= Mark |author-last2= Su |author-first2=Ninghu|title=The Influence of the Yellow River on Hangzhou Bay since AD 1000, chapter 10 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|page=400|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به زرد درياهه، [[هوائي درياهه]] ۽ [[عظيم واهه]] جي سنگم واري علائقي ۾ حالتون ايتريون پيچيده رهيون، جو 1680ع جي وڏي ٻوڏ علائقي جي اهم مرڪز [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] کي مڪمل طور ٻوڙي ڇڏيو، جنهن کان پوءِ پان جيشُن کي درٻار مان هٽايو ويو. ان ٻوڏ دوران ويجهو واقع [[منگ ابن ڏاڏن جو مقبرو]] به [[هونگزي ڍنڍ]] هيٺ صدين تائين دفن رهيو، جيستائين جديد آبپاشي ۽ ٻوڏ ڪنٽرول منصوبن سبب پاڻيءَ جي سطح گهٽ نه ٿي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي کان کوٽائي ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع نه ٿيو.

{{wide image|Qianlong Emperor’s Southern Inspection Tour, Scroll 4, Confluence of the Huai and Yellow Rivers.jpg|3300px|''[[قيان لونگ شهنشاهه]] جي ڏاکڻي دوري'' جي چوٿين طومار ۾ [[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم جو منظر ڏيکاريل آهي.}}

=== اوڻيهين صديءَ کان موجوده دور تائين ===
[[File:Tchagan-Kouren.png|thumb|1851ع ۾ هيڪو شهر (هاڻوڪي [[ٽوگتو ضلعي]]، [[اندروني منگوليا]])]]
[[File:1938 Yellow River flood.jpg|right|thumb|1938ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ دوران [[قومپرست چيني فوج]] جا سپاهي.]]

[[1851ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1851ع کان 1855ع]] جي وچ ۾&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt;، [[نيئن بغاوت]] ۽ [[تائي پنگ بغاوت]] دوران آيل ٻوڏن سبب زرد درياهه ٻيهر اتر طرف موٽي آيو. [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1887ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 900,000 کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;&gt;International Rivers Report. &quot;[http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf Before the Deluge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704083330/http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf |date=4 July 2008 }}&quot;. 2007.&lt;/ref&gt; ۽ اها ڏڪار ۽ وبائن کي ڇڏي تاريخ جي ٻئي سڀ کان وڏي قدرتي آفت مڃي وڃي ٿي. [[1897ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1897ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ زرد درياهه تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي قائم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Needham, Joseph. ''Science and Civilization in China''. Vol. 1. ''Introductory Orientations'', p. 68. Caves Books Ltd. (Taipei), 1986 {{ISBN|052105799X}}.&lt;/ref&gt;

1898ع جي ٻوڏ [[شنڊونگ]] جي ڪيترين ئي آباديُن کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}} ان کان پوءِ آيل ڏڪار ۽ عيسائي مشنرين جي سرگرمين سبب ڳوٺاڻن سماج ۾ پيدا ٿيل سماجي ڇڪتاڻ [[باڪسر تحريڪ]] ۽ [[باڪسر بغاوت]] جي اڀار جا اهم سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}}

[[1931ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1931ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;/&gt; ۽ اها انساني جاني نقصان جي لحاظ کان تاريخ جي سڀ کان وڏي رڪارڊ ٿيل ٻوڏ مڃي وڃي ٿي.

9 جون 1938ع تي، [[ٻي چين-جاپان جنگ]] دوران، [[چيانگ ڪائي شيڪ]] جي حڪم تي [[ڪومنٽانگ]] فوجن [[هوايوانڪو، هينان|هوايوانڪو]] ڀرسان زرد درياهه جا بند ٽوڙي ڇڏيا. ڪينيڊين مورخ ڊائنا ليري ان کي &quot;جنگ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل قدرتي آفت&quot; قرار ڏنو آهي. هن ڪارروائي جو مقصد &quot;پاڻي کي سپاهين جي متبادل طور استعمال ڪرڻ&quot; واري حڪمت عملي تحت اڳتي وڌندڙ جاپاني فوج کي روڪڻ هو. تقريباً {{convert|54000|km2|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} علائقو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن ۾ اندازاً 500,000 کان 900,000 چيني مارجي ويا، جڏهن ته جاپاني فوجين جي جاني نقصان جو صحيح انگ معلوم ناهي. ٻوڏ جاپاني فوج کي زرد درياهه جي ڏاکڻي ڪناري تي [[ژينگژو]] تي قبضي کان عارضي طور روڪي ڇڏيو، پر اهي آخرڪار [[ووهان]] تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪو ان وقت چيني حڪومت جو عارضي گاديءَ وارو شهر هو.&lt;ref&gt;Lary, Diana. &quot;The Waters Covered the Earth: China's War-Induced Natural Disaster&quot;. Op. cit. in Selden, Mark &amp; So, Alvin Y., eds. ''War and State Terrorism: The United States, Japan, and the Asia-Pacific in the Long Twentieth Century'', pp. 143–170. Rowman &amp; Littlefield, 2004 {{ISBN|0742523918}}.&lt;/ref&gt;

ڪومنٽانگ حڪومت هوايوانڪو جا بند ٽوڙڻ ۽ ان کان پوءِ پيش آيل آفت جي ذميواري قبول نه ڪئي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;&gt;{{cite journal|first=Kathryn |last=Edgerton-Tarpley |title=A River Runs through It: The Yellow River and The Chinese Civil War, 1946–1947 |journal=Social Science History |volume=41 |issue=2 |date=Summer 2017 |pages=141–173 |doi=10.1017/ssh.2017.2|jstor=90017906 |url=https://www.jstor.org/stable/90017906}}&lt;/ref&gt;{{rp|145}} ۽ ان جو الزام جاپاني جنگي جهازن تي هنيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جاپان ۽ عالمي پريس چيني حڪومت جي ذميواري کي نمايان ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جڏهن ته چين اندر، حتيٰ جو [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي اخبارن به، جنگ جي پڄاڻي تائين حڪومت جي سرڪاري موقف جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}}

1940ع ۾ ئي ڪومنٽانگ حڪومت اعلان ڪيو ته جاپان جي شڪست کان پوءِ درياهه کي ٻيهر اتر واري پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو ويندو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} 1944ع جي آخر ۾ هوايوانڪو واري شگاف کي بند ڪرڻ ۽ 1938ع کان اڳ واري وهڪري مطابق بندن جي بحالي جي رٿابندي شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ان جي مخالفت اترئين وهڪري جي ڪنارن تي رهندڙ ماڻهن&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ۽ مقامي ڪميونسٽ باغين ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|150}}

1946ع ۾ [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مرڪزي ڪميٽي پڻ درياهه کي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽائڻ جي اصول سان اتفاق ڪيو، پر شرط رکيو ته پهرين بندن جي مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان جي باوجود قومپرست حڪومت هوايوانڪو جي شگاف کي بند ڪرڻ جو ڪم جاري رکيو، ۽ منصوبي جي شروعات سرڪاري طور 1 مارچ 1946ع تي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان کان ٿوري ئي دير پوءِ ڪميونسٽن پهريون ڀيرو کلي عام قومپرستن کي بند ٽوڙڻ ۽ جاپانين کي روڪڻ ۾ ناڪاميءَ جو ذميوار قرار ڏنو.

جاري [[چيني گهرو جنگ]] ۽ 1947ع جي  سبب [[چيانگ ڪائي شيڪ]] لاءِ شگاف بند ڪرڻ فوجي لحاظ کان اهم هو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|155}} قومپرستن آخرڪار 5000 فٽ ڊگهو شگاف 15 مارچ 1947ع تي بند ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158}} ۽ ٻئي ڏينهن درياهه مڪمل طور پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158-59}} ساڳئي سال [[چوٿين مئي تحريڪ]] جي سالگرهه تي ڪومنٽانگ هوايوانڪو ۾ ان ڪاميابي جي جشن لاءِ تقريب پڻ منعقد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159}}

ساڳئي سال ڏاکڻي پراڻي وهڪري واري علائقي ۾ ٻيهر زراعت شروع ٿي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159-60}} جڏهن ته اترئين بحال ٿيل وهڪري جي ڀرسان، جتي بند اڃا مرمت نه ٿيا هئا، هزارين ماڻهو لڏپلاڻ تي مجبور ٿيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|160}} ڪميونسٽن جي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ مقامي عملدارن لکين ماڻهن کي متحرڪ ڪري بندن جي مرمت ۽ مضبوطيءَ جا وسيع منصوبا شروع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|162}}

1949ع ۾ ڪميونسٽن جي فتح کان پوءِ، [[چين جي عوامي جمهوريه]] 1954ع ۾ ''زرد درياهه جي ٻوڏن تي بنيادي ضابطو ۽ زرد درياهه جي آبي منصوبن جي ترقي'' وارو قومي منصوبو جاري ڪيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book |last=Harrell |first=Stevan |title=An Ecological History of Modern China |publisher=[[University of Washington Press]] |year=2023 |isbn=9780295751719 |location=Seattle}}&lt;/ref&gt;{{Rp|pages=111–113}} ان جو مقصد ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] جي برساتي زراعت کي آبپاشي واري زراعت ۾ تبديل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}} 1957ع کان انهن منصوبن تي وڏي پيماني تي عملدرآمد شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}}

1970ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين درياهه جي سڪي وڃڻ جو رجحان تيزي سان وڌيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ زرد درياهه هر سال سراسري طور لڳ ڀڳ 180 ڏينهن تائين سمنڊ تائين پهچي نه سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}} 1997ع ۾ ته درياهه لڳاتار 226 ڏينهن تائين سمنڊ ۾ ڇوڙ نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}}

12 آگسٽ 2024ع تي [[چين جي پاڻي وسيلن واري وزارت]] جي زرد درياهه آبي ڪميٽي اعلان ڪيو ته 1999ع کان سڄي درياهه جي گڏيل پاڻي وهڪري واري نظام جي نفاذ کان پوءِ زرد درياهه 25 سالن کان بنا رڪاوٽ وهندو رهيو آهي. انهن 25 سالن دوران زرد درياهه جي مکيه وهڪري مان مجموعي طور 543.6 ارب ڪعبي ميٽر کان وڌيڪ پاڻي فراهم ڪيو ويو، جڏهن ته 1.464 ارب ڪعبي ميٽر ماحولياتي پاڻي پڻ فراهم ڪيو ويو. درياهه جي ڇوڙ واري آبي زمينن ۽ محفوظ علائقن ۾ پکين جي نسلن جو انگ وڌي 373 ٿي ويو، ۽ آبي ماحولياتي نظام ۾ نمايان بحالي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=黄河实现连续25年不断流_新闻频道_中国青年网 |url=https://news.youth.cn/gn/202408/t20240812_15443210.htm |access-date=2025-04-08 |website=news.youth.cn}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

[[File:Bassin-du-fleuve-jaune.png|thumb|زرد درياهه جي طاس جو طبقاتي نقشو]]

زرد درياهه جي طاس جي اوڀر-اولهه ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|1900|km|-1|sp=us}} ۽ اتر-ڏکڻ ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آهي. ان جو ڪل [[آبگير علائقو]] لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آهي.

[[چائنا ايڪسپلوريشن اينڊ ريسرچ سوسائٽي]] موجب،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=China Exploration &amp; Research Society|url=http://www.cers.org.hk/index.php/en/|access-date=2021-01-06|website=cers.org.hk|archive-date=28 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328175811/http://www.cers.org.hk/index.php/en/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه جو سرچشمو [[بيان هار جبلن]] ۾ {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}} تي، [[يوشو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اوڀرئين ڪناري ڀرسان واقع آهي. ان جون سرچشمي واريون معاون نديون [[گيارنگ ڍنڍ]] ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جيڪي [[گولو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اولهندي حصي ۾، [[چنگھائي]] جي بيان هار جبلن جي بلند علائقن ۾ واقع آهن. [[زوئيگي بيسن]] ۾، جيڪو [[گانسو]] جي سرحد سان لڳو لڳ آهي، زرد درياهه پهرين اتر اولهه ۽ پوءِ اتر اوڀر طرف وڪڙ ڪري ٿو، ان کان پوءِ ڏکڻ طرف مڙي مشهور &quot;[[اورڊوس لوپ]]&quot; ٺاهي ٿو، ۽ پوءِ عام طور اوڀر طرف [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان وهي [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جو [[آبگير طاس]] {{convert|752443|km2|sp=us|0}} تي پکڙيل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 140 ملين ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ۽ آبپاشي فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;/&gt;

زرد درياهه هاڻوڪي چين جي ستن [[چين جا صوبا|صوبن]] ۽ ٻن [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقن]] مان وهي ٿو، جيڪي اولهه کان اوڀر طرف هن ريت آهن: [[چنگھائي]]، [[سيچوان]]، [[گانسو]]، [[ننگشيا]]، [[اندروني منگوليا]]، [[شانشي]]، [[شانسي]]، [[هينان]] ۽ [[شنڊونگ]]. زرد درياهه جي موجوده وهڪري تي واقع اهم شهرن ۾ [[لانژو]]، [[ينچوان]]، [[ووھائي]]، [[باوتو]]، [[لويانگ]]، [[ژينگژو]]، [[ڪائيفينگ]] ۽ [[جينان]] شامل آهن. درياهه جو موجوده ڇوڙ [[ڪينلي ضلعو|ڪينلي ضلعي]]، [[شنڊونگ]] ۾ واقع آهي.

عام طور زرد درياهه کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي. اهي تقريباً [[تبتي پليٽو]] جي جبلستاني اتر اوڀرئين حصي، [[اورڊوس لوپ]] ۽ [[لوئس پليٽو]]، ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] تي مشتمل آهن.&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt; بهرحال، مختلف محقق انهن ٽن مرحلن جي حدبندين بابت مختلف رايا رکن ٿا.{{Citation needed|date=May 2009}} هن مقالي ۾ بنيادي طور [[زرد درياهه تحفظ ڪميشن]] طرفان اختيار ڪيل ورهاست استعمال ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[http://www.yellowriver.gov.cn/ Yellow River Conservancy Commission]. Yellowriver.gov.cn. Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;

زرد درياهه سان گڏ ايندڙ تلڇٽ [[بوھائي سمنڊ]] مان ٿيندي [[اتر پيلو سمنڊ]] ۽ [[ڏکڻ پيلو سمنڊ]] تائين پهتي آهي، جتي [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي چوڌاري هڪ پري وارو تلڇٽي مرڪز (Distal Depocenter) ٺهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=J Paul Liu, John D Milliman, Shu Gao, Peng Cheng |title=Holocene development of the Yellow River's subaqueous delta, North Yellow Sea|journal=[[Marine Geology]]|date=2004|volume=209|issue=1–4|pages=45–67|doi=10.1016/j.margeo.2004.06.009|bibcode=2004MGeol.209...45L}}&lt;/ref&gt;

===ارضيات===
زرد درياهه پهريون ڀيرو غالباً [[ديرين مائيوسين]]، [[پليائيوسين]] يا [[پليئسٽوسين]] دور دوران وجود ۾ آيو،&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Wang |first1=Xin |last2=Hu |first2=Gang |last3=Saito |first3=Yoshiki |last4=Ni |first4=Guanzhong |last5=Hu |first5=Han |last6=Yu |first6=Ziying |last7=Chen |first7=Jingping |last8=Wang |first8=Mi |last9=Yuan |first9=Xiaoping |last10=Wang |first10=Lei |last11=Hu |first11=Zhenbo |last12=Nie |first12=Junsheng |last13=Pan |first13=Baotian |title=Did the modern Yellow River form at the Mid-Pleistocene transition? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2095927322002365#:~:text=The%20incision%20of%20the%20Sanmen,Plateau%20to%20global%20climate%20change. |journal=Science Bulletin |date=2022 |volume=67 |issue=15 |pages=1603–1610 |doi=10.1016/j.scib.2022.06.003 |pmid=36546288 |bibcode=2022SciBu..67.1603W |via=Elsevier Science Direct|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Xue |first=Chunting |date=August 1993 |title=Historical changes in the Yellow River delta, China |url=https://www.researchgate.net/publication/240420103 |journal=Marine Geology |volume=113 |issue=3–4 |pages=321–330 |doi=10.1016/0025-3227(93)90025-Q|bibcode=1993MGeol.113..321X }}&lt;/ref&gt; جيڪو [[تبتي پليٽو]] جي مٿي اڀرڻ (uplift) جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;:03&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:022&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hu |first1=Zhenbo |last2=Pan |first2=Baotian |last3=Guo |first3=Lianyong |last4=Vandenberghe |first4=Jef |last5=Liu |first5=Xiaopeng |last6=Wang |first6=Junping |last7=Fan |first7=Yunlong |last8=Mao |first8=Junwei |last9=Gao |first9=Hongshan |last10=Hu |first10=Xiaofei |date=2016-02-01 |title=Rapid fluvial incision and headward erosion by the Yellow River along the Jinshaan gorge during the past 1.2 Ma as a result of tectonic extension |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379115301864 |journal=Quaternary Science Reviews |volume=133 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.quascirev.2015.12.003 |bibcode=2016QSRv..133....1H |issn=0277-3791|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===مٿيون وهڪرو===
{{unreferenced section|date=September 2015}}

زرد درياهه جو مٿيون وهڪرو [[بيان هار جبلن]] ۾ واقع ان جي سرچشمي کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[هيڪو ٽائون]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] تائين پکڙيل آهي، جتي درياهه ڏکڻ طرف تيز وڪڙ کڻي ٿو. هن حصي جي ڪل ڊيگهه {{convert|3472|km|0|sp=us}} ۽ ڪل طاس جو پکيڙ {{convert|386000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جي 51.4٪ جي برابر آهي. هن وهڪري دوران زرد درياهه جي اوچائي {{convert|3496|m|0|sp=us}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري [[ڍلان]] 0.10٪ آهي.

سرچشمي وارو حصو بنيادي طور [[بيان هار جبلن]] ۽ [[امني ماچين]] جبلن جي وچ ۾ موجود چراگاهن، دلدلن ۽ ٽڪرين مان گذري ٿو. هتي درياهه جو پاڻي صاف ۽ وهڪرو مستحڪم هوندو آهي. هن علائقي ۾ شفاف ڍنڍون نمايان خصوصيت آهن. هن حصي جون ٻه اهم ڍنڍون [[گيارنگ ڍنڍ]] (ژالنگ) ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] (ايلنگ) آهن، جن جي گنجائش ترتيبوار 4.7 ارب ۽ 10.8 ارب ڪعبي ميٽر (166 ۽ 381 ارب ڪعبي فوٽ) آهي. سمنڊ جي سطح کان {{convert|4290|m|sigfig=4|sp=us|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع اهي چين جون سڀ کان وڏيون مٿانهين ميدان واريون مٺي پاڻي جون ڍنڍون آهن. زرد درياهه جي سرچشمي واري علائقي جو وڏو حصو [[سانجيانگ يوان قومي قدرتي محفوظ علائقو|سانجيانگ يوان (&quot;ٽن درياهن جا سرچشما&quot;) قومي قدرتي محفوظ علائقو]] قرار ڏنو ويو آهي، ته جيئن زرد درياهه، [[يانگزي درياهه]] ۽ [[ميڪونگ درياهه]] جي سرچشمن جي حفاظت ٿي سگهي.

امني ماچين جبلن جي اوڀرئين ڪناري سان اوڀر طرف وهندي، زرد درياهه [[ماچو ڪائونٽي]]، [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هتي اهو بلند دلدلي علائقي [[زوئيگي دلدل]] جي ڪناري سان وهي ٿو ۽ پوءِ اوچتو اتر اولهه طرف وڪڙ ڪري [[ماچو ڪائونٽي|ماچو]] ۽ [[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]] جي وچ ۾ سرحد بڻائي ٿو. پوءِ درياهه امني ماچين جبلن جي اترئين ڪناري سان وهندي ٻيهر [[چنگھائي]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ آهستي آهستي اتر طرف مڙي [[شنگھائي ڪائونٽي]] ۾ [[لونگيانگ گھاٽي]] ڏانهن وڌي ٿو.

وادي وارو حصو [[چنگھائي]] جي لونگيانگ گھاٽي کان [[گانسو]] جي [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پکڙيل آهي. درياهه جي ٻنهي پاسن تي اوچا پهاڙي ڪنارا آهن. درياهه جو پيٽ سوڙهو ۽ لاٿ تيز هجڻ سبب هن حصي ۾ وهڪرو نهايت تيز ۽ ڇوليدار هوندو آهي. هن حصي ۾ 20 گھاٽيون آهن، جن مان [[لونگيانگ گھاٽي|لونگيانگ]]، جيشي، [[ليوجياشيا ڊيم|ليوجيا]]، باپان ۽ [[چنگتونگ گھاٽي|چنگتونگ]] سڀ کان مشهور آهن. وهڪري جون اهي حالتون [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ انتهائي موزون آهن. زرد درياهه انهن گھاٽين مان گذرندي ٻي ۽ آخري ڀيرو [[چنگھائي]] مان نڪري [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو، جيڪو [[ليوجيا گھاٽي]] کان ٿورو اڳ آهي. [[يانگو گھاٽي]] کان هيٺ [[لانژو]]، جيڪو صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، زرد درياهه جي ڪناري تي آباد آهي. اتان درياهه اتر اوڀر طرف وهي [[ننگشيا]] ۾ [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پهچي ٿو.

چنگتونگ گھاٽي مان نڪرڻ کان پوءِ درياهه وسيع [[آلوويئل ميدان]]ن، يعني [[ينچوان ميدان]] ۽ [[هيتائو ميدان]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ درياهه جي ڪنارن وارا علائقا گهڻو ڪري ريگستان ۽ گاهه وارا ميدان آهن، جڏهن ته معاون نديون تمام ٿوريون آهن. وهڪرو نسبتاً آهستو هوندو آهي. هيتائو ميدان جي ڊيگهه {{convert|900|km|-1|sp=us|abbr=on}} ۽ ويڪر {{convert|30|to|50|km|mi|0|sp=us|abbr=on}} آهي. تاريخي طور هي زرد درياهه سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آبپاشي وارو ميدان رهيو آهي.

&lt;gallery&gt;
File:九曲黄河第一湾1.JPG|[[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]]
File:YellowRiver.jpg|[[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]]، [[تبتي پليٽو]] ۾، [[لوئس پليٽو]] کان مٿانهون علائقو
File:景泰 黄河石林景区之黄河与崖壁 02.jpg|[[جنگتائي ڪائونٽي]]، [[گانسو]]
File:VM 6056 Liujiaxia Town.jpg|[[ليوجياشيا]]، [[گانسو]]
File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|[[داشيا درياهه]] (هيٺئين ساڄي پاسي کان ايندڙ) [[لينشيا خودمختيار صوبي]]، [[گانسو]] ۾ زرد درياهه جي [[ليوجياشيا ذخيرو]] ۾ ڇوڙ ڪندي
&lt;/gallery&gt;

===وچيون وهڪرو===
{{main|اورڊوس لوپ|هيتائو}}

[[اورڊوس لوپ]] زرد درياهه جي هڪ وڏي وڪڙ سان ٺهيو آهي، جيڪو [[ژونگ ننگ ڪائونٽي]]، [[ننگشيا]] کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[شانشي]] جي [[تونگ گوان ڪائونٽي]] ۾ [[ويئي درياهه]] سان سنگم وٽ اوڀر طرف تيز موڙ تي ختم ٿئي ٿو. بهرحال، سرڪاري طور زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] کان [[ژينگژو]]، [[هينان]] تائين شمار ڪيو وڃي ٿو. وچئين وهڪري جي ڊيگهه {{convert|1206|km|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته ان جي طاس جو پکيڙ {{convert|344000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو 45.7٪ آهي. هن حصي ۾ درياهه جي اوچائي مجموعي طور {{convert|890|m|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.074٪ آهي. وچئين وهڪري ۾ 30 وڏيون معاون نديون شامل ٿين ٿيون، جن سبب پاڻي جي وهڪري ۾ 43.5٪ واڌ ٿئي ٿي. زرد درياهه جي مجموعي تلڇٽ جو 92٪ حصو به هن وهڪري مان اچي ٿو.

زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[لوئس پليٽو]] مان گذري ٿو، جتي تمام گهڻي زميني ڪٽائي (erosion) ٿئي ٿي. درياهه ۾ شامل ٿيندڙ وڏي مقدار ۾ مٽي ۽ واري سبب زرد درياهه دنيا جو سڀ کان وڌيڪ [[تلڇٽ]] کڻندڙ درياهه بڻجي ويو آهي. 1933ع ۾ درياهه ۾ تلڇٽ جي سالياني مقدار جو سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ 3.91 ارب ٽن هو. جڏهن ته 1977ع ۾ تلڇٽ جي سڀ کان وڌيڪ ڪثافت 920 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر (57.4 پائونڊ في ڪعبي فوٽ) رڪارڊ ڪئي وئي. اهي تلڇٽ بعد ۾ هيٺئين وهڪري جي آهستي وهندڙ حصي ۾ جمع ٿين ٿا، جنهن سان [[درياهي پيٽ]] اوچو ٿي وڃي ٿو ۽ مشهور &quot;زمين کان مٿانهون درياهه&quot; وجود ۾ اچي ٿو. [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] کان [[يومينڪو]] تائين درياهه پنهنجي مکيه وهڪري ۾ لڳاتار ڊگهي وادين مان گذري ٿو، جيڪي گڏيل طور [[جنشان وادي]] سڏجن ٿيون. هن حصي ۾ موجود آبي توانائي جا وسيع وسيلا ان کي [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ ملڪ جو ٻيون سڀ کان موزون علائقو بڻائين ٿا. مشهور [[هوڪو آبشار]] به هن وادي جي هيٺئين حصي ۾ [[شانسي]] ۽ [[شانشي]] جي سرحد تي واقع آهي.

&lt;gallery&gt;
File:Zhongshan Bridge, Lanzhou (53724585497).jpg|[[لانژو]]، [[گانسو]]
File:沙坡头景区之黄河与悬索桥 02.jpg|[[شاپوٽو]]، [[ننگشيا]]، چوڌاري ريگستان سان
Iss067e122535 lrg.jpg|[[دالاڊ بينر]]، [[باوتو]]، [[اندروني منگوليا]]
File:HukouWaterfall4.jpg|[[هوڪو آبشار]]، [[ييچوان ڪائونٽي، شانشي|ييچوان]]، [[شانشي]]
File:Qiankun Bend.jpg|[[چيانڪن وڪڙ]]، [[يونگھي ڪائونٽي]]، [[شانسي]]
File:20221218 View of the Yellow River at Yinmagou 01.jpg|[[شنگيانگ]]، [[هينان]]
&lt;/gallery&gt;

===هيٺيون وهڪرو===
{{main|زرد درياهه جو ڊيلٽا}}

هيٺئين وهڪري ۾، [[ژينگژو]] کان درياهه جي ڇوڙ تائين، جيڪو {{convert|786|km|sp=us|abbr=on}} ڊگهو آهي، زرد درياهه [[ٻنڌ]]ن جي وچ ۾ وهندي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان اتر اوڀر طرف وهي آخرڪار [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هن حصي جي طاس جو پکيڙ رڳو {{convert|23000|km2|sp=us}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو فقط 3٪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن حصي ۾ تمام ٿوريون معاون نديون شامل ٿين ٿيون؛ ڏکڻ جون تقريباً سڀئي نديون [[هوائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جڏهن ته اتر جون نديون [[هائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. مثال طور، هوائي درياهه جي طاس کي زرد درياهه جي طاس کان زرد درياهه جي ڏاکڻي ٻنڌ ذريعي جدا ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yang |first1=Gonghuan |last2=Zhuang |first2=Dafang |title=Atlas of the Huai River Basin Water Environment: Digestive Cancer Mortality |date=2014 |publisher=Springer |isbn=9789401786195 |page=143}}&lt;/ref&gt; هيٺئين وهڪري ۾ اوچائيءَ جو مجموعي لاٿ {{convert|93.6|m|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.012٪ آهي.

وچئين وهڪري مان ايندڙ تلڇٽ هن حصي ۾ گڏ ٿي درياهه جي پيٽ کي مسلسل اوچو ڪن ٿا. تلڇٽ جي تمام گهڻي جمع ٿيڻ سبب درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان ڪيترائي ميٽر مٿي ٿي ويو آهي. انهيءَ ڪري درياهه جي هن حصي کي [[زمين کان مٿانهون درياهه]] سڏيو وڃي ٿو. [[ڪائيفينگ]]، [[هينان]] ۾ زرد درياهه جو پيٽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|10|m|sp=us|0}} مٿي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |author-last1=Leung|author-first1= George |title=Reclamation and Sediment Control in the Middle Yellow River Valley |journal=Water International |volume=21 |issue=1 |pages=12–19 |year=1996 |doi=10.1080/02508069608686482|bibcode=1996WatIn..21...12L |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214151633/http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |archive-date=14 December 2013 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
Dongping Lake-Laohu Town 05.jpg|[[ڊونگ پنگ ڍنڍ]]، زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري جي سڀ کان وڏي معاون ڍنڍ
Dezhou-Dajiawa Railway Yellow River Bridge.jpg|ريل گاڏي نمبر K1531 [[ليجن ڪائونٽي]]، [[شنڊونگ]] ڀرسان زرد درياهه تي [[لونگجو پل]] تان گذرندي
File:Yellow River Delta.jpeg|[[زرد درياهه جو ڊيلٽا]]
File:柳树 - Willows - 2011.11 - panoramio.jpg|[[شنڊونگ]] جي [[ڊونگ يِنگ]] ويجهو ڊيلٽا ۾ بيد جا وڻ
File:泥滩上枯死的植物 - Dead Plants on Mud Flat - 2012.09 - panoramio.jpg|ڊيلٽا ڀرسان [[گاريءَ جو ميدان]]
&lt;/gallery&gt;

===معاون نديون===
[[File:202309 Tongguan Ancient City Overview.jpg|thumb|زرد درياهه ۽ ان جي سڀ کان وڏي معاون [[ويئي درياهه]] جي سنگم تاريخي طور چين ۾ هڪ انتهائي اهم حڪمتِ عملي وارو هنڌ رهيو آهي. [[تونگ لنگهه]] هتي تعمير ڪيو ويو هو، جيڪو تصوير جي سامهون نظر اچي ٿو.]]

زرد درياهه جون معاون نديون، سرچشمي کان ڇوڙ تائين، هيٺ ڏجن ٿيون:
*[[اڇو درياهه (چين)|اڇو درياهه]]
*[[داشيا درياهه]]
*[[تائو درياهه]]
*[[هوانگ شوئي درياهه|هوانگ شوئي]]
**[[داتونگ درياهه]]
*[[ژوانگلانگ درياهه]]
*[[زولي درياهه]]
*[[چنگشوئي درياهه]]
*[[داهيئي درياهه]]
*[[ڪوئي درياهه]]
*[[ووڊنگ درياهه]]
*[[فين درياهه]]
*[[ويئي درياهه]] (هي زرد درياهه جي سڀ کان وڏي معاون ندي آهي)
*[[لوئو درياهه (هينان)|لوئو درياهه]]
*[[چن درياهه (شانسي)|چن درياهه]]
*[[داوين درياهه]]

زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري ۾ ڪا به معاون ندي شامل نه ٿيندي آهي.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}}

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>iq7k7ql7b1mun9hhhqp4qai6isidc45</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390134</id>
      <parentid>390133</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T08:01:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73728" sha1="eb27skgqwq2pluavszkc5pabcfapaob" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

=== تهذيب جي جنم ڀومي ===
{{see also|زرد درياهه جي تهذيب}}

[[File:Nine Provinces of China.png|thumb|عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو]]
[[File:Western Zhou geography.svg|thumb|[[مغربي زو خاندان]] جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.]]

[[چيني ڏند ڪٿا]] موجب ديو قامت [[ڪوا فو]] سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ [[وي درياهه]] جو پاڻي پي ويو.&lt;ref&gt;Summary of the story given in the definition of {{lang|zh|夸父追日}}: {{cite book|script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title=[[Xiandai Hanyu Cidian|A Dictionary of Current Chinese]] (Seventh Edition) |date=1 September 2016|publisher=[[The Commercial Press]] |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}&lt;/ref&gt;

[[بهار ۽ سرءُ وارو دور|بهار ۽ سرءُ جي دور]]&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;&gt;Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map &quot;4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)&quot;. {{in lang|fr}}&lt;br/&gt; English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}&lt;/ref&gt; ۽ [[چن خاندان]] جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، [[لويانگ]] کان گذرڻ کان پوءِ درياهه [[شانشي]] ۽ [[هينان]] صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ [[هيبي]] ۽ [[شنڊونگ]] جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده [[تيانجن]] جي ويجهو [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

[[ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه]] جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري [[عظيم يو]] کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|黄河水利委员会黄河志总编辑室|2010|loc=一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代}}&lt;/ref&gt;

''[[يو گونگ]]'' ۾ لکيل آهي: &quot;جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡}}&lt;/ref&gt;

هتي ذڪر ڪيل &quot;جشي&quot; مان مراد موجوده [[چنگھائي]] صوبي جي [[شون هوا سالار خودمختيار ضلعو]] ڀرسان واقع [[آمني ماچن جبل]] آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف [[هوائين]] ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي [[سان مين]] ۽ [[مينگجن]] کان گذرندي [[لو درياهه (هينان)|لو درياهه]] سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو [[دائي پي جبل]] جي اتر کان، [[ژانگ درياهه]] کي پار ڪندي، موجوده [[چوژو ضلعو]] ([[هيبي]]) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده [[شين ضلعو]] وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي [[چنگ ضلعو]] جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار [[تيانجن]] جي ڏکڻ اوڀر مان [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر ''يو گونگ'' ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي &quot;يو درياهه&quot; سڏيو وڃي ٿو.

=== يو درياهه جي وهڪري جي تبديلي ===

[[ژو خاندان]] جي [[ژو جي بادشاهه ڊِنگ|بادشاهه ڊِنگ]] جي حڪومت جي پنجين سال (602 ق.م.) ۾ درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري کي ڇڏي ڪيترائي سؤ ڪلوميٽر اوڀر طرف منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه [[لي يانگ]] (موجوده [[شون ضلعو]]، [[هينان]] جي ڏکڻ اولهه) ۾ سوشو نالي هنڌ وٽ پنهنجا ڪنارا ٽوڙي ٻاهر نڪري آيو ۽ يو درياهه جي اصل وهڪري کان هٽي ويو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|漢書|chapter=卷029|quote=王横言：&quot;禹之行河水，本随西山下东北去。《周谱》云：'定王五年河徙'，则今所行，非禹之所穿也。&quot;}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ اهو [[ژانگ وو]] (موجوده [[ڇانگ ضلعو]]، [[هيبي]] جي اتر اوڀر) وٽ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ٿيو، جيڪو [[عظيم يو]] طرفان ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ کان پوءِ تاريخ ۾ زرد درياهه جي وهڪري جي پهرين وڏي تبديلي مڃي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=禹河大徙|url=http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|website=黄河网|publisher=水利部黄河水利委员会|accessdate=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424174203/http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|archive-date=2017-04-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
سوشو وٽ رخ بدلائڻ کان پوءِ نئون وهڪرو تقريباً [[هوا ضلعو]] کان اوڀر طرف وهندو هو، پوءِ [[هينان]] ۾ [[پويانگ]] جي اتر اولهه مان گذرندي اتر طرف مڙندو هو. ان کان پوءِ [[شنڊونگ]] جي [[گوان ضلعو]] جي اتر ۾ ٻيهر اوڀر طرف مڙي، پوءِ [[چي پنگ]] مان گذرندي وري اتر طرف وڌندو هو، [[هيبي]] جي [[ڇانگژو]] مان آهستي آهستي اتر طرف منتقل ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده [[هوانگ هوا]] ضلعي جي اتر ۾ [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡锥指|[[胡渭]]|quote=周定王五年河徙，自宿胥口东行漯川，右经滑台城(滑县旧城)，又东北经黎阳县(泼县东北兰里)南，又东北经凉城县，又东北为长寿津，河至此与深川别行而东北入海，水经谓之大河故渎。}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران يو درياهه جو اصل وهڪرو ڪجهه وقت تائين وقفي وقفي سان پاڻي کڻندو رهيو، پر [[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] جي وچ ڌاري مڪمل طور سڪي ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|袁仲翔|王质彬|徐福龄|1991|loc=一、夏商西周春秋战国时期}}&lt;/ref&gt;
[[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] ۾ بندن، واهن ۽ ذخيرن کي نقصان پهچائڻ ۽ دشمن رياستن کي ٻوڏ ۾ ٻوڙڻ هڪ عام فوجي حڪمت عملي بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Floods&quot;&gt;Allaby, Michael &amp; Garrat, Richard. ''Facts on File Dangerous Weather Series: [https://books.google.com/books?id=QTKbcWwJ90MC&amp;pg=PA142 Floods]'', p. 142. Infobase Pub., 2003. {{ISBN|0-8160-5282-4}}. Accessed 15 October 2011.&lt;/ref&gt;
ڇو ته زرد درياهه جي وادي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] کان [[گوانژونگ]] واري علائقي ۽ [[چن رياست]] ڏانهن وڃڻ جو اهم رستو هئي، تنهنڪري چن رياست [[هانگو لنگهه]] کي مضبوط قلعن سان محفوظ ڪيو. هتي ڪيترائي اهم معرڪا ٿيا، ۽ اهو [[هان خاندان]] جي گاديءَ وارن شهرن [[چانگ آن]] ۽ [[لويانگ]] جي حفاظت لاءِ به هڪ اهم دفاعي لنگهه هو.
11ع ۾ آيل وڏي ٻوڏ کي مختصر عرصي واري [[شن خاندان]] جي زوال جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 70ع واري ٻي وڏي ٻوڏ کان پوءِ درياهه ٻيهر [[شنڊونگ]] جي اتر مان تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي واپس اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== شاهي دور ===

ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات کان پوءِ [[هانگو لنگهه]] جي فوجي اهميت گهٽجڻ لڳي، ۽ وڏا قلعا ۽ فوجي اڏا [[تونگ لنگهه|تونگ گوان]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. 923ع ۾ [[بعد وارو ليانگ]] خاندان جي جنرل [[دوان نِنگ]] پنهنجي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي [[بعد وارو تانگ]] کان بچائڻ جي ناڪام ڪوشش ۾ بند ڀڃرائي لڳ ڀڳ {{convert|1000|sqmi|sp=us}} علائقو ٻوڙي ڇڏيو. [[سونگ خاندان|سونگ]] دور جي انجنيئر [[لي چون]] پڻ 1020ع ۾ [[ليائو خاندان|ختان]] جي حملي کان بچاءَ لاءِ زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري کي ٻوڙڻ جي ساڳي تجويز ڏني، پر اها رد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي رياستن وچ ۾ ٿيل [[چانيوان معاهدو]] سونگ حڪومت کي نوان کاهه کوٽڻ يا درياهه جو رخ تبديل ڪرڻ کان واضح طور روڪيندو هو.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;&gt;Elvin, Mark &amp; Liu Cuirong&lt;!--sic--&gt; (eds.) ''Studies in Environment and History:'' ''[https://books.google.com/books?id=tAxmcRXKpaUC&amp;pg=PA554 Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History]'', pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. {{ISBN|0-521-56381-X}}.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به بند ٽٽندا رهيا. [[1034ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1034ع ۾ هينگ لونگ]] وٽ بند ٽٽڻ سبب درياهه ٽن وهڪرن ۾ ورهائجي ويو ۽ [[ديژو]] ۽ [[بوزو (جديد شنڊونگ)|بوزو]] جي اترين علائقن ۾ بار بار ٻوڏون آيون.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; سونگ حڪومت پنجن سالن تائين پراڻو وهڪرو بحال ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪندي رهي. صرف هڪ سال اندر 35,000 کان وڌيڪ مزدور، 100,000 ڀرتي ڪيل ڪارڪن، ۽ 220,000 ٽن ڪاٺ ۽ بانس استعمال ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; پر آخرڪار 1041ع ۾ اهو منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. ان کان پوءِ نسبتاً آهستي وهندڙ درياهه 1048ع ۾ [[شانگهو]] وٽ ٻيهر بند ٽوڙي پنهنجو مکيه وهڪرو اتر طرف [[تيانجن]] ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== ڏاکڻو وهڪرو وارو دور ===
[[File:546 of 'The International Geography. ... Edited by H. R. Mill' (11167528043).jpg|thumb|زرد درياهه جي پراڻن ۽ موجوده ڇوڙن جو نقشو]]
[[File:Ming Zuling.png|thumb|[[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم ڀرسان [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] ۽ [[منگ زولِنگ]] جو نقشو، جيڪو [[پان جيشُن]] جي ''Overview of River Maintenance'' جي [[چار خزانا مڪمل لائبريري]] واري ايڊيشن مان ورتل آهي. [[چنگ خاندان]] واري ايڊيشن تائين 1680ع جي ٻوڏ سبب اهي سڀ هنڌ پاڻي هيٺ اچي چڪا هئا.]]

1128ع کان 1855ع تائين زرد درياهه پنهنجي اڄوڪي رستي موجب [[بوهائي سمنڊ]] ۾ نه پر ڏکڻ طرف وهي [[هوائي درياهه]] سان ملي موجوده اتر [[جيانگسو صوبو]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان [[زرد سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. 1128ع ۾ [[ڪائيفينگ]] جي گورنر [[دو چونگ]] {{nowrap|({{lang|zh|{{linktext|杜|充}}}})}} جي اڳواڻي هيٺ [[سونگ خاندان]] جي فوجن [[جن خاندان (1115–1234)|جن خاندان]] جي وڌندڙ فوج کي روڪڻ لاءِ زرد درياهه جا ڏاکڻا بند ٽوڙي ڇڏيا. ان جي نتيجي ۾ درياهه جو وڏو رخ بدلجي ويو ۽ زرد درياهه [[سي درياهه]] ۽ [[هوائي درياهه]] جي ٻين معاون درياهن کي پنهنجي وهڪري ۾ شامل ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=Yunzhen |last2=Syvitski |first2=James PM |last3=Shu |first3=Gao |last4=Overeem |first4=Irina |last5=Kettner |first5=Albert J |title=Socio-economic Impacts on Flooding: A 4000-Year History of the Yellow River, China |journal=Ambio |date=2012 |volume=41 |issue=7 |pages=682–698 |doi=10.1007/s13280-012-0290-5 |pmid=22673799 |pmc=3472015|bibcode=2012Ambio..41..682C }}&lt;/ref&gt; تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زرد درياهه مڪمل طور [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ کان وهي [[زرد سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو. 1194ع تائين هوائي درياهه جو ڇوڙ گپ سان بند ٿي ويو هو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;&gt;Grousset, Rene. ''The Rise and Splendour of the Chinese Empire'', p. 303. University of California Press, 1959.&lt;/ref&gt; گپ جي وڏي مقدار سبب، جڏهن بعد ۾ زرد درياهه ٻيهر پنهنجو رخ تبديل ڪيو، تڏهن به هوائي درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن واپس نه وڃي سگهيو، بلڪه ان جو پاڻي [[هونگزي ڍنڍ]] ۾ گڏ ٿيڻ لڳو ۽ پوءِ ڏکڻ طرف [[يانگزي درياهه]] ڏانهن وهي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pietz |first1=David A. |title=The Yellow River |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674058248 |page=50}}&lt;/ref&gt;

[[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1344ع جي ٻوڏ]] دوران زرد درياهه ٻيهر [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ طرف وهي ويو. ان وقت [[يوان خاندان]] زوال پذير هو، ۽ شهنشاهه درياهه جا نوان بند اڏائڻ لاءِ وڏي انگ ۾ ماڻهن کي جبري پورهئي تي لڳايو. انهن سخت حالتن بغاوتن کي جنم ڏنو، جيڪي آخرڪار [[منگ خاندان]] جي قيام جو سبب بڻيون.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;/&gt; 1391ع ۾ [[1391ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|ٻي وڏي ٻوڏ]] دوران درياهه [[ڪائيفينگ]] کان [[فينگيانگ ضلعو]] ([[آنهوئي]]) تائين ٻوڏ آندي. آخرڪار [[1494ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1494ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ عوامي تعميراتي منصوبن دوران خواجه سرا [[لي شِنگ]] درياهه جي وهڪري کي مستحڪم بڻايو.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt; 16هين صديءَ دوران به درياهه ڪيترائي ڀيرا ٻوڏ آندو، جن ۾ 1526ع، 1534ع، 1558ع ۽ 1587ع جون ٻوڏون شامل آهن، ۽ هر ٻوڏ هيٺئين وهڪري ۾ تبديلي آندي.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;&gt;Tsai, Shih-Shan Henry. ''SUNY Series in Chinese Local Studies'': ''[https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC&amp;pg=PA200 The Eunuchs in the Ming Dynasty]''. SUNY Press, 1996. {{ISBN|0791426874}}, 9780791426876.&lt;/ref&gt;

[[1642ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1642ع جي ٻوڏ]] انسانن جي پيدا ڪيل هئي. [[ڪائيفينگ]] جي منگ گورنر شهر جو ڇهن مهينن کان گهيرو ڪندڙ هاري اڳواڻ [[لي زِيچينگ]] جي فوجن کي تباهه ڪرڻ لاءِ بند ٽوڙڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;Lorge, Peter Allan. ''[https://books.google.com/books?id=SE2Gw8rjuXQC&amp;pg=PA147 War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795]'', p. 147. Routledge, 2005. {{ISBN|978-0-415-31691-0}}.&lt;/ref&gt; نتيجي ۾ باغين بدران پنهنجو ئي شهر تباهه ٿي ويو، ۽ ٻوڏ، ڏڪار ۽ وبائن سبب شهر جي اڳوڻي 378,000 آبادي مان لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref&gt;[[Xu Xin (Judaic scholar)|Xu Xin]]. ''[https://books.google.com/books?id=GAAWkYBNu5sC&amp;pg=PA47 The Jews of Kaifeng, China: History, Culture, and Religion]'', p. 47. Ktav Publishing Inc, 2003. {{ISBN|978-0-88125-791-5}}.&lt;/ref&gt; هي خوشحال شهر تقريباً ويران ٿي ويو ۽ پوءِ [[چنگ خاندان]] جي [[ڪانگشي شهنشاهه]] جي دور ۾ ٻيهر آباد ڪيو ويو.

شاهي دور ۾ اهو سوال هميشه تڪراري رهيو ته ٻوڏ کي ڪيتري شدت سان روڪڻ گهرجي ۽ جڏهن درياهه پنهنجو رخ بدلائي ته ڇا ان کي ٻيهر پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو وڃي يا نه. جاگرافيدان چارلس گرير موجب ٻن مختلف نظرين جو وجود هو. هڪ، جنهن کي هو [[ڪنفيوشس ازم]] سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿو، درياهه کي اوچن بندن جي وچ ۾ محدود رکڻ جي حمايت ڪندو هو ته جيئن پوک لائق زمين وڌ کان وڌ محفوظ رهي. ٻيو، جنهن کي هو [[تائوازم]] سان منسوب ڪري ٿو، گهٽ اوچائي وارن بندن جو حامي هو، جيڪي هڪ ٻئي کان 5 کان 10 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي هجن.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|pages=387–88|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; [[سونگ خاندان]] جي [[سونگ جي شهنشاهه رين زونگ|رين زونگ]] ۽ [[سونگ جي شهنشاهه شين زونگ|شين زونگ]] جي دور ۾، جڏهن درياهه بار بار بند ٽوڙي اتر ۽ اولهه طرف منتقل ٿيندو رهيو، درٻاري عملدارن ۾ ان ڳالهه تي ڊگهو اختلاف رهيو ته ڇا وڏي خرچ سان درياهه کي وري پراڻي وهڪري ڏانهن آڻڻ گهرجي يا نه. آخرڪار شين زونگ حڪم ڏنو ته درياهه کي پنهنجي نئين وهڪري ۾ ئي رهڻ ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Lamoroux|author-first1= Christian|title=From the Yellow River to the Huai, chapter 15 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|pages=556–571|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

روايتي ٻوڏ ڪنٽرول لاءِ [[بند (پاڻي)|بند]]، [[ريوٽمينٽ]]، پاڻي جي زور کي گهٽائڻ لاءِ حفاظتي ڀتيون، اضافي پاڻي گڏ ڪرڻ وارا تلاءَ، نيڪالي وارا واهه ۽ [[پولڊر]] استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|page=388|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; انهن طريقن بابت [[پان جيشُن]] جهڙن عملدارن تفصيلي ڪتاب پڻ لکيا.&lt;ref&gt;''Overview on River Management'' {{nowrap|({{lang|zh|《河防一覽》}}}} {{transliteration|zh|Héfáng yīlǎn}}), 1590.&lt;/ref&gt; پان جيشُن جو خيال هو ته درياهه جي مختلف شاخن کي گڏ ڪرڻ سان وهڪري جي طاقت وڌندي، جنهن سان گپ کي هيٺ کڻي وڃڻ جي صلاحيت به وڌندي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Elvin|author-first1= Mark |author-last2= Su |author-first2=Ninghu|title=The Influence of the Yellow River on Hangzhou Bay since AD 1000, chapter 10 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|page=400|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به زرد درياهه، [[هوائي درياهه]] ۽ [[عظيم واهه]] جي سنگم واري علائقي ۾ حالتون ايتريون پيچيده رهيون، جو 1680ع جي وڏي ٻوڏ علائقي جي اهم مرڪز [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] کي مڪمل طور ٻوڙي ڇڏيو، جنهن کان پوءِ پان جيشُن کي درٻار مان هٽايو ويو. ان ٻوڏ دوران ويجهو واقع [[منگ ابن ڏاڏن جو مقبرو]] به [[هونگزي ڍنڍ]] هيٺ صدين تائين دفن رهيو، جيستائين جديد آبپاشي ۽ ٻوڏ ڪنٽرول منصوبن سبب پاڻيءَ جي سطح گهٽ نه ٿي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي کان کوٽائي ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع نه ٿيو.

{{wide image|Qianlong Emperor’s Southern Inspection Tour, Scroll 4, Confluence of the Huai and Yellow Rivers.jpg|3300px|''[[قيان لونگ شهنشاهه]] جي ڏاکڻي دوري'' جي چوٿين طومار ۾ [[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم جو منظر ڏيکاريل آهي.}}

=== اوڻيهين صديءَ کان موجوده دور تائين ===
[[File:Tchagan-Kouren.png|thumb|1851ع ۾ هيڪو شهر (هاڻوڪي [[ٽوگتو ضلعي]]، [[اندروني منگوليا]])]]
[[File:1938 Yellow River flood.jpg|right|thumb|1938ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ دوران [[قومپرست چيني فوج]] جا سپاهي.]]

[[1851ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1851ع کان 1855ع]] جي وچ ۾&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt;، [[نيئن بغاوت]] ۽ [[تائي پنگ بغاوت]] دوران آيل ٻوڏن سبب زرد درياهه ٻيهر اتر طرف موٽي آيو. [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1887ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 900,000 کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;&gt;International Rivers Report. &quot;[http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf Before the Deluge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704083330/http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf |date=4 July 2008 }}&quot;. 2007.&lt;/ref&gt; ۽ اها ڏڪار ۽ وبائن کي ڇڏي تاريخ جي ٻئي سڀ کان وڏي قدرتي آفت مڃي وڃي ٿي. [[1897ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1897ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ زرد درياهه تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي قائم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Needham, Joseph. ''Science and Civilization in China''. Vol. 1. ''Introductory Orientations'', p. 68. Caves Books Ltd. (Taipei), 1986 {{ISBN|052105799X}}.&lt;/ref&gt;

1898ع جي ٻوڏ [[شنڊونگ]] جي ڪيترين ئي آباديُن کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}} ان کان پوءِ آيل ڏڪار ۽ عيسائي مشنرين جي سرگرمين سبب ڳوٺاڻن سماج ۾ پيدا ٿيل سماجي ڇڪتاڻ [[باڪسر تحريڪ]] ۽ [[باڪسر بغاوت]] جي اڀار جا اهم سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}}

[[1931ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1931ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;/&gt; ۽ اها انساني جاني نقصان جي لحاظ کان تاريخ جي سڀ کان وڏي رڪارڊ ٿيل ٻوڏ مڃي وڃي ٿي.

9 جون 1938ع تي، [[ٻي چين-جاپان جنگ]] دوران، [[چيانگ ڪائي شيڪ]] جي حڪم تي [[ڪومنٽانگ]] فوجن [[هوايوانڪو، هينان|هوايوانڪو]] ڀرسان زرد درياهه جا بند ٽوڙي ڇڏيا. ڪينيڊين مورخ ڊائنا ليري ان کي &quot;جنگ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل قدرتي آفت&quot; قرار ڏنو آهي. هن ڪارروائي جو مقصد &quot;پاڻي کي سپاهين جي متبادل طور استعمال ڪرڻ&quot; واري حڪمت عملي تحت اڳتي وڌندڙ جاپاني فوج کي روڪڻ هو. تقريباً {{convert|54000|km2|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} علائقو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن ۾ اندازاً 500,000 کان 900,000 چيني مارجي ويا، جڏهن ته جاپاني فوجين جي جاني نقصان جو صحيح انگ معلوم ناهي. ٻوڏ جاپاني فوج کي زرد درياهه جي ڏاکڻي ڪناري تي [[ژينگژو]] تي قبضي کان عارضي طور روڪي ڇڏيو، پر اهي آخرڪار [[ووهان]] تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪو ان وقت چيني حڪومت جو عارضي گاديءَ وارو شهر هو.&lt;ref&gt;Lary, Diana. &quot;The Waters Covered the Earth: China's War-Induced Natural Disaster&quot;. Op. cit. in Selden, Mark &amp; So, Alvin Y., eds. ''War and State Terrorism: The United States, Japan, and the Asia-Pacific in the Long Twentieth Century'', pp. 143–170. Rowman &amp; Littlefield, 2004 {{ISBN|0742523918}}.&lt;/ref&gt;

ڪومنٽانگ حڪومت هوايوانڪو جا بند ٽوڙڻ ۽ ان کان پوءِ پيش آيل آفت جي ذميواري قبول نه ڪئي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;&gt;{{cite journal|first=Kathryn |last=Edgerton-Tarpley |title=A River Runs through It: The Yellow River and The Chinese Civil War, 1946–1947 |journal=Social Science History |volume=41 |issue=2 |date=Summer 2017 |pages=141–173 |doi=10.1017/ssh.2017.2|jstor=90017906 |url=https://www.jstor.org/stable/90017906}}&lt;/ref&gt;{{rp|145}} ۽ ان جو الزام جاپاني جنگي جهازن تي هنيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جاپان ۽ عالمي پريس چيني حڪومت جي ذميواري کي نمايان ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جڏهن ته چين اندر، حتيٰ جو [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي اخبارن به، جنگ جي پڄاڻي تائين حڪومت جي سرڪاري موقف جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}}

1940ع ۾ ئي ڪومنٽانگ حڪومت اعلان ڪيو ته جاپان جي شڪست کان پوءِ درياهه کي ٻيهر اتر واري پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو ويندو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} 1944ع جي آخر ۾ هوايوانڪو واري شگاف کي بند ڪرڻ ۽ 1938ع کان اڳ واري وهڪري مطابق بندن جي بحالي جي رٿابندي شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ان جي مخالفت اترئين وهڪري جي ڪنارن تي رهندڙ ماڻهن&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ۽ مقامي ڪميونسٽ باغين ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|150}}

1946ع ۾ [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مرڪزي ڪميٽي پڻ درياهه کي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽائڻ جي اصول سان اتفاق ڪيو، پر شرط رکيو ته پهرين بندن جي مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان جي باوجود قومپرست حڪومت هوايوانڪو جي شگاف کي بند ڪرڻ جو ڪم جاري رکيو، ۽ منصوبي جي شروعات سرڪاري طور 1 مارچ 1946ع تي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان کان ٿوري ئي دير پوءِ ڪميونسٽن پهريون ڀيرو کلي عام قومپرستن کي بند ٽوڙڻ ۽ جاپانين کي روڪڻ ۾ ناڪاميءَ جو ذميوار قرار ڏنو.

جاري [[چيني گهرو جنگ]] ۽ 1947ع جي  سبب [[چيانگ ڪائي شيڪ]] لاءِ شگاف بند ڪرڻ فوجي لحاظ کان اهم هو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|155}} قومپرستن آخرڪار 5000 فٽ ڊگهو شگاف 15 مارچ 1947ع تي بند ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158}} ۽ ٻئي ڏينهن درياهه مڪمل طور پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158-59}} ساڳئي سال [[چوٿين مئي تحريڪ]] جي سالگرهه تي ڪومنٽانگ هوايوانڪو ۾ ان ڪاميابي جي جشن لاءِ تقريب پڻ منعقد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159}}

ساڳئي سال ڏاکڻي پراڻي وهڪري واري علائقي ۾ ٻيهر زراعت شروع ٿي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159-60}} جڏهن ته اترئين بحال ٿيل وهڪري جي ڀرسان، جتي بند اڃا مرمت نه ٿيا هئا، هزارين ماڻهو لڏپلاڻ تي مجبور ٿيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|160}} ڪميونسٽن جي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ مقامي عملدارن لکين ماڻهن کي متحرڪ ڪري بندن جي مرمت ۽ مضبوطيءَ جا وسيع منصوبا شروع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|162}}

1949ع ۾ ڪميونسٽن جي فتح کان پوءِ، [[چين جي عوامي جمهوريه]] 1954ع ۾ ''زرد درياهه جي ٻوڏن تي بنيادي ضابطو ۽ زرد درياهه جي آبي منصوبن جي ترقي'' وارو قومي منصوبو جاري ڪيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book |last=Harrell |first=Stevan |title=An Ecological History of Modern China |publisher=[[University of Washington Press]] |year=2023 |isbn=9780295751719 |location=Seattle}}&lt;/ref&gt;{{Rp|pages=111–113}} ان جو مقصد ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] جي برساتي زراعت کي آبپاشي واري زراعت ۾ تبديل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}} 1957ع کان انهن منصوبن تي وڏي پيماني تي عملدرآمد شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}}

1970ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين درياهه جي سڪي وڃڻ جو رجحان تيزي سان وڌيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ زرد درياهه هر سال سراسري طور لڳ ڀڳ 180 ڏينهن تائين سمنڊ تائين پهچي نه سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}} 1997ع ۾ ته درياهه لڳاتار 226 ڏينهن تائين سمنڊ ۾ ڇوڙ نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}}

12 آگسٽ 2024ع تي [[چين جي پاڻي وسيلن واري وزارت]] جي زرد درياهه آبي ڪميٽي اعلان ڪيو ته 1999ع کان سڄي درياهه جي گڏيل پاڻي وهڪري واري نظام جي نفاذ کان پوءِ زرد درياهه 25 سالن کان بنا رڪاوٽ وهندو رهيو آهي. انهن 25 سالن دوران زرد درياهه جي مکيه وهڪري مان مجموعي طور 543.6 ارب ڪعبي ميٽر کان وڌيڪ پاڻي فراهم ڪيو ويو، جڏهن ته 1.464 ارب ڪعبي ميٽر ماحولياتي پاڻي پڻ فراهم ڪيو ويو. درياهه جي ڇوڙ واري آبي زمينن ۽ محفوظ علائقن ۾ پکين جي نسلن جو انگ وڌي 373 ٿي ويو، ۽ آبي ماحولياتي نظام ۾ نمايان بحالي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=黄河实现连续25年不断流_新闻频道_中国青年网 |url=https://news.youth.cn/gn/202408/t20240812_15443210.htm |access-date=2025-04-08 |website=news.youth.cn}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

[[File:Bassin-du-fleuve-jaune.png|thumb|زرد درياهه جي طاس جو طبقاتي نقشو]]

زرد درياهه جي طاس جي اوڀر-اولهه ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|1900|km|-1|sp=us}} ۽ اتر-ڏکڻ ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آهي. ان جو ڪل [[آبگير علائقو]] لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آهي.

[[چائنا ايڪسپلوريشن اينڊ ريسرچ سوسائٽي]] موجب،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=China Exploration &amp; Research Society|url=http://www.cers.org.hk/index.php/en/|access-date=2021-01-06|website=cers.org.hk|archive-date=28 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328175811/http://www.cers.org.hk/index.php/en/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه جو سرچشمو [[بيان هار جبلن]] ۾ {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}} تي، [[يوشو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اوڀرئين ڪناري ڀرسان واقع آهي. ان جون سرچشمي واريون معاون نديون [[گيارنگ ڍنڍ]] ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جيڪي [[گولو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اولهندي حصي ۾، [[چنگھائي]] جي بيان هار جبلن جي بلند علائقن ۾ واقع آهن. [[زوئيگي بيسن]] ۾، جيڪو [[گانسو]] جي سرحد سان لڳو لڳ آهي، زرد درياهه پهرين اتر اولهه ۽ پوءِ اتر اوڀر طرف وڪڙ ڪري ٿو، ان کان پوءِ ڏکڻ طرف مڙي مشهور &quot;[[اورڊوس لوپ]]&quot; ٺاهي ٿو، ۽ پوءِ عام طور اوڀر طرف [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان وهي [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جو [[آبگير طاس]] {{convert|752443|km2|sp=us|0}} تي پکڙيل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 140 ملين ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ۽ آبپاشي فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;/&gt;

زرد درياهه هاڻوڪي چين جي ستن [[چين جا صوبا|صوبن]] ۽ ٻن [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقن]] مان وهي ٿو، جيڪي اولهه کان اوڀر طرف هن ريت آهن: [[چنگھائي]]، [[سيچوان]]، [[گانسو]]، [[ننگشيا]]، [[اندروني منگوليا]]، [[شانشي]]، [[شانسي]]، [[هينان]] ۽ [[شنڊونگ]]. زرد درياهه جي موجوده وهڪري تي واقع اهم شهرن ۾ [[لانژو]]، [[ينچوان]]، [[ووھائي]]، [[باوتو]]، [[لويانگ]]، [[ژينگژو]]، [[ڪائيفينگ]] ۽ [[جينان]] شامل آهن. درياهه جو موجوده ڇوڙ [[ڪينلي ضلعو|ڪينلي ضلعي]]، [[شنڊونگ]] ۾ واقع آهي.

عام طور زرد درياهه کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي. اهي تقريباً [[تبتي پليٽو]] جي جبلستاني اتر اوڀرئين حصي، [[اورڊوس لوپ]] ۽ [[لوئس پليٽو]]، ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] تي مشتمل آهن.&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt; بهرحال، مختلف محقق انهن ٽن مرحلن جي حدبندين بابت مختلف رايا رکن ٿا.{{Citation needed|date=May 2009}} هن مقالي ۾ بنيادي طور [[زرد درياهه تحفظ ڪميشن]] طرفان اختيار ڪيل ورهاست استعمال ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[http://www.yellowriver.gov.cn/ Yellow River Conservancy Commission]. Yellowriver.gov.cn. Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;

زرد درياهه سان گڏ ايندڙ تلڇٽ [[بوھائي سمنڊ]] مان ٿيندي [[اتر پيلو سمنڊ]] ۽ [[ڏکڻ پيلو سمنڊ]] تائين پهتي آهي، جتي [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي چوڌاري هڪ پري وارو تلڇٽي مرڪز (Distal Depocenter) ٺهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=J Paul Liu, John D Milliman, Shu Gao, Peng Cheng |title=Holocene development of the Yellow River's subaqueous delta, North Yellow Sea|journal=[[Marine Geology]]|date=2004|volume=209|issue=1–4|pages=45–67|doi=10.1016/j.margeo.2004.06.009|bibcode=2004MGeol.209...45L}}&lt;/ref&gt;

===ارضيات===
زرد درياهه پهريون ڀيرو غالباً [[ديرين مائيوسين]]، [[پليائيوسين]] يا [[پليئسٽوسين]] دور دوران وجود ۾ آيو،&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Wang |first1=Xin |last2=Hu |first2=Gang |last3=Saito |first3=Yoshiki |last4=Ni |first4=Guanzhong |last5=Hu |first5=Han |last6=Yu |first6=Ziying |last7=Chen |first7=Jingping |last8=Wang |first8=Mi |last9=Yuan |first9=Xiaoping |last10=Wang |first10=Lei |last11=Hu |first11=Zhenbo |last12=Nie |first12=Junsheng |last13=Pan |first13=Baotian |title=Did the modern Yellow River form at the Mid-Pleistocene transition? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2095927322002365#:~:text=The%20incision%20of%20the%20Sanmen,Plateau%20to%20global%20climate%20change. |journal=Science Bulletin |date=2022 |volume=67 |issue=15 |pages=1603–1610 |doi=10.1016/j.scib.2022.06.003 |pmid=36546288 |bibcode=2022SciBu..67.1603W |via=Elsevier Science Direct|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Xue |first=Chunting |date=August 1993 |title=Historical changes in the Yellow River delta, China |url=https://www.researchgate.net/publication/240420103 |journal=Marine Geology |volume=113 |issue=3–4 |pages=321–330 |doi=10.1016/0025-3227(93)90025-Q|bibcode=1993MGeol.113..321X }}&lt;/ref&gt; جيڪو [[تبتي پليٽو]] جي مٿي اڀرڻ (uplift) جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;:03&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:022&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hu |first1=Zhenbo |last2=Pan |first2=Baotian |last3=Guo |first3=Lianyong |last4=Vandenberghe |first4=Jef |last5=Liu |first5=Xiaopeng |last6=Wang |first6=Junping |last7=Fan |first7=Yunlong |last8=Mao |first8=Junwei |last9=Gao |first9=Hongshan |last10=Hu |first10=Xiaofei |date=2016-02-01 |title=Rapid fluvial incision and headward erosion by the Yellow River along the Jinshaan gorge during the past 1.2 Ma as a result of tectonic extension |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379115301864 |journal=Quaternary Science Reviews |volume=133 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.quascirev.2015.12.003 |bibcode=2016QSRv..133....1H |issn=0277-3791|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===مٿيون وهڪرو===
{{unreferenced section|date=September 2015}}

زرد درياهه جو مٿيون وهڪرو [[بيان هار جبلن]] ۾ واقع ان جي سرچشمي کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[هيڪو ٽائون]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] تائين پکڙيل آهي، جتي درياهه ڏکڻ طرف تيز وڪڙ کڻي ٿو. هن حصي جي ڪل ڊيگهه {{convert|3472|km|0|sp=us}} ۽ ڪل طاس جو پکيڙ {{convert|386000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جي 51.4٪ جي برابر آهي. هن وهڪري دوران زرد درياهه جي اوچائي {{convert|3496|m|0|sp=us}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري [[ڍلان]] 0.10٪ آهي.

سرچشمي وارو حصو بنيادي طور [[بيان هار جبلن]] ۽ [[امني ماچين]] جبلن جي وچ ۾ موجود چراگاهن، دلدلن ۽ ٽڪرين مان گذري ٿو. هتي درياهه جو پاڻي صاف ۽ وهڪرو مستحڪم هوندو آهي. هن علائقي ۾ شفاف ڍنڍون نمايان خصوصيت آهن. هن حصي جون ٻه اهم ڍنڍون [[گيارنگ ڍنڍ]] (ژالنگ) ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] (ايلنگ) آهن، جن جي گنجائش ترتيبوار 4.7 ارب ۽ 10.8 ارب ڪعبي ميٽر (166 ۽ 381 ارب ڪعبي فوٽ) آهي. سمنڊ جي سطح کان {{convert|4290|m|sigfig=4|sp=us|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع اهي چين جون سڀ کان وڏيون مٿانهين ميدان واريون مٺي پاڻي جون ڍنڍون آهن. زرد درياهه جي سرچشمي واري علائقي جو وڏو حصو [[سانجيانگ يوان قومي قدرتي محفوظ علائقو|سانجيانگ يوان (&quot;ٽن درياهن جا سرچشما&quot;) قومي قدرتي محفوظ علائقو]] قرار ڏنو ويو آهي، ته جيئن زرد درياهه، [[يانگزي درياهه]] ۽ [[ميڪونگ درياهه]] جي سرچشمن جي حفاظت ٿي سگهي.

امني ماچين جبلن جي اوڀرئين ڪناري سان اوڀر طرف وهندي، زرد درياهه [[ماچو ڪائونٽي]]، [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هتي اهو بلند دلدلي علائقي [[زوئيگي دلدل]] جي ڪناري سان وهي ٿو ۽ پوءِ اوچتو اتر اولهه طرف وڪڙ ڪري [[ماچو ڪائونٽي|ماچو]] ۽ [[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]] جي وچ ۾ سرحد بڻائي ٿو. پوءِ درياهه امني ماچين جبلن جي اترئين ڪناري سان وهندي ٻيهر [[چنگھائي]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ آهستي آهستي اتر طرف مڙي [[شنگھائي ڪائونٽي]] ۾ [[لونگيانگ گھاٽي]] ڏانهن وڌي ٿو.

وادي وارو حصو [[چنگھائي]] جي لونگيانگ گھاٽي کان [[گانسو]] جي [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پکڙيل آهي. درياهه جي ٻنهي پاسن تي اوچا پهاڙي ڪنارا آهن. درياهه جو پيٽ سوڙهو ۽ لاٿ تيز هجڻ سبب هن حصي ۾ وهڪرو نهايت تيز ۽ ڇوليدار هوندو آهي. هن حصي ۾ 20 گھاٽيون آهن، جن مان [[لونگيانگ گھاٽي|لونگيانگ]]، جيشي، [[ليوجياشيا ڊيم|ليوجيا]]، باپان ۽ [[چنگتونگ گھاٽي|چنگتونگ]] سڀ کان مشهور آهن. وهڪري جون اهي حالتون [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ انتهائي موزون آهن. زرد درياهه انهن گھاٽين مان گذرندي ٻي ۽ آخري ڀيرو [[چنگھائي]] مان نڪري [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو، جيڪو [[ليوجيا گھاٽي]] کان ٿورو اڳ آهي. [[يانگو گھاٽي]] کان هيٺ [[لانژو]]، جيڪو صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، زرد درياهه جي ڪناري تي آباد آهي. اتان درياهه اتر اوڀر طرف وهي [[ننگشيا]] ۾ [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پهچي ٿو.

چنگتونگ گھاٽي مان نڪرڻ کان پوءِ درياهه وسيع [[آلوويئل ميدان]]ن، يعني [[ينچوان ميدان]] ۽ [[هيتائو ميدان]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ درياهه جي ڪنارن وارا علائقا گهڻو ڪري ريگستان ۽ گاهه وارا ميدان آهن، جڏهن ته معاون نديون تمام ٿوريون آهن. وهڪرو نسبتاً آهستو هوندو آهي. هيتائو ميدان جي ڊيگهه {{convert|900|km|-1|sp=us|abbr=on}} ۽ ويڪر {{convert|30|to|50|km|mi|0|sp=us|abbr=on}} آهي. تاريخي طور هي زرد درياهه سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آبپاشي وارو ميدان رهيو آهي.

&lt;gallery&gt;
File:九曲黄河第一湾1.JPG|[[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]]
File:YellowRiver.jpg|[[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]]، [[تبتي پليٽو]] ۾، [[لوئس پليٽو]] کان مٿانهون علائقو
File:景泰 黄河石林景区之黄河与崖壁 02.jpg|[[جنگتائي ڪائونٽي]]، [[گانسو]]
File:VM 6056 Liujiaxia Town.jpg|[[ليوجياشيا]]، [[گانسو]]
File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|[[داشيا درياهه]] (هيٺئين ساڄي پاسي کان ايندڙ) [[لينشيا خودمختيار صوبي]]، [[گانسو]] ۾ زرد درياهه جي [[ليوجياشيا ذخيرو]] ۾ ڇوڙ ڪندي
&lt;/gallery&gt;

===وچيون وهڪرو===
{{main|اورڊوس لوپ|هيتائو}}

[[اورڊوس لوپ]] زرد درياهه جي هڪ وڏي وڪڙ سان ٺهيو آهي، جيڪو [[ژونگ ننگ ڪائونٽي]]، [[ننگشيا]] کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[شانشي]] جي [[تونگ گوان ڪائونٽي]] ۾ [[ويئي درياهه]] سان سنگم وٽ اوڀر طرف تيز موڙ تي ختم ٿئي ٿو. بهرحال، سرڪاري طور زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] کان [[ژينگژو]]، [[هينان]] تائين شمار ڪيو وڃي ٿو. وچئين وهڪري جي ڊيگهه {{convert|1206|km|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته ان جي طاس جو پکيڙ {{convert|344000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو 45.7٪ آهي. هن حصي ۾ درياهه جي اوچائي مجموعي طور {{convert|890|m|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.074٪ آهي. وچئين وهڪري ۾ 30 وڏيون معاون نديون شامل ٿين ٿيون، جن سبب پاڻي جي وهڪري ۾ 43.5٪ واڌ ٿئي ٿي. زرد درياهه جي مجموعي تلڇٽ جو 92٪ حصو به هن وهڪري مان اچي ٿو.

زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[لوئس پليٽو]] مان گذري ٿو، جتي تمام گهڻي زميني ڪٽائي (erosion) ٿئي ٿي. درياهه ۾ شامل ٿيندڙ وڏي مقدار ۾ مٽي ۽ واري سبب زرد درياهه دنيا جو سڀ کان وڌيڪ [[تلڇٽ]] کڻندڙ درياهه بڻجي ويو آهي. 1933ع ۾ درياهه ۾ تلڇٽ جي سالياني مقدار جو سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ 3.91 ارب ٽن هو. جڏهن ته 1977ع ۾ تلڇٽ جي سڀ کان وڌيڪ ڪثافت 920 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر (57.4 پائونڊ في ڪعبي فوٽ) رڪارڊ ڪئي وئي. اهي تلڇٽ بعد ۾ هيٺئين وهڪري جي آهستي وهندڙ حصي ۾ جمع ٿين ٿا، جنهن سان [[درياهي پيٽ]] اوچو ٿي وڃي ٿو ۽ مشهور &quot;زمين کان مٿانهون درياهه&quot; وجود ۾ اچي ٿو. [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] کان [[يومينڪو]] تائين درياهه پنهنجي مکيه وهڪري ۾ لڳاتار ڊگهي وادين مان گذري ٿو، جيڪي گڏيل طور [[جنشان وادي]] سڏجن ٿيون. هن حصي ۾ موجود آبي توانائي جا وسيع وسيلا ان کي [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ ملڪ جو ٻيون سڀ کان موزون علائقو بڻائين ٿا. مشهور [[هوڪو آبشار]] به هن وادي جي هيٺئين حصي ۾ [[شانسي]] ۽ [[شانشي]] جي سرحد تي واقع آهي.

&lt;gallery&gt;
File:Zhongshan Bridge, Lanzhou (53724585497).jpg|[[لانژو]]، [[گانسو]]
File:沙坡头景区之黄河与悬索桥 02.jpg|[[شاپوٽو]]، [[ننگشيا]]، چوڌاري ريگستان سان
Iss067e122535 lrg.jpg|[[دالاڊ بينر]]، [[باوتو]]، [[اندروني منگوليا]]
File:HukouWaterfall4.jpg|[[هوڪو آبشار]]، [[ييچوان ڪائونٽي، شانشي|ييچوان]]، [[شانشي]]
File:Qiankun Bend.jpg|[[چيانڪن وڪڙ]]، [[يونگھي ڪائونٽي]]، [[شانسي]]
File:20221218 View of the Yellow River at Yinmagou 01.jpg|[[شنگيانگ]]، [[هينان]]
&lt;/gallery&gt;

===هيٺيون وهڪرو===
{{main|زرد درياهه جو ڊيلٽا}}

هيٺئين وهڪري ۾، [[ژينگژو]] کان درياهه جي ڇوڙ تائين، جيڪو {{convert|786|km|sp=us|abbr=on}} ڊگهو آهي، زرد درياهه [[ٻنڌ]]ن جي وچ ۾ وهندي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان اتر اوڀر طرف وهي آخرڪار [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هن حصي جي طاس جو پکيڙ رڳو {{convert|23000|km2|sp=us}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو فقط 3٪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن حصي ۾ تمام ٿوريون معاون نديون شامل ٿين ٿيون؛ ڏکڻ جون تقريباً سڀئي نديون [[هوائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جڏهن ته اتر جون نديون [[هائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. مثال طور، هوائي درياهه جي طاس کي زرد درياهه جي طاس کان زرد درياهه جي ڏاکڻي ٻنڌ ذريعي جدا ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yang |first1=Gonghuan |last2=Zhuang |first2=Dafang |title=Atlas of the Huai River Basin Water Environment: Digestive Cancer Mortality |date=2014 |publisher=Springer |isbn=9789401786195 |page=143}}&lt;/ref&gt; هيٺئين وهڪري ۾ اوچائيءَ جو مجموعي لاٿ {{convert|93.6|m|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.012٪ آهي.

وچئين وهڪري مان ايندڙ تلڇٽ هن حصي ۾ گڏ ٿي درياهه جي پيٽ کي مسلسل اوچو ڪن ٿا. تلڇٽ جي تمام گهڻي جمع ٿيڻ سبب درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان ڪيترائي ميٽر مٿي ٿي ويو آهي. انهيءَ ڪري درياهه جي هن حصي کي [[زمين کان مٿانهون درياهه]] سڏيو وڃي ٿو. [[ڪائيفينگ]]، [[هينان]] ۾ زرد درياهه جو پيٽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|10|m|sp=us|0}} مٿي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |author-last1=Leung|author-first1= George |title=Reclamation and Sediment Control in the Middle Yellow River Valley |journal=Water International |volume=21 |issue=1 |pages=12–19 |year=1996 |doi=10.1080/02508069608686482|bibcode=1996WatIn..21...12L |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214151633/http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |archive-date=14 December 2013 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
Dongping Lake-Laohu Town 05.jpg|[[ڊونگ پنگ ڍنڍ]]، زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري جي سڀ کان وڏي معاون ڍنڍ
Dezhou-Dajiawa Railway Yellow River Bridge.jpg|ريل گاڏي نمبر K1531 [[ليجن ڪائونٽي]]، [[شنڊونگ]] ڀرسان زرد درياهه تي [[لونگجو پل]] تان گذرندي
File:Yellow River Delta.jpeg|[[زرد درياهه جو ڊيلٽا]]
File:柳树 - Willows - 2011.11 - panoramio.jpg|[[شنڊونگ]] جي [[ڊونگ يِنگ]] ويجهو ڊيلٽا ۾ بيد جا وڻ
File:泥滩上枯死的植物 - Dead Plants on Mud Flat - 2012.09 - panoramio.jpg|ڊيلٽا ڀرسان [[گاريءَ جو ميدان]]
&lt;/gallery&gt;

===معاون نديون===
[[File:202309 Tongguan Ancient City Overview.jpg|thumb|زرد درياهه ۽ ان جي سڀ کان وڏي معاون [[ويئي درياهه]] جي سنگم تاريخي طور چين ۾ هڪ انتهائي اهم حڪمتِ عملي وارو هنڌ رهيو آهي. [[تونگ لنگهه]] هتي تعمير ڪيو ويو هو، جيڪو تصوير جي سامهون نظر اچي ٿو.]]

زرد درياهه جون معاون نديون، سرچشمي کان ڇوڙ تائين، هيٺ ڏجن ٿيون:
*[[اڇو درياهه (چين)|اڇو درياهه]]
*[[داشيا درياهه]]
*[[تائو درياهه]]
*[[هوانگ شوئي درياهه|هوانگ شوئي]]
**[[داتونگ درياهه]]
*[[ژوانگلانگ درياهه]]
*[[زولي درياهه]]
*[[چنگشوئي درياهه]]
*[[داهيئي درياهه]]
*[[ڪوئي درياهه]]
*[[ووڊنگ درياهه]]
*[[فين درياهه]]
*[[ويئي درياهه]] (هي زرد درياهه جي سڀ کان وڏي معاون ندي آهي)
*[[لوئو درياهه (هينان)|لوئو درياهه]]
*[[چن درياهه (شانسي)|چن درياهه]]
*[[داوين درياهه]]

زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري ۾ ڪا به معاون ندي شامل نه ٿيندي آهي.

==خاصيتون==

[[File:Yellow River Delta Animation.gif|thumb|1989ع کان 2009ع تائين پنجن سالن جي وقفي سان [[زرد درياهه جو ڊيلٽا|زرد درياهه جي ڊيلٽا]] جي واڌ.]]

زرد درياهه پنهنجي وڏي مقدار واري [[تلڇٽ]] (سلٽ) جي ڪري مشهور آهي. [[لوئس پليٽو]] مان هيٺ لهڻ وقت اهو هر سال لڳ ڀڳ 1.6 ارب ٽن تلڇٽ پاڻ سان کڻي اچي ٿو. جيڪڏهن درياهه مناسب مقدار ۾ پاڻي سان سمنڊ تائين پهچي، ته ان مان لڳ ڀڳ 1.4 ارب ٽن تلڇٽ هر سال سمنڊ ۾ منتقل ٿئي ٿي.{{Citation needed|date=May 2009}} هڪ اندازي موجب هر ڪعبي ميٽر پاڻي ۾ 34 ڪلوگرام تلڇٽ هوندي آهي، جڏهن ته [[ڪولوراڊو درياهه]] ۾ اها مقدار 10 ڪلوگرام ۽ [[نيل درياهه]] ۾ صرف 1 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

زرد درياهه جو سراسري وهڪرو 2,110 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ ٻڌايو وڃي ٿو (جڏهن ته [[يانگزي درياهه]] جو 32,000 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ آهي)، جڏهن ته وڌ ۾ وڌ وهڪرو 25,000 ۽ گهٽ ۾ گهٽ 245 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ رڪارڊ ڪيو ويو آهي. بهرحال، 1972ع کان پوءِ درياهه گهڻو ڪري سمنڊ تائين پهچڻ کان اڳ ئي سڪي ويندو رهيو آهي. پاڻي جي مقدار ۾ هي گهٽتائي زرعي آبپاشي ۾ واڌ سبب ٿي، جيڪا 1950ع کان پنج ڀيرا وڌي چڪي آهي. 1999ع تائين درياهه مان ورتل پاڻي 140 ملين ماڻهن کي فراهم ڪيو ويندو هو ۽ {{convert|74,000|km2|sqmi|abbr=on}} زمين کي سيراب ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/video/2007/05/30/world/asia/1194817118362/chinas-yellow-river-part-1.html China's Yellow River, Part 1]. ''The New York Times'' (2007-05-30)&lt;/ref&gt; زرد درياهه جي ڊيلٽا جو ڪل پکيڙ {{convert|8,000|km2|mi2|abbr=off|sp=us}} آهي. پر سمنڊ تائين پهچندڙ تلڇٽ ۾ گهٽتائي سبب 1996ع کان وٺي ڊيلٽا هر سال ڪجهه حد تائين سامونڊي ڪٽائي (erosion) جي نتيجي ۾ گهٽجندي پئي وڃي.&lt;ref&gt;[http://china.org.cn/english/2005/Feb/119497.htm Yellow River Delta Shrinking 7.6 Square Kilometers Annually], ''China Daily'' 1 February 2005&lt;/ref&gt;

درياهه ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جولاءِ کان آڪٽوبر تائين برساتي موسم دوران وهندو آهي، جڏهن سالياني وهڪري جو لڳ ڀڳ 60٪ حصو هن عرصي ۾ گذري ٿو. جڏهن ته آبپاشي لاءِ سڀ کان وڌيڪ پاڻي مارچ کان جون تائين گهربل هوندو آهي. اضافي پاڻي کي محفوظ ڪرڻ، ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ ڪيترائي بند تعمير ڪيا ويا آهن، پر تلڇٽ جي تمام وڏي مقدار سبب انهن جي متوقع عمر محدود آهي. تجويز ڪيل [[ڏکڻ–اتر پاڻي منتقلي منصوبو]] ۾ [[يانگزي درياهه]] مان پاڻي منتقل ڪرڻ جون ڪيترائي رٿائون شامل آهن: هڪ درياهن جي اولهندي سرچشمن وٽ، جتي اهي هڪ ٻئي جي ويجهو آهن؛ ٻي [[هان درياهه]] جي مٿئين وهڪري مان؛ ۽ ٽين قديم [[چين جي عظيم واهه]] جي رستي سان.{{Citation needed|date=May 2009}}

تلڇٽ جي وڏي مقدار سبب زرد درياهه هڪ [[رسوبي وهڪرو]] (Depositional stream) آهي، يعني جتي وهڪرو آهستو هوندو آهي، اتي اهو پاڻ سان آندل مٽيءَ جو ڪجهه حصو پنهنجي پيٽ ۾ جمع ڪندو رهي ٿو. اهي تلڇٽ هيٺئين وهڪري ۾ [[قدرتي بند]]ن جي وچ ۾ درياهه جي پيٽ کي آهستي آهستي اوچو ڪن ٿا. جيڪڏهن ٻوڏ اچي، ته درياهه انهن بندن کي ٽوڙي ڀرپاسي جي هيٺاهين ٻوڏ واري ميدان ۾ نئون وهڪرو اختيار ڪري سگهي ٿو. تاريخي طور اهڙو واقعو لڳ ڀڳ هر سئو سالن ۾ هڪ ڀيرو پيش ايندو رهيو آهي. جديد دور ۾ ٻنڌن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ٻوڏن تي ضابطو آڻڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون ڪيون ويون آهن.{{Citation needed|date=May 2009}}

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>eb27skgqwq2pluavszkc5pabcfapaob</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390135</id>
      <parentid>390134</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T08:02:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76426" sha1="3lqvncvk0z9yt0hi2wvrpmab3sgfpsh" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

=== تهذيب جي جنم ڀومي ===
{{see also|زرد درياهه جي تهذيب}}

[[File:Nine Provinces of China.png|thumb|عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو]]
[[File:Western Zhou geography.svg|thumb|[[مغربي زو خاندان]] جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.]]

[[چيني ڏند ڪٿا]] موجب ديو قامت [[ڪوا فو]] سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ [[وي درياهه]] جو پاڻي پي ويو.&lt;ref&gt;Summary of the story given in the definition of {{lang|zh|夸父追日}}: {{cite book|script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title=[[Xiandai Hanyu Cidian|A Dictionary of Current Chinese]] (Seventh Edition) |date=1 September 2016|publisher=[[The Commercial Press]] |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}&lt;/ref&gt;

[[بهار ۽ سرءُ وارو دور|بهار ۽ سرءُ جي دور]]&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;&gt;Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map &quot;4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)&quot;. {{in lang|fr}}&lt;br/&gt; English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}&lt;/ref&gt; ۽ [[چن خاندان]] جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، [[لويانگ]] کان گذرڻ کان پوءِ درياهه [[شانشي]] ۽ [[هينان]] صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ [[هيبي]] ۽ [[شنڊونگ]] جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده [[تيانجن]] جي ويجهو [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

[[ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه]] جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري [[عظيم يو]] کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|黄河水利委员会黄河志总编辑室|2010|loc=一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代}}&lt;/ref&gt;

''[[يو گونگ]]'' ۾ لکيل آهي: &quot;جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡}}&lt;/ref&gt;

هتي ذڪر ڪيل &quot;جشي&quot; مان مراد موجوده [[چنگھائي]] صوبي جي [[شون هوا سالار خودمختيار ضلعو]] ڀرسان واقع [[آمني ماچن جبل]] آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف [[هوائين]] ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي [[سان مين]] ۽ [[مينگجن]] کان گذرندي [[لو درياهه (هينان)|لو درياهه]] سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو [[دائي پي جبل]] جي اتر کان، [[ژانگ درياهه]] کي پار ڪندي، موجوده [[چوژو ضلعو]] ([[هيبي]]) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده [[شين ضلعو]] وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي [[چنگ ضلعو]] جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار [[تيانجن]] جي ڏکڻ اوڀر مان [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر ''يو گونگ'' ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي &quot;يو درياهه&quot; سڏيو وڃي ٿو.

=== يو درياهه جي وهڪري جي تبديلي ===

[[ژو خاندان]] جي [[ژو جي بادشاهه ڊِنگ|بادشاهه ڊِنگ]] جي حڪومت جي پنجين سال (602 ق.م.) ۾ درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري کي ڇڏي ڪيترائي سؤ ڪلوميٽر اوڀر طرف منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه [[لي يانگ]] (موجوده [[شون ضلعو]]، [[هينان]] جي ڏکڻ اولهه) ۾ سوشو نالي هنڌ وٽ پنهنجا ڪنارا ٽوڙي ٻاهر نڪري آيو ۽ يو درياهه جي اصل وهڪري کان هٽي ويو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|漢書|chapter=卷029|quote=王横言：&quot;禹之行河水，本随西山下东北去。《周谱》云：'定王五年河徙'，则今所行，非禹之所穿也。&quot;}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ اهو [[ژانگ وو]] (موجوده [[ڇانگ ضلعو]]، [[هيبي]] جي اتر اوڀر) وٽ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ٿيو، جيڪو [[عظيم يو]] طرفان ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ کان پوءِ تاريخ ۾ زرد درياهه جي وهڪري جي پهرين وڏي تبديلي مڃي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=禹河大徙|url=http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|website=黄河网|publisher=水利部黄河水利委员会|accessdate=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424174203/http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|archive-date=2017-04-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
سوشو وٽ رخ بدلائڻ کان پوءِ نئون وهڪرو تقريباً [[هوا ضلعو]] کان اوڀر طرف وهندو هو، پوءِ [[هينان]] ۾ [[پويانگ]] جي اتر اولهه مان گذرندي اتر طرف مڙندو هو. ان کان پوءِ [[شنڊونگ]] جي [[گوان ضلعو]] جي اتر ۾ ٻيهر اوڀر طرف مڙي، پوءِ [[چي پنگ]] مان گذرندي وري اتر طرف وڌندو هو، [[هيبي]] جي [[ڇانگژو]] مان آهستي آهستي اتر طرف منتقل ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده [[هوانگ هوا]] ضلعي جي اتر ۾ [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡锥指|[[胡渭]]|quote=周定王五年河徙，自宿胥口东行漯川，右经滑台城(滑县旧城)，又东北经黎阳县(泼县东北兰里)南，又东北经凉城县，又东北为长寿津，河至此与深川别行而东北入海，水经谓之大河故渎。}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران يو درياهه جو اصل وهڪرو ڪجهه وقت تائين وقفي وقفي سان پاڻي کڻندو رهيو، پر [[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] جي وچ ڌاري مڪمل طور سڪي ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|袁仲翔|王质彬|徐福龄|1991|loc=一、夏商西周春秋战国时期}}&lt;/ref&gt;
[[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] ۾ بندن، واهن ۽ ذخيرن کي نقصان پهچائڻ ۽ دشمن رياستن کي ٻوڏ ۾ ٻوڙڻ هڪ عام فوجي حڪمت عملي بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Floods&quot;&gt;Allaby, Michael &amp; Garrat, Richard. ''Facts on File Dangerous Weather Series: [https://books.google.com/books?id=QTKbcWwJ90MC&amp;pg=PA142 Floods]'', p. 142. Infobase Pub., 2003. {{ISBN|0-8160-5282-4}}. Accessed 15 October 2011.&lt;/ref&gt;
ڇو ته زرد درياهه جي وادي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] کان [[گوانژونگ]] واري علائقي ۽ [[چن رياست]] ڏانهن وڃڻ جو اهم رستو هئي، تنهنڪري چن رياست [[هانگو لنگهه]] کي مضبوط قلعن سان محفوظ ڪيو. هتي ڪيترائي اهم معرڪا ٿيا، ۽ اهو [[هان خاندان]] جي گاديءَ وارن شهرن [[چانگ آن]] ۽ [[لويانگ]] جي حفاظت لاءِ به هڪ اهم دفاعي لنگهه هو.
11ع ۾ آيل وڏي ٻوڏ کي مختصر عرصي واري [[شن خاندان]] جي زوال جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 70ع واري ٻي وڏي ٻوڏ کان پوءِ درياهه ٻيهر [[شنڊونگ]] جي اتر مان تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي واپس اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== شاهي دور ===

ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات کان پوءِ [[هانگو لنگهه]] جي فوجي اهميت گهٽجڻ لڳي، ۽ وڏا قلعا ۽ فوجي اڏا [[تونگ لنگهه|تونگ گوان]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. 923ع ۾ [[بعد وارو ليانگ]] خاندان جي جنرل [[دوان نِنگ]] پنهنجي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي [[بعد وارو تانگ]] کان بچائڻ جي ناڪام ڪوشش ۾ بند ڀڃرائي لڳ ڀڳ {{convert|1000|sqmi|sp=us}} علائقو ٻوڙي ڇڏيو. [[سونگ خاندان|سونگ]] دور جي انجنيئر [[لي چون]] پڻ 1020ع ۾ [[ليائو خاندان|ختان]] جي حملي کان بچاءَ لاءِ زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري کي ٻوڙڻ جي ساڳي تجويز ڏني، پر اها رد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي رياستن وچ ۾ ٿيل [[چانيوان معاهدو]] سونگ حڪومت کي نوان کاهه کوٽڻ يا درياهه جو رخ تبديل ڪرڻ کان واضح طور روڪيندو هو.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;&gt;Elvin, Mark &amp; Liu Cuirong&lt;!--sic--&gt; (eds.) ''Studies in Environment and History:'' ''[https://books.google.com/books?id=tAxmcRXKpaUC&amp;pg=PA554 Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History]'', pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. {{ISBN|0-521-56381-X}}.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به بند ٽٽندا رهيا. [[1034ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1034ع ۾ هينگ لونگ]] وٽ بند ٽٽڻ سبب درياهه ٽن وهڪرن ۾ ورهائجي ويو ۽ [[ديژو]] ۽ [[بوزو (جديد شنڊونگ)|بوزو]] جي اترين علائقن ۾ بار بار ٻوڏون آيون.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; سونگ حڪومت پنجن سالن تائين پراڻو وهڪرو بحال ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪندي رهي. صرف هڪ سال اندر 35,000 کان وڌيڪ مزدور، 100,000 ڀرتي ڪيل ڪارڪن، ۽ 220,000 ٽن ڪاٺ ۽ بانس استعمال ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; پر آخرڪار 1041ع ۾ اهو منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. ان کان پوءِ نسبتاً آهستي وهندڙ درياهه 1048ع ۾ [[شانگهو]] وٽ ٻيهر بند ٽوڙي پنهنجو مکيه وهڪرو اتر طرف [[تيانجن]] ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== ڏاکڻو وهڪرو وارو دور ===
[[File:546 of 'The International Geography. ... Edited by H. R. Mill' (11167528043).jpg|thumb|زرد درياهه جي پراڻن ۽ موجوده ڇوڙن جو نقشو]]
[[File:Ming Zuling.png|thumb|[[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم ڀرسان [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] ۽ [[منگ زولِنگ]] جو نقشو، جيڪو [[پان جيشُن]] جي ''Overview of River Maintenance'' جي [[چار خزانا مڪمل لائبريري]] واري ايڊيشن مان ورتل آهي. [[چنگ خاندان]] واري ايڊيشن تائين 1680ع جي ٻوڏ سبب اهي سڀ هنڌ پاڻي هيٺ اچي چڪا هئا.]]

1128ع کان 1855ع تائين زرد درياهه پنهنجي اڄوڪي رستي موجب [[بوهائي سمنڊ]] ۾ نه پر ڏکڻ طرف وهي [[هوائي درياهه]] سان ملي موجوده اتر [[جيانگسو صوبو]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان [[زرد سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. 1128ع ۾ [[ڪائيفينگ]] جي گورنر [[دو چونگ]] {{nowrap|({{lang|zh|{{linktext|杜|充}}}})}} جي اڳواڻي هيٺ [[سونگ خاندان]] جي فوجن [[جن خاندان (1115–1234)|جن خاندان]] جي وڌندڙ فوج کي روڪڻ لاءِ زرد درياهه جا ڏاکڻا بند ٽوڙي ڇڏيا. ان جي نتيجي ۾ درياهه جو وڏو رخ بدلجي ويو ۽ زرد درياهه [[سي درياهه]] ۽ [[هوائي درياهه]] جي ٻين معاون درياهن کي پنهنجي وهڪري ۾ شامل ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=Yunzhen |last2=Syvitski |first2=James PM |last3=Shu |first3=Gao |last4=Overeem |first4=Irina |last5=Kettner |first5=Albert J |title=Socio-economic Impacts on Flooding: A 4000-Year History of the Yellow River, China |journal=Ambio |date=2012 |volume=41 |issue=7 |pages=682–698 |doi=10.1007/s13280-012-0290-5 |pmid=22673799 |pmc=3472015|bibcode=2012Ambio..41..682C }}&lt;/ref&gt; تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زرد درياهه مڪمل طور [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ کان وهي [[زرد سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو. 1194ع تائين هوائي درياهه جو ڇوڙ گپ سان بند ٿي ويو هو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;&gt;Grousset, Rene. ''The Rise and Splendour of the Chinese Empire'', p. 303. University of California Press, 1959.&lt;/ref&gt; گپ جي وڏي مقدار سبب، جڏهن بعد ۾ زرد درياهه ٻيهر پنهنجو رخ تبديل ڪيو، تڏهن به هوائي درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن واپس نه وڃي سگهيو، بلڪه ان جو پاڻي [[هونگزي ڍنڍ]] ۾ گڏ ٿيڻ لڳو ۽ پوءِ ڏکڻ طرف [[يانگزي درياهه]] ڏانهن وهي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pietz |first1=David A. |title=The Yellow River |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674058248 |page=50}}&lt;/ref&gt;

[[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1344ع جي ٻوڏ]] دوران زرد درياهه ٻيهر [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ طرف وهي ويو. ان وقت [[يوان خاندان]] زوال پذير هو، ۽ شهنشاهه درياهه جا نوان بند اڏائڻ لاءِ وڏي انگ ۾ ماڻهن کي جبري پورهئي تي لڳايو. انهن سخت حالتن بغاوتن کي جنم ڏنو، جيڪي آخرڪار [[منگ خاندان]] جي قيام جو سبب بڻيون.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;/&gt; 1391ع ۾ [[1391ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|ٻي وڏي ٻوڏ]] دوران درياهه [[ڪائيفينگ]] کان [[فينگيانگ ضلعو]] ([[آنهوئي]]) تائين ٻوڏ آندي. آخرڪار [[1494ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1494ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ عوامي تعميراتي منصوبن دوران خواجه سرا [[لي شِنگ]] درياهه جي وهڪري کي مستحڪم بڻايو.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt; 16هين صديءَ دوران به درياهه ڪيترائي ڀيرا ٻوڏ آندو، جن ۾ 1526ع، 1534ع، 1558ع ۽ 1587ع جون ٻوڏون شامل آهن، ۽ هر ٻوڏ هيٺئين وهڪري ۾ تبديلي آندي.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;&gt;Tsai, Shih-Shan Henry. ''SUNY Series in Chinese Local Studies'': ''[https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC&amp;pg=PA200 The Eunuchs in the Ming Dynasty]''. SUNY Press, 1996. {{ISBN|0791426874}}, 9780791426876.&lt;/ref&gt;

[[1642ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1642ع جي ٻوڏ]] انسانن جي پيدا ڪيل هئي. [[ڪائيفينگ]] جي منگ گورنر شهر جو ڇهن مهينن کان گهيرو ڪندڙ هاري اڳواڻ [[لي زِيچينگ]] جي فوجن کي تباهه ڪرڻ لاءِ بند ٽوڙڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;Lorge, Peter Allan. ''[https://books.google.com/books?id=SE2Gw8rjuXQC&amp;pg=PA147 War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795]'', p. 147. Routledge, 2005. {{ISBN|978-0-415-31691-0}}.&lt;/ref&gt; نتيجي ۾ باغين بدران پنهنجو ئي شهر تباهه ٿي ويو، ۽ ٻوڏ، ڏڪار ۽ وبائن سبب شهر جي اڳوڻي 378,000 آبادي مان لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref&gt;[[Xu Xin (Judaic scholar)|Xu Xin]]. ''[https://books.google.com/books?id=GAAWkYBNu5sC&amp;pg=PA47 The Jews of Kaifeng, China: History, Culture, and Religion]'', p. 47. Ktav Publishing Inc, 2003. {{ISBN|978-0-88125-791-5}}.&lt;/ref&gt; هي خوشحال شهر تقريباً ويران ٿي ويو ۽ پوءِ [[چنگ خاندان]] جي [[ڪانگشي شهنشاهه]] جي دور ۾ ٻيهر آباد ڪيو ويو.

شاهي دور ۾ اهو سوال هميشه تڪراري رهيو ته ٻوڏ کي ڪيتري شدت سان روڪڻ گهرجي ۽ جڏهن درياهه پنهنجو رخ بدلائي ته ڇا ان کي ٻيهر پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو وڃي يا نه. جاگرافيدان چارلس گرير موجب ٻن مختلف نظرين جو وجود هو. هڪ، جنهن کي هو [[ڪنفيوشس ازم]] سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿو، درياهه کي اوچن بندن جي وچ ۾ محدود رکڻ جي حمايت ڪندو هو ته جيئن پوک لائق زمين وڌ کان وڌ محفوظ رهي. ٻيو، جنهن کي هو [[تائوازم]] سان منسوب ڪري ٿو، گهٽ اوچائي وارن بندن جو حامي هو، جيڪي هڪ ٻئي کان 5 کان 10 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي هجن.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|pages=387–88|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; [[سونگ خاندان]] جي [[سونگ جي شهنشاهه رين زونگ|رين زونگ]] ۽ [[سونگ جي شهنشاهه شين زونگ|شين زونگ]] جي دور ۾، جڏهن درياهه بار بار بند ٽوڙي اتر ۽ اولهه طرف منتقل ٿيندو رهيو، درٻاري عملدارن ۾ ان ڳالهه تي ڊگهو اختلاف رهيو ته ڇا وڏي خرچ سان درياهه کي وري پراڻي وهڪري ڏانهن آڻڻ گهرجي يا نه. آخرڪار شين زونگ حڪم ڏنو ته درياهه کي پنهنجي نئين وهڪري ۾ ئي رهڻ ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Lamoroux|author-first1= Christian|title=From the Yellow River to the Huai, chapter 15 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|pages=556–571|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

روايتي ٻوڏ ڪنٽرول لاءِ [[بند (پاڻي)|بند]]، [[ريوٽمينٽ]]، پاڻي جي زور کي گهٽائڻ لاءِ حفاظتي ڀتيون، اضافي پاڻي گڏ ڪرڻ وارا تلاءَ، نيڪالي وارا واهه ۽ [[پولڊر]] استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|page=388|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; انهن طريقن بابت [[پان جيشُن]] جهڙن عملدارن تفصيلي ڪتاب پڻ لکيا.&lt;ref&gt;''Overview on River Management'' {{nowrap|({{lang|zh|《河防一覽》}}}} {{transliteration|zh|Héfáng yīlǎn}}), 1590.&lt;/ref&gt; پان جيشُن جو خيال هو ته درياهه جي مختلف شاخن کي گڏ ڪرڻ سان وهڪري جي طاقت وڌندي، جنهن سان گپ کي هيٺ کڻي وڃڻ جي صلاحيت به وڌندي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Elvin|author-first1= Mark |author-last2= Su |author-first2=Ninghu|title=The Influence of the Yellow River on Hangzhou Bay since AD 1000, chapter 10 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|page=400|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به زرد درياهه، [[هوائي درياهه]] ۽ [[عظيم واهه]] جي سنگم واري علائقي ۾ حالتون ايتريون پيچيده رهيون، جو 1680ع جي وڏي ٻوڏ علائقي جي اهم مرڪز [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] کي مڪمل طور ٻوڙي ڇڏيو، جنهن کان پوءِ پان جيشُن کي درٻار مان هٽايو ويو. ان ٻوڏ دوران ويجهو واقع [[منگ ابن ڏاڏن جو مقبرو]] به [[هونگزي ڍنڍ]] هيٺ صدين تائين دفن رهيو، جيستائين جديد آبپاشي ۽ ٻوڏ ڪنٽرول منصوبن سبب پاڻيءَ جي سطح گهٽ نه ٿي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي کان کوٽائي ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع نه ٿيو.

{{wide image|Qianlong Emperor’s Southern Inspection Tour, Scroll 4, Confluence of the Huai and Yellow Rivers.jpg|3300px|''[[قيان لونگ شهنشاهه]] جي ڏاکڻي دوري'' جي چوٿين طومار ۾ [[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم جو منظر ڏيکاريل آهي.}}

=== اوڻيهين صديءَ کان موجوده دور تائين ===
[[File:Tchagan-Kouren.png|thumb|1851ع ۾ هيڪو شهر (هاڻوڪي [[ٽوگتو ضلعي]]، [[اندروني منگوليا]])]]
[[File:1938 Yellow River flood.jpg|right|thumb|1938ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ دوران [[قومپرست چيني فوج]] جا سپاهي.]]

[[1851ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1851ع کان 1855ع]] جي وچ ۾&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt;، [[نيئن بغاوت]] ۽ [[تائي پنگ بغاوت]] دوران آيل ٻوڏن سبب زرد درياهه ٻيهر اتر طرف موٽي آيو. [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1887ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 900,000 کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;&gt;International Rivers Report. &quot;[http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf Before the Deluge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704083330/http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf |date=4 July 2008 }}&quot;. 2007.&lt;/ref&gt; ۽ اها ڏڪار ۽ وبائن کي ڇڏي تاريخ جي ٻئي سڀ کان وڏي قدرتي آفت مڃي وڃي ٿي. [[1897ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1897ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ زرد درياهه تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي قائم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Needham, Joseph. ''Science and Civilization in China''. Vol. 1. ''Introductory Orientations'', p. 68. Caves Books Ltd. (Taipei), 1986 {{ISBN|052105799X}}.&lt;/ref&gt;

1898ع جي ٻوڏ [[شنڊونگ]] جي ڪيترين ئي آباديُن کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}} ان کان پوءِ آيل ڏڪار ۽ عيسائي مشنرين جي سرگرمين سبب ڳوٺاڻن سماج ۾ پيدا ٿيل سماجي ڇڪتاڻ [[باڪسر تحريڪ]] ۽ [[باڪسر بغاوت]] جي اڀار جا اهم سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}}

[[1931ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1931ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;/&gt; ۽ اها انساني جاني نقصان جي لحاظ کان تاريخ جي سڀ کان وڏي رڪارڊ ٿيل ٻوڏ مڃي وڃي ٿي.

9 جون 1938ع تي، [[ٻي چين-جاپان جنگ]] دوران، [[چيانگ ڪائي شيڪ]] جي حڪم تي [[ڪومنٽانگ]] فوجن [[هوايوانڪو، هينان|هوايوانڪو]] ڀرسان زرد درياهه جا بند ٽوڙي ڇڏيا. ڪينيڊين مورخ ڊائنا ليري ان کي &quot;جنگ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل قدرتي آفت&quot; قرار ڏنو آهي. هن ڪارروائي جو مقصد &quot;پاڻي کي سپاهين جي متبادل طور استعمال ڪرڻ&quot; واري حڪمت عملي تحت اڳتي وڌندڙ جاپاني فوج کي روڪڻ هو. تقريباً {{convert|54000|km2|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} علائقو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن ۾ اندازاً 500,000 کان 900,000 چيني مارجي ويا، جڏهن ته جاپاني فوجين جي جاني نقصان جو صحيح انگ معلوم ناهي. ٻوڏ جاپاني فوج کي زرد درياهه جي ڏاکڻي ڪناري تي [[ژينگژو]] تي قبضي کان عارضي طور روڪي ڇڏيو، پر اهي آخرڪار [[ووهان]] تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪو ان وقت چيني حڪومت جو عارضي گاديءَ وارو شهر هو.&lt;ref&gt;Lary, Diana. &quot;The Waters Covered the Earth: China's War-Induced Natural Disaster&quot;. Op. cit. in Selden, Mark &amp; So, Alvin Y., eds. ''War and State Terrorism: The United States, Japan, and the Asia-Pacific in the Long Twentieth Century'', pp. 143–170. Rowman &amp; Littlefield, 2004 {{ISBN|0742523918}}.&lt;/ref&gt;

ڪومنٽانگ حڪومت هوايوانڪو جا بند ٽوڙڻ ۽ ان کان پوءِ پيش آيل آفت جي ذميواري قبول نه ڪئي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;&gt;{{cite journal|first=Kathryn |last=Edgerton-Tarpley |title=A River Runs through It: The Yellow River and The Chinese Civil War, 1946–1947 |journal=Social Science History |volume=41 |issue=2 |date=Summer 2017 |pages=141–173 |doi=10.1017/ssh.2017.2|jstor=90017906 |url=https://www.jstor.org/stable/90017906}}&lt;/ref&gt;{{rp|145}} ۽ ان جو الزام جاپاني جنگي جهازن تي هنيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جاپان ۽ عالمي پريس چيني حڪومت جي ذميواري کي نمايان ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جڏهن ته چين اندر، حتيٰ جو [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي اخبارن به، جنگ جي پڄاڻي تائين حڪومت جي سرڪاري موقف جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}}

1940ع ۾ ئي ڪومنٽانگ حڪومت اعلان ڪيو ته جاپان جي شڪست کان پوءِ درياهه کي ٻيهر اتر واري پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو ويندو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} 1944ع جي آخر ۾ هوايوانڪو واري شگاف کي بند ڪرڻ ۽ 1938ع کان اڳ واري وهڪري مطابق بندن جي بحالي جي رٿابندي شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ان جي مخالفت اترئين وهڪري جي ڪنارن تي رهندڙ ماڻهن&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ۽ مقامي ڪميونسٽ باغين ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|150}}

1946ع ۾ [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مرڪزي ڪميٽي پڻ درياهه کي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽائڻ جي اصول سان اتفاق ڪيو، پر شرط رکيو ته پهرين بندن جي مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان جي باوجود قومپرست حڪومت هوايوانڪو جي شگاف کي بند ڪرڻ جو ڪم جاري رکيو، ۽ منصوبي جي شروعات سرڪاري طور 1 مارچ 1946ع تي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان کان ٿوري ئي دير پوءِ ڪميونسٽن پهريون ڀيرو کلي عام قومپرستن کي بند ٽوڙڻ ۽ جاپانين کي روڪڻ ۾ ناڪاميءَ جو ذميوار قرار ڏنو.

جاري [[چيني گهرو جنگ]] ۽ 1947ع جي  سبب [[چيانگ ڪائي شيڪ]] لاءِ شگاف بند ڪرڻ فوجي لحاظ کان اهم هو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|155}} قومپرستن آخرڪار 5000 فٽ ڊگهو شگاف 15 مارچ 1947ع تي بند ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158}} ۽ ٻئي ڏينهن درياهه مڪمل طور پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158-59}} ساڳئي سال [[چوٿين مئي تحريڪ]] جي سالگرهه تي ڪومنٽانگ هوايوانڪو ۾ ان ڪاميابي جي جشن لاءِ تقريب پڻ منعقد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159}}

ساڳئي سال ڏاکڻي پراڻي وهڪري واري علائقي ۾ ٻيهر زراعت شروع ٿي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159-60}} جڏهن ته اترئين بحال ٿيل وهڪري جي ڀرسان، جتي بند اڃا مرمت نه ٿيا هئا، هزارين ماڻهو لڏپلاڻ تي مجبور ٿيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|160}} ڪميونسٽن جي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ مقامي عملدارن لکين ماڻهن کي متحرڪ ڪري بندن جي مرمت ۽ مضبوطيءَ جا وسيع منصوبا شروع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|162}}

1949ع ۾ ڪميونسٽن جي فتح کان پوءِ، [[چين جي عوامي جمهوريه]] 1954ع ۾ ''زرد درياهه جي ٻوڏن تي بنيادي ضابطو ۽ زرد درياهه جي آبي منصوبن جي ترقي'' وارو قومي منصوبو جاري ڪيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book |last=Harrell |first=Stevan |title=An Ecological History of Modern China |publisher=[[University of Washington Press]] |year=2023 |isbn=9780295751719 |location=Seattle}}&lt;/ref&gt;{{Rp|pages=111–113}} ان جو مقصد ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] جي برساتي زراعت کي آبپاشي واري زراعت ۾ تبديل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}} 1957ع کان انهن منصوبن تي وڏي پيماني تي عملدرآمد شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}}

1970ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين درياهه جي سڪي وڃڻ جو رجحان تيزي سان وڌيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ زرد درياهه هر سال سراسري طور لڳ ڀڳ 180 ڏينهن تائين سمنڊ تائين پهچي نه سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}} 1997ع ۾ ته درياهه لڳاتار 226 ڏينهن تائين سمنڊ ۾ ڇوڙ نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}}

12 آگسٽ 2024ع تي [[چين جي پاڻي وسيلن واري وزارت]] جي زرد درياهه آبي ڪميٽي اعلان ڪيو ته 1999ع کان سڄي درياهه جي گڏيل پاڻي وهڪري واري نظام جي نفاذ کان پوءِ زرد درياهه 25 سالن کان بنا رڪاوٽ وهندو رهيو آهي. انهن 25 سالن دوران زرد درياهه جي مکيه وهڪري مان مجموعي طور 543.6 ارب ڪعبي ميٽر کان وڌيڪ پاڻي فراهم ڪيو ويو، جڏهن ته 1.464 ارب ڪعبي ميٽر ماحولياتي پاڻي پڻ فراهم ڪيو ويو. درياهه جي ڇوڙ واري آبي زمينن ۽ محفوظ علائقن ۾ پکين جي نسلن جو انگ وڌي 373 ٿي ويو، ۽ آبي ماحولياتي نظام ۾ نمايان بحالي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=黄河实现连续25年不断流_新闻频道_中国青年网 |url=https://news.youth.cn/gn/202408/t20240812_15443210.htm |access-date=2025-04-08 |website=news.youth.cn}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

[[File:Bassin-du-fleuve-jaune.png|thumb|زرد درياهه جي طاس جو طبقاتي نقشو]]

زرد درياهه جي طاس جي اوڀر-اولهه ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|1900|km|-1|sp=us}} ۽ اتر-ڏکڻ ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آهي. ان جو ڪل [[آبگير علائقو]] لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آهي.

[[چائنا ايڪسپلوريشن اينڊ ريسرچ سوسائٽي]] موجب،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=China Exploration &amp; Research Society|url=http://www.cers.org.hk/index.php/en/|access-date=2021-01-06|website=cers.org.hk|archive-date=28 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328175811/http://www.cers.org.hk/index.php/en/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه جو سرچشمو [[بيان هار جبلن]] ۾ {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}} تي، [[يوشو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اوڀرئين ڪناري ڀرسان واقع آهي. ان جون سرچشمي واريون معاون نديون [[گيارنگ ڍنڍ]] ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جيڪي [[گولو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اولهندي حصي ۾، [[چنگھائي]] جي بيان هار جبلن جي بلند علائقن ۾ واقع آهن. [[زوئيگي بيسن]] ۾، جيڪو [[گانسو]] جي سرحد سان لڳو لڳ آهي، زرد درياهه پهرين اتر اولهه ۽ پوءِ اتر اوڀر طرف وڪڙ ڪري ٿو، ان کان پوءِ ڏکڻ طرف مڙي مشهور &quot;[[اورڊوس لوپ]]&quot; ٺاهي ٿو، ۽ پوءِ عام طور اوڀر طرف [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان وهي [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جو [[آبگير طاس]] {{convert|752443|km2|sp=us|0}} تي پکڙيل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 140 ملين ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ۽ آبپاشي فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;/&gt;

زرد درياهه هاڻوڪي چين جي ستن [[چين جا صوبا|صوبن]] ۽ ٻن [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقن]] مان وهي ٿو، جيڪي اولهه کان اوڀر طرف هن ريت آهن: [[چنگھائي]]، [[سيچوان]]، [[گانسو]]، [[ننگشيا]]، [[اندروني منگوليا]]، [[شانشي]]، [[شانسي]]، [[هينان]] ۽ [[شنڊونگ]]. زرد درياهه جي موجوده وهڪري تي واقع اهم شهرن ۾ [[لانژو]]، [[ينچوان]]، [[ووھائي]]، [[باوتو]]، [[لويانگ]]، [[ژينگژو]]، [[ڪائيفينگ]] ۽ [[جينان]] شامل آهن. درياهه جو موجوده ڇوڙ [[ڪينلي ضلعو|ڪينلي ضلعي]]، [[شنڊونگ]] ۾ واقع آهي.

عام طور زرد درياهه کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي. اهي تقريباً [[تبتي پليٽو]] جي جبلستاني اتر اوڀرئين حصي، [[اورڊوس لوپ]] ۽ [[لوئس پليٽو]]، ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] تي مشتمل آهن.&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt; بهرحال، مختلف محقق انهن ٽن مرحلن جي حدبندين بابت مختلف رايا رکن ٿا.{{Citation needed|date=May 2009}} هن مقالي ۾ بنيادي طور [[زرد درياهه تحفظ ڪميشن]] طرفان اختيار ڪيل ورهاست استعمال ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[http://www.yellowriver.gov.cn/ Yellow River Conservancy Commission]. Yellowriver.gov.cn. Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;

زرد درياهه سان گڏ ايندڙ تلڇٽ [[بوھائي سمنڊ]] مان ٿيندي [[اتر پيلو سمنڊ]] ۽ [[ڏکڻ پيلو سمنڊ]] تائين پهتي آهي، جتي [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي چوڌاري هڪ پري وارو تلڇٽي مرڪز (Distal Depocenter) ٺهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=J Paul Liu, John D Milliman, Shu Gao, Peng Cheng |title=Holocene development of the Yellow River's subaqueous delta, North Yellow Sea|journal=[[Marine Geology]]|date=2004|volume=209|issue=1–4|pages=45–67|doi=10.1016/j.margeo.2004.06.009|bibcode=2004MGeol.209...45L}}&lt;/ref&gt;

===ارضيات===
زرد درياهه پهريون ڀيرو غالباً [[ديرين مائيوسين]]، [[پليائيوسين]] يا [[پليئسٽوسين]] دور دوران وجود ۾ آيو،&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Wang |first1=Xin |last2=Hu |first2=Gang |last3=Saito |first3=Yoshiki |last4=Ni |first4=Guanzhong |last5=Hu |first5=Han |last6=Yu |first6=Ziying |last7=Chen |first7=Jingping |last8=Wang |first8=Mi |last9=Yuan |first9=Xiaoping |last10=Wang |first10=Lei |last11=Hu |first11=Zhenbo |last12=Nie |first12=Junsheng |last13=Pan |first13=Baotian |title=Did the modern Yellow River form at the Mid-Pleistocene transition? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2095927322002365#:~:text=The%20incision%20of%20the%20Sanmen,Plateau%20to%20global%20climate%20change. |journal=Science Bulletin |date=2022 |volume=67 |issue=15 |pages=1603–1610 |doi=10.1016/j.scib.2022.06.003 |pmid=36546288 |bibcode=2022SciBu..67.1603W |via=Elsevier Science Direct|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Xue |first=Chunting |date=August 1993 |title=Historical changes in the Yellow River delta, China |url=https://www.researchgate.net/publication/240420103 |journal=Marine Geology |volume=113 |issue=3–4 |pages=321–330 |doi=10.1016/0025-3227(93)90025-Q|bibcode=1993MGeol.113..321X }}&lt;/ref&gt; جيڪو [[تبتي پليٽو]] جي مٿي اڀرڻ (uplift) جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;:03&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:022&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hu |first1=Zhenbo |last2=Pan |first2=Baotian |last3=Guo |first3=Lianyong |last4=Vandenberghe |first4=Jef |last5=Liu |first5=Xiaopeng |last6=Wang |first6=Junping |last7=Fan |first7=Yunlong |last8=Mao |first8=Junwei |last9=Gao |first9=Hongshan |last10=Hu |first10=Xiaofei |date=2016-02-01 |title=Rapid fluvial incision and headward erosion by the Yellow River along the Jinshaan gorge during the past 1.2 Ma as a result of tectonic extension |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379115301864 |journal=Quaternary Science Reviews |volume=133 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.quascirev.2015.12.003 |bibcode=2016QSRv..133....1H |issn=0277-3791|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===مٿيون وهڪرو===
{{unreferenced section|date=September 2015}}

زرد درياهه جو مٿيون وهڪرو [[بيان هار جبلن]] ۾ واقع ان جي سرچشمي کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[هيڪو ٽائون]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] تائين پکڙيل آهي، جتي درياهه ڏکڻ طرف تيز وڪڙ کڻي ٿو. هن حصي جي ڪل ڊيگهه {{convert|3472|km|0|sp=us}} ۽ ڪل طاس جو پکيڙ {{convert|386000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جي 51.4٪ جي برابر آهي. هن وهڪري دوران زرد درياهه جي اوچائي {{convert|3496|m|0|sp=us}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري [[ڍلان]] 0.10٪ آهي.

سرچشمي وارو حصو بنيادي طور [[بيان هار جبلن]] ۽ [[امني ماچين]] جبلن جي وچ ۾ موجود چراگاهن، دلدلن ۽ ٽڪرين مان گذري ٿو. هتي درياهه جو پاڻي صاف ۽ وهڪرو مستحڪم هوندو آهي. هن علائقي ۾ شفاف ڍنڍون نمايان خصوصيت آهن. هن حصي جون ٻه اهم ڍنڍون [[گيارنگ ڍنڍ]] (ژالنگ) ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] (ايلنگ) آهن، جن جي گنجائش ترتيبوار 4.7 ارب ۽ 10.8 ارب ڪعبي ميٽر (166 ۽ 381 ارب ڪعبي فوٽ) آهي. سمنڊ جي سطح کان {{convert|4290|m|sigfig=4|sp=us|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع اهي چين جون سڀ کان وڏيون مٿانهين ميدان واريون مٺي پاڻي جون ڍنڍون آهن. زرد درياهه جي سرچشمي واري علائقي جو وڏو حصو [[سانجيانگ يوان قومي قدرتي محفوظ علائقو|سانجيانگ يوان (&quot;ٽن درياهن جا سرچشما&quot;) قومي قدرتي محفوظ علائقو]] قرار ڏنو ويو آهي، ته جيئن زرد درياهه، [[يانگزي درياهه]] ۽ [[ميڪونگ درياهه]] جي سرچشمن جي حفاظت ٿي سگهي.

امني ماچين جبلن جي اوڀرئين ڪناري سان اوڀر طرف وهندي، زرد درياهه [[ماچو ڪائونٽي]]، [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هتي اهو بلند دلدلي علائقي [[زوئيگي دلدل]] جي ڪناري سان وهي ٿو ۽ پوءِ اوچتو اتر اولهه طرف وڪڙ ڪري [[ماچو ڪائونٽي|ماچو]] ۽ [[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]] جي وچ ۾ سرحد بڻائي ٿو. پوءِ درياهه امني ماچين جبلن جي اترئين ڪناري سان وهندي ٻيهر [[چنگھائي]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ آهستي آهستي اتر طرف مڙي [[شنگھائي ڪائونٽي]] ۾ [[لونگيانگ گھاٽي]] ڏانهن وڌي ٿو.

وادي وارو حصو [[چنگھائي]] جي لونگيانگ گھاٽي کان [[گانسو]] جي [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پکڙيل آهي. درياهه جي ٻنهي پاسن تي اوچا پهاڙي ڪنارا آهن. درياهه جو پيٽ سوڙهو ۽ لاٿ تيز هجڻ سبب هن حصي ۾ وهڪرو نهايت تيز ۽ ڇوليدار هوندو آهي. هن حصي ۾ 20 گھاٽيون آهن، جن مان [[لونگيانگ گھاٽي|لونگيانگ]]، جيشي، [[ليوجياشيا ڊيم|ليوجيا]]، باپان ۽ [[چنگتونگ گھاٽي|چنگتونگ]] سڀ کان مشهور آهن. وهڪري جون اهي حالتون [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ انتهائي موزون آهن. زرد درياهه انهن گھاٽين مان گذرندي ٻي ۽ آخري ڀيرو [[چنگھائي]] مان نڪري [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو، جيڪو [[ليوجيا گھاٽي]] کان ٿورو اڳ آهي. [[يانگو گھاٽي]] کان هيٺ [[لانژو]]، جيڪو صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، زرد درياهه جي ڪناري تي آباد آهي. اتان درياهه اتر اوڀر طرف وهي [[ننگشيا]] ۾ [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پهچي ٿو.

چنگتونگ گھاٽي مان نڪرڻ کان پوءِ درياهه وسيع [[آلوويئل ميدان]]ن، يعني [[ينچوان ميدان]] ۽ [[هيتائو ميدان]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ درياهه جي ڪنارن وارا علائقا گهڻو ڪري ريگستان ۽ گاهه وارا ميدان آهن، جڏهن ته معاون نديون تمام ٿوريون آهن. وهڪرو نسبتاً آهستو هوندو آهي. هيتائو ميدان جي ڊيگهه {{convert|900|km|-1|sp=us|abbr=on}} ۽ ويڪر {{convert|30|to|50|km|mi|0|sp=us|abbr=on}} آهي. تاريخي طور هي زرد درياهه سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آبپاشي وارو ميدان رهيو آهي.

&lt;gallery&gt;
File:九曲黄河第一湾1.JPG|[[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]]
File:YellowRiver.jpg|[[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]]، [[تبتي پليٽو]] ۾، [[لوئس پليٽو]] کان مٿانهون علائقو
File:景泰 黄河石林景区之黄河与崖壁 02.jpg|[[جنگتائي ڪائونٽي]]، [[گانسو]]
File:VM 6056 Liujiaxia Town.jpg|[[ليوجياشيا]]، [[گانسو]]
File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|[[داشيا درياهه]] (هيٺئين ساڄي پاسي کان ايندڙ) [[لينشيا خودمختيار صوبي]]، [[گانسو]] ۾ زرد درياهه جي [[ليوجياشيا ذخيرو]] ۾ ڇوڙ ڪندي
&lt;/gallery&gt;

===وچيون وهڪرو===
{{main|اورڊوس لوپ|هيتائو}}

[[اورڊوس لوپ]] زرد درياهه جي هڪ وڏي وڪڙ سان ٺهيو آهي، جيڪو [[ژونگ ننگ ڪائونٽي]]، [[ننگشيا]] کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[شانشي]] جي [[تونگ گوان ڪائونٽي]] ۾ [[ويئي درياهه]] سان سنگم وٽ اوڀر طرف تيز موڙ تي ختم ٿئي ٿو. بهرحال، سرڪاري طور زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] کان [[ژينگژو]]، [[هينان]] تائين شمار ڪيو وڃي ٿو. وچئين وهڪري جي ڊيگهه {{convert|1206|km|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته ان جي طاس جو پکيڙ {{convert|344000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو 45.7٪ آهي. هن حصي ۾ درياهه جي اوچائي مجموعي طور {{convert|890|m|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.074٪ آهي. وچئين وهڪري ۾ 30 وڏيون معاون نديون شامل ٿين ٿيون، جن سبب پاڻي جي وهڪري ۾ 43.5٪ واڌ ٿئي ٿي. زرد درياهه جي مجموعي تلڇٽ جو 92٪ حصو به هن وهڪري مان اچي ٿو.

زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[لوئس پليٽو]] مان گذري ٿو، جتي تمام گهڻي زميني ڪٽائي (erosion) ٿئي ٿي. درياهه ۾ شامل ٿيندڙ وڏي مقدار ۾ مٽي ۽ واري سبب زرد درياهه دنيا جو سڀ کان وڌيڪ [[تلڇٽ]] کڻندڙ درياهه بڻجي ويو آهي. 1933ع ۾ درياهه ۾ تلڇٽ جي سالياني مقدار جو سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ 3.91 ارب ٽن هو. جڏهن ته 1977ع ۾ تلڇٽ جي سڀ کان وڌيڪ ڪثافت 920 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر (57.4 پائونڊ في ڪعبي فوٽ) رڪارڊ ڪئي وئي. اهي تلڇٽ بعد ۾ هيٺئين وهڪري جي آهستي وهندڙ حصي ۾ جمع ٿين ٿا، جنهن سان [[درياهي پيٽ]] اوچو ٿي وڃي ٿو ۽ مشهور &quot;زمين کان مٿانهون درياهه&quot; وجود ۾ اچي ٿو. [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] کان [[يومينڪو]] تائين درياهه پنهنجي مکيه وهڪري ۾ لڳاتار ڊگهي وادين مان گذري ٿو، جيڪي گڏيل طور [[جنشان وادي]] سڏجن ٿيون. هن حصي ۾ موجود آبي توانائي جا وسيع وسيلا ان کي [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ ملڪ جو ٻيون سڀ کان موزون علائقو بڻائين ٿا. مشهور [[هوڪو آبشار]] به هن وادي جي هيٺئين حصي ۾ [[شانسي]] ۽ [[شانشي]] جي سرحد تي واقع آهي.

&lt;gallery&gt;
File:Zhongshan Bridge, Lanzhou (53724585497).jpg|[[لانژو]]، [[گانسو]]
File:沙坡头景区之黄河与悬索桥 02.jpg|[[شاپوٽو]]، [[ننگشيا]]، چوڌاري ريگستان سان
Iss067e122535 lrg.jpg|[[دالاڊ بينر]]، [[باوتو]]، [[اندروني منگوليا]]
File:HukouWaterfall4.jpg|[[هوڪو آبشار]]، [[ييچوان ڪائونٽي، شانشي|ييچوان]]، [[شانشي]]
File:Qiankun Bend.jpg|[[چيانڪن وڪڙ]]، [[يونگھي ڪائونٽي]]، [[شانسي]]
File:20221218 View of the Yellow River at Yinmagou 01.jpg|[[شنگيانگ]]، [[هينان]]
&lt;/gallery&gt;

===هيٺيون وهڪرو===
{{main|زرد درياهه جو ڊيلٽا}}

هيٺئين وهڪري ۾، [[ژينگژو]] کان درياهه جي ڇوڙ تائين، جيڪو {{convert|786|km|sp=us|abbr=on}} ڊگهو آهي، زرد درياهه [[ٻنڌ]]ن جي وچ ۾ وهندي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان اتر اوڀر طرف وهي آخرڪار [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هن حصي جي طاس جو پکيڙ رڳو {{convert|23000|km2|sp=us}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو فقط 3٪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن حصي ۾ تمام ٿوريون معاون نديون شامل ٿين ٿيون؛ ڏکڻ جون تقريباً سڀئي نديون [[هوائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جڏهن ته اتر جون نديون [[هائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. مثال طور، هوائي درياهه جي طاس کي زرد درياهه جي طاس کان زرد درياهه جي ڏاکڻي ٻنڌ ذريعي جدا ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yang |first1=Gonghuan |last2=Zhuang |first2=Dafang |title=Atlas of the Huai River Basin Water Environment: Digestive Cancer Mortality |date=2014 |publisher=Springer |isbn=9789401786195 |page=143}}&lt;/ref&gt; هيٺئين وهڪري ۾ اوچائيءَ جو مجموعي لاٿ {{convert|93.6|m|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.012٪ آهي.

وچئين وهڪري مان ايندڙ تلڇٽ هن حصي ۾ گڏ ٿي درياهه جي پيٽ کي مسلسل اوچو ڪن ٿا. تلڇٽ جي تمام گهڻي جمع ٿيڻ سبب درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان ڪيترائي ميٽر مٿي ٿي ويو آهي. انهيءَ ڪري درياهه جي هن حصي کي [[زمين کان مٿانهون درياهه]] سڏيو وڃي ٿو. [[ڪائيفينگ]]، [[هينان]] ۾ زرد درياهه جو پيٽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|10|m|sp=us|0}} مٿي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |author-last1=Leung|author-first1= George |title=Reclamation and Sediment Control in the Middle Yellow River Valley |journal=Water International |volume=21 |issue=1 |pages=12–19 |year=1996 |doi=10.1080/02508069608686482|bibcode=1996WatIn..21...12L |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214151633/http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |archive-date=14 December 2013 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
Dongping Lake-Laohu Town 05.jpg|[[ڊونگ پنگ ڍنڍ]]، زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري جي سڀ کان وڏي معاون ڍنڍ
Dezhou-Dajiawa Railway Yellow River Bridge.jpg|ريل گاڏي نمبر K1531 [[ليجن ڪائونٽي]]، [[شنڊونگ]] ڀرسان زرد درياهه تي [[لونگجو پل]] تان گذرندي
File:Yellow River Delta.jpeg|[[زرد درياهه جو ڊيلٽا]]
File:柳树 - Willows - 2011.11 - panoramio.jpg|[[شنڊونگ]] جي [[ڊونگ يِنگ]] ويجهو ڊيلٽا ۾ بيد جا وڻ
File:泥滩上枯死的植物 - Dead Plants on Mud Flat - 2012.09 - panoramio.jpg|ڊيلٽا ڀرسان [[گاريءَ جو ميدان]]
&lt;/gallery&gt;

===معاون نديون===
[[File:202309 Tongguan Ancient City Overview.jpg|thumb|زرد درياهه ۽ ان جي سڀ کان وڏي معاون [[ويئي درياهه]] جي سنگم تاريخي طور چين ۾ هڪ انتهائي اهم حڪمتِ عملي وارو هنڌ رهيو آهي. [[تونگ لنگهه]] هتي تعمير ڪيو ويو هو، جيڪو تصوير جي سامهون نظر اچي ٿو.]]

زرد درياهه جون معاون نديون، سرچشمي کان ڇوڙ تائين، هيٺ ڏجن ٿيون:
*[[اڇو درياهه (چين)|اڇو درياهه]]
*[[داشيا درياهه]]
*[[تائو درياهه]]
*[[هوانگ شوئي درياهه|هوانگ شوئي]]
**[[داتونگ درياهه]]
*[[ژوانگلانگ درياهه]]
*[[زولي درياهه]]
*[[چنگشوئي درياهه]]
*[[داهيئي درياهه]]
*[[ڪوئي درياهه]]
*[[ووڊنگ درياهه]]
*[[فين درياهه]]
*[[ويئي درياهه]] (هي زرد درياهه جي سڀ کان وڏي معاون ندي آهي)
*[[لوئو درياهه (هينان)|لوئو درياهه]]
*[[چن درياهه (شانسي)|چن درياهه]]
*[[داوين درياهه]]

زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري ۾ ڪا به معاون ندي شامل نه ٿيندي آهي.

==خاصيتون==

[[File:Yellow River Delta Animation.gif|thumb|1989ع کان 2009ع تائين پنجن سالن جي وقفي سان [[زرد درياهه جو ڊيلٽا|زرد درياهه جي ڊيلٽا]] جي واڌ.]]

زرد درياهه پنهنجي وڏي مقدار واري [[تلڇٽ]] (سلٽ) جي ڪري مشهور آهي. [[لوئس پليٽو]] مان هيٺ لهڻ وقت اهو هر سال لڳ ڀڳ 1.6 ارب ٽن تلڇٽ پاڻ سان کڻي اچي ٿو. جيڪڏهن درياهه مناسب مقدار ۾ پاڻي سان سمنڊ تائين پهچي، ته ان مان لڳ ڀڳ 1.4 ارب ٽن تلڇٽ هر سال سمنڊ ۾ منتقل ٿئي ٿي.{{Citation needed|date=May 2009}} هڪ اندازي موجب هر ڪعبي ميٽر پاڻي ۾ 34 ڪلوگرام تلڇٽ هوندي آهي، جڏهن ته [[ڪولوراڊو درياهه]] ۾ اها مقدار 10 ڪلوگرام ۽ [[نيل درياهه]] ۾ صرف 1 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

زرد درياهه جو سراسري وهڪرو 2,110 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ ٻڌايو وڃي ٿو (جڏهن ته [[يانگزي درياهه]] جو 32,000 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ آهي)، جڏهن ته وڌ ۾ وڌ وهڪرو 25,000 ۽ گهٽ ۾ گهٽ 245 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ رڪارڊ ڪيو ويو آهي. بهرحال، 1972ع کان پوءِ درياهه گهڻو ڪري سمنڊ تائين پهچڻ کان اڳ ئي سڪي ويندو رهيو آهي. پاڻي جي مقدار ۾ هي گهٽتائي زرعي آبپاشي ۾ واڌ سبب ٿي، جيڪا 1950ع کان پنج ڀيرا وڌي چڪي آهي. 1999ع تائين درياهه مان ورتل پاڻي 140 ملين ماڻهن کي فراهم ڪيو ويندو هو ۽ {{convert|74,000|km2|sqmi|abbr=on}} زمين کي سيراب ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/video/2007/05/30/world/asia/1194817118362/chinas-yellow-river-part-1.html China's Yellow River, Part 1]. ''The New York Times'' (2007-05-30)&lt;/ref&gt; زرد درياهه جي ڊيلٽا جو ڪل پکيڙ {{convert|8,000|km2|mi2|abbr=off|sp=us}} آهي. پر سمنڊ تائين پهچندڙ تلڇٽ ۾ گهٽتائي سبب 1996ع کان وٺي ڊيلٽا هر سال ڪجهه حد تائين سامونڊي ڪٽائي (erosion) جي نتيجي ۾ گهٽجندي پئي وڃي.&lt;ref&gt;[http://china.org.cn/english/2005/Feb/119497.htm Yellow River Delta Shrinking 7.6 Square Kilometers Annually], ''China Daily'' 1 February 2005&lt;/ref&gt;

درياهه ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جولاءِ کان آڪٽوبر تائين برساتي موسم دوران وهندو آهي، جڏهن سالياني وهڪري جو لڳ ڀڳ 60٪ حصو هن عرصي ۾ گذري ٿو. جڏهن ته آبپاشي لاءِ سڀ کان وڌيڪ پاڻي مارچ کان جون تائين گهربل هوندو آهي. اضافي پاڻي کي محفوظ ڪرڻ، ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ ڪيترائي بند تعمير ڪيا ويا آهن، پر تلڇٽ جي تمام وڏي مقدار سبب انهن جي متوقع عمر محدود آهي. تجويز ڪيل [[ڏکڻ–اتر پاڻي منتقلي منصوبو]] ۾ [[يانگزي درياهه]] مان پاڻي منتقل ڪرڻ جون ڪيترائي رٿائون شامل آهن: هڪ درياهن جي اولهندي سرچشمن وٽ، جتي اهي هڪ ٻئي جي ويجهو آهن؛ ٻي [[هان درياهه]] جي مٿئين وهڪري مان؛ ۽ ٽين قديم [[چين جي عظيم واهه]] جي رستي سان.{{Citation needed|date=May 2009}}

تلڇٽ جي وڏي مقدار سبب زرد درياهه هڪ [[رسوبي وهڪرو]] (Depositional stream) آهي، يعني جتي وهڪرو آهستو هوندو آهي، اتي اهو پاڻ سان آندل مٽيءَ جو ڪجهه حصو پنهنجي پيٽ ۾ جمع ڪندو رهي ٿو. اهي تلڇٽ هيٺئين وهڪري ۾ [[قدرتي بند]]ن جي وچ ۾ درياهه جي پيٽ کي آهستي آهستي اوچو ڪن ٿا. جيڪڏهن ٻوڏ اچي، ته درياهه انهن بندن کي ٽوڙي ڀرپاسي جي هيٺاهين ٻوڏ واري ميدان ۾ نئون وهڪرو اختيار ڪري سگهي ٿو. تاريخي طور اهڙو واقعو لڳ ڀڳ هر سئو سالن ۾ هڪ ڀيرو پيش ايندو رهيو آهي. جديد دور ۾ ٻنڌن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ٻوڏن تي ضابطو آڻڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون ڪيون ويون آهن.{{Citation needed|date=May 2009}}

==آبي بجلي جا بند==
[[File:6058-Liujiaxia-Dam.jpg|thumb|[[ليوجياشيا بند]]، [[گانسو]]]]

هيٺ زرد درياهه تي تعمير ڪيل [[آبي بجلي]] گهرن جي هڪ اڻپوري فهرست ڏنل آهي، جيڪا انهن جي پهرين آپريشن جي سال (قوسين ۾) مطابق ترتيب ڏنل آهي:

*[[سانمينشيا بند]] (1960؛ [[سانمينشيا]]، [[هينان]])
*{{ill|سانشينگگونگ بند|zh|三盛公水利枢纽}} (1966؛ [[ڊينگڪو ڪائونٽي]] &lt;small&gt;([[بايان نور]] جو حصو)&lt;/small&gt;، [[اندروني منگوليا]])
*{{ill|چنگتونگ گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|青铜峡水库}} (1968؛ [[چنگتونگشيا]]، [[ننگشيا]])
*[[ليوجياشيا بند]] (ليوجيا گھاٽي) (1974؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[ليجياشيا بند]] (1997؛ [[جينڪا ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگوشيا بند]] (يانگو گھاٽي) آبي بجلي گهر (1975؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[تيانچياو بند]] (1977؛ [[باودي ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[فوگو ڪائونٽي]]، [[شانشي]] جي سرحد تي)
*[[باپانشيا بند]] (باپان گھاٽي) (1980؛ [[شيگو ضلعو]]، [[لانژو]]، [[گانسو]])
*[[لونگيانگشيا بند]] (1992؛ [[گونگهي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[دا گھاٽي]] آبي بجلي گهر (1998؛ [[لانژو]]، [[گانسو]])
*{{ill|لي گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|李家峡水库}} (1999؛ [[هوالونگ ڪائونٽي]]، [[هائيڊونگ]]، [[چنگھائي]])
*[[وانجيازائي بند]] (1999؛ [[پيانگوان ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[اندروني منگوليا]])
*[[شياولانگڊي بند]] (2001؛ [[جييوان]]، [[هينان]])
*[[لاشيويا بند]] (2010؛ [[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگچو بند]] (2016؛ [[شنگھائي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[مائيرڊانگ بند]] (2018؛ [[ماچين ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])

2000ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب، ستن وڏن آبي بجلي گهرن (لونگيانگشيا، ليجياشيا، ليوجياشيا، يانگوشيا، باپانشيا، داشيا ۽ چنگلونگشيا) جي گڏيل نصب ٿيل بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش 5,618 ميگاواٽ هئي.&lt;ref&gt;[http://english.people.com.cn/english/200012/14/eng20001214_57817.html Yellow River Upstream Important to West-East Power Transmission] People's Daily, 14 December 2000&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>3lqvncvk0z9yt0hi2wvrpmab3sgfpsh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390136</id>
      <parentid>390135</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T08:04:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79431" sha1="n3k4g5sdd8nnhxzquttagt8lv8r5xxi" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

=== تهذيب جي جنم ڀومي ===
{{see also|زرد درياهه جي تهذيب}}

[[File:Nine Provinces of China.png|thumb|عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو]]
[[File:Western Zhou geography.svg|thumb|[[مغربي زو خاندان]] جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.]]

[[چيني ڏند ڪٿا]] موجب ديو قامت [[ڪوا فو]] سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ [[وي درياهه]] جو پاڻي پي ويو.&lt;ref&gt;Summary of the story given in the definition of {{lang|zh|夸父追日}}: {{cite book|script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title=[[Xiandai Hanyu Cidian|A Dictionary of Current Chinese]] (Seventh Edition) |date=1 September 2016|publisher=[[The Commercial Press]] |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}&lt;/ref&gt;

[[بهار ۽ سرءُ وارو دور|بهار ۽ سرءُ جي دور]]&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;&gt;Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map &quot;4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)&quot;. {{in lang|fr}}&lt;br/&gt; English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}&lt;/ref&gt; ۽ [[چن خاندان]] جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، [[لويانگ]] کان گذرڻ کان پوءِ درياهه [[شانشي]] ۽ [[هينان]] صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ [[هيبي]] ۽ [[شنڊونگ]] جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده [[تيانجن]] جي ويجهو [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

[[ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه]] جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري [[عظيم يو]] کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|黄河水利委员会黄河志总编辑室|2010|loc=一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代}}&lt;/ref&gt;

''[[يو گونگ]]'' ۾ لکيل آهي: &quot;جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡}}&lt;/ref&gt;

هتي ذڪر ڪيل &quot;جشي&quot; مان مراد موجوده [[چنگھائي]] صوبي جي [[شون هوا سالار خودمختيار ضلعو]] ڀرسان واقع [[آمني ماچن جبل]] آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف [[هوائين]] ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي [[سان مين]] ۽ [[مينگجن]] کان گذرندي [[لو درياهه (هينان)|لو درياهه]] سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو [[دائي پي جبل]] جي اتر کان، [[ژانگ درياهه]] کي پار ڪندي، موجوده [[چوژو ضلعو]] ([[هيبي]]) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده [[شين ضلعو]] وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي [[چنگ ضلعو]] جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار [[تيانجن]] جي ڏکڻ اوڀر مان [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر ''يو گونگ'' ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي &quot;يو درياهه&quot; سڏيو وڃي ٿو.

=== يو درياهه جي وهڪري جي تبديلي ===

[[ژو خاندان]] جي [[ژو جي بادشاهه ڊِنگ|بادشاهه ڊِنگ]] جي حڪومت جي پنجين سال (602 ق.م.) ۾ درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري کي ڇڏي ڪيترائي سؤ ڪلوميٽر اوڀر طرف منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه [[لي يانگ]] (موجوده [[شون ضلعو]]، [[هينان]] جي ڏکڻ اولهه) ۾ سوشو نالي هنڌ وٽ پنهنجا ڪنارا ٽوڙي ٻاهر نڪري آيو ۽ يو درياهه جي اصل وهڪري کان هٽي ويو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|漢書|chapter=卷029|quote=王横言：&quot;禹之行河水，本随西山下东北去。《周谱》云：'定王五年河徙'，则今所行，非禹之所穿也。&quot;}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ اهو [[ژانگ وو]] (موجوده [[ڇانگ ضلعو]]، [[هيبي]] جي اتر اوڀر) وٽ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ٿيو، جيڪو [[عظيم يو]] طرفان ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ کان پوءِ تاريخ ۾ زرد درياهه جي وهڪري جي پهرين وڏي تبديلي مڃي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=禹河大徙|url=http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|website=黄河网|publisher=水利部黄河水利委员会|accessdate=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424174203/http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|archive-date=2017-04-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
سوشو وٽ رخ بدلائڻ کان پوءِ نئون وهڪرو تقريباً [[هوا ضلعو]] کان اوڀر طرف وهندو هو، پوءِ [[هينان]] ۾ [[پويانگ]] جي اتر اولهه مان گذرندي اتر طرف مڙندو هو. ان کان پوءِ [[شنڊونگ]] جي [[گوان ضلعو]] جي اتر ۾ ٻيهر اوڀر طرف مڙي، پوءِ [[چي پنگ]] مان گذرندي وري اتر طرف وڌندو هو، [[هيبي]] جي [[ڇانگژو]] مان آهستي آهستي اتر طرف منتقل ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده [[هوانگ هوا]] ضلعي جي اتر ۾ [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡锥指|[[胡渭]]|quote=周定王五年河徙，自宿胥口东行漯川，右经滑台城(滑县旧城)，又东北经黎阳县(泼县东北兰里)南，又东北经凉城县，又东北为长寿津，河至此与深川别行而东北入海，水经谓之大河故渎。}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران يو درياهه جو اصل وهڪرو ڪجهه وقت تائين وقفي وقفي سان پاڻي کڻندو رهيو، پر [[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] جي وچ ڌاري مڪمل طور سڪي ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|袁仲翔|王质彬|徐福龄|1991|loc=一、夏商西周春秋战国时期}}&lt;/ref&gt;
[[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] ۾ بندن، واهن ۽ ذخيرن کي نقصان پهچائڻ ۽ دشمن رياستن کي ٻوڏ ۾ ٻوڙڻ هڪ عام فوجي حڪمت عملي بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Floods&quot;&gt;Allaby, Michael &amp; Garrat, Richard. ''Facts on File Dangerous Weather Series: [https://books.google.com/books?id=QTKbcWwJ90MC&amp;pg=PA142 Floods]'', p. 142. Infobase Pub., 2003. {{ISBN|0-8160-5282-4}}. Accessed 15 October 2011.&lt;/ref&gt;
ڇو ته زرد درياهه جي وادي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] کان [[گوانژونگ]] واري علائقي ۽ [[چن رياست]] ڏانهن وڃڻ جو اهم رستو هئي، تنهنڪري چن رياست [[هانگو لنگهه]] کي مضبوط قلعن سان محفوظ ڪيو. هتي ڪيترائي اهم معرڪا ٿيا، ۽ اهو [[هان خاندان]] جي گاديءَ وارن شهرن [[چانگ آن]] ۽ [[لويانگ]] جي حفاظت لاءِ به هڪ اهم دفاعي لنگهه هو.
11ع ۾ آيل وڏي ٻوڏ کي مختصر عرصي واري [[شن خاندان]] جي زوال جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 70ع واري ٻي وڏي ٻوڏ کان پوءِ درياهه ٻيهر [[شنڊونگ]] جي اتر مان تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي واپس اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== شاهي دور ===

ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات کان پوءِ [[هانگو لنگهه]] جي فوجي اهميت گهٽجڻ لڳي، ۽ وڏا قلعا ۽ فوجي اڏا [[تونگ لنگهه|تونگ گوان]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. 923ع ۾ [[بعد وارو ليانگ]] خاندان جي جنرل [[دوان نِنگ]] پنهنجي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي [[بعد وارو تانگ]] کان بچائڻ جي ناڪام ڪوشش ۾ بند ڀڃرائي لڳ ڀڳ {{convert|1000|sqmi|sp=us}} علائقو ٻوڙي ڇڏيو. [[سونگ خاندان|سونگ]] دور جي انجنيئر [[لي چون]] پڻ 1020ع ۾ [[ليائو خاندان|ختان]] جي حملي کان بچاءَ لاءِ زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري کي ٻوڙڻ جي ساڳي تجويز ڏني، پر اها رد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي رياستن وچ ۾ ٿيل [[چانيوان معاهدو]] سونگ حڪومت کي نوان کاهه کوٽڻ يا درياهه جو رخ تبديل ڪرڻ کان واضح طور روڪيندو هو.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;&gt;Elvin, Mark &amp; Liu Cuirong&lt;!--sic--&gt; (eds.) ''Studies in Environment and History:'' ''[https://books.google.com/books?id=tAxmcRXKpaUC&amp;pg=PA554 Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History]'', pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. {{ISBN|0-521-56381-X}}.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به بند ٽٽندا رهيا. [[1034ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1034ع ۾ هينگ لونگ]] وٽ بند ٽٽڻ سبب درياهه ٽن وهڪرن ۾ ورهائجي ويو ۽ [[ديژو]] ۽ [[بوزو (جديد شنڊونگ)|بوزو]] جي اترين علائقن ۾ بار بار ٻوڏون آيون.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; سونگ حڪومت پنجن سالن تائين پراڻو وهڪرو بحال ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪندي رهي. صرف هڪ سال اندر 35,000 کان وڌيڪ مزدور، 100,000 ڀرتي ڪيل ڪارڪن، ۽ 220,000 ٽن ڪاٺ ۽ بانس استعمال ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; پر آخرڪار 1041ع ۾ اهو منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. ان کان پوءِ نسبتاً آهستي وهندڙ درياهه 1048ع ۾ [[شانگهو]] وٽ ٻيهر بند ٽوڙي پنهنجو مکيه وهڪرو اتر طرف [[تيانجن]] ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== ڏاکڻو وهڪرو وارو دور ===
[[File:546 of 'The International Geography. ... Edited by H. R. Mill' (11167528043).jpg|thumb|زرد درياهه جي پراڻن ۽ موجوده ڇوڙن جو نقشو]]
[[File:Ming Zuling.png|thumb|[[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم ڀرسان [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] ۽ [[منگ زولِنگ]] جو نقشو، جيڪو [[پان جيشُن]] جي ''Overview of River Maintenance'' جي [[چار خزانا مڪمل لائبريري]] واري ايڊيشن مان ورتل آهي. [[چنگ خاندان]] واري ايڊيشن تائين 1680ع جي ٻوڏ سبب اهي سڀ هنڌ پاڻي هيٺ اچي چڪا هئا.]]

1128ع کان 1855ع تائين زرد درياهه پنهنجي اڄوڪي رستي موجب [[بوهائي سمنڊ]] ۾ نه پر ڏکڻ طرف وهي [[هوائي درياهه]] سان ملي موجوده اتر [[جيانگسو صوبو]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان [[زرد سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. 1128ع ۾ [[ڪائيفينگ]] جي گورنر [[دو چونگ]] {{nowrap|({{lang|zh|{{linktext|杜|充}}}})}} جي اڳواڻي هيٺ [[سونگ خاندان]] جي فوجن [[جن خاندان (1115–1234)|جن خاندان]] جي وڌندڙ فوج کي روڪڻ لاءِ زرد درياهه جا ڏاکڻا بند ٽوڙي ڇڏيا. ان جي نتيجي ۾ درياهه جو وڏو رخ بدلجي ويو ۽ زرد درياهه [[سي درياهه]] ۽ [[هوائي درياهه]] جي ٻين معاون درياهن کي پنهنجي وهڪري ۾ شامل ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=Yunzhen |last2=Syvitski |first2=James PM |last3=Shu |first3=Gao |last4=Overeem |first4=Irina |last5=Kettner |first5=Albert J |title=Socio-economic Impacts on Flooding: A 4000-Year History of the Yellow River, China |journal=Ambio |date=2012 |volume=41 |issue=7 |pages=682–698 |doi=10.1007/s13280-012-0290-5 |pmid=22673799 |pmc=3472015|bibcode=2012Ambio..41..682C }}&lt;/ref&gt; تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زرد درياهه مڪمل طور [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ کان وهي [[زرد سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو. 1194ع تائين هوائي درياهه جو ڇوڙ گپ سان بند ٿي ويو هو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;&gt;Grousset, Rene. ''The Rise and Splendour of the Chinese Empire'', p. 303. University of California Press, 1959.&lt;/ref&gt; گپ جي وڏي مقدار سبب، جڏهن بعد ۾ زرد درياهه ٻيهر پنهنجو رخ تبديل ڪيو، تڏهن به هوائي درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن واپس نه وڃي سگهيو، بلڪه ان جو پاڻي [[هونگزي ڍنڍ]] ۾ گڏ ٿيڻ لڳو ۽ پوءِ ڏکڻ طرف [[يانگزي درياهه]] ڏانهن وهي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pietz |first1=David A. |title=The Yellow River |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674058248 |page=50}}&lt;/ref&gt;

[[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1344ع جي ٻوڏ]] دوران زرد درياهه ٻيهر [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ طرف وهي ويو. ان وقت [[يوان خاندان]] زوال پذير هو، ۽ شهنشاهه درياهه جا نوان بند اڏائڻ لاءِ وڏي انگ ۾ ماڻهن کي جبري پورهئي تي لڳايو. انهن سخت حالتن بغاوتن کي جنم ڏنو، جيڪي آخرڪار [[منگ خاندان]] جي قيام جو سبب بڻيون.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;/&gt; 1391ع ۾ [[1391ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|ٻي وڏي ٻوڏ]] دوران درياهه [[ڪائيفينگ]] کان [[فينگيانگ ضلعو]] ([[آنهوئي]]) تائين ٻوڏ آندي. آخرڪار [[1494ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1494ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ عوامي تعميراتي منصوبن دوران خواجه سرا [[لي شِنگ]] درياهه جي وهڪري کي مستحڪم بڻايو.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt; 16هين صديءَ دوران به درياهه ڪيترائي ڀيرا ٻوڏ آندو، جن ۾ 1526ع، 1534ع، 1558ع ۽ 1587ع جون ٻوڏون شامل آهن، ۽ هر ٻوڏ هيٺئين وهڪري ۾ تبديلي آندي.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;&gt;Tsai, Shih-Shan Henry. ''SUNY Series in Chinese Local Studies'': ''[https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC&amp;pg=PA200 The Eunuchs in the Ming Dynasty]''. SUNY Press, 1996. {{ISBN|0791426874}}, 9780791426876.&lt;/ref&gt;

[[1642ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1642ع جي ٻوڏ]] انسانن جي پيدا ڪيل هئي. [[ڪائيفينگ]] جي منگ گورنر شهر جو ڇهن مهينن کان گهيرو ڪندڙ هاري اڳواڻ [[لي زِيچينگ]] جي فوجن کي تباهه ڪرڻ لاءِ بند ٽوڙڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;Lorge, Peter Allan. ''[https://books.google.com/books?id=SE2Gw8rjuXQC&amp;pg=PA147 War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795]'', p. 147. Routledge, 2005. {{ISBN|978-0-415-31691-0}}.&lt;/ref&gt; نتيجي ۾ باغين بدران پنهنجو ئي شهر تباهه ٿي ويو، ۽ ٻوڏ، ڏڪار ۽ وبائن سبب شهر جي اڳوڻي 378,000 آبادي مان لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref&gt;[[Xu Xin (Judaic scholar)|Xu Xin]]. ''[https://books.google.com/books?id=GAAWkYBNu5sC&amp;pg=PA47 The Jews of Kaifeng, China: History, Culture, and Religion]'', p. 47. Ktav Publishing Inc, 2003. {{ISBN|978-0-88125-791-5}}.&lt;/ref&gt; هي خوشحال شهر تقريباً ويران ٿي ويو ۽ پوءِ [[چنگ خاندان]] جي [[ڪانگشي شهنشاهه]] جي دور ۾ ٻيهر آباد ڪيو ويو.

شاهي دور ۾ اهو سوال هميشه تڪراري رهيو ته ٻوڏ کي ڪيتري شدت سان روڪڻ گهرجي ۽ جڏهن درياهه پنهنجو رخ بدلائي ته ڇا ان کي ٻيهر پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو وڃي يا نه. جاگرافيدان چارلس گرير موجب ٻن مختلف نظرين جو وجود هو. هڪ، جنهن کي هو [[ڪنفيوشس ازم]] سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿو، درياهه کي اوچن بندن جي وچ ۾ محدود رکڻ جي حمايت ڪندو هو ته جيئن پوک لائق زمين وڌ کان وڌ محفوظ رهي. ٻيو، جنهن کي هو [[تائوازم]] سان منسوب ڪري ٿو، گهٽ اوچائي وارن بندن جو حامي هو، جيڪي هڪ ٻئي کان 5 کان 10 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي هجن.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|pages=387–88|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; [[سونگ خاندان]] جي [[سونگ جي شهنشاهه رين زونگ|رين زونگ]] ۽ [[سونگ جي شهنشاهه شين زونگ|شين زونگ]] جي دور ۾، جڏهن درياهه بار بار بند ٽوڙي اتر ۽ اولهه طرف منتقل ٿيندو رهيو، درٻاري عملدارن ۾ ان ڳالهه تي ڊگهو اختلاف رهيو ته ڇا وڏي خرچ سان درياهه کي وري پراڻي وهڪري ڏانهن آڻڻ گهرجي يا نه. آخرڪار شين زونگ حڪم ڏنو ته درياهه کي پنهنجي نئين وهڪري ۾ ئي رهڻ ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Lamoroux|author-first1= Christian|title=From the Yellow River to the Huai, chapter 15 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|pages=556–571|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

روايتي ٻوڏ ڪنٽرول لاءِ [[بند (پاڻي)|بند]]، [[ريوٽمينٽ]]، پاڻي جي زور کي گهٽائڻ لاءِ حفاظتي ڀتيون، اضافي پاڻي گڏ ڪرڻ وارا تلاءَ، نيڪالي وارا واهه ۽ [[پولڊر]] استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|page=388|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; انهن طريقن بابت [[پان جيشُن]] جهڙن عملدارن تفصيلي ڪتاب پڻ لکيا.&lt;ref&gt;''Overview on River Management'' {{nowrap|({{lang|zh|《河防一覽》}}}} {{transliteration|zh|Héfáng yīlǎn}}), 1590.&lt;/ref&gt; پان جيشُن جو خيال هو ته درياهه جي مختلف شاخن کي گڏ ڪرڻ سان وهڪري جي طاقت وڌندي، جنهن سان گپ کي هيٺ کڻي وڃڻ جي صلاحيت به وڌندي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Elvin|author-first1= Mark |author-last2= Su |author-first2=Ninghu|title=The Influence of the Yellow River on Hangzhou Bay since AD 1000, chapter 10 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|page=400|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به زرد درياهه، [[هوائي درياهه]] ۽ [[عظيم واهه]] جي سنگم واري علائقي ۾ حالتون ايتريون پيچيده رهيون، جو 1680ع جي وڏي ٻوڏ علائقي جي اهم مرڪز [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] کي مڪمل طور ٻوڙي ڇڏيو، جنهن کان پوءِ پان جيشُن کي درٻار مان هٽايو ويو. ان ٻوڏ دوران ويجهو واقع [[منگ ابن ڏاڏن جو مقبرو]] به [[هونگزي ڍنڍ]] هيٺ صدين تائين دفن رهيو، جيستائين جديد آبپاشي ۽ ٻوڏ ڪنٽرول منصوبن سبب پاڻيءَ جي سطح گهٽ نه ٿي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي کان کوٽائي ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع نه ٿيو.

{{wide image|Qianlong Emperor’s Southern Inspection Tour, Scroll 4, Confluence of the Huai and Yellow Rivers.jpg|3300px|''[[قيان لونگ شهنشاهه]] جي ڏاکڻي دوري'' جي چوٿين طومار ۾ [[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم جو منظر ڏيکاريل آهي.}}

=== اوڻيهين صديءَ کان موجوده دور تائين ===
[[File:Tchagan-Kouren.png|thumb|1851ع ۾ هيڪو شهر (هاڻوڪي [[ٽوگتو ضلعي]]، [[اندروني منگوليا]])]]
[[File:1938 Yellow River flood.jpg|right|thumb|1938ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ دوران [[قومپرست چيني فوج]] جا سپاهي.]]

[[1851ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1851ع کان 1855ع]] جي وچ ۾&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt;، [[نيئن بغاوت]] ۽ [[تائي پنگ بغاوت]] دوران آيل ٻوڏن سبب زرد درياهه ٻيهر اتر طرف موٽي آيو. [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1887ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 900,000 کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;&gt;International Rivers Report. &quot;[http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf Before the Deluge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704083330/http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf |date=4 July 2008 }}&quot;. 2007.&lt;/ref&gt; ۽ اها ڏڪار ۽ وبائن کي ڇڏي تاريخ جي ٻئي سڀ کان وڏي قدرتي آفت مڃي وڃي ٿي. [[1897ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1897ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ زرد درياهه تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي قائم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Needham, Joseph. ''Science and Civilization in China''. Vol. 1. ''Introductory Orientations'', p. 68. Caves Books Ltd. (Taipei), 1986 {{ISBN|052105799X}}.&lt;/ref&gt;

1898ع جي ٻوڏ [[شنڊونگ]] جي ڪيترين ئي آباديُن کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}} ان کان پوءِ آيل ڏڪار ۽ عيسائي مشنرين جي سرگرمين سبب ڳوٺاڻن سماج ۾ پيدا ٿيل سماجي ڇڪتاڻ [[باڪسر تحريڪ]] ۽ [[باڪسر بغاوت]] جي اڀار جا اهم سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}}

[[1931ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1931ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;/&gt; ۽ اها انساني جاني نقصان جي لحاظ کان تاريخ جي سڀ کان وڏي رڪارڊ ٿيل ٻوڏ مڃي وڃي ٿي.

9 جون 1938ع تي، [[ٻي چين-جاپان جنگ]] دوران، [[چيانگ ڪائي شيڪ]] جي حڪم تي [[ڪومنٽانگ]] فوجن [[هوايوانڪو، هينان|هوايوانڪو]] ڀرسان زرد درياهه جا بند ٽوڙي ڇڏيا. ڪينيڊين مورخ ڊائنا ليري ان کي &quot;جنگ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل قدرتي آفت&quot; قرار ڏنو آهي. هن ڪارروائي جو مقصد &quot;پاڻي کي سپاهين جي متبادل طور استعمال ڪرڻ&quot; واري حڪمت عملي تحت اڳتي وڌندڙ جاپاني فوج کي روڪڻ هو. تقريباً {{convert|54000|km2|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} علائقو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن ۾ اندازاً 500,000 کان 900,000 چيني مارجي ويا، جڏهن ته جاپاني فوجين جي جاني نقصان جو صحيح انگ معلوم ناهي. ٻوڏ جاپاني فوج کي زرد درياهه جي ڏاکڻي ڪناري تي [[ژينگژو]] تي قبضي کان عارضي طور روڪي ڇڏيو، پر اهي آخرڪار [[ووهان]] تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪو ان وقت چيني حڪومت جو عارضي گاديءَ وارو شهر هو.&lt;ref&gt;Lary, Diana. &quot;The Waters Covered the Earth: China's War-Induced Natural Disaster&quot;. Op. cit. in Selden, Mark &amp; So, Alvin Y., eds. ''War and State Terrorism: The United States, Japan, and the Asia-Pacific in the Long Twentieth Century'', pp. 143–170. Rowman &amp; Littlefield, 2004 {{ISBN|0742523918}}.&lt;/ref&gt;

ڪومنٽانگ حڪومت هوايوانڪو جا بند ٽوڙڻ ۽ ان کان پوءِ پيش آيل آفت جي ذميواري قبول نه ڪئي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;&gt;{{cite journal|first=Kathryn |last=Edgerton-Tarpley |title=A River Runs through It: The Yellow River and The Chinese Civil War, 1946–1947 |journal=Social Science History |volume=41 |issue=2 |date=Summer 2017 |pages=141–173 |doi=10.1017/ssh.2017.2|jstor=90017906 |url=https://www.jstor.org/stable/90017906}}&lt;/ref&gt;{{rp|145}} ۽ ان جو الزام جاپاني جنگي جهازن تي هنيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جاپان ۽ عالمي پريس چيني حڪومت جي ذميواري کي نمايان ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جڏهن ته چين اندر، حتيٰ جو [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي اخبارن به، جنگ جي پڄاڻي تائين حڪومت جي سرڪاري موقف جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}}

1940ع ۾ ئي ڪومنٽانگ حڪومت اعلان ڪيو ته جاپان جي شڪست کان پوءِ درياهه کي ٻيهر اتر واري پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو ويندو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} 1944ع جي آخر ۾ هوايوانڪو واري شگاف کي بند ڪرڻ ۽ 1938ع کان اڳ واري وهڪري مطابق بندن جي بحالي جي رٿابندي شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ان جي مخالفت اترئين وهڪري جي ڪنارن تي رهندڙ ماڻهن&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ۽ مقامي ڪميونسٽ باغين ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|150}}

1946ع ۾ [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مرڪزي ڪميٽي پڻ درياهه کي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽائڻ جي اصول سان اتفاق ڪيو، پر شرط رکيو ته پهرين بندن جي مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان جي باوجود قومپرست حڪومت هوايوانڪو جي شگاف کي بند ڪرڻ جو ڪم جاري رکيو، ۽ منصوبي جي شروعات سرڪاري طور 1 مارچ 1946ع تي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان کان ٿوري ئي دير پوءِ ڪميونسٽن پهريون ڀيرو کلي عام قومپرستن کي بند ٽوڙڻ ۽ جاپانين کي روڪڻ ۾ ناڪاميءَ جو ذميوار قرار ڏنو.

جاري [[چيني گهرو جنگ]] ۽ 1947ع جي  سبب [[چيانگ ڪائي شيڪ]] لاءِ شگاف بند ڪرڻ فوجي لحاظ کان اهم هو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|155}} قومپرستن آخرڪار 5000 فٽ ڊگهو شگاف 15 مارچ 1947ع تي بند ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158}} ۽ ٻئي ڏينهن درياهه مڪمل طور پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158-59}} ساڳئي سال [[چوٿين مئي تحريڪ]] جي سالگرهه تي ڪومنٽانگ هوايوانڪو ۾ ان ڪاميابي جي جشن لاءِ تقريب پڻ منعقد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159}}

ساڳئي سال ڏاکڻي پراڻي وهڪري واري علائقي ۾ ٻيهر زراعت شروع ٿي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159-60}} جڏهن ته اترئين بحال ٿيل وهڪري جي ڀرسان، جتي بند اڃا مرمت نه ٿيا هئا، هزارين ماڻهو لڏپلاڻ تي مجبور ٿيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|160}} ڪميونسٽن جي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ مقامي عملدارن لکين ماڻهن کي متحرڪ ڪري بندن جي مرمت ۽ مضبوطيءَ جا وسيع منصوبا شروع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|162}}

1949ع ۾ ڪميونسٽن جي فتح کان پوءِ، [[چين جي عوامي جمهوريه]] 1954ع ۾ ''زرد درياهه جي ٻوڏن تي بنيادي ضابطو ۽ زرد درياهه جي آبي منصوبن جي ترقي'' وارو قومي منصوبو جاري ڪيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book |last=Harrell |first=Stevan |title=An Ecological History of Modern China |publisher=[[University of Washington Press]] |year=2023 |isbn=9780295751719 |location=Seattle}}&lt;/ref&gt;{{Rp|pages=111–113}} ان جو مقصد ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] جي برساتي زراعت کي آبپاشي واري زراعت ۾ تبديل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}} 1957ع کان انهن منصوبن تي وڏي پيماني تي عملدرآمد شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}}

1970ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين درياهه جي سڪي وڃڻ جو رجحان تيزي سان وڌيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ زرد درياهه هر سال سراسري طور لڳ ڀڳ 180 ڏينهن تائين سمنڊ تائين پهچي نه سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}} 1997ع ۾ ته درياهه لڳاتار 226 ڏينهن تائين سمنڊ ۾ ڇوڙ نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}}

12 آگسٽ 2024ع تي [[چين جي پاڻي وسيلن واري وزارت]] جي زرد درياهه آبي ڪميٽي اعلان ڪيو ته 1999ع کان سڄي درياهه جي گڏيل پاڻي وهڪري واري نظام جي نفاذ کان پوءِ زرد درياهه 25 سالن کان بنا رڪاوٽ وهندو رهيو آهي. انهن 25 سالن دوران زرد درياهه جي مکيه وهڪري مان مجموعي طور 543.6 ارب ڪعبي ميٽر کان وڌيڪ پاڻي فراهم ڪيو ويو، جڏهن ته 1.464 ارب ڪعبي ميٽر ماحولياتي پاڻي پڻ فراهم ڪيو ويو. درياهه جي ڇوڙ واري آبي زمينن ۽ محفوظ علائقن ۾ پکين جي نسلن جو انگ وڌي 373 ٿي ويو، ۽ آبي ماحولياتي نظام ۾ نمايان بحالي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=黄河实现连续25年不断流_新闻频道_中国青年网 |url=https://news.youth.cn/gn/202408/t20240812_15443210.htm |access-date=2025-04-08 |website=news.youth.cn}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

[[File:Bassin-du-fleuve-jaune.png|thumb|زرد درياهه جي طاس جو طبقاتي نقشو]]

زرد درياهه جي طاس جي اوڀر-اولهه ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|1900|km|-1|sp=us}} ۽ اتر-ڏکڻ ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آهي. ان جو ڪل [[آبگير علائقو]] لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آهي.

[[چائنا ايڪسپلوريشن اينڊ ريسرچ سوسائٽي]] موجب،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=China Exploration &amp; Research Society|url=http://www.cers.org.hk/index.php/en/|access-date=2021-01-06|website=cers.org.hk|archive-date=28 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328175811/http://www.cers.org.hk/index.php/en/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه جو سرچشمو [[بيان هار جبلن]] ۾ {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}} تي، [[يوشو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اوڀرئين ڪناري ڀرسان واقع آهي. ان جون سرچشمي واريون معاون نديون [[گيارنگ ڍنڍ]] ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جيڪي [[گولو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اولهندي حصي ۾، [[چنگھائي]] جي بيان هار جبلن جي بلند علائقن ۾ واقع آهن. [[زوئيگي بيسن]] ۾، جيڪو [[گانسو]] جي سرحد سان لڳو لڳ آهي، زرد درياهه پهرين اتر اولهه ۽ پوءِ اتر اوڀر طرف وڪڙ ڪري ٿو، ان کان پوءِ ڏکڻ طرف مڙي مشهور &quot;[[اورڊوس لوپ]]&quot; ٺاهي ٿو، ۽ پوءِ عام طور اوڀر طرف [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان وهي [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جو [[آبگير طاس]] {{convert|752443|km2|sp=us|0}} تي پکڙيل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 140 ملين ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ۽ آبپاشي فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;/&gt;

زرد درياهه هاڻوڪي چين جي ستن [[چين جا صوبا|صوبن]] ۽ ٻن [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقن]] مان وهي ٿو، جيڪي اولهه کان اوڀر طرف هن ريت آهن: [[چنگھائي]]، [[سيچوان]]، [[گانسو]]، [[ننگشيا]]، [[اندروني منگوليا]]، [[شانشي]]، [[شانسي]]، [[هينان]] ۽ [[شنڊونگ]]. زرد درياهه جي موجوده وهڪري تي واقع اهم شهرن ۾ [[لانژو]]، [[ينچوان]]، [[ووھائي]]، [[باوتو]]، [[لويانگ]]، [[ژينگژو]]، [[ڪائيفينگ]] ۽ [[جينان]] شامل آهن. درياهه جو موجوده ڇوڙ [[ڪينلي ضلعو|ڪينلي ضلعي]]، [[شنڊونگ]] ۾ واقع آهي.

عام طور زرد درياهه کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي. اهي تقريباً [[تبتي پليٽو]] جي جبلستاني اتر اوڀرئين حصي، [[اورڊوس لوپ]] ۽ [[لوئس پليٽو]]، ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] تي مشتمل آهن.&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt; بهرحال، مختلف محقق انهن ٽن مرحلن جي حدبندين بابت مختلف رايا رکن ٿا.{{Citation needed|date=May 2009}} هن مقالي ۾ بنيادي طور [[زرد درياهه تحفظ ڪميشن]] طرفان اختيار ڪيل ورهاست استعمال ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[http://www.yellowriver.gov.cn/ Yellow River Conservancy Commission]. Yellowriver.gov.cn. Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;

زرد درياهه سان گڏ ايندڙ تلڇٽ [[بوھائي سمنڊ]] مان ٿيندي [[اتر پيلو سمنڊ]] ۽ [[ڏکڻ پيلو سمنڊ]] تائين پهتي آهي، جتي [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي چوڌاري هڪ پري وارو تلڇٽي مرڪز (Distal Depocenter) ٺهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=J Paul Liu, John D Milliman, Shu Gao, Peng Cheng |title=Holocene development of the Yellow River's subaqueous delta, North Yellow Sea|journal=[[Marine Geology]]|date=2004|volume=209|issue=1–4|pages=45–67|doi=10.1016/j.margeo.2004.06.009|bibcode=2004MGeol.209...45L}}&lt;/ref&gt;

===ارضيات===
زرد درياهه پهريون ڀيرو غالباً [[ديرين مائيوسين]]، [[پليائيوسين]] يا [[پليئسٽوسين]] دور دوران وجود ۾ آيو،&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Wang |first1=Xin |last2=Hu |first2=Gang |last3=Saito |first3=Yoshiki |last4=Ni |first4=Guanzhong |last5=Hu |first5=Han |last6=Yu |first6=Ziying |last7=Chen |first7=Jingping |last8=Wang |first8=Mi |last9=Yuan |first9=Xiaoping |last10=Wang |first10=Lei |last11=Hu |first11=Zhenbo |last12=Nie |first12=Junsheng |last13=Pan |first13=Baotian |title=Did the modern Yellow River form at the Mid-Pleistocene transition? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2095927322002365#:~:text=The%20incision%20of%20the%20Sanmen,Plateau%20to%20global%20climate%20change. |journal=Science Bulletin |date=2022 |volume=67 |issue=15 |pages=1603–1610 |doi=10.1016/j.scib.2022.06.003 |pmid=36546288 |bibcode=2022SciBu..67.1603W |via=Elsevier Science Direct|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Xue |first=Chunting |date=August 1993 |title=Historical changes in the Yellow River delta, China |url=https://www.researchgate.net/publication/240420103 |journal=Marine Geology |volume=113 |issue=3–4 |pages=321–330 |doi=10.1016/0025-3227(93)90025-Q|bibcode=1993MGeol.113..321X }}&lt;/ref&gt; جيڪو [[تبتي پليٽو]] جي مٿي اڀرڻ (uplift) جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;:03&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:022&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hu |first1=Zhenbo |last2=Pan |first2=Baotian |last3=Guo |first3=Lianyong |last4=Vandenberghe |first4=Jef |last5=Liu |first5=Xiaopeng |last6=Wang |first6=Junping |last7=Fan |first7=Yunlong |last8=Mao |first8=Junwei |last9=Gao |first9=Hongshan |last10=Hu |first10=Xiaofei |date=2016-02-01 |title=Rapid fluvial incision and headward erosion by the Yellow River along the Jinshaan gorge during the past 1.2 Ma as a result of tectonic extension |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379115301864 |journal=Quaternary Science Reviews |volume=133 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.quascirev.2015.12.003 |bibcode=2016QSRv..133....1H |issn=0277-3791|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===مٿيون وهڪرو===
{{unreferenced section|date=September 2015}}

زرد درياهه جو مٿيون وهڪرو [[بيان هار جبلن]] ۾ واقع ان جي سرچشمي کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[هيڪو ٽائون]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] تائين پکڙيل آهي، جتي درياهه ڏکڻ طرف تيز وڪڙ کڻي ٿو. هن حصي جي ڪل ڊيگهه {{convert|3472|km|0|sp=us}} ۽ ڪل طاس جو پکيڙ {{convert|386000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جي 51.4٪ جي برابر آهي. هن وهڪري دوران زرد درياهه جي اوچائي {{convert|3496|m|0|sp=us}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري [[ڍلان]] 0.10٪ آهي.

سرچشمي وارو حصو بنيادي طور [[بيان هار جبلن]] ۽ [[امني ماچين]] جبلن جي وچ ۾ موجود چراگاهن، دلدلن ۽ ٽڪرين مان گذري ٿو. هتي درياهه جو پاڻي صاف ۽ وهڪرو مستحڪم هوندو آهي. هن علائقي ۾ شفاف ڍنڍون نمايان خصوصيت آهن. هن حصي جون ٻه اهم ڍنڍون [[گيارنگ ڍنڍ]] (ژالنگ) ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] (ايلنگ) آهن، جن جي گنجائش ترتيبوار 4.7 ارب ۽ 10.8 ارب ڪعبي ميٽر (166 ۽ 381 ارب ڪعبي فوٽ) آهي. سمنڊ جي سطح کان {{convert|4290|m|sigfig=4|sp=us|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع اهي چين جون سڀ کان وڏيون مٿانهين ميدان واريون مٺي پاڻي جون ڍنڍون آهن. زرد درياهه جي سرچشمي واري علائقي جو وڏو حصو [[سانجيانگ يوان قومي قدرتي محفوظ علائقو|سانجيانگ يوان (&quot;ٽن درياهن جا سرچشما&quot;) قومي قدرتي محفوظ علائقو]] قرار ڏنو ويو آهي، ته جيئن زرد درياهه، [[يانگزي درياهه]] ۽ [[ميڪونگ درياهه]] جي سرچشمن جي حفاظت ٿي سگهي.

امني ماچين جبلن جي اوڀرئين ڪناري سان اوڀر طرف وهندي، زرد درياهه [[ماچو ڪائونٽي]]، [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هتي اهو بلند دلدلي علائقي [[زوئيگي دلدل]] جي ڪناري سان وهي ٿو ۽ پوءِ اوچتو اتر اولهه طرف وڪڙ ڪري [[ماچو ڪائونٽي|ماچو]] ۽ [[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]] جي وچ ۾ سرحد بڻائي ٿو. پوءِ درياهه امني ماچين جبلن جي اترئين ڪناري سان وهندي ٻيهر [[چنگھائي]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ آهستي آهستي اتر طرف مڙي [[شنگھائي ڪائونٽي]] ۾ [[لونگيانگ گھاٽي]] ڏانهن وڌي ٿو.

وادي وارو حصو [[چنگھائي]] جي لونگيانگ گھاٽي کان [[گانسو]] جي [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پکڙيل آهي. درياهه جي ٻنهي پاسن تي اوچا پهاڙي ڪنارا آهن. درياهه جو پيٽ سوڙهو ۽ لاٿ تيز هجڻ سبب هن حصي ۾ وهڪرو نهايت تيز ۽ ڇوليدار هوندو آهي. هن حصي ۾ 20 گھاٽيون آهن، جن مان [[لونگيانگ گھاٽي|لونگيانگ]]، جيشي، [[ليوجياشيا ڊيم|ليوجيا]]، باپان ۽ [[چنگتونگ گھاٽي|چنگتونگ]] سڀ کان مشهور آهن. وهڪري جون اهي حالتون [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ انتهائي موزون آهن. زرد درياهه انهن گھاٽين مان گذرندي ٻي ۽ آخري ڀيرو [[چنگھائي]] مان نڪري [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو، جيڪو [[ليوجيا گھاٽي]] کان ٿورو اڳ آهي. [[يانگو گھاٽي]] کان هيٺ [[لانژو]]، جيڪو صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، زرد درياهه جي ڪناري تي آباد آهي. اتان درياهه اتر اوڀر طرف وهي [[ننگشيا]] ۾ [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پهچي ٿو.

چنگتونگ گھاٽي مان نڪرڻ کان پوءِ درياهه وسيع [[آلوويئل ميدان]]ن، يعني [[ينچوان ميدان]] ۽ [[هيتائو ميدان]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ درياهه جي ڪنارن وارا علائقا گهڻو ڪري ريگستان ۽ گاهه وارا ميدان آهن، جڏهن ته معاون نديون تمام ٿوريون آهن. وهڪرو نسبتاً آهستو هوندو آهي. هيتائو ميدان جي ڊيگهه {{convert|900|km|-1|sp=us|abbr=on}} ۽ ويڪر {{convert|30|to|50|km|mi|0|sp=us|abbr=on}} آهي. تاريخي طور هي زرد درياهه سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آبپاشي وارو ميدان رهيو آهي.

&lt;gallery&gt;
File:九曲黄河第一湾1.JPG|[[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]]
File:YellowRiver.jpg|[[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]]، [[تبتي پليٽو]] ۾، [[لوئس پليٽو]] کان مٿانهون علائقو
File:景泰 黄河石林景区之黄河与崖壁 02.jpg|[[جنگتائي ڪائونٽي]]، [[گانسو]]
File:VM 6056 Liujiaxia Town.jpg|[[ليوجياشيا]]، [[گانسو]]
File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|[[داشيا درياهه]] (هيٺئين ساڄي پاسي کان ايندڙ) [[لينشيا خودمختيار صوبي]]، [[گانسو]] ۾ زرد درياهه جي [[ليوجياشيا ذخيرو]] ۾ ڇوڙ ڪندي
&lt;/gallery&gt;

===وچيون وهڪرو===
{{main|اورڊوس لوپ|هيتائو}}

[[اورڊوس لوپ]] زرد درياهه جي هڪ وڏي وڪڙ سان ٺهيو آهي، جيڪو [[ژونگ ننگ ڪائونٽي]]، [[ننگشيا]] کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[شانشي]] جي [[تونگ گوان ڪائونٽي]] ۾ [[ويئي درياهه]] سان سنگم وٽ اوڀر طرف تيز موڙ تي ختم ٿئي ٿو. بهرحال، سرڪاري طور زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] کان [[ژينگژو]]، [[هينان]] تائين شمار ڪيو وڃي ٿو. وچئين وهڪري جي ڊيگهه {{convert|1206|km|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته ان جي طاس جو پکيڙ {{convert|344000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو 45.7٪ آهي. هن حصي ۾ درياهه جي اوچائي مجموعي طور {{convert|890|m|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.074٪ آهي. وچئين وهڪري ۾ 30 وڏيون معاون نديون شامل ٿين ٿيون، جن سبب پاڻي جي وهڪري ۾ 43.5٪ واڌ ٿئي ٿي. زرد درياهه جي مجموعي تلڇٽ جو 92٪ حصو به هن وهڪري مان اچي ٿو.

زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[لوئس پليٽو]] مان گذري ٿو، جتي تمام گهڻي زميني ڪٽائي (erosion) ٿئي ٿي. درياهه ۾ شامل ٿيندڙ وڏي مقدار ۾ مٽي ۽ واري سبب زرد درياهه دنيا جو سڀ کان وڌيڪ [[تلڇٽ]] کڻندڙ درياهه بڻجي ويو آهي. 1933ع ۾ درياهه ۾ تلڇٽ جي سالياني مقدار جو سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ 3.91 ارب ٽن هو. جڏهن ته 1977ع ۾ تلڇٽ جي سڀ کان وڌيڪ ڪثافت 920 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر (57.4 پائونڊ في ڪعبي فوٽ) رڪارڊ ڪئي وئي. اهي تلڇٽ بعد ۾ هيٺئين وهڪري جي آهستي وهندڙ حصي ۾ جمع ٿين ٿا، جنهن سان [[درياهي پيٽ]] اوچو ٿي وڃي ٿو ۽ مشهور &quot;زمين کان مٿانهون درياهه&quot; وجود ۾ اچي ٿو. [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] کان [[يومينڪو]] تائين درياهه پنهنجي مکيه وهڪري ۾ لڳاتار ڊگهي وادين مان گذري ٿو، جيڪي گڏيل طور [[جنشان وادي]] سڏجن ٿيون. هن حصي ۾ موجود آبي توانائي جا وسيع وسيلا ان کي [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ ملڪ جو ٻيون سڀ کان موزون علائقو بڻائين ٿا. مشهور [[هوڪو آبشار]] به هن وادي جي هيٺئين حصي ۾ [[شانسي]] ۽ [[شانشي]] جي سرحد تي واقع آهي.

&lt;gallery&gt;
File:Zhongshan Bridge, Lanzhou (53724585497).jpg|[[لانژو]]، [[گانسو]]
File:沙坡头景区之黄河与悬索桥 02.jpg|[[شاپوٽو]]، [[ننگشيا]]، چوڌاري ريگستان سان
Iss067e122535 lrg.jpg|[[دالاڊ بينر]]، [[باوتو]]، [[اندروني منگوليا]]
File:HukouWaterfall4.jpg|[[هوڪو آبشار]]، [[ييچوان ڪائونٽي، شانشي|ييچوان]]، [[شانشي]]
File:Qiankun Bend.jpg|[[چيانڪن وڪڙ]]، [[يونگھي ڪائونٽي]]، [[شانسي]]
File:20221218 View of the Yellow River at Yinmagou 01.jpg|[[شنگيانگ]]، [[هينان]]
&lt;/gallery&gt;

===هيٺيون وهڪرو===
{{main|زرد درياهه جو ڊيلٽا}}

هيٺئين وهڪري ۾، [[ژينگژو]] کان درياهه جي ڇوڙ تائين، جيڪو {{convert|786|km|sp=us|abbr=on}} ڊگهو آهي، زرد درياهه [[ٻنڌ]]ن جي وچ ۾ وهندي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان اتر اوڀر طرف وهي آخرڪار [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هن حصي جي طاس جو پکيڙ رڳو {{convert|23000|km2|sp=us}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو فقط 3٪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن حصي ۾ تمام ٿوريون معاون نديون شامل ٿين ٿيون؛ ڏکڻ جون تقريباً سڀئي نديون [[هوائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جڏهن ته اتر جون نديون [[هائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. مثال طور، هوائي درياهه جي طاس کي زرد درياهه جي طاس کان زرد درياهه جي ڏاکڻي ٻنڌ ذريعي جدا ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yang |first1=Gonghuan |last2=Zhuang |first2=Dafang |title=Atlas of the Huai River Basin Water Environment: Digestive Cancer Mortality |date=2014 |publisher=Springer |isbn=9789401786195 |page=143}}&lt;/ref&gt; هيٺئين وهڪري ۾ اوچائيءَ جو مجموعي لاٿ {{convert|93.6|m|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.012٪ آهي.

وچئين وهڪري مان ايندڙ تلڇٽ هن حصي ۾ گڏ ٿي درياهه جي پيٽ کي مسلسل اوچو ڪن ٿا. تلڇٽ جي تمام گهڻي جمع ٿيڻ سبب درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان ڪيترائي ميٽر مٿي ٿي ويو آهي. انهيءَ ڪري درياهه جي هن حصي کي [[زمين کان مٿانهون درياهه]] سڏيو وڃي ٿو. [[ڪائيفينگ]]، [[هينان]] ۾ زرد درياهه جو پيٽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|10|m|sp=us|0}} مٿي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |author-last1=Leung|author-first1= George |title=Reclamation and Sediment Control in the Middle Yellow River Valley |journal=Water International |volume=21 |issue=1 |pages=12–19 |year=1996 |doi=10.1080/02508069608686482|bibcode=1996WatIn..21...12L |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214151633/http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |archive-date=14 December 2013 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
Dongping Lake-Laohu Town 05.jpg|[[ڊونگ پنگ ڍنڍ]]، زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري جي سڀ کان وڏي معاون ڍنڍ
Dezhou-Dajiawa Railway Yellow River Bridge.jpg|ريل گاڏي نمبر K1531 [[ليجن ڪائونٽي]]، [[شنڊونگ]] ڀرسان زرد درياهه تي [[لونگجو پل]] تان گذرندي
File:Yellow River Delta.jpeg|[[زرد درياهه جو ڊيلٽا]]
File:柳树 - Willows - 2011.11 - panoramio.jpg|[[شنڊونگ]] جي [[ڊونگ يِنگ]] ويجهو ڊيلٽا ۾ بيد جا وڻ
File:泥滩上枯死的植物 - Dead Plants on Mud Flat - 2012.09 - panoramio.jpg|ڊيلٽا ڀرسان [[گاريءَ جو ميدان]]
&lt;/gallery&gt;

===معاون نديون===
[[File:202309 Tongguan Ancient City Overview.jpg|thumb|زرد درياهه ۽ ان جي سڀ کان وڏي معاون [[ويئي درياهه]] جي سنگم تاريخي طور چين ۾ هڪ انتهائي اهم حڪمتِ عملي وارو هنڌ رهيو آهي. [[تونگ لنگهه]] هتي تعمير ڪيو ويو هو، جيڪو تصوير جي سامهون نظر اچي ٿو.]]

زرد درياهه جون معاون نديون، سرچشمي کان ڇوڙ تائين، هيٺ ڏجن ٿيون:
*[[اڇو درياهه (چين)|اڇو درياهه]]
*[[داشيا درياهه]]
*[[تائو درياهه]]
*[[هوانگ شوئي درياهه|هوانگ شوئي]]
**[[داتونگ درياهه]]
*[[ژوانگلانگ درياهه]]
*[[زولي درياهه]]
*[[چنگشوئي درياهه]]
*[[داهيئي درياهه]]
*[[ڪوئي درياهه]]
*[[ووڊنگ درياهه]]
*[[فين درياهه]]
*[[ويئي درياهه]] (هي زرد درياهه جي سڀ کان وڏي معاون ندي آهي)
*[[لوئو درياهه (هينان)|لوئو درياهه]]
*[[چن درياهه (شانسي)|چن درياهه]]
*[[داوين درياهه]]

زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري ۾ ڪا به معاون ندي شامل نه ٿيندي آهي.

==خاصيتون==

[[File:Yellow River Delta Animation.gif|thumb|1989ع کان 2009ع تائين پنجن سالن جي وقفي سان [[زرد درياهه جو ڊيلٽا|زرد درياهه جي ڊيلٽا]] جي واڌ.]]

زرد درياهه پنهنجي وڏي مقدار واري [[تلڇٽ]] (سلٽ) جي ڪري مشهور آهي. [[لوئس پليٽو]] مان هيٺ لهڻ وقت اهو هر سال لڳ ڀڳ 1.6 ارب ٽن تلڇٽ پاڻ سان کڻي اچي ٿو. جيڪڏهن درياهه مناسب مقدار ۾ پاڻي سان سمنڊ تائين پهچي، ته ان مان لڳ ڀڳ 1.4 ارب ٽن تلڇٽ هر سال سمنڊ ۾ منتقل ٿئي ٿي.{{Citation needed|date=May 2009}} هڪ اندازي موجب هر ڪعبي ميٽر پاڻي ۾ 34 ڪلوگرام تلڇٽ هوندي آهي، جڏهن ته [[ڪولوراڊو درياهه]] ۾ اها مقدار 10 ڪلوگرام ۽ [[نيل درياهه]] ۾ صرف 1 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

زرد درياهه جو سراسري وهڪرو 2,110 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ ٻڌايو وڃي ٿو (جڏهن ته [[يانگزي درياهه]] جو 32,000 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ آهي)، جڏهن ته وڌ ۾ وڌ وهڪرو 25,000 ۽ گهٽ ۾ گهٽ 245 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ رڪارڊ ڪيو ويو آهي. بهرحال، 1972ع کان پوءِ درياهه گهڻو ڪري سمنڊ تائين پهچڻ کان اڳ ئي سڪي ويندو رهيو آهي. پاڻي جي مقدار ۾ هي گهٽتائي زرعي آبپاشي ۾ واڌ سبب ٿي، جيڪا 1950ع کان پنج ڀيرا وڌي چڪي آهي. 1999ع تائين درياهه مان ورتل پاڻي 140 ملين ماڻهن کي فراهم ڪيو ويندو هو ۽ {{convert|74,000|km2|sqmi|abbr=on}} زمين کي سيراب ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/video/2007/05/30/world/asia/1194817118362/chinas-yellow-river-part-1.html China's Yellow River, Part 1]. ''The New York Times'' (2007-05-30)&lt;/ref&gt; زرد درياهه جي ڊيلٽا جو ڪل پکيڙ {{convert|8,000|km2|mi2|abbr=off|sp=us}} آهي. پر سمنڊ تائين پهچندڙ تلڇٽ ۾ گهٽتائي سبب 1996ع کان وٺي ڊيلٽا هر سال ڪجهه حد تائين سامونڊي ڪٽائي (erosion) جي نتيجي ۾ گهٽجندي پئي وڃي.&lt;ref&gt;[http://china.org.cn/english/2005/Feb/119497.htm Yellow River Delta Shrinking 7.6 Square Kilometers Annually], ''China Daily'' 1 February 2005&lt;/ref&gt;

درياهه ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جولاءِ کان آڪٽوبر تائين برساتي موسم دوران وهندو آهي، جڏهن سالياني وهڪري جو لڳ ڀڳ 60٪ حصو هن عرصي ۾ گذري ٿو. جڏهن ته آبپاشي لاءِ سڀ کان وڌيڪ پاڻي مارچ کان جون تائين گهربل هوندو آهي. اضافي پاڻي کي محفوظ ڪرڻ، ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ ڪيترائي بند تعمير ڪيا ويا آهن، پر تلڇٽ جي تمام وڏي مقدار سبب انهن جي متوقع عمر محدود آهي. تجويز ڪيل [[ڏکڻ–اتر پاڻي منتقلي منصوبو]] ۾ [[يانگزي درياهه]] مان پاڻي منتقل ڪرڻ جون ڪيترائي رٿائون شامل آهن: هڪ درياهن جي اولهندي سرچشمن وٽ، جتي اهي هڪ ٻئي جي ويجهو آهن؛ ٻي [[هان درياهه]] جي مٿئين وهڪري مان؛ ۽ ٽين قديم [[چين جي عظيم واهه]] جي رستي سان.{{Citation needed|date=May 2009}}

تلڇٽ جي وڏي مقدار سبب زرد درياهه هڪ [[رسوبي وهڪرو]] (Depositional stream) آهي، يعني جتي وهڪرو آهستو هوندو آهي، اتي اهو پاڻ سان آندل مٽيءَ جو ڪجهه حصو پنهنجي پيٽ ۾ جمع ڪندو رهي ٿو. اهي تلڇٽ هيٺئين وهڪري ۾ [[قدرتي بند]]ن جي وچ ۾ درياهه جي پيٽ کي آهستي آهستي اوچو ڪن ٿا. جيڪڏهن ٻوڏ اچي، ته درياهه انهن بندن کي ٽوڙي ڀرپاسي جي هيٺاهين ٻوڏ واري ميدان ۾ نئون وهڪرو اختيار ڪري سگهي ٿو. تاريخي طور اهڙو واقعو لڳ ڀڳ هر سئو سالن ۾ هڪ ڀيرو پيش ايندو رهيو آهي. جديد دور ۾ ٻنڌن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ٻوڏن تي ضابطو آڻڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون ڪيون ويون آهن.{{Citation needed|date=May 2009}}

==آبي بجلي جا بند==
[[File:6058-Liujiaxia-Dam.jpg|thumb|[[ليوجياشيا بند]]، [[گانسو]]]]

هيٺ زرد درياهه تي تعمير ڪيل [[آبي بجلي]] گهرن جي هڪ اڻپوري فهرست ڏنل آهي، جيڪا انهن جي پهرين آپريشن جي سال (قوسين ۾) مطابق ترتيب ڏنل آهي:

*[[سانمينشيا بند]] (1960؛ [[سانمينشيا]]، [[هينان]])
*{{ill|سانشينگگونگ بند|zh|三盛公水利枢纽}} (1966؛ [[ڊينگڪو ڪائونٽي]] &lt;small&gt;([[بايان نور]] جو حصو)&lt;/small&gt;، [[اندروني منگوليا]])
*{{ill|چنگتونگ گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|青铜峡水库}} (1968؛ [[چنگتونگشيا]]، [[ننگشيا]])
*[[ليوجياشيا بند]] (ليوجيا گھاٽي) (1974؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[ليجياشيا بند]] (1997؛ [[جينڪا ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگوشيا بند]] (يانگو گھاٽي) آبي بجلي گهر (1975؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[تيانچياو بند]] (1977؛ [[باودي ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[فوگو ڪائونٽي]]، [[شانشي]] جي سرحد تي)
*[[باپانشيا بند]] (باپان گھاٽي) (1980؛ [[شيگو ضلعو]]، [[لانژو]]، [[گانسو]])
*[[لونگيانگشيا بند]] (1992؛ [[گونگهي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[دا گھاٽي]] آبي بجلي گهر (1998؛ [[لانژو]]، [[گانسو]])
*{{ill|لي گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|李家峡水库}} (1999؛ [[هوالونگ ڪائونٽي]]، [[هائيڊونگ]]، [[چنگھائي]])
*[[وانجيازائي بند]] (1999؛ [[پيانگوان ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[اندروني منگوليا]])
*[[شياولانگڊي بند]] (2001؛ [[جييوان]]، [[هينان]])
*[[لاشيويا بند]] (2010؛ [[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگچو بند]] (2016؛ [[شنگھائي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[مائيرڊانگ بند]] (2018؛ [[ماچين ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])

2000ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب، ستن وڏن آبي بجلي گهرن (لونگيانگشيا، ليجياشيا، ليوجياشيا، يانگوشيا، باپانشيا، داشيا ۽ چنگلونگشيا) جي گڏيل نصب ٿيل بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش 5,618 ميگاواٽ هئي.&lt;ref&gt;[http://english.people.com.cn/english/200012/14/eng20001214_57817.html Yellow River Upstream Important to West-East Power Transmission] People's Daily, 14 December 2000&lt;/ref&gt;

==پارگذر==
[[File:Major cities along the Yellow River.svg|thumb|زرد درياهه جي ڪنارن سان گڏ اهم شهر]]
[[File:Yellow river pontoon bridge jinan 2008 05.jpg|thumb|[[پونٽون پل]] (لوڪو پونٽون پل {{lang-zh|s={{linktext|泺口浮桥}}|t=濼口浮橋|p=Luòkǒu Fúqiáo}}) [[جينان]]، [[شانڊونگ]] ۾ زرد درياهه تي]]

صوبي وار، هيٺئين وهڪري کان مٿئين وهڪري ڏانهن ترتيب سان اهم پلون ۽ ٻيڙين وسيلي پارگذر هي آهن:{{citation needed|date=March 2020}}

[[شانڊونگ]]
* [[ڊونگ يِنگ زرد درياهه پل]]
* [[شينگلي زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[ليجن زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[بنژو زرد درياهه روڊ-ريلوي پل]]
* [[بنژو زرد درياهه شاهراهه پل]]
* [[بنژو–لائيو ايڪسپريس وي بنژو زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[هوئي چنگ زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[جييانگ زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جي 20 چنگڊائو–ينچوان ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جينان زرد درياهه پل]]
* [[لوڪو زرد درياهه ريلوي پل]] ([[جينان]])
* [[جينان جيانبانگ زرد درياهه پل]]
* [[بيجنگ–شنگهائي تيز رفتار ريلوي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–تائيپي ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–شنگهائي ريلوي جينان نئين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[پنگيين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ليائوچينگ]])

شانڊونگ–[[هينان]]
* [[بيجنگ–ڪولون ريلوي سنڪو زرد درياهه پل]] ([[جيننگ]]–[[پويانگ]])
* [[جوانچينگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])
* [[ڊونگمِنگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])

[[هينان]]
* [[ڪائيفينگ زرد درياهه پل]] ([[ڪائيفينگ]])
* [[ژينگژو زرد درياهه پل]] ([[ژينگژو]])

[[شانسي]]–[[هينان]]
* [[سانمين زرد درياهه پل]] ([[سانمينشيا]])

[[شانشي]]–[[هينان]]
* [[هانچينگ يومينڪو زرد درياهه پل]]

[[ننگشيا]]
* [[ينچوان زرد درياهه پل]] ([[ينچوان]])

[[اندروني منگوليا]]
* [[باوتو زرد درياهه پل]] ([[باوتو]])

[[گانسو]]
* [[لانژو زرد درياهه پل]]
* [[ژونگشان پل]] ([[لانژو]])

[[چنگھائي]]
* [[داري زرد درياهه پل]]
* [[جيانژا زرد درياهه پل]]
&lt;!--* زالنگهو پارگذر--&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>n3k4g5sdd8nnhxzquttagt8lv8r5xxi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390137</id>
      <parentid>390136</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T08:08:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90063" sha1="6mwiht17z0yc8to4y00kjt0vqbajwpa" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

=== تهذيب جي جنم ڀومي ===
{{see also|زرد درياهه جي تهذيب}}

[[File:Nine Provinces of China.png|thumb|عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو]]
[[File:Western Zhou geography.svg|thumb|[[مغربي زو خاندان]] جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.]]

[[چيني ڏند ڪٿا]] موجب ديو قامت [[ڪوا فو]] سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ [[وي درياهه]] جو پاڻي پي ويو.&lt;ref&gt;Summary of the story given in the definition of {{lang|zh|夸父追日}}: {{cite book|script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title=[[Xiandai Hanyu Cidian|A Dictionary of Current Chinese]] (Seventh Edition) |date=1 September 2016|publisher=[[The Commercial Press]] |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}&lt;/ref&gt;

[[بهار ۽ سرءُ وارو دور|بهار ۽ سرءُ جي دور]]&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;&gt;Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map &quot;4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)&quot;. {{in lang|fr}}&lt;br/&gt; English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}&lt;/ref&gt; ۽ [[چن خاندان]] جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، [[لويانگ]] کان گذرڻ کان پوءِ درياهه [[شانشي]] ۽ [[هينان]] صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ [[هيبي]] ۽ [[شنڊونگ]] جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده [[تيانجن]] جي ويجهو [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

[[ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه]] جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري [[عظيم يو]] کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|黄河水利委员会黄河志总编辑室|2010|loc=一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代}}&lt;/ref&gt;

''[[يو گونگ]]'' ۾ لکيل آهي: &quot;جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡}}&lt;/ref&gt;

هتي ذڪر ڪيل &quot;جشي&quot; مان مراد موجوده [[چنگھائي]] صوبي جي [[شون هوا سالار خودمختيار ضلعو]] ڀرسان واقع [[آمني ماچن جبل]] آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف [[هوائين]] ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي [[سان مين]] ۽ [[مينگجن]] کان گذرندي [[لو درياهه (هينان)|لو درياهه]] سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو [[دائي پي جبل]] جي اتر کان، [[ژانگ درياهه]] کي پار ڪندي، موجوده [[چوژو ضلعو]] ([[هيبي]]) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده [[شين ضلعو]] وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي [[چنگ ضلعو]] جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار [[تيانجن]] جي ڏکڻ اوڀر مان [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر ''يو گونگ'' ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي &quot;يو درياهه&quot; سڏيو وڃي ٿو.

=== يو درياهه جي وهڪري جي تبديلي ===

[[ژو خاندان]] جي [[ژو جي بادشاهه ڊِنگ|بادشاهه ڊِنگ]] جي حڪومت جي پنجين سال (602 ق.م.) ۾ درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري کي ڇڏي ڪيترائي سؤ ڪلوميٽر اوڀر طرف منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه [[لي يانگ]] (موجوده [[شون ضلعو]]، [[هينان]] جي ڏکڻ اولهه) ۾ سوشو نالي هنڌ وٽ پنهنجا ڪنارا ٽوڙي ٻاهر نڪري آيو ۽ يو درياهه جي اصل وهڪري کان هٽي ويو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|漢書|chapter=卷029|quote=王横言：&quot;禹之行河水，本随西山下东北去。《周谱》云：'定王五年河徙'，则今所行，非禹之所穿也。&quot;}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ اهو [[ژانگ وو]] (موجوده [[ڇانگ ضلعو]]، [[هيبي]] جي اتر اوڀر) وٽ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ٿيو، جيڪو [[عظيم يو]] طرفان ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ کان پوءِ تاريخ ۾ زرد درياهه جي وهڪري جي پهرين وڏي تبديلي مڃي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=禹河大徙|url=http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|website=黄河网|publisher=水利部黄河水利委员会|accessdate=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424174203/http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|archive-date=2017-04-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
سوشو وٽ رخ بدلائڻ کان پوءِ نئون وهڪرو تقريباً [[هوا ضلعو]] کان اوڀر طرف وهندو هو، پوءِ [[هينان]] ۾ [[پويانگ]] جي اتر اولهه مان گذرندي اتر طرف مڙندو هو. ان کان پوءِ [[شنڊونگ]] جي [[گوان ضلعو]] جي اتر ۾ ٻيهر اوڀر طرف مڙي، پوءِ [[چي پنگ]] مان گذرندي وري اتر طرف وڌندو هو، [[هيبي]] جي [[ڇانگژو]] مان آهستي آهستي اتر طرف منتقل ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده [[هوانگ هوا]] ضلعي جي اتر ۾ [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡锥指|[[胡渭]]|quote=周定王五年河徙，自宿胥口东行漯川，右经滑台城(滑县旧城)，又东北经黎阳县(泼县东北兰里)南，又东北经凉城县，又东北为长寿津，河至此与深川别行而东北入海，水经谓之大河故渎。}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران يو درياهه جو اصل وهڪرو ڪجهه وقت تائين وقفي وقفي سان پاڻي کڻندو رهيو، پر [[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] جي وچ ڌاري مڪمل طور سڪي ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|袁仲翔|王质彬|徐福龄|1991|loc=一、夏商西周春秋战国时期}}&lt;/ref&gt;
[[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] ۾ بندن، واهن ۽ ذخيرن کي نقصان پهچائڻ ۽ دشمن رياستن کي ٻوڏ ۾ ٻوڙڻ هڪ عام فوجي حڪمت عملي بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Floods&quot;&gt;Allaby, Michael &amp; Garrat, Richard. ''Facts on File Dangerous Weather Series: [https://books.google.com/books?id=QTKbcWwJ90MC&amp;pg=PA142 Floods]'', p. 142. Infobase Pub., 2003. {{ISBN|0-8160-5282-4}}. Accessed 15 October 2011.&lt;/ref&gt;
ڇو ته زرد درياهه جي وادي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] کان [[گوانژونگ]] واري علائقي ۽ [[چن رياست]] ڏانهن وڃڻ جو اهم رستو هئي، تنهنڪري چن رياست [[هانگو لنگهه]] کي مضبوط قلعن سان محفوظ ڪيو. هتي ڪيترائي اهم معرڪا ٿيا، ۽ اهو [[هان خاندان]] جي گاديءَ وارن شهرن [[چانگ آن]] ۽ [[لويانگ]] جي حفاظت لاءِ به هڪ اهم دفاعي لنگهه هو.
11ع ۾ آيل وڏي ٻوڏ کي مختصر عرصي واري [[شن خاندان]] جي زوال جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 70ع واري ٻي وڏي ٻوڏ کان پوءِ درياهه ٻيهر [[شنڊونگ]] جي اتر مان تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي واپس اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== شاهي دور ===

ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات کان پوءِ [[هانگو لنگهه]] جي فوجي اهميت گهٽجڻ لڳي، ۽ وڏا قلعا ۽ فوجي اڏا [[تونگ لنگهه|تونگ گوان]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. 923ع ۾ [[بعد وارو ليانگ]] خاندان جي جنرل [[دوان نِنگ]] پنهنجي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي [[بعد وارو تانگ]] کان بچائڻ جي ناڪام ڪوشش ۾ بند ڀڃرائي لڳ ڀڳ {{convert|1000|sqmi|sp=us}} علائقو ٻوڙي ڇڏيو. [[سونگ خاندان|سونگ]] دور جي انجنيئر [[لي چون]] پڻ 1020ع ۾ [[ليائو خاندان|ختان]] جي حملي کان بچاءَ لاءِ زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري کي ٻوڙڻ جي ساڳي تجويز ڏني، پر اها رد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي رياستن وچ ۾ ٿيل [[چانيوان معاهدو]] سونگ حڪومت کي نوان کاهه کوٽڻ يا درياهه جو رخ تبديل ڪرڻ کان واضح طور روڪيندو هو.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;&gt;Elvin, Mark &amp; Liu Cuirong&lt;!--sic--&gt; (eds.) ''Studies in Environment and History:'' ''[https://books.google.com/books?id=tAxmcRXKpaUC&amp;pg=PA554 Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History]'', pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. {{ISBN|0-521-56381-X}}.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به بند ٽٽندا رهيا. [[1034ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1034ع ۾ هينگ لونگ]] وٽ بند ٽٽڻ سبب درياهه ٽن وهڪرن ۾ ورهائجي ويو ۽ [[ديژو]] ۽ [[بوزو (جديد شنڊونگ)|بوزو]] جي اترين علائقن ۾ بار بار ٻوڏون آيون.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; سونگ حڪومت پنجن سالن تائين پراڻو وهڪرو بحال ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪندي رهي. صرف هڪ سال اندر 35,000 کان وڌيڪ مزدور، 100,000 ڀرتي ڪيل ڪارڪن، ۽ 220,000 ٽن ڪاٺ ۽ بانس استعمال ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; پر آخرڪار 1041ع ۾ اهو منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. ان کان پوءِ نسبتاً آهستي وهندڙ درياهه 1048ع ۾ [[شانگهو]] وٽ ٻيهر بند ٽوڙي پنهنجو مکيه وهڪرو اتر طرف [[تيانجن]] ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== ڏاکڻو وهڪرو وارو دور ===
[[File:546 of 'The International Geography. ... Edited by H. R. Mill' (11167528043).jpg|thumb|زرد درياهه جي پراڻن ۽ موجوده ڇوڙن جو نقشو]]
[[File:Ming Zuling.png|thumb|[[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم ڀرسان [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] ۽ [[منگ زولِنگ]] جو نقشو، جيڪو [[پان جيشُن]] جي ''Overview of River Maintenance'' جي [[چار خزانا مڪمل لائبريري]] واري ايڊيشن مان ورتل آهي. [[چنگ خاندان]] واري ايڊيشن تائين 1680ع جي ٻوڏ سبب اهي سڀ هنڌ پاڻي هيٺ اچي چڪا هئا.]]

1128ع کان 1855ع تائين زرد درياهه پنهنجي اڄوڪي رستي موجب [[بوهائي سمنڊ]] ۾ نه پر ڏکڻ طرف وهي [[هوائي درياهه]] سان ملي موجوده اتر [[جيانگسو صوبو]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان [[زرد سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. 1128ع ۾ [[ڪائيفينگ]] جي گورنر [[دو چونگ]] {{nowrap|({{lang|zh|{{linktext|杜|充}}}})}} جي اڳواڻي هيٺ [[سونگ خاندان]] جي فوجن [[جن خاندان (1115–1234)|جن خاندان]] جي وڌندڙ فوج کي روڪڻ لاءِ زرد درياهه جا ڏاکڻا بند ٽوڙي ڇڏيا. ان جي نتيجي ۾ درياهه جو وڏو رخ بدلجي ويو ۽ زرد درياهه [[سي درياهه]] ۽ [[هوائي درياهه]] جي ٻين معاون درياهن کي پنهنجي وهڪري ۾ شامل ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=Yunzhen |last2=Syvitski |first2=James PM |last3=Shu |first3=Gao |last4=Overeem |first4=Irina |last5=Kettner |first5=Albert J |title=Socio-economic Impacts on Flooding: A 4000-Year History of the Yellow River, China |journal=Ambio |date=2012 |volume=41 |issue=7 |pages=682–698 |doi=10.1007/s13280-012-0290-5 |pmid=22673799 |pmc=3472015|bibcode=2012Ambio..41..682C }}&lt;/ref&gt; تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زرد درياهه مڪمل طور [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ کان وهي [[زرد سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو. 1194ع تائين هوائي درياهه جو ڇوڙ گپ سان بند ٿي ويو هو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;&gt;Grousset, Rene. ''The Rise and Splendour of the Chinese Empire'', p. 303. University of California Press, 1959.&lt;/ref&gt; گپ جي وڏي مقدار سبب، جڏهن بعد ۾ زرد درياهه ٻيهر پنهنجو رخ تبديل ڪيو، تڏهن به هوائي درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن واپس نه وڃي سگهيو، بلڪه ان جو پاڻي [[هونگزي ڍنڍ]] ۾ گڏ ٿيڻ لڳو ۽ پوءِ ڏکڻ طرف [[يانگزي درياهه]] ڏانهن وهي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pietz |first1=David A. |title=The Yellow River |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674058248 |page=50}}&lt;/ref&gt;

[[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1344ع جي ٻوڏ]] دوران زرد درياهه ٻيهر [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ طرف وهي ويو. ان وقت [[يوان خاندان]] زوال پذير هو، ۽ شهنشاهه درياهه جا نوان بند اڏائڻ لاءِ وڏي انگ ۾ ماڻهن کي جبري پورهئي تي لڳايو. انهن سخت حالتن بغاوتن کي جنم ڏنو، جيڪي آخرڪار [[منگ خاندان]] جي قيام جو سبب بڻيون.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;/&gt; 1391ع ۾ [[1391ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|ٻي وڏي ٻوڏ]] دوران درياهه [[ڪائيفينگ]] کان [[فينگيانگ ضلعو]] ([[آنهوئي]]) تائين ٻوڏ آندي. آخرڪار [[1494ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1494ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ عوامي تعميراتي منصوبن دوران خواجه سرا [[لي شِنگ]] درياهه جي وهڪري کي مستحڪم بڻايو.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt; 16هين صديءَ دوران به درياهه ڪيترائي ڀيرا ٻوڏ آندو، جن ۾ 1526ع، 1534ع، 1558ع ۽ 1587ع جون ٻوڏون شامل آهن، ۽ هر ٻوڏ هيٺئين وهڪري ۾ تبديلي آندي.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;&gt;Tsai, Shih-Shan Henry. ''SUNY Series in Chinese Local Studies'': ''[https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC&amp;pg=PA200 The Eunuchs in the Ming Dynasty]''. SUNY Press, 1996. {{ISBN|0791426874}}, 9780791426876.&lt;/ref&gt;

[[1642ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1642ع جي ٻوڏ]] انسانن جي پيدا ڪيل هئي. [[ڪائيفينگ]] جي منگ گورنر شهر جو ڇهن مهينن کان گهيرو ڪندڙ هاري اڳواڻ [[لي زِيچينگ]] جي فوجن کي تباهه ڪرڻ لاءِ بند ٽوڙڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;Lorge, Peter Allan. ''[https://books.google.com/books?id=SE2Gw8rjuXQC&amp;pg=PA147 War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795]'', p. 147. Routledge, 2005. {{ISBN|978-0-415-31691-0}}.&lt;/ref&gt; نتيجي ۾ باغين بدران پنهنجو ئي شهر تباهه ٿي ويو، ۽ ٻوڏ، ڏڪار ۽ وبائن سبب شهر جي اڳوڻي 378,000 آبادي مان لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref&gt;[[Xu Xin (Judaic scholar)|Xu Xin]]. ''[https://books.google.com/books?id=GAAWkYBNu5sC&amp;pg=PA47 The Jews of Kaifeng, China: History, Culture, and Religion]'', p. 47. Ktav Publishing Inc, 2003. {{ISBN|978-0-88125-791-5}}.&lt;/ref&gt; هي خوشحال شهر تقريباً ويران ٿي ويو ۽ پوءِ [[چنگ خاندان]] جي [[ڪانگشي شهنشاهه]] جي دور ۾ ٻيهر آباد ڪيو ويو.

شاهي دور ۾ اهو سوال هميشه تڪراري رهيو ته ٻوڏ کي ڪيتري شدت سان روڪڻ گهرجي ۽ جڏهن درياهه پنهنجو رخ بدلائي ته ڇا ان کي ٻيهر پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو وڃي يا نه. جاگرافيدان چارلس گرير موجب ٻن مختلف نظرين جو وجود هو. هڪ، جنهن کي هو [[ڪنفيوشس ازم]] سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿو، درياهه کي اوچن بندن جي وچ ۾ محدود رکڻ جي حمايت ڪندو هو ته جيئن پوک لائق زمين وڌ کان وڌ محفوظ رهي. ٻيو، جنهن کي هو [[تائوازم]] سان منسوب ڪري ٿو، گهٽ اوچائي وارن بندن جو حامي هو، جيڪي هڪ ٻئي کان 5 کان 10 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي هجن.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|pages=387–88|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; [[سونگ خاندان]] جي [[سونگ جي شهنشاهه رين زونگ|رين زونگ]] ۽ [[سونگ جي شهنشاهه شين زونگ|شين زونگ]] جي دور ۾، جڏهن درياهه بار بار بند ٽوڙي اتر ۽ اولهه طرف منتقل ٿيندو رهيو، درٻاري عملدارن ۾ ان ڳالهه تي ڊگهو اختلاف رهيو ته ڇا وڏي خرچ سان درياهه کي وري پراڻي وهڪري ڏانهن آڻڻ گهرجي يا نه. آخرڪار شين زونگ حڪم ڏنو ته درياهه کي پنهنجي نئين وهڪري ۾ ئي رهڻ ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Lamoroux|author-first1= Christian|title=From the Yellow River to the Huai, chapter 15 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|pages=556–571|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

روايتي ٻوڏ ڪنٽرول لاءِ [[بند (پاڻي)|بند]]، [[ريوٽمينٽ]]، پاڻي جي زور کي گهٽائڻ لاءِ حفاظتي ڀتيون، اضافي پاڻي گڏ ڪرڻ وارا تلاءَ، نيڪالي وارا واهه ۽ [[پولڊر]] استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|page=388|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; انهن طريقن بابت [[پان جيشُن]] جهڙن عملدارن تفصيلي ڪتاب پڻ لکيا.&lt;ref&gt;''Overview on River Management'' {{nowrap|({{lang|zh|《河防一覽》}}}} {{transliteration|zh|Héfáng yīlǎn}}), 1590.&lt;/ref&gt; پان جيشُن جو خيال هو ته درياهه جي مختلف شاخن کي گڏ ڪرڻ سان وهڪري جي طاقت وڌندي، جنهن سان گپ کي هيٺ کڻي وڃڻ جي صلاحيت به وڌندي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Elvin|author-first1= Mark |author-last2= Su |author-first2=Ninghu|title=The Influence of the Yellow River on Hangzhou Bay since AD 1000, chapter 10 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|page=400|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به زرد درياهه، [[هوائي درياهه]] ۽ [[عظيم واهه]] جي سنگم واري علائقي ۾ حالتون ايتريون پيچيده رهيون، جو 1680ع جي وڏي ٻوڏ علائقي جي اهم مرڪز [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] کي مڪمل طور ٻوڙي ڇڏيو، جنهن کان پوءِ پان جيشُن کي درٻار مان هٽايو ويو. ان ٻوڏ دوران ويجهو واقع [[منگ ابن ڏاڏن جو مقبرو]] به [[هونگزي ڍنڍ]] هيٺ صدين تائين دفن رهيو، جيستائين جديد آبپاشي ۽ ٻوڏ ڪنٽرول منصوبن سبب پاڻيءَ جي سطح گهٽ نه ٿي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي کان کوٽائي ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع نه ٿيو.

{{wide image|Qianlong Emperor’s Southern Inspection Tour, Scroll 4, Confluence of the Huai and Yellow Rivers.jpg|3300px|''[[قيان لونگ شهنشاهه]] جي ڏاکڻي دوري'' جي چوٿين طومار ۾ [[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم جو منظر ڏيکاريل آهي.}}

=== اوڻيهين صديءَ کان موجوده دور تائين ===
[[File:Tchagan-Kouren.png|thumb|1851ع ۾ هيڪو شهر (هاڻوڪي [[ٽوگتو ضلعي]]، [[اندروني منگوليا]])]]
[[File:1938 Yellow River flood.jpg|right|thumb|1938ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ دوران [[قومپرست چيني فوج]] جا سپاهي.]]

[[1851ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1851ع کان 1855ع]] جي وچ ۾&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt;، [[نيئن بغاوت]] ۽ [[تائي پنگ بغاوت]] دوران آيل ٻوڏن سبب زرد درياهه ٻيهر اتر طرف موٽي آيو. [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1887ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 900,000 کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;&gt;International Rivers Report. &quot;[http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf Before the Deluge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704083330/http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf |date=4 July 2008 }}&quot;. 2007.&lt;/ref&gt; ۽ اها ڏڪار ۽ وبائن کي ڇڏي تاريخ جي ٻئي سڀ کان وڏي قدرتي آفت مڃي وڃي ٿي. [[1897ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1897ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ زرد درياهه تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي قائم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Needham, Joseph. ''Science and Civilization in China''. Vol. 1. ''Introductory Orientations'', p. 68. Caves Books Ltd. (Taipei), 1986 {{ISBN|052105799X}}.&lt;/ref&gt;

1898ع جي ٻوڏ [[شنڊونگ]] جي ڪيترين ئي آباديُن کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}} ان کان پوءِ آيل ڏڪار ۽ عيسائي مشنرين جي سرگرمين سبب ڳوٺاڻن سماج ۾ پيدا ٿيل سماجي ڇڪتاڻ [[باڪسر تحريڪ]] ۽ [[باڪسر بغاوت]] جي اڀار جا اهم سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}}

[[1931ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1931ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;/&gt; ۽ اها انساني جاني نقصان جي لحاظ کان تاريخ جي سڀ کان وڏي رڪارڊ ٿيل ٻوڏ مڃي وڃي ٿي.

9 جون 1938ع تي، [[ٻي چين-جاپان جنگ]] دوران، [[چيانگ ڪائي شيڪ]] جي حڪم تي [[ڪومنٽانگ]] فوجن [[هوايوانڪو، هينان|هوايوانڪو]] ڀرسان زرد درياهه جا بند ٽوڙي ڇڏيا. ڪينيڊين مورخ ڊائنا ليري ان کي &quot;جنگ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل قدرتي آفت&quot; قرار ڏنو آهي. هن ڪارروائي جو مقصد &quot;پاڻي کي سپاهين جي متبادل طور استعمال ڪرڻ&quot; واري حڪمت عملي تحت اڳتي وڌندڙ جاپاني فوج کي روڪڻ هو. تقريباً {{convert|54000|km2|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} علائقو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن ۾ اندازاً 500,000 کان 900,000 چيني مارجي ويا، جڏهن ته جاپاني فوجين جي جاني نقصان جو صحيح انگ معلوم ناهي. ٻوڏ جاپاني فوج کي زرد درياهه جي ڏاکڻي ڪناري تي [[ژينگژو]] تي قبضي کان عارضي طور روڪي ڇڏيو، پر اهي آخرڪار [[ووهان]] تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪو ان وقت چيني حڪومت جو عارضي گاديءَ وارو شهر هو.&lt;ref&gt;Lary, Diana. &quot;The Waters Covered the Earth: China's War-Induced Natural Disaster&quot;. Op. cit. in Selden, Mark &amp; So, Alvin Y., eds. ''War and State Terrorism: The United States, Japan, and the Asia-Pacific in the Long Twentieth Century'', pp. 143–170. Rowman &amp; Littlefield, 2004 {{ISBN|0742523918}}.&lt;/ref&gt;

ڪومنٽانگ حڪومت هوايوانڪو جا بند ٽوڙڻ ۽ ان کان پوءِ پيش آيل آفت جي ذميواري قبول نه ڪئي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;&gt;{{cite journal|first=Kathryn |last=Edgerton-Tarpley |title=A River Runs through It: The Yellow River and The Chinese Civil War, 1946–1947 |journal=Social Science History |volume=41 |issue=2 |date=Summer 2017 |pages=141–173 |doi=10.1017/ssh.2017.2|jstor=90017906 |url=https://www.jstor.org/stable/90017906}}&lt;/ref&gt;{{rp|145}} ۽ ان جو الزام جاپاني جنگي جهازن تي هنيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جاپان ۽ عالمي پريس چيني حڪومت جي ذميواري کي نمايان ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جڏهن ته چين اندر، حتيٰ جو [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي اخبارن به، جنگ جي پڄاڻي تائين حڪومت جي سرڪاري موقف جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}}

1940ع ۾ ئي ڪومنٽانگ حڪومت اعلان ڪيو ته جاپان جي شڪست کان پوءِ درياهه کي ٻيهر اتر واري پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو ويندو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} 1944ع جي آخر ۾ هوايوانڪو واري شگاف کي بند ڪرڻ ۽ 1938ع کان اڳ واري وهڪري مطابق بندن جي بحالي جي رٿابندي شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ان جي مخالفت اترئين وهڪري جي ڪنارن تي رهندڙ ماڻهن&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ۽ مقامي ڪميونسٽ باغين ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|150}}

1946ع ۾ [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مرڪزي ڪميٽي پڻ درياهه کي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽائڻ جي اصول سان اتفاق ڪيو، پر شرط رکيو ته پهرين بندن جي مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان جي باوجود قومپرست حڪومت هوايوانڪو جي شگاف کي بند ڪرڻ جو ڪم جاري رکيو، ۽ منصوبي جي شروعات سرڪاري طور 1 مارچ 1946ع تي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان کان ٿوري ئي دير پوءِ ڪميونسٽن پهريون ڀيرو کلي عام قومپرستن کي بند ٽوڙڻ ۽ جاپانين کي روڪڻ ۾ ناڪاميءَ جو ذميوار قرار ڏنو.

جاري [[چيني گهرو جنگ]] ۽ 1947ع جي  سبب [[چيانگ ڪائي شيڪ]] لاءِ شگاف بند ڪرڻ فوجي لحاظ کان اهم هو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|155}} قومپرستن آخرڪار 5000 فٽ ڊگهو شگاف 15 مارچ 1947ع تي بند ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158}} ۽ ٻئي ڏينهن درياهه مڪمل طور پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158-59}} ساڳئي سال [[چوٿين مئي تحريڪ]] جي سالگرهه تي ڪومنٽانگ هوايوانڪو ۾ ان ڪاميابي جي جشن لاءِ تقريب پڻ منعقد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159}}

ساڳئي سال ڏاکڻي پراڻي وهڪري واري علائقي ۾ ٻيهر زراعت شروع ٿي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159-60}} جڏهن ته اترئين بحال ٿيل وهڪري جي ڀرسان، جتي بند اڃا مرمت نه ٿيا هئا، هزارين ماڻهو لڏپلاڻ تي مجبور ٿيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|160}} ڪميونسٽن جي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ مقامي عملدارن لکين ماڻهن کي متحرڪ ڪري بندن جي مرمت ۽ مضبوطيءَ جا وسيع منصوبا شروع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|162}}

1949ع ۾ ڪميونسٽن جي فتح کان پوءِ، [[چين جي عوامي جمهوريه]] 1954ع ۾ ''زرد درياهه جي ٻوڏن تي بنيادي ضابطو ۽ زرد درياهه جي آبي منصوبن جي ترقي'' وارو قومي منصوبو جاري ڪيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book |last=Harrell |first=Stevan |title=An Ecological History of Modern China |publisher=[[University of Washington Press]] |year=2023 |isbn=9780295751719 |location=Seattle}}&lt;/ref&gt;{{Rp|pages=111–113}} ان جو مقصد ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] جي برساتي زراعت کي آبپاشي واري زراعت ۾ تبديل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}} 1957ع کان انهن منصوبن تي وڏي پيماني تي عملدرآمد شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}}

1970ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين درياهه جي سڪي وڃڻ جو رجحان تيزي سان وڌيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ زرد درياهه هر سال سراسري طور لڳ ڀڳ 180 ڏينهن تائين سمنڊ تائين پهچي نه سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}} 1997ع ۾ ته درياهه لڳاتار 226 ڏينهن تائين سمنڊ ۾ ڇوڙ نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}}

12 آگسٽ 2024ع تي [[چين جي پاڻي وسيلن واري وزارت]] جي زرد درياهه آبي ڪميٽي اعلان ڪيو ته 1999ع کان سڄي درياهه جي گڏيل پاڻي وهڪري واري نظام جي نفاذ کان پوءِ زرد درياهه 25 سالن کان بنا رڪاوٽ وهندو رهيو آهي. انهن 25 سالن دوران زرد درياهه جي مکيه وهڪري مان مجموعي طور 543.6 ارب ڪعبي ميٽر کان وڌيڪ پاڻي فراهم ڪيو ويو، جڏهن ته 1.464 ارب ڪعبي ميٽر ماحولياتي پاڻي پڻ فراهم ڪيو ويو. درياهه جي ڇوڙ واري آبي زمينن ۽ محفوظ علائقن ۾ پکين جي نسلن جو انگ وڌي 373 ٿي ويو، ۽ آبي ماحولياتي نظام ۾ نمايان بحالي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=黄河实现连续25年不断流_新闻频道_中国青年网 |url=https://news.youth.cn/gn/202408/t20240812_15443210.htm |access-date=2025-04-08 |website=news.youth.cn}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

[[File:Bassin-du-fleuve-jaune.png|thumb|زرد درياهه جي طاس جو طبقاتي نقشو]]

زرد درياهه جي طاس جي اوڀر-اولهه ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|1900|km|-1|sp=us}} ۽ اتر-ڏکڻ ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آهي. ان جو ڪل [[آبگير علائقو]] لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آهي.

[[چائنا ايڪسپلوريشن اينڊ ريسرچ سوسائٽي]] موجب،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=China Exploration &amp; Research Society|url=http://www.cers.org.hk/index.php/en/|access-date=2021-01-06|website=cers.org.hk|archive-date=28 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328175811/http://www.cers.org.hk/index.php/en/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه جو سرچشمو [[بيان هار جبلن]] ۾ {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}} تي، [[يوشو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اوڀرئين ڪناري ڀرسان واقع آهي. ان جون سرچشمي واريون معاون نديون [[گيارنگ ڍنڍ]] ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جيڪي [[گولو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اولهندي حصي ۾، [[چنگھائي]] جي بيان هار جبلن جي بلند علائقن ۾ واقع آهن. [[زوئيگي بيسن]] ۾، جيڪو [[گانسو]] جي سرحد سان لڳو لڳ آهي، زرد درياهه پهرين اتر اولهه ۽ پوءِ اتر اوڀر طرف وڪڙ ڪري ٿو، ان کان پوءِ ڏکڻ طرف مڙي مشهور &quot;[[اورڊوس لوپ]]&quot; ٺاهي ٿو، ۽ پوءِ عام طور اوڀر طرف [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان وهي [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جو [[آبگير طاس]] {{convert|752443|km2|sp=us|0}} تي پکڙيل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 140 ملين ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ۽ آبپاشي فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;/&gt;

زرد درياهه هاڻوڪي چين جي ستن [[چين جا صوبا|صوبن]] ۽ ٻن [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقن]] مان وهي ٿو، جيڪي اولهه کان اوڀر طرف هن ريت آهن: [[چنگھائي]]، [[سيچوان]]، [[گانسو]]، [[ننگشيا]]، [[اندروني منگوليا]]، [[شانشي]]، [[شانسي]]، [[هينان]] ۽ [[شنڊونگ]]. زرد درياهه جي موجوده وهڪري تي واقع اهم شهرن ۾ [[لانژو]]، [[ينچوان]]، [[ووھائي]]، [[باوتو]]، [[لويانگ]]، [[ژينگژو]]، [[ڪائيفينگ]] ۽ [[جينان]] شامل آهن. درياهه جو موجوده ڇوڙ [[ڪينلي ضلعو|ڪينلي ضلعي]]، [[شنڊونگ]] ۾ واقع آهي.

عام طور زرد درياهه کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي. اهي تقريباً [[تبتي پليٽو]] جي جبلستاني اتر اوڀرئين حصي، [[اورڊوس لوپ]] ۽ [[لوئس پليٽو]]، ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] تي مشتمل آهن.&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt; بهرحال، مختلف محقق انهن ٽن مرحلن جي حدبندين بابت مختلف رايا رکن ٿا.{{Citation needed|date=May 2009}} هن مقالي ۾ بنيادي طور [[زرد درياهه تحفظ ڪميشن]] طرفان اختيار ڪيل ورهاست استعمال ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[http://www.yellowriver.gov.cn/ Yellow River Conservancy Commission]. Yellowriver.gov.cn. Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;

زرد درياهه سان گڏ ايندڙ تلڇٽ [[بوھائي سمنڊ]] مان ٿيندي [[اتر پيلو سمنڊ]] ۽ [[ڏکڻ پيلو سمنڊ]] تائين پهتي آهي، جتي [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي چوڌاري هڪ پري وارو تلڇٽي مرڪز (Distal Depocenter) ٺهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=J Paul Liu, John D Milliman, Shu Gao, Peng Cheng |title=Holocene development of the Yellow River's subaqueous delta, North Yellow Sea|journal=[[Marine Geology]]|date=2004|volume=209|issue=1–4|pages=45–67|doi=10.1016/j.margeo.2004.06.009|bibcode=2004MGeol.209...45L}}&lt;/ref&gt;

===ارضيات===
زرد درياهه پهريون ڀيرو غالباً [[ديرين مائيوسين]]، [[پليائيوسين]] يا [[پليئسٽوسين]] دور دوران وجود ۾ آيو،&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Wang |first1=Xin |last2=Hu |first2=Gang |last3=Saito |first3=Yoshiki |last4=Ni |first4=Guanzhong |last5=Hu |first5=Han |last6=Yu |first6=Ziying |last7=Chen |first7=Jingping |last8=Wang |first8=Mi |last9=Yuan |first9=Xiaoping |last10=Wang |first10=Lei |last11=Hu |first11=Zhenbo |last12=Nie |first12=Junsheng |last13=Pan |first13=Baotian |title=Did the modern Yellow River form at the Mid-Pleistocene transition? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2095927322002365#:~:text=The%20incision%20of%20the%20Sanmen,Plateau%20to%20global%20climate%20change. |journal=Science Bulletin |date=2022 |volume=67 |issue=15 |pages=1603–1610 |doi=10.1016/j.scib.2022.06.003 |pmid=36546288 |bibcode=2022SciBu..67.1603W |via=Elsevier Science Direct|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Xue |first=Chunting |date=August 1993 |title=Historical changes in the Yellow River delta, China |url=https://www.researchgate.net/publication/240420103 |journal=Marine Geology |volume=113 |issue=3–4 |pages=321–330 |doi=10.1016/0025-3227(93)90025-Q|bibcode=1993MGeol.113..321X }}&lt;/ref&gt; جيڪو [[تبتي پليٽو]] جي مٿي اڀرڻ (uplift) جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;:03&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:022&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hu |first1=Zhenbo |last2=Pan |first2=Baotian |last3=Guo |first3=Lianyong |last4=Vandenberghe |first4=Jef |last5=Liu |first5=Xiaopeng |last6=Wang |first6=Junping |last7=Fan |first7=Yunlong |last8=Mao |first8=Junwei |last9=Gao |first9=Hongshan |last10=Hu |first10=Xiaofei |date=2016-02-01 |title=Rapid fluvial incision and headward erosion by the Yellow River along the Jinshaan gorge during the past 1.2 Ma as a result of tectonic extension |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379115301864 |journal=Quaternary Science Reviews |volume=133 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.quascirev.2015.12.003 |bibcode=2016QSRv..133....1H |issn=0277-3791|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===مٿيون وهڪرو===
{{unreferenced section|date=September 2015}}

زرد درياهه جو مٿيون وهڪرو [[بيان هار جبلن]] ۾ واقع ان جي سرچشمي کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[هيڪو ٽائون]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] تائين پکڙيل آهي، جتي درياهه ڏکڻ طرف تيز وڪڙ کڻي ٿو. هن حصي جي ڪل ڊيگهه {{convert|3472|km|0|sp=us}} ۽ ڪل طاس جو پکيڙ {{convert|386000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جي 51.4٪ جي برابر آهي. هن وهڪري دوران زرد درياهه جي اوچائي {{convert|3496|m|0|sp=us}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري [[ڍلان]] 0.10٪ آهي.

سرچشمي وارو حصو بنيادي طور [[بيان هار جبلن]] ۽ [[امني ماچين]] جبلن جي وچ ۾ موجود چراگاهن، دلدلن ۽ ٽڪرين مان گذري ٿو. هتي درياهه جو پاڻي صاف ۽ وهڪرو مستحڪم هوندو آهي. هن علائقي ۾ شفاف ڍنڍون نمايان خصوصيت آهن. هن حصي جون ٻه اهم ڍنڍون [[گيارنگ ڍنڍ]] (ژالنگ) ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] (ايلنگ) آهن، جن جي گنجائش ترتيبوار 4.7 ارب ۽ 10.8 ارب ڪعبي ميٽر (166 ۽ 381 ارب ڪعبي فوٽ) آهي. سمنڊ جي سطح کان {{convert|4290|m|sigfig=4|sp=us|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع اهي چين جون سڀ کان وڏيون مٿانهين ميدان واريون مٺي پاڻي جون ڍنڍون آهن. زرد درياهه جي سرچشمي واري علائقي جو وڏو حصو [[سانجيانگ يوان قومي قدرتي محفوظ علائقو|سانجيانگ يوان (&quot;ٽن درياهن جا سرچشما&quot;) قومي قدرتي محفوظ علائقو]] قرار ڏنو ويو آهي، ته جيئن زرد درياهه، [[يانگزي درياهه]] ۽ [[ميڪونگ درياهه]] جي سرچشمن جي حفاظت ٿي سگهي.

امني ماچين جبلن جي اوڀرئين ڪناري سان اوڀر طرف وهندي، زرد درياهه [[ماچو ڪائونٽي]]، [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هتي اهو بلند دلدلي علائقي [[زوئيگي دلدل]] جي ڪناري سان وهي ٿو ۽ پوءِ اوچتو اتر اولهه طرف وڪڙ ڪري [[ماچو ڪائونٽي|ماچو]] ۽ [[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]] جي وچ ۾ سرحد بڻائي ٿو. پوءِ درياهه امني ماچين جبلن جي اترئين ڪناري سان وهندي ٻيهر [[چنگھائي]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ آهستي آهستي اتر طرف مڙي [[شنگھائي ڪائونٽي]] ۾ [[لونگيانگ گھاٽي]] ڏانهن وڌي ٿو.

وادي وارو حصو [[چنگھائي]] جي لونگيانگ گھاٽي کان [[گانسو]] جي [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پکڙيل آهي. درياهه جي ٻنهي پاسن تي اوچا پهاڙي ڪنارا آهن. درياهه جو پيٽ سوڙهو ۽ لاٿ تيز هجڻ سبب هن حصي ۾ وهڪرو نهايت تيز ۽ ڇوليدار هوندو آهي. هن حصي ۾ 20 گھاٽيون آهن، جن مان [[لونگيانگ گھاٽي|لونگيانگ]]، جيشي، [[ليوجياشيا ڊيم|ليوجيا]]، باپان ۽ [[چنگتونگ گھاٽي|چنگتونگ]] سڀ کان مشهور آهن. وهڪري جون اهي حالتون [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ انتهائي موزون آهن. زرد درياهه انهن گھاٽين مان گذرندي ٻي ۽ آخري ڀيرو [[چنگھائي]] مان نڪري [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو، جيڪو [[ليوجيا گھاٽي]] کان ٿورو اڳ آهي. [[يانگو گھاٽي]] کان هيٺ [[لانژو]]، جيڪو صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، زرد درياهه جي ڪناري تي آباد آهي. اتان درياهه اتر اوڀر طرف وهي [[ننگشيا]] ۾ [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پهچي ٿو.

چنگتونگ گھاٽي مان نڪرڻ کان پوءِ درياهه وسيع [[آلوويئل ميدان]]ن، يعني [[ينچوان ميدان]] ۽ [[هيتائو ميدان]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ درياهه جي ڪنارن وارا علائقا گهڻو ڪري ريگستان ۽ گاهه وارا ميدان آهن، جڏهن ته معاون نديون تمام ٿوريون آهن. وهڪرو نسبتاً آهستو هوندو آهي. هيتائو ميدان جي ڊيگهه {{convert|900|km|-1|sp=us|abbr=on}} ۽ ويڪر {{convert|30|to|50|km|mi|0|sp=us|abbr=on}} آهي. تاريخي طور هي زرد درياهه سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آبپاشي وارو ميدان رهيو آهي.

&lt;gallery&gt;
File:九曲黄河第一湾1.JPG|[[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]]
File:YellowRiver.jpg|[[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]]، [[تبتي پليٽو]] ۾، [[لوئس پليٽو]] کان مٿانهون علائقو
File:景泰 黄河石林景区之黄河与崖壁 02.jpg|[[جنگتائي ڪائونٽي]]، [[گانسو]]
File:VM 6056 Liujiaxia Town.jpg|[[ليوجياشيا]]، [[گانسو]]
File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|[[داشيا درياهه]] (هيٺئين ساڄي پاسي کان ايندڙ) [[لينشيا خودمختيار صوبي]]، [[گانسو]] ۾ زرد درياهه جي [[ليوجياشيا ذخيرو]] ۾ ڇوڙ ڪندي
&lt;/gallery&gt;

===وچيون وهڪرو===
{{main|اورڊوس لوپ|هيتائو}}

[[اورڊوس لوپ]] زرد درياهه جي هڪ وڏي وڪڙ سان ٺهيو آهي، جيڪو [[ژونگ ننگ ڪائونٽي]]، [[ننگشيا]] کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[شانشي]] جي [[تونگ گوان ڪائونٽي]] ۾ [[ويئي درياهه]] سان سنگم وٽ اوڀر طرف تيز موڙ تي ختم ٿئي ٿو. بهرحال، سرڪاري طور زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] کان [[ژينگژو]]، [[هينان]] تائين شمار ڪيو وڃي ٿو. وچئين وهڪري جي ڊيگهه {{convert|1206|km|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته ان جي طاس جو پکيڙ {{convert|344000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو 45.7٪ آهي. هن حصي ۾ درياهه جي اوچائي مجموعي طور {{convert|890|m|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.074٪ آهي. وچئين وهڪري ۾ 30 وڏيون معاون نديون شامل ٿين ٿيون، جن سبب پاڻي جي وهڪري ۾ 43.5٪ واڌ ٿئي ٿي. زرد درياهه جي مجموعي تلڇٽ جو 92٪ حصو به هن وهڪري مان اچي ٿو.

زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[لوئس پليٽو]] مان گذري ٿو، جتي تمام گهڻي زميني ڪٽائي (erosion) ٿئي ٿي. درياهه ۾ شامل ٿيندڙ وڏي مقدار ۾ مٽي ۽ واري سبب زرد درياهه دنيا جو سڀ کان وڌيڪ [[تلڇٽ]] کڻندڙ درياهه بڻجي ويو آهي. 1933ع ۾ درياهه ۾ تلڇٽ جي سالياني مقدار جو سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ 3.91 ارب ٽن هو. جڏهن ته 1977ع ۾ تلڇٽ جي سڀ کان وڌيڪ ڪثافت 920 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر (57.4 پائونڊ في ڪعبي فوٽ) رڪارڊ ڪئي وئي. اهي تلڇٽ بعد ۾ هيٺئين وهڪري جي آهستي وهندڙ حصي ۾ جمع ٿين ٿا، جنهن سان [[درياهي پيٽ]] اوچو ٿي وڃي ٿو ۽ مشهور &quot;زمين کان مٿانهون درياهه&quot; وجود ۾ اچي ٿو. [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] کان [[يومينڪو]] تائين درياهه پنهنجي مکيه وهڪري ۾ لڳاتار ڊگهي وادين مان گذري ٿو، جيڪي گڏيل طور [[جنشان وادي]] سڏجن ٿيون. هن حصي ۾ موجود آبي توانائي جا وسيع وسيلا ان کي [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ ملڪ جو ٻيون سڀ کان موزون علائقو بڻائين ٿا. مشهور [[هوڪو آبشار]] به هن وادي جي هيٺئين حصي ۾ [[شانسي]] ۽ [[شانشي]] جي سرحد تي واقع آهي.

&lt;gallery&gt;
File:Zhongshan Bridge, Lanzhou (53724585497).jpg|[[لانژو]]، [[گانسو]]
File:沙坡头景区之黄河与悬索桥 02.jpg|[[شاپوٽو]]، [[ننگشيا]]، چوڌاري ريگستان سان
Iss067e122535 lrg.jpg|[[دالاڊ بينر]]، [[باوتو]]، [[اندروني منگوليا]]
File:HukouWaterfall4.jpg|[[هوڪو آبشار]]، [[ييچوان ڪائونٽي، شانشي|ييچوان]]، [[شانشي]]
File:Qiankun Bend.jpg|[[چيانڪن وڪڙ]]، [[يونگھي ڪائونٽي]]، [[شانسي]]
File:20221218 View of the Yellow River at Yinmagou 01.jpg|[[شنگيانگ]]، [[هينان]]
&lt;/gallery&gt;

===هيٺيون وهڪرو===
{{main|زرد درياهه جو ڊيلٽا}}

هيٺئين وهڪري ۾، [[ژينگژو]] کان درياهه جي ڇوڙ تائين، جيڪو {{convert|786|km|sp=us|abbr=on}} ڊگهو آهي، زرد درياهه [[ٻنڌ]]ن جي وچ ۾ وهندي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان اتر اوڀر طرف وهي آخرڪار [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هن حصي جي طاس جو پکيڙ رڳو {{convert|23000|km2|sp=us}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو فقط 3٪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن حصي ۾ تمام ٿوريون معاون نديون شامل ٿين ٿيون؛ ڏکڻ جون تقريباً سڀئي نديون [[هوائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جڏهن ته اتر جون نديون [[هائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. مثال طور، هوائي درياهه جي طاس کي زرد درياهه جي طاس کان زرد درياهه جي ڏاکڻي ٻنڌ ذريعي جدا ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yang |first1=Gonghuan |last2=Zhuang |first2=Dafang |title=Atlas of the Huai River Basin Water Environment: Digestive Cancer Mortality |date=2014 |publisher=Springer |isbn=9789401786195 |page=143}}&lt;/ref&gt; هيٺئين وهڪري ۾ اوچائيءَ جو مجموعي لاٿ {{convert|93.6|m|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.012٪ آهي.

وچئين وهڪري مان ايندڙ تلڇٽ هن حصي ۾ گڏ ٿي درياهه جي پيٽ کي مسلسل اوچو ڪن ٿا. تلڇٽ جي تمام گهڻي جمع ٿيڻ سبب درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان ڪيترائي ميٽر مٿي ٿي ويو آهي. انهيءَ ڪري درياهه جي هن حصي کي [[زمين کان مٿانهون درياهه]] سڏيو وڃي ٿو. [[ڪائيفينگ]]، [[هينان]] ۾ زرد درياهه جو پيٽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|10|m|sp=us|0}} مٿي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |author-last1=Leung|author-first1= George |title=Reclamation and Sediment Control in the Middle Yellow River Valley |journal=Water International |volume=21 |issue=1 |pages=12–19 |year=1996 |doi=10.1080/02508069608686482|bibcode=1996WatIn..21...12L |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214151633/http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |archive-date=14 December 2013 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
Dongping Lake-Laohu Town 05.jpg|[[ڊونگ پنگ ڍنڍ]]، زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري جي سڀ کان وڏي معاون ڍنڍ
Dezhou-Dajiawa Railway Yellow River Bridge.jpg|ريل گاڏي نمبر K1531 [[ليجن ڪائونٽي]]، [[شنڊونگ]] ڀرسان زرد درياهه تي [[لونگجو پل]] تان گذرندي
File:Yellow River Delta.jpeg|[[زرد درياهه جو ڊيلٽا]]
File:柳树 - Willows - 2011.11 - panoramio.jpg|[[شنڊونگ]] جي [[ڊونگ يِنگ]] ويجهو ڊيلٽا ۾ بيد جا وڻ
File:泥滩上枯死的植物 - Dead Plants on Mud Flat - 2012.09 - panoramio.jpg|ڊيلٽا ڀرسان [[گاريءَ جو ميدان]]
&lt;/gallery&gt;

===معاون نديون===
[[File:202309 Tongguan Ancient City Overview.jpg|thumb|زرد درياهه ۽ ان جي سڀ کان وڏي معاون [[ويئي درياهه]] جي سنگم تاريخي طور چين ۾ هڪ انتهائي اهم حڪمتِ عملي وارو هنڌ رهيو آهي. [[تونگ لنگهه]] هتي تعمير ڪيو ويو هو، جيڪو تصوير جي سامهون نظر اچي ٿو.]]

زرد درياهه جون معاون نديون، سرچشمي کان ڇوڙ تائين، هيٺ ڏجن ٿيون:
*[[اڇو درياهه (چين)|اڇو درياهه]]
*[[داشيا درياهه]]
*[[تائو درياهه]]
*[[هوانگ شوئي درياهه|هوانگ شوئي]]
**[[داتونگ درياهه]]
*[[ژوانگلانگ درياهه]]
*[[زولي درياهه]]
*[[چنگشوئي درياهه]]
*[[داهيئي درياهه]]
*[[ڪوئي درياهه]]
*[[ووڊنگ درياهه]]
*[[فين درياهه]]
*[[ويئي درياهه]] (هي زرد درياهه جي سڀ کان وڏي معاون ندي آهي)
*[[لوئو درياهه (هينان)|لوئو درياهه]]
*[[چن درياهه (شانسي)|چن درياهه]]
*[[داوين درياهه]]

زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري ۾ ڪا به معاون ندي شامل نه ٿيندي آهي.

==خاصيتون==

[[File:Yellow River Delta Animation.gif|thumb|1989ع کان 2009ع تائين پنجن سالن جي وقفي سان [[زرد درياهه جو ڊيلٽا|زرد درياهه جي ڊيلٽا]] جي واڌ.]]

زرد درياهه پنهنجي وڏي مقدار واري [[تلڇٽ]] (سلٽ) جي ڪري مشهور آهي. [[لوئس پليٽو]] مان هيٺ لهڻ وقت اهو هر سال لڳ ڀڳ 1.6 ارب ٽن تلڇٽ پاڻ سان کڻي اچي ٿو. جيڪڏهن درياهه مناسب مقدار ۾ پاڻي سان سمنڊ تائين پهچي، ته ان مان لڳ ڀڳ 1.4 ارب ٽن تلڇٽ هر سال سمنڊ ۾ منتقل ٿئي ٿي.{{Citation needed|date=May 2009}} هڪ اندازي موجب هر ڪعبي ميٽر پاڻي ۾ 34 ڪلوگرام تلڇٽ هوندي آهي، جڏهن ته [[ڪولوراڊو درياهه]] ۾ اها مقدار 10 ڪلوگرام ۽ [[نيل درياهه]] ۾ صرف 1 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

زرد درياهه جو سراسري وهڪرو 2,110 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ ٻڌايو وڃي ٿو (جڏهن ته [[يانگزي درياهه]] جو 32,000 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ آهي)، جڏهن ته وڌ ۾ وڌ وهڪرو 25,000 ۽ گهٽ ۾ گهٽ 245 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ رڪارڊ ڪيو ويو آهي. بهرحال، 1972ع کان پوءِ درياهه گهڻو ڪري سمنڊ تائين پهچڻ کان اڳ ئي سڪي ويندو رهيو آهي. پاڻي جي مقدار ۾ هي گهٽتائي زرعي آبپاشي ۾ واڌ سبب ٿي، جيڪا 1950ع کان پنج ڀيرا وڌي چڪي آهي. 1999ع تائين درياهه مان ورتل پاڻي 140 ملين ماڻهن کي فراهم ڪيو ويندو هو ۽ {{convert|74,000|km2|sqmi|abbr=on}} زمين کي سيراب ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/video/2007/05/30/world/asia/1194817118362/chinas-yellow-river-part-1.html China's Yellow River, Part 1]. ''The New York Times'' (2007-05-30)&lt;/ref&gt; زرد درياهه جي ڊيلٽا جو ڪل پکيڙ {{convert|8,000|km2|mi2|abbr=off|sp=us}} آهي. پر سمنڊ تائين پهچندڙ تلڇٽ ۾ گهٽتائي سبب 1996ع کان وٺي ڊيلٽا هر سال ڪجهه حد تائين سامونڊي ڪٽائي (erosion) جي نتيجي ۾ گهٽجندي پئي وڃي.&lt;ref&gt;[http://china.org.cn/english/2005/Feb/119497.htm Yellow River Delta Shrinking 7.6 Square Kilometers Annually], ''China Daily'' 1 February 2005&lt;/ref&gt;

درياهه ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جولاءِ کان آڪٽوبر تائين برساتي موسم دوران وهندو آهي، جڏهن سالياني وهڪري جو لڳ ڀڳ 60٪ حصو هن عرصي ۾ گذري ٿو. جڏهن ته آبپاشي لاءِ سڀ کان وڌيڪ پاڻي مارچ کان جون تائين گهربل هوندو آهي. اضافي پاڻي کي محفوظ ڪرڻ، ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ ڪيترائي بند تعمير ڪيا ويا آهن، پر تلڇٽ جي تمام وڏي مقدار سبب انهن جي متوقع عمر محدود آهي. تجويز ڪيل [[ڏکڻ–اتر پاڻي منتقلي منصوبو]] ۾ [[يانگزي درياهه]] مان پاڻي منتقل ڪرڻ جون ڪيترائي رٿائون شامل آهن: هڪ درياهن جي اولهندي سرچشمن وٽ، جتي اهي هڪ ٻئي جي ويجهو آهن؛ ٻي [[هان درياهه]] جي مٿئين وهڪري مان؛ ۽ ٽين قديم [[چين جي عظيم واهه]] جي رستي سان.{{Citation needed|date=May 2009}}

تلڇٽ جي وڏي مقدار سبب زرد درياهه هڪ [[رسوبي وهڪرو]] (Depositional stream) آهي، يعني جتي وهڪرو آهستو هوندو آهي، اتي اهو پاڻ سان آندل مٽيءَ جو ڪجهه حصو پنهنجي پيٽ ۾ جمع ڪندو رهي ٿو. اهي تلڇٽ هيٺئين وهڪري ۾ [[قدرتي بند]]ن جي وچ ۾ درياهه جي پيٽ کي آهستي آهستي اوچو ڪن ٿا. جيڪڏهن ٻوڏ اچي، ته درياهه انهن بندن کي ٽوڙي ڀرپاسي جي هيٺاهين ٻوڏ واري ميدان ۾ نئون وهڪرو اختيار ڪري سگهي ٿو. تاريخي طور اهڙو واقعو لڳ ڀڳ هر سئو سالن ۾ هڪ ڀيرو پيش ايندو رهيو آهي. جديد دور ۾ ٻنڌن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ٻوڏن تي ضابطو آڻڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون ڪيون ويون آهن.{{Citation needed|date=May 2009}}

==آبي بجلي جا بند==
[[File:6058-Liujiaxia-Dam.jpg|thumb|[[ليوجياشيا بند]]، [[گانسو]]]]

هيٺ زرد درياهه تي تعمير ڪيل [[آبي بجلي]] گهرن جي هڪ اڻپوري فهرست ڏنل آهي، جيڪا انهن جي پهرين آپريشن جي سال (قوسين ۾) مطابق ترتيب ڏنل آهي:

*[[سانمينشيا بند]] (1960؛ [[سانمينشيا]]، [[هينان]])
*{{ill|سانشينگگونگ بند|zh|三盛公水利枢纽}} (1966؛ [[ڊينگڪو ڪائونٽي]] &lt;small&gt;([[بايان نور]] جو حصو)&lt;/small&gt;، [[اندروني منگوليا]])
*{{ill|چنگتونگ گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|青铜峡水库}} (1968؛ [[چنگتونگشيا]]، [[ننگشيا]])
*[[ليوجياشيا بند]] (ليوجيا گھاٽي) (1974؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[ليجياشيا بند]] (1997؛ [[جينڪا ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگوشيا بند]] (يانگو گھاٽي) آبي بجلي گهر (1975؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[تيانچياو بند]] (1977؛ [[باودي ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[فوگو ڪائونٽي]]، [[شانشي]] جي سرحد تي)
*[[باپانشيا بند]] (باپان گھاٽي) (1980؛ [[شيگو ضلعو]]، [[لانژو]]، [[گانسو]])
*[[لونگيانگشيا بند]] (1992؛ [[گونگهي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[دا گھاٽي]] آبي بجلي گهر (1998؛ [[لانژو]]، [[گانسو]])
*{{ill|لي گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|李家峡水库}} (1999؛ [[هوالونگ ڪائونٽي]]، [[هائيڊونگ]]، [[چنگھائي]])
*[[وانجيازائي بند]] (1999؛ [[پيانگوان ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[اندروني منگوليا]])
*[[شياولانگڊي بند]] (2001؛ [[جييوان]]، [[هينان]])
*[[لاشيويا بند]] (2010؛ [[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگچو بند]] (2016؛ [[شنگھائي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[مائيرڊانگ بند]] (2018؛ [[ماچين ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])

2000ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب، ستن وڏن آبي بجلي گهرن (لونگيانگشيا، ليجياشيا، ليوجياشيا، يانگوشيا، باپانشيا، داشيا ۽ چنگلونگشيا) جي گڏيل نصب ٿيل بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش 5,618 ميگاواٽ هئي.&lt;ref&gt;[http://english.people.com.cn/english/200012/14/eng20001214_57817.html Yellow River Upstream Important to West-East Power Transmission] People's Daily, 14 December 2000&lt;/ref&gt;

==پارگذر==
[[File:Major cities along the Yellow River.svg|thumb|زرد درياهه جي ڪنارن سان گڏ اهم شهر]]
[[File:Yellow river pontoon bridge jinan 2008 05.jpg|thumb|[[پونٽون پل]] (لوڪو پونٽون پل {{lang-zh|s={{linktext|泺口浮桥}}|t=濼口浮橋|p=Luòkǒu Fúqiáo}}) [[جينان]]، [[شانڊونگ]] ۾ زرد درياهه تي]]

صوبي وار، هيٺئين وهڪري کان مٿئين وهڪري ڏانهن ترتيب سان اهم پلون ۽ ٻيڙين وسيلي پارگذر هي آهن:{{citation needed|date=March 2020}}

[[شانڊونگ]]
* [[ڊونگ يِنگ زرد درياهه پل]]
* [[شينگلي زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[ليجن زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[بنژو زرد درياهه روڊ-ريلوي پل]]
* [[بنژو زرد درياهه شاهراهه پل]]
* [[بنژو–لائيو ايڪسپريس وي بنژو زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[هوئي چنگ زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[جييانگ زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جي 20 چنگڊائو–ينچوان ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جينان زرد درياهه پل]]
* [[لوڪو زرد درياهه ريلوي پل]] ([[جينان]])
* [[جينان جيانبانگ زرد درياهه پل]]
* [[بيجنگ–شنگهائي تيز رفتار ريلوي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–تائيپي ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–شنگهائي ريلوي جينان نئين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[پنگيين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ليائوچينگ]])

شانڊونگ–[[هينان]]
* [[بيجنگ–ڪولون ريلوي سنڪو زرد درياهه پل]] ([[جيننگ]]–[[پويانگ]])
* [[جوانچينگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])
* [[ڊونگمِنگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])

[[هينان]]
* [[ڪائيفينگ زرد درياهه پل]] ([[ڪائيفينگ]])
* [[ژينگژو زرد درياهه پل]] ([[ژينگژو]])

[[شانسي]]–[[هينان]]
* [[سانمين زرد درياهه پل]] ([[سانمينشيا]])

[[شانشي]]–[[هينان]]
* [[هانچينگ يومينڪو زرد درياهه پل]]

[[ننگشيا]]
* [[ينچوان زرد درياهه پل]] ([[ينچوان]])

[[اندروني منگوليا]]
* [[باوتو زرد درياهه پل]] ([[باوتو]])

[[گانسو]]
* [[لانژو زرد درياهه پل]]
* [[ژونگشان پل]] ([[لانژو]])

[[چنگھائي]]
* [[داري زرد درياهه پل]]
* [[جيانژا زرد درياهه پل]]
&lt;!--* زالنگهو پارگذر--&gt;

==جيوت==
===مڇيون===
[[File:DV Paradise fish male 03.jpg|thumb|[[پيراڊائيس مڇي]] ايڪويريم جي شوقينن ۾ تمام مشهور آهي ۽ ان جو اصل اوڀر ايشيا جي دريائي نظامن، جن ۾ زرد درياهه پڻ شامل آهي، مان آهي.]]

زرد درياهه جو طاس مڇين جي لحاظ کان انتهائي مالا مال آهي. هتي 28 [[خاندان (حياتيات)|خاندانن]] ۽ 92 [[جنس (حياتيات)|جنسن]] سان تعلق رکندڙ 160 کان وڌيڪ مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن مان 19 جنسون دنيا جي ڪنهن ٻئي هنڌ نٿيون ملن (يعني [[مقامي نوع|مقامي]] آهن).&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt; تنهن هوندي به رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي، [[متعارف ڪرايل نوعون|پرڏيهي نوعن]] جي متعارف ٿيڻ ۽ حد کان وڌيڪ شڪار سبب ڪيترين ئي مقامي مڇين جي آبادي گهٽجي وئي آهي يا اهي ختم ٿي چڪيون آهن، جڏهن ته ڪيترين کي چين جي سرخ فهرست ۾ [[خطري هيٺ نوع]] قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=Watts2007/&gt;

ڊيمن ۽ انهن جي ذخيرن سست وهڪري ۽ بيٺل پاڻي وارين مڇين لاءِ نوان رهائشي ماحول پيدا ڪيا آهن، پر تيز وهندڙ پاڻيءَ واريون مڇيون متاثر ٿيون آهن ۽ ڪيترين قسمن جي نسل وڌائڻ لاءِ مٿانهين ۽ هيٺانهين لڏپلاڻ پڻ رڪجي وئي آهي.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=Watts2007/&gt; 2000ع واري ڏهاڪي تائين زرد درياهه جي طاس ۾ رڳو 80 مقامي مڇين جون جنسون، جيڪي 63 جنسن ۽ 18 خاندانن سان واسطو رکندڙ هيون، رڪارڊ ڪيون ويون.&lt;ref name=Xie2018/&gt; ان جي ابتڙ، متعارف ڪرايل مڇين جو تعداد ۽ گهڻائي وڌي وئي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، جڏهن مڇي ماهر [[لي سي ژونگ (مڇي ماهر)|لي سي ژونگ]] هن علائقي جي مڇين جو پهريون جامع سروي شايع ڪيو، تڏهن رڳو هڪ متعارف ڪرايل نوع موجود هئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي تائين انهن جو تعداد 26 ٿي ويو.&lt;ref name=Xie2018/&gt;

ايشيائي درياهن وانگر، [[ڪارپ خاندان|ڪارپ خاندان (Cyprinidae)]] زرد درياهه جي طاس ۾ سڀ کان وڏو ۽ متنوع خاندان آهي. هن طاس ۾ 85 کان وڌيڪ ڪارپ قسمون رڪارڊ ٿيون آهن. ان کان پوءِ [[پٿريلي لوچ]] (20 کان وڌيڪ جنسون)، [[گوبي مڇيون]] (تقريباً 15 جنسون)، [[لوچ]] (تقريباً 10 جنسون) ۽ [[بيگريڊ ڪيٽ فش]] (تقريباً 10 جنسون) سڀ کان وڌيڪ متنوع خاندان آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;

[[چنگھائي-تبت پليٽو]] جي مٿانهين حصن ۾ مقامي مڇين جون جنسون نسبتاً گهٽ آهن، جتي خاص طور تي ''[[جمناسائپرس]]''، ''[[جمناڊپٽائڪس]]''، ''[[پليٽيفاروڊون]]''، ''[[شزوپائگوپسس]]'' ۽ ''[[ٽرائپلوفائسا]]''
جهڙيون لوچون ملن ٿيون.&lt;ref name=Qi2016/&gt; زرد درياهه جي 18 مقامي جنسن مان 12 مٿئين وهڪري ۾ ملن ٿيون.&lt;ref name=Xie2018/&gt; انهن مان ڪيترين کي خطرو لاحق آهي ۽ ڪيترن ئي مٿانهين معاون درياهن ۾ هاڻي متعارف ڪرايل [[سالمن]] قسمون غالب ٿي ويون آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=Qi2016/&gt;

هيٺئين وهڪري ۽ ڊيلٽا ۾ ڪيترين ئي [[کارو پاڻي|کارن]] يا [[يوريهيلائن]] مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن ۾ گوبي مڇيون، [[ايشيائي سي باس]]، [[فليٽ فش]] ۽ ''[[ٽاڪيفوگو]]'' پفر مڇيون شامل آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;

مڇي مارڻ اڄ به اهم معاشي سرگرمي آهي، پر پڪڙ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. 2007ع ۾ ڄاڻايو ويو ته زرد درياهه مان پڪڙيل مڇين جو مقدار اڳ جي ڀيٽ ۾ 40 سيڪڙو گهٽجي ويو هو.&lt;ref name=Watts2007/&gt; وڏيون [[ايشيائي ڪارپ]]، [[شڪاري ڪارپ]]، [[ووچانگ بريم]] ۽ وڏيون [[ڪيٽ فش]] اڃا تائين موجود آهن، پر سڀ کان وڏيون جنسون جهڙوڪ [[چيني پيڊل فش]]، [[ڪالوگا اسٽرجن]] ۽ [[يانگزي اسٽرجن]] گذريل لڳ ڀڳ پنجاهه سالن کان زرد درياهه جي طاس ۾ ڏٺيون نه ويون آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.17520/biods.2020191 |title=Species diversity and conservation of freshwater fishes in the Yellow River basin|last1=Zhao |first1=Y. |journal=Biodiversity Science |display-authors=etal |date=2020 |volume=28 |issue=12 |pages=1496–1510 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

2018ع کان هر سال 1 اپريل کان 30 جون تائين زرد درياهه جي سڄي طاس ۾ مڇي مارڻ تي سالياني پابندي لاڳو ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[https://www.seetao.com/details/59194.html The Yangtze River has entered a ten-year fishing ban. What about the Yellow River]&lt;/ref&gt; 1 اپريل 2022ع کان [[چنگھائي]]، [[سيچوان]] ۽ [[گانسو]] جي مٿئين وهڪري ۾ قدرتي مڇين جي شڪار تي مڪمل پابندي لاڳو ڪئي وئي، جيڪا 2025ع جي آخر تائين جاري رهندي. باقي طاس ۾ سالياني پابندي جو عرصو 1 اپريل کان 31 جولاءِ تائين وڌايو ويو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.moa.gov.cn/govpublic/YYJ/202202/t20220222_6389264.htm 农业农村部关于调整黄河禁渔期制度的通告]&lt;/ref&gt;

===آبي زراعت===
[[File:Chinemys reevesii 02.jpg|thumb|[[چيني تلاءَ وارو ڪڇون]] (تصوير ۾ ڏيکاريل) ۽ [[چيني نرم خول وارو ڪڇون]] ٻئي زرد درياهه جا مقامي آهن، پر وڏي پيماني تي فارمن ۾ پڻ پاليا وڃن ٿا.]]

زرد درياهه عام طور تي [[چين ۾ آبي زراعت|آبي زراعت]] لاءِ وچ ۽ ڏکڻ چين جي درياهن، جهڙوڪ [[يانگزي درياهه|يانگزي]] يا [[پرل درياهه]] جيترو مناسب ناهي، پر ان جي ڪنارن سان ڪجهه علائقن ۾ آبي زراعت ڪئي وڃي ٿي. هڪ اهم مرڪز [[شِنگ يانگ]] جي درياهه ڪناري واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي، جيڪو [[ژينگژو]] کان مٿانهون آهي. 1986ع ۾ [[وانگچُن، شِنگ يانگ|وانگچُن]] ۾ مڇين جا تلاءَ ٺاهڻ شروع ٿيا، جيڪي وڌندي وڌندي 15,000 [[مو (ماپ)|مو]] (10 چورس ڪلوميٽر) تائين پهچي ويا، ۽ وانگچُن اتر چين جو سڀ کان وڏو آبي زراعت مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html |script-title=zh:黄河畔的荥阳市万亩鱼塘 |trans-title=Ten thousand of ''mu'' of fish ponds in the riverside Xingyang |website=zgnyqss.com |language=zh-hans |date=2011-09-30 |access-date=17 March 2013 |archive-date=1 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201073225/http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

زرد درياهه جي طاس ۾ ڪڇن جون ٻه مقامي جنسون ملن ٿيون: [[چيني تلاءَ وارو ڪڇون]] ۽ [[چيني نرم خول وارو ڪڇون]].&lt;ref name=Dijk2014/&gt; ٻنهي کي، خاص طور تي نرم خول واري ڪڇي کي، خوراڪ لاءِ وڏي پيماني تي فارمن ۾ پاليو وڃي ٿو.&lt;ref name=Shi2008/&gt; چيني کاڌن ۾ مشهور هن نرم خول واري ڪڇي جي هڪ قسم کي &quot;زرد درياهه ڪڇون&quot; ({{lang|zh-hans|黄河鳖}}) سڏيو وڃي ٿو. اڄڪلهه چين جي گهڻن ريسٽورنٽن ۾ استعمال ٿيندڙ اهي ڪڇون فارمن مان ايندا آهن، جيڪي زرد درياهه جي ويجهو هجن يا نه هجن.

2007ع ۾ [[وانگچُن، شِنگ يانگ]]، [[هينان]] ۾ هن قسم جي ڪڇن جي وڏي فارم جي تعمير شروع ڪئي وئي. هر سال پنج لک نه پر پنج ملين ڪڇا پالڻ جي گنجائش سان، اها سهولت هينان صوبي جي سڀ کان وڏي فارم بڻجڻ جي اميد هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm |script-title=zh:荥阳开建河南省最大黄河鳖养殖基地 |trans-title=Construction started in Xingyang on the province's largest Yellow River Turtle farm |website=zynews.com |language=zh-hans |date=2007-07-24 |access-date=17 March 2013 |archive-date=22 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222032909/http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

تمام وڏي جسامت وارو [[چيني ديو قامت سلامينڊر]]، جيڪو خوراڪ ۽ روايتي دوائن لاءِ شڪار ٿيڻ سبب سخت متاثر ٿيو آهي، زرد درياهه سميت چين جي ٻين درياهن جو مقامي جانور آهي. چين جي ڪيترن ئي علائقن ۾ هن جي وڏي پيماني تي فارمن ۾ افزائش ڪئي وڃي ٿي. جينياتي تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته قيد ۾ پاليل اڪثر سلامينڊر زرد درياهه واري نسل سان تعلق رکن ٿا. جڏهن انهن کي ٻيهر فطرت ۾ ڇڏيو وڃي ٿو ته زرد درياهه واري نسل جا سلامينڊر ٻين علائقن تائين پکڙجي وڃن ٿا، جنهن ڪري ٻين مقامي نسلن لاءِ خطرو پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=Yan2018&gt;{{Cite journal|last1=Yan|first1=Fang|last2=Lü|first2=Jingcai|last3=Zhang|first3=Baolin|last4=Yuan|first4=Zhiyong|last5=Zhao|first5=Haipeng|last6=Huang|first6=Song|last7=Wei|first7=Gang|last8=Mi|first8=Xue|last9=Zou|first9=Dahu|year=2018|title=The Chinese giant salamander exemplifies the hidden extinction of cryptic species|journal=Current Biology|volume=28|issue=10|pages=R590–R592|doi=10.1016/j.cub.2018.04.004|pmid=29787716|doi-access=free|bibcode=2018CBio...28.R590Y }}&lt;/ref&gt;
```

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>6mwiht17z0yc8to4y00kjt0vqbajwpa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390138</id>
      <parentid>390137</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T08:13:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94682" sha1="rdmd14oy8fhhqcjd2tpc9p0vyx2gogs" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

=== تهذيب جي جنم ڀومي ===
{{see also|زرد درياهه جي تهذيب}}

[[File:Nine Provinces of China.png|thumb|عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو]]
[[File:Western Zhou geography.svg|thumb|[[مغربي زو خاندان]] جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.]]

[[چيني ڏند ڪٿا]] موجب ديو قامت [[ڪوا فو]] سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ [[وي درياهه]] جو پاڻي پي ويو.&lt;ref&gt;Summary of the story given in the definition of {{lang|zh|夸父追日}}: {{cite book|script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title=[[Xiandai Hanyu Cidian|A Dictionary of Current Chinese]] (Seventh Edition) |date=1 September 2016|publisher=[[The Commercial Press]] |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}&lt;/ref&gt;

[[بهار ۽ سرءُ وارو دور|بهار ۽ سرءُ جي دور]]&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;&gt;Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map &quot;4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)&quot;. {{in lang|fr}}&lt;br/&gt; English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}&lt;/ref&gt; ۽ [[چن خاندان]] جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، [[لويانگ]] کان گذرڻ کان پوءِ درياهه [[شانشي]] ۽ [[هينان]] صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ [[هيبي]] ۽ [[شنڊونگ]] جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده [[تيانجن]] جي ويجهو [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

[[ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه]] جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري [[عظيم يو]] کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|黄河水利委员会黄河志总编辑室|2010|loc=一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代}}&lt;/ref&gt;

''[[يو گونگ]]'' ۾ لکيل آهي: &quot;جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡}}&lt;/ref&gt;

هتي ذڪر ڪيل &quot;جشي&quot; مان مراد موجوده [[چنگھائي]] صوبي جي [[شون هوا سالار خودمختيار ضلعو]] ڀرسان واقع [[آمني ماچن جبل]] آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف [[هوائين]] ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي [[سان مين]] ۽ [[مينگجن]] کان گذرندي [[لو درياهه (هينان)|لو درياهه]] سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو [[دائي پي جبل]] جي اتر کان، [[ژانگ درياهه]] کي پار ڪندي، موجوده [[چوژو ضلعو]] ([[هيبي]]) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده [[شين ضلعو]] وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي [[چنگ ضلعو]] جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار [[تيانجن]] جي ڏکڻ اوڀر مان [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر ''يو گونگ'' ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي &quot;يو درياهه&quot; سڏيو وڃي ٿو.

=== يو درياهه جي وهڪري جي تبديلي ===

[[ژو خاندان]] جي [[ژو جي بادشاهه ڊِنگ|بادشاهه ڊِنگ]] جي حڪومت جي پنجين سال (602 ق.م.) ۾ درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري کي ڇڏي ڪيترائي سؤ ڪلوميٽر اوڀر طرف منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه [[لي يانگ]] (موجوده [[شون ضلعو]]، [[هينان]] جي ڏکڻ اولهه) ۾ سوشو نالي هنڌ وٽ پنهنجا ڪنارا ٽوڙي ٻاهر نڪري آيو ۽ يو درياهه جي اصل وهڪري کان هٽي ويو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|漢書|chapter=卷029|quote=王横言：&quot;禹之行河水，本随西山下东北去。《周谱》云：'定王五年河徙'，则今所行，非禹之所穿也。&quot;}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ اهو [[ژانگ وو]] (موجوده [[ڇانگ ضلعو]]، [[هيبي]] جي اتر اوڀر) وٽ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ٿيو، جيڪو [[عظيم يو]] طرفان ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ کان پوءِ تاريخ ۾ زرد درياهه جي وهڪري جي پهرين وڏي تبديلي مڃي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=禹河大徙|url=http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|website=黄河网|publisher=水利部黄河水利委员会|accessdate=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424174203/http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|archive-date=2017-04-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
سوشو وٽ رخ بدلائڻ کان پوءِ نئون وهڪرو تقريباً [[هوا ضلعو]] کان اوڀر طرف وهندو هو، پوءِ [[هينان]] ۾ [[پويانگ]] جي اتر اولهه مان گذرندي اتر طرف مڙندو هو. ان کان پوءِ [[شنڊونگ]] جي [[گوان ضلعو]] جي اتر ۾ ٻيهر اوڀر طرف مڙي، پوءِ [[چي پنگ]] مان گذرندي وري اتر طرف وڌندو هو، [[هيبي]] جي [[ڇانگژو]] مان آهستي آهستي اتر طرف منتقل ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده [[هوانگ هوا]] ضلعي جي اتر ۾ [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡锥指|[[胡渭]]|quote=周定王五年河徙，自宿胥口东行漯川，右经滑台城(滑县旧城)，又东北经黎阳县(泼县东北兰里)南，又东北经凉城县，又东北为长寿津，河至此与深川别行而东北入海，水经谓之大河故渎。}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران يو درياهه جو اصل وهڪرو ڪجهه وقت تائين وقفي وقفي سان پاڻي کڻندو رهيو، پر [[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] جي وچ ڌاري مڪمل طور سڪي ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|袁仲翔|王质彬|徐福龄|1991|loc=一、夏商西周春秋战国时期}}&lt;/ref&gt;
[[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] ۾ بندن، واهن ۽ ذخيرن کي نقصان پهچائڻ ۽ دشمن رياستن کي ٻوڏ ۾ ٻوڙڻ هڪ عام فوجي حڪمت عملي بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Floods&quot;&gt;Allaby, Michael &amp; Garrat, Richard. ''Facts on File Dangerous Weather Series: [https://books.google.com/books?id=QTKbcWwJ90MC&amp;pg=PA142 Floods]'', p. 142. Infobase Pub., 2003. {{ISBN|0-8160-5282-4}}. Accessed 15 October 2011.&lt;/ref&gt;
ڇو ته زرد درياهه جي وادي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] کان [[گوانژونگ]] واري علائقي ۽ [[چن رياست]] ڏانهن وڃڻ جو اهم رستو هئي، تنهنڪري چن رياست [[هانگو لنگهه]] کي مضبوط قلعن سان محفوظ ڪيو. هتي ڪيترائي اهم معرڪا ٿيا، ۽ اهو [[هان خاندان]] جي گاديءَ وارن شهرن [[چانگ آن]] ۽ [[لويانگ]] جي حفاظت لاءِ به هڪ اهم دفاعي لنگهه هو.
11ع ۾ آيل وڏي ٻوڏ کي مختصر عرصي واري [[شن خاندان]] جي زوال جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 70ع واري ٻي وڏي ٻوڏ کان پوءِ درياهه ٻيهر [[شنڊونگ]] جي اتر مان تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي واپس اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== شاهي دور ===

ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات کان پوءِ [[هانگو لنگهه]] جي فوجي اهميت گهٽجڻ لڳي، ۽ وڏا قلعا ۽ فوجي اڏا [[تونگ لنگهه|تونگ گوان]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. 923ع ۾ [[بعد وارو ليانگ]] خاندان جي جنرل [[دوان نِنگ]] پنهنجي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي [[بعد وارو تانگ]] کان بچائڻ جي ناڪام ڪوشش ۾ بند ڀڃرائي لڳ ڀڳ {{convert|1000|sqmi|sp=us}} علائقو ٻوڙي ڇڏيو. [[سونگ خاندان|سونگ]] دور جي انجنيئر [[لي چون]] پڻ 1020ع ۾ [[ليائو خاندان|ختان]] جي حملي کان بچاءَ لاءِ زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري کي ٻوڙڻ جي ساڳي تجويز ڏني، پر اها رد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي رياستن وچ ۾ ٿيل [[چانيوان معاهدو]] سونگ حڪومت کي نوان کاهه کوٽڻ يا درياهه جو رخ تبديل ڪرڻ کان واضح طور روڪيندو هو.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;&gt;Elvin, Mark &amp; Liu Cuirong&lt;!--sic--&gt; (eds.) ''Studies in Environment and History:'' ''[https://books.google.com/books?id=tAxmcRXKpaUC&amp;pg=PA554 Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History]'', pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. {{ISBN|0-521-56381-X}}.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به بند ٽٽندا رهيا. [[1034ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1034ع ۾ هينگ لونگ]] وٽ بند ٽٽڻ سبب درياهه ٽن وهڪرن ۾ ورهائجي ويو ۽ [[ديژو]] ۽ [[بوزو (جديد شنڊونگ)|بوزو]] جي اترين علائقن ۾ بار بار ٻوڏون آيون.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; سونگ حڪومت پنجن سالن تائين پراڻو وهڪرو بحال ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪندي رهي. صرف هڪ سال اندر 35,000 کان وڌيڪ مزدور، 100,000 ڀرتي ڪيل ڪارڪن، ۽ 220,000 ٽن ڪاٺ ۽ بانس استعمال ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; پر آخرڪار 1041ع ۾ اهو منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. ان کان پوءِ نسبتاً آهستي وهندڙ درياهه 1048ع ۾ [[شانگهو]] وٽ ٻيهر بند ٽوڙي پنهنجو مکيه وهڪرو اتر طرف [[تيانجن]] ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== ڏاکڻو وهڪرو وارو دور ===
[[File:546 of 'The International Geography. ... Edited by H. R. Mill' (11167528043).jpg|thumb|زرد درياهه جي پراڻن ۽ موجوده ڇوڙن جو نقشو]]
[[File:Ming Zuling.png|thumb|[[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم ڀرسان [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] ۽ [[منگ زولِنگ]] جو نقشو، جيڪو [[پان جيشُن]] جي ''Overview of River Maintenance'' جي [[چار خزانا مڪمل لائبريري]] واري ايڊيشن مان ورتل آهي. [[چنگ خاندان]] واري ايڊيشن تائين 1680ع جي ٻوڏ سبب اهي سڀ هنڌ پاڻي هيٺ اچي چڪا هئا.]]

1128ع کان 1855ع تائين زرد درياهه پنهنجي اڄوڪي رستي موجب [[بوهائي سمنڊ]] ۾ نه پر ڏکڻ طرف وهي [[هوائي درياهه]] سان ملي موجوده اتر [[جيانگسو صوبو]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان [[زرد سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. 1128ع ۾ [[ڪائيفينگ]] جي گورنر [[دو چونگ]] {{nowrap|({{lang|zh|{{linktext|杜|充}}}})}} جي اڳواڻي هيٺ [[سونگ خاندان]] جي فوجن [[جن خاندان (1115–1234)|جن خاندان]] جي وڌندڙ فوج کي روڪڻ لاءِ زرد درياهه جا ڏاکڻا بند ٽوڙي ڇڏيا. ان جي نتيجي ۾ درياهه جو وڏو رخ بدلجي ويو ۽ زرد درياهه [[سي درياهه]] ۽ [[هوائي درياهه]] جي ٻين معاون درياهن کي پنهنجي وهڪري ۾ شامل ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=Yunzhen |last2=Syvitski |first2=James PM |last3=Shu |first3=Gao |last4=Overeem |first4=Irina |last5=Kettner |first5=Albert J |title=Socio-economic Impacts on Flooding: A 4000-Year History of the Yellow River, China |journal=Ambio |date=2012 |volume=41 |issue=7 |pages=682–698 |doi=10.1007/s13280-012-0290-5 |pmid=22673799 |pmc=3472015|bibcode=2012Ambio..41..682C }}&lt;/ref&gt; تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زرد درياهه مڪمل طور [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ کان وهي [[زرد سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو. 1194ع تائين هوائي درياهه جو ڇوڙ گپ سان بند ٿي ويو هو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;&gt;Grousset, Rene. ''The Rise and Splendour of the Chinese Empire'', p. 303. University of California Press, 1959.&lt;/ref&gt; گپ جي وڏي مقدار سبب، جڏهن بعد ۾ زرد درياهه ٻيهر پنهنجو رخ تبديل ڪيو، تڏهن به هوائي درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن واپس نه وڃي سگهيو، بلڪه ان جو پاڻي [[هونگزي ڍنڍ]] ۾ گڏ ٿيڻ لڳو ۽ پوءِ ڏکڻ طرف [[يانگزي درياهه]] ڏانهن وهي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pietz |first1=David A. |title=The Yellow River |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674058248 |page=50}}&lt;/ref&gt;

[[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1344ع جي ٻوڏ]] دوران زرد درياهه ٻيهر [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ طرف وهي ويو. ان وقت [[يوان خاندان]] زوال پذير هو، ۽ شهنشاهه درياهه جا نوان بند اڏائڻ لاءِ وڏي انگ ۾ ماڻهن کي جبري پورهئي تي لڳايو. انهن سخت حالتن بغاوتن کي جنم ڏنو، جيڪي آخرڪار [[منگ خاندان]] جي قيام جو سبب بڻيون.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;/&gt; 1391ع ۾ [[1391ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|ٻي وڏي ٻوڏ]] دوران درياهه [[ڪائيفينگ]] کان [[فينگيانگ ضلعو]] ([[آنهوئي]]) تائين ٻوڏ آندي. آخرڪار [[1494ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1494ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ عوامي تعميراتي منصوبن دوران خواجه سرا [[لي شِنگ]] درياهه جي وهڪري کي مستحڪم بڻايو.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt; 16هين صديءَ دوران به درياهه ڪيترائي ڀيرا ٻوڏ آندو، جن ۾ 1526ع، 1534ع، 1558ع ۽ 1587ع جون ٻوڏون شامل آهن، ۽ هر ٻوڏ هيٺئين وهڪري ۾ تبديلي آندي.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;&gt;Tsai, Shih-Shan Henry. ''SUNY Series in Chinese Local Studies'': ''[https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC&amp;pg=PA200 The Eunuchs in the Ming Dynasty]''. SUNY Press, 1996. {{ISBN|0791426874}}, 9780791426876.&lt;/ref&gt;

[[1642ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1642ع جي ٻوڏ]] انسانن جي پيدا ڪيل هئي. [[ڪائيفينگ]] جي منگ گورنر شهر جو ڇهن مهينن کان گهيرو ڪندڙ هاري اڳواڻ [[لي زِيچينگ]] جي فوجن کي تباهه ڪرڻ لاءِ بند ٽوڙڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;Lorge, Peter Allan. ''[https://books.google.com/books?id=SE2Gw8rjuXQC&amp;pg=PA147 War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795]'', p. 147. Routledge, 2005. {{ISBN|978-0-415-31691-0}}.&lt;/ref&gt; نتيجي ۾ باغين بدران پنهنجو ئي شهر تباهه ٿي ويو، ۽ ٻوڏ، ڏڪار ۽ وبائن سبب شهر جي اڳوڻي 378,000 آبادي مان لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref&gt;[[Xu Xin (Judaic scholar)|Xu Xin]]. ''[https://books.google.com/books?id=GAAWkYBNu5sC&amp;pg=PA47 The Jews of Kaifeng, China: History, Culture, and Religion]'', p. 47. Ktav Publishing Inc, 2003. {{ISBN|978-0-88125-791-5}}.&lt;/ref&gt; هي خوشحال شهر تقريباً ويران ٿي ويو ۽ پوءِ [[چنگ خاندان]] جي [[ڪانگشي شهنشاهه]] جي دور ۾ ٻيهر آباد ڪيو ويو.

شاهي دور ۾ اهو سوال هميشه تڪراري رهيو ته ٻوڏ کي ڪيتري شدت سان روڪڻ گهرجي ۽ جڏهن درياهه پنهنجو رخ بدلائي ته ڇا ان کي ٻيهر پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو وڃي يا نه. جاگرافيدان چارلس گرير موجب ٻن مختلف نظرين جو وجود هو. هڪ، جنهن کي هو [[ڪنفيوشس ازم]] سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿو، درياهه کي اوچن بندن جي وچ ۾ محدود رکڻ جي حمايت ڪندو هو ته جيئن پوک لائق زمين وڌ کان وڌ محفوظ رهي. ٻيو، جنهن کي هو [[تائوازم]] سان منسوب ڪري ٿو، گهٽ اوچائي وارن بندن جو حامي هو، جيڪي هڪ ٻئي کان 5 کان 10 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي هجن.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|pages=387–88|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; [[سونگ خاندان]] جي [[سونگ جي شهنشاهه رين زونگ|رين زونگ]] ۽ [[سونگ جي شهنشاهه شين زونگ|شين زونگ]] جي دور ۾، جڏهن درياهه بار بار بند ٽوڙي اتر ۽ اولهه طرف منتقل ٿيندو رهيو، درٻاري عملدارن ۾ ان ڳالهه تي ڊگهو اختلاف رهيو ته ڇا وڏي خرچ سان درياهه کي وري پراڻي وهڪري ڏانهن آڻڻ گهرجي يا نه. آخرڪار شين زونگ حڪم ڏنو ته درياهه کي پنهنجي نئين وهڪري ۾ ئي رهڻ ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Lamoroux|author-first1= Christian|title=From the Yellow River to the Huai, chapter 15 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|pages=556–571|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

روايتي ٻوڏ ڪنٽرول لاءِ [[بند (پاڻي)|بند]]، [[ريوٽمينٽ]]، پاڻي جي زور کي گهٽائڻ لاءِ حفاظتي ڀتيون، اضافي پاڻي گڏ ڪرڻ وارا تلاءَ، نيڪالي وارا واهه ۽ [[پولڊر]] استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|page=388|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; انهن طريقن بابت [[پان جيشُن]] جهڙن عملدارن تفصيلي ڪتاب پڻ لکيا.&lt;ref&gt;''Overview on River Management'' {{nowrap|({{lang|zh|《河防一覽》}}}} {{transliteration|zh|Héfáng yīlǎn}}), 1590.&lt;/ref&gt; پان جيشُن جو خيال هو ته درياهه جي مختلف شاخن کي گڏ ڪرڻ سان وهڪري جي طاقت وڌندي، جنهن سان گپ کي هيٺ کڻي وڃڻ جي صلاحيت به وڌندي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Elvin|author-first1= Mark |author-last2= Su |author-first2=Ninghu|title=The Influence of the Yellow River on Hangzhou Bay since AD 1000, chapter 10 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|page=400|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به زرد درياهه، [[هوائي درياهه]] ۽ [[عظيم واهه]] جي سنگم واري علائقي ۾ حالتون ايتريون پيچيده رهيون، جو 1680ع جي وڏي ٻوڏ علائقي جي اهم مرڪز [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] کي مڪمل طور ٻوڙي ڇڏيو، جنهن کان پوءِ پان جيشُن کي درٻار مان هٽايو ويو. ان ٻوڏ دوران ويجهو واقع [[منگ ابن ڏاڏن جو مقبرو]] به [[هونگزي ڍنڍ]] هيٺ صدين تائين دفن رهيو، جيستائين جديد آبپاشي ۽ ٻوڏ ڪنٽرول منصوبن سبب پاڻيءَ جي سطح گهٽ نه ٿي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي کان کوٽائي ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع نه ٿيو.

{{wide image|Qianlong Emperor’s Southern Inspection Tour, Scroll 4, Confluence of the Huai and Yellow Rivers.jpg|3300px|''[[قيان لونگ شهنشاهه]] جي ڏاکڻي دوري'' جي چوٿين طومار ۾ [[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم جو منظر ڏيکاريل آهي.}}

=== اوڻيهين صديءَ کان موجوده دور تائين ===
[[File:Tchagan-Kouren.png|thumb|1851ع ۾ هيڪو شهر (هاڻوڪي [[ٽوگتو ضلعي]]، [[اندروني منگوليا]])]]
[[File:1938 Yellow River flood.jpg|right|thumb|1938ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ دوران [[قومپرست چيني فوج]] جا سپاهي.]]

[[1851ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1851ع کان 1855ع]] جي وچ ۾&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt;، [[نيئن بغاوت]] ۽ [[تائي پنگ بغاوت]] دوران آيل ٻوڏن سبب زرد درياهه ٻيهر اتر طرف موٽي آيو. [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1887ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 900,000 کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;&gt;International Rivers Report. &quot;[http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf Before the Deluge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704083330/http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf |date=4 July 2008 }}&quot;. 2007.&lt;/ref&gt; ۽ اها ڏڪار ۽ وبائن کي ڇڏي تاريخ جي ٻئي سڀ کان وڏي قدرتي آفت مڃي وڃي ٿي. [[1897ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1897ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ زرد درياهه تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي قائم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Needham, Joseph. ''Science and Civilization in China''. Vol. 1. ''Introductory Orientations'', p. 68. Caves Books Ltd. (Taipei), 1986 {{ISBN|052105799X}}.&lt;/ref&gt;

1898ع جي ٻوڏ [[شنڊونگ]] جي ڪيترين ئي آباديُن کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}} ان کان پوءِ آيل ڏڪار ۽ عيسائي مشنرين جي سرگرمين سبب ڳوٺاڻن سماج ۾ پيدا ٿيل سماجي ڇڪتاڻ [[باڪسر تحريڪ]] ۽ [[باڪسر بغاوت]] جي اڀار جا اهم سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}}

[[1931ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1931ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;/&gt; ۽ اها انساني جاني نقصان جي لحاظ کان تاريخ جي سڀ کان وڏي رڪارڊ ٿيل ٻوڏ مڃي وڃي ٿي.

9 جون 1938ع تي، [[ٻي چين-جاپان جنگ]] دوران، [[چيانگ ڪائي شيڪ]] جي حڪم تي [[ڪومنٽانگ]] فوجن [[هوايوانڪو، هينان|هوايوانڪو]] ڀرسان زرد درياهه جا بند ٽوڙي ڇڏيا. ڪينيڊين مورخ ڊائنا ليري ان کي &quot;جنگ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل قدرتي آفت&quot; قرار ڏنو آهي. هن ڪارروائي جو مقصد &quot;پاڻي کي سپاهين جي متبادل طور استعمال ڪرڻ&quot; واري حڪمت عملي تحت اڳتي وڌندڙ جاپاني فوج کي روڪڻ هو. تقريباً {{convert|54000|km2|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} علائقو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن ۾ اندازاً 500,000 کان 900,000 چيني مارجي ويا، جڏهن ته جاپاني فوجين جي جاني نقصان جو صحيح انگ معلوم ناهي. ٻوڏ جاپاني فوج کي زرد درياهه جي ڏاکڻي ڪناري تي [[ژينگژو]] تي قبضي کان عارضي طور روڪي ڇڏيو، پر اهي آخرڪار [[ووهان]] تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪو ان وقت چيني حڪومت جو عارضي گاديءَ وارو شهر هو.&lt;ref&gt;Lary, Diana. &quot;The Waters Covered the Earth: China's War-Induced Natural Disaster&quot;. Op. cit. in Selden, Mark &amp; So, Alvin Y., eds. ''War and State Terrorism: The United States, Japan, and the Asia-Pacific in the Long Twentieth Century'', pp. 143–170. Rowman &amp; Littlefield, 2004 {{ISBN|0742523918}}.&lt;/ref&gt;

ڪومنٽانگ حڪومت هوايوانڪو جا بند ٽوڙڻ ۽ ان کان پوءِ پيش آيل آفت جي ذميواري قبول نه ڪئي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;&gt;{{cite journal|first=Kathryn |last=Edgerton-Tarpley |title=A River Runs through It: The Yellow River and The Chinese Civil War, 1946–1947 |journal=Social Science History |volume=41 |issue=2 |date=Summer 2017 |pages=141–173 |doi=10.1017/ssh.2017.2|jstor=90017906 |url=https://www.jstor.org/stable/90017906}}&lt;/ref&gt;{{rp|145}} ۽ ان جو الزام جاپاني جنگي جهازن تي هنيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جاپان ۽ عالمي پريس چيني حڪومت جي ذميواري کي نمايان ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جڏهن ته چين اندر، حتيٰ جو [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي اخبارن به، جنگ جي پڄاڻي تائين حڪومت جي سرڪاري موقف جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}}

1940ع ۾ ئي ڪومنٽانگ حڪومت اعلان ڪيو ته جاپان جي شڪست کان پوءِ درياهه کي ٻيهر اتر واري پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو ويندو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} 1944ع جي آخر ۾ هوايوانڪو واري شگاف کي بند ڪرڻ ۽ 1938ع کان اڳ واري وهڪري مطابق بندن جي بحالي جي رٿابندي شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ان جي مخالفت اترئين وهڪري جي ڪنارن تي رهندڙ ماڻهن&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ۽ مقامي ڪميونسٽ باغين ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|150}}

1946ع ۾ [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مرڪزي ڪميٽي پڻ درياهه کي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽائڻ جي اصول سان اتفاق ڪيو، پر شرط رکيو ته پهرين بندن جي مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان جي باوجود قومپرست حڪومت هوايوانڪو جي شگاف کي بند ڪرڻ جو ڪم جاري رکيو، ۽ منصوبي جي شروعات سرڪاري طور 1 مارچ 1946ع تي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان کان ٿوري ئي دير پوءِ ڪميونسٽن پهريون ڀيرو کلي عام قومپرستن کي بند ٽوڙڻ ۽ جاپانين کي روڪڻ ۾ ناڪاميءَ جو ذميوار قرار ڏنو.

جاري [[چيني گهرو جنگ]] ۽ 1947ع جي  سبب [[چيانگ ڪائي شيڪ]] لاءِ شگاف بند ڪرڻ فوجي لحاظ کان اهم هو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|155}} قومپرستن آخرڪار 5000 فٽ ڊگهو شگاف 15 مارچ 1947ع تي بند ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158}} ۽ ٻئي ڏينهن درياهه مڪمل طور پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158-59}} ساڳئي سال [[چوٿين مئي تحريڪ]] جي سالگرهه تي ڪومنٽانگ هوايوانڪو ۾ ان ڪاميابي جي جشن لاءِ تقريب پڻ منعقد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159}}

ساڳئي سال ڏاکڻي پراڻي وهڪري واري علائقي ۾ ٻيهر زراعت شروع ٿي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159-60}} جڏهن ته اترئين بحال ٿيل وهڪري جي ڀرسان، جتي بند اڃا مرمت نه ٿيا هئا، هزارين ماڻهو لڏپلاڻ تي مجبور ٿيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|160}} ڪميونسٽن جي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ مقامي عملدارن لکين ماڻهن کي متحرڪ ڪري بندن جي مرمت ۽ مضبوطيءَ جا وسيع منصوبا شروع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|162}}

1949ع ۾ ڪميونسٽن جي فتح کان پوءِ، [[چين جي عوامي جمهوريه]] 1954ع ۾ ''زرد درياهه جي ٻوڏن تي بنيادي ضابطو ۽ زرد درياهه جي آبي منصوبن جي ترقي'' وارو قومي منصوبو جاري ڪيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book |last=Harrell |first=Stevan |title=An Ecological History of Modern China |publisher=[[University of Washington Press]] |year=2023 |isbn=9780295751719 |location=Seattle}}&lt;/ref&gt;{{Rp|pages=111–113}} ان جو مقصد ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] جي برساتي زراعت کي آبپاشي واري زراعت ۾ تبديل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}} 1957ع کان انهن منصوبن تي وڏي پيماني تي عملدرآمد شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}}

1970ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين درياهه جي سڪي وڃڻ جو رجحان تيزي سان وڌيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ زرد درياهه هر سال سراسري طور لڳ ڀڳ 180 ڏينهن تائين سمنڊ تائين پهچي نه سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}} 1997ع ۾ ته درياهه لڳاتار 226 ڏينهن تائين سمنڊ ۾ ڇوڙ نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}}

12 آگسٽ 2024ع تي [[چين جي پاڻي وسيلن واري وزارت]] جي زرد درياهه آبي ڪميٽي اعلان ڪيو ته 1999ع کان سڄي درياهه جي گڏيل پاڻي وهڪري واري نظام جي نفاذ کان پوءِ زرد درياهه 25 سالن کان بنا رڪاوٽ وهندو رهيو آهي. انهن 25 سالن دوران زرد درياهه جي مکيه وهڪري مان مجموعي طور 543.6 ارب ڪعبي ميٽر کان وڌيڪ پاڻي فراهم ڪيو ويو، جڏهن ته 1.464 ارب ڪعبي ميٽر ماحولياتي پاڻي پڻ فراهم ڪيو ويو. درياهه جي ڇوڙ واري آبي زمينن ۽ محفوظ علائقن ۾ پکين جي نسلن جو انگ وڌي 373 ٿي ويو، ۽ آبي ماحولياتي نظام ۾ نمايان بحالي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=黄河实现连续25年不断流_新闻频道_中国青年网 |url=https://news.youth.cn/gn/202408/t20240812_15443210.htm |access-date=2025-04-08 |website=news.youth.cn}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

[[File:Bassin-du-fleuve-jaune.png|thumb|زرد درياهه جي طاس جو طبقاتي نقشو]]

زرد درياهه جي طاس جي اوڀر-اولهه ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|1900|km|-1|sp=us}} ۽ اتر-ڏکڻ ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آهي. ان جو ڪل [[آبگير علائقو]] لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آهي.

[[چائنا ايڪسپلوريشن اينڊ ريسرچ سوسائٽي]] موجب،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=China Exploration &amp; Research Society|url=http://www.cers.org.hk/index.php/en/|access-date=2021-01-06|website=cers.org.hk|archive-date=28 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328175811/http://www.cers.org.hk/index.php/en/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه جو سرچشمو [[بيان هار جبلن]] ۾ {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}} تي، [[يوشو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اوڀرئين ڪناري ڀرسان واقع آهي. ان جون سرچشمي واريون معاون نديون [[گيارنگ ڍنڍ]] ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جيڪي [[گولو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اولهندي حصي ۾، [[چنگھائي]] جي بيان هار جبلن جي بلند علائقن ۾ واقع آهن. [[زوئيگي بيسن]] ۾، جيڪو [[گانسو]] جي سرحد سان لڳو لڳ آهي، زرد درياهه پهرين اتر اولهه ۽ پوءِ اتر اوڀر طرف وڪڙ ڪري ٿو، ان کان پوءِ ڏکڻ طرف مڙي مشهور &quot;[[اورڊوس لوپ]]&quot; ٺاهي ٿو، ۽ پوءِ عام طور اوڀر طرف [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان وهي [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جو [[آبگير طاس]] {{convert|752443|km2|sp=us|0}} تي پکڙيل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 140 ملين ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ۽ آبپاشي فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;/&gt;

زرد درياهه هاڻوڪي چين جي ستن [[چين جا صوبا|صوبن]] ۽ ٻن [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقن]] مان وهي ٿو، جيڪي اولهه کان اوڀر طرف هن ريت آهن: [[چنگھائي]]، [[سيچوان]]، [[گانسو]]، [[ننگشيا]]، [[اندروني منگوليا]]، [[شانشي]]، [[شانسي]]، [[هينان]] ۽ [[شنڊونگ]]. زرد درياهه جي موجوده وهڪري تي واقع اهم شهرن ۾ [[لانژو]]، [[ينچوان]]، [[ووھائي]]، [[باوتو]]، [[لويانگ]]، [[ژينگژو]]، [[ڪائيفينگ]] ۽ [[جينان]] شامل آهن. درياهه جو موجوده ڇوڙ [[ڪينلي ضلعو|ڪينلي ضلعي]]، [[شنڊونگ]] ۾ واقع آهي.

عام طور زرد درياهه کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي. اهي تقريباً [[تبتي پليٽو]] جي جبلستاني اتر اوڀرئين حصي، [[اورڊوس لوپ]] ۽ [[لوئس پليٽو]]، ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] تي مشتمل آهن.&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt; بهرحال، مختلف محقق انهن ٽن مرحلن جي حدبندين بابت مختلف رايا رکن ٿا.{{Citation needed|date=May 2009}} هن مقالي ۾ بنيادي طور [[زرد درياهه تحفظ ڪميشن]] طرفان اختيار ڪيل ورهاست استعمال ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[http://www.yellowriver.gov.cn/ Yellow River Conservancy Commission]. Yellowriver.gov.cn. Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;

زرد درياهه سان گڏ ايندڙ تلڇٽ [[بوھائي سمنڊ]] مان ٿيندي [[اتر پيلو سمنڊ]] ۽ [[ڏکڻ پيلو سمنڊ]] تائين پهتي آهي، جتي [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي چوڌاري هڪ پري وارو تلڇٽي مرڪز (Distal Depocenter) ٺهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=J Paul Liu, John D Milliman, Shu Gao, Peng Cheng |title=Holocene development of the Yellow River's subaqueous delta, North Yellow Sea|journal=[[Marine Geology]]|date=2004|volume=209|issue=1–4|pages=45–67|doi=10.1016/j.margeo.2004.06.009|bibcode=2004MGeol.209...45L}}&lt;/ref&gt;

===ارضيات===
زرد درياهه پهريون ڀيرو غالباً [[ديرين مائيوسين]]، [[پليائيوسين]] يا [[پليئسٽوسين]] دور دوران وجود ۾ آيو،&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Wang |first1=Xin |last2=Hu |first2=Gang |last3=Saito |first3=Yoshiki |last4=Ni |first4=Guanzhong |last5=Hu |first5=Han |last6=Yu |first6=Ziying |last7=Chen |first7=Jingping |last8=Wang |first8=Mi |last9=Yuan |first9=Xiaoping |last10=Wang |first10=Lei |last11=Hu |first11=Zhenbo |last12=Nie |first12=Junsheng |last13=Pan |first13=Baotian |title=Did the modern Yellow River form at the Mid-Pleistocene transition? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2095927322002365#:~:text=The%20incision%20of%20the%20Sanmen,Plateau%20to%20global%20climate%20change. |journal=Science Bulletin |date=2022 |volume=67 |issue=15 |pages=1603–1610 |doi=10.1016/j.scib.2022.06.003 |pmid=36546288 |bibcode=2022SciBu..67.1603W |via=Elsevier Science Direct|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Xue |first=Chunting |date=August 1993 |title=Historical changes in the Yellow River delta, China |url=https://www.researchgate.net/publication/240420103 |journal=Marine Geology |volume=113 |issue=3–4 |pages=321–330 |doi=10.1016/0025-3227(93)90025-Q|bibcode=1993MGeol.113..321X }}&lt;/ref&gt; جيڪو [[تبتي پليٽو]] جي مٿي اڀرڻ (uplift) جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;:03&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:022&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hu |first1=Zhenbo |last2=Pan |first2=Baotian |last3=Guo |first3=Lianyong |last4=Vandenberghe |first4=Jef |last5=Liu |first5=Xiaopeng |last6=Wang |first6=Junping |last7=Fan |first7=Yunlong |last8=Mao |first8=Junwei |last9=Gao |first9=Hongshan |last10=Hu |first10=Xiaofei |date=2016-02-01 |title=Rapid fluvial incision and headward erosion by the Yellow River along the Jinshaan gorge during the past 1.2 Ma as a result of tectonic extension |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379115301864 |journal=Quaternary Science Reviews |volume=133 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.quascirev.2015.12.003 |bibcode=2016QSRv..133....1H |issn=0277-3791|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===مٿيون وهڪرو===
{{unreferenced section|date=September 2015}}

زرد درياهه جو مٿيون وهڪرو [[بيان هار جبلن]] ۾ واقع ان جي سرچشمي کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[هيڪو ٽائون]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] تائين پکڙيل آهي، جتي درياهه ڏکڻ طرف تيز وڪڙ کڻي ٿو. هن حصي جي ڪل ڊيگهه {{convert|3472|km|0|sp=us}} ۽ ڪل طاس جو پکيڙ {{convert|386000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جي 51.4٪ جي برابر آهي. هن وهڪري دوران زرد درياهه جي اوچائي {{convert|3496|m|0|sp=us}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري [[ڍلان]] 0.10٪ آهي.

سرچشمي وارو حصو بنيادي طور [[بيان هار جبلن]] ۽ [[امني ماچين]] جبلن جي وچ ۾ موجود چراگاهن، دلدلن ۽ ٽڪرين مان گذري ٿو. هتي درياهه جو پاڻي صاف ۽ وهڪرو مستحڪم هوندو آهي. هن علائقي ۾ شفاف ڍنڍون نمايان خصوصيت آهن. هن حصي جون ٻه اهم ڍنڍون [[گيارنگ ڍنڍ]] (ژالنگ) ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] (ايلنگ) آهن، جن جي گنجائش ترتيبوار 4.7 ارب ۽ 10.8 ارب ڪعبي ميٽر (166 ۽ 381 ارب ڪعبي فوٽ) آهي. سمنڊ جي سطح کان {{convert|4290|m|sigfig=4|sp=us|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع اهي چين جون سڀ کان وڏيون مٿانهين ميدان واريون مٺي پاڻي جون ڍنڍون آهن. زرد درياهه جي سرچشمي واري علائقي جو وڏو حصو [[سانجيانگ يوان قومي قدرتي محفوظ علائقو|سانجيانگ يوان (&quot;ٽن درياهن جا سرچشما&quot;) قومي قدرتي محفوظ علائقو]] قرار ڏنو ويو آهي، ته جيئن زرد درياهه، [[يانگزي درياهه]] ۽ [[ميڪونگ درياهه]] جي سرچشمن جي حفاظت ٿي سگهي.

امني ماچين جبلن جي اوڀرئين ڪناري سان اوڀر طرف وهندي، زرد درياهه [[ماچو ڪائونٽي]]، [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هتي اهو بلند دلدلي علائقي [[زوئيگي دلدل]] جي ڪناري سان وهي ٿو ۽ پوءِ اوچتو اتر اولهه طرف وڪڙ ڪري [[ماچو ڪائونٽي|ماچو]] ۽ [[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]] جي وچ ۾ سرحد بڻائي ٿو. پوءِ درياهه امني ماچين جبلن جي اترئين ڪناري سان وهندي ٻيهر [[چنگھائي]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ آهستي آهستي اتر طرف مڙي [[شنگھائي ڪائونٽي]] ۾ [[لونگيانگ گھاٽي]] ڏانهن وڌي ٿو.

وادي وارو حصو [[چنگھائي]] جي لونگيانگ گھاٽي کان [[گانسو]] جي [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پکڙيل آهي. درياهه جي ٻنهي پاسن تي اوچا پهاڙي ڪنارا آهن. درياهه جو پيٽ سوڙهو ۽ لاٿ تيز هجڻ سبب هن حصي ۾ وهڪرو نهايت تيز ۽ ڇوليدار هوندو آهي. هن حصي ۾ 20 گھاٽيون آهن، جن مان [[لونگيانگ گھاٽي|لونگيانگ]]، جيشي، [[ليوجياشيا ڊيم|ليوجيا]]، باپان ۽ [[چنگتونگ گھاٽي|چنگتونگ]] سڀ کان مشهور آهن. وهڪري جون اهي حالتون [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ انتهائي موزون آهن. زرد درياهه انهن گھاٽين مان گذرندي ٻي ۽ آخري ڀيرو [[چنگھائي]] مان نڪري [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو، جيڪو [[ليوجيا گھاٽي]] کان ٿورو اڳ آهي. [[يانگو گھاٽي]] کان هيٺ [[لانژو]]، جيڪو صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، زرد درياهه جي ڪناري تي آباد آهي. اتان درياهه اتر اوڀر طرف وهي [[ننگشيا]] ۾ [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پهچي ٿو.

چنگتونگ گھاٽي مان نڪرڻ کان پوءِ درياهه وسيع [[آلوويئل ميدان]]ن، يعني [[ينچوان ميدان]] ۽ [[هيتائو ميدان]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ درياهه جي ڪنارن وارا علائقا گهڻو ڪري ريگستان ۽ گاهه وارا ميدان آهن، جڏهن ته معاون نديون تمام ٿوريون آهن. وهڪرو نسبتاً آهستو هوندو آهي. هيتائو ميدان جي ڊيگهه {{convert|900|km|-1|sp=us|abbr=on}} ۽ ويڪر {{convert|30|to|50|km|mi|0|sp=us|abbr=on}} آهي. تاريخي طور هي زرد درياهه سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آبپاشي وارو ميدان رهيو آهي.

&lt;gallery&gt;
File:九曲黄河第一湾1.JPG|[[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]]
File:YellowRiver.jpg|[[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]]، [[تبتي پليٽو]] ۾، [[لوئس پليٽو]] کان مٿانهون علائقو
File:景泰 黄河石林景区之黄河与崖壁 02.jpg|[[جنگتائي ڪائونٽي]]، [[گانسو]]
File:VM 6056 Liujiaxia Town.jpg|[[ليوجياشيا]]، [[گانسو]]
File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|[[داشيا درياهه]] (هيٺئين ساڄي پاسي کان ايندڙ) [[لينشيا خودمختيار صوبي]]، [[گانسو]] ۾ زرد درياهه جي [[ليوجياشيا ذخيرو]] ۾ ڇوڙ ڪندي
&lt;/gallery&gt;

===وچيون وهڪرو===
{{main|اورڊوس لوپ|هيتائو}}

[[اورڊوس لوپ]] زرد درياهه جي هڪ وڏي وڪڙ سان ٺهيو آهي، جيڪو [[ژونگ ننگ ڪائونٽي]]، [[ننگشيا]] کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[شانشي]] جي [[تونگ گوان ڪائونٽي]] ۾ [[ويئي درياهه]] سان سنگم وٽ اوڀر طرف تيز موڙ تي ختم ٿئي ٿو. بهرحال، سرڪاري طور زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] کان [[ژينگژو]]، [[هينان]] تائين شمار ڪيو وڃي ٿو. وچئين وهڪري جي ڊيگهه {{convert|1206|km|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته ان جي طاس جو پکيڙ {{convert|344000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو 45.7٪ آهي. هن حصي ۾ درياهه جي اوچائي مجموعي طور {{convert|890|m|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.074٪ آهي. وچئين وهڪري ۾ 30 وڏيون معاون نديون شامل ٿين ٿيون، جن سبب پاڻي جي وهڪري ۾ 43.5٪ واڌ ٿئي ٿي. زرد درياهه جي مجموعي تلڇٽ جو 92٪ حصو به هن وهڪري مان اچي ٿو.

زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[لوئس پليٽو]] مان گذري ٿو، جتي تمام گهڻي زميني ڪٽائي (erosion) ٿئي ٿي. درياهه ۾ شامل ٿيندڙ وڏي مقدار ۾ مٽي ۽ واري سبب زرد درياهه دنيا جو سڀ کان وڌيڪ [[تلڇٽ]] کڻندڙ درياهه بڻجي ويو آهي. 1933ع ۾ درياهه ۾ تلڇٽ جي سالياني مقدار جو سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ 3.91 ارب ٽن هو. جڏهن ته 1977ع ۾ تلڇٽ جي سڀ کان وڌيڪ ڪثافت 920 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر (57.4 پائونڊ في ڪعبي فوٽ) رڪارڊ ڪئي وئي. اهي تلڇٽ بعد ۾ هيٺئين وهڪري جي آهستي وهندڙ حصي ۾ جمع ٿين ٿا، جنهن سان [[درياهي پيٽ]] اوچو ٿي وڃي ٿو ۽ مشهور &quot;زمين کان مٿانهون درياهه&quot; وجود ۾ اچي ٿو. [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] کان [[يومينڪو]] تائين درياهه پنهنجي مکيه وهڪري ۾ لڳاتار ڊگهي وادين مان گذري ٿو، جيڪي گڏيل طور [[جنشان وادي]] سڏجن ٿيون. هن حصي ۾ موجود آبي توانائي جا وسيع وسيلا ان کي [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ ملڪ جو ٻيون سڀ کان موزون علائقو بڻائين ٿا. مشهور [[هوڪو آبشار]] به هن وادي جي هيٺئين حصي ۾ [[شانسي]] ۽ [[شانشي]] جي سرحد تي واقع آهي.

&lt;gallery&gt;
File:Zhongshan Bridge, Lanzhou (53724585497).jpg|[[لانژو]]، [[گانسو]]
File:沙坡头景区之黄河与悬索桥 02.jpg|[[شاپوٽو]]، [[ننگشيا]]، چوڌاري ريگستان سان
Iss067e122535 lrg.jpg|[[دالاڊ بينر]]، [[باوتو]]، [[اندروني منگوليا]]
File:HukouWaterfall4.jpg|[[هوڪو آبشار]]، [[ييچوان ڪائونٽي، شانشي|ييچوان]]، [[شانشي]]
File:Qiankun Bend.jpg|[[چيانڪن وڪڙ]]، [[يونگھي ڪائونٽي]]، [[شانسي]]
File:20221218 View of the Yellow River at Yinmagou 01.jpg|[[شنگيانگ]]، [[هينان]]
&lt;/gallery&gt;

===هيٺيون وهڪرو===
{{main|زرد درياهه جو ڊيلٽا}}

هيٺئين وهڪري ۾، [[ژينگژو]] کان درياهه جي ڇوڙ تائين، جيڪو {{convert|786|km|sp=us|abbr=on}} ڊگهو آهي، زرد درياهه [[ٻنڌ]]ن جي وچ ۾ وهندي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان اتر اوڀر طرف وهي آخرڪار [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هن حصي جي طاس جو پکيڙ رڳو {{convert|23000|km2|sp=us}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو فقط 3٪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن حصي ۾ تمام ٿوريون معاون نديون شامل ٿين ٿيون؛ ڏکڻ جون تقريباً سڀئي نديون [[هوائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جڏهن ته اتر جون نديون [[هائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. مثال طور، هوائي درياهه جي طاس کي زرد درياهه جي طاس کان زرد درياهه جي ڏاکڻي ٻنڌ ذريعي جدا ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yang |first1=Gonghuan |last2=Zhuang |first2=Dafang |title=Atlas of the Huai River Basin Water Environment: Digestive Cancer Mortality |date=2014 |publisher=Springer |isbn=9789401786195 |page=143}}&lt;/ref&gt; هيٺئين وهڪري ۾ اوچائيءَ جو مجموعي لاٿ {{convert|93.6|m|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.012٪ آهي.

وچئين وهڪري مان ايندڙ تلڇٽ هن حصي ۾ گڏ ٿي درياهه جي پيٽ کي مسلسل اوچو ڪن ٿا. تلڇٽ جي تمام گهڻي جمع ٿيڻ سبب درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان ڪيترائي ميٽر مٿي ٿي ويو آهي. انهيءَ ڪري درياهه جي هن حصي کي [[زمين کان مٿانهون درياهه]] سڏيو وڃي ٿو. [[ڪائيفينگ]]، [[هينان]] ۾ زرد درياهه جو پيٽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|10|m|sp=us|0}} مٿي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |author-last1=Leung|author-first1= George |title=Reclamation and Sediment Control in the Middle Yellow River Valley |journal=Water International |volume=21 |issue=1 |pages=12–19 |year=1996 |doi=10.1080/02508069608686482|bibcode=1996WatIn..21...12L |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214151633/http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |archive-date=14 December 2013 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
Dongping Lake-Laohu Town 05.jpg|[[ڊونگ پنگ ڍنڍ]]، زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري جي سڀ کان وڏي معاون ڍنڍ
Dezhou-Dajiawa Railway Yellow River Bridge.jpg|ريل گاڏي نمبر K1531 [[ليجن ڪائونٽي]]، [[شنڊونگ]] ڀرسان زرد درياهه تي [[لونگجو پل]] تان گذرندي
File:Yellow River Delta.jpeg|[[زرد درياهه جو ڊيلٽا]]
File:柳树 - Willows - 2011.11 - panoramio.jpg|[[شنڊونگ]] جي [[ڊونگ يِنگ]] ويجهو ڊيلٽا ۾ بيد جا وڻ
File:泥滩上枯死的植物 - Dead Plants on Mud Flat - 2012.09 - panoramio.jpg|ڊيلٽا ڀرسان [[گاريءَ جو ميدان]]
&lt;/gallery&gt;

===معاون نديون===
[[File:202309 Tongguan Ancient City Overview.jpg|thumb|زرد درياهه ۽ ان جي سڀ کان وڏي معاون [[ويئي درياهه]] جي سنگم تاريخي طور چين ۾ هڪ انتهائي اهم حڪمتِ عملي وارو هنڌ رهيو آهي. [[تونگ لنگهه]] هتي تعمير ڪيو ويو هو، جيڪو تصوير جي سامهون نظر اچي ٿو.]]

زرد درياهه جون معاون نديون، سرچشمي کان ڇوڙ تائين، هيٺ ڏجن ٿيون:
*[[اڇو درياهه (چين)|اڇو درياهه]]
*[[داشيا درياهه]]
*[[تائو درياهه]]
*[[هوانگ شوئي درياهه|هوانگ شوئي]]
**[[داتونگ درياهه]]
*[[ژوانگلانگ درياهه]]
*[[زولي درياهه]]
*[[چنگشوئي درياهه]]
*[[داهيئي درياهه]]
*[[ڪوئي درياهه]]
*[[ووڊنگ درياهه]]
*[[فين درياهه]]
*[[ويئي درياهه]] (هي زرد درياهه جي سڀ کان وڏي معاون ندي آهي)
*[[لوئو درياهه (هينان)|لوئو درياهه]]
*[[چن درياهه (شانسي)|چن درياهه]]
*[[داوين درياهه]]

زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري ۾ ڪا به معاون ندي شامل نه ٿيندي آهي.

==خاصيتون==

[[File:Yellow River Delta Animation.gif|thumb|1989ع کان 2009ع تائين پنجن سالن جي وقفي سان [[زرد درياهه جو ڊيلٽا|زرد درياهه جي ڊيلٽا]] جي واڌ.]]

زرد درياهه پنهنجي وڏي مقدار واري [[تلڇٽ]] (سلٽ) جي ڪري مشهور آهي. [[لوئس پليٽو]] مان هيٺ لهڻ وقت اهو هر سال لڳ ڀڳ 1.6 ارب ٽن تلڇٽ پاڻ سان کڻي اچي ٿو. جيڪڏهن درياهه مناسب مقدار ۾ پاڻي سان سمنڊ تائين پهچي، ته ان مان لڳ ڀڳ 1.4 ارب ٽن تلڇٽ هر سال سمنڊ ۾ منتقل ٿئي ٿي.{{Citation needed|date=May 2009}} هڪ اندازي موجب هر ڪعبي ميٽر پاڻي ۾ 34 ڪلوگرام تلڇٽ هوندي آهي، جڏهن ته [[ڪولوراڊو درياهه]] ۾ اها مقدار 10 ڪلوگرام ۽ [[نيل درياهه]] ۾ صرف 1 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

زرد درياهه جو سراسري وهڪرو 2,110 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ ٻڌايو وڃي ٿو (جڏهن ته [[يانگزي درياهه]] جو 32,000 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ آهي)، جڏهن ته وڌ ۾ وڌ وهڪرو 25,000 ۽ گهٽ ۾ گهٽ 245 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ رڪارڊ ڪيو ويو آهي. بهرحال، 1972ع کان پوءِ درياهه گهڻو ڪري سمنڊ تائين پهچڻ کان اڳ ئي سڪي ويندو رهيو آهي. پاڻي جي مقدار ۾ هي گهٽتائي زرعي آبپاشي ۾ واڌ سبب ٿي، جيڪا 1950ع کان پنج ڀيرا وڌي چڪي آهي. 1999ع تائين درياهه مان ورتل پاڻي 140 ملين ماڻهن کي فراهم ڪيو ويندو هو ۽ {{convert|74,000|km2|sqmi|abbr=on}} زمين کي سيراب ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/video/2007/05/30/world/asia/1194817118362/chinas-yellow-river-part-1.html China's Yellow River, Part 1]. ''The New York Times'' (2007-05-30)&lt;/ref&gt; زرد درياهه جي ڊيلٽا جو ڪل پکيڙ {{convert|8,000|km2|mi2|abbr=off|sp=us}} آهي. پر سمنڊ تائين پهچندڙ تلڇٽ ۾ گهٽتائي سبب 1996ع کان وٺي ڊيلٽا هر سال ڪجهه حد تائين سامونڊي ڪٽائي (erosion) جي نتيجي ۾ گهٽجندي پئي وڃي.&lt;ref&gt;[http://china.org.cn/english/2005/Feb/119497.htm Yellow River Delta Shrinking 7.6 Square Kilometers Annually], ''China Daily'' 1 February 2005&lt;/ref&gt;

درياهه ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جولاءِ کان آڪٽوبر تائين برساتي موسم دوران وهندو آهي، جڏهن سالياني وهڪري جو لڳ ڀڳ 60٪ حصو هن عرصي ۾ گذري ٿو. جڏهن ته آبپاشي لاءِ سڀ کان وڌيڪ پاڻي مارچ کان جون تائين گهربل هوندو آهي. اضافي پاڻي کي محفوظ ڪرڻ، ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ ڪيترائي بند تعمير ڪيا ويا آهن، پر تلڇٽ جي تمام وڏي مقدار سبب انهن جي متوقع عمر محدود آهي. تجويز ڪيل [[ڏکڻ–اتر پاڻي منتقلي منصوبو]] ۾ [[يانگزي درياهه]] مان پاڻي منتقل ڪرڻ جون ڪيترائي رٿائون شامل آهن: هڪ درياهن جي اولهندي سرچشمن وٽ، جتي اهي هڪ ٻئي جي ويجهو آهن؛ ٻي [[هان درياهه]] جي مٿئين وهڪري مان؛ ۽ ٽين قديم [[چين جي عظيم واهه]] جي رستي سان.{{Citation needed|date=May 2009}}

تلڇٽ جي وڏي مقدار سبب زرد درياهه هڪ [[رسوبي وهڪرو]] (Depositional stream) آهي، يعني جتي وهڪرو آهستو هوندو آهي، اتي اهو پاڻ سان آندل مٽيءَ جو ڪجهه حصو پنهنجي پيٽ ۾ جمع ڪندو رهي ٿو. اهي تلڇٽ هيٺئين وهڪري ۾ [[قدرتي بند]]ن جي وچ ۾ درياهه جي پيٽ کي آهستي آهستي اوچو ڪن ٿا. جيڪڏهن ٻوڏ اچي، ته درياهه انهن بندن کي ٽوڙي ڀرپاسي جي هيٺاهين ٻوڏ واري ميدان ۾ نئون وهڪرو اختيار ڪري سگهي ٿو. تاريخي طور اهڙو واقعو لڳ ڀڳ هر سئو سالن ۾ هڪ ڀيرو پيش ايندو رهيو آهي. جديد دور ۾ ٻنڌن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ٻوڏن تي ضابطو آڻڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون ڪيون ويون آهن.{{Citation needed|date=May 2009}}

==آبي بجلي جا بند==
[[File:6058-Liujiaxia-Dam.jpg|thumb|[[ليوجياشيا بند]]، [[گانسو]]]]

هيٺ زرد درياهه تي تعمير ڪيل [[آبي بجلي]] گهرن جي هڪ اڻپوري فهرست ڏنل آهي، جيڪا انهن جي پهرين آپريشن جي سال (قوسين ۾) مطابق ترتيب ڏنل آهي:

*[[سانمينشيا بند]] (1960؛ [[سانمينشيا]]، [[هينان]])
*{{ill|سانشينگگونگ بند|zh|三盛公水利枢纽}} (1966؛ [[ڊينگڪو ڪائونٽي]] &lt;small&gt;([[بايان نور]] جو حصو)&lt;/small&gt;، [[اندروني منگوليا]])
*{{ill|چنگتونگ گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|青铜峡水库}} (1968؛ [[چنگتونگشيا]]، [[ننگشيا]])
*[[ليوجياشيا بند]] (ليوجيا گھاٽي) (1974؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[ليجياشيا بند]] (1997؛ [[جينڪا ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگوشيا بند]] (يانگو گھاٽي) آبي بجلي گهر (1975؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[تيانچياو بند]] (1977؛ [[باودي ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[فوگو ڪائونٽي]]، [[شانشي]] جي سرحد تي)
*[[باپانشيا بند]] (باپان گھاٽي) (1980؛ [[شيگو ضلعو]]، [[لانژو]]، [[گانسو]])
*[[لونگيانگشيا بند]] (1992؛ [[گونگهي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[دا گھاٽي]] آبي بجلي گهر (1998؛ [[لانژو]]، [[گانسو]])
*{{ill|لي گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|李家峡水库}} (1999؛ [[هوالونگ ڪائونٽي]]، [[هائيڊونگ]]، [[چنگھائي]])
*[[وانجيازائي بند]] (1999؛ [[پيانگوان ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[اندروني منگوليا]])
*[[شياولانگڊي بند]] (2001؛ [[جييوان]]، [[هينان]])
*[[لاشيويا بند]] (2010؛ [[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگچو بند]] (2016؛ [[شنگھائي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[مائيرڊانگ بند]] (2018؛ [[ماچين ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])

2000ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب، ستن وڏن آبي بجلي گهرن (لونگيانگشيا، ليجياشيا، ليوجياشيا، يانگوشيا، باپانشيا، داشيا ۽ چنگلونگشيا) جي گڏيل نصب ٿيل بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش 5,618 ميگاواٽ هئي.&lt;ref&gt;[http://english.people.com.cn/english/200012/14/eng20001214_57817.html Yellow River Upstream Important to West-East Power Transmission] People's Daily, 14 December 2000&lt;/ref&gt;

==پارگذر==
[[File:Major cities along the Yellow River.svg|thumb|زرد درياهه جي ڪنارن سان گڏ اهم شهر]]
[[File:Yellow river pontoon bridge jinan 2008 05.jpg|thumb|[[پونٽون پل]] (لوڪو پونٽون پل {{lang-zh|s={{linktext|泺口浮桥}}|t=濼口浮橋|p=Luòkǒu Fúqiáo}}) [[جينان]]، [[شانڊونگ]] ۾ زرد درياهه تي]]

صوبي وار، هيٺئين وهڪري کان مٿئين وهڪري ڏانهن ترتيب سان اهم پلون ۽ ٻيڙين وسيلي پارگذر هي آهن:{{citation needed|date=March 2020}}

[[شانڊونگ]]
* [[ڊونگ يِنگ زرد درياهه پل]]
* [[شينگلي زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[ليجن زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[بنژو زرد درياهه روڊ-ريلوي پل]]
* [[بنژو زرد درياهه شاهراهه پل]]
* [[بنژو–لائيو ايڪسپريس وي بنژو زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[هوئي چنگ زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[جييانگ زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جي 20 چنگڊائو–ينچوان ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جينان زرد درياهه پل]]
* [[لوڪو زرد درياهه ريلوي پل]] ([[جينان]])
* [[جينان جيانبانگ زرد درياهه پل]]
* [[بيجنگ–شنگهائي تيز رفتار ريلوي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–تائيپي ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–شنگهائي ريلوي جينان نئين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[پنگيين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ليائوچينگ]])

شانڊونگ–[[هينان]]
* [[بيجنگ–ڪولون ريلوي سنڪو زرد درياهه پل]] ([[جيننگ]]–[[پويانگ]])
* [[جوانچينگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])
* [[ڊونگمِنگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])

[[هينان]]
* [[ڪائيفينگ زرد درياهه پل]] ([[ڪائيفينگ]])
* [[ژينگژو زرد درياهه پل]] ([[ژينگژو]])

[[شانسي]]–[[هينان]]
* [[سانمين زرد درياهه پل]] ([[سانمينشيا]])

[[شانشي]]–[[هينان]]
* [[هانچينگ يومينڪو زرد درياهه پل]]

[[ننگشيا]]
* [[ينچوان زرد درياهه پل]] ([[ينچوان]])

[[اندروني منگوليا]]
* [[باوتو زرد درياهه پل]] ([[باوتو]])

[[گانسو]]
* [[لانژو زرد درياهه پل]]
* [[ژونگشان پل]] ([[لانژو]])

[[چنگھائي]]
* [[داري زرد درياهه پل]]
* [[جيانژا زرد درياهه پل]]
&lt;!--* زالنگهو پارگذر--&gt;

==جيوت==
===مڇيون===
[[File:DV Paradise fish male 03.jpg|thumb|[[پيراڊائيس مڇي]] ايڪويريم جي شوقينن ۾ تمام مشهور آهي ۽ ان جو اصل اوڀر ايشيا جي دريائي نظامن، جن ۾ زرد درياهه پڻ شامل آهي، مان آهي.]]

زرد درياهه جو طاس مڇين جي لحاظ کان انتهائي مالا مال آهي. هتي 28 [[خاندان (حياتيات)|خاندانن]] ۽ 92 [[جنس (حياتيات)|جنسن]] سان تعلق رکندڙ 160 کان وڌيڪ مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن مان 19 جنسون دنيا جي ڪنهن ٻئي هنڌ نٿيون ملن (يعني [[مقامي نوع|مقامي]] آهن).&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt; تنهن هوندي به رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي، [[متعارف ڪرايل نوعون|پرڏيهي نوعن]] جي متعارف ٿيڻ ۽ حد کان وڌيڪ شڪار سبب ڪيترين ئي مقامي مڇين جي آبادي گهٽجي وئي آهي يا اهي ختم ٿي چڪيون آهن، جڏهن ته ڪيترين کي چين جي سرخ فهرست ۾ [[خطري هيٺ نوع]] قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=Watts2007/&gt;

ڊيمن ۽ انهن جي ذخيرن سست وهڪري ۽ بيٺل پاڻي وارين مڇين لاءِ نوان رهائشي ماحول پيدا ڪيا آهن، پر تيز وهندڙ پاڻيءَ واريون مڇيون متاثر ٿيون آهن ۽ ڪيترين قسمن جي نسل وڌائڻ لاءِ مٿانهين ۽ هيٺانهين لڏپلاڻ پڻ رڪجي وئي آهي.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=Watts2007/&gt; 2000ع واري ڏهاڪي تائين زرد درياهه جي طاس ۾ رڳو 80 مقامي مڇين جون جنسون، جيڪي 63 جنسن ۽ 18 خاندانن سان واسطو رکندڙ هيون، رڪارڊ ڪيون ويون.&lt;ref name=Xie2018/&gt; ان جي ابتڙ، متعارف ڪرايل مڇين جو تعداد ۽ گهڻائي وڌي وئي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، جڏهن مڇي ماهر [[لي سي ژونگ (مڇي ماهر)|لي سي ژونگ]] هن علائقي جي مڇين جو پهريون جامع سروي شايع ڪيو، تڏهن رڳو هڪ متعارف ڪرايل نوع موجود هئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي تائين انهن جو تعداد 26 ٿي ويو.&lt;ref name=Xie2018/&gt;

ايشيائي درياهن وانگر، [[ڪارپ خاندان|ڪارپ خاندان (Cyprinidae)]] زرد درياهه جي طاس ۾ سڀ کان وڏو ۽ متنوع خاندان آهي. هن طاس ۾ 85 کان وڌيڪ ڪارپ قسمون رڪارڊ ٿيون آهن. ان کان پوءِ [[پٿريلي لوچ]] (20 کان وڌيڪ جنسون)، [[گوبي مڇيون]] (تقريباً 15 جنسون)، [[لوچ]] (تقريباً 10 جنسون) ۽ [[بيگريڊ ڪيٽ فش]] (تقريباً 10 جنسون) سڀ کان وڌيڪ متنوع خاندان آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;

[[چنگھائي-تبت پليٽو]] جي مٿانهين حصن ۾ مقامي مڇين جون جنسون نسبتاً گهٽ آهن، جتي خاص طور تي ''[[جمناسائپرس]]''، ''[[جمناڊپٽائڪس]]''، ''[[پليٽيفاروڊون]]''، ''[[شزوپائگوپسس]]'' ۽ ''[[ٽرائپلوفائسا]]''
جهڙيون لوچون ملن ٿيون.&lt;ref name=Qi2016/&gt; زرد درياهه جي 18 مقامي جنسن مان 12 مٿئين وهڪري ۾ ملن ٿيون.&lt;ref name=Xie2018/&gt; انهن مان ڪيترين کي خطرو لاحق آهي ۽ ڪيترن ئي مٿانهين معاون درياهن ۾ هاڻي متعارف ڪرايل [[سالمن]] قسمون غالب ٿي ويون آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=Qi2016/&gt;

هيٺئين وهڪري ۽ ڊيلٽا ۾ ڪيترين ئي [[کارو پاڻي|کارن]] يا [[يوريهيلائن]] مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن ۾ گوبي مڇيون، [[ايشيائي سي باس]]، [[فليٽ فش]] ۽ ''[[ٽاڪيفوگو]]'' پفر مڇيون شامل آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;

مڇي مارڻ اڄ به اهم معاشي سرگرمي آهي، پر پڪڙ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. 2007ع ۾ ڄاڻايو ويو ته زرد درياهه مان پڪڙيل مڇين جو مقدار اڳ جي ڀيٽ ۾ 40 سيڪڙو گهٽجي ويو هو.&lt;ref name=Watts2007/&gt; وڏيون [[ايشيائي ڪارپ]]، [[شڪاري ڪارپ]]، [[ووچانگ بريم]] ۽ وڏيون [[ڪيٽ فش]] اڃا تائين موجود آهن، پر سڀ کان وڏيون جنسون جهڙوڪ [[چيني پيڊل فش]]، [[ڪالوگا اسٽرجن]] ۽ [[يانگزي اسٽرجن]] گذريل لڳ ڀڳ پنجاهه سالن کان زرد درياهه جي طاس ۾ ڏٺيون نه ويون آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.17520/biods.2020191 |title=Species diversity and conservation of freshwater fishes in the Yellow River basin|last1=Zhao |first1=Y. |journal=Biodiversity Science |display-authors=etal |date=2020 |volume=28 |issue=12 |pages=1496–1510 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

2018ع کان هر سال 1 اپريل کان 30 جون تائين زرد درياهه جي سڄي طاس ۾ مڇي مارڻ تي سالياني پابندي لاڳو ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[https://www.seetao.com/details/59194.html The Yangtze River has entered a ten-year fishing ban. What about the Yellow River]&lt;/ref&gt; 1 اپريل 2022ع کان [[چنگھائي]]، [[سيچوان]] ۽ [[گانسو]] جي مٿئين وهڪري ۾ قدرتي مڇين جي شڪار تي مڪمل پابندي لاڳو ڪئي وئي، جيڪا 2025ع جي آخر تائين جاري رهندي. باقي طاس ۾ سالياني پابندي جو عرصو 1 اپريل کان 31 جولاءِ تائين وڌايو ويو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.moa.gov.cn/govpublic/YYJ/202202/t20220222_6389264.htm 农业农村部关于调整黄河禁渔期制度的通告]&lt;/ref&gt;

===آبي زراعت===
[[File:Chinemys reevesii 02.jpg|thumb|[[چيني تلاءَ وارو ڪڇون]] (تصوير ۾ ڏيکاريل) ۽ [[چيني نرم خول وارو ڪڇون]] ٻئي زرد درياهه جا مقامي آهن، پر وڏي پيماني تي فارمن ۾ پڻ پاليا وڃن ٿا.]]

زرد درياهه عام طور تي [[چين ۾ آبي زراعت|آبي زراعت]] لاءِ وچ ۽ ڏکڻ چين جي درياهن، جهڙوڪ [[يانگزي درياهه|يانگزي]] يا [[پرل درياهه]] جيترو مناسب ناهي، پر ان جي ڪنارن سان ڪجهه علائقن ۾ آبي زراعت ڪئي وڃي ٿي. هڪ اهم مرڪز [[شِنگ يانگ]] جي درياهه ڪناري واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي، جيڪو [[ژينگژو]] کان مٿانهون آهي. 1986ع ۾ [[وانگچُن، شِنگ يانگ|وانگچُن]] ۾ مڇين جا تلاءَ ٺاهڻ شروع ٿيا، جيڪي وڌندي وڌندي 15,000 [[مو (ماپ)|مو]] (10 چورس ڪلوميٽر) تائين پهچي ويا، ۽ وانگچُن اتر چين جو سڀ کان وڏو آبي زراعت مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html |script-title=zh:黄河畔的荥阳市万亩鱼塘 |trans-title=Ten thousand of ''mu'' of fish ponds in the riverside Xingyang |website=zgnyqss.com |language=zh-hans |date=2011-09-30 |access-date=17 March 2013 |archive-date=1 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201073225/http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

زرد درياهه جي طاس ۾ ڪڇن جون ٻه مقامي جنسون ملن ٿيون: [[چيني تلاءَ وارو ڪڇون]] ۽ [[چيني نرم خول وارو ڪڇون]].&lt;ref name=Dijk2014/&gt; ٻنهي کي، خاص طور تي نرم خول واري ڪڇي کي، خوراڪ لاءِ وڏي پيماني تي فارمن ۾ پاليو وڃي ٿو.&lt;ref name=Shi2008/&gt; چيني کاڌن ۾ مشهور هن نرم خول واري ڪڇي جي هڪ قسم کي &quot;زرد درياهه ڪڇون&quot; ({{lang|zh-hans|黄河鳖}}) سڏيو وڃي ٿو. اڄڪلهه چين جي گهڻن ريسٽورنٽن ۾ استعمال ٿيندڙ اهي ڪڇون فارمن مان ايندا آهن، جيڪي زرد درياهه جي ويجهو هجن يا نه هجن.

2007ع ۾ [[وانگچُن، شِنگ يانگ]]، [[هينان]] ۾ هن قسم جي ڪڇن جي وڏي فارم جي تعمير شروع ڪئي وئي. هر سال پنج لک نه پر پنج ملين ڪڇا پالڻ جي گنجائش سان، اها سهولت هينان صوبي جي سڀ کان وڏي فارم بڻجڻ جي اميد هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm |script-title=zh:荥阳开建河南省最大黄河鳖养殖基地 |trans-title=Construction started in Xingyang on the province's largest Yellow River Turtle farm |website=zynews.com |language=zh-hans |date=2007-07-24 |access-date=17 March 2013 |archive-date=22 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222032909/http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

تمام وڏي جسامت وارو [[چيني ديو قامت سلامينڊر]]، جيڪو خوراڪ ۽ روايتي دوائن لاءِ شڪار ٿيڻ سبب سخت متاثر ٿيو آهي، زرد درياهه سميت چين جي ٻين درياهن جو مقامي جانور آهي. چين جي ڪيترن ئي علائقن ۾ هن جي وڏي پيماني تي فارمن ۾ افزائش ڪئي وڃي ٿي. جينياتي تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته قيد ۾ پاليل اڪثر سلامينڊر زرد درياهه واري نسل سان تعلق رکن ٿا. جڏهن انهن کي ٻيهر فطرت ۾ ڇڏيو وڃي ٿو ته زرد درياهه واري نسل جا سلامينڊر ٻين علائقن تائين پکڙجي وڃن ٿا، جنهن ڪري ٻين مقامي نسلن لاءِ خطرو پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=Yan2018&gt;{{Cite journal|last1=Yan|first1=Fang|last2=Lü|first2=Jingcai|last3=Zhang|first3=Baolin|last4=Yuan|first4=Zhiyong|last5=Zhao|first5=Haipeng|last6=Huang|first6=Song|last7=Wei|first7=Gang|last8=Mi|first8=Xue|last9=Zou|first9=Dahu|year=2018|title=The Chinese giant salamander exemplifies the hidden extinction of cryptic species|journal=Current Biology|volume=28|issue=10|pages=R590–R592|doi=10.1016/j.cub.2018.04.004|pmid=29787716|doi-access=free|bibcode=2018CBio...28.R590Y }}&lt;/ref&gt;

==نباتات==

زرد درياهه ڪيترن ئي ماحولياتي علائقن مان گذري ٿو، جن ۾ [[تبتي پليٽو جا الپائن جهاڙيلا علائقا ۽ چراگاهه]]، [[مرڪزي تبتي پليٽو جي الپائن اسٽيپ]]، [[ٻيلو]]، [[اورڊوس ريگستان]]، [[منگوليا–منچوريا گھاسزار]] ۽ [[بوهائي سمنڊ جا لوڻياٺي چراگاهه]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Olson |first1=David M. |last2=Dinerstein |first2=Eric |last3=Wikramanayake |first3=Eric D. |last4=Burgess |first4=Neil D. |last5=Powell |first5=George V. N. |last6=Underwood |first6=Emma C. |last7=D'amico |first7=Jennifer A. |last8=Itoua |first8=Illanga |last9=Strand |first9=Holly E. |last10=Morrison |first10=John C. |last11=Loucks |first11=Colby J. |last12=Allnutt |first12=Thomas F. |last13=Ricketts |first13=Taylor H. |last14=Kura |first14=Yumiko |last15=Lamoreux |first15=John F. |last16=Wettengel |first16=Wesley W. |last17=Hedao |first17=Prashant |last18=Kassem |first18=Kenneth R. |title=Terrestrial Ecoregions of the World: A New Map of Life on Earth |journal=BioScience |date=2001 |volume=51 |issue=11 |pages=933 |doi=10.1641/0006-3568(2001)051[0933:TEOTWA]2.0.CO;2}}&lt;/ref&gt; نباتاتي حياتي هنڌ جي لحاظ سان گهڻو مختلف آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Greer |first1=Charles |last2=Popov |first2=Igor |date=15 December 2025 |title=Yellow River: Plant and Animal Life |url=https://www.britannica.com/place/Yellow-River/Plant-and-animal-life |encyclopedia=Britannica |location=United States |access-date=28 December 2025}}&lt;/ref&gt; هيٺين علائقن، جيڪي انساني ترقيءَ کان گهڻو متاثر ٿيا آهن، اتي نباتاتي تنوع نسبتاً گهٽ آهي، ۽ نباتات ۾ بنيادي طور [[سوئيڊا|سيپ ويڊ]]، [[فريگمائٽس آسٽرالس|فريگمائٽس]]، [[سيٽاريا ويرڊس]]|فاڪس ٽيل گھاس]]، [[امپيراٽا سلنڊريڪا|ڪونائي گھاس]] ۽ [[ٽيمرڪس چائينينسس|ٽيمرسڪ]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Xu |first1=Zhen |last2=Li |first2=Renqiang |last3=Dou |first3=Wenjun |last4=Wen |first4=Hui |last5=Yu |first5=Shulin |last6=Wang |first6=Pan |last7=Ning |first7=Lehua |last8=Duan |first8=Jiaquan |last9=Wang |first9=Jichun |title=Plant Diversity Response to Environmental Factors in Yellow River Delta, China |journal=Land |date=20 February 2024 |volume=13 |issue=3 |pages=264 |doi=10.3390/land13030264 |doi-access=free |bibcode=2024Land...13..264X }}&lt;/ref&gt;

===نباتاتي تبديليون===
درياهه جي ڊيلٽا جي ڇڏيل حصن ۾ [[ڪاٺيلا ٻوٽن جي واڌ]] سبب جڙي ٻوٽين جي تنوع ۾ گهٽتائي اچي ٿي، جنهن سان مٽيءَ جون خاصيتون تبديل ٿين ٿيون ۽ انهن آبي دلدلي ماحولياتي نظامن جي ماحولياتي توازن ۽ ڪارڪردگي تي ممڪن اثر پوي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Jiaxuan |last2=Luo |first2=Mengjiao |last3=Qu |first3=Fanzhu |last4=Sun |first4=Bowen |last5=Yu |first5=Yang |last6=Meng |first6=Ling |date=2025-05-21 |title=Impacts of Shrub Encroachment on Vegetation Community and Soil Characteristics in Coastal Wetlands of the Abandoned Yellow River Course |journal=Agronomy |language=en |volume=15 |issue=5 |pages=1258 |doi=10.3390/agronomy15051258 |doi-access=free |bibcode=2025Agron..15.1258L |issn=2073-4395}}&lt;/ref&gt;

===تحفظ جون ڪوششون===
[[شانگچيو]] کان ٻاهر واقع شانگچيو زرد درياهه قديم وهڪري جو قومي ٻيلو پارڪ هڪ انساني هٿان تيار ڪيل ٻيلو آهي، جيڪو زرد درياهه واري علائقي جي حياتياتي تنوع جي جزوي بحالي لاءِ قائم ڪيو ويو آهي. هي پارڪ حياتياتي تنوع جو مالڪ آهي، مصنوعي ٻيلن بابت تحقيق لاءِ اهم وسيلي طور ڪم ڪري ٿو ۽ ڪجهه [[خطري هيٺ نوع|خطري هيٺ آيل نوعن]] لاءِ محفوظ پناهه گاهه پڻ فراهم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wang |first1=Xiaofang |last2=Song |first2=Yiming |last3=Zhang |first3=Xiangju |last4=Hou |first4=Heping |last5=Li |first5=Yongsheng |title=Plant Diversity Research in Shangqiu Yellow River Ancient Course National Forest Park, China |journal=Forests |date=20 October 2024 |volume=15 |issue=10 |pages=1831 |doi=10.3390/f15101831 |doi-access=free |bibcode=2024Fore...15.1831W }}&lt;/ref&gt;
```

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>rdmd14oy8fhhqcjd2tpc9p0vyx2gogs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390139</id>
      <parentid>390138</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T08:15:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97086" sha1="8l6eobrebublz8pb03fysx1dtbesb0b" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

=== تهذيب جي جنم ڀومي ===
{{see also|زرد درياهه جي تهذيب}}

[[File:Nine Provinces of China.png|thumb|عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو]]
[[File:Western Zhou geography.svg|thumb|[[مغربي زو خاندان]] جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.]]

[[چيني ڏند ڪٿا]] موجب ديو قامت [[ڪوا فو]] سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ [[وي درياهه]] جو پاڻي پي ويو.&lt;ref&gt;Summary of the story given in the definition of {{lang|zh|夸父追日}}: {{cite book|script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title=[[Xiandai Hanyu Cidian|A Dictionary of Current Chinese]] (Seventh Edition) |date=1 September 2016|publisher=[[The Commercial Press]] |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}&lt;/ref&gt;

[[بهار ۽ سرءُ وارو دور|بهار ۽ سرءُ جي دور]]&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;&gt;Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map &quot;4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)&quot;. {{in lang|fr}}&lt;br/&gt; English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}&lt;/ref&gt; ۽ [[چن خاندان]] جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، [[لويانگ]] کان گذرڻ کان پوءِ درياهه [[شانشي]] ۽ [[هينان]] صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ [[هيبي]] ۽ [[شنڊونگ]] جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده [[تيانجن]] جي ويجهو [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

[[ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه]] جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري [[عظيم يو]] کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|黄河水利委员会黄河志总编辑室|2010|loc=一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代}}&lt;/ref&gt;

''[[يو گونگ]]'' ۾ لکيل آهي: &quot;جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡}}&lt;/ref&gt;

هتي ذڪر ڪيل &quot;جشي&quot; مان مراد موجوده [[چنگھائي]] صوبي جي [[شون هوا سالار خودمختيار ضلعو]] ڀرسان واقع [[آمني ماچن جبل]] آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف [[هوائين]] ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي [[سان مين]] ۽ [[مينگجن]] کان گذرندي [[لو درياهه (هينان)|لو درياهه]] سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو [[دائي پي جبل]] جي اتر کان، [[ژانگ درياهه]] کي پار ڪندي، موجوده [[چوژو ضلعو]] ([[هيبي]]) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده [[شين ضلعو]] وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي [[چنگ ضلعو]] جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار [[تيانجن]] جي ڏکڻ اوڀر مان [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر ''يو گونگ'' ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي &quot;يو درياهه&quot; سڏيو وڃي ٿو.

=== يو درياهه جي وهڪري جي تبديلي ===

[[ژو خاندان]] جي [[ژو جي بادشاهه ڊِنگ|بادشاهه ڊِنگ]] جي حڪومت جي پنجين سال (602 ق.م.) ۾ درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري کي ڇڏي ڪيترائي سؤ ڪلوميٽر اوڀر طرف منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه [[لي يانگ]] (موجوده [[شون ضلعو]]، [[هينان]] جي ڏکڻ اولهه) ۾ سوشو نالي هنڌ وٽ پنهنجا ڪنارا ٽوڙي ٻاهر نڪري آيو ۽ يو درياهه جي اصل وهڪري کان هٽي ويو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|漢書|chapter=卷029|quote=王横言：&quot;禹之行河水，本随西山下东北去。《周谱》云：'定王五年河徙'，则今所行，非禹之所穿也。&quot;}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ اهو [[ژانگ وو]] (موجوده [[ڇانگ ضلعو]]، [[هيبي]] جي اتر اوڀر) وٽ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ٿيو، جيڪو [[عظيم يو]] طرفان ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ کان پوءِ تاريخ ۾ زرد درياهه جي وهڪري جي پهرين وڏي تبديلي مڃي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=禹河大徙|url=http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|website=黄河网|publisher=水利部黄河水利委员会|accessdate=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424174203/http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|archive-date=2017-04-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
سوشو وٽ رخ بدلائڻ کان پوءِ نئون وهڪرو تقريباً [[هوا ضلعو]] کان اوڀر طرف وهندو هو، پوءِ [[هينان]] ۾ [[پويانگ]] جي اتر اولهه مان گذرندي اتر طرف مڙندو هو. ان کان پوءِ [[شنڊونگ]] جي [[گوان ضلعو]] جي اتر ۾ ٻيهر اوڀر طرف مڙي، پوءِ [[چي پنگ]] مان گذرندي وري اتر طرف وڌندو هو، [[هيبي]] جي [[ڇانگژو]] مان آهستي آهستي اتر طرف منتقل ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده [[هوانگ هوا]] ضلعي جي اتر ۾ [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡锥指|[[胡渭]]|quote=周定王五年河徙，自宿胥口东行漯川，右经滑台城(滑县旧城)，又东北经黎阳县(泼县东北兰里)南，又东北经凉城县，又东北为长寿津，河至此与深川别行而东北入海，水经谓之大河故渎。}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران يو درياهه جو اصل وهڪرو ڪجهه وقت تائين وقفي وقفي سان پاڻي کڻندو رهيو، پر [[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] جي وچ ڌاري مڪمل طور سڪي ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|袁仲翔|王质彬|徐福龄|1991|loc=一、夏商西周春秋战国时期}}&lt;/ref&gt;
[[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] ۾ بندن، واهن ۽ ذخيرن کي نقصان پهچائڻ ۽ دشمن رياستن کي ٻوڏ ۾ ٻوڙڻ هڪ عام فوجي حڪمت عملي بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Floods&quot;&gt;Allaby, Michael &amp; Garrat, Richard. ''Facts on File Dangerous Weather Series: [https://books.google.com/books?id=QTKbcWwJ90MC&amp;pg=PA142 Floods]'', p. 142. Infobase Pub., 2003. {{ISBN|0-8160-5282-4}}. Accessed 15 October 2011.&lt;/ref&gt;
ڇو ته زرد درياهه جي وادي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] کان [[گوانژونگ]] واري علائقي ۽ [[چن رياست]] ڏانهن وڃڻ جو اهم رستو هئي، تنهنڪري چن رياست [[هانگو لنگهه]] کي مضبوط قلعن سان محفوظ ڪيو. هتي ڪيترائي اهم معرڪا ٿيا، ۽ اهو [[هان خاندان]] جي گاديءَ وارن شهرن [[چانگ آن]] ۽ [[لويانگ]] جي حفاظت لاءِ به هڪ اهم دفاعي لنگهه هو.
11ع ۾ آيل وڏي ٻوڏ کي مختصر عرصي واري [[شن خاندان]] جي زوال جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 70ع واري ٻي وڏي ٻوڏ کان پوءِ درياهه ٻيهر [[شنڊونگ]] جي اتر مان تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي واپس اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== شاهي دور ===

ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات کان پوءِ [[هانگو لنگهه]] جي فوجي اهميت گهٽجڻ لڳي، ۽ وڏا قلعا ۽ فوجي اڏا [[تونگ لنگهه|تونگ گوان]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. 923ع ۾ [[بعد وارو ليانگ]] خاندان جي جنرل [[دوان نِنگ]] پنهنجي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي [[بعد وارو تانگ]] کان بچائڻ جي ناڪام ڪوشش ۾ بند ڀڃرائي لڳ ڀڳ {{convert|1000|sqmi|sp=us}} علائقو ٻوڙي ڇڏيو. [[سونگ خاندان|سونگ]] دور جي انجنيئر [[لي چون]] پڻ 1020ع ۾ [[ليائو خاندان|ختان]] جي حملي کان بچاءَ لاءِ زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري کي ٻوڙڻ جي ساڳي تجويز ڏني، پر اها رد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي رياستن وچ ۾ ٿيل [[چانيوان معاهدو]] سونگ حڪومت کي نوان کاهه کوٽڻ يا درياهه جو رخ تبديل ڪرڻ کان واضح طور روڪيندو هو.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;&gt;Elvin, Mark &amp; Liu Cuirong&lt;!--sic--&gt; (eds.) ''Studies in Environment and History:'' ''[https://books.google.com/books?id=tAxmcRXKpaUC&amp;pg=PA554 Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History]'', pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. {{ISBN|0-521-56381-X}}.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به بند ٽٽندا رهيا. [[1034ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1034ع ۾ هينگ لونگ]] وٽ بند ٽٽڻ سبب درياهه ٽن وهڪرن ۾ ورهائجي ويو ۽ [[ديژو]] ۽ [[بوزو (جديد شنڊونگ)|بوزو]] جي اترين علائقن ۾ بار بار ٻوڏون آيون.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; سونگ حڪومت پنجن سالن تائين پراڻو وهڪرو بحال ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪندي رهي. صرف هڪ سال اندر 35,000 کان وڌيڪ مزدور، 100,000 ڀرتي ڪيل ڪارڪن، ۽ 220,000 ٽن ڪاٺ ۽ بانس استعمال ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; پر آخرڪار 1041ع ۾ اهو منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. ان کان پوءِ نسبتاً آهستي وهندڙ درياهه 1048ع ۾ [[شانگهو]] وٽ ٻيهر بند ٽوڙي پنهنجو مکيه وهڪرو اتر طرف [[تيانجن]] ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== ڏاکڻو وهڪرو وارو دور ===
[[File:546 of 'The International Geography. ... Edited by H. R. Mill' (11167528043).jpg|thumb|زرد درياهه جي پراڻن ۽ موجوده ڇوڙن جو نقشو]]
[[File:Ming Zuling.png|thumb|[[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم ڀرسان [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] ۽ [[منگ زولِنگ]] جو نقشو، جيڪو [[پان جيشُن]] جي ''Overview of River Maintenance'' جي [[چار خزانا مڪمل لائبريري]] واري ايڊيشن مان ورتل آهي. [[چنگ خاندان]] واري ايڊيشن تائين 1680ع جي ٻوڏ سبب اهي سڀ هنڌ پاڻي هيٺ اچي چڪا هئا.]]

1128ع کان 1855ع تائين زرد درياهه پنهنجي اڄوڪي رستي موجب [[بوهائي سمنڊ]] ۾ نه پر ڏکڻ طرف وهي [[هوائي درياهه]] سان ملي موجوده اتر [[جيانگسو صوبو]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان [[زرد سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. 1128ع ۾ [[ڪائيفينگ]] جي گورنر [[دو چونگ]] {{nowrap|({{lang|zh|{{linktext|杜|充}}}})}} جي اڳواڻي هيٺ [[سونگ خاندان]] جي فوجن [[جن خاندان (1115–1234)|جن خاندان]] جي وڌندڙ فوج کي روڪڻ لاءِ زرد درياهه جا ڏاکڻا بند ٽوڙي ڇڏيا. ان جي نتيجي ۾ درياهه جو وڏو رخ بدلجي ويو ۽ زرد درياهه [[سي درياهه]] ۽ [[هوائي درياهه]] جي ٻين معاون درياهن کي پنهنجي وهڪري ۾ شامل ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=Yunzhen |last2=Syvitski |first2=James PM |last3=Shu |first3=Gao |last4=Overeem |first4=Irina |last5=Kettner |first5=Albert J |title=Socio-economic Impacts on Flooding: A 4000-Year History of the Yellow River, China |journal=Ambio |date=2012 |volume=41 |issue=7 |pages=682–698 |doi=10.1007/s13280-012-0290-5 |pmid=22673799 |pmc=3472015|bibcode=2012Ambio..41..682C }}&lt;/ref&gt; تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زرد درياهه مڪمل طور [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ کان وهي [[زرد سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو. 1194ع تائين هوائي درياهه جو ڇوڙ گپ سان بند ٿي ويو هو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;&gt;Grousset, Rene. ''The Rise and Splendour of the Chinese Empire'', p. 303. University of California Press, 1959.&lt;/ref&gt; گپ جي وڏي مقدار سبب، جڏهن بعد ۾ زرد درياهه ٻيهر پنهنجو رخ تبديل ڪيو، تڏهن به هوائي درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن واپس نه وڃي سگهيو، بلڪه ان جو پاڻي [[هونگزي ڍنڍ]] ۾ گڏ ٿيڻ لڳو ۽ پوءِ ڏکڻ طرف [[يانگزي درياهه]] ڏانهن وهي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pietz |first1=David A. |title=The Yellow River |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674058248 |page=50}}&lt;/ref&gt;

[[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1344ع جي ٻوڏ]] دوران زرد درياهه ٻيهر [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ طرف وهي ويو. ان وقت [[يوان خاندان]] زوال پذير هو، ۽ شهنشاهه درياهه جا نوان بند اڏائڻ لاءِ وڏي انگ ۾ ماڻهن کي جبري پورهئي تي لڳايو. انهن سخت حالتن بغاوتن کي جنم ڏنو، جيڪي آخرڪار [[منگ خاندان]] جي قيام جو سبب بڻيون.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;/&gt; 1391ع ۾ [[1391ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|ٻي وڏي ٻوڏ]] دوران درياهه [[ڪائيفينگ]] کان [[فينگيانگ ضلعو]] ([[آنهوئي]]) تائين ٻوڏ آندي. آخرڪار [[1494ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1494ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ عوامي تعميراتي منصوبن دوران خواجه سرا [[لي شِنگ]] درياهه جي وهڪري کي مستحڪم بڻايو.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt; 16هين صديءَ دوران به درياهه ڪيترائي ڀيرا ٻوڏ آندو، جن ۾ 1526ع، 1534ع، 1558ع ۽ 1587ع جون ٻوڏون شامل آهن، ۽ هر ٻوڏ هيٺئين وهڪري ۾ تبديلي آندي.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;&gt;Tsai, Shih-Shan Henry. ''SUNY Series in Chinese Local Studies'': ''[https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC&amp;pg=PA200 The Eunuchs in the Ming Dynasty]''. SUNY Press, 1996. {{ISBN|0791426874}}, 9780791426876.&lt;/ref&gt;

[[1642ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1642ع جي ٻوڏ]] انسانن جي پيدا ڪيل هئي. [[ڪائيفينگ]] جي منگ گورنر شهر جو ڇهن مهينن کان گهيرو ڪندڙ هاري اڳواڻ [[لي زِيچينگ]] جي فوجن کي تباهه ڪرڻ لاءِ بند ٽوڙڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;Lorge, Peter Allan. ''[https://books.google.com/books?id=SE2Gw8rjuXQC&amp;pg=PA147 War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795]'', p. 147. Routledge, 2005. {{ISBN|978-0-415-31691-0}}.&lt;/ref&gt; نتيجي ۾ باغين بدران پنهنجو ئي شهر تباهه ٿي ويو، ۽ ٻوڏ، ڏڪار ۽ وبائن سبب شهر جي اڳوڻي 378,000 آبادي مان لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref&gt;[[Xu Xin (Judaic scholar)|Xu Xin]]. ''[https://books.google.com/books?id=GAAWkYBNu5sC&amp;pg=PA47 The Jews of Kaifeng, China: History, Culture, and Religion]'', p. 47. Ktav Publishing Inc, 2003. {{ISBN|978-0-88125-791-5}}.&lt;/ref&gt; هي خوشحال شهر تقريباً ويران ٿي ويو ۽ پوءِ [[چنگ خاندان]] جي [[ڪانگشي شهنشاهه]] جي دور ۾ ٻيهر آباد ڪيو ويو.

شاهي دور ۾ اهو سوال هميشه تڪراري رهيو ته ٻوڏ کي ڪيتري شدت سان روڪڻ گهرجي ۽ جڏهن درياهه پنهنجو رخ بدلائي ته ڇا ان کي ٻيهر پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو وڃي يا نه. جاگرافيدان چارلس گرير موجب ٻن مختلف نظرين جو وجود هو. هڪ، جنهن کي هو [[ڪنفيوشس ازم]] سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿو، درياهه کي اوچن بندن جي وچ ۾ محدود رکڻ جي حمايت ڪندو هو ته جيئن پوک لائق زمين وڌ کان وڌ محفوظ رهي. ٻيو، جنهن کي هو [[تائوازم]] سان منسوب ڪري ٿو، گهٽ اوچائي وارن بندن جو حامي هو، جيڪي هڪ ٻئي کان 5 کان 10 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي هجن.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|pages=387–88|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; [[سونگ خاندان]] جي [[سونگ جي شهنشاهه رين زونگ|رين زونگ]] ۽ [[سونگ جي شهنشاهه شين زونگ|شين زونگ]] جي دور ۾، جڏهن درياهه بار بار بند ٽوڙي اتر ۽ اولهه طرف منتقل ٿيندو رهيو، درٻاري عملدارن ۾ ان ڳالهه تي ڊگهو اختلاف رهيو ته ڇا وڏي خرچ سان درياهه کي وري پراڻي وهڪري ڏانهن آڻڻ گهرجي يا نه. آخرڪار شين زونگ حڪم ڏنو ته درياهه کي پنهنجي نئين وهڪري ۾ ئي رهڻ ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Lamoroux|author-first1= Christian|title=From the Yellow River to the Huai, chapter 15 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|pages=556–571|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

روايتي ٻوڏ ڪنٽرول لاءِ [[بند (پاڻي)|بند]]، [[ريوٽمينٽ]]، پاڻي جي زور کي گهٽائڻ لاءِ حفاظتي ڀتيون، اضافي پاڻي گڏ ڪرڻ وارا تلاءَ، نيڪالي وارا واهه ۽ [[پولڊر]] استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|page=388|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; انهن طريقن بابت [[پان جيشُن]] جهڙن عملدارن تفصيلي ڪتاب پڻ لکيا.&lt;ref&gt;''Overview on River Management'' {{nowrap|({{lang|zh|《河防一覽》}}}} {{transliteration|zh|Héfáng yīlǎn}}), 1590.&lt;/ref&gt; پان جيشُن جو خيال هو ته درياهه جي مختلف شاخن کي گڏ ڪرڻ سان وهڪري جي طاقت وڌندي، جنهن سان گپ کي هيٺ کڻي وڃڻ جي صلاحيت به وڌندي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Elvin|author-first1= Mark |author-last2= Su |author-first2=Ninghu|title=The Influence of the Yellow River on Hangzhou Bay since AD 1000, chapter 10 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|page=400|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به زرد درياهه، [[هوائي درياهه]] ۽ [[عظيم واهه]] جي سنگم واري علائقي ۾ حالتون ايتريون پيچيده رهيون، جو 1680ع جي وڏي ٻوڏ علائقي جي اهم مرڪز [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] کي مڪمل طور ٻوڙي ڇڏيو، جنهن کان پوءِ پان جيشُن کي درٻار مان هٽايو ويو. ان ٻوڏ دوران ويجهو واقع [[منگ ابن ڏاڏن جو مقبرو]] به [[هونگزي ڍنڍ]] هيٺ صدين تائين دفن رهيو، جيستائين جديد آبپاشي ۽ ٻوڏ ڪنٽرول منصوبن سبب پاڻيءَ جي سطح گهٽ نه ٿي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي کان کوٽائي ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع نه ٿيو.

{{wide image|Qianlong Emperor’s Southern Inspection Tour, Scroll 4, Confluence of the Huai and Yellow Rivers.jpg|3300px|''[[قيان لونگ شهنشاهه]] جي ڏاکڻي دوري'' جي چوٿين طومار ۾ [[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم جو منظر ڏيکاريل آهي.}}

=== اوڻيهين صديءَ کان موجوده دور تائين ===
[[File:Tchagan-Kouren.png|thumb|1851ع ۾ هيڪو شهر (هاڻوڪي [[ٽوگتو ضلعي]]، [[اندروني منگوليا]])]]
[[File:1938 Yellow River flood.jpg|right|thumb|1938ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ دوران [[قومپرست چيني فوج]] جا سپاهي.]]

[[1851ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1851ع کان 1855ع]] جي وچ ۾&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt;، [[نيئن بغاوت]] ۽ [[تائي پنگ بغاوت]] دوران آيل ٻوڏن سبب زرد درياهه ٻيهر اتر طرف موٽي آيو. [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1887ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 900,000 کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;&gt;International Rivers Report. &quot;[http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf Before the Deluge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704083330/http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf |date=4 July 2008 }}&quot;. 2007.&lt;/ref&gt; ۽ اها ڏڪار ۽ وبائن کي ڇڏي تاريخ جي ٻئي سڀ کان وڏي قدرتي آفت مڃي وڃي ٿي. [[1897ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1897ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ زرد درياهه تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي قائم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Needham, Joseph. ''Science and Civilization in China''. Vol. 1. ''Introductory Orientations'', p. 68. Caves Books Ltd. (Taipei), 1986 {{ISBN|052105799X}}.&lt;/ref&gt;

1898ع جي ٻوڏ [[شنڊونگ]] جي ڪيترين ئي آباديُن کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}} ان کان پوءِ آيل ڏڪار ۽ عيسائي مشنرين جي سرگرمين سبب ڳوٺاڻن سماج ۾ پيدا ٿيل سماجي ڇڪتاڻ [[باڪسر تحريڪ]] ۽ [[باڪسر بغاوت]] جي اڀار جا اهم سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}}

[[1931ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1931ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;/&gt; ۽ اها انساني جاني نقصان جي لحاظ کان تاريخ جي سڀ کان وڏي رڪارڊ ٿيل ٻوڏ مڃي وڃي ٿي.

9 جون 1938ع تي، [[ٻي چين-جاپان جنگ]] دوران، [[چيانگ ڪائي شيڪ]] جي حڪم تي [[ڪومنٽانگ]] فوجن [[هوايوانڪو، هينان|هوايوانڪو]] ڀرسان زرد درياهه جا بند ٽوڙي ڇڏيا. ڪينيڊين مورخ ڊائنا ليري ان کي &quot;جنگ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل قدرتي آفت&quot; قرار ڏنو آهي. هن ڪارروائي جو مقصد &quot;پاڻي کي سپاهين جي متبادل طور استعمال ڪرڻ&quot; واري حڪمت عملي تحت اڳتي وڌندڙ جاپاني فوج کي روڪڻ هو. تقريباً {{convert|54000|km2|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} علائقو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن ۾ اندازاً 500,000 کان 900,000 چيني مارجي ويا، جڏهن ته جاپاني فوجين جي جاني نقصان جو صحيح انگ معلوم ناهي. ٻوڏ جاپاني فوج کي زرد درياهه جي ڏاکڻي ڪناري تي [[ژينگژو]] تي قبضي کان عارضي طور روڪي ڇڏيو، پر اهي آخرڪار [[ووهان]] تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪو ان وقت چيني حڪومت جو عارضي گاديءَ وارو شهر هو.&lt;ref&gt;Lary, Diana. &quot;The Waters Covered the Earth: China's War-Induced Natural Disaster&quot;. Op. cit. in Selden, Mark &amp; So, Alvin Y., eds. ''War and State Terrorism: The United States, Japan, and the Asia-Pacific in the Long Twentieth Century'', pp. 143–170. Rowman &amp; Littlefield, 2004 {{ISBN|0742523918}}.&lt;/ref&gt;

ڪومنٽانگ حڪومت هوايوانڪو جا بند ٽوڙڻ ۽ ان کان پوءِ پيش آيل آفت جي ذميواري قبول نه ڪئي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;&gt;{{cite journal|first=Kathryn |last=Edgerton-Tarpley |title=A River Runs through It: The Yellow River and The Chinese Civil War, 1946–1947 |journal=Social Science History |volume=41 |issue=2 |date=Summer 2017 |pages=141–173 |doi=10.1017/ssh.2017.2|jstor=90017906 |url=https://www.jstor.org/stable/90017906}}&lt;/ref&gt;{{rp|145}} ۽ ان جو الزام جاپاني جنگي جهازن تي هنيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جاپان ۽ عالمي پريس چيني حڪومت جي ذميواري کي نمايان ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جڏهن ته چين اندر، حتيٰ جو [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي اخبارن به، جنگ جي پڄاڻي تائين حڪومت جي سرڪاري موقف جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}}

1940ع ۾ ئي ڪومنٽانگ حڪومت اعلان ڪيو ته جاپان جي شڪست کان پوءِ درياهه کي ٻيهر اتر واري پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو ويندو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} 1944ع جي آخر ۾ هوايوانڪو واري شگاف کي بند ڪرڻ ۽ 1938ع کان اڳ واري وهڪري مطابق بندن جي بحالي جي رٿابندي شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ان جي مخالفت اترئين وهڪري جي ڪنارن تي رهندڙ ماڻهن&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ۽ مقامي ڪميونسٽ باغين ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|150}}

1946ع ۾ [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مرڪزي ڪميٽي پڻ درياهه کي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽائڻ جي اصول سان اتفاق ڪيو، پر شرط رکيو ته پهرين بندن جي مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان جي باوجود قومپرست حڪومت هوايوانڪو جي شگاف کي بند ڪرڻ جو ڪم جاري رکيو، ۽ منصوبي جي شروعات سرڪاري طور 1 مارچ 1946ع تي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان کان ٿوري ئي دير پوءِ ڪميونسٽن پهريون ڀيرو کلي عام قومپرستن کي بند ٽوڙڻ ۽ جاپانين کي روڪڻ ۾ ناڪاميءَ جو ذميوار قرار ڏنو.

جاري [[چيني گهرو جنگ]] ۽ 1947ع جي  سبب [[چيانگ ڪائي شيڪ]] لاءِ شگاف بند ڪرڻ فوجي لحاظ کان اهم هو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|155}} قومپرستن آخرڪار 5000 فٽ ڊگهو شگاف 15 مارچ 1947ع تي بند ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158}} ۽ ٻئي ڏينهن درياهه مڪمل طور پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158-59}} ساڳئي سال [[چوٿين مئي تحريڪ]] جي سالگرهه تي ڪومنٽانگ هوايوانڪو ۾ ان ڪاميابي جي جشن لاءِ تقريب پڻ منعقد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159}}

ساڳئي سال ڏاکڻي پراڻي وهڪري واري علائقي ۾ ٻيهر زراعت شروع ٿي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159-60}} جڏهن ته اترئين بحال ٿيل وهڪري جي ڀرسان، جتي بند اڃا مرمت نه ٿيا هئا، هزارين ماڻهو لڏپلاڻ تي مجبور ٿيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|160}} ڪميونسٽن جي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ مقامي عملدارن لکين ماڻهن کي متحرڪ ڪري بندن جي مرمت ۽ مضبوطيءَ جا وسيع منصوبا شروع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|162}}

1949ع ۾ ڪميونسٽن جي فتح کان پوءِ، [[چين جي عوامي جمهوريه]] 1954ع ۾ ''زرد درياهه جي ٻوڏن تي بنيادي ضابطو ۽ زرد درياهه جي آبي منصوبن جي ترقي'' وارو قومي منصوبو جاري ڪيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book |last=Harrell |first=Stevan |title=An Ecological History of Modern China |publisher=[[University of Washington Press]] |year=2023 |isbn=9780295751719 |location=Seattle}}&lt;/ref&gt;{{Rp|pages=111–113}} ان جو مقصد ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] جي برساتي زراعت کي آبپاشي واري زراعت ۾ تبديل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}} 1957ع کان انهن منصوبن تي وڏي پيماني تي عملدرآمد شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}}

1970ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين درياهه جي سڪي وڃڻ جو رجحان تيزي سان وڌيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ زرد درياهه هر سال سراسري طور لڳ ڀڳ 180 ڏينهن تائين سمنڊ تائين پهچي نه سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}} 1997ع ۾ ته درياهه لڳاتار 226 ڏينهن تائين سمنڊ ۾ ڇوڙ نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}}

12 آگسٽ 2024ع تي [[چين جي پاڻي وسيلن واري وزارت]] جي زرد درياهه آبي ڪميٽي اعلان ڪيو ته 1999ع کان سڄي درياهه جي گڏيل پاڻي وهڪري واري نظام جي نفاذ کان پوءِ زرد درياهه 25 سالن کان بنا رڪاوٽ وهندو رهيو آهي. انهن 25 سالن دوران زرد درياهه جي مکيه وهڪري مان مجموعي طور 543.6 ارب ڪعبي ميٽر کان وڌيڪ پاڻي فراهم ڪيو ويو، جڏهن ته 1.464 ارب ڪعبي ميٽر ماحولياتي پاڻي پڻ فراهم ڪيو ويو. درياهه جي ڇوڙ واري آبي زمينن ۽ محفوظ علائقن ۾ پکين جي نسلن جو انگ وڌي 373 ٿي ويو، ۽ آبي ماحولياتي نظام ۾ نمايان بحالي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=黄河实现连续25年不断流_新闻频道_中国青年网 |url=https://news.youth.cn/gn/202408/t20240812_15443210.htm |access-date=2025-04-08 |website=news.youth.cn}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

[[File:Bassin-du-fleuve-jaune.png|thumb|زرد درياهه جي طاس جو طبقاتي نقشو]]

زرد درياهه جي طاس جي اوڀر-اولهه ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|1900|km|-1|sp=us}} ۽ اتر-ڏکڻ ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آهي. ان جو ڪل [[آبگير علائقو]] لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آهي.

[[چائنا ايڪسپلوريشن اينڊ ريسرچ سوسائٽي]] موجب،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=China Exploration &amp; Research Society|url=http://www.cers.org.hk/index.php/en/|access-date=2021-01-06|website=cers.org.hk|archive-date=28 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328175811/http://www.cers.org.hk/index.php/en/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه جو سرچشمو [[بيان هار جبلن]] ۾ {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}} تي، [[يوشو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اوڀرئين ڪناري ڀرسان واقع آهي. ان جون سرچشمي واريون معاون نديون [[گيارنگ ڍنڍ]] ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جيڪي [[گولو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اولهندي حصي ۾، [[چنگھائي]] جي بيان هار جبلن جي بلند علائقن ۾ واقع آهن. [[زوئيگي بيسن]] ۾، جيڪو [[گانسو]] جي سرحد سان لڳو لڳ آهي، زرد درياهه پهرين اتر اولهه ۽ پوءِ اتر اوڀر طرف وڪڙ ڪري ٿو، ان کان پوءِ ڏکڻ طرف مڙي مشهور &quot;[[اورڊوس لوپ]]&quot; ٺاهي ٿو، ۽ پوءِ عام طور اوڀر طرف [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان وهي [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جو [[آبگير طاس]] {{convert|752443|km2|sp=us|0}} تي پکڙيل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 140 ملين ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ۽ آبپاشي فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;/&gt;

زرد درياهه هاڻوڪي چين جي ستن [[چين جا صوبا|صوبن]] ۽ ٻن [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقن]] مان وهي ٿو، جيڪي اولهه کان اوڀر طرف هن ريت آهن: [[چنگھائي]]، [[سيچوان]]، [[گانسو]]، [[ننگشيا]]، [[اندروني منگوليا]]، [[شانشي]]، [[شانسي]]، [[هينان]] ۽ [[شنڊونگ]]. زرد درياهه جي موجوده وهڪري تي واقع اهم شهرن ۾ [[لانژو]]، [[ينچوان]]، [[ووھائي]]، [[باوتو]]، [[لويانگ]]، [[ژينگژو]]، [[ڪائيفينگ]] ۽ [[جينان]] شامل آهن. درياهه جو موجوده ڇوڙ [[ڪينلي ضلعو|ڪينلي ضلعي]]، [[شنڊونگ]] ۾ واقع آهي.

عام طور زرد درياهه کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي. اهي تقريباً [[تبتي پليٽو]] جي جبلستاني اتر اوڀرئين حصي، [[اورڊوس لوپ]] ۽ [[لوئس پليٽو]]، ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] تي مشتمل آهن.&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt; بهرحال، مختلف محقق انهن ٽن مرحلن جي حدبندين بابت مختلف رايا رکن ٿا.{{Citation needed|date=May 2009}} هن مقالي ۾ بنيادي طور [[زرد درياهه تحفظ ڪميشن]] طرفان اختيار ڪيل ورهاست استعمال ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[http://www.yellowriver.gov.cn/ Yellow River Conservancy Commission]. Yellowriver.gov.cn. Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;

زرد درياهه سان گڏ ايندڙ تلڇٽ [[بوھائي سمنڊ]] مان ٿيندي [[اتر پيلو سمنڊ]] ۽ [[ڏکڻ پيلو سمنڊ]] تائين پهتي آهي، جتي [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي چوڌاري هڪ پري وارو تلڇٽي مرڪز (Distal Depocenter) ٺهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=J Paul Liu, John D Milliman, Shu Gao, Peng Cheng |title=Holocene development of the Yellow River's subaqueous delta, North Yellow Sea|journal=[[Marine Geology]]|date=2004|volume=209|issue=1–4|pages=45–67|doi=10.1016/j.margeo.2004.06.009|bibcode=2004MGeol.209...45L}}&lt;/ref&gt;

===ارضيات===
زرد درياهه پهريون ڀيرو غالباً [[ديرين مائيوسين]]، [[پليائيوسين]] يا [[پليئسٽوسين]] دور دوران وجود ۾ آيو،&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Wang |first1=Xin |last2=Hu |first2=Gang |last3=Saito |first3=Yoshiki |last4=Ni |first4=Guanzhong |last5=Hu |first5=Han |last6=Yu |first6=Ziying |last7=Chen |first7=Jingping |last8=Wang |first8=Mi |last9=Yuan |first9=Xiaoping |last10=Wang |first10=Lei |last11=Hu |first11=Zhenbo |last12=Nie |first12=Junsheng |last13=Pan |first13=Baotian |title=Did the modern Yellow River form at the Mid-Pleistocene transition? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2095927322002365#:~:text=The%20incision%20of%20the%20Sanmen,Plateau%20to%20global%20climate%20change. |journal=Science Bulletin |date=2022 |volume=67 |issue=15 |pages=1603–1610 |doi=10.1016/j.scib.2022.06.003 |pmid=36546288 |bibcode=2022SciBu..67.1603W |via=Elsevier Science Direct|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Xue |first=Chunting |date=August 1993 |title=Historical changes in the Yellow River delta, China |url=https://www.researchgate.net/publication/240420103 |journal=Marine Geology |volume=113 |issue=3–4 |pages=321–330 |doi=10.1016/0025-3227(93)90025-Q|bibcode=1993MGeol.113..321X }}&lt;/ref&gt; جيڪو [[تبتي پليٽو]] جي مٿي اڀرڻ (uplift) جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;:03&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:022&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hu |first1=Zhenbo |last2=Pan |first2=Baotian |last3=Guo |first3=Lianyong |last4=Vandenberghe |first4=Jef |last5=Liu |first5=Xiaopeng |last6=Wang |first6=Junping |last7=Fan |first7=Yunlong |last8=Mao |first8=Junwei |last9=Gao |first9=Hongshan |last10=Hu |first10=Xiaofei |date=2016-02-01 |title=Rapid fluvial incision and headward erosion by the Yellow River along the Jinshaan gorge during the past 1.2 Ma as a result of tectonic extension |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379115301864 |journal=Quaternary Science Reviews |volume=133 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.quascirev.2015.12.003 |bibcode=2016QSRv..133....1H |issn=0277-3791|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===مٿيون وهڪرو===
{{unreferenced section|date=September 2015}}

زرد درياهه جو مٿيون وهڪرو [[بيان هار جبلن]] ۾ واقع ان جي سرچشمي کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[هيڪو ٽائون]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] تائين پکڙيل آهي، جتي درياهه ڏکڻ طرف تيز وڪڙ کڻي ٿو. هن حصي جي ڪل ڊيگهه {{convert|3472|km|0|sp=us}} ۽ ڪل طاس جو پکيڙ {{convert|386000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جي 51.4٪ جي برابر آهي. هن وهڪري دوران زرد درياهه جي اوچائي {{convert|3496|m|0|sp=us}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري [[ڍلان]] 0.10٪ آهي.

سرچشمي وارو حصو بنيادي طور [[بيان هار جبلن]] ۽ [[امني ماچين]] جبلن جي وچ ۾ موجود چراگاهن، دلدلن ۽ ٽڪرين مان گذري ٿو. هتي درياهه جو پاڻي صاف ۽ وهڪرو مستحڪم هوندو آهي. هن علائقي ۾ شفاف ڍنڍون نمايان خصوصيت آهن. هن حصي جون ٻه اهم ڍنڍون [[گيارنگ ڍنڍ]] (ژالنگ) ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] (ايلنگ) آهن، جن جي گنجائش ترتيبوار 4.7 ارب ۽ 10.8 ارب ڪعبي ميٽر (166 ۽ 381 ارب ڪعبي فوٽ) آهي. سمنڊ جي سطح کان {{convert|4290|m|sigfig=4|sp=us|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع اهي چين جون سڀ کان وڏيون مٿانهين ميدان واريون مٺي پاڻي جون ڍنڍون آهن. زرد درياهه جي سرچشمي واري علائقي جو وڏو حصو [[سانجيانگ يوان قومي قدرتي محفوظ علائقو|سانجيانگ يوان (&quot;ٽن درياهن جا سرچشما&quot;) قومي قدرتي محفوظ علائقو]] قرار ڏنو ويو آهي، ته جيئن زرد درياهه، [[يانگزي درياهه]] ۽ [[ميڪونگ درياهه]] جي سرچشمن جي حفاظت ٿي سگهي.

امني ماچين جبلن جي اوڀرئين ڪناري سان اوڀر طرف وهندي، زرد درياهه [[ماچو ڪائونٽي]]، [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هتي اهو بلند دلدلي علائقي [[زوئيگي دلدل]] جي ڪناري سان وهي ٿو ۽ پوءِ اوچتو اتر اولهه طرف وڪڙ ڪري [[ماچو ڪائونٽي|ماچو]] ۽ [[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]] جي وچ ۾ سرحد بڻائي ٿو. پوءِ درياهه امني ماچين جبلن جي اترئين ڪناري سان وهندي ٻيهر [[چنگھائي]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ آهستي آهستي اتر طرف مڙي [[شنگھائي ڪائونٽي]] ۾ [[لونگيانگ گھاٽي]] ڏانهن وڌي ٿو.

وادي وارو حصو [[چنگھائي]] جي لونگيانگ گھاٽي کان [[گانسو]] جي [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پکڙيل آهي. درياهه جي ٻنهي پاسن تي اوچا پهاڙي ڪنارا آهن. درياهه جو پيٽ سوڙهو ۽ لاٿ تيز هجڻ سبب هن حصي ۾ وهڪرو نهايت تيز ۽ ڇوليدار هوندو آهي. هن حصي ۾ 20 گھاٽيون آهن، جن مان [[لونگيانگ گھاٽي|لونگيانگ]]، جيشي، [[ليوجياشيا ڊيم|ليوجيا]]، باپان ۽ [[چنگتونگ گھاٽي|چنگتونگ]] سڀ کان مشهور آهن. وهڪري جون اهي حالتون [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ انتهائي موزون آهن. زرد درياهه انهن گھاٽين مان گذرندي ٻي ۽ آخري ڀيرو [[چنگھائي]] مان نڪري [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو، جيڪو [[ليوجيا گھاٽي]] کان ٿورو اڳ آهي. [[يانگو گھاٽي]] کان هيٺ [[لانژو]]، جيڪو صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، زرد درياهه جي ڪناري تي آباد آهي. اتان درياهه اتر اوڀر طرف وهي [[ننگشيا]] ۾ [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پهچي ٿو.

چنگتونگ گھاٽي مان نڪرڻ کان پوءِ درياهه وسيع [[آلوويئل ميدان]]ن، يعني [[ينچوان ميدان]] ۽ [[هيتائو ميدان]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ درياهه جي ڪنارن وارا علائقا گهڻو ڪري ريگستان ۽ گاهه وارا ميدان آهن، جڏهن ته معاون نديون تمام ٿوريون آهن. وهڪرو نسبتاً آهستو هوندو آهي. هيتائو ميدان جي ڊيگهه {{convert|900|km|-1|sp=us|abbr=on}} ۽ ويڪر {{convert|30|to|50|km|mi|0|sp=us|abbr=on}} آهي. تاريخي طور هي زرد درياهه سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آبپاشي وارو ميدان رهيو آهي.

&lt;gallery&gt;
File:九曲黄河第一湾1.JPG|[[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]]
File:YellowRiver.jpg|[[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]]، [[تبتي پليٽو]] ۾، [[لوئس پليٽو]] کان مٿانهون علائقو
File:景泰 黄河石林景区之黄河与崖壁 02.jpg|[[جنگتائي ڪائونٽي]]، [[گانسو]]
File:VM 6056 Liujiaxia Town.jpg|[[ليوجياشيا]]، [[گانسو]]
File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|[[داشيا درياهه]] (هيٺئين ساڄي پاسي کان ايندڙ) [[لينشيا خودمختيار صوبي]]، [[گانسو]] ۾ زرد درياهه جي [[ليوجياشيا ذخيرو]] ۾ ڇوڙ ڪندي
&lt;/gallery&gt;

===وچيون وهڪرو===
{{main|اورڊوس لوپ|هيتائو}}

[[اورڊوس لوپ]] زرد درياهه جي هڪ وڏي وڪڙ سان ٺهيو آهي، جيڪو [[ژونگ ننگ ڪائونٽي]]، [[ننگشيا]] کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[شانشي]] جي [[تونگ گوان ڪائونٽي]] ۾ [[ويئي درياهه]] سان سنگم وٽ اوڀر طرف تيز موڙ تي ختم ٿئي ٿو. بهرحال، سرڪاري طور زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] کان [[ژينگژو]]، [[هينان]] تائين شمار ڪيو وڃي ٿو. وچئين وهڪري جي ڊيگهه {{convert|1206|km|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته ان جي طاس جو پکيڙ {{convert|344000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو 45.7٪ آهي. هن حصي ۾ درياهه جي اوچائي مجموعي طور {{convert|890|m|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.074٪ آهي. وچئين وهڪري ۾ 30 وڏيون معاون نديون شامل ٿين ٿيون، جن سبب پاڻي جي وهڪري ۾ 43.5٪ واڌ ٿئي ٿي. زرد درياهه جي مجموعي تلڇٽ جو 92٪ حصو به هن وهڪري مان اچي ٿو.

زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[لوئس پليٽو]] مان گذري ٿو، جتي تمام گهڻي زميني ڪٽائي (erosion) ٿئي ٿي. درياهه ۾ شامل ٿيندڙ وڏي مقدار ۾ مٽي ۽ واري سبب زرد درياهه دنيا جو سڀ کان وڌيڪ [[تلڇٽ]] کڻندڙ درياهه بڻجي ويو آهي. 1933ع ۾ درياهه ۾ تلڇٽ جي سالياني مقدار جو سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ 3.91 ارب ٽن هو. جڏهن ته 1977ع ۾ تلڇٽ جي سڀ کان وڌيڪ ڪثافت 920 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر (57.4 پائونڊ في ڪعبي فوٽ) رڪارڊ ڪئي وئي. اهي تلڇٽ بعد ۾ هيٺئين وهڪري جي آهستي وهندڙ حصي ۾ جمع ٿين ٿا، جنهن سان [[درياهي پيٽ]] اوچو ٿي وڃي ٿو ۽ مشهور &quot;زمين کان مٿانهون درياهه&quot; وجود ۾ اچي ٿو. [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] کان [[يومينڪو]] تائين درياهه پنهنجي مکيه وهڪري ۾ لڳاتار ڊگهي وادين مان گذري ٿو، جيڪي گڏيل طور [[جنشان وادي]] سڏجن ٿيون. هن حصي ۾ موجود آبي توانائي جا وسيع وسيلا ان کي [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ ملڪ جو ٻيون سڀ کان موزون علائقو بڻائين ٿا. مشهور [[هوڪو آبشار]] به هن وادي جي هيٺئين حصي ۾ [[شانسي]] ۽ [[شانشي]] جي سرحد تي واقع آهي.

&lt;gallery&gt;
File:Zhongshan Bridge, Lanzhou (53724585497).jpg|[[لانژو]]، [[گانسو]]
File:沙坡头景区之黄河与悬索桥 02.jpg|[[شاپوٽو]]، [[ننگشيا]]، چوڌاري ريگستان سان
Iss067e122535 lrg.jpg|[[دالاڊ بينر]]، [[باوتو]]، [[اندروني منگوليا]]
File:HukouWaterfall4.jpg|[[هوڪو آبشار]]، [[ييچوان ڪائونٽي، شانشي|ييچوان]]، [[شانشي]]
File:Qiankun Bend.jpg|[[چيانڪن وڪڙ]]، [[يونگھي ڪائونٽي]]، [[شانسي]]
File:20221218 View of the Yellow River at Yinmagou 01.jpg|[[شنگيانگ]]، [[هينان]]
&lt;/gallery&gt;

===هيٺيون وهڪرو===
{{main|زرد درياهه جو ڊيلٽا}}

هيٺئين وهڪري ۾، [[ژينگژو]] کان درياهه جي ڇوڙ تائين، جيڪو {{convert|786|km|sp=us|abbr=on}} ڊگهو آهي، زرد درياهه [[ٻنڌ]]ن جي وچ ۾ وهندي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان اتر اوڀر طرف وهي آخرڪار [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هن حصي جي طاس جو پکيڙ رڳو {{convert|23000|km2|sp=us}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو فقط 3٪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن حصي ۾ تمام ٿوريون معاون نديون شامل ٿين ٿيون؛ ڏکڻ جون تقريباً سڀئي نديون [[هوائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جڏهن ته اتر جون نديون [[هائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. مثال طور، هوائي درياهه جي طاس کي زرد درياهه جي طاس کان زرد درياهه جي ڏاکڻي ٻنڌ ذريعي جدا ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yang |first1=Gonghuan |last2=Zhuang |first2=Dafang |title=Atlas of the Huai River Basin Water Environment: Digestive Cancer Mortality |date=2014 |publisher=Springer |isbn=9789401786195 |page=143}}&lt;/ref&gt; هيٺئين وهڪري ۾ اوچائيءَ جو مجموعي لاٿ {{convert|93.6|m|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.012٪ آهي.

وچئين وهڪري مان ايندڙ تلڇٽ هن حصي ۾ گڏ ٿي درياهه جي پيٽ کي مسلسل اوچو ڪن ٿا. تلڇٽ جي تمام گهڻي جمع ٿيڻ سبب درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان ڪيترائي ميٽر مٿي ٿي ويو آهي. انهيءَ ڪري درياهه جي هن حصي کي [[زمين کان مٿانهون درياهه]] سڏيو وڃي ٿو. [[ڪائيفينگ]]، [[هينان]] ۾ زرد درياهه جو پيٽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|10|m|sp=us|0}} مٿي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |author-last1=Leung|author-first1= George |title=Reclamation and Sediment Control in the Middle Yellow River Valley |journal=Water International |volume=21 |issue=1 |pages=12–19 |year=1996 |doi=10.1080/02508069608686482|bibcode=1996WatIn..21...12L |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214151633/http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |archive-date=14 December 2013 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
Dongping Lake-Laohu Town 05.jpg|[[ڊونگ پنگ ڍنڍ]]، زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري جي سڀ کان وڏي معاون ڍنڍ
Dezhou-Dajiawa Railway Yellow River Bridge.jpg|ريل گاڏي نمبر K1531 [[ليجن ڪائونٽي]]، [[شنڊونگ]] ڀرسان زرد درياهه تي [[لونگجو پل]] تان گذرندي
File:Yellow River Delta.jpeg|[[زرد درياهه جو ڊيلٽا]]
File:柳树 - Willows - 2011.11 - panoramio.jpg|[[شنڊونگ]] جي [[ڊونگ يِنگ]] ويجهو ڊيلٽا ۾ بيد جا وڻ
File:泥滩上枯死的植物 - Dead Plants on Mud Flat - 2012.09 - panoramio.jpg|ڊيلٽا ڀرسان [[گاريءَ جو ميدان]]
&lt;/gallery&gt;

===معاون نديون===
[[File:202309 Tongguan Ancient City Overview.jpg|thumb|زرد درياهه ۽ ان جي سڀ کان وڏي معاون [[ويئي درياهه]] جي سنگم تاريخي طور چين ۾ هڪ انتهائي اهم حڪمتِ عملي وارو هنڌ رهيو آهي. [[تونگ لنگهه]] هتي تعمير ڪيو ويو هو، جيڪو تصوير جي سامهون نظر اچي ٿو.]]

زرد درياهه جون معاون نديون، سرچشمي کان ڇوڙ تائين، هيٺ ڏجن ٿيون:
*[[اڇو درياهه (چين)|اڇو درياهه]]
*[[داشيا درياهه]]
*[[تائو درياهه]]
*[[هوانگ شوئي درياهه|هوانگ شوئي]]
**[[داتونگ درياهه]]
*[[ژوانگلانگ درياهه]]
*[[زولي درياهه]]
*[[چنگشوئي درياهه]]
*[[داهيئي درياهه]]
*[[ڪوئي درياهه]]
*[[ووڊنگ درياهه]]
*[[فين درياهه]]
*[[ويئي درياهه]] (هي زرد درياهه جي سڀ کان وڏي معاون ندي آهي)
*[[لوئو درياهه (هينان)|لوئو درياهه]]
*[[چن درياهه (شانسي)|چن درياهه]]
*[[داوين درياهه]]

زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري ۾ ڪا به معاون ندي شامل نه ٿيندي آهي.

==خاصيتون==

[[File:Yellow River Delta Animation.gif|thumb|1989ع کان 2009ع تائين پنجن سالن جي وقفي سان [[زرد درياهه جو ڊيلٽا|زرد درياهه جي ڊيلٽا]] جي واڌ.]]

زرد درياهه پنهنجي وڏي مقدار واري [[تلڇٽ]] (سلٽ) جي ڪري مشهور آهي. [[لوئس پليٽو]] مان هيٺ لهڻ وقت اهو هر سال لڳ ڀڳ 1.6 ارب ٽن تلڇٽ پاڻ سان کڻي اچي ٿو. جيڪڏهن درياهه مناسب مقدار ۾ پاڻي سان سمنڊ تائين پهچي، ته ان مان لڳ ڀڳ 1.4 ارب ٽن تلڇٽ هر سال سمنڊ ۾ منتقل ٿئي ٿي.{{Citation needed|date=May 2009}} هڪ اندازي موجب هر ڪعبي ميٽر پاڻي ۾ 34 ڪلوگرام تلڇٽ هوندي آهي، جڏهن ته [[ڪولوراڊو درياهه]] ۾ اها مقدار 10 ڪلوگرام ۽ [[نيل درياهه]] ۾ صرف 1 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

زرد درياهه جو سراسري وهڪرو 2,110 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ ٻڌايو وڃي ٿو (جڏهن ته [[يانگزي درياهه]] جو 32,000 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ آهي)، جڏهن ته وڌ ۾ وڌ وهڪرو 25,000 ۽ گهٽ ۾ گهٽ 245 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ رڪارڊ ڪيو ويو آهي. بهرحال، 1972ع کان پوءِ درياهه گهڻو ڪري سمنڊ تائين پهچڻ کان اڳ ئي سڪي ويندو رهيو آهي. پاڻي جي مقدار ۾ هي گهٽتائي زرعي آبپاشي ۾ واڌ سبب ٿي، جيڪا 1950ع کان پنج ڀيرا وڌي چڪي آهي. 1999ع تائين درياهه مان ورتل پاڻي 140 ملين ماڻهن کي فراهم ڪيو ويندو هو ۽ {{convert|74,000|km2|sqmi|abbr=on}} زمين کي سيراب ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/video/2007/05/30/world/asia/1194817118362/chinas-yellow-river-part-1.html China's Yellow River, Part 1]. ''The New York Times'' (2007-05-30)&lt;/ref&gt; زرد درياهه جي ڊيلٽا جو ڪل پکيڙ {{convert|8,000|km2|mi2|abbr=off|sp=us}} آهي. پر سمنڊ تائين پهچندڙ تلڇٽ ۾ گهٽتائي سبب 1996ع کان وٺي ڊيلٽا هر سال ڪجهه حد تائين سامونڊي ڪٽائي (erosion) جي نتيجي ۾ گهٽجندي پئي وڃي.&lt;ref&gt;[http://china.org.cn/english/2005/Feb/119497.htm Yellow River Delta Shrinking 7.6 Square Kilometers Annually], ''China Daily'' 1 February 2005&lt;/ref&gt;

درياهه ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جولاءِ کان آڪٽوبر تائين برساتي موسم دوران وهندو آهي، جڏهن سالياني وهڪري جو لڳ ڀڳ 60٪ حصو هن عرصي ۾ گذري ٿو. جڏهن ته آبپاشي لاءِ سڀ کان وڌيڪ پاڻي مارچ کان جون تائين گهربل هوندو آهي. اضافي پاڻي کي محفوظ ڪرڻ، ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ ڪيترائي بند تعمير ڪيا ويا آهن، پر تلڇٽ جي تمام وڏي مقدار سبب انهن جي متوقع عمر محدود آهي. تجويز ڪيل [[ڏکڻ–اتر پاڻي منتقلي منصوبو]] ۾ [[يانگزي درياهه]] مان پاڻي منتقل ڪرڻ جون ڪيترائي رٿائون شامل آهن: هڪ درياهن جي اولهندي سرچشمن وٽ، جتي اهي هڪ ٻئي جي ويجهو آهن؛ ٻي [[هان درياهه]] جي مٿئين وهڪري مان؛ ۽ ٽين قديم [[چين جي عظيم واهه]] جي رستي سان.{{Citation needed|date=May 2009}}

تلڇٽ جي وڏي مقدار سبب زرد درياهه هڪ [[رسوبي وهڪرو]] (Depositional stream) آهي، يعني جتي وهڪرو آهستو هوندو آهي، اتي اهو پاڻ سان آندل مٽيءَ جو ڪجهه حصو پنهنجي پيٽ ۾ جمع ڪندو رهي ٿو. اهي تلڇٽ هيٺئين وهڪري ۾ [[قدرتي بند]]ن جي وچ ۾ درياهه جي پيٽ کي آهستي آهستي اوچو ڪن ٿا. جيڪڏهن ٻوڏ اچي، ته درياهه انهن بندن کي ٽوڙي ڀرپاسي جي هيٺاهين ٻوڏ واري ميدان ۾ نئون وهڪرو اختيار ڪري سگهي ٿو. تاريخي طور اهڙو واقعو لڳ ڀڳ هر سئو سالن ۾ هڪ ڀيرو پيش ايندو رهيو آهي. جديد دور ۾ ٻنڌن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ٻوڏن تي ضابطو آڻڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون ڪيون ويون آهن.{{Citation needed|date=May 2009}}

==آبي بجلي جا بند==
[[File:6058-Liujiaxia-Dam.jpg|thumb|[[ليوجياشيا بند]]، [[گانسو]]]]

هيٺ زرد درياهه تي تعمير ڪيل [[آبي بجلي]] گهرن جي هڪ اڻپوري فهرست ڏنل آهي، جيڪا انهن جي پهرين آپريشن جي سال (قوسين ۾) مطابق ترتيب ڏنل آهي:

*[[سانمينشيا بند]] (1960؛ [[سانمينشيا]]، [[هينان]])
*{{ill|سانشينگگونگ بند|zh|三盛公水利枢纽}} (1966؛ [[ڊينگڪو ڪائونٽي]] &lt;small&gt;([[بايان نور]] جو حصو)&lt;/small&gt;، [[اندروني منگوليا]])
*{{ill|چنگتونگ گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|青铜峡水库}} (1968؛ [[چنگتونگشيا]]، [[ننگشيا]])
*[[ليوجياشيا بند]] (ليوجيا گھاٽي) (1974؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[ليجياشيا بند]] (1997؛ [[جينڪا ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگوشيا بند]] (يانگو گھاٽي) آبي بجلي گهر (1975؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[تيانچياو بند]] (1977؛ [[باودي ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[فوگو ڪائونٽي]]، [[شانشي]] جي سرحد تي)
*[[باپانشيا بند]] (باپان گھاٽي) (1980؛ [[شيگو ضلعو]]، [[لانژو]]، [[گانسو]])
*[[لونگيانگشيا بند]] (1992؛ [[گونگهي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[دا گھاٽي]] آبي بجلي گهر (1998؛ [[لانژو]]، [[گانسو]])
*{{ill|لي گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|李家峡水库}} (1999؛ [[هوالونگ ڪائونٽي]]، [[هائيڊونگ]]، [[چنگھائي]])
*[[وانجيازائي بند]] (1999؛ [[پيانگوان ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[اندروني منگوليا]])
*[[شياولانگڊي بند]] (2001؛ [[جييوان]]، [[هينان]])
*[[لاشيويا بند]] (2010؛ [[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگچو بند]] (2016؛ [[شنگھائي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[مائيرڊانگ بند]] (2018؛ [[ماچين ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])

2000ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب، ستن وڏن آبي بجلي گهرن (لونگيانگشيا، ليجياشيا، ليوجياشيا، يانگوشيا، باپانشيا، داشيا ۽ چنگلونگشيا) جي گڏيل نصب ٿيل بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش 5,618 ميگاواٽ هئي.&lt;ref&gt;[http://english.people.com.cn/english/200012/14/eng20001214_57817.html Yellow River Upstream Important to West-East Power Transmission] People's Daily, 14 December 2000&lt;/ref&gt;

==پارگذر==
[[File:Major cities along the Yellow River.svg|thumb|زرد درياهه جي ڪنارن سان گڏ اهم شهر]]
[[File:Yellow river pontoon bridge jinan 2008 05.jpg|thumb|[[پونٽون پل]] (لوڪو پونٽون پل {{lang-zh|s={{linktext|泺口浮桥}}|t=濼口浮橋|p=Luòkǒu Fúqiáo}}) [[جينان]]، [[شانڊونگ]] ۾ زرد درياهه تي]]

صوبي وار، هيٺئين وهڪري کان مٿئين وهڪري ڏانهن ترتيب سان اهم پلون ۽ ٻيڙين وسيلي پارگذر هي آهن:{{citation needed|date=March 2020}}

[[شانڊونگ]]
* [[ڊونگ يِنگ زرد درياهه پل]]
* [[شينگلي زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[ليجن زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[بنژو زرد درياهه روڊ-ريلوي پل]]
* [[بنژو زرد درياهه شاهراهه پل]]
* [[بنژو–لائيو ايڪسپريس وي بنژو زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[هوئي چنگ زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[جييانگ زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جي 20 چنگڊائو–ينچوان ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جينان زرد درياهه پل]]
* [[لوڪو زرد درياهه ريلوي پل]] ([[جينان]])
* [[جينان جيانبانگ زرد درياهه پل]]
* [[بيجنگ–شنگهائي تيز رفتار ريلوي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–تائيپي ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–شنگهائي ريلوي جينان نئين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[پنگيين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ليائوچينگ]])

شانڊونگ–[[هينان]]
* [[بيجنگ–ڪولون ريلوي سنڪو زرد درياهه پل]] ([[جيننگ]]–[[پويانگ]])
* [[جوانچينگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])
* [[ڊونگمِنگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])

[[هينان]]
* [[ڪائيفينگ زرد درياهه پل]] ([[ڪائيفينگ]])
* [[ژينگژو زرد درياهه پل]] ([[ژينگژو]])

[[شانسي]]–[[هينان]]
* [[سانمين زرد درياهه پل]] ([[سانمينشيا]])

[[شانشي]]–[[هينان]]
* [[هانچينگ يومينڪو زرد درياهه پل]]

[[ننگشيا]]
* [[ينچوان زرد درياهه پل]] ([[ينچوان]])

[[اندروني منگوليا]]
* [[باوتو زرد درياهه پل]] ([[باوتو]])

[[گانسو]]
* [[لانژو زرد درياهه پل]]
* [[ژونگشان پل]] ([[لانژو]])

[[چنگھائي]]
* [[داري زرد درياهه پل]]
* [[جيانژا زرد درياهه پل]]
&lt;!--* زالنگهو پارگذر--&gt;

==جيوت==
===مڇيون===
[[File:DV Paradise fish male 03.jpg|thumb|[[پيراڊائيس مڇي]] ايڪويريم جي شوقينن ۾ تمام مشهور آهي ۽ ان جو اصل اوڀر ايشيا جي دريائي نظامن، جن ۾ زرد درياهه پڻ شامل آهي، مان آهي.]]

زرد درياهه جو طاس مڇين جي لحاظ کان انتهائي مالا مال آهي. هتي 28 [[خاندان (حياتيات)|خاندانن]] ۽ 92 [[جنس (حياتيات)|جنسن]] سان تعلق رکندڙ 160 کان وڌيڪ مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن مان 19 جنسون دنيا جي ڪنهن ٻئي هنڌ نٿيون ملن (يعني [[مقامي نوع|مقامي]] آهن).&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt; تنهن هوندي به رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي، [[متعارف ڪرايل نوعون|پرڏيهي نوعن]] جي متعارف ٿيڻ ۽ حد کان وڌيڪ شڪار سبب ڪيترين ئي مقامي مڇين جي آبادي گهٽجي وئي آهي يا اهي ختم ٿي چڪيون آهن، جڏهن ته ڪيترين کي چين جي سرخ فهرست ۾ [[خطري هيٺ نوع]] قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=Watts2007/&gt;

ڊيمن ۽ انهن جي ذخيرن سست وهڪري ۽ بيٺل پاڻي وارين مڇين لاءِ نوان رهائشي ماحول پيدا ڪيا آهن، پر تيز وهندڙ پاڻيءَ واريون مڇيون متاثر ٿيون آهن ۽ ڪيترين قسمن جي نسل وڌائڻ لاءِ مٿانهين ۽ هيٺانهين لڏپلاڻ پڻ رڪجي وئي آهي.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=Watts2007/&gt; 2000ع واري ڏهاڪي تائين زرد درياهه جي طاس ۾ رڳو 80 مقامي مڇين جون جنسون، جيڪي 63 جنسن ۽ 18 خاندانن سان واسطو رکندڙ هيون، رڪارڊ ڪيون ويون.&lt;ref name=Xie2018/&gt; ان جي ابتڙ، متعارف ڪرايل مڇين جو تعداد ۽ گهڻائي وڌي وئي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، جڏهن مڇي ماهر [[لي سي ژونگ (مڇي ماهر)|لي سي ژونگ]] هن علائقي جي مڇين جو پهريون جامع سروي شايع ڪيو، تڏهن رڳو هڪ متعارف ڪرايل نوع موجود هئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي تائين انهن جو تعداد 26 ٿي ويو.&lt;ref name=Xie2018/&gt;

ايشيائي درياهن وانگر، [[ڪارپ خاندان|ڪارپ خاندان (Cyprinidae)]] زرد درياهه جي طاس ۾ سڀ کان وڏو ۽ متنوع خاندان آهي. هن طاس ۾ 85 کان وڌيڪ ڪارپ قسمون رڪارڊ ٿيون آهن. ان کان پوءِ [[پٿريلي لوچ]] (20 کان وڌيڪ جنسون)، [[گوبي مڇيون]] (تقريباً 15 جنسون)، [[لوچ]] (تقريباً 10 جنسون) ۽ [[بيگريڊ ڪيٽ فش]] (تقريباً 10 جنسون) سڀ کان وڌيڪ متنوع خاندان آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;

[[چنگھائي-تبت پليٽو]] جي مٿانهين حصن ۾ مقامي مڇين جون جنسون نسبتاً گهٽ آهن، جتي خاص طور تي ''[[جمناسائپرس]]''، ''[[جمناڊپٽائڪس]]''، ''[[پليٽيفاروڊون]]''، ''[[شزوپائگوپسس]]'' ۽ ''[[ٽرائپلوفائسا]]''
جهڙيون لوچون ملن ٿيون.&lt;ref name=Qi2016/&gt; زرد درياهه جي 18 مقامي جنسن مان 12 مٿئين وهڪري ۾ ملن ٿيون.&lt;ref name=Xie2018/&gt; انهن مان ڪيترين کي خطرو لاحق آهي ۽ ڪيترن ئي مٿانهين معاون درياهن ۾ هاڻي متعارف ڪرايل [[سالمن]] قسمون غالب ٿي ويون آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=Qi2016/&gt;

هيٺئين وهڪري ۽ ڊيلٽا ۾ ڪيترين ئي [[کارو پاڻي|کارن]] يا [[يوريهيلائن]] مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن ۾ گوبي مڇيون، [[ايشيائي سي باس]]، [[فليٽ فش]] ۽ ''[[ٽاڪيفوگو]]'' پفر مڇيون شامل آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;

مڇي مارڻ اڄ به اهم معاشي سرگرمي آهي، پر پڪڙ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. 2007ع ۾ ڄاڻايو ويو ته زرد درياهه مان پڪڙيل مڇين جو مقدار اڳ جي ڀيٽ ۾ 40 سيڪڙو گهٽجي ويو هو.&lt;ref name=Watts2007/&gt; وڏيون [[ايشيائي ڪارپ]]، [[شڪاري ڪارپ]]، [[ووچانگ بريم]] ۽ وڏيون [[ڪيٽ فش]] اڃا تائين موجود آهن، پر سڀ کان وڏيون جنسون جهڙوڪ [[چيني پيڊل فش]]، [[ڪالوگا اسٽرجن]] ۽ [[يانگزي اسٽرجن]] گذريل لڳ ڀڳ پنجاهه سالن کان زرد درياهه جي طاس ۾ ڏٺيون نه ويون آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.17520/biods.2020191 |title=Species diversity and conservation of freshwater fishes in the Yellow River basin|last1=Zhao |first1=Y. |journal=Biodiversity Science |display-authors=etal |date=2020 |volume=28 |issue=12 |pages=1496–1510 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

2018ع کان هر سال 1 اپريل کان 30 جون تائين زرد درياهه جي سڄي طاس ۾ مڇي مارڻ تي سالياني پابندي لاڳو ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[https://www.seetao.com/details/59194.html The Yangtze River has entered a ten-year fishing ban. What about the Yellow River]&lt;/ref&gt; 1 اپريل 2022ع کان [[چنگھائي]]، [[سيچوان]] ۽ [[گانسو]] جي مٿئين وهڪري ۾ قدرتي مڇين جي شڪار تي مڪمل پابندي لاڳو ڪئي وئي، جيڪا 2025ع جي آخر تائين جاري رهندي. باقي طاس ۾ سالياني پابندي جو عرصو 1 اپريل کان 31 جولاءِ تائين وڌايو ويو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.moa.gov.cn/govpublic/YYJ/202202/t20220222_6389264.htm 农业农村部关于调整黄河禁渔期制度的通告]&lt;/ref&gt;

===آبي زراعت===
[[File:Chinemys reevesii 02.jpg|thumb|[[چيني تلاءَ وارو ڪڇون]] (تصوير ۾ ڏيکاريل) ۽ [[چيني نرم خول وارو ڪڇون]] ٻئي زرد درياهه جا مقامي آهن، پر وڏي پيماني تي فارمن ۾ پڻ پاليا وڃن ٿا.]]

زرد درياهه عام طور تي [[چين ۾ آبي زراعت|آبي زراعت]] لاءِ وچ ۽ ڏکڻ چين جي درياهن، جهڙوڪ [[يانگزي درياهه|يانگزي]] يا [[پرل درياهه]] جيترو مناسب ناهي، پر ان جي ڪنارن سان ڪجهه علائقن ۾ آبي زراعت ڪئي وڃي ٿي. هڪ اهم مرڪز [[شِنگ يانگ]] جي درياهه ڪناري واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي، جيڪو [[ژينگژو]] کان مٿانهون آهي. 1986ع ۾ [[وانگچُن، شِنگ يانگ|وانگچُن]] ۾ مڇين جا تلاءَ ٺاهڻ شروع ٿيا، جيڪي وڌندي وڌندي 15,000 [[مو (ماپ)|مو]] (10 چورس ڪلوميٽر) تائين پهچي ويا، ۽ وانگچُن اتر چين جو سڀ کان وڏو آبي زراعت مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html |script-title=zh:黄河畔的荥阳市万亩鱼塘 |trans-title=Ten thousand of ''mu'' of fish ponds in the riverside Xingyang |website=zgnyqss.com |language=zh-hans |date=2011-09-30 |access-date=17 March 2013 |archive-date=1 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201073225/http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

زرد درياهه جي طاس ۾ ڪڇن جون ٻه مقامي جنسون ملن ٿيون: [[چيني تلاءَ وارو ڪڇون]] ۽ [[چيني نرم خول وارو ڪڇون]].&lt;ref name=Dijk2014/&gt; ٻنهي کي، خاص طور تي نرم خول واري ڪڇي کي، خوراڪ لاءِ وڏي پيماني تي فارمن ۾ پاليو وڃي ٿو.&lt;ref name=Shi2008/&gt; چيني کاڌن ۾ مشهور هن نرم خول واري ڪڇي جي هڪ قسم کي &quot;زرد درياهه ڪڇون&quot; ({{lang|zh-hans|黄河鳖}}) سڏيو وڃي ٿو. اڄڪلهه چين جي گهڻن ريسٽورنٽن ۾ استعمال ٿيندڙ اهي ڪڇون فارمن مان ايندا آهن، جيڪي زرد درياهه جي ويجهو هجن يا نه هجن.

2007ع ۾ [[وانگچُن، شِنگ يانگ]]، [[هينان]] ۾ هن قسم جي ڪڇن جي وڏي فارم جي تعمير شروع ڪئي وئي. هر سال پنج لک نه پر پنج ملين ڪڇا پالڻ جي گنجائش سان، اها سهولت هينان صوبي جي سڀ کان وڏي فارم بڻجڻ جي اميد هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm |script-title=zh:荥阳开建河南省最大黄河鳖养殖基地 |trans-title=Construction started in Xingyang on the province's largest Yellow River Turtle farm |website=zynews.com |language=zh-hans |date=2007-07-24 |access-date=17 March 2013 |archive-date=22 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222032909/http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

تمام وڏي جسامت وارو [[چيني ديو قامت سلامينڊر]]، جيڪو خوراڪ ۽ روايتي دوائن لاءِ شڪار ٿيڻ سبب سخت متاثر ٿيو آهي، زرد درياهه سميت چين جي ٻين درياهن جو مقامي جانور آهي. چين جي ڪيترن ئي علائقن ۾ هن جي وڏي پيماني تي فارمن ۾ افزائش ڪئي وڃي ٿي. جينياتي تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته قيد ۾ پاليل اڪثر سلامينڊر زرد درياهه واري نسل سان تعلق رکن ٿا. جڏهن انهن کي ٻيهر فطرت ۾ ڇڏيو وڃي ٿو ته زرد درياهه واري نسل جا سلامينڊر ٻين علائقن تائين پکڙجي وڃن ٿا، جنهن ڪري ٻين مقامي نسلن لاءِ خطرو پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=Yan2018&gt;{{Cite journal|last1=Yan|first1=Fang|last2=Lü|first2=Jingcai|last3=Zhang|first3=Baolin|last4=Yuan|first4=Zhiyong|last5=Zhao|first5=Haipeng|last6=Huang|first6=Song|last7=Wei|first7=Gang|last8=Mi|first8=Xue|last9=Zou|first9=Dahu|year=2018|title=The Chinese giant salamander exemplifies the hidden extinction of cryptic species|journal=Current Biology|volume=28|issue=10|pages=R590–R592|doi=10.1016/j.cub.2018.04.004|pmid=29787716|doi-access=free|bibcode=2018CBio...28.R590Y }}&lt;/ref&gt;

==نباتات==

زرد درياهه ڪيترن ئي ماحولياتي علائقن مان گذري ٿو، جن ۾ [[تبتي پليٽو جا الپائن جهاڙيلا علائقا ۽ چراگاهه]]، [[مرڪزي تبتي پليٽو جي الپائن اسٽيپ]]، [[ٻيلو]]، [[اورڊوس ريگستان]]، [[منگوليا–منچوريا گھاسزار]] ۽ [[بوهائي سمنڊ جا لوڻياٺي چراگاهه]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Olson |first1=David M. |last2=Dinerstein |first2=Eric |last3=Wikramanayake |first3=Eric D. |last4=Burgess |first4=Neil D. |last5=Powell |first5=George V. N. |last6=Underwood |first6=Emma C. |last7=D'amico |first7=Jennifer A. |last8=Itoua |first8=Illanga |last9=Strand |first9=Holly E. |last10=Morrison |first10=John C. |last11=Loucks |first11=Colby J. |last12=Allnutt |first12=Thomas F. |last13=Ricketts |first13=Taylor H. |last14=Kura |first14=Yumiko |last15=Lamoreux |first15=John F. |last16=Wettengel |first16=Wesley W. |last17=Hedao |first17=Prashant |last18=Kassem |first18=Kenneth R. |title=Terrestrial Ecoregions of the World: A New Map of Life on Earth |journal=BioScience |date=2001 |volume=51 |issue=11 |pages=933 |doi=10.1641/0006-3568(2001)051[0933:TEOTWA]2.0.CO;2}}&lt;/ref&gt; نباتاتي حياتي هنڌ جي لحاظ سان گهڻو مختلف آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Greer |first1=Charles |last2=Popov |first2=Igor |date=15 December 2025 |title=Yellow River: Plant and Animal Life |url=https://www.britannica.com/place/Yellow-River/Plant-and-animal-life |encyclopedia=Britannica |location=United States |access-date=28 December 2025}}&lt;/ref&gt; هيٺين علائقن، جيڪي انساني ترقيءَ کان گهڻو متاثر ٿيا آهن، اتي نباتاتي تنوع نسبتاً گهٽ آهي، ۽ نباتات ۾ بنيادي طور [[سوئيڊا|سيپ ويڊ]]، [[فريگمائٽس آسٽرالس|فريگمائٽس]]، [[سيٽاريا ويرڊس]]|فاڪس ٽيل گھاس]]، [[امپيراٽا سلنڊريڪا|ڪونائي گھاس]] ۽ [[ٽيمرڪس چائينينسس|ٽيمرسڪ]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Xu |first1=Zhen |last2=Li |first2=Renqiang |last3=Dou |first3=Wenjun |last4=Wen |first4=Hui |last5=Yu |first5=Shulin |last6=Wang |first6=Pan |last7=Ning |first7=Lehua |last8=Duan |first8=Jiaquan |last9=Wang |first9=Jichun |title=Plant Diversity Response to Environmental Factors in Yellow River Delta, China |journal=Land |date=20 February 2024 |volume=13 |issue=3 |pages=264 |doi=10.3390/land13030264 |doi-access=free |bibcode=2024Land...13..264X }}&lt;/ref&gt;

===نباتاتي تبديليون===
درياهه جي ڊيلٽا جي ڇڏيل حصن ۾ [[ڪاٺيلا ٻوٽن جي واڌ]] سبب جڙي ٻوٽين جي تنوع ۾ گهٽتائي اچي ٿي، جنهن سان مٽيءَ جون خاصيتون تبديل ٿين ٿيون ۽ انهن آبي دلدلي ماحولياتي نظامن جي ماحولياتي توازن ۽ ڪارڪردگي تي ممڪن اثر پوي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Jiaxuan |last2=Luo |first2=Mengjiao |last3=Qu |first3=Fanzhu |last4=Sun |first4=Bowen |last5=Yu |first5=Yang |last6=Meng |first6=Ling |date=2025-05-21 |title=Impacts of Shrub Encroachment on Vegetation Community and Soil Characteristics in Coastal Wetlands of the Abandoned Yellow River Course |journal=Agronomy |language=en |volume=15 |issue=5 |pages=1258 |doi=10.3390/agronomy15051258 |doi-access=free |bibcode=2025Agron..15.1258L |issn=2073-4395}}&lt;/ref&gt;

===تحفظ جون ڪوششون===
[[شانگچيو]] کان ٻاهر واقع شانگچيو زرد درياهه قديم وهڪري جو قومي ٻيلو پارڪ هڪ انساني هٿان تيار ڪيل ٻيلو آهي، جيڪو زرد درياهه واري علائقي جي حياتياتي تنوع جي جزوي بحالي لاءِ قائم ڪيو ويو آهي. هي پارڪ حياتياتي تنوع جو مالڪ آهي، مصنوعي ٻيلن بابت تحقيق لاءِ اهم وسيلي طور ڪم ڪري ٿو ۽ ڪجهه [[خطري هيٺ نوع|خطري هيٺ آيل نوعن]] لاءِ محفوظ پناهه گاهه پڻ فراهم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wang |first1=Xiaofang |last2=Song |first2=Yiming |last3=Zhang |first3=Xiangju |last4=Hou |first4=Heping |last5=Li |first5=Yongsheng |title=Plant Diversity Research in Shangqiu Yellow River Ancient Course National Forest Park, China |journal=Forests |date=20 October 2024 |volume=15 |issue=10 |pages=1831 |doi=10.3390/f15101831 |doi-access=free |bibcode=2024Fore...15.1831W }}&lt;/ref&gt;

==آلودگي==
{{see also|[[چين ۾ پاڻي جي آلودگي]]}}

25 نومبر 2008ع تي ''[[دي گارجين]]'' جي صحافيه ٽانيا برينيگن پنهنجي رپورٽ ''&quot;چين جي ماءُ درياهه: زرد درياهه&quot;'' ۾ دعويٰ ڪئي ته سخت [[چين ۾ پاڻي جي آلودگي|پاڻيءَ جي آلودگي]] سبب چين جي زرد درياهه جو هڪ ٽيون حصو زرعي يا صنعتي استعمال لاءِ به ناقابلِ استعمال بڻجي چڪو آهي، جنهن جو وڏو سبب ڪارخانن مان نڪرندڙ فضلو ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن جو نيڪال آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2008/nov/25/water-china|title= One-third of China's Yellow River 'unfit for drinking or agriculture' Factory waste and sewage from growing cities has severely polluted major waterway, according to Chinese research|author-last1=Branigan|author-first1= Tania |date=25 November 2008|work=The Guardian |location=UK|access-date=14 March 2009}}&lt;/ref&gt;

درياهه پنهنجي پهرئين وڏي شهر [[شيننگ]] تائين پهچندي ئي شديد آلودگي جو شڪار ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=行程3000公里 亲眼目睹黄河水污染现状(组图) |trans-title=Travelling 3000km to document the pollution of the Yellow River in pictures|date=2004-09-16|work= 北京青年报|via=Sina|url=http://finance.sina.com.cn/x/20040916/09041027452.shtml }}&lt;/ref&gt;

[[زرد درياهه ڪنزرويئنسي ڪميشن]] 2007ع ۾ درياهه جي 8,384 ميلن کان وڌيڪ حصي جو سروي ڪيو ۽ ٻڌايو ته درياهه جي 33.8 سيڪڙو حصي جي پاڻيءَ جو معيار [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] جي معيار موجب &quot;سطح پنج&quot; کان به هيٺ هو. سطح پنج جو پاڻي پيئڻ، آبي زراعت، صنعتي استعمال يا زرعي مقصدن لاءِ به مناسب نه هوندو آهي. رپورٽ موجب گذريل سال درياهه جي نظام ۾ مجموعي طور 4.29 ارب ٽن فضلو ۽ گندو پاڻي خارج ڪيو ويو، جنهن مان 70 سيڪڙو صنعتن ۽ پيداواري ادارن، 23 سيڪڙو گهريلو نيڪال، ۽ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻين ذريعن مان آيو هو.{{which|date=October 2011}}
```

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>8l6eobrebublz8pb03fysx1dtbesb0b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390140</id>
      <parentid>390139</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T08:17:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104048" sha1="rb8wqex6hdx36uiwzdamp1ubf0vthpk" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

=== تهذيب جي جنم ڀومي ===
{{see also|زرد درياهه جي تهذيب}}

[[File:Nine Provinces of China.png|thumb|عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو]]
[[File:Western Zhou geography.svg|thumb|[[مغربي زو خاندان]] جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.]]

[[چيني ڏند ڪٿا]] موجب ديو قامت [[ڪوا فو]] سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ [[وي درياهه]] جو پاڻي پي ويو.&lt;ref&gt;Summary of the story given in the definition of {{lang|zh|夸父追日}}: {{cite book|script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title=[[Xiandai Hanyu Cidian|A Dictionary of Current Chinese]] (Seventh Edition) |date=1 September 2016|publisher=[[The Commercial Press]] |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}&lt;/ref&gt;

[[بهار ۽ سرءُ وارو دور|بهار ۽ سرءُ جي دور]]&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;&gt;Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map &quot;4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)&quot;. {{in lang|fr}}&lt;br/&gt; English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}&lt;/ref&gt; ۽ [[چن خاندان]] جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، [[لويانگ]] کان گذرڻ کان پوءِ درياهه [[شانشي]] ۽ [[هينان]] صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ [[هيبي]] ۽ [[شنڊونگ]] جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده [[تيانجن]] جي ويجهو [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

[[ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه]] جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري [[عظيم يو]] کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|黄河水利委员会黄河志总编辑室|2010|loc=一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代}}&lt;/ref&gt;

''[[يو گونگ]]'' ۾ لکيل آهي: &quot;جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡}}&lt;/ref&gt;

هتي ذڪر ڪيل &quot;جشي&quot; مان مراد موجوده [[چنگھائي]] صوبي جي [[شون هوا سالار خودمختيار ضلعو]] ڀرسان واقع [[آمني ماچن جبل]] آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف [[هوائين]] ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي [[سان مين]] ۽ [[مينگجن]] کان گذرندي [[لو درياهه (هينان)|لو درياهه]] سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو [[دائي پي جبل]] جي اتر کان، [[ژانگ درياهه]] کي پار ڪندي، موجوده [[چوژو ضلعو]] ([[هيبي]]) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده [[شين ضلعو]] وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي [[چنگ ضلعو]] جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار [[تيانجن]] جي ڏکڻ اوڀر مان [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر ''يو گونگ'' ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي &quot;يو درياهه&quot; سڏيو وڃي ٿو.

=== يو درياهه جي وهڪري جي تبديلي ===

[[ژو خاندان]] جي [[ژو جي بادشاهه ڊِنگ|بادشاهه ڊِنگ]] جي حڪومت جي پنجين سال (602 ق.م.) ۾ درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري کي ڇڏي ڪيترائي سؤ ڪلوميٽر اوڀر طرف منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه [[لي يانگ]] (موجوده [[شون ضلعو]]، [[هينان]] جي ڏکڻ اولهه) ۾ سوشو نالي هنڌ وٽ پنهنجا ڪنارا ٽوڙي ٻاهر نڪري آيو ۽ يو درياهه جي اصل وهڪري کان هٽي ويو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|漢書|chapter=卷029|quote=王横言：&quot;禹之行河水，本随西山下东北去。《周谱》云：'定王五年河徙'，则今所行，非禹之所穿也。&quot;}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ اهو [[ژانگ وو]] (موجوده [[ڇانگ ضلعو]]، [[هيبي]] جي اتر اوڀر) وٽ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ٿيو، جيڪو [[عظيم يو]] طرفان ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ کان پوءِ تاريخ ۾ زرد درياهه جي وهڪري جي پهرين وڏي تبديلي مڃي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=禹河大徙|url=http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|website=黄河网|publisher=水利部黄河水利委员会|accessdate=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424174203/http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|archive-date=2017-04-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
سوشو وٽ رخ بدلائڻ کان پوءِ نئون وهڪرو تقريباً [[هوا ضلعو]] کان اوڀر طرف وهندو هو، پوءِ [[هينان]] ۾ [[پويانگ]] جي اتر اولهه مان گذرندي اتر طرف مڙندو هو. ان کان پوءِ [[شنڊونگ]] جي [[گوان ضلعو]] جي اتر ۾ ٻيهر اوڀر طرف مڙي، پوءِ [[چي پنگ]] مان گذرندي وري اتر طرف وڌندو هو، [[هيبي]] جي [[ڇانگژو]] مان آهستي آهستي اتر طرف منتقل ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده [[هوانگ هوا]] ضلعي جي اتر ۾ [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡锥指|[[胡渭]]|quote=周定王五年河徙，自宿胥口东行漯川，右经滑台城(滑县旧城)，又东北经黎阳县(泼县东北兰里)南，又东北经凉城县，又东北为长寿津，河至此与深川别行而东北入海，水经谓之大河故渎。}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران يو درياهه جو اصل وهڪرو ڪجهه وقت تائين وقفي وقفي سان پاڻي کڻندو رهيو، پر [[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] جي وچ ڌاري مڪمل طور سڪي ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|袁仲翔|王质彬|徐福龄|1991|loc=一、夏商西周春秋战国时期}}&lt;/ref&gt;
[[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] ۾ بندن، واهن ۽ ذخيرن کي نقصان پهچائڻ ۽ دشمن رياستن کي ٻوڏ ۾ ٻوڙڻ هڪ عام فوجي حڪمت عملي بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Floods&quot;&gt;Allaby, Michael &amp; Garrat, Richard. ''Facts on File Dangerous Weather Series: [https://books.google.com/books?id=QTKbcWwJ90MC&amp;pg=PA142 Floods]'', p. 142. Infobase Pub., 2003. {{ISBN|0-8160-5282-4}}. Accessed 15 October 2011.&lt;/ref&gt;
ڇو ته زرد درياهه جي وادي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] کان [[گوانژونگ]] واري علائقي ۽ [[چن رياست]] ڏانهن وڃڻ جو اهم رستو هئي، تنهنڪري چن رياست [[هانگو لنگهه]] کي مضبوط قلعن سان محفوظ ڪيو. هتي ڪيترائي اهم معرڪا ٿيا، ۽ اهو [[هان خاندان]] جي گاديءَ وارن شهرن [[چانگ آن]] ۽ [[لويانگ]] جي حفاظت لاءِ به هڪ اهم دفاعي لنگهه هو.
11ع ۾ آيل وڏي ٻوڏ کي مختصر عرصي واري [[شن خاندان]] جي زوال جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 70ع واري ٻي وڏي ٻوڏ کان پوءِ درياهه ٻيهر [[شنڊونگ]] جي اتر مان تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي واپس اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== شاهي دور ===

ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات کان پوءِ [[هانگو لنگهه]] جي فوجي اهميت گهٽجڻ لڳي، ۽ وڏا قلعا ۽ فوجي اڏا [[تونگ لنگهه|تونگ گوان]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. 923ع ۾ [[بعد وارو ليانگ]] خاندان جي جنرل [[دوان نِنگ]] پنهنجي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي [[بعد وارو تانگ]] کان بچائڻ جي ناڪام ڪوشش ۾ بند ڀڃرائي لڳ ڀڳ {{convert|1000|sqmi|sp=us}} علائقو ٻوڙي ڇڏيو. [[سونگ خاندان|سونگ]] دور جي انجنيئر [[لي چون]] پڻ 1020ع ۾ [[ليائو خاندان|ختان]] جي حملي کان بچاءَ لاءِ زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري کي ٻوڙڻ جي ساڳي تجويز ڏني، پر اها رد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي رياستن وچ ۾ ٿيل [[چانيوان معاهدو]] سونگ حڪومت کي نوان کاهه کوٽڻ يا درياهه جو رخ تبديل ڪرڻ کان واضح طور روڪيندو هو.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;&gt;Elvin, Mark &amp; Liu Cuirong&lt;!--sic--&gt; (eds.) ''Studies in Environment and History:'' ''[https://books.google.com/books?id=tAxmcRXKpaUC&amp;pg=PA554 Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History]'', pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. {{ISBN|0-521-56381-X}}.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به بند ٽٽندا رهيا. [[1034ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1034ع ۾ هينگ لونگ]] وٽ بند ٽٽڻ سبب درياهه ٽن وهڪرن ۾ ورهائجي ويو ۽ [[ديژو]] ۽ [[بوزو (جديد شنڊونگ)|بوزو]] جي اترين علائقن ۾ بار بار ٻوڏون آيون.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; سونگ حڪومت پنجن سالن تائين پراڻو وهڪرو بحال ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪندي رهي. صرف هڪ سال اندر 35,000 کان وڌيڪ مزدور، 100,000 ڀرتي ڪيل ڪارڪن، ۽ 220,000 ٽن ڪاٺ ۽ بانس استعمال ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; پر آخرڪار 1041ع ۾ اهو منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. ان کان پوءِ نسبتاً آهستي وهندڙ درياهه 1048ع ۾ [[شانگهو]] وٽ ٻيهر بند ٽوڙي پنهنجو مکيه وهڪرو اتر طرف [[تيانجن]] ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== ڏاکڻو وهڪرو وارو دور ===
[[File:546 of 'The International Geography. ... Edited by H. R. Mill' (11167528043).jpg|thumb|زرد درياهه جي پراڻن ۽ موجوده ڇوڙن جو نقشو]]
[[File:Ming Zuling.png|thumb|[[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم ڀرسان [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] ۽ [[منگ زولِنگ]] جو نقشو، جيڪو [[پان جيشُن]] جي ''Overview of River Maintenance'' جي [[چار خزانا مڪمل لائبريري]] واري ايڊيشن مان ورتل آهي. [[چنگ خاندان]] واري ايڊيشن تائين 1680ع جي ٻوڏ سبب اهي سڀ هنڌ پاڻي هيٺ اچي چڪا هئا.]]

1128ع کان 1855ع تائين زرد درياهه پنهنجي اڄوڪي رستي موجب [[بوهائي سمنڊ]] ۾ نه پر ڏکڻ طرف وهي [[هوائي درياهه]] سان ملي موجوده اتر [[جيانگسو صوبو]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان [[زرد سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. 1128ع ۾ [[ڪائيفينگ]] جي گورنر [[دو چونگ]] {{nowrap|({{lang|zh|{{linktext|杜|充}}}})}} جي اڳواڻي هيٺ [[سونگ خاندان]] جي فوجن [[جن خاندان (1115–1234)|جن خاندان]] جي وڌندڙ فوج کي روڪڻ لاءِ زرد درياهه جا ڏاکڻا بند ٽوڙي ڇڏيا. ان جي نتيجي ۾ درياهه جو وڏو رخ بدلجي ويو ۽ زرد درياهه [[سي درياهه]] ۽ [[هوائي درياهه]] جي ٻين معاون درياهن کي پنهنجي وهڪري ۾ شامل ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=Yunzhen |last2=Syvitski |first2=James PM |last3=Shu |first3=Gao |last4=Overeem |first4=Irina |last5=Kettner |first5=Albert J |title=Socio-economic Impacts on Flooding: A 4000-Year History of the Yellow River, China |journal=Ambio |date=2012 |volume=41 |issue=7 |pages=682–698 |doi=10.1007/s13280-012-0290-5 |pmid=22673799 |pmc=3472015|bibcode=2012Ambio..41..682C }}&lt;/ref&gt; تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زرد درياهه مڪمل طور [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ کان وهي [[زرد سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو. 1194ع تائين هوائي درياهه جو ڇوڙ گپ سان بند ٿي ويو هو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;&gt;Grousset, Rene. ''The Rise and Splendour of the Chinese Empire'', p. 303. University of California Press, 1959.&lt;/ref&gt; گپ جي وڏي مقدار سبب، جڏهن بعد ۾ زرد درياهه ٻيهر پنهنجو رخ تبديل ڪيو، تڏهن به هوائي درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن واپس نه وڃي سگهيو، بلڪه ان جو پاڻي [[هونگزي ڍنڍ]] ۾ گڏ ٿيڻ لڳو ۽ پوءِ ڏکڻ طرف [[يانگزي درياهه]] ڏانهن وهي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pietz |first1=David A. |title=The Yellow River |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674058248 |page=50}}&lt;/ref&gt;

[[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1344ع جي ٻوڏ]] دوران زرد درياهه ٻيهر [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ طرف وهي ويو. ان وقت [[يوان خاندان]] زوال پذير هو، ۽ شهنشاهه درياهه جا نوان بند اڏائڻ لاءِ وڏي انگ ۾ ماڻهن کي جبري پورهئي تي لڳايو. انهن سخت حالتن بغاوتن کي جنم ڏنو، جيڪي آخرڪار [[منگ خاندان]] جي قيام جو سبب بڻيون.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;/&gt; 1391ع ۾ [[1391ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|ٻي وڏي ٻوڏ]] دوران درياهه [[ڪائيفينگ]] کان [[فينگيانگ ضلعو]] ([[آنهوئي]]) تائين ٻوڏ آندي. آخرڪار [[1494ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1494ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ عوامي تعميراتي منصوبن دوران خواجه سرا [[لي شِنگ]] درياهه جي وهڪري کي مستحڪم بڻايو.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt; 16هين صديءَ دوران به درياهه ڪيترائي ڀيرا ٻوڏ آندو، جن ۾ 1526ع، 1534ع، 1558ع ۽ 1587ع جون ٻوڏون شامل آهن، ۽ هر ٻوڏ هيٺئين وهڪري ۾ تبديلي آندي.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;&gt;Tsai, Shih-Shan Henry. ''SUNY Series in Chinese Local Studies'': ''[https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC&amp;pg=PA200 The Eunuchs in the Ming Dynasty]''. SUNY Press, 1996. {{ISBN|0791426874}}, 9780791426876.&lt;/ref&gt;

[[1642ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1642ع جي ٻوڏ]] انسانن جي پيدا ڪيل هئي. [[ڪائيفينگ]] جي منگ گورنر شهر جو ڇهن مهينن کان گهيرو ڪندڙ هاري اڳواڻ [[لي زِيچينگ]] جي فوجن کي تباهه ڪرڻ لاءِ بند ٽوڙڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;Lorge, Peter Allan. ''[https://books.google.com/books?id=SE2Gw8rjuXQC&amp;pg=PA147 War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795]'', p. 147. Routledge, 2005. {{ISBN|978-0-415-31691-0}}.&lt;/ref&gt; نتيجي ۾ باغين بدران پنهنجو ئي شهر تباهه ٿي ويو، ۽ ٻوڏ، ڏڪار ۽ وبائن سبب شهر جي اڳوڻي 378,000 آبادي مان لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref&gt;[[Xu Xin (Judaic scholar)|Xu Xin]]. ''[https://books.google.com/books?id=GAAWkYBNu5sC&amp;pg=PA47 The Jews of Kaifeng, China: History, Culture, and Religion]'', p. 47. Ktav Publishing Inc, 2003. {{ISBN|978-0-88125-791-5}}.&lt;/ref&gt; هي خوشحال شهر تقريباً ويران ٿي ويو ۽ پوءِ [[چنگ خاندان]] جي [[ڪانگشي شهنشاهه]] جي دور ۾ ٻيهر آباد ڪيو ويو.

شاهي دور ۾ اهو سوال هميشه تڪراري رهيو ته ٻوڏ کي ڪيتري شدت سان روڪڻ گهرجي ۽ جڏهن درياهه پنهنجو رخ بدلائي ته ڇا ان کي ٻيهر پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو وڃي يا نه. جاگرافيدان چارلس گرير موجب ٻن مختلف نظرين جو وجود هو. هڪ، جنهن کي هو [[ڪنفيوشس ازم]] سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿو، درياهه کي اوچن بندن جي وچ ۾ محدود رکڻ جي حمايت ڪندو هو ته جيئن پوک لائق زمين وڌ کان وڌ محفوظ رهي. ٻيو، جنهن کي هو [[تائوازم]] سان منسوب ڪري ٿو، گهٽ اوچائي وارن بندن جو حامي هو، جيڪي هڪ ٻئي کان 5 کان 10 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي هجن.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|pages=387–88|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; [[سونگ خاندان]] جي [[سونگ جي شهنشاهه رين زونگ|رين زونگ]] ۽ [[سونگ جي شهنشاهه شين زونگ|شين زونگ]] جي دور ۾، جڏهن درياهه بار بار بند ٽوڙي اتر ۽ اولهه طرف منتقل ٿيندو رهيو، درٻاري عملدارن ۾ ان ڳالهه تي ڊگهو اختلاف رهيو ته ڇا وڏي خرچ سان درياهه کي وري پراڻي وهڪري ڏانهن آڻڻ گهرجي يا نه. آخرڪار شين زونگ حڪم ڏنو ته درياهه کي پنهنجي نئين وهڪري ۾ ئي رهڻ ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Lamoroux|author-first1= Christian|title=From the Yellow River to the Huai, chapter 15 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|pages=556–571|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

روايتي ٻوڏ ڪنٽرول لاءِ [[بند (پاڻي)|بند]]، [[ريوٽمينٽ]]، پاڻي جي زور کي گهٽائڻ لاءِ حفاظتي ڀتيون، اضافي پاڻي گڏ ڪرڻ وارا تلاءَ، نيڪالي وارا واهه ۽ [[پولڊر]] استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|page=388|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; انهن طريقن بابت [[پان جيشُن]] جهڙن عملدارن تفصيلي ڪتاب پڻ لکيا.&lt;ref&gt;''Overview on River Management'' {{nowrap|({{lang|zh|《河防一覽》}}}} {{transliteration|zh|Héfáng yīlǎn}}), 1590.&lt;/ref&gt; پان جيشُن جو خيال هو ته درياهه جي مختلف شاخن کي گڏ ڪرڻ سان وهڪري جي طاقت وڌندي، جنهن سان گپ کي هيٺ کڻي وڃڻ جي صلاحيت به وڌندي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Elvin|author-first1= Mark |author-last2= Su |author-first2=Ninghu|title=The Influence of the Yellow River on Hangzhou Bay since AD 1000, chapter 10 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|page=400|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به زرد درياهه، [[هوائي درياهه]] ۽ [[عظيم واهه]] جي سنگم واري علائقي ۾ حالتون ايتريون پيچيده رهيون، جو 1680ع جي وڏي ٻوڏ علائقي جي اهم مرڪز [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] کي مڪمل طور ٻوڙي ڇڏيو، جنهن کان پوءِ پان جيشُن کي درٻار مان هٽايو ويو. ان ٻوڏ دوران ويجهو واقع [[منگ ابن ڏاڏن جو مقبرو]] به [[هونگزي ڍنڍ]] هيٺ صدين تائين دفن رهيو، جيستائين جديد آبپاشي ۽ ٻوڏ ڪنٽرول منصوبن سبب پاڻيءَ جي سطح گهٽ نه ٿي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي کان کوٽائي ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع نه ٿيو.

{{wide image|Qianlong Emperor’s Southern Inspection Tour, Scroll 4, Confluence of the Huai and Yellow Rivers.jpg|3300px|''[[قيان لونگ شهنشاهه]] جي ڏاکڻي دوري'' جي چوٿين طومار ۾ [[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم جو منظر ڏيکاريل آهي.}}

=== اوڻيهين صديءَ کان موجوده دور تائين ===
[[File:Tchagan-Kouren.png|thumb|1851ع ۾ هيڪو شهر (هاڻوڪي [[ٽوگتو ضلعي]]، [[اندروني منگوليا]])]]
[[File:1938 Yellow River flood.jpg|right|thumb|1938ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ دوران [[قومپرست چيني فوج]] جا سپاهي.]]

[[1851ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1851ع کان 1855ع]] جي وچ ۾&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt;، [[نيئن بغاوت]] ۽ [[تائي پنگ بغاوت]] دوران آيل ٻوڏن سبب زرد درياهه ٻيهر اتر طرف موٽي آيو. [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1887ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 900,000 کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;&gt;International Rivers Report. &quot;[http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf Before the Deluge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704083330/http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf |date=4 July 2008 }}&quot;. 2007.&lt;/ref&gt; ۽ اها ڏڪار ۽ وبائن کي ڇڏي تاريخ جي ٻئي سڀ کان وڏي قدرتي آفت مڃي وڃي ٿي. [[1897ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1897ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ زرد درياهه تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي قائم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Needham, Joseph. ''Science and Civilization in China''. Vol. 1. ''Introductory Orientations'', p. 68. Caves Books Ltd. (Taipei), 1986 {{ISBN|052105799X}}.&lt;/ref&gt;

1898ع جي ٻوڏ [[شنڊونگ]] جي ڪيترين ئي آباديُن کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}} ان کان پوءِ آيل ڏڪار ۽ عيسائي مشنرين جي سرگرمين سبب ڳوٺاڻن سماج ۾ پيدا ٿيل سماجي ڇڪتاڻ [[باڪسر تحريڪ]] ۽ [[باڪسر بغاوت]] جي اڀار جا اهم سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}}

[[1931ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1931ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;/&gt; ۽ اها انساني جاني نقصان جي لحاظ کان تاريخ جي سڀ کان وڏي رڪارڊ ٿيل ٻوڏ مڃي وڃي ٿي.

9 جون 1938ع تي، [[ٻي چين-جاپان جنگ]] دوران، [[چيانگ ڪائي شيڪ]] جي حڪم تي [[ڪومنٽانگ]] فوجن [[هوايوانڪو، هينان|هوايوانڪو]] ڀرسان زرد درياهه جا بند ٽوڙي ڇڏيا. ڪينيڊين مورخ ڊائنا ليري ان کي &quot;جنگ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل قدرتي آفت&quot; قرار ڏنو آهي. هن ڪارروائي جو مقصد &quot;پاڻي کي سپاهين جي متبادل طور استعمال ڪرڻ&quot; واري حڪمت عملي تحت اڳتي وڌندڙ جاپاني فوج کي روڪڻ هو. تقريباً {{convert|54000|km2|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} علائقو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن ۾ اندازاً 500,000 کان 900,000 چيني مارجي ويا، جڏهن ته جاپاني فوجين جي جاني نقصان جو صحيح انگ معلوم ناهي. ٻوڏ جاپاني فوج کي زرد درياهه جي ڏاکڻي ڪناري تي [[ژينگژو]] تي قبضي کان عارضي طور روڪي ڇڏيو، پر اهي آخرڪار [[ووهان]] تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪو ان وقت چيني حڪومت جو عارضي گاديءَ وارو شهر هو.&lt;ref&gt;Lary, Diana. &quot;The Waters Covered the Earth: China's War-Induced Natural Disaster&quot;. Op. cit. in Selden, Mark &amp; So, Alvin Y., eds. ''War and State Terrorism: The United States, Japan, and the Asia-Pacific in the Long Twentieth Century'', pp. 143–170. Rowman &amp; Littlefield, 2004 {{ISBN|0742523918}}.&lt;/ref&gt;

ڪومنٽانگ حڪومت هوايوانڪو جا بند ٽوڙڻ ۽ ان کان پوءِ پيش آيل آفت جي ذميواري قبول نه ڪئي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;&gt;{{cite journal|first=Kathryn |last=Edgerton-Tarpley |title=A River Runs through It: The Yellow River and The Chinese Civil War, 1946–1947 |journal=Social Science History |volume=41 |issue=2 |date=Summer 2017 |pages=141–173 |doi=10.1017/ssh.2017.2|jstor=90017906 |url=https://www.jstor.org/stable/90017906}}&lt;/ref&gt;{{rp|145}} ۽ ان جو الزام جاپاني جنگي جهازن تي هنيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جاپان ۽ عالمي پريس چيني حڪومت جي ذميواري کي نمايان ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جڏهن ته چين اندر، حتيٰ جو [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي اخبارن به، جنگ جي پڄاڻي تائين حڪومت جي سرڪاري موقف جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}}

1940ع ۾ ئي ڪومنٽانگ حڪومت اعلان ڪيو ته جاپان جي شڪست کان پوءِ درياهه کي ٻيهر اتر واري پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو ويندو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} 1944ع جي آخر ۾ هوايوانڪو واري شگاف کي بند ڪرڻ ۽ 1938ع کان اڳ واري وهڪري مطابق بندن جي بحالي جي رٿابندي شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ان جي مخالفت اترئين وهڪري جي ڪنارن تي رهندڙ ماڻهن&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ۽ مقامي ڪميونسٽ باغين ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|150}}

1946ع ۾ [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مرڪزي ڪميٽي پڻ درياهه کي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽائڻ جي اصول سان اتفاق ڪيو، پر شرط رکيو ته پهرين بندن جي مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان جي باوجود قومپرست حڪومت هوايوانڪو جي شگاف کي بند ڪرڻ جو ڪم جاري رکيو، ۽ منصوبي جي شروعات سرڪاري طور 1 مارچ 1946ع تي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان کان ٿوري ئي دير پوءِ ڪميونسٽن پهريون ڀيرو کلي عام قومپرستن کي بند ٽوڙڻ ۽ جاپانين کي روڪڻ ۾ ناڪاميءَ جو ذميوار قرار ڏنو.

جاري [[چيني گهرو جنگ]] ۽ 1947ع جي  سبب [[چيانگ ڪائي شيڪ]] لاءِ شگاف بند ڪرڻ فوجي لحاظ کان اهم هو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|155}} قومپرستن آخرڪار 5000 فٽ ڊگهو شگاف 15 مارچ 1947ع تي بند ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158}} ۽ ٻئي ڏينهن درياهه مڪمل طور پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158-59}} ساڳئي سال [[چوٿين مئي تحريڪ]] جي سالگرهه تي ڪومنٽانگ هوايوانڪو ۾ ان ڪاميابي جي جشن لاءِ تقريب پڻ منعقد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159}}

ساڳئي سال ڏاکڻي پراڻي وهڪري واري علائقي ۾ ٻيهر زراعت شروع ٿي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159-60}} جڏهن ته اترئين بحال ٿيل وهڪري جي ڀرسان، جتي بند اڃا مرمت نه ٿيا هئا، هزارين ماڻهو لڏپلاڻ تي مجبور ٿيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|160}} ڪميونسٽن جي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ مقامي عملدارن لکين ماڻهن کي متحرڪ ڪري بندن جي مرمت ۽ مضبوطيءَ جا وسيع منصوبا شروع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|162}}

1949ع ۾ ڪميونسٽن جي فتح کان پوءِ، [[چين جي عوامي جمهوريه]] 1954ع ۾ ''زرد درياهه جي ٻوڏن تي بنيادي ضابطو ۽ زرد درياهه جي آبي منصوبن جي ترقي'' وارو قومي منصوبو جاري ڪيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book |last=Harrell |first=Stevan |title=An Ecological History of Modern China |publisher=[[University of Washington Press]] |year=2023 |isbn=9780295751719 |location=Seattle}}&lt;/ref&gt;{{Rp|pages=111–113}} ان جو مقصد ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] جي برساتي زراعت کي آبپاشي واري زراعت ۾ تبديل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}} 1957ع کان انهن منصوبن تي وڏي پيماني تي عملدرآمد شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}}

1970ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين درياهه جي سڪي وڃڻ جو رجحان تيزي سان وڌيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ زرد درياهه هر سال سراسري طور لڳ ڀڳ 180 ڏينهن تائين سمنڊ تائين پهچي نه سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}} 1997ع ۾ ته درياهه لڳاتار 226 ڏينهن تائين سمنڊ ۾ ڇوڙ نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}}

12 آگسٽ 2024ع تي [[چين جي پاڻي وسيلن واري وزارت]] جي زرد درياهه آبي ڪميٽي اعلان ڪيو ته 1999ع کان سڄي درياهه جي گڏيل پاڻي وهڪري واري نظام جي نفاذ کان پوءِ زرد درياهه 25 سالن کان بنا رڪاوٽ وهندو رهيو آهي. انهن 25 سالن دوران زرد درياهه جي مکيه وهڪري مان مجموعي طور 543.6 ارب ڪعبي ميٽر کان وڌيڪ پاڻي فراهم ڪيو ويو، جڏهن ته 1.464 ارب ڪعبي ميٽر ماحولياتي پاڻي پڻ فراهم ڪيو ويو. درياهه جي ڇوڙ واري آبي زمينن ۽ محفوظ علائقن ۾ پکين جي نسلن جو انگ وڌي 373 ٿي ويو، ۽ آبي ماحولياتي نظام ۾ نمايان بحالي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=黄河实现连续25年不断流_新闻频道_中国青年网 |url=https://news.youth.cn/gn/202408/t20240812_15443210.htm |access-date=2025-04-08 |website=news.youth.cn}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

[[File:Bassin-du-fleuve-jaune.png|thumb|زرد درياهه جي طاس جو طبقاتي نقشو]]

زرد درياهه جي طاس جي اوڀر-اولهه ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|1900|km|-1|sp=us}} ۽ اتر-ڏکڻ ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آهي. ان جو ڪل [[آبگير علائقو]] لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آهي.

[[چائنا ايڪسپلوريشن اينڊ ريسرچ سوسائٽي]] موجب،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=China Exploration &amp; Research Society|url=http://www.cers.org.hk/index.php/en/|access-date=2021-01-06|website=cers.org.hk|archive-date=28 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328175811/http://www.cers.org.hk/index.php/en/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه جو سرچشمو [[بيان هار جبلن]] ۾ {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}} تي، [[يوشو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اوڀرئين ڪناري ڀرسان واقع آهي. ان جون سرچشمي واريون معاون نديون [[گيارنگ ڍنڍ]] ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جيڪي [[گولو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اولهندي حصي ۾، [[چنگھائي]] جي بيان هار جبلن جي بلند علائقن ۾ واقع آهن. [[زوئيگي بيسن]] ۾، جيڪو [[گانسو]] جي سرحد سان لڳو لڳ آهي، زرد درياهه پهرين اتر اولهه ۽ پوءِ اتر اوڀر طرف وڪڙ ڪري ٿو، ان کان پوءِ ڏکڻ طرف مڙي مشهور &quot;[[اورڊوس لوپ]]&quot; ٺاهي ٿو، ۽ پوءِ عام طور اوڀر طرف [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان وهي [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جو [[آبگير طاس]] {{convert|752443|km2|sp=us|0}} تي پکڙيل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 140 ملين ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ۽ آبپاشي فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;/&gt;

زرد درياهه هاڻوڪي چين جي ستن [[چين جا صوبا|صوبن]] ۽ ٻن [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقن]] مان وهي ٿو، جيڪي اولهه کان اوڀر طرف هن ريت آهن: [[چنگھائي]]، [[سيچوان]]، [[گانسو]]، [[ننگشيا]]، [[اندروني منگوليا]]، [[شانشي]]، [[شانسي]]، [[هينان]] ۽ [[شنڊونگ]]. زرد درياهه جي موجوده وهڪري تي واقع اهم شهرن ۾ [[لانژو]]، [[ينچوان]]، [[ووھائي]]، [[باوتو]]، [[لويانگ]]، [[ژينگژو]]، [[ڪائيفينگ]] ۽ [[جينان]] شامل آهن. درياهه جو موجوده ڇوڙ [[ڪينلي ضلعو|ڪينلي ضلعي]]، [[شنڊونگ]] ۾ واقع آهي.

عام طور زرد درياهه کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي. اهي تقريباً [[تبتي پليٽو]] جي جبلستاني اتر اوڀرئين حصي، [[اورڊوس لوپ]] ۽ [[لوئس پليٽو]]، ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] تي مشتمل آهن.&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt; بهرحال، مختلف محقق انهن ٽن مرحلن جي حدبندين بابت مختلف رايا رکن ٿا.{{Citation needed|date=May 2009}} هن مقالي ۾ بنيادي طور [[زرد درياهه تحفظ ڪميشن]] طرفان اختيار ڪيل ورهاست استعمال ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[http://www.yellowriver.gov.cn/ Yellow River Conservancy Commission]. Yellowriver.gov.cn. Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;

زرد درياهه سان گڏ ايندڙ تلڇٽ [[بوھائي سمنڊ]] مان ٿيندي [[اتر پيلو سمنڊ]] ۽ [[ڏکڻ پيلو سمنڊ]] تائين پهتي آهي، جتي [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي چوڌاري هڪ پري وارو تلڇٽي مرڪز (Distal Depocenter) ٺهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=J Paul Liu, John D Milliman, Shu Gao, Peng Cheng |title=Holocene development of the Yellow River's subaqueous delta, North Yellow Sea|journal=[[Marine Geology]]|date=2004|volume=209|issue=1–4|pages=45–67|doi=10.1016/j.margeo.2004.06.009|bibcode=2004MGeol.209...45L}}&lt;/ref&gt;

===ارضيات===
زرد درياهه پهريون ڀيرو غالباً [[ديرين مائيوسين]]، [[پليائيوسين]] يا [[پليئسٽوسين]] دور دوران وجود ۾ آيو،&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Wang |first1=Xin |last2=Hu |first2=Gang |last3=Saito |first3=Yoshiki |last4=Ni |first4=Guanzhong |last5=Hu |first5=Han |last6=Yu |first6=Ziying |last7=Chen |first7=Jingping |last8=Wang |first8=Mi |last9=Yuan |first9=Xiaoping |last10=Wang |first10=Lei |last11=Hu |first11=Zhenbo |last12=Nie |first12=Junsheng |last13=Pan |first13=Baotian |title=Did the modern Yellow River form at the Mid-Pleistocene transition? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2095927322002365#:~:text=The%20incision%20of%20the%20Sanmen,Plateau%20to%20global%20climate%20change. |journal=Science Bulletin |date=2022 |volume=67 |issue=15 |pages=1603–1610 |doi=10.1016/j.scib.2022.06.003 |pmid=36546288 |bibcode=2022SciBu..67.1603W |via=Elsevier Science Direct|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Xue |first=Chunting |date=August 1993 |title=Historical changes in the Yellow River delta, China |url=https://www.researchgate.net/publication/240420103 |journal=Marine Geology |volume=113 |issue=3–4 |pages=321–330 |doi=10.1016/0025-3227(93)90025-Q|bibcode=1993MGeol.113..321X }}&lt;/ref&gt; جيڪو [[تبتي پليٽو]] جي مٿي اڀرڻ (uplift) جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;:03&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:022&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hu |first1=Zhenbo |last2=Pan |first2=Baotian |last3=Guo |first3=Lianyong |last4=Vandenberghe |first4=Jef |last5=Liu |first5=Xiaopeng |last6=Wang |first6=Junping |last7=Fan |first7=Yunlong |last8=Mao |first8=Junwei |last9=Gao |first9=Hongshan |last10=Hu |first10=Xiaofei |date=2016-02-01 |title=Rapid fluvial incision and headward erosion by the Yellow River along the Jinshaan gorge during the past 1.2 Ma as a result of tectonic extension |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379115301864 |journal=Quaternary Science Reviews |volume=133 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.quascirev.2015.12.003 |bibcode=2016QSRv..133....1H |issn=0277-3791|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===مٿيون وهڪرو===
{{unreferenced section|date=September 2015}}

زرد درياهه جو مٿيون وهڪرو [[بيان هار جبلن]] ۾ واقع ان جي سرچشمي کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[هيڪو ٽائون]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] تائين پکڙيل آهي، جتي درياهه ڏکڻ طرف تيز وڪڙ کڻي ٿو. هن حصي جي ڪل ڊيگهه {{convert|3472|km|0|sp=us}} ۽ ڪل طاس جو پکيڙ {{convert|386000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جي 51.4٪ جي برابر آهي. هن وهڪري دوران زرد درياهه جي اوچائي {{convert|3496|m|0|sp=us}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري [[ڍلان]] 0.10٪ آهي.

سرچشمي وارو حصو بنيادي طور [[بيان هار جبلن]] ۽ [[امني ماچين]] جبلن جي وچ ۾ موجود چراگاهن، دلدلن ۽ ٽڪرين مان گذري ٿو. هتي درياهه جو پاڻي صاف ۽ وهڪرو مستحڪم هوندو آهي. هن علائقي ۾ شفاف ڍنڍون نمايان خصوصيت آهن. هن حصي جون ٻه اهم ڍنڍون [[گيارنگ ڍنڍ]] (ژالنگ) ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] (ايلنگ) آهن، جن جي گنجائش ترتيبوار 4.7 ارب ۽ 10.8 ارب ڪعبي ميٽر (166 ۽ 381 ارب ڪعبي فوٽ) آهي. سمنڊ جي سطح کان {{convert|4290|m|sigfig=4|sp=us|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع اهي چين جون سڀ کان وڏيون مٿانهين ميدان واريون مٺي پاڻي جون ڍنڍون آهن. زرد درياهه جي سرچشمي واري علائقي جو وڏو حصو [[سانجيانگ يوان قومي قدرتي محفوظ علائقو|سانجيانگ يوان (&quot;ٽن درياهن جا سرچشما&quot;) قومي قدرتي محفوظ علائقو]] قرار ڏنو ويو آهي، ته جيئن زرد درياهه، [[يانگزي درياهه]] ۽ [[ميڪونگ درياهه]] جي سرچشمن جي حفاظت ٿي سگهي.

امني ماچين جبلن جي اوڀرئين ڪناري سان اوڀر طرف وهندي، زرد درياهه [[ماچو ڪائونٽي]]، [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هتي اهو بلند دلدلي علائقي [[زوئيگي دلدل]] جي ڪناري سان وهي ٿو ۽ پوءِ اوچتو اتر اولهه طرف وڪڙ ڪري [[ماچو ڪائونٽي|ماچو]] ۽ [[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]] جي وچ ۾ سرحد بڻائي ٿو. پوءِ درياهه امني ماچين جبلن جي اترئين ڪناري سان وهندي ٻيهر [[چنگھائي]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ آهستي آهستي اتر طرف مڙي [[شنگھائي ڪائونٽي]] ۾ [[لونگيانگ گھاٽي]] ڏانهن وڌي ٿو.

وادي وارو حصو [[چنگھائي]] جي لونگيانگ گھاٽي کان [[گانسو]] جي [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پکڙيل آهي. درياهه جي ٻنهي پاسن تي اوچا پهاڙي ڪنارا آهن. درياهه جو پيٽ سوڙهو ۽ لاٿ تيز هجڻ سبب هن حصي ۾ وهڪرو نهايت تيز ۽ ڇوليدار هوندو آهي. هن حصي ۾ 20 گھاٽيون آهن، جن مان [[لونگيانگ گھاٽي|لونگيانگ]]، جيشي، [[ليوجياشيا ڊيم|ليوجيا]]، باپان ۽ [[چنگتونگ گھاٽي|چنگتونگ]] سڀ کان مشهور آهن. وهڪري جون اهي حالتون [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ انتهائي موزون آهن. زرد درياهه انهن گھاٽين مان گذرندي ٻي ۽ آخري ڀيرو [[چنگھائي]] مان نڪري [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو، جيڪو [[ليوجيا گھاٽي]] کان ٿورو اڳ آهي. [[يانگو گھاٽي]] کان هيٺ [[لانژو]]، جيڪو صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، زرد درياهه جي ڪناري تي آباد آهي. اتان درياهه اتر اوڀر طرف وهي [[ننگشيا]] ۾ [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پهچي ٿو.

چنگتونگ گھاٽي مان نڪرڻ کان پوءِ درياهه وسيع [[آلوويئل ميدان]]ن، يعني [[ينچوان ميدان]] ۽ [[هيتائو ميدان]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ درياهه جي ڪنارن وارا علائقا گهڻو ڪري ريگستان ۽ گاهه وارا ميدان آهن، جڏهن ته معاون نديون تمام ٿوريون آهن. وهڪرو نسبتاً آهستو هوندو آهي. هيتائو ميدان جي ڊيگهه {{convert|900|km|-1|sp=us|abbr=on}} ۽ ويڪر {{convert|30|to|50|km|mi|0|sp=us|abbr=on}} آهي. تاريخي طور هي زرد درياهه سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آبپاشي وارو ميدان رهيو آهي.

&lt;gallery&gt;
File:九曲黄河第一湾1.JPG|[[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]]
File:YellowRiver.jpg|[[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]]، [[تبتي پليٽو]] ۾، [[لوئس پليٽو]] کان مٿانهون علائقو
File:景泰 黄河石林景区之黄河与崖壁 02.jpg|[[جنگتائي ڪائونٽي]]، [[گانسو]]
File:VM 6056 Liujiaxia Town.jpg|[[ليوجياشيا]]، [[گانسو]]
File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|[[داشيا درياهه]] (هيٺئين ساڄي پاسي کان ايندڙ) [[لينشيا خودمختيار صوبي]]، [[گانسو]] ۾ زرد درياهه جي [[ليوجياشيا ذخيرو]] ۾ ڇوڙ ڪندي
&lt;/gallery&gt;

===وچيون وهڪرو===
{{main|اورڊوس لوپ|هيتائو}}

[[اورڊوس لوپ]] زرد درياهه جي هڪ وڏي وڪڙ سان ٺهيو آهي، جيڪو [[ژونگ ننگ ڪائونٽي]]، [[ننگشيا]] کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[شانشي]] جي [[تونگ گوان ڪائونٽي]] ۾ [[ويئي درياهه]] سان سنگم وٽ اوڀر طرف تيز موڙ تي ختم ٿئي ٿو. بهرحال، سرڪاري طور زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] کان [[ژينگژو]]، [[هينان]] تائين شمار ڪيو وڃي ٿو. وچئين وهڪري جي ڊيگهه {{convert|1206|km|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته ان جي طاس جو پکيڙ {{convert|344000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو 45.7٪ آهي. هن حصي ۾ درياهه جي اوچائي مجموعي طور {{convert|890|m|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.074٪ آهي. وچئين وهڪري ۾ 30 وڏيون معاون نديون شامل ٿين ٿيون، جن سبب پاڻي جي وهڪري ۾ 43.5٪ واڌ ٿئي ٿي. زرد درياهه جي مجموعي تلڇٽ جو 92٪ حصو به هن وهڪري مان اچي ٿو.

زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[لوئس پليٽو]] مان گذري ٿو، جتي تمام گهڻي زميني ڪٽائي (erosion) ٿئي ٿي. درياهه ۾ شامل ٿيندڙ وڏي مقدار ۾ مٽي ۽ واري سبب زرد درياهه دنيا جو سڀ کان وڌيڪ [[تلڇٽ]] کڻندڙ درياهه بڻجي ويو آهي. 1933ع ۾ درياهه ۾ تلڇٽ جي سالياني مقدار جو سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ 3.91 ارب ٽن هو. جڏهن ته 1977ع ۾ تلڇٽ جي سڀ کان وڌيڪ ڪثافت 920 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر (57.4 پائونڊ في ڪعبي فوٽ) رڪارڊ ڪئي وئي. اهي تلڇٽ بعد ۾ هيٺئين وهڪري جي آهستي وهندڙ حصي ۾ جمع ٿين ٿا، جنهن سان [[درياهي پيٽ]] اوچو ٿي وڃي ٿو ۽ مشهور &quot;زمين کان مٿانهون درياهه&quot; وجود ۾ اچي ٿو. [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] کان [[يومينڪو]] تائين درياهه پنهنجي مکيه وهڪري ۾ لڳاتار ڊگهي وادين مان گذري ٿو، جيڪي گڏيل طور [[جنشان وادي]] سڏجن ٿيون. هن حصي ۾ موجود آبي توانائي جا وسيع وسيلا ان کي [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ ملڪ جو ٻيون سڀ کان موزون علائقو بڻائين ٿا. مشهور [[هوڪو آبشار]] به هن وادي جي هيٺئين حصي ۾ [[شانسي]] ۽ [[شانشي]] جي سرحد تي واقع آهي.

&lt;gallery&gt;
File:Zhongshan Bridge, Lanzhou (53724585497).jpg|[[لانژو]]، [[گانسو]]
File:沙坡头景区之黄河与悬索桥 02.jpg|[[شاپوٽو]]، [[ننگشيا]]، چوڌاري ريگستان سان
Iss067e122535 lrg.jpg|[[دالاڊ بينر]]، [[باوتو]]، [[اندروني منگوليا]]
File:HukouWaterfall4.jpg|[[هوڪو آبشار]]، [[ييچوان ڪائونٽي، شانشي|ييچوان]]، [[شانشي]]
File:Qiankun Bend.jpg|[[چيانڪن وڪڙ]]، [[يونگھي ڪائونٽي]]، [[شانسي]]
File:20221218 View of the Yellow River at Yinmagou 01.jpg|[[شنگيانگ]]، [[هينان]]
&lt;/gallery&gt;

===هيٺيون وهڪرو===
{{main|زرد درياهه جو ڊيلٽا}}

هيٺئين وهڪري ۾، [[ژينگژو]] کان درياهه جي ڇوڙ تائين، جيڪو {{convert|786|km|sp=us|abbr=on}} ڊگهو آهي، زرد درياهه [[ٻنڌ]]ن جي وچ ۾ وهندي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان اتر اوڀر طرف وهي آخرڪار [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هن حصي جي طاس جو پکيڙ رڳو {{convert|23000|km2|sp=us}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو فقط 3٪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن حصي ۾ تمام ٿوريون معاون نديون شامل ٿين ٿيون؛ ڏکڻ جون تقريباً سڀئي نديون [[هوائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جڏهن ته اتر جون نديون [[هائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. مثال طور، هوائي درياهه جي طاس کي زرد درياهه جي طاس کان زرد درياهه جي ڏاکڻي ٻنڌ ذريعي جدا ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yang |first1=Gonghuan |last2=Zhuang |first2=Dafang |title=Atlas of the Huai River Basin Water Environment: Digestive Cancer Mortality |date=2014 |publisher=Springer |isbn=9789401786195 |page=143}}&lt;/ref&gt; هيٺئين وهڪري ۾ اوچائيءَ جو مجموعي لاٿ {{convert|93.6|m|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.012٪ آهي.

وچئين وهڪري مان ايندڙ تلڇٽ هن حصي ۾ گڏ ٿي درياهه جي پيٽ کي مسلسل اوچو ڪن ٿا. تلڇٽ جي تمام گهڻي جمع ٿيڻ سبب درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان ڪيترائي ميٽر مٿي ٿي ويو آهي. انهيءَ ڪري درياهه جي هن حصي کي [[زمين کان مٿانهون درياهه]] سڏيو وڃي ٿو. [[ڪائيفينگ]]، [[هينان]] ۾ زرد درياهه جو پيٽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|10|m|sp=us|0}} مٿي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |author-last1=Leung|author-first1= George |title=Reclamation and Sediment Control in the Middle Yellow River Valley |journal=Water International |volume=21 |issue=1 |pages=12–19 |year=1996 |doi=10.1080/02508069608686482|bibcode=1996WatIn..21...12L |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214151633/http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |archive-date=14 December 2013 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
Dongping Lake-Laohu Town 05.jpg|[[ڊونگ پنگ ڍنڍ]]، زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري جي سڀ کان وڏي معاون ڍنڍ
Dezhou-Dajiawa Railway Yellow River Bridge.jpg|ريل گاڏي نمبر K1531 [[ليجن ڪائونٽي]]، [[شنڊونگ]] ڀرسان زرد درياهه تي [[لونگجو پل]] تان گذرندي
File:Yellow River Delta.jpeg|[[زرد درياهه جو ڊيلٽا]]
File:柳树 - Willows - 2011.11 - panoramio.jpg|[[شنڊونگ]] جي [[ڊونگ يِنگ]] ويجهو ڊيلٽا ۾ بيد جا وڻ
File:泥滩上枯死的植物 - Dead Plants on Mud Flat - 2012.09 - panoramio.jpg|ڊيلٽا ڀرسان [[گاريءَ جو ميدان]]
&lt;/gallery&gt;

===معاون نديون===
[[File:202309 Tongguan Ancient City Overview.jpg|thumb|زرد درياهه ۽ ان جي سڀ کان وڏي معاون [[ويئي درياهه]] جي سنگم تاريخي طور چين ۾ هڪ انتهائي اهم حڪمتِ عملي وارو هنڌ رهيو آهي. [[تونگ لنگهه]] هتي تعمير ڪيو ويو هو، جيڪو تصوير جي سامهون نظر اچي ٿو.]]

زرد درياهه جون معاون نديون، سرچشمي کان ڇوڙ تائين، هيٺ ڏجن ٿيون:
*[[اڇو درياهه (چين)|اڇو درياهه]]
*[[داشيا درياهه]]
*[[تائو درياهه]]
*[[هوانگ شوئي درياهه|هوانگ شوئي]]
**[[داتونگ درياهه]]
*[[ژوانگلانگ درياهه]]
*[[زولي درياهه]]
*[[چنگشوئي درياهه]]
*[[داهيئي درياهه]]
*[[ڪوئي درياهه]]
*[[ووڊنگ درياهه]]
*[[فين درياهه]]
*[[ويئي درياهه]] (هي زرد درياهه جي سڀ کان وڏي معاون ندي آهي)
*[[لوئو درياهه (هينان)|لوئو درياهه]]
*[[چن درياهه (شانسي)|چن درياهه]]
*[[داوين درياهه]]

زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري ۾ ڪا به معاون ندي شامل نه ٿيندي آهي.

==خاصيتون==

[[File:Yellow River Delta Animation.gif|thumb|1989ع کان 2009ع تائين پنجن سالن جي وقفي سان [[زرد درياهه جو ڊيلٽا|زرد درياهه جي ڊيلٽا]] جي واڌ.]]

زرد درياهه پنهنجي وڏي مقدار واري [[تلڇٽ]] (سلٽ) جي ڪري مشهور آهي. [[لوئس پليٽو]] مان هيٺ لهڻ وقت اهو هر سال لڳ ڀڳ 1.6 ارب ٽن تلڇٽ پاڻ سان کڻي اچي ٿو. جيڪڏهن درياهه مناسب مقدار ۾ پاڻي سان سمنڊ تائين پهچي، ته ان مان لڳ ڀڳ 1.4 ارب ٽن تلڇٽ هر سال سمنڊ ۾ منتقل ٿئي ٿي.{{Citation needed|date=May 2009}} هڪ اندازي موجب هر ڪعبي ميٽر پاڻي ۾ 34 ڪلوگرام تلڇٽ هوندي آهي، جڏهن ته [[ڪولوراڊو درياهه]] ۾ اها مقدار 10 ڪلوگرام ۽ [[نيل درياهه]] ۾ صرف 1 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

زرد درياهه جو سراسري وهڪرو 2,110 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ ٻڌايو وڃي ٿو (جڏهن ته [[يانگزي درياهه]] جو 32,000 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ آهي)، جڏهن ته وڌ ۾ وڌ وهڪرو 25,000 ۽ گهٽ ۾ گهٽ 245 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ رڪارڊ ڪيو ويو آهي. بهرحال، 1972ع کان پوءِ درياهه گهڻو ڪري سمنڊ تائين پهچڻ کان اڳ ئي سڪي ويندو رهيو آهي. پاڻي جي مقدار ۾ هي گهٽتائي زرعي آبپاشي ۾ واڌ سبب ٿي، جيڪا 1950ع کان پنج ڀيرا وڌي چڪي آهي. 1999ع تائين درياهه مان ورتل پاڻي 140 ملين ماڻهن کي فراهم ڪيو ويندو هو ۽ {{convert|74,000|km2|sqmi|abbr=on}} زمين کي سيراب ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/video/2007/05/30/world/asia/1194817118362/chinas-yellow-river-part-1.html China's Yellow River, Part 1]. ''The New York Times'' (2007-05-30)&lt;/ref&gt; زرد درياهه جي ڊيلٽا جو ڪل پکيڙ {{convert|8,000|km2|mi2|abbr=off|sp=us}} آهي. پر سمنڊ تائين پهچندڙ تلڇٽ ۾ گهٽتائي سبب 1996ع کان وٺي ڊيلٽا هر سال ڪجهه حد تائين سامونڊي ڪٽائي (erosion) جي نتيجي ۾ گهٽجندي پئي وڃي.&lt;ref&gt;[http://china.org.cn/english/2005/Feb/119497.htm Yellow River Delta Shrinking 7.6 Square Kilometers Annually], ''China Daily'' 1 February 2005&lt;/ref&gt;

درياهه ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جولاءِ کان آڪٽوبر تائين برساتي موسم دوران وهندو آهي، جڏهن سالياني وهڪري جو لڳ ڀڳ 60٪ حصو هن عرصي ۾ گذري ٿو. جڏهن ته آبپاشي لاءِ سڀ کان وڌيڪ پاڻي مارچ کان جون تائين گهربل هوندو آهي. اضافي پاڻي کي محفوظ ڪرڻ، ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ ڪيترائي بند تعمير ڪيا ويا آهن، پر تلڇٽ جي تمام وڏي مقدار سبب انهن جي متوقع عمر محدود آهي. تجويز ڪيل [[ڏکڻ–اتر پاڻي منتقلي منصوبو]] ۾ [[يانگزي درياهه]] مان پاڻي منتقل ڪرڻ جون ڪيترائي رٿائون شامل آهن: هڪ درياهن جي اولهندي سرچشمن وٽ، جتي اهي هڪ ٻئي جي ويجهو آهن؛ ٻي [[هان درياهه]] جي مٿئين وهڪري مان؛ ۽ ٽين قديم [[چين جي عظيم واهه]] جي رستي سان.{{Citation needed|date=May 2009}}

تلڇٽ جي وڏي مقدار سبب زرد درياهه هڪ [[رسوبي وهڪرو]] (Depositional stream) آهي، يعني جتي وهڪرو آهستو هوندو آهي، اتي اهو پاڻ سان آندل مٽيءَ جو ڪجهه حصو پنهنجي پيٽ ۾ جمع ڪندو رهي ٿو. اهي تلڇٽ هيٺئين وهڪري ۾ [[قدرتي بند]]ن جي وچ ۾ درياهه جي پيٽ کي آهستي آهستي اوچو ڪن ٿا. جيڪڏهن ٻوڏ اچي، ته درياهه انهن بندن کي ٽوڙي ڀرپاسي جي هيٺاهين ٻوڏ واري ميدان ۾ نئون وهڪرو اختيار ڪري سگهي ٿو. تاريخي طور اهڙو واقعو لڳ ڀڳ هر سئو سالن ۾ هڪ ڀيرو پيش ايندو رهيو آهي. جديد دور ۾ ٻنڌن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ٻوڏن تي ضابطو آڻڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون ڪيون ويون آهن.{{Citation needed|date=May 2009}}

==آبي بجلي جا بند==
[[File:6058-Liujiaxia-Dam.jpg|thumb|[[ليوجياشيا بند]]، [[گانسو]]]]

هيٺ زرد درياهه تي تعمير ڪيل [[آبي بجلي]] گهرن جي هڪ اڻپوري فهرست ڏنل آهي، جيڪا انهن جي پهرين آپريشن جي سال (قوسين ۾) مطابق ترتيب ڏنل آهي:

*[[سانمينشيا بند]] (1960؛ [[سانمينشيا]]، [[هينان]])
*{{ill|سانشينگگونگ بند|zh|三盛公水利枢纽}} (1966؛ [[ڊينگڪو ڪائونٽي]] &lt;small&gt;([[بايان نور]] جو حصو)&lt;/small&gt;، [[اندروني منگوليا]])
*{{ill|چنگتونگ گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|青铜峡水库}} (1968؛ [[چنگتونگشيا]]، [[ننگشيا]])
*[[ليوجياشيا بند]] (ليوجيا گھاٽي) (1974؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[ليجياشيا بند]] (1997؛ [[جينڪا ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگوشيا بند]] (يانگو گھاٽي) آبي بجلي گهر (1975؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[تيانچياو بند]] (1977؛ [[باودي ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[فوگو ڪائونٽي]]، [[شانشي]] جي سرحد تي)
*[[باپانشيا بند]] (باپان گھاٽي) (1980؛ [[شيگو ضلعو]]، [[لانژو]]، [[گانسو]])
*[[لونگيانگشيا بند]] (1992؛ [[گونگهي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[دا گھاٽي]] آبي بجلي گهر (1998؛ [[لانژو]]، [[گانسو]])
*{{ill|لي گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|李家峡水库}} (1999؛ [[هوالونگ ڪائونٽي]]، [[هائيڊونگ]]، [[چنگھائي]])
*[[وانجيازائي بند]] (1999؛ [[پيانگوان ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[اندروني منگوليا]])
*[[شياولانگڊي بند]] (2001؛ [[جييوان]]، [[هينان]])
*[[لاشيويا بند]] (2010؛ [[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگچو بند]] (2016؛ [[شنگھائي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[مائيرڊانگ بند]] (2018؛ [[ماچين ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])

2000ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب، ستن وڏن آبي بجلي گهرن (لونگيانگشيا، ليجياشيا، ليوجياشيا، يانگوشيا، باپانشيا، داشيا ۽ چنگلونگشيا) جي گڏيل نصب ٿيل بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش 5,618 ميگاواٽ هئي.&lt;ref&gt;[http://english.people.com.cn/english/200012/14/eng20001214_57817.html Yellow River Upstream Important to West-East Power Transmission] People's Daily, 14 December 2000&lt;/ref&gt;

==پارگذر==
[[File:Major cities along the Yellow River.svg|thumb|زرد درياهه جي ڪنارن سان گڏ اهم شهر]]
[[File:Yellow river pontoon bridge jinan 2008 05.jpg|thumb|[[پونٽون پل]] (لوڪو پونٽون پل {{lang-zh|s={{linktext|泺口浮桥}}|t=濼口浮橋|p=Luòkǒu Fúqiáo}}) [[جينان]]، [[شانڊونگ]] ۾ زرد درياهه تي]]

صوبي وار، هيٺئين وهڪري کان مٿئين وهڪري ڏانهن ترتيب سان اهم پلون ۽ ٻيڙين وسيلي پارگذر هي آهن:{{citation needed|date=March 2020}}

[[شانڊونگ]]
* [[ڊونگ يِنگ زرد درياهه پل]]
* [[شينگلي زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[ليجن زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[بنژو زرد درياهه روڊ-ريلوي پل]]
* [[بنژو زرد درياهه شاهراهه پل]]
* [[بنژو–لائيو ايڪسپريس وي بنژو زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[هوئي چنگ زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[جييانگ زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جي 20 چنگڊائو–ينچوان ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جينان زرد درياهه پل]]
* [[لوڪو زرد درياهه ريلوي پل]] ([[جينان]])
* [[جينان جيانبانگ زرد درياهه پل]]
* [[بيجنگ–شنگهائي تيز رفتار ريلوي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–تائيپي ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–شنگهائي ريلوي جينان نئين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[پنگيين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ليائوچينگ]])

شانڊونگ–[[هينان]]
* [[بيجنگ–ڪولون ريلوي سنڪو زرد درياهه پل]] ([[جيننگ]]–[[پويانگ]])
* [[جوانچينگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])
* [[ڊونگمِنگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])

[[هينان]]
* [[ڪائيفينگ زرد درياهه پل]] ([[ڪائيفينگ]])
* [[ژينگژو زرد درياهه پل]] ([[ژينگژو]])

[[شانسي]]–[[هينان]]
* [[سانمين زرد درياهه پل]] ([[سانمينشيا]])

[[شانشي]]–[[هينان]]
* [[هانچينگ يومينڪو زرد درياهه پل]]

[[ننگشيا]]
* [[ينچوان زرد درياهه پل]] ([[ينچوان]])

[[اندروني منگوليا]]
* [[باوتو زرد درياهه پل]] ([[باوتو]])

[[گانسو]]
* [[لانژو زرد درياهه پل]]
* [[ژونگشان پل]] ([[لانژو]])

[[چنگھائي]]
* [[داري زرد درياهه پل]]
* [[جيانژا زرد درياهه پل]]
&lt;!--* زالنگهو پارگذر--&gt;

==جيوت==
===مڇيون===
[[File:DV Paradise fish male 03.jpg|thumb|[[پيراڊائيس مڇي]] ايڪويريم جي شوقينن ۾ تمام مشهور آهي ۽ ان جو اصل اوڀر ايشيا جي دريائي نظامن، جن ۾ زرد درياهه پڻ شامل آهي، مان آهي.]]

زرد درياهه جو طاس مڇين جي لحاظ کان انتهائي مالا مال آهي. هتي 28 [[خاندان (حياتيات)|خاندانن]] ۽ 92 [[جنس (حياتيات)|جنسن]] سان تعلق رکندڙ 160 کان وڌيڪ مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن مان 19 جنسون دنيا جي ڪنهن ٻئي هنڌ نٿيون ملن (يعني [[مقامي نوع|مقامي]] آهن).&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt; تنهن هوندي به رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي، [[متعارف ڪرايل نوعون|پرڏيهي نوعن]] جي متعارف ٿيڻ ۽ حد کان وڌيڪ شڪار سبب ڪيترين ئي مقامي مڇين جي آبادي گهٽجي وئي آهي يا اهي ختم ٿي چڪيون آهن، جڏهن ته ڪيترين کي چين جي سرخ فهرست ۾ [[خطري هيٺ نوع]] قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=Watts2007/&gt;

ڊيمن ۽ انهن جي ذخيرن سست وهڪري ۽ بيٺل پاڻي وارين مڇين لاءِ نوان رهائشي ماحول پيدا ڪيا آهن، پر تيز وهندڙ پاڻيءَ واريون مڇيون متاثر ٿيون آهن ۽ ڪيترين قسمن جي نسل وڌائڻ لاءِ مٿانهين ۽ هيٺانهين لڏپلاڻ پڻ رڪجي وئي آهي.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=Watts2007/&gt; 2000ع واري ڏهاڪي تائين زرد درياهه جي طاس ۾ رڳو 80 مقامي مڇين جون جنسون، جيڪي 63 جنسن ۽ 18 خاندانن سان واسطو رکندڙ هيون، رڪارڊ ڪيون ويون.&lt;ref name=Xie2018/&gt; ان جي ابتڙ، متعارف ڪرايل مڇين جو تعداد ۽ گهڻائي وڌي وئي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، جڏهن مڇي ماهر [[لي سي ژونگ (مڇي ماهر)|لي سي ژونگ]] هن علائقي جي مڇين جو پهريون جامع سروي شايع ڪيو، تڏهن رڳو هڪ متعارف ڪرايل نوع موجود هئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي تائين انهن جو تعداد 26 ٿي ويو.&lt;ref name=Xie2018/&gt;

ايشيائي درياهن وانگر، [[ڪارپ خاندان|ڪارپ خاندان (Cyprinidae)]] زرد درياهه جي طاس ۾ سڀ کان وڏو ۽ متنوع خاندان آهي. هن طاس ۾ 85 کان وڌيڪ ڪارپ قسمون رڪارڊ ٿيون آهن. ان کان پوءِ [[پٿريلي لوچ]] (20 کان وڌيڪ جنسون)، [[گوبي مڇيون]] (تقريباً 15 جنسون)، [[لوچ]] (تقريباً 10 جنسون) ۽ [[بيگريڊ ڪيٽ فش]] (تقريباً 10 جنسون) سڀ کان وڌيڪ متنوع خاندان آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;

[[چنگھائي-تبت پليٽو]] جي مٿانهين حصن ۾ مقامي مڇين جون جنسون نسبتاً گهٽ آهن، جتي خاص طور تي ''[[جمناسائپرس]]''، ''[[جمناڊپٽائڪس]]''، ''[[پليٽيفاروڊون]]''، ''[[شزوپائگوپسس]]'' ۽ ''[[ٽرائپلوفائسا]]''
جهڙيون لوچون ملن ٿيون.&lt;ref name=Qi2016/&gt; زرد درياهه جي 18 مقامي جنسن مان 12 مٿئين وهڪري ۾ ملن ٿيون.&lt;ref name=Xie2018/&gt; انهن مان ڪيترين کي خطرو لاحق آهي ۽ ڪيترن ئي مٿانهين معاون درياهن ۾ هاڻي متعارف ڪرايل [[سالمن]] قسمون غالب ٿي ويون آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=Qi2016/&gt;

هيٺئين وهڪري ۽ ڊيلٽا ۾ ڪيترين ئي [[کارو پاڻي|کارن]] يا [[يوريهيلائن]] مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن ۾ گوبي مڇيون، [[ايشيائي سي باس]]، [[فليٽ فش]] ۽ ''[[ٽاڪيفوگو]]'' پفر مڇيون شامل آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;

مڇي مارڻ اڄ به اهم معاشي سرگرمي آهي، پر پڪڙ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. 2007ع ۾ ڄاڻايو ويو ته زرد درياهه مان پڪڙيل مڇين جو مقدار اڳ جي ڀيٽ ۾ 40 سيڪڙو گهٽجي ويو هو.&lt;ref name=Watts2007/&gt; وڏيون [[ايشيائي ڪارپ]]، [[شڪاري ڪارپ]]، [[ووچانگ بريم]] ۽ وڏيون [[ڪيٽ فش]] اڃا تائين موجود آهن، پر سڀ کان وڏيون جنسون جهڙوڪ [[چيني پيڊل فش]]، [[ڪالوگا اسٽرجن]] ۽ [[يانگزي اسٽرجن]] گذريل لڳ ڀڳ پنجاهه سالن کان زرد درياهه جي طاس ۾ ڏٺيون نه ويون آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.17520/biods.2020191 |title=Species diversity and conservation of freshwater fishes in the Yellow River basin|last1=Zhao |first1=Y. |journal=Biodiversity Science |display-authors=etal |date=2020 |volume=28 |issue=12 |pages=1496–1510 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

2018ع کان هر سال 1 اپريل کان 30 جون تائين زرد درياهه جي سڄي طاس ۾ مڇي مارڻ تي سالياني پابندي لاڳو ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[https://www.seetao.com/details/59194.html The Yangtze River has entered a ten-year fishing ban. What about the Yellow River]&lt;/ref&gt; 1 اپريل 2022ع کان [[چنگھائي]]، [[سيچوان]] ۽ [[گانسو]] جي مٿئين وهڪري ۾ قدرتي مڇين جي شڪار تي مڪمل پابندي لاڳو ڪئي وئي، جيڪا 2025ع جي آخر تائين جاري رهندي. باقي طاس ۾ سالياني پابندي جو عرصو 1 اپريل کان 31 جولاءِ تائين وڌايو ويو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.moa.gov.cn/govpublic/YYJ/202202/t20220222_6389264.htm 农业农村部关于调整黄河禁渔期制度的通告]&lt;/ref&gt;

===آبي زراعت===
[[File:Chinemys reevesii 02.jpg|thumb|[[چيني تلاءَ وارو ڪڇون]] (تصوير ۾ ڏيکاريل) ۽ [[چيني نرم خول وارو ڪڇون]] ٻئي زرد درياهه جا مقامي آهن، پر وڏي پيماني تي فارمن ۾ پڻ پاليا وڃن ٿا.]]

زرد درياهه عام طور تي [[چين ۾ آبي زراعت|آبي زراعت]] لاءِ وچ ۽ ڏکڻ چين جي درياهن، جهڙوڪ [[يانگزي درياهه|يانگزي]] يا [[پرل درياهه]] جيترو مناسب ناهي، پر ان جي ڪنارن سان ڪجهه علائقن ۾ آبي زراعت ڪئي وڃي ٿي. هڪ اهم مرڪز [[شِنگ يانگ]] جي درياهه ڪناري واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي، جيڪو [[ژينگژو]] کان مٿانهون آهي. 1986ع ۾ [[وانگچُن، شِنگ يانگ|وانگچُن]] ۾ مڇين جا تلاءَ ٺاهڻ شروع ٿيا، جيڪي وڌندي وڌندي 15,000 [[مو (ماپ)|مو]] (10 چورس ڪلوميٽر) تائين پهچي ويا، ۽ وانگچُن اتر چين جو سڀ کان وڏو آبي زراعت مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html |script-title=zh:黄河畔的荥阳市万亩鱼塘 |trans-title=Ten thousand of ''mu'' of fish ponds in the riverside Xingyang |website=zgnyqss.com |language=zh-hans |date=2011-09-30 |access-date=17 March 2013 |archive-date=1 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201073225/http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

زرد درياهه جي طاس ۾ ڪڇن جون ٻه مقامي جنسون ملن ٿيون: [[چيني تلاءَ وارو ڪڇون]] ۽ [[چيني نرم خول وارو ڪڇون]].&lt;ref name=Dijk2014/&gt; ٻنهي کي، خاص طور تي نرم خول واري ڪڇي کي، خوراڪ لاءِ وڏي پيماني تي فارمن ۾ پاليو وڃي ٿو.&lt;ref name=Shi2008/&gt; چيني کاڌن ۾ مشهور هن نرم خول واري ڪڇي جي هڪ قسم کي &quot;زرد درياهه ڪڇون&quot; ({{lang|zh-hans|黄河鳖}}) سڏيو وڃي ٿو. اڄڪلهه چين جي گهڻن ريسٽورنٽن ۾ استعمال ٿيندڙ اهي ڪڇون فارمن مان ايندا آهن، جيڪي زرد درياهه جي ويجهو هجن يا نه هجن.

2007ع ۾ [[وانگچُن، شِنگ يانگ]]، [[هينان]] ۾ هن قسم جي ڪڇن جي وڏي فارم جي تعمير شروع ڪئي وئي. هر سال پنج لک نه پر پنج ملين ڪڇا پالڻ جي گنجائش سان، اها سهولت هينان صوبي جي سڀ کان وڏي فارم بڻجڻ جي اميد هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm |script-title=zh:荥阳开建河南省最大黄河鳖养殖基地 |trans-title=Construction started in Xingyang on the province's largest Yellow River Turtle farm |website=zynews.com |language=zh-hans |date=2007-07-24 |access-date=17 March 2013 |archive-date=22 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222032909/http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

تمام وڏي جسامت وارو [[چيني ديو قامت سلامينڊر]]، جيڪو خوراڪ ۽ روايتي دوائن لاءِ شڪار ٿيڻ سبب سخت متاثر ٿيو آهي، زرد درياهه سميت چين جي ٻين درياهن جو مقامي جانور آهي. چين جي ڪيترن ئي علائقن ۾ هن جي وڏي پيماني تي فارمن ۾ افزائش ڪئي وڃي ٿي. جينياتي تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته قيد ۾ پاليل اڪثر سلامينڊر زرد درياهه واري نسل سان تعلق رکن ٿا. جڏهن انهن کي ٻيهر فطرت ۾ ڇڏيو وڃي ٿو ته زرد درياهه واري نسل جا سلامينڊر ٻين علائقن تائين پکڙجي وڃن ٿا، جنهن ڪري ٻين مقامي نسلن لاءِ خطرو پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=Yan2018&gt;{{Cite journal|last1=Yan|first1=Fang|last2=Lü|first2=Jingcai|last3=Zhang|first3=Baolin|last4=Yuan|first4=Zhiyong|last5=Zhao|first5=Haipeng|last6=Huang|first6=Song|last7=Wei|first7=Gang|last8=Mi|first8=Xue|last9=Zou|first9=Dahu|year=2018|title=The Chinese giant salamander exemplifies the hidden extinction of cryptic species|journal=Current Biology|volume=28|issue=10|pages=R590–R592|doi=10.1016/j.cub.2018.04.004|pmid=29787716|doi-access=free|bibcode=2018CBio...28.R590Y }}&lt;/ref&gt;

==نباتات==

زرد درياهه ڪيترن ئي ماحولياتي علائقن مان گذري ٿو، جن ۾ [[تبتي پليٽو جا الپائن جهاڙيلا علائقا ۽ چراگاهه]]، [[مرڪزي تبتي پليٽو جي الپائن اسٽيپ]]، [[ٻيلو]]، [[اورڊوس ريگستان]]، [[منگوليا–منچوريا گھاسزار]] ۽ [[بوهائي سمنڊ جا لوڻياٺي چراگاهه]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Olson |first1=David M. |last2=Dinerstein |first2=Eric |last3=Wikramanayake |first3=Eric D. |last4=Burgess |first4=Neil D. |last5=Powell |first5=George V. N. |last6=Underwood |first6=Emma C. |last7=D'amico |first7=Jennifer A. |last8=Itoua |first8=Illanga |last9=Strand |first9=Holly E. |last10=Morrison |first10=John C. |last11=Loucks |first11=Colby J. |last12=Allnutt |first12=Thomas F. |last13=Ricketts |first13=Taylor H. |last14=Kura |first14=Yumiko |last15=Lamoreux |first15=John F. |last16=Wettengel |first16=Wesley W. |last17=Hedao |first17=Prashant |last18=Kassem |first18=Kenneth R. |title=Terrestrial Ecoregions of the World: A New Map of Life on Earth |journal=BioScience |date=2001 |volume=51 |issue=11 |pages=933 |doi=10.1641/0006-3568(2001)051[0933:TEOTWA]2.0.CO;2}}&lt;/ref&gt; نباتاتي حياتي هنڌ جي لحاظ سان گهڻو مختلف آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Greer |first1=Charles |last2=Popov |first2=Igor |date=15 December 2025 |title=Yellow River: Plant and Animal Life |url=https://www.britannica.com/place/Yellow-River/Plant-and-animal-life |encyclopedia=Britannica |location=United States |access-date=28 December 2025}}&lt;/ref&gt; هيٺين علائقن، جيڪي انساني ترقيءَ کان گهڻو متاثر ٿيا آهن، اتي نباتاتي تنوع نسبتاً گهٽ آهي، ۽ نباتات ۾ بنيادي طور [[سوئيڊا|سيپ ويڊ]]، [[فريگمائٽس آسٽرالس|فريگمائٽس]]، [[سيٽاريا ويرڊس]]|فاڪس ٽيل گھاس]]، [[امپيراٽا سلنڊريڪا|ڪونائي گھاس]] ۽ [[ٽيمرڪس چائينينسس|ٽيمرسڪ]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Xu |first1=Zhen |last2=Li |first2=Renqiang |last3=Dou |first3=Wenjun |last4=Wen |first4=Hui |last5=Yu |first5=Shulin |last6=Wang |first6=Pan |last7=Ning |first7=Lehua |last8=Duan |first8=Jiaquan |last9=Wang |first9=Jichun |title=Plant Diversity Response to Environmental Factors in Yellow River Delta, China |journal=Land |date=20 February 2024 |volume=13 |issue=3 |pages=264 |doi=10.3390/land13030264 |doi-access=free |bibcode=2024Land...13..264X }}&lt;/ref&gt;

===نباتاتي تبديليون===
درياهه جي ڊيلٽا جي ڇڏيل حصن ۾ [[ڪاٺيلا ٻوٽن جي واڌ]] سبب جڙي ٻوٽين جي تنوع ۾ گهٽتائي اچي ٿي، جنهن سان مٽيءَ جون خاصيتون تبديل ٿين ٿيون ۽ انهن آبي دلدلي ماحولياتي نظامن جي ماحولياتي توازن ۽ ڪارڪردگي تي ممڪن اثر پوي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Jiaxuan |last2=Luo |first2=Mengjiao |last3=Qu |first3=Fanzhu |last4=Sun |first4=Bowen |last5=Yu |first5=Yang |last6=Meng |first6=Ling |date=2025-05-21 |title=Impacts of Shrub Encroachment on Vegetation Community and Soil Characteristics in Coastal Wetlands of the Abandoned Yellow River Course |journal=Agronomy |language=en |volume=15 |issue=5 |pages=1258 |doi=10.3390/agronomy15051258 |doi-access=free |bibcode=2025Agron..15.1258L |issn=2073-4395}}&lt;/ref&gt;

===تحفظ جون ڪوششون===
[[شانگچيو]] کان ٻاهر واقع شانگچيو زرد درياهه قديم وهڪري جو قومي ٻيلو پارڪ هڪ انساني هٿان تيار ڪيل ٻيلو آهي، جيڪو زرد درياهه واري علائقي جي حياتياتي تنوع جي جزوي بحالي لاءِ قائم ڪيو ويو آهي. هي پارڪ حياتياتي تنوع جو مالڪ آهي، مصنوعي ٻيلن بابت تحقيق لاءِ اهم وسيلي طور ڪم ڪري ٿو ۽ ڪجهه [[خطري هيٺ نوع|خطري هيٺ آيل نوعن]] لاءِ محفوظ پناهه گاهه پڻ فراهم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wang |first1=Xiaofang |last2=Song |first2=Yiming |last3=Zhang |first3=Xiangju |last4=Hou |first4=Heping |last5=Li |first5=Yongsheng |title=Plant Diversity Research in Shangqiu Yellow River Ancient Course National Forest Park, China |journal=Forests |date=20 October 2024 |volume=15 |issue=10 |pages=1831 |doi=10.3390/f15101831 |doi-access=free |bibcode=2024Fore...15.1831W }}&lt;/ref&gt;

==آلودگي==
{{see also|[[چين ۾ پاڻي جي آلودگي]]}}

25 نومبر 2008ع تي ''[[دي گارجين]]'' جي صحافيه ٽانيا برينيگن پنهنجي رپورٽ ''&quot;چين جي ماءُ درياهه: زرد درياهه&quot;'' ۾ دعويٰ ڪئي ته سخت [[چين ۾ پاڻي جي آلودگي|پاڻيءَ جي آلودگي]] سبب چين جي زرد درياهه جو هڪ ٽيون حصو زرعي يا صنعتي استعمال لاءِ به ناقابلِ استعمال بڻجي چڪو آهي، جنهن جو وڏو سبب ڪارخانن مان نڪرندڙ فضلو ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن جو نيڪال آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2008/nov/25/water-china|title= One-third of China's Yellow River 'unfit for drinking or agriculture' Factory waste and sewage from growing cities has severely polluted major waterway, according to Chinese research|author-last1=Branigan|author-first1= Tania |date=25 November 2008|work=The Guardian |location=UK|access-date=14 March 2009}}&lt;/ref&gt;

درياهه پنهنجي پهرئين وڏي شهر [[شيننگ]] تائين پهچندي ئي شديد آلودگي جو شڪار ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=行程3000公里 亲眼目睹黄河水污染现状(组图) |trans-title=Travelling 3000km to document the pollution of the Yellow River in pictures|date=2004-09-16|work= 北京青年报|via=Sina|url=http://finance.sina.com.cn/x/20040916/09041027452.shtml }}&lt;/ref&gt;

[[زرد درياهه ڪنزرويئنسي ڪميشن]] 2007ع ۾ درياهه جي 8,384 ميلن کان وڌيڪ حصي جو سروي ڪيو ۽ ٻڌايو ته درياهه جي 33.8 سيڪڙو حصي جي پاڻيءَ جو معيار [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] جي معيار موجب &quot;سطح پنج&quot; کان به هيٺ هو. سطح پنج جو پاڻي پيئڻ، آبي زراعت، صنعتي استعمال يا زرعي مقصدن لاءِ به مناسب نه هوندو آهي. رپورٽ موجب گذريل سال درياهه جي نظام ۾ مجموعي طور 4.29 ارب ٽن فضلو ۽ گندو پاڻي خارج ڪيو ويو، جنهن مان 70 سيڪڙو صنعتن ۽ پيداواري ادارن، 23 سيڪڙو گهريلو نيڪال، ۽ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻين ذريعن مان آيو هو.{{which|date=October 2011}}

==ثقافت ۾==
[[File:Mother Huang He Lanzhou.jpg|right|thumb|[[لانژو]] ۾ زرد درياهه جي ماءُ (黄河母亲雕塑) جو مجسمو]]

{{Quote box
| quote =
هوا گجندي پئي اچي، گهوڙا هڻڪارون ڪري رهيا آهن،&lt;br&gt;
زرد درياهه گجندو پيو وهي، زرد درياهه گجندو پيو وهي!&lt;br&gt;
...&lt;br&gt;
جبلن ۾ لکين بهادر سپاهي موجود آهن!&lt;br&gt;
۽ ميدان بهادر گوريلا ويڙهاڪن سان ڀرجي ويا آهن!&lt;br&gt;
سڀئي [[ٻي چين-جاپان جنگ|جاپاني حملي آورن]] سان وڙهڻ لاءِ گڏ ٿيا آهن!&lt;br&gt;
پنهنجون سڀئي پستولون ۽ بندوقون سنڀاليو.&lt;br&gt;
پنهنجون سڀئي تلوارون ۽ نيزا مضبوطيءَ سان جهليو!&lt;br&gt;
زرد درياهه جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
[[اتر چين جو ميدان|اتر]] جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
ملڪ جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
پنهنجي وطن جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
| author = [[گوانگ ويران]] ۽ [[شيان شنگهائي]]
| source = ''[[زرد درياهه ڪنٽاٽا]]''، 1939ع
| width = 30%
}}

هڪ روايتي عقيدي موجب زرد درياهه [[تيان]] (آسمان) مان وهي ٿو ۽ [[کيرائين واٽ]] جو تسلسل آهي. چيني ڏند ڪٿا موجب [[ژانگ چيان]] کي زرد درياهه جو سرچشمو ڳولڻ لاءِ موڪليو ويو. ڪيترن ڏينهن تائين درياهه ۾ سفر ڪرڻ کان پوءِ هن هڪ [[ڳئون چاريندڙ ۽ اُڻندڙ ڇوڪري]] کي ڏٺو. جڏهن هن ڇوڪريءَ کان پنهنجي جاءِ بابت پڇيو ته هن کيس پنهنجو [[شٽل (اُڻت)|اُڻت وارو شٽل]] ڏنو ۽ چيو ته اهو نجومي يان جون پِنگ (嚴君平) کي ڏيکاريندو. جڏهن ژانگ واپس موٽيو ته نجومي ان کي اُڻندڙ ڇوڪري ([[ويگا]]) جو شٽل سڃاتو ۽ ٻڌايو ته جنهن وقت ژانگ اهو شٽل حاصل ڪيو هو، تڏهن هن هڪ [[سيارو|آوارو تارو]] اُڻندڙ ڇوڪري ۽ ڳئون چاريندڙ ([[الطائر]]) جي وچ مان گذرندي ڏٺو هو.&lt;ref name=&quot;CBDChangChenchou&quot;&gt;{{ChineseBioDict|Chang Chên-chou}}&lt;/ref&gt;

[[هيبي]] ۽ [[هينان]] صوبن جا نالا زرد درياهه مان نڪتل آهن. انهن جا مطلب ترتيبوار &quot;درياهه جي اتر&quot; ۽ &quot;درياهه جي ڏکڻ&quot; آهن، جيتوڻيڪ تاريخي طور انهن جي وچ واري سرحد ڪڏهن به مستقل نه رهي آهي، ۽ موجوده وقت ۾ هيبي ۽ هينان جي سرحد زرد درياهه بدران [[ژانگ درياهه]] آهي.

;ماءُ درياهه ۽ چيني تهذيب جو گهوارو
روايتي طور اهو عقيدو آهي ته چيني تهذيب جي شروعات زرد درياهه جي طاس ۾ ٿي. چيني ماڻهو هن درياهه کي &quot;ماءُ درياهه&quot; ۽ &quot;چيني تهذيب جو گهوارو&quot; سڏين ٿا.

[[چين جي تاريخ]] دوران زرد درياهه کي هڪ ئي وقت نعمت ۽ مصيبت ٻنهي طور ڏٺو ويو آهي، تنهنڪري ان کي &quot;چين جو فخر&quot; ۽ &quot;چين جو ڏک&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;Cheng, Linsun and Brown, Kerry (2009) ''Berkshire encyclopedia of China'', Berkshire Publishing Group, p. 1125 {{ISBN|978-0-9770159-4-8}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ ۾ هي درياهه مغربي ۽ جاپاني سامراجيت جي مقابلي ۾ اڀرندڙ چيني قوم جي علامت بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Chen |first=Fei |date=2019 |title=Rediscovering the Yellow River and the Yangtze River: the Circulation of Discourses on the North–South Dichotomy between Late Qing China and Meiji Japan |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-asian-studies/article/abs/rediscovering-the-yellow-river-and-the-yangtze-river-the-circulation-of-discourses-on-the-northsouth-dichotomy-between-late-qing-china-and-meiji-japan/FA789BD0E4991B50B13D68B3ECD3C6BF |journal=International Journal of Asian Studies |volume=16 |issue=1 |pages=33–51 |doi=10.1017/S1479591418000323 |issn=1479-5914|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ان کان به اڳ، زرد درياهه بابت بيشمار شاعريون ۽ لوڪ ڪهاڻيون زباني روايتن ذريعي نسل در نسل منتقل ٿينديون رهيون، جيڪي ان کي &quot;چيني روح جي علامت&quot; طور پيش ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The 'Yellow River Piano Concerto': Politics, Culture, and Style|last=Chen|first=Shing-Lih|date=1995|journal=University of British Columbia}}&lt;/ref&gt;

;آفتن جو درياهه
اتر چين جي ميدان ۾ چيني تهذيب جي ارتقا ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪرڻ باوجود، زرد درياهه جي بار بار ايندڙ ٻوڏن ۽ پنهنجي وهڪري جي تبديليءَ سبب درياهه جي ڪنارن تي رهندڙ آباديءَ کي وڏين آفتن کي منهن ڏيڻو پيو، تنهنڪري ان کي &quot;آفتن جو درياهه&quot; ({{lang-zh|s=灾难河}}) پڻ چيو وڃي ٿو. زرد درياهه جو انتظام تاريخ جي مختلف دورن ۾ ڪيترين ئي چيني سلطنتن لاءِ هڪ وڏو سياسي مسئلو رهيو آهي.&lt;ref&gt;[http://36.112.18.13/Qikan/Article/Detail?id=75778371504849534853484949 基于黄河灾害研究综述的思考 On a Review of the Disasters from the Yellow River]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://cdo.develpress.com/?p=10096 黄河安澜呼唤生态保护和高质量发展]&lt;/ref&gt;

;جڏهن زرد درياهه صاف وهي
ڪڏهن ڪڏهن زرد درياهه کي شاعراڻي انداز ۾ &quot;گدلو وهڪرو&quot; ({{lang-zh|first=t|labels=no|s={{linktext|浊|流}}|t={{linktext|濁|流}}|p=Zhuó Liú}}) پڻ سڏيو ويندو آهي. چيني محاورو &quot;جڏهن زرد درياهه صاف وهي&quot; اهڙي واقعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪو ڪڏهن به نه ٿيندو، ۽ اهو انگريزي محاوري &quot;when pigs fly&quot; سان مشابهت رکي ٿو.{{citation needed|date=March 2023}}

[[يونگلي شهنشاهه]] جي دور ۾ &quot;زرد درياهه جي صاف وهڻ&quot; کي هڪ نيڪ شگون سمجهيو ويو. ان سان گڏ [[چيلن]] (1414ع ۾ [[بنگال]] جي سفارت پاران [[ژينگ هي]] جي جهازن وسيلي چين آندل آفريقي زرافو)، [[زويو]] ۽ ٻين غيرمعمولي قدرتي واقعن جي ظاهر ٿيڻ کي به خوش نصيبي جي نشاني قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=duy&gt;{{Cite journal
|first=J.J.L.|last=Duyvendak|jstor=4527170
|title=The True Dates of the Chinese Maritime Expeditions in the Early Fifteenth Century
|journal=T'oung Pao |series=Second Series|volume=34|issue=5|year=1939|pages=401–403}}&lt;/ref&gt;
```

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>rb8wqex6hdx36uiwzdamp1ubf0vthpk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390141</id>
      <parentid>390140</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T08:18:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104044" sha1="7wynltg8ib384xbnfuqy0tbe0soctwy" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

=== تهذيب جي جنم ڀومي ===
{{see also|زرد درياهه جي تهذيب}}

[[File:Nine Provinces of China.png|thumb|عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو]]
[[File:Western Zhou geography.svg|thumb|[[مغربي زو خاندان]] جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.]]

[[چيني ڏند ڪٿا]] موجب ديو قامت [[ڪوا فو]] سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ [[وي درياهه]] جو پاڻي پي ويو.&lt;ref&gt;Summary of the story given in the definition of {{lang|zh|夸父追日}}: {{cite book|script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title=[[Xiandai Hanyu Cidian|A Dictionary of Current Chinese]] (Seventh Edition) |date=1 September 2016|publisher=[[The Commercial Press]] |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}&lt;/ref&gt;

[[بهار ۽ سرءُ وارو دور|بهار ۽ سرءُ جي دور]]&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;&gt;Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map &quot;4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)&quot;. {{in lang|fr}}&lt;br/&gt; English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}&lt;/ref&gt; ۽ [[چن خاندان]] جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، [[لويانگ]] کان گذرڻ کان پوءِ درياهه [[شانشي]] ۽ [[هينان]] صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ [[هيبي]] ۽ [[شنڊونگ]] جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده [[تيانجن]] جي ويجهو [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

[[ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه]] جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري [[عظيم يو]] کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|黄河水利委员会黄河志总编辑室|2010|loc=一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代}}&lt;/ref&gt;

''[[يو گونگ]]'' ۾ لکيل آهي: &quot;جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡}}&lt;/ref&gt;

هتي ذڪر ڪيل &quot;جشي&quot; مان مراد موجوده [[چنگھائي]] صوبي جي [[شون هوا سالار خودمختيار ضلعو]] ڀرسان واقع [[آمني ماچن جبل]] آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف [[هوائين]] ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي [[سان مين]] ۽ [[مينگجن]] کان گذرندي [[لو درياهه (هينان)|لو درياهه]] سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو [[دائي پي جبل]] جي اتر کان، [[ژانگ درياهه]] کي پار ڪندي، موجوده [[چوژو ضلعو]] ([[هيبي]]) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده [[شين ضلعو]] وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي [[چنگ ضلعو]] جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار [[تيانجن]] جي ڏکڻ اوڀر مان [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر ''يو گونگ'' ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي &quot;يو درياهه&quot; سڏيو وڃي ٿو.

=== يو درياهه جي وهڪري جي تبديلي ===

[[ژو خاندان]] جي [[ژو جي بادشاهه ڊِنگ|بادشاهه ڊِنگ]] جي حڪومت جي پنجين سال (602 ق.م.) ۾ درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري کي ڇڏي ڪيترائي سؤ ڪلوميٽر اوڀر طرف منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه [[لي يانگ]] (موجوده [[شون ضلعو]]، [[هينان]] جي ڏکڻ اولهه) ۾ سوشو نالي هنڌ وٽ پنهنجا ڪنارا ٽوڙي ٻاهر نڪري آيو ۽ يو درياهه جي اصل وهڪري کان هٽي ويو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|漢書|chapter=卷029|quote=王横言：&quot;禹之行河水，本随西山下东北去。《周谱》云：'定王五年河徙'，则今所行，非禹之所穿也。&quot;}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ اهو [[ژانگ وو]] (موجوده [[ڇانگ ضلعو]]، [[هيبي]] جي اتر اوڀر) وٽ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ٿيو، جيڪو [[عظيم يو]] طرفان ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ کان پوءِ تاريخ ۾ زرد درياهه جي وهڪري جي پهرين وڏي تبديلي مڃي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=禹河大徙|url=http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|website=黄河网|publisher=水利部黄河水利委员会|accessdate=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424174203/http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|archive-date=2017-04-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
سوشو وٽ رخ بدلائڻ کان پوءِ نئون وهڪرو تقريباً [[هوا ضلعو]] کان اوڀر طرف وهندو هو، پوءِ [[هينان]] ۾ [[پويانگ]] جي اتر اولهه مان گذرندي اتر طرف مڙندو هو. ان کان پوءِ [[شنڊونگ]] جي [[گوان ضلعو]] جي اتر ۾ ٻيهر اوڀر طرف مڙي، پوءِ [[چي پنگ]] مان گذرندي وري اتر طرف وڌندو هو، [[هيبي]] جي [[ڇانگژو]] مان آهستي آهستي اتر طرف منتقل ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده [[هوانگ هوا]] ضلعي جي اتر ۾ [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡锥指|[[胡渭]]|quote=周定王五年河徙，自宿胥口东行漯川，右经滑台城(滑县旧城)，又东北经黎阳县(泼县东北兰里)南，又东北经凉城县，又东北为长寿津，河至此与深川别行而东北入海，水经谓之大河故渎。}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران يو درياهه جو اصل وهڪرو ڪجهه وقت تائين وقفي وقفي سان پاڻي کڻندو رهيو، پر [[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] جي وچ ڌاري مڪمل طور سڪي ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|袁仲翔|王质彬|徐福龄|1991|loc=一、夏商西周春秋战国时期}}&lt;/ref&gt;
[[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] ۾ بندن، واهن ۽ ذخيرن کي نقصان پهچائڻ ۽ دشمن رياستن کي ٻوڏ ۾ ٻوڙڻ هڪ عام فوجي حڪمت عملي بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Floods&quot;&gt;Allaby, Michael &amp; Garrat, Richard. ''Facts on File Dangerous Weather Series: [https://books.google.com/books?id=QTKbcWwJ90MC&amp;pg=PA142 Floods]'', p. 142. Infobase Pub., 2003. {{ISBN|0-8160-5282-4}}. Accessed 15 October 2011.&lt;/ref&gt;
ڇو ته زرد درياهه جي وادي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] کان [[گوانژونگ]] واري علائقي ۽ [[چن رياست]] ڏانهن وڃڻ جو اهم رستو هئي، تنهنڪري چن رياست [[هانگو لنگهه]] کي مضبوط قلعن سان محفوظ ڪيو. هتي ڪيترائي اهم معرڪا ٿيا، ۽ اهو [[هان خاندان]] جي گاديءَ وارن شهرن [[چانگ آن]] ۽ [[لويانگ]] جي حفاظت لاءِ به هڪ اهم دفاعي لنگهه هو.
11ع ۾ آيل وڏي ٻوڏ کي مختصر عرصي واري [[شن خاندان]] جي زوال جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 70ع واري ٻي وڏي ٻوڏ کان پوءِ درياهه ٻيهر [[شنڊونگ]] جي اتر مان تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي واپس اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== شاهي دور ===

ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات کان پوءِ [[هانگو لنگهه]] جي فوجي اهميت گهٽجڻ لڳي، ۽ وڏا قلعا ۽ فوجي اڏا [[تونگ لنگهه|تونگ گوان]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. 923ع ۾ [[بعد وارو ليانگ]] خاندان جي جنرل [[دوان نِنگ]] پنهنجي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي [[بعد وارو تانگ]] کان بچائڻ جي ناڪام ڪوشش ۾ بند ڀڃرائي لڳ ڀڳ {{convert|1000|sqmi|sp=us}} علائقو ٻوڙي ڇڏيو. [[سونگ خاندان|سونگ]] دور جي انجنيئر [[لي چون]] پڻ 1020ع ۾ [[ليائو خاندان|ختان]] جي حملي کان بچاءَ لاءِ زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري کي ٻوڙڻ جي ساڳي تجويز ڏني، پر اها رد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي رياستن وچ ۾ ٿيل [[چانيوان معاهدو]] سونگ حڪومت کي نوان کاهه کوٽڻ يا درياهه جو رخ تبديل ڪرڻ کان واضح طور روڪيندو هو.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;&gt;Elvin, Mark &amp; Liu Cuirong&lt;!--sic--&gt; (eds.) ''Studies in Environment and History:'' ''[https://books.google.com/books?id=tAxmcRXKpaUC&amp;pg=PA554 Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History]'', pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. {{ISBN|0-521-56381-X}}.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به بند ٽٽندا رهيا. [[1034ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1034ع ۾ هينگ لونگ]] وٽ بند ٽٽڻ سبب درياهه ٽن وهڪرن ۾ ورهائجي ويو ۽ [[ديژو]] ۽ [[بوزو (جديد شنڊونگ)|بوزو]] جي اترين علائقن ۾ بار بار ٻوڏون آيون.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; سونگ حڪومت پنجن سالن تائين پراڻو وهڪرو بحال ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪندي رهي. صرف هڪ سال اندر 35,000 کان وڌيڪ مزدور، 100,000 ڀرتي ڪيل ڪارڪن، ۽ 220,000 ٽن ڪاٺ ۽ بانس استعمال ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; پر آخرڪار 1041ع ۾ اهو منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. ان کان پوءِ نسبتاً آهستي وهندڙ درياهه 1048ع ۾ [[شانگهو]] وٽ ٻيهر بند ٽوڙي پنهنجو مکيه وهڪرو اتر طرف [[تيانجن]] ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== ڏاکڻو وهڪرو وارو دور ===
[[File:546 of 'The International Geography. ... Edited by H. R. Mill' (11167528043).jpg|thumb|زرد درياهه جي پراڻن ۽ موجوده ڇوڙن جو نقشو]]
[[File:Ming Zuling.png|thumb|[[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم ڀرسان [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] ۽ [[منگ زولِنگ]] جو نقشو، جيڪو [[پان جيشُن]] جي ''Overview of River Maintenance'' جي [[چار خزانا مڪمل لائبريري]] واري ايڊيشن مان ورتل آهي. [[چنگ خاندان]] واري ايڊيشن تائين 1680ع جي ٻوڏ سبب اهي سڀ هنڌ پاڻي هيٺ اچي چڪا هئا.]]

1128ع کان 1855ع تائين زرد درياهه پنهنجي اڄوڪي رستي موجب [[بوهائي سمنڊ]] ۾ نه پر ڏکڻ طرف وهي [[هوائي درياهه]] سان ملي موجوده اتر [[جيانگسو صوبو]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان [[زرد سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. 1128ع ۾ [[ڪائيفينگ]] جي گورنر [[دو چونگ]] {{nowrap|({{lang|zh|{{linktext|杜|充}}}})}} جي اڳواڻي هيٺ [[سونگ خاندان]] جي فوجن [[جن خاندان (1115–1234)|جن خاندان]] جي وڌندڙ فوج کي روڪڻ لاءِ زرد درياهه جا ڏاکڻا بند ٽوڙي ڇڏيا. ان جي نتيجي ۾ درياهه جو وڏو رخ بدلجي ويو ۽ زرد درياهه [[سي درياهه]] ۽ [[هوائي درياهه]] جي ٻين معاون درياهن کي پنهنجي وهڪري ۾ شامل ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=Yunzhen |last2=Syvitski |first2=James PM |last3=Shu |first3=Gao |last4=Overeem |first4=Irina |last5=Kettner |first5=Albert J |title=Socio-economic Impacts on Flooding: A 4000-Year History of the Yellow River, China |journal=Ambio |date=2012 |volume=41 |issue=7 |pages=682–698 |doi=10.1007/s13280-012-0290-5 |pmid=22673799 |pmc=3472015|bibcode=2012Ambio..41..682C }}&lt;/ref&gt; تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زرد درياهه مڪمل طور [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ کان وهي [[زرد سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو. 1194ع تائين هوائي درياهه جو ڇوڙ گپ سان بند ٿي ويو هو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;&gt;Grousset, Rene. ''The Rise and Splendour of the Chinese Empire'', p. 303. University of California Press, 1959.&lt;/ref&gt; گپ جي وڏي مقدار سبب، جڏهن بعد ۾ زرد درياهه ٻيهر پنهنجو رخ تبديل ڪيو، تڏهن به هوائي درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن واپس نه وڃي سگهيو، بلڪه ان جو پاڻي [[هونگزي ڍنڍ]] ۾ گڏ ٿيڻ لڳو ۽ پوءِ ڏکڻ طرف [[يانگزي درياهه]] ڏانهن وهي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pietz |first1=David A. |title=The Yellow River |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674058248 |page=50}}&lt;/ref&gt;

[[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1344ع جي ٻوڏ]] دوران زرد درياهه ٻيهر [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ طرف وهي ويو. ان وقت [[يوان خاندان]] زوال پذير هو، ۽ شهنشاهه درياهه جا نوان بند اڏائڻ لاءِ وڏي انگ ۾ ماڻهن کي جبري پورهئي تي لڳايو. انهن سخت حالتن بغاوتن کي جنم ڏنو، جيڪي آخرڪار [[منگ خاندان]] جي قيام جو سبب بڻيون.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;/&gt; 1391ع ۾ [[1391ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|ٻي وڏي ٻوڏ]] دوران درياهه [[ڪائيفينگ]] کان [[فينگيانگ ضلعو]] ([[آنهوئي]]) تائين ٻوڏ آندي. آخرڪار [[1494ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1494ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ عوامي تعميراتي منصوبن دوران خواجه سرا [[لي شِنگ]] درياهه جي وهڪري کي مستحڪم بڻايو.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt; 16هين صديءَ دوران به درياهه ڪيترائي ڀيرا ٻوڏ آندو، جن ۾ 1526ع، 1534ع، 1558ع ۽ 1587ع جون ٻوڏون شامل آهن، ۽ هر ٻوڏ هيٺئين وهڪري ۾ تبديلي آندي.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;&gt;Tsai, Shih-Shan Henry. ''SUNY Series in Chinese Local Studies'': ''[https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC&amp;pg=PA200 The Eunuchs in the Ming Dynasty]''. SUNY Press, 1996. {{ISBN|0791426874}}, 9780791426876.&lt;/ref&gt;

[[1642ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1642ع جي ٻوڏ]] انسانن جي پيدا ڪيل هئي. [[ڪائيفينگ]] جي منگ گورنر شهر جو ڇهن مهينن کان گهيرو ڪندڙ هاري اڳواڻ [[لي زِيچينگ]] جي فوجن کي تباهه ڪرڻ لاءِ بند ٽوڙڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;Lorge, Peter Allan. ''[https://books.google.com/books?id=SE2Gw8rjuXQC&amp;pg=PA147 War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795]'', p. 147. Routledge, 2005. {{ISBN|978-0-415-31691-0}}.&lt;/ref&gt; نتيجي ۾ باغين بدران پنهنجو ئي شهر تباهه ٿي ويو، ۽ ٻوڏ، ڏڪار ۽ وبائن سبب شهر جي اڳوڻي 378,000 آبادي مان لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref&gt;[[Xu Xin (Judaic scholar)|Xu Xin]]. ''[https://books.google.com/books?id=GAAWkYBNu5sC&amp;pg=PA47 The Jews of Kaifeng, China: History, Culture, and Religion]'', p. 47. Ktav Publishing Inc, 2003. {{ISBN|978-0-88125-791-5}}.&lt;/ref&gt; هي خوشحال شهر تقريباً ويران ٿي ويو ۽ پوءِ [[چنگ خاندان]] جي [[ڪانگشي شهنشاهه]] جي دور ۾ ٻيهر آباد ڪيو ويو.

شاهي دور ۾ اهو سوال هميشه تڪراري رهيو ته ٻوڏ کي ڪيتري شدت سان روڪڻ گهرجي ۽ جڏهن درياهه پنهنجو رخ بدلائي ته ڇا ان کي ٻيهر پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو وڃي يا نه. جاگرافيدان چارلس گرير موجب ٻن مختلف نظرين جو وجود هو. هڪ، جنهن کي هو [[ڪنفيوشس ازم]] سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿو، درياهه کي اوچن بندن جي وچ ۾ محدود رکڻ جي حمايت ڪندو هو ته جيئن پوک لائق زمين وڌ کان وڌ محفوظ رهي. ٻيو، جنهن کي هو [[تائوازم]] سان منسوب ڪري ٿو، گهٽ اوچائي وارن بندن جو حامي هو، جيڪي هڪ ٻئي کان 5 کان 10 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي هجن.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|pages=387–88|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; [[سونگ خاندان]] جي [[سونگ جي شهنشاهه رين زونگ|رين زونگ]] ۽ [[سونگ جي شهنشاهه شين زونگ|شين زونگ]] جي دور ۾، جڏهن درياهه بار بار بند ٽوڙي اتر ۽ اولهه طرف منتقل ٿيندو رهيو، درٻاري عملدارن ۾ ان ڳالهه تي ڊگهو اختلاف رهيو ته ڇا وڏي خرچ سان درياهه کي وري پراڻي وهڪري ڏانهن آڻڻ گهرجي يا نه. آخرڪار شين زونگ حڪم ڏنو ته درياهه کي پنهنجي نئين وهڪري ۾ ئي رهڻ ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Lamoroux|author-first1= Christian|title=From the Yellow River to the Huai, chapter 15 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|pages=556–571|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

روايتي ٻوڏ ڪنٽرول لاءِ [[بند (پاڻي)|بند]]، [[ريوٽمينٽ]]، پاڻي جي زور کي گهٽائڻ لاءِ حفاظتي ڀتيون، اضافي پاڻي گڏ ڪرڻ وارا تلاءَ، نيڪالي وارا واهه ۽ [[پولڊر]] استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|page=388|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; انهن طريقن بابت [[پان جيشُن]] جهڙن عملدارن تفصيلي ڪتاب پڻ لکيا.&lt;ref&gt;''Overview on River Management'' {{nowrap|({{lang|zh|《河防一覽》}}}} {{transliteration|zh|Héfáng yīlǎn}}), 1590.&lt;/ref&gt; پان جيشُن جو خيال هو ته درياهه جي مختلف شاخن کي گڏ ڪرڻ سان وهڪري جي طاقت وڌندي، جنهن سان گپ کي هيٺ کڻي وڃڻ جي صلاحيت به وڌندي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Elvin|author-first1= Mark |author-last2= Su |author-first2=Ninghu|title=The Influence of the Yellow River on Hangzhou Bay since AD 1000, chapter 10 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|page=400|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به زرد درياهه، [[هوائي درياهه]] ۽ [[عظيم واهه]] جي سنگم واري علائقي ۾ حالتون ايتريون پيچيده رهيون، جو 1680ع جي وڏي ٻوڏ علائقي جي اهم مرڪز [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] کي مڪمل طور ٻوڙي ڇڏيو، جنهن کان پوءِ پان جيشُن کي درٻار مان هٽايو ويو. ان ٻوڏ دوران ويجهو واقع [[منگ ابن ڏاڏن جو مقبرو]] به [[هونگزي ڍنڍ]] هيٺ صدين تائين دفن رهيو، جيستائين جديد آبپاشي ۽ ٻوڏ ڪنٽرول منصوبن سبب پاڻيءَ جي سطح گهٽ نه ٿي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي کان کوٽائي ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع نه ٿيو.

{{wide image|Qianlong Emperor’s Southern Inspection Tour, Scroll 4, Confluence of the Huai and Yellow Rivers.jpg|3300px|''[[قيان لونگ شهنشاهه]] جي ڏاکڻي دوري'' جي چوٿين طومار ۾ [[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم جو منظر ڏيکاريل آهي.}}

=== اوڻيهين صديءَ کان موجوده دور تائين ===
[[File:Tchagan-Kouren.png|thumb|1851ع ۾ هيڪو شهر (هاڻوڪي [[ٽوگتو ضلعي]]، [[اندروني منگوليا]])]]
[[File:1938 Yellow River flood.jpg|right|thumb|1938ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ دوران [[قومپرست چيني فوج]] جا سپاهي.]]

[[1851ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1851ع کان 1855ع]] جي وچ ۾&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt;، [[نيئن بغاوت]] ۽ [[تائي پنگ بغاوت]] دوران آيل ٻوڏن سبب زرد درياهه ٻيهر اتر طرف موٽي آيو. [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1887ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 900,000 کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;&gt;International Rivers Report. &quot;[http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf Before the Deluge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704083330/http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf |date=4 July 2008 }}&quot;. 2007.&lt;/ref&gt; ۽ اها ڏڪار ۽ وبائن کي ڇڏي تاريخ جي ٻئي سڀ کان وڏي قدرتي آفت مڃي وڃي ٿي. [[1897ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1897ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ زرد درياهه تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي قائم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Needham, Joseph. ''Science and Civilization in China''. Vol. 1. ''Introductory Orientations'', p. 68. Caves Books Ltd. (Taipei), 1986 {{ISBN|052105799X}}.&lt;/ref&gt;

1898ع جي ٻوڏ [[شنڊونگ]] جي ڪيترين ئي آباديُن کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}} ان کان پوءِ آيل ڏڪار ۽ عيسائي مشنرين جي سرگرمين سبب ڳوٺاڻن سماج ۾ پيدا ٿيل سماجي ڇڪتاڻ [[باڪسر تحريڪ]] ۽ [[باڪسر بغاوت]] جي اڀار جا اهم سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}}

[[1931ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1931ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;/&gt; ۽ اها انساني جاني نقصان جي لحاظ کان تاريخ جي سڀ کان وڏي رڪارڊ ٿيل ٻوڏ مڃي وڃي ٿي.

9 جون 1938ع تي، [[ٻي چين-جاپان جنگ]] دوران، [[چيانگ ڪائي شيڪ]] جي حڪم تي [[ڪومنٽانگ]] فوجن [[هوايوانڪو، هينان|هوايوانڪو]] ڀرسان زرد درياهه جا بند ٽوڙي ڇڏيا. ڪينيڊين مورخ ڊائنا ليري ان کي &quot;جنگ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل قدرتي آفت&quot; قرار ڏنو آهي. هن ڪارروائي جو مقصد &quot;پاڻي کي سپاهين جي متبادل طور استعمال ڪرڻ&quot; واري حڪمت عملي تحت اڳتي وڌندڙ جاپاني فوج کي روڪڻ هو. تقريباً {{convert|54000|km2|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} علائقو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن ۾ اندازاً 500,000 کان 900,000 چيني مارجي ويا، جڏهن ته جاپاني فوجين جي جاني نقصان جو صحيح انگ معلوم ناهي. ٻوڏ جاپاني فوج کي زرد درياهه جي ڏاکڻي ڪناري تي [[ژينگژو]] تي قبضي کان عارضي طور روڪي ڇڏيو، پر اهي آخرڪار [[ووهان]] تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪو ان وقت چيني حڪومت جو عارضي گاديءَ وارو شهر هو.&lt;ref&gt;Lary, Diana. &quot;The Waters Covered the Earth: China's War-Induced Natural Disaster&quot;. Op. cit. in Selden, Mark &amp; So, Alvin Y., eds. ''War and State Terrorism: The United States, Japan, and the Asia-Pacific in the Long Twentieth Century'', pp. 143–170. Rowman &amp; Littlefield, 2004 {{ISBN|0742523918}}.&lt;/ref&gt;

ڪومنٽانگ حڪومت هوايوانڪو جا بند ٽوڙڻ ۽ ان کان پوءِ پيش آيل آفت جي ذميواري قبول نه ڪئي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;&gt;{{cite journal|first=Kathryn |last=Edgerton-Tarpley |title=A River Runs through It: The Yellow River and The Chinese Civil War, 1946–1947 |journal=Social Science History |volume=41 |issue=2 |date=Summer 2017 |pages=141–173 |doi=10.1017/ssh.2017.2|jstor=90017906 |url=https://www.jstor.org/stable/90017906}}&lt;/ref&gt;{{rp|145}} ۽ ان جو الزام جاپاني جنگي جهازن تي هنيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جاپان ۽ عالمي پريس چيني حڪومت جي ذميواري کي نمايان ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جڏهن ته چين اندر، حتيٰ جو [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي اخبارن به، جنگ جي پڄاڻي تائين حڪومت جي سرڪاري موقف جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}}

1940ع ۾ ئي ڪومنٽانگ حڪومت اعلان ڪيو ته جاپان جي شڪست کان پوءِ درياهه کي ٻيهر اتر واري پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو ويندو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} 1944ع جي آخر ۾ هوايوانڪو واري شگاف کي بند ڪرڻ ۽ 1938ع کان اڳ واري وهڪري مطابق بندن جي بحالي جي رٿابندي شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ان جي مخالفت اترئين وهڪري جي ڪنارن تي رهندڙ ماڻهن&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ۽ مقامي ڪميونسٽ باغين ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|150}}

1946ع ۾ [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مرڪزي ڪميٽي پڻ درياهه کي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽائڻ جي اصول سان اتفاق ڪيو، پر شرط رکيو ته پهرين بندن جي مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان جي باوجود قومپرست حڪومت هوايوانڪو جي شگاف کي بند ڪرڻ جو ڪم جاري رکيو، ۽ منصوبي جي شروعات سرڪاري طور 1 مارچ 1946ع تي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان کان ٿوري ئي دير پوءِ ڪميونسٽن پهريون ڀيرو کلي عام قومپرستن کي بند ٽوڙڻ ۽ جاپانين کي روڪڻ ۾ ناڪاميءَ جو ذميوار قرار ڏنو.

جاري [[چيني گهرو جنگ]] ۽ 1947ع جي  سبب [[چيانگ ڪائي شيڪ]] لاءِ شگاف بند ڪرڻ فوجي لحاظ کان اهم هو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|155}} قومپرستن آخرڪار 5000 فٽ ڊگهو شگاف 15 مارچ 1947ع تي بند ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158}} ۽ ٻئي ڏينهن درياهه مڪمل طور پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158-59}} ساڳئي سال [[چوٿين مئي تحريڪ]] جي سالگرهه تي ڪومنٽانگ هوايوانڪو ۾ ان ڪاميابي جي جشن لاءِ تقريب پڻ منعقد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159}}

ساڳئي سال ڏاکڻي پراڻي وهڪري واري علائقي ۾ ٻيهر زراعت شروع ٿي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159-60}} جڏهن ته اترئين بحال ٿيل وهڪري جي ڀرسان، جتي بند اڃا مرمت نه ٿيا هئا، هزارين ماڻهو لڏپلاڻ تي مجبور ٿيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|160}} ڪميونسٽن جي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ مقامي عملدارن لکين ماڻهن کي متحرڪ ڪري بندن جي مرمت ۽ مضبوطيءَ جا وسيع منصوبا شروع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|162}}

1949ع ۾ ڪميونسٽن جي فتح کان پوءِ، [[چين جي عوامي جمهوريه]] 1954ع ۾ ''زرد درياهه جي ٻوڏن تي بنيادي ضابطو ۽ زرد درياهه جي آبي منصوبن جي ترقي'' وارو قومي منصوبو جاري ڪيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book |last=Harrell |first=Stevan |title=An Ecological History of Modern China |publisher=[[University of Washington Press]] |year=2023 |isbn=9780295751719 |location=Seattle}}&lt;/ref&gt;{{Rp|pages=111–113}} ان جو مقصد ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] جي برساتي زراعت کي آبپاشي واري زراعت ۾ تبديل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}} 1957ع کان انهن منصوبن تي وڏي پيماني تي عملدرآمد شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}}

1970ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين درياهه جي سڪي وڃڻ جو رجحان تيزي سان وڌيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ زرد درياهه هر سال سراسري طور لڳ ڀڳ 180 ڏينهن تائين سمنڊ تائين پهچي نه سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}} 1997ع ۾ ته درياهه لڳاتار 226 ڏينهن تائين سمنڊ ۾ ڇوڙ نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}}

12 آگسٽ 2024ع تي [[چين جي پاڻي وسيلن واري وزارت]] جي زرد درياهه آبي ڪميٽي اعلان ڪيو ته 1999ع کان سڄي درياهه جي گڏيل پاڻي وهڪري واري نظام جي نفاذ کان پوءِ زرد درياهه 25 سالن کان بنا رڪاوٽ وهندو رهيو آهي. انهن 25 سالن دوران زرد درياهه جي مکيه وهڪري مان مجموعي طور 543.6 ارب ڪعبي ميٽر کان وڌيڪ پاڻي فراهم ڪيو ويو، جڏهن ته 1.464 ارب ڪعبي ميٽر ماحولياتي پاڻي پڻ فراهم ڪيو ويو. درياهه جي ڇوڙ واري آبي زمينن ۽ محفوظ علائقن ۾ پکين جي نسلن جو انگ وڌي 373 ٿي ويو، ۽ آبي ماحولياتي نظام ۾ نمايان بحالي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=黄河实现连续25年不断流_新闻频道_中国青年网 |url=https://news.youth.cn/gn/202408/t20240812_15443210.htm |access-date=2025-04-08 |website=news.youth.cn}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

[[File:Bassin-du-fleuve-jaune.png|thumb|زرد درياهه جي طاس جو طبقاتي نقشو]]

زرد درياهه جي طاس جي اوڀر-اولهه ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|1900|km|-1|sp=us}} ۽ اتر-ڏکڻ ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آهي. ان جو ڪل [[آبگير علائقو]] لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آهي.

[[چائنا ايڪسپلوريشن اينڊ ريسرچ سوسائٽي]] موجب،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=China Exploration &amp; Research Society|url=http://www.cers.org.hk/index.php/en/|access-date=2021-01-06|website=cers.org.hk|archive-date=28 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328175811/http://www.cers.org.hk/index.php/en/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه جو سرچشمو [[بيان هار جبلن]] ۾ {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}} تي، [[يوشو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اوڀرئين ڪناري ڀرسان واقع آهي. ان جون سرچشمي واريون معاون نديون [[گيارنگ ڍنڍ]] ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جيڪي [[گولو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اولهندي حصي ۾، [[چنگھائي]] جي بيان هار جبلن جي بلند علائقن ۾ واقع آهن. [[زوئيگي بيسن]] ۾، جيڪو [[گانسو]] جي سرحد سان لڳو لڳ آهي، زرد درياهه پهرين اتر اولهه ۽ پوءِ اتر اوڀر طرف وڪڙ ڪري ٿو، ان کان پوءِ ڏکڻ طرف مڙي مشهور &quot;[[اورڊوس لوپ]]&quot; ٺاهي ٿو، ۽ پوءِ عام طور اوڀر طرف [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان وهي [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جو [[آبگير طاس]] {{convert|752443|km2|sp=us|0}} تي پکڙيل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 140 ملين ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ۽ آبپاشي فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;/&gt;

زرد درياهه هاڻوڪي چين جي ستن [[چين جا صوبا|صوبن]] ۽ ٻن [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقن]] مان وهي ٿو، جيڪي اولهه کان اوڀر طرف هن ريت آهن: [[چنگھائي]]، [[سيچوان]]، [[گانسو]]، [[ننگشيا]]، [[اندروني منگوليا]]، [[شانشي]]، [[شانسي]]، [[هينان]] ۽ [[شنڊونگ]]. زرد درياهه جي موجوده وهڪري تي واقع اهم شهرن ۾ [[لانژو]]، [[ينچوان]]، [[ووھائي]]، [[باوتو]]، [[لويانگ]]، [[ژينگژو]]، [[ڪائيفينگ]] ۽ [[جينان]] شامل آهن. درياهه جو موجوده ڇوڙ [[ڪينلي ضلعو|ڪينلي ضلعي]]، [[شنڊونگ]] ۾ واقع آهي.

عام طور زرد درياهه کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي. اهي تقريباً [[تبتي پليٽو]] جي جبلستاني اتر اوڀرئين حصي، [[اورڊوس لوپ]] ۽ [[لوئس پليٽو]]، ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] تي مشتمل آهن.&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt; بهرحال، مختلف محقق انهن ٽن مرحلن جي حدبندين بابت مختلف رايا رکن ٿا.{{Citation needed|date=May 2009}} هن مقالي ۾ بنيادي طور [[زرد درياهه تحفظ ڪميشن]] طرفان اختيار ڪيل ورهاست استعمال ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[http://www.yellowriver.gov.cn/ Yellow River Conservancy Commission]. Yellowriver.gov.cn. Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;

زرد درياهه سان گڏ ايندڙ تلڇٽ [[بوھائي سمنڊ]] مان ٿيندي [[اتر پيلو سمنڊ]] ۽ [[ڏکڻ پيلو سمنڊ]] تائين پهتي آهي، جتي [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي چوڌاري هڪ پري وارو تلڇٽي مرڪز (Distal Depocenter) ٺهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=J Paul Liu, John D Milliman, Shu Gao, Peng Cheng |title=Holocene development of the Yellow River's subaqueous delta, North Yellow Sea|journal=[[Marine Geology]]|date=2004|volume=209|issue=1–4|pages=45–67|doi=10.1016/j.margeo.2004.06.009|bibcode=2004MGeol.209...45L}}&lt;/ref&gt;

===ارضيات===
زرد درياهه پهريون ڀيرو غالباً [[ديرين مائيوسين]]، [[پليائيوسين]] يا [[پليئسٽوسين]] دور دوران وجود ۾ آيو،&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Wang |first1=Xin |last2=Hu |first2=Gang |last3=Saito |first3=Yoshiki |last4=Ni |first4=Guanzhong |last5=Hu |first5=Han |last6=Yu |first6=Ziying |last7=Chen |first7=Jingping |last8=Wang |first8=Mi |last9=Yuan |first9=Xiaoping |last10=Wang |first10=Lei |last11=Hu |first11=Zhenbo |last12=Nie |first12=Junsheng |last13=Pan |first13=Baotian |title=Did the modern Yellow River form at the Mid-Pleistocene transition? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2095927322002365#:~:text=The%20incision%20of%20the%20Sanmen,Plateau%20to%20global%20climate%20change. |journal=Science Bulletin |date=2022 |volume=67 |issue=15 |pages=1603–1610 |doi=10.1016/j.scib.2022.06.003 |pmid=36546288 |bibcode=2022SciBu..67.1603W |via=Elsevier Science Direct|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Xue |first=Chunting |date=August 1993 |title=Historical changes in the Yellow River delta, China |url=https://www.researchgate.net/publication/240420103 |journal=Marine Geology |volume=113 |issue=3–4 |pages=321–330 |doi=10.1016/0025-3227(93)90025-Q|bibcode=1993MGeol.113..321X }}&lt;/ref&gt; جيڪو [[تبتي پليٽو]] جي مٿي اڀرڻ (uplift) جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;:03&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:022&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hu |first1=Zhenbo |last2=Pan |first2=Baotian |last3=Guo |first3=Lianyong |last4=Vandenberghe |first4=Jef |last5=Liu |first5=Xiaopeng |last6=Wang |first6=Junping |last7=Fan |first7=Yunlong |last8=Mao |first8=Junwei |last9=Gao |first9=Hongshan |last10=Hu |first10=Xiaofei |date=2016-02-01 |title=Rapid fluvial incision and headward erosion by the Yellow River along the Jinshaan gorge during the past 1.2 Ma as a result of tectonic extension |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379115301864 |journal=Quaternary Science Reviews |volume=133 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.quascirev.2015.12.003 |bibcode=2016QSRv..133....1H |issn=0277-3791|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===مٿيون وهڪرو===
{{unreferenced section|date=September 2015}}

زرد درياهه جو مٿيون وهڪرو [[بيان هار جبلن]] ۾ واقع ان جي سرچشمي کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[هيڪو ٽائون]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] تائين پکڙيل آهي، جتي درياهه ڏکڻ طرف تيز وڪڙ کڻي ٿو. هن حصي جي ڪل ڊيگهه {{convert|3472|km|0|sp=us}} ۽ ڪل طاس جو پکيڙ {{convert|386000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جي 51.4٪ جي برابر آهي. هن وهڪري دوران زرد درياهه جي اوچائي {{convert|3496|m|0|sp=us}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري [[ڍلان]] 0.10٪ آهي.

سرچشمي وارو حصو بنيادي طور [[بيان هار جبلن]] ۽ [[امني ماچين]] جبلن جي وچ ۾ موجود چراگاهن، دلدلن ۽ ٽڪرين مان گذري ٿو. هتي درياهه جو پاڻي صاف ۽ وهڪرو مستحڪم هوندو آهي. هن علائقي ۾ شفاف ڍنڍون نمايان خصوصيت آهن. هن حصي جون ٻه اهم ڍنڍون [[گيارنگ ڍنڍ]] (ژالنگ) ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] (ايلنگ) آهن، جن جي گنجائش ترتيبوار 4.7 ارب ۽ 10.8 ارب ڪعبي ميٽر (166 ۽ 381 ارب ڪعبي فوٽ) آهي. سمنڊ جي سطح کان {{convert|4290|m|sigfig=4|sp=us|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع اهي چين جون سڀ کان وڏيون مٿانهين ميدان واريون مٺي پاڻي جون ڍنڍون آهن. زرد درياهه جي سرچشمي واري علائقي جو وڏو حصو [[سانجيانگ يوان قومي قدرتي محفوظ علائقو|سانجيانگ يوان (&quot;ٽن درياهن جا سرچشما&quot;) قومي قدرتي محفوظ علائقو]] قرار ڏنو ويو آهي، ته جيئن زرد درياهه، [[يانگزي درياهه]] ۽ [[ميڪونگ درياهه]] جي سرچشمن جي حفاظت ٿي سگهي.

امني ماچين جبلن جي اوڀرئين ڪناري سان اوڀر طرف وهندي، زرد درياهه [[ماچو ڪائونٽي]]، [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هتي اهو بلند دلدلي علائقي [[زوئيگي دلدل]] جي ڪناري سان وهي ٿو ۽ پوءِ اوچتو اتر اولهه طرف وڪڙ ڪري [[ماچو ڪائونٽي|ماچو]] ۽ [[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]] جي وچ ۾ سرحد بڻائي ٿو. پوءِ درياهه امني ماچين جبلن جي اترئين ڪناري سان وهندي ٻيهر [[چنگھائي]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ آهستي آهستي اتر طرف مڙي [[شنگھائي ڪائونٽي]] ۾ [[لونگيانگ گھاٽي]] ڏانهن وڌي ٿو.

وادي وارو حصو [[چنگھائي]] جي لونگيانگ گھاٽي کان [[گانسو]] جي [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پکڙيل آهي. درياهه جي ٻنهي پاسن تي اوچا پهاڙي ڪنارا آهن. درياهه جو پيٽ سوڙهو ۽ لاٿ تيز هجڻ سبب هن حصي ۾ وهڪرو نهايت تيز ۽ ڇوليدار هوندو آهي. هن حصي ۾ 20 گھاٽيون آهن، جن مان [[لونگيانگ گھاٽي|لونگيانگ]]، جيشي، [[ليوجياشيا ڊيم|ليوجيا]]، باپان ۽ [[چنگتونگ گھاٽي|چنگتونگ]] سڀ کان مشهور آهن. وهڪري جون اهي حالتون [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ انتهائي موزون آهن. زرد درياهه انهن گھاٽين مان گذرندي ٻي ۽ آخري ڀيرو [[چنگھائي]] مان نڪري [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو، جيڪو [[ليوجيا گھاٽي]] کان ٿورو اڳ آهي. [[يانگو گھاٽي]] کان هيٺ [[لانژو]]، جيڪو صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، زرد درياهه جي ڪناري تي آباد آهي. اتان درياهه اتر اوڀر طرف وهي [[ننگشيا]] ۾ [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پهچي ٿو.

چنگتونگ گھاٽي مان نڪرڻ کان پوءِ درياهه وسيع [[آلوويئل ميدان]]ن، يعني [[ينچوان ميدان]] ۽ [[هيتائو ميدان]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ درياهه جي ڪنارن وارا علائقا گهڻو ڪري ريگستان ۽ گاهه وارا ميدان آهن، جڏهن ته معاون نديون تمام ٿوريون آهن. وهڪرو نسبتاً آهستو هوندو آهي. هيتائو ميدان جي ڊيگهه {{convert|900|km|-1|sp=us|abbr=on}} ۽ ويڪر {{convert|30|to|50|km|mi|0|sp=us|abbr=on}} آهي. تاريخي طور هي زرد درياهه سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آبپاشي وارو ميدان رهيو آهي.

&lt;gallery&gt;
File:九曲黄河第一湾1.JPG|[[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]]
File:YellowRiver.jpg|[[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]]، [[تبتي پليٽو]] ۾، [[لوئس پليٽو]] کان مٿانهون علائقو
File:景泰 黄河石林景区之黄河与崖壁 02.jpg|[[جنگتائي ڪائونٽي]]، [[گانسو]]
File:VM 6056 Liujiaxia Town.jpg|[[ليوجياشيا]]، [[گانسو]]
File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|[[داشيا درياهه]] (هيٺئين ساڄي پاسي کان ايندڙ) [[لينشيا خودمختيار صوبي]]، [[گانسو]] ۾ زرد درياهه جي [[ليوجياشيا ذخيرو]] ۾ ڇوڙ ڪندي
&lt;/gallery&gt;

===وچيون وهڪرو===
{{main|اورڊوس لوپ|هيتائو}}

[[اورڊوس لوپ]] زرد درياهه جي هڪ وڏي وڪڙ سان ٺهيو آهي، جيڪو [[ژونگ ننگ ڪائونٽي]]، [[ننگشيا]] کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[شانشي]] جي [[تونگ گوان ڪائونٽي]] ۾ [[ويئي درياهه]] سان سنگم وٽ اوڀر طرف تيز موڙ تي ختم ٿئي ٿو. بهرحال، سرڪاري طور زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] کان [[ژينگژو]]، [[هينان]] تائين شمار ڪيو وڃي ٿو. وچئين وهڪري جي ڊيگهه {{convert|1206|km|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته ان جي طاس جو پکيڙ {{convert|344000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو 45.7٪ آهي. هن حصي ۾ درياهه جي اوچائي مجموعي طور {{convert|890|m|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.074٪ آهي. وچئين وهڪري ۾ 30 وڏيون معاون نديون شامل ٿين ٿيون، جن سبب پاڻي جي وهڪري ۾ 43.5٪ واڌ ٿئي ٿي. زرد درياهه جي مجموعي تلڇٽ جو 92٪ حصو به هن وهڪري مان اچي ٿو.

زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[لوئس پليٽو]] مان گذري ٿو، جتي تمام گهڻي زميني ڪٽائي (erosion) ٿئي ٿي. درياهه ۾ شامل ٿيندڙ وڏي مقدار ۾ مٽي ۽ واري سبب زرد درياهه دنيا جو سڀ کان وڌيڪ [[تلڇٽ]] کڻندڙ درياهه بڻجي ويو آهي. 1933ع ۾ درياهه ۾ تلڇٽ جي سالياني مقدار جو سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ 3.91 ارب ٽن هو. جڏهن ته 1977ع ۾ تلڇٽ جي سڀ کان وڌيڪ ڪثافت 920 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر (57.4 پائونڊ في ڪعبي فوٽ) رڪارڊ ڪئي وئي. اهي تلڇٽ بعد ۾ هيٺئين وهڪري جي آهستي وهندڙ حصي ۾ جمع ٿين ٿا، جنهن سان [[درياهي پيٽ]] اوچو ٿي وڃي ٿو ۽ مشهور &quot;زمين کان مٿانهون درياهه&quot; وجود ۾ اچي ٿو. [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] کان [[يومينڪو]] تائين درياهه پنهنجي مکيه وهڪري ۾ لڳاتار ڊگهي وادين مان گذري ٿو، جيڪي گڏيل طور [[جنشان وادي]] سڏجن ٿيون. هن حصي ۾ موجود آبي توانائي جا وسيع وسيلا ان کي [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ ملڪ جو ٻيون سڀ کان موزون علائقو بڻائين ٿا. مشهور [[هوڪو آبشار]] به هن وادي جي هيٺئين حصي ۾ [[شانسي]] ۽ [[شانشي]] جي سرحد تي واقع آهي.

&lt;gallery&gt;
File:Zhongshan Bridge, Lanzhou (53724585497).jpg|[[لانژو]]، [[گانسو]]
File:沙坡头景区之黄河与悬索桥 02.jpg|[[شاپوٽو]]، [[ننگشيا]]، چوڌاري ريگستان سان
Iss067e122535 lrg.jpg|[[دالاڊ بينر]]، [[باوتو]]، [[اندروني منگوليا]]
File:HukouWaterfall4.jpg|[[هوڪو آبشار]]، [[ييچوان ڪائونٽي، شانشي|ييچوان]]، [[شانشي]]
File:Qiankun Bend.jpg|[[چيانڪن وڪڙ]]، [[يونگھي ڪائونٽي]]، [[شانسي]]
File:20221218 View of the Yellow River at Yinmagou 01.jpg|[[شنگيانگ]]، [[هينان]]
&lt;/gallery&gt;

===هيٺيون وهڪرو===
{{main|زرد درياهه جو ڊيلٽا}}

هيٺئين وهڪري ۾، [[ژينگژو]] کان درياهه جي ڇوڙ تائين، جيڪو {{convert|786|km|sp=us|abbr=on}} ڊگهو آهي، زرد درياهه [[ٻنڌ]]ن جي وچ ۾ وهندي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان اتر اوڀر طرف وهي آخرڪار [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هن حصي جي طاس جو پکيڙ رڳو {{convert|23000|km2|sp=us}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو فقط 3٪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن حصي ۾ تمام ٿوريون معاون نديون شامل ٿين ٿيون؛ ڏکڻ جون تقريباً سڀئي نديون [[هوائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جڏهن ته اتر جون نديون [[هائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. مثال طور، هوائي درياهه جي طاس کي زرد درياهه جي طاس کان زرد درياهه جي ڏاکڻي ٻنڌ ذريعي جدا ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yang |first1=Gonghuan |last2=Zhuang |first2=Dafang |title=Atlas of the Huai River Basin Water Environment: Digestive Cancer Mortality |date=2014 |publisher=Springer |isbn=9789401786195 |page=143}}&lt;/ref&gt; هيٺئين وهڪري ۾ اوچائيءَ جو مجموعي لاٿ {{convert|93.6|m|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.012٪ آهي.

وچئين وهڪري مان ايندڙ تلڇٽ هن حصي ۾ گڏ ٿي درياهه جي پيٽ کي مسلسل اوچو ڪن ٿا. تلڇٽ جي تمام گهڻي جمع ٿيڻ سبب درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان ڪيترائي ميٽر مٿي ٿي ويو آهي. انهيءَ ڪري درياهه جي هن حصي کي [[زمين کان مٿانهون درياهه]] سڏيو وڃي ٿو. [[ڪائيفينگ]]، [[هينان]] ۾ زرد درياهه جو پيٽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|10|m|sp=us|0}} مٿي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |author-last1=Leung|author-first1= George |title=Reclamation and Sediment Control in the Middle Yellow River Valley |journal=Water International |volume=21 |issue=1 |pages=12–19 |year=1996 |doi=10.1080/02508069608686482|bibcode=1996WatIn..21...12L |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214151633/http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |archive-date=14 December 2013 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
Dongping Lake-Laohu Town 05.jpg|[[ڊونگ پنگ ڍنڍ]]، زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري جي سڀ کان وڏي معاون ڍنڍ
Dezhou-Dajiawa Railway Yellow River Bridge.jpg|ريل گاڏي نمبر K1531 [[ليجن ڪائونٽي]]، [[شنڊونگ]] ڀرسان زرد درياهه تي [[لونگجو پل]] تان گذرندي
File:Yellow River Delta.jpeg|[[زرد درياهه جو ڊيلٽا]]
File:柳树 - Willows - 2011.11 - panoramio.jpg|[[شنڊونگ]] جي [[ڊونگ يِنگ]] ويجهو ڊيلٽا ۾ بيد جا وڻ
File:泥滩上枯死的植物 - Dead Plants on Mud Flat - 2012.09 - panoramio.jpg|ڊيلٽا ڀرسان [[گاريءَ جو ميدان]]
&lt;/gallery&gt;

===معاون نديون===
[[File:202309 Tongguan Ancient City Overview.jpg|thumb|زرد درياهه ۽ ان جي سڀ کان وڏي معاون [[ويئي درياهه]] جي سنگم تاريخي طور چين ۾ هڪ انتهائي اهم حڪمتِ عملي وارو هنڌ رهيو آهي. [[تونگ لنگهه]] هتي تعمير ڪيو ويو هو، جيڪو تصوير جي سامهون نظر اچي ٿو.]]

زرد درياهه جون معاون نديون، سرچشمي کان ڇوڙ تائين، هيٺ ڏجن ٿيون:
*[[اڇو درياهه (چين)|اڇو درياهه]]
*[[داشيا درياهه]]
*[[تائو درياهه]]
*[[هوانگ شوئي درياهه|هوانگ شوئي]]
**[[داتونگ درياهه]]
*[[ژوانگلانگ درياهه]]
*[[زولي درياهه]]
*[[چنگشوئي درياهه]]
*[[داهيئي درياهه]]
*[[ڪوئي درياهه]]
*[[ووڊنگ درياهه]]
*[[فين درياهه]]
*[[ويئي درياهه]] (هي زرد درياهه جي سڀ کان وڏي معاون ندي آهي)
*[[لوئو درياهه (هينان)|لوئو درياهه]]
*[[چن درياهه (شانسي)|چن درياهه]]
*[[داوين درياهه]]

زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري ۾ ڪا به معاون ندي شامل نه ٿيندي آهي.

==خاصيتون==

[[File:Yellow River Delta Animation.gif|thumb|1989ع کان 2009ع تائين پنجن سالن جي وقفي سان [[زرد درياهه جو ڊيلٽا|زرد درياهه جي ڊيلٽا]] جي واڌ.]]

زرد درياهه پنهنجي وڏي مقدار واري [[تلڇٽ]] (سلٽ) جي ڪري مشهور آهي. [[لوئس پليٽو]] مان هيٺ لهڻ وقت اهو هر سال لڳ ڀڳ 1.6 ارب ٽن تلڇٽ پاڻ سان کڻي اچي ٿو. جيڪڏهن درياهه مناسب مقدار ۾ پاڻي سان سمنڊ تائين پهچي، ته ان مان لڳ ڀڳ 1.4 ارب ٽن تلڇٽ هر سال سمنڊ ۾ منتقل ٿئي ٿي.{{Citation needed|date=May 2009}} هڪ اندازي موجب هر ڪعبي ميٽر پاڻي ۾ 34 ڪلوگرام تلڇٽ هوندي آهي، جڏهن ته [[ڪولوراڊو درياهه]] ۾ اها مقدار 10 ڪلوگرام ۽ [[نيل درياهه]] ۾ صرف 1 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

زرد درياهه جو سراسري وهڪرو 2,110 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ ٻڌايو وڃي ٿو (جڏهن ته [[يانگزي درياهه]] جو 32,000 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ آهي)، جڏهن ته وڌ ۾ وڌ وهڪرو 25,000 ۽ گهٽ ۾ گهٽ 245 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ رڪارڊ ڪيو ويو آهي. بهرحال، 1972ع کان پوءِ درياهه گهڻو ڪري سمنڊ تائين پهچڻ کان اڳ ئي سڪي ويندو رهيو آهي. پاڻي جي مقدار ۾ هي گهٽتائي زرعي آبپاشي ۾ واڌ سبب ٿي، جيڪا 1950ع کان پنج ڀيرا وڌي چڪي آهي. 1999ع تائين درياهه مان ورتل پاڻي 140 ملين ماڻهن کي فراهم ڪيو ويندو هو ۽ {{convert|74,000|km2|sqmi|abbr=on}} زمين کي سيراب ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/video/2007/05/30/world/asia/1194817118362/chinas-yellow-river-part-1.html China's Yellow River, Part 1]. ''The New York Times'' (2007-05-30)&lt;/ref&gt; زرد درياهه جي ڊيلٽا جو ڪل پکيڙ {{convert|8,000|km2|mi2|abbr=off|sp=us}} آهي. پر سمنڊ تائين پهچندڙ تلڇٽ ۾ گهٽتائي سبب 1996ع کان وٺي ڊيلٽا هر سال ڪجهه حد تائين سامونڊي ڪٽائي (erosion) جي نتيجي ۾ گهٽجندي پئي وڃي.&lt;ref&gt;[http://china.org.cn/english/2005/Feb/119497.htm Yellow River Delta Shrinking 7.6 Square Kilometers Annually], ''China Daily'' 1 February 2005&lt;/ref&gt;

درياهه ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جولاءِ کان آڪٽوبر تائين برساتي موسم دوران وهندو آهي، جڏهن سالياني وهڪري جو لڳ ڀڳ 60٪ حصو هن عرصي ۾ گذري ٿو. جڏهن ته آبپاشي لاءِ سڀ کان وڌيڪ پاڻي مارچ کان جون تائين گهربل هوندو آهي. اضافي پاڻي کي محفوظ ڪرڻ، ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ ڪيترائي بند تعمير ڪيا ويا آهن، پر تلڇٽ جي تمام وڏي مقدار سبب انهن جي متوقع عمر محدود آهي. تجويز ڪيل [[ڏکڻ–اتر پاڻي منتقلي منصوبو]] ۾ [[يانگزي درياهه]] مان پاڻي منتقل ڪرڻ جون ڪيترائي رٿائون شامل آهن: هڪ درياهن جي اولهندي سرچشمن وٽ، جتي اهي هڪ ٻئي جي ويجهو آهن؛ ٻي [[هان درياهه]] جي مٿئين وهڪري مان؛ ۽ ٽين قديم [[چين جي عظيم واهه]] جي رستي سان.{{Citation needed|date=May 2009}}

تلڇٽ جي وڏي مقدار سبب زرد درياهه هڪ [[رسوبي وهڪرو]] (Depositional stream) آهي، يعني جتي وهڪرو آهستو هوندو آهي، اتي اهو پاڻ سان آندل مٽيءَ جو ڪجهه حصو پنهنجي پيٽ ۾ جمع ڪندو رهي ٿو. اهي تلڇٽ هيٺئين وهڪري ۾ [[قدرتي بند]]ن جي وچ ۾ درياهه جي پيٽ کي آهستي آهستي اوچو ڪن ٿا. جيڪڏهن ٻوڏ اچي، ته درياهه انهن بندن کي ٽوڙي ڀرپاسي جي هيٺاهين ٻوڏ واري ميدان ۾ نئون وهڪرو اختيار ڪري سگهي ٿو. تاريخي طور اهڙو واقعو لڳ ڀڳ هر سئو سالن ۾ هڪ ڀيرو پيش ايندو رهيو آهي. جديد دور ۾ ٻنڌن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ٻوڏن تي ضابطو آڻڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون ڪيون ويون آهن.{{Citation needed|date=May 2009}}

==آبي بجلي جا بند==
[[File:6058-Liujiaxia-Dam.jpg|thumb|[[ليوجياشيا بند]]، [[گانسو]]]]

هيٺ زرد درياهه تي تعمير ڪيل [[آبي بجلي]] گهرن جي هڪ اڻپوري فهرست ڏنل آهي، جيڪا انهن جي پهرين آپريشن جي سال (قوسين ۾) مطابق ترتيب ڏنل آهي:

*[[سانمينشيا بند]] (1960؛ [[سانمينشيا]]، [[هينان]])
*{{ill|سانشينگگونگ بند|zh|三盛公水利枢纽}} (1966؛ [[ڊينگڪو ڪائونٽي]] &lt;small&gt;([[بايان نور]] جو حصو)&lt;/small&gt;، [[اندروني منگوليا]])
*{{ill|چنگتونگ گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|青铜峡水库}} (1968؛ [[چنگتونگشيا]]، [[ننگشيا]])
*[[ليوجياشيا بند]] (ليوجيا گھاٽي) (1974؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[ليجياشيا بند]] (1997؛ [[جينڪا ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگوشيا بند]] (يانگو گھاٽي) آبي بجلي گهر (1975؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[تيانچياو بند]] (1977؛ [[باودي ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[فوگو ڪائونٽي]]، [[شانشي]] جي سرحد تي)
*[[باپانشيا بند]] (باپان گھاٽي) (1980؛ [[شيگو ضلعو]]، [[لانژو]]، [[گانسو]])
*[[لونگيانگشيا بند]] (1992؛ [[گونگهي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[دا گھاٽي]] آبي بجلي گهر (1998؛ [[لانژو]]، [[گانسو]])
*{{ill|لي گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|李家峡水库}} (1999؛ [[هوالونگ ڪائونٽي]]، [[هائيڊونگ]]، [[چنگھائي]])
*[[وانجيازائي بند]] (1999؛ [[پيانگوان ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[اندروني منگوليا]])
*[[شياولانگڊي بند]] (2001؛ [[جييوان]]، [[هينان]])
*[[لاشيويا بند]] (2010؛ [[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگچو بند]] (2016؛ [[شنگھائي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[مائيرڊانگ بند]] (2018؛ [[ماچين ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])

2000ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب، ستن وڏن آبي بجلي گهرن (لونگيانگشيا، ليجياشيا، ليوجياشيا، يانگوشيا، باپانشيا، داشيا ۽ چنگلونگشيا) جي گڏيل نصب ٿيل بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش 5,618 ميگاواٽ هئي.&lt;ref&gt;[http://english.people.com.cn/english/200012/14/eng20001214_57817.html Yellow River Upstream Important to West-East Power Transmission] People's Daily, 14 December 2000&lt;/ref&gt;

==پارگذر==
[[File:Major cities along the Yellow River.svg|thumb|زرد درياهه جي ڪنارن سان گڏ اهم شهر]]
[[File:Yellow river pontoon bridge jinan 2008 05.jpg|thumb|[[پونٽون پل]] (لوڪو پونٽون پل {{lang-zh|s={{linktext|泺口浮桥}}|t=濼口浮橋|p=Luòkǒu Fúqiáo}}) [[جينان]]، [[شانڊونگ]] ۾ زرد درياهه تي]]

صوبي وار، هيٺئين وهڪري کان مٿئين وهڪري ڏانهن ترتيب سان اهم پلون ۽ ٻيڙين وسيلي پارگذر هي آهن:{{citation needed|date=March 2020}}

[[شانڊونگ]]
* [[ڊونگ يِنگ زرد درياهه پل]]
* [[شينگلي زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[ليجن زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[بنژو زرد درياهه روڊ-ريلوي پل]]
* [[بنژو زرد درياهه شاهراهه پل]]
* [[بنژو–لائيو ايڪسپريس وي بنژو زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[هوئي چنگ زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[جييانگ زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جي 20 چنگڊائو–ينچوان ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جينان زرد درياهه پل]]
* [[لوڪو زرد درياهه ريلوي پل]] ([[جينان]])
* [[جينان جيانبانگ زرد درياهه پل]]
* [[بيجنگ–شنگهائي تيز رفتار ريلوي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–تائيپي ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–شنگهائي ريلوي جينان نئين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[پنگيين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ليائوچينگ]])

شانڊونگ–[[هينان]]
* [[بيجنگ–ڪولون ريلوي سنڪو زرد درياهه پل]] ([[جيننگ]]–[[پويانگ]])
* [[جوانچينگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])
* [[ڊونگمِنگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])

[[هينان]]
* [[ڪائيفينگ زرد درياهه پل]] ([[ڪائيفينگ]])
* [[ژينگژو زرد درياهه پل]] ([[ژينگژو]])

[[شانسي]]–[[هينان]]
* [[سانمين زرد درياهه پل]] ([[سانمينشيا]])

[[شانشي]]–[[هينان]]
* [[هانچينگ يومينڪو زرد درياهه پل]]

[[ننگشيا]]
* [[ينچوان زرد درياهه پل]] ([[ينچوان]])

[[اندروني منگوليا]]
* [[باوتو زرد درياهه پل]] ([[باوتو]])

[[گانسو]]
* [[لانژو زرد درياهه پل]]
* [[ژونگشان پل]] ([[لانژو]])

[[چنگھائي]]
* [[داري زرد درياهه پل]]
* [[جيانژا زرد درياهه پل]]
&lt;!--* زالنگهو پارگذر--&gt;

==جيوت==
===مڇيون===
[[File:DV Paradise fish male 03.jpg|thumb|[[پيراڊائيس مڇي]] ايڪويريم جي شوقينن ۾ تمام مشهور آهي ۽ ان جو اصل اوڀر ايشيا جي دريائي نظامن، جن ۾ زرد درياهه پڻ شامل آهي، مان آهي.]]

زرد درياهه جو طاس مڇين جي لحاظ کان انتهائي مالا مال آهي. هتي 28 [[خاندان (حياتيات)|خاندانن]] ۽ 92 [[جنس (حياتيات)|جنسن]] سان تعلق رکندڙ 160 کان وڌيڪ مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن مان 19 جنسون دنيا جي ڪنهن ٻئي هنڌ نٿيون ملن (يعني [[مقامي نوع|مقامي]] آهن).&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt; تنهن هوندي به رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي، [[متعارف ڪرايل نوعون|پرڏيهي نوعن]] جي متعارف ٿيڻ ۽ حد کان وڌيڪ شڪار سبب ڪيترين ئي مقامي مڇين جي آبادي گهٽجي وئي آهي يا اهي ختم ٿي چڪيون آهن، جڏهن ته ڪيترين کي چين جي سرخ فهرست ۾ [[خطري هيٺ نوع]] قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=Watts2007/&gt;

ڊيمن ۽ انهن جي ذخيرن سست وهڪري ۽ بيٺل پاڻي وارين مڇين لاءِ نوان رهائشي ماحول پيدا ڪيا آهن، پر تيز وهندڙ پاڻيءَ واريون مڇيون متاثر ٿيون آهن ۽ ڪيترين قسمن جي نسل وڌائڻ لاءِ مٿانهين ۽ هيٺانهين لڏپلاڻ پڻ رڪجي وئي آهي.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=Watts2007/&gt; 2000ع واري ڏهاڪي تائين زرد درياهه جي طاس ۾ رڳو 80 مقامي مڇين جون جنسون، جيڪي 63 جنسن ۽ 18 خاندانن سان واسطو رکندڙ هيون، رڪارڊ ڪيون ويون.&lt;ref name=Xie2018/&gt; ان جي ابتڙ، متعارف ڪرايل مڇين جو تعداد ۽ گهڻائي وڌي وئي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، جڏهن مڇي ماهر [[لي سي ژونگ (مڇي ماهر)|لي سي ژونگ]] هن علائقي جي مڇين جو پهريون جامع سروي شايع ڪيو، تڏهن رڳو هڪ متعارف ڪرايل نوع موجود هئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي تائين انهن جو تعداد 26 ٿي ويو.&lt;ref name=Xie2018/&gt;

ايشيائي درياهن وانگر، [[ڪارپ خاندان|ڪارپ خاندان (Cyprinidae)]] زرد درياهه جي طاس ۾ سڀ کان وڏو ۽ متنوع خاندان آهي. هن طاس ۾ 85 کان وڌيڪ ڪارپ قسمون رڪارڊ ٿيون آهن. ان کان پوءِ [[پٿريلي لوچ]] (20 کان وڌيڪ جنسون)، [[گوبي مڇيون]] (تقريباً 15 جنسون)، [[لوچ]] (تقريباً 10 جنسون) ۽ [[بيگريڊ ڪيٽ فش]] (تقريباً 10 جنسون) سڀ کان وڌيڪ متنوع خاندان آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;

[[چنگھائي-تبت پليٽو]] جي مٿانهين حصن ۾ مقامي مڇين جون جنسون نسبتاً گهٽ آهن، جتي خاص طور تي ''[[جمناسائپرس]]''، ''[[جمناڊپٽائڪس]]''، ''[[پليٽيفاروڊون]]''، ''[[شزوپائگوپسس]]'' ۽ ''[[ٽرائپلوفائسا]]''
جهڙيون لوچون ملن ٿيون.&lt;ref name=Qi2016/&gt; زرد درياهه جي 18 مقامي جنسن مان 12 مٿئين وهڪري ۾ ملن ٿيون.&lt;ref name=Xie2018/&gt; انهن مان ڪيترين کي خطرو لاحق آهي ۽ ڪيترن ئي مٿانهين معاون درياهن ۾ هاڻي متعارف ڪرايل [[سالمن]] قسمون غالب ٿي ويون آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=Qi2016/&gt;

هيٺئين وهڪري ۽ ڊيلٽا ۾ ڪيترين ئي [[کارو پاڻي|کارن]] يا [[يوريهيلائن]] مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن ۾ گوبي مڇيون، [[ايشيائي سي باس]]، [[فليٽ فش]] ۽ ''[[ٽاڪيفوگو]]'' پفر مڇيون شامل آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;

مڇي مارڻ اڄ به اهم معاشي سرگرمي آهي، پر پڪڙ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. 2007ع ۾ ڄاڻايو ويو ته زرد درياهه مان پڪڙيل مڇين جو مقدار اڳ جي ڀيٽ ۾ 40 سيڪڙو گهٽجي ويو هو.&lt;ref name=Watts2007/&gt; وڏيون [[ايشيائي ڪارپ]]، [[شڪاري ڪارپ]]، [[ووچانگ بريم]] ۽ وڏيون [[ڪيٽ فش]] اڃا تائين موجود آهن، پر سڀ کان وڏيون جنسون جهڙوڪ [[چيني پيڊل فش]]، [[ڪالوگا اسٽرجن]] ۽ [[يانگزي اسٽرجن]] گذريل لڳ ڀڳ پنجاهه سالن کان زرد درياهه جي طاس ۾ ڏٺيون نه ويون آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.17520/biods.2020191 |title=Species diversity and conservation of freshwater fishes in the Yellow River basin|last1=Zhao |first1=Y. |journal=Biodiversity Science |display-authors=etal |date=2020 |volume=28 |issue=12 |pages=1496–1510 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

2018ع کان هر سال 1 اپريل کان 30 جون تائين زرد درياهه جي سڄي طاس ۾ مڇي مارڻ تي سالياني پابندي لاڳو ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[https://www.seetao.com/details/59194.html The Yangtze River has entered a ten-year fishing ban. What about the Yellow River]&lt;/ref&gt; 1 اپريل 2022ع کان [[چنگھائي]]، [[سيچوان]] ۽ [[گانسو]] جي مٿئين وهڪري ۾ قدرتي مڇين جي شڪار تي مڪمل پابندي لاڳو ڪئي وئي، جيڪا 2025ع جي آخر تائين جاري رهندي. باقي طاس ۾ سالياني پابندي جو عرصو 1 اپريل کان 31 جولاءِ تائين وڌايو ويو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.moa.gov.cn/govpublic/YYJ/202202/t20220222_6389264.htm 农业农村部关于调整黄河禁渔期制度的通告]&lt;/ref&gt;

===آبي زراعت===
[[File:Chinemys reevesii 02.jpg|thumb|[[چيني تلاءَ وارو ڪڇون]] (تصوير ۾ ڏيکاريل) ۽ [[چيني نرم خول وارو ڪڇون]] ٻئي زرد درياهه جا مقامي آهن، پر وڏي پيماني تي فارمن ۾ پڻ پاليا وڃن ٿا.]]

زرد درياهه عام طور تي [[چين ۾ آبي زراعت|آبي زراعت]] لاءِ وچ ۽ ڏکڻ چين جي درياهن، جهڙوڪ [[يانگزي درياهه|يانگزي]] يا [[پرل درياهه]] جيترو مناسب ناهي، پر ان جي ڪنارن سان ڪجهه علائقن ۾ آبي زراعت ڪئي وڃي ٿي. هڪ اهم مرڪز [[شِنگ يانگ]] جي درياهه ڪناري واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي، جيڪو [[ژينگژو]] کان مٿانهون آهي. 1986ع ۾ [[وانگچُن، شِنگ يانگ|وانگچُن]] ۾ مڇين جا تلاءَ ٺاهڻ شروع ٿيا، جيڪي وڌندي وڌندي 15,000 [[مو (ماپ)|مو]] (10 چورس ڪلوميٽر) تائين پهچي ويا، ۽ وانگچُن اتر چين جو سڀ کان وڏو آبي زراعت مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html |script-title=zh:黄河畔的荥阳市万亩鱼塘 |trans-title=Ten thousand of ''mu'' of fish ponds in the riverside Xingyang |website=zgnyqss.com |language=zh-hans |date=2011-09-30 |access-date=17 March 2013 |archive-date=1 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201073225/http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

زرد درياهه جي طاس ۾ ڪڇن جون ٻه مقامي جنسون ملن ٿيون: [[چيني تلاءَ وارو ڪڇون]] ۽ [[چيني نرم خول وارو ڪڇون]].&lt;ref name=Dijk2014/&gt; ٻنهي کي، خاص طور تي نرم خول واري ڪڇي کي، خوراڪ لاءِ وڏي پيماني تي فارمن ۾ پاليو وڃي ٿو.&lt;ref name=Shi2008/&gt; چيني کاڌن ۾ مشهور هن نرم خول واري ڪڇي جي هڪ قسم کي &quot;زرد درياهه ڪڇون&quot; ({{lang|zh-hans|黄河鳖}}) سڏيو وڃي ٿو. اڄڪلهه چين جي گهڻن ريسٽورنٽن ۾ استعمال ٿيندڙ اهي ڪڇون فارمن مان ايندا آهن، جيڪي زرد درياهه جي ويجهو هجن يا نه هجن.

2007ع ۾ [[وانگچُن، شِنگ يانگ]]، [[هينان]] ۾ هن قسم جي ڪڇن جي وڏي فارم جي تعمير شروع ڪئي وئي. هر سال پنج لک نه پر پنج ملين ڪڇا پالڻ جي گنجائش سان، اها سهولت هينان صوبي جي سڀ کان وڏي فارم بڻجڻ جي اميد هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm |script-title=zh:荥阳开建河南省最大黄河鳖养殖基地 |trans-title=Construction started in Xingyang on the province's largest Yellow River Turtle farm |website=zynews.com |language=zh-hans |date=2007-07-24 |access-date=17 March 2013 |archive-date=22 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222032909/http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

تمام وڏي جسامت وارو [[چيني ديو قامت سلامينڊر]]، جيڪو خوراڪ ۽ روايتي دوائن لاءِ شڪار ٿيڻ سبب سخت متاثر ٿيو آهي، زرد درياهه سميت چين جي ٻين درياهن جو مقامي جانور آهي. چين جي ڪيترن ئي علائقن ۾ هن جي وڏي پيماني تي فارمن ۾ افزائش ڪئي وڃي ٿي. جينياتي تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته قيد ۾ پاليل اڪثر سلامينڊر زرد درياهه واري نسل سان تعلق رکن ٿا. جڏهن انهن کي ٻيهر فطرت ۾ ڇڏيو وڃي ٿو ته زرد درياهه واري نسل جا سلامينڊر ٻين علائقن تائين پکڙجي وڃن ٿا، جنهن ڪري ٻين مقامي نسلن لاءِ خطرو پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=Yan2018&gt;{{Cite journal|last1=Yan|first1=Fang|last2=Lü|first2=Jingcai|last3=Zhang|first3=Baolin|last4=Yuan|first4=Zhiyong|last5=Zhao|first5=Haipeng|last6=Huang|first6=Song|last7=Wei|first7=Gang|last8=Mi|first8=Xue|last9=Zou|first9=Dahu|year=2018|title=The Chinese giant salamander exemplifies the hidden extinction of cryptic species|journal=Current Biology|volume=28|issue=10|pages=R590–R592|doi=10.1016/j.cub.2018.04.004|pmid=29787716|doi-access=free|bibcode=2018CBio...28.R590Y }}&lt;/ref&gt;

==نباتات==

زرد درياهه ڪيترن ئي ماحولياتي علائقن مان گذري ٿو، جن ۾ [[تبتي پليٽو جا الپائن جهاڙيلا علائقا ۽ چراگاهه]]، [[مرڪزي تبتي پليٽو جي الپائن اسٽيپ]]، [[ٻيلو]]، [[اورڊوس ريگستان]]، [[منگوليا–منچوريا گھاسزار]] ۽ [[بوهائي سمنڊ جا لوڻياٺي چراگاهه]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Olson |first1=David M. |last2=Dinerstein |first2=Eric |last3=Wikramanayake |first3=Eric D. |last4=Burgess |first4=Neil D. |last5=Powell |first5=George V. N. |last6=Underwood |first6=Emma C. |last7=D'amico |first7=Jennifer A. |last8=Itoua |first8=Illanga |last9=Strand |first9=Holly E. |last10=Morrison |first10=John C. |last11=Loucks |first11=Colby J. |last12=Allnutt |first12=Thomas F. |last13=Ricketts |first13=Taylor H. |last14=Kura |first14=Yumiko |last15=Lamoreux |first15=John F. |last16=Wettengel |first16=Wesley W. |last17=Hedao |first17=Prashant |last18=Kassem |first18=Kenneth R. |title=Terrestrial Ecoregions of the World: A New Map of Life on Earth |journal=BioScience |date=2001 |volume=51 |issue=11 |pages=933 |doi=10.1641/0006-3568(2001)051[0933:TEOTWA]2.0.CO;2}}&lt;/ref&gt; نباتاتي حياتي هنڌ جي لحاظ سان گهڻو مختلف آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Greer |first1=Charles |last2=Popov |first2=Igor |date=15 December 2025 |title=Yellow River: Plant and Animal Life |url=https://www.britannica.com/place/Yellow-River/Plant-and-animal-life |encyclopedia=Britannica |location=United States |access-date=28 December 2025}}&lt;/ref&gt; هيٺين علائقن، جيڪي انساني ترقيءَ کان گهڻو متاثر ٿيا آهن، اتي نباتاتي تنوع نسبتاً گهٽ آهي، ۽ نباتات ۾ بنيادي طور [[سوئيڊا|سيپ ويڊ]]، [[فريگمائٽس آسٽرالس|فريگمائٽس]]، [[سيٽاريا ويرڊس]]|فاڪس ٽيل گھاس]]، [[امپيراٽا سلنڊريڪا|ڪونائي گھاس]] ۽ [[ٽيمرڪس چائينينسس|ٽيمرسڪ]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Xu |first1=Zhen |last2=Li |first2=Renqiang |last3=Dou |first3=Wenjun |last4=Wen |first4=Hui |last5=Yu |first5=Shulin |last6=Wang |first6=Pan |last7=Ning |first7=Lehua |last8=Duan |first8=Jiaquan |last9=Wang |first9=Jichun |title=Plant Diversity Response to Environmental Factors in Yellow River Delta, China |journal=Land |date=20 February 2024 |volume=13 |issue=3 |pages=264 |doi=10.3390/land13030264 |doi-access=free |bibcode=2024Land...13..264X }}&lt;/ref&gt;

===نباتاتي تبديليون===
درياهه جي ڊيلٽا جي ڇڏيل حصن ۾ [[ڪاٺيلا ٻوٽن جي واڌ]] سبب جڙي ٻوٽين جي تنوع ۾ گهٽتائي اچي ٿي، جنهن سان مٽيءَ جون خاصيتون تبديل ٿين ٿيون ۽ انهن آبي دلدلي ماحولياتي نظامن جي ماحولياتي توازن ۽ ڪارڪردگي تي ممڪن اثر پوي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Jiaxuan |last2=Luo |first2=Mengjiao |last3=Qu |first3=Fanzhu |last4=Sun |first4=Bowen |last5=Yu |first5=Yang |last6=Meng |first6=Ling |date=2025-05-21 |title=Impacts of Shrub Encroachment on Vegetation Community and Soil Characteristics in Coastal Wetlands of the Abandoned Yellow River Course |journal=Agronomy |language=en |volume=15 |issue=5 |pages=1258 |doi=10.3390/agronomy15051258 |doi-access=free |bibcode=2025Agron..15.1258L |issn=2073-4395}}&lt;/ref&gt;

===تحفظ جون ڪوششون===
[[شانگچيو]] کان ٻاهر واقع شانگچيو زرد درياهه قديم وهڪري جو قومي ٻيلو پارڪ هڪ انساني هٿان تيار ڪيل ٻيلو آهي، جيڪو زرد درياهه واري علائقي جي حياتياتي تنوع جي جزوي بحالي لاءِ قائم ڪيو ويو آهي. هي پارڪ حياتياتي تنوع جو مالڪ آهي، مصنوعي ٻيلن بابت تحقيق لاءِ اهم وسيلي طور ڪم ڪري ٿو ۽ ڪجهه [[خطري هيٺ نوع|خطري هيٺ آيل نوعن]] لاءِ محفوظ پناهه گاهه پڻ فراهم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wang |first1=Xiaofang |last2=Song |first2=Yiming |last3=Zhang |first3=Xiangju |last4=Hou |first4=Heping |last5=Li |first5=Yongsheng |title=Plant Diversity Research in Shangqiu Yellow River Ancient Course National Forest Park, China |journal=Forests |date=20 October 2024 |volume=15 |issue=10 |pages=1831 |doi=10.3390/f15101831 |doi-access=free |bibcode=2024Fore...15.1831W }}&lt;/ref&gt;

==آلودگي==
{{see also|چين ۾ پاڻي جي آلودگي}}

25 نومبر 2008ع تي ''[[دي گارجين]]'' جي صحافيه ٽانيا برينيگن پنهنجي رپورٽ ''&quot;چين جي ماءُ درياهه: زرد درياهه&quot;'' ۾ دعويٰ ڪئي ته سخت [[چين ۾ پاڻي جي آلودگي|پاڻيءَ جي آلودگي]] سبب چين جي زرد درياهه جو هڪ ٽيون حصو زرعي يا صنعتي استعمال لاءِ به ناقابلِ استعمال بڻجي چڪو آهي، جنهن جو وڏو سبب ڪارخانن مان نڪرندڙ فضلو ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن جو نيڪال آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2008/nov/25/water-china|title= One-third of China's Yellow River 'unfit for drinking or agriculture' Factory waste and sewage from growing cities has severely polluted major waterway, according to Chinese research|author-last1=Branigan|author-first1= Tania |date=25 November 2008|work=The Guardian |location=UK|access-date=14 March 2009}}&lt;/ref&gt;

درياهه پنهنجي پهرئين وڏي شهر [[شيننگ]] تائين پهچندي ئي شديد آلودگي جو شڪار ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=行程3000公里 亲眼目睹黄河水污染现状(组图) |trans-title=Travelling 3000km to document the pollution of the Yellow River in pictures|date=2004-09-16|work= 北京青年报|via=Sina|url=http://finance.sina.com.cn/x/20040916/09041027452.shtml }}&lt;/ref&gt;

[[زرد درياهه ڪنزرويئنسي ڪميشن]] 2007ع ۾ درياهه جي 8,384 ميلن کان وڌيڪ حصي جو سروي ڪيو ۽ ٻڌايو ته درياهه جي 33.8 سيڪڙو حصي جي پاڻيءَ جو معيار [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] جي معيار موجب &quot;سطح پنج&quot; کان به هيٺ هو. سطح پنج جو پاڻي پيئڻ، آبي زراعت، صنعتي استعمال يا زرعي مقصدن لاءِ به مناسب نه هوندو آهي. رپورٽ موجب گذريل سال درياهه جي نظام ۾ مجموعي طور 4.29 ارب ٽن فضلو ۽ گندو پاڻي خارج ڪيو ويو، جنهن مان 70 سيڪڙو صنعتن ۽ پيداواري ادارن، 23 سيڪڙو گهريلو نيڪال، ۽ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻين ذريعن مان آيو هو.{{which|date=October 2011}}

==ثقافت ۾==
[[File:Mother Huang He Lanzhou.jpg|right|thumb|[[لانژو]] ۾ زرد درياهه جي ماءُ (黄河母亲雕塑) جو مجسمو]]

{{Quote box
| quote =
هوا گجندي پئي اچي، گهوڙا هڻڪارون ڪري رهيا آهن،&lt;br&gt;
زرد درياهه گجندو پيو وهي، زرد درياهه گجندو پيو وهي!&lt;br&gt;
...&lt;br&gt;
جبلن ۾ لکين بهادر سپاهي موجود آهن!&lt;br&gt;
۽ ميدان بهادر گوريلا ويڙهاڪن سان ڀرجي ويا آهن!&lt;br&gt;
سڀئي [[ٻي چين-جاپان جنگ|جاپاني حملي آورن]] سان وڙهڻ لاءِ گڏ ٿيا آهن!&lt;br&gt;
پنهنجون سڀئي پستولون ۽ بندوقون سنڀاليو.&lt;br&gt;
پنهنجون سڀئي تلوارون ۽ نيزا مضبوطيءَ سان جهليو!&lt;br&gt;
زرد درياهه جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
[[اتر چين جو ميدان|اتر]] جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
ملڪ جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
پنهنجي وطن جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
| author = [[گوانگ ويران]] ۽ [[شيان شنگهائي]]
| source = ''[[زرد درياهه ڪنٽاٽا]]''، 1939ع
| width = 30%
}}

هڪ روايتي عقيدي موجب زرد درياهه [[تيان]] (آسمان) مان وهي ٿو ۽ [[کيرائين واٽ]] جو تسلسل آهي. چيني ڏند ڪٿا موجب [[ژانگ چيان]] کي زرد درياهه جو سرچشمو ڳولڻ لاءِ موڪليو ويو. ڪيترن ڏينهن تائين درياهه ۾ سفر ڪرڻ کان پوءِ هن هڪ [[ڳئون چاريندڙ ۽ اُڻندڙ ڇوڪري]] کي ڏٺو. جڏهن هن ڇوڪريءَ کان پنهنجي جاءِ بابت پڇيو ته هن کيس پنهنجو [[شٽل (اُڻت)|اُڻت وارو شٽل]] ڏنو ۽ چيو ته اهو نجومي يان جون پِنگ (嚴君平) کي ڏيکاريندو. جڏهن ژانگ واپس موٽيو ته نجومي ان کي اُڻندڙ ڇوڪري ([[ويگا]]) جو شٽل سڃاتو ۽ ٻڌايو ته جنهن وقت ژانگ اهو شٽل حاصل ڪيو هو، تڏهن هن هڪ [[سيارو|آوارو تارو]] اُڻندڙ ڇوڪري ۽ ڳئون چاريندڙ ([[الطائر]]) جي وچ مان گذرندي ڏٺو هو.&lt;ref name=&quot;CBDChangChenchou&quot;&gt;{{ChineseBioDict|Chang Chên-chou}}&lt;/ref&gt;

[[هيبي]] ۽ [[هينان]] صوبن جا نالا زرد درياهه مان نڪتل آهن. انهن جا مطلب ترتيبوار &quot;درياهه جي اتر&quot; ۽ &quot;درياهه جي ڏکڻ&quot; آهن، جيتوڻيڪ تاريخي طور انهن جي وچ واري سرحد ڪڏهن به مستقل نه رهي آهي، ۽ موجوده وقت ۾ هيبي ۽ هينان جي سرحد زرد درياهه بدران [[ژانگ درياهه]] آهي.

;ماءُ درياهه ۽ چيني تهذيب جو گهوارو
روايتي طور اهو عقيدو آهي ته چيني تهذيب جي شروعات زرد درياهه جي طاس ۾ ٿي. چيني ماڻهو هن درياهه کي &quot;ماءُ درياهه&quot; ۽ &quot;چيني تهذيب جو گهوارو&quot; سڏين ٿا.

[[چين جي تاريخ]] دوران زرد درياهه کي هڪ ئي وقت نعمت ۽ مصيبت ٻنهي طور ڏٺو ويو آهي، تنهنڪري ان کي &quot;چين جو فخر&quot; ۽ &quot;چين جو ڏک&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;Cheng, Linsun and Brown, Kerry (2009) ''Berkshire encyclopedia of China'', Berkshire Publishing Group, p. 1125 {{ISBN|978-0-9770159-4-8}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ ۾ هي درياهه مغربي ۽ جاپاني سامراجيت جي مقابلي ۾ اڀرندڙ چيني قوم جي علامت بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Chen |first=Fei |date=2019 |title=Rediscovering the Yellow River and the Yangtze River: the Circulation of Discourses on the North–South Dichotomy between Late Qing China and Meiji Japan |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-asian-studies/article/abs/rediscovering-the-yellow-river-and-the-yangtze-river-the-circulation-of-discourses-on-the-northsouth-dichotomy-between-late-qing-china-and-meiji-japan/FA789BD0E4991B50B13D68B3ECD3C6BF |journal=International Journal of Asian Studies |volume=16 |issue=1 |pages=33–51 |doi=10.1017/S1479591418000323 |issn=1479-5914|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ان کان به اڳ، زرد درياهه بابت بيشمار شاعريون ۽ لوڪ ڪهاڻيون زباني روايتن ذريعي نسل در نسل منتقل ٿينديون رهيون، جيڪي ان کي &quot;چيني روح جي علامت&quot; طور پيش ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The 'Yellow River Piano Concerto': Politics, Culture, and Style|last=Chen|first=Shing-Lih|date=1995|journal=University of British Columbia}}&lt;/ref&gt;

;آفتن جو درياهه
اتر چين جي ميدان ۾ چيني تهذيب جي ارتقا ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪرڻ باوجود، زرد درياهه جي بار بار ايندڙ ٻوڏن ۽ پنهنجي وهڪري جي تبديليءَ سبب درياهه جي ڪنارن تي رهندڙ آباديءَ کي وڏين آفتن کي منهن ڏيڻو پيو، تنهنڪري ان کي &quot;آفتن جو درياهه&quot; ({{lang-zh|s=灾难河}}) پڻ چيو وڃي ٿو. زرد درياهه جو انتظام تاريخ جي مختلف دورن ۾ ڪيترين ئي چيني سلطنتن لاءِ هڪ وڏو سياسي مسئلو رهيو آهي.&lt;ref&gt;[http://36.112.18.13/Qikan/Article/Detail?id=75778371504849534853484949 基于黄河灾害研究综述的思考 On a Review of the Disasters from the Yellow River]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://cdo.develpress.com/?p=10096 黄河安澜呼唤生态保护和高质量发展]&lt;/ref&gt;

;جڏهن زرد درياهه صاف وهي
ڪڏهن ڪڏهن زرد درياهه کي شاعراڻي انداز ۾ &quot;گدلو وهڪرو&quot; ({{lang-zh|first=t|labels=no|s={{linktext|浊|流}}|t={{linktext|濁|流}}|p=Zhuó Liú}}) پڻ سڏيو ويندو آهي. چيني محاورو &quot;جڏهن زرد درياهه صاف وهي&quot; اهڙي واقعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪو ڪڏهن به نه ٿيندو، ۽ اهو انگريزي محاوري &quot;when pigs fly&quot; سان مشابهت رکي ٿو.{{citation needed|date=March 2023}}

[[يونگلي شهنشاهه]] جي دور ۾ &quot;زرد درياهه جي صاف وهڻ&quot; کي هڪ نيڪ شگون سمجهيو ويو. ان سان گڏ [[چيلن]] (1414ع ۾ [[بنگال]] جي سفارت پاران [[ژينگ هي]] جي جهازن وسيلي چين آندل آفريقي زرافو)، [[زويو]] ۽ ٻين غيرمعمولي قدرتي واقعن جي ظاهر ٿيڻ کي به خوش نصيبي جي نشاني قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=duy&gt;{{Cite journal
|first=J.J.L.|last=Duyvendak|jstor=4527170
|title=The True Dates of the Chinese Maritime Expeditions in the Early Fifteenth Century
|journal=T'oung Pao |series=Second Series|volume=34|issue=5|year=1939|pages=401–403}}&lt;/ref&gt;
```

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>7wynltg8ib384xbnfuqy0tbe0soctwy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390142</id>
      <parentid>390141</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T08:19:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105407" sha1="s1d0ykpni9trzgwpjurv9f0yx8bw1in" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

=== تهذيب جي جنم ڀومي ===
{{see also|زرد درياهه جي تهذيب}}

[[File:Nine Provinces of China.png|thumb|عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو]]
[[File:Western Zhou geography.svg|thumb|[[مغربي زو خاندان]] جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.]]

[[چيني ڏند ڪٿا]] موجب ديو قامت [[ڪوا فو]] سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ [[وي درياهه]] جو پاڻي پي ويو.&lt;ref&gt;Summary of the story given in the definition of {{lang|zh|夸父追日}}: {{cite book|script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title=[[Xiandai Hanyu Cidian|A Dictionary of Current Chinese]] (Seventh Edition) |date=1 September 2016|publisher=[[The Commercial Press]] |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}&lt;/ref&gt;

[[بهار ۽ سرءُ وارو دور|بهار ۽ سرءُ جي دور]]&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;&gt;Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map &quot;4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)&quot;. {{in lang|fr}}&lt;br/&gt; English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}&lt;/ref&gt; ۽ [[چن خاندان]] جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، [[لويانگ]] کان گذرڻ کان پوءِ درياهه [[شانشي]] ۽ [[هينان]] صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ [[هيبي]] ۽ [[شنڊونگ]] جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده [[تيانجن]] جي ويجهو [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

[[ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه]] جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري [[عظيم يو]] کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|黄河水利委员会黄河志总编辑室|2010|loc=一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代}}&lt;/ref&gt;

''[[يو گونگ]]'' ۾ لکيل آهي: &quot;جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡}}&lt;/ref&gt;

هتي ذڪر ڪيل &quot;جشي&quot; مان مراد موجوده [[چنگھائي]] صوبي جي [[شون هوا سالار خودمختيار ضلعو]] ڀرسان واقع [[آمني ماچن جبل]] آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف [[هوائين]] ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي [[سان مين]] ۽ [[مينگجن]] کان گذرندي [[لو درياهه (هينان)|لو درياهه]] سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو [[دائي پي جبل]] جي اتر کان، [[ژانگ درياهه]] کي پار ڪندي، موجوده [[چوژو ضلعو]] ([[هيبي]]) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده [[شين ضلعو]] وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي [[چنگ ضلعو]] جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار [[تيانجن]] جي ڏکڻ اوڀر مان [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر ''يو گونگ'' ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي &quot;يو درياهه&quot; سڏيو وڃي ٿو.

=== يو درياهه جي وهڪري جي تبديلي ===

[[ژو خاندان]] جي [[ژو جي بادشاهه ڊِنگ|بادشاهه ڊِنگ]] جي حڪومت جي پنجين سال (602 ق.م.) ۾ درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري کي ڇڏي ڪيترائي سؤ ڪلوميٽر اوڀر طرف منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه [[لي يانگ]] (موجوده [[شون ضلعو]]، [[هينان]] جي ڏکڻ اولهه) ۾ سوشو نالي هنڌ وٽ پنهنجا ڪنارا ٽوڙي ٻاهر نڪري آيو ۽ يو درياهه جي اصل وهڪري کان هٽي ويو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|漢書|chapter=卷029|quote=王横言：&quot;禹之行河水，本随西山下东北去。《周谱》云：'定王五年河徙'，则今所行，非禹之所穿也。&quot;}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ اهو [[ژانگ وو]] (موجوده [[ڇانگ ضلعو]]، [[هيبي]] جي اتر اوڀر) وٽ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ٿيو، جيڪو [[عظيم يو]] طرفان ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ کان پوءِ تاريخ ۾ زرد درياهه جي وهڪري جي پهرين وڏي تبديلي مڃي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=禹河大徙|url=http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|website=黄河网|publisher=水利部黄河水利委员会|accessdate=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424174203/http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|archive-date=2017-04-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
سوشو وٽ رخ بدلائڻ کان پوءِ نئون وهڪرو تقريباً [[هوا ضلعو]] کان اوڀر طرف وهندو هو، پوءِ [[هينان]] ۾ [[پويانگ]] جي اتر اولهه مان گذرندي اتر طرف مڙندو هو. ان کان پوءِ [[شنڊونگ]] جي [[گوان ضلعو]] جي اتر ۾ ٻيهر اوڀر طرف مڙي، پوءِ [[چي پنگ]] مان گذرندي وري اتر طرف وڌندو هو، [[هيبي]] جي [[ڇانگژو]] مان آهستي آهستي اتر طرف منتقل ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده [[هوانگ هوا]] ضلعي جي اتر ۾ [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡锥指|[[胡渭]]|quote=周定王五年河徙，自宿胥口东行漯川，右经滑台城(滑县旧城)，又东北经黎阳县(泼县东北兰里)南，又东北经凉城县，又东北为长寿津，河至此与深川别行而东北入海，水经谓之大河故渎。}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران يو درياهه جو اصل وهڪرو ڪجهه وقت تائين وقفي وقفي سان پاڻي کڻندو رهيو، پر [[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] جي وچ ڌاري مڪمل طور سڪي ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|袁仲翔|王质彬|徐福龄|1991|loc=一、夏商西周春秋战国时期}}&lt;/ref&gt;
[[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] ۾ بندن، واهن ۽ ذخيرن کي نقصان پهچائڻ ۽ دشمن رياستن کي ٻوڏ ۾ ٻوڙڻ هڪ عام فوجي حڪمت عملي بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Floods&quot;&gt;Allaby, Michael &amp; Garrat, Richard. ''Facts on File Dangerous Weather Series: [https://books.google.com/books?id=QTKbcWwJ90MC&amp;pg=PA142 Floods]'', p. 142. Infobase Pub., 2003. {{ISBN|0-8160-5282-4}}. Accessed 15 October 2011.&lt;/ref&gt;
ڇو ته زرد درياهه جي وادي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] کان [[گوانژونگ]] واري علائقي ۽ [[چن رياست]] ڏانهن وڃڻ جو اهم رستو هئي، تنهنڪري چن رياست [[هانگو لنگهه]] کي مضبوط قلعن سان محفوظ ڪيو. هتي ڪيترائي اهم معرڪا ٿيا، ۽ اهو [[هان خاندان]] جي گاديءَ وارن شهرن [[چانگ آن]] ۽ [[لويانگ]] جي حفاظت لاءِ به هڪ اهم دفاعي لنگهه هو.
11ع ۾ آيل وڏي ٻوڏ کي مختصر عرصي واري [[شن خاندان]] جي زوال جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 70ع واري ٻي وڏي ٻوڏ کان پوءِ درياهه ٻيهر [[شنڊونگ]] جي اتر مان تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي واپس اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== شاهي دور ===

ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات کان پوءِ [[هانگو لنگهه]] جي فوجي اهميت گهٽجڻ لڳي، ۽ وڏا قلعا ۽ فوجي اڏا [[تونگ لنگهه|تونگ گوان]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. 923ع ۾ [[بعد وارو ليانگ]] خاندان جي جنرل [[دوان نِنگ]] پنهنجي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي [[بعد وارو تانگ]] کان بچائڻ جي ناڪام ڪوشش ۾ بند ڀڃرائي لڳ ڀڳ {{convert|1000|sqmi|sp=us}} علائقو ٻوڙي ڇڏيو. [[سونگ خاندان|سونگ]] دور جي انجنيئر [[لي چون]] پڻ 1020ع ۾ [[ليائو خاندان|ختان]] جي حملي کان بچاءَ لاءِ زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري کي ٻوڙڻ جي ساڳي تجويز ڏني، پر اها رد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي رياستن وچ ۾ ٿيل [[چانيوان معاهدو]] سونگ حڪومت کي نوان کاهه کوٽڻ يا درياهه جو رخ تبديل ڪرڻ کان واضح طور روڪيندو هو.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;&gt;Elvin, Mark &amp; Liu Cuirong&lt;!--sic--&gt; (eds.) ''Studies in Environment and History:'' ''[https://books.google.com/books?id=tAxmcRXKpaUC&amp;pg=PA554 Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History]'', pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. {{ISBN|0-521-56381-X}}.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به بند ٽٽندا رهيا. [[1034ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1034ع ۾ هينگ لونگ]] وٽ بند ٽٽڻ سبب درياهه ٽن وهڪرن ۾ ورهائجي ويو ۽ [[ديژو]] ۽ [[بوزو (جديد شنڊونگ)|بوزو]] جي اترين علائقن ۾ بار بار ٻوڏون آيون.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; سونگ حڪومت پنجن سالن تائين پراڻو وهڪرو بحال ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪندي رهي. صرف هڪ سال اندر 35,000 کان وڌيڪ مزدور، 100,000 ڀرتي ڪيل ڪارڪن، ۽ 220,000 ٽن ڪاٺ ۽ بانس استعمال ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; پر آخرڪار 1041ع ۾ اهو منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. ان کان پوءِ نسبتاً آهستي وهندڙ درياهه 1048ع ۾ [[شانگهو]] وٽ ٻيهر بند ٽوڙي پنهنجو مکيه وهڪرو اتر طرف [[تيانجن]] ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== ڏاکڻو وهڪرو وارو دور ===
[[File:546 of 'The International Geography. ... Edited by H. R. Mill' (11167528043).jpg|thumb|زرد درياهه جي پراڻن ۽ موجوده ڇوڙن جو نقشو]]
[[File:Ming Zuling.png|thumb|[[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم ڀرسان [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] ۽ [[منگ زولِنگ]] جو نقشو، جيڪو [[پان جيشُن]] جي ''Overview of River Maintenance'' جي [[چار خزانا مڪمل لائبريري]] واري ايڊيشن مان ورتل آهي. [[چنگ خاندان]] واري ايڊيشن تائين 1680ع جي ٻوڏ سبب اهي سڀ هنڌ پاڻي هيٺ اچي چڪا هئا.]]

1128ع کان 1855ع تائين زرد درياهه پنهنجي اڄوڪي رستي موجب [[بوهائي سمنڊ]] ۾ نه پر ڏکڻ طرف وهي [[هوائي درياهه]] سان ملي موجوده اتر [[جيانگسو صوبو]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان [[زرد سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. 1128ع ۾ [[ڪائيفينگ]] جي گورنر [[دو چونگ]] {{nowrap|({{lang|zh|{{linktext|杜|充}}}})}} جي اڳواڻي هيٺ [[سونگ خاندان]] جي فوجن [[جن خاندان (1115–1234)|جن خاندان]] جي وڌندڙ فوج کي روڪڻ لاءِ زرد درياهه جا ڏاکڻا بند ٽوڙي ڇڏيا. ان جي نتيجي ۾ درياهه جو وڏو رخ بدلجي ويو ۽ زرد درياهه [[سي درياهه]] ۽ [[هوائي درياهه]] جي ٻين معاون درياهن کي پنهنجي وهڪري ۾ شامل ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=Yunzhen |last2=Syvitski |first2=James PM |last3=Shu |first3=Gao |last4=Overeem |first4=Irina |last5=Kettner |first5=Albert J |title=Socio-economic Impacts on Flooding: A 4000-Year History of the Yellow River, China |journal=Ambio |date=2012 |volume=41 |issue=7 |pages=682–698 |doi=10.1007/s13280-012-0290-5 |pmid=22673799 |pmc=3472015|bibcode=2012Ambio..41..682C }}&lt;/ref&gt; تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زرد درياهه مڪمل طور [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ کان وهي [[زرد سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو. 1194ع تائين هوائي درياهه جو ڇوڙ گپ سان بند ٿي ويو هو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;&gt;Grousset, Rene. ''The Rise and Splendour of the Chinese Empire'', p. 303. University of California Press, 1959.&lt;/ref&gt; گپ جي وڏي مقدار سبب، جڏهن بعد ۾ زرد درياهه ٻيهر پنهنجو رخ تبديل ڪيو، تڏهن به هوائي درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن واپس نه وڃي سگهيو، بلڪه ان جو پاڻي [[هونگزي ڍنڍ]] ۾ گڏ ٿيڻ لڳو ۽ پوءِ ڏکڻ طرف [[يانگزي درياهه]] ڏانهن وهي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pietz |first1=David A. |title=The Yellow River |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674058248 |page=50}}&lt;/ref&gt;

[[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1344ع جي ٻوڏ]] دوران زرد درياهه ٻيهر [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ طرف وهي ويو. ان وقت [[يوان خاندان]] زوال پذير هو، ۽ شهنشاهه درياهه جا نوان بند اڏائڻ لاءِ وڏي انگ ۾ ماڻهن کي جبري پورهئي تي لڳايو. انهن سخت حالتن بغاوتن کي جنم ڏنو، جيڪي آخرڪار [[منگ خاندان]] جي قيام جو سبب بڻيون.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;/&gt; 1391ع ۾ [[1391ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|ٻي وڏي ٻوڏ]] دوران درياهه [[ڪائيفينگ]] کان [[فينگيانگ ضلعو]] ([[آنهوئي]]) تائين ٻوڏ آندي. آخرڪار [[1494ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1494ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ عوامي تعميراتي منصوبن دوران خواجه سرا [[لي شِنگ]] درياهه جي وهڪري کي مستحڪم بڻايو.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt; 16هين صديءَ دوران به درياهه ڪيترائي ڀيرا ٻوڏ آندو، جن ۾ 1526ع، 1534ع، 1558ع ۽ 1587ع جون ٻوڏون شامل آهن، ۽ هر ٻوڏ هيٺئين وهڪري ۾ تبديلي آندي.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;&gt;Tsai, Shih-Shan Henry. ''SUNY Series in Chinese Local Studies'': ''[https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC&amp;pg=PA200 The Eunuchs in the Ming Dynasty]''. SUNY Press, 1996. {{ISBN|0791426874}}, 9780791426876.&lt;/ref&gt;

[[1642ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1642ع جي ٻوڏ]] انسانن جي پيدا ڪيل هئي. [[ڪائيفينگ]] جي منگ گورنر شهر جو ڇهن مهينن کان گهيرو ڪندڙ هاري اڳواڻ [[لي زِيچينگ]] جي فوجن کي تباهه ڪرڻ لاءِ بند ٽوڙڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;Lorge, Peter Allan. ''[https://books.google.com/books?id=SE2Gw8rjuXQC&amp;pg=PA147 War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795]'', p. 147. Routledge, 2005. {{ISBN|978-0-415-31691-0}}.&lt;/ref&gt; نتيجي ۾ باغين بدران پنهنجو ئي شهر تباهه ٿي ويو، ۽ ٻوڏ، ڏڪار ۽ وبائن سبب شهر جي اڳوڻي 378,000 آبادي مان لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref&gt;[[Xu Xin (Judaic scholar)|Xu Xin]]. ''[https://books.google.com/books?id=GAAWkYBNu5sC&amp;pg=PA47 The Jews of Kaifeng, China: History, Culture, and Religion]'', p. 47. Ktav Publishing Inc, 2003. {{ISBN|978-0-88125-791-5}}.&lt;/ref&gt; هي خوشحال شهر تقريباً ويران ٿي ويو ۽ پوءِ [[چنگ خاندان]] جي [[ڪانگشي شهنشاهه]] جي دور ۾ ٻيهر آباد ڪيو ويو.

شاهي دور ۾ اهو سوال هميشه تڪراري رهيو ته ٻوڏ کي ڪيتري شدت سان روڪڻ گهرجي ۽ جڏهن درياهه پنهنجو رخ بدلائي ته ڇا ان کي ٻيهر پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو وڃي يا نه. جاگرافيدان چارلس گرير موجب ٻن مختلف نظرين جو وجود هو. هڪ، جنهن کي هو [[ڪنفيوشس ازم]] سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿو، درياهه کي اوچن بندن جي وچ ۾ محدود رکڻ جي حمايت ڪندو هو ته جيئن پوک لائق زمين وڌ کان وڌ محفوظ رهي. ٻيو، جنهن کي هو [[تائوازم]] سان منسوب ڪري ٿو، گهٽ اوچائي وارن بندن جو حامي هو، جيڪي هڪ ٻئي کان 5 کان 10 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي هجن.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|pages=387–88|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; [[سونگ خاندان]] جي [[سونگ جي شهنشاهه رين زونگ|رين زونگ]] ۽ [[سونگ جي شهنشاهه شين زونگ|شين زونگ]] جي دور ۾، جڏهن درياهه بار بار بند ٽوڙي اتر ۽ اولهه طرف منتقل ٿيندو رهيو، درٻاري عملدارن ۾ ان ڳالهه تي ڊگهو اختلاف رهيو ته ڇا وڏي خرچ سان درياهه کي وري پراڻي وهڪري ڏانهن آڻڻ گهرجي يا نه. آخرڪار شين زونگ حڪم ڏنو ته درياهه کي پنهنجي نئين وهڪري ۾ ئي رهڻ ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Lamoroux|author-first1= Christian|title=From the Yellow River to the Huai, chapter 15 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|pages=556–571|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

روايتي ٻوڏ ڪنٽرول لاءِ [[بند (پاڻي)|بند]]، [[ريوٽمينٽ]]، پاڻي جي زور کي گهٽائڻ لاءِ حفاظتي ڀتيون، اضافي پاڻي گڏ ڪرڻ وارا تلاءَ، نيڪالي وارا واهه ۽ [[پولڊر]] استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|page=388|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; انهن طريقن بابت [[پان جيشُن]] جهڙن عملدارن تفصيلي ڪتاب پڻ لکيا.&lt;ref&gt;''Overview on River Management'' {{nowrap|({{lang|zh|《河防一覽》}}}} {{transliteration|zh|Héfáng yīlǎn}}), 1590.&lt;/ref&gt; پان جيشُن جو خيال هو ته درياهه جي مختلف شاخن کي گڏ ڪرڻ سان وهڪري جي طاقت وڌندي، جنهن سان گپ کي هيٺ کڻي وڃڻ جي صلاحيت به وڌندي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Elvin|author-first1= Mark |author-last2= Su |author-first2=Ninghu|title=The Influence of the Yellow River on Hangzhou Bay since AD 1000, chapter 10 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|page=400|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به زرد درياهه، [[هوائي درياهه]] ۽ [[عظيم واهه]] جي سنگم واري علائقي ۾ حالتون ايتريون پيچيده رهيون، جو 1680ع جي وڏي ٻوڏ علائقي جي اهم مرڪز [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] کي مڪمل طور ٻوڙي ڇڏيو، جنهن کان پوءِ پان جيشُن کي درٻار مان هٽايو ويو. ان ٻوڏ دوران ويجهو واقع [[منگ ابن ڏاڏن جو مقبرو]] به [[هونگزي ڍنڍ]] هيٺ صدين تائين دفن رهيو، جيستائين جديد آبپاشي ۽ ٻوڏ ڪنٽرول منصوبن سبب پاڻيءَ جي سطح گهٽ نه ٿي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي کان کوٽائي ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع نه ٿيو.

{{wide image|Qianlong Emperor’s Southern Inspection Tour, Scroll 4, Confluence of the Huai and Yellow Rivers.jpg|3300px|''[[قيان لونگ شهنشاهه]] جي ڏاکڻي دوري'' جي چوٿين طومار ۾ [[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم جو منظر ڏيکاريل آهي.}}

=== اوڻيهين صديءَ کان موجوده دور تائين ===
[[File:Tchagan-Kouren.png|thumb|1851ع ۾ هيڪو شهر (هاڻوڪي [[ٽوگتو ضلعي]]، [[اندروني منگوليا]])]]
[[File:1938 Yellow River flood.jpg|right|thumb|1938ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ دوران [[قومپرست چيني فوج]] جا سپاهي.]]

[[1851ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1851ع کان 1855ع]] جي وچ ۾&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt;، [[نيئن بغاوت]] ۽ [[تائي پنگ بغاوت]] دوران آيل ٻوڏن سبب زرد درياهه ٻيهر اتر طرف موٽي آيو. [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1887ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 900,000 کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;&gt;International Rivers Report. &quot;[http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf Before the Deluge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704083330/http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf |date=4 July 2008 }}&quot;. 2007.&lt;/ref&gt; ۽ اها ڏڪار ۽ وبائن کي ڇڏي تاريخ جي ٻئي سڀ کان وڏي قدرتي آفت مڃي وڃي ٿي. [[1897ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1897ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ زرد درياهه تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي قائم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Needham, Joseph. ''Science and Civilization in China''. Vol. 1. ''Introductory Orientations'', p. 68. Caves Books Ltd. (Taipei), 1986 {{ISBN|052105799X}}.&lt;/ref&gt;

1898ع جي ٻوڏ [[شنڊونگ]] جي ڪيترين ئي آباديُن کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}} ان کان پوءِ آيل ڏڪار ۽ عيسائي مشنرين جي سرگرمين سبب ڳوٺاڻن سماج ۾ پيدا ٿيل سماجي ڇڪتاڻ [[باڪسر تحريڪ]] ۽ [[باڪسر بغاوت]] جي اڀار جا اهم سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}}

[[1931ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1931ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;/&gt; ۽ اها انساني جاني نقصان جي لحاظ کان تاريخ جي سڀ کان وڏي رڪارڊ ٿيل ٻوڏ مڃي وڃي ٿي.

9 جون 1938ع تي، [[ٻي چين-جاپان جنگ]] دوران، [[چيانگ ڪائي شيڪ]] جي حڪم تي [[ڪومنٽانگ]] فوجن [[هوايوانڪو، هينان|هوايوانڪو]] ڀرسان زرد درياهه جا بند ٽوڙي ڇڏيا. ڪينيڊين مورخ ڊائنا ليري ان کي &quot;جنگ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل قدرتي آفت&quot; قرار ڏنو آهي. هن ڪارروائي جو مقصد &quot;پاڻي کي سپاهين جي متبادل طور استعمال ڪرڻ&quot; واري حڪمت عملي تحت اڳتي وڌندڙ جاپاني فوج کي روڪڻ هو. تقريباً {{convert|54000|km2|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} علائقو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن ۾ اندازاً 500,000 کان 900,000 چيني مارجي ويا، جڏهن ته جاپاني فوجين جي جاني نقصان جو صحيح انگ معلوم ناهي. ٻوڏ جاپاني فوج کي زرد درياهه جي ڏاکڻي ڪناري تي [[ژينگژو]] تي قبضي کان عارضي طور روڪي ڇڏيو، پر اهي آخرڪار [[ووهان]] تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪو ان وقت چيني حڪومت جو عارضي گاديءَ وارو شهر هو.&lt;ref&gt;Lary, Diana. &quot;The Waters Covered the Earth: China's War-Induced Natural Disaster&quot;. Op. cit. in Selden, Mark &amp; So, Alvin Y., eds. ''War and State Terrorism: The United States, Japan, and the Asia-Pacific in the Long Twentieth Century'', pp. 143–170. Rowman &amp; Littlefield, 2004 {{ISBN|0742523918}}.&lt;/ref&gt;

ڪومنٽانگ حڪومت هوايوانڪو جا بند ٽوڙڻ ۽ ان کان پوءِ پيش آيل آفت جي ذميواري قبول نه ڪئي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;&gt;{{cite journal|first=Kathryn |last=Edgerton-Tarpley |title=A River Runs through It: The Yellow River and The Chinese Civil War, 1946–1947 |journal=Social Science History |volume=41 |issue=2 |date=Summer 2017 |pages=141–173 |doi=10.1017/ssh.2017.2|jstor=90017906 |url=https://www.jstor.org/stable/90017906}}&lt;/ref&gt;{{rp|145}} ۽ ان جو الزام جاپاني جنگي جهازن تي هنيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جاپان ۽ عالمي پريس چيني حڪومت جي ذميواري کي نمايان ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جڏهن ته چين اندر، حتيٰ جو [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي اخبارن به، جنگ جي پڄاڻي تائين حڪومت جي سرڪاري موقف جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}}

1940ع ۾ ئي ڪومنٽانگ حڪومت اعلان ڪيو ته جاپان جي شڪست کان پوءِ درياهه کي ٻيهر اتر واري پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو ويندو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} 1944ع جي آخر ۾ هوايوانڪو واري شگاف کي بند ڪرڻ ۽ 1938ع کان اڳ واري وهڪري مطابق بندن جي بحالي جي رٿابندي شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ان جي مخالفت اترئين وهڪري جي ڪنارن تي رهندڙ ماڻهن&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ۽ مقامي ڪميونسٽ باغين ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|150}}

1946ع ۾ [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مرڪزي ڪميٽي پڻ درياهه کي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽائڻ جي اصول سان اتفاق ڪيو، پر شرط رکيو ته پهرين بندن جي مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان جي باوجود قومپرست حڪومت هوايوانڪو جي شگاف کي بند ڪرڻ جو ڪم جاري رکيو، ۽ منصوبي جي شروعات سرڪاري طور 1 مارچ 1946ع تي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان کان ٿوري ئي دير پوءِ ڪميونسٽن پهريون ڀيرو کلي عام قومپرستن کي بند ٽوڙڻ ۽ جاپانين کي روڪڻ ۾ ناڪاميءَ جو ذميوار قرار ڏنو.

جاري [[چيني گهرو جنگ]] ۽ 1947ع جي  سبب [[چيانگ ڪائي شيڪ]] لاءِ شگاف بند ڪرڻ فوجي لحاظ کان اهم هو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|155}} قومپرستن آخرڪار 5000 فٽ ڊگهو شگاف 15 مارچ 1947ع تي بند ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158}} ۽ ٻئي ڏينهن درياهه مڪمل طور پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158-59}} ساڳئي سال [[چوٿين مئي تحريڪ]] جي سالگرهه تي ڪومنٽانگ هوايوانڪو ۾ ان ڪاميابي جي جشن لاءِ تقريب پڻ منعقد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159}}

ساڳئي سال ڏاکڻي پراڻي وهڪري واري علائقي ۾ ٻيهر زراعت شروع ٿي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159-60}} جڏهن ته اترئين بحال ٿيل وهڪري جي ڀرسان، جتي بند اڃا مرمت نه ٿيا هئا، هزارين ماڻهو لڏپلاڻ تي مجبور ٿيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|160}} ڪميونسٽن جي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ مقامي عملدارن لکين ماڻهن کي متحرڪ ڪري بندن جي مرمت ۽ مضبوطيءَ جا وسيع منصوبا شروع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|162}}

1949ع ۾ ڪميونسٽن جي فتح کان پوءِ، [[چين جي عوامي جمهوريه]] 1954ع ۾ ''زرد درياهه جي ٻوڏن تي بنيادي ضابطو ۽ زرد درياهه جي آبي منصوبن جي ترقي'' وارو قومي منصوبو جاري ڪيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book |last=Harrell |first=Stevan |title=An Ecological History of Modern China |publisher=[[University of Washington Press]] |year=2023 |isbn=9780295751719 |location=Seattle}}&lt;/ref&gt;{{Rp|pages=111–113}} ان جو مقصد ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] جي برساتي زراعت کي آبپاشي واري زراعت ۾ تبديل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}} 1957ع کان انهن منصوبن تي وڏي پيماني تي عملدرآمد شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}}

1970ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين درياهه جي سڪي وڃڻ جو رجحان تيزي سان وڌيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ زرد درياهه هر سال سراسري طور لڳ ڀڳ 180 ڏينهن تائين سمنڊ تائين پهچي نه سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}} 1997ع ۾ ته درياهه لڳاتار 226 ڏينهن تائين سمنڊ ۾ ڇوڙ نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}}

12 آگسٽ 2024ع تي [[چين جي پاڻي وسيلن واري وزارت]] جي زرد درياهه آبي ڪميٽي اعلان ڪيو ته 1999ع کان سڄي درياهه جي گڏيل پاڻي وهڪري واري نظام جي نفاذ کان پوءِ زرد درياهه 25 سالن کان بنا رڪاوٽ وهندو رهيو آهي. انهن 25 سالن دوران زرد درياهه جي مکيه وهڪري مان مجموعي طور 543.6 ارب ڪعبي ميٽر کان وڌيڪ پاڻي فراهم ڪيو ويو، جڏهن ته 1.464 ارب ڪعبي ميٽر ماحولياتي پاڻي پڻ فراهم ڪيو ويو. درياهه جي ڇوڙ واري آبي زمينن ۽ محفوظ علائقن ۾ پکين جي نسلن جو انگ وڌي 373 ٿي ويو، ۽ آبي ماحولياتي نظام ۾ نمايان بحالي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=黄河实现连续25年不断流_新闻频道_中国青年网 |url=https://news.youth.cn/gn/202408/t20240812_15443210.htm |access-date=2025-04-08 |website=news.youth.cn}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

[[File:Bassin-du-fleuve-jaune.png|thumb|زرد درياهه جي طاس جو طبقاتي نقشو]]

زرد درياهه جي طاس جي اوڀر-اولهه ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|1900|km|-1|sp=us}} ۽ اتر-ڏکڻ ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آهي. ان جو ڪل [[آبگير علائقو]] لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آهي.

[[چائنا ايڪسپلوريشن اينڊ ريسرچ سوسائٽي]] موجب،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=China Exploration &amp; Research Society|url=http://www.cers.org.hk/index.php/en/|access-date=2021-01-06|website=cers.org.hk|archive-date=28 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328175811/http://www.cers.org.hk/index.php/en/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه جو سرچشمو [[بيان هار جبلن]] ۾ {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}} تي، [[يوشو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اوڀرئين ڪناري ڀرسان واقع آهي. ان جون سرچشمي واريون معاون نديون [[گيارنگ ڍنڍ]] ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جيڪي [[گولو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اولهندي حصي ۾، [[چنگھائي]] جي بيان هار جبلن جي بلند علائقن ۾ واقع آهن. [[زوئيگي بيسن]] ۾، جيڪو [[گانسو]] جي سرحد سان لڳو لڳ آهي، زرد درياهه پهرين اتر اولهه ۽ پوءِ اتر اوڀر طرف وڪڙ ڪري ٿو، ان کان پوءِ ڏکڻ طرف مڙي مشهور &quot;[[اورڊوس لوپ]]&quot; ٺاهي ٿو، ۽ پوءِ عام طور اوڀر طرف [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان وهي [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جو [[آبگير طاس]] {{convert|752443|km2|sp=us|0}} تي پکڙيل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 140 ملين ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ۽ آبپاشي فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;/&gt;

زرد درياهه هاڻوڪي چين جي ستن [[چين جا صوبا|صوبن]] ۽ ٻن [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقن]] مان وهي ٿو، جيڪي اولهه کان اوڀر طرف هن ريت آهن: [[چنگھائي]]، [[سيچوان]]، [[گانسو]]، [[ننگشيا]]، [[اندروني منگوليا]]، [[شانشي]]، [[شانسي]]، [[هينان]] ۽ [[شنڊونگ]]. زرد درياهه جي موجوده وهڪري تي واقع اهم شهرن ۾ [[لانژو]]، [[ينچوان]]، [[ووھائي]]، [[باوتو]]، [[لويانگ]]، [[ژينگژو]]، [[ڪائيفينگ]] ۽ [[جينان]] شامل آهن. درياهه جو موجوده ڇوڙ [[ڪينلي ضلعو|ڪينلي ضلعي]]، [[شنڊونگ]] ۾ واقع آهي.

عام طور زرد درياهه کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي. اهي تقريباً [[تبتي پليٽو]] جي جبلستاني اتر اوڀرئين حصي، [[اورڊوس لوپ]] ۽ [[لوئس پليٽو]]، ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] تي مشتمل آهن.&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt; بهرحال، مختلف محقق انهن ٽن مرحلن جي حدبندين بابت مختلف رايا رکن ٿا.{{Citation needed|date=May 2009}} هن مقالي ۾ بنيادي طور [[زرد درياهه تحفظ ڪميشن]] طرفان اختيار ڪيل ورهاست استعمال ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[http://www.yellowriver.gov.cn/ Yellow River Conservancy Commission]. Yellowriver.gov.cn. Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;

زرد درياهه سان گڏ ايندڙ تلڇٽ [[بوھائي سمنڊ]] مان ٿيندي [[اتر پيلو سمنڊ]] ۽ [[ڏکڻ پيلو سمنڊ]] تائين پهتي آهي، جتي [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي چوڌاري هڪ پري وارو تلڇٽي مرڪز (Distal Depocenter) ٺهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=J Paul Liu, John D Milliman, Shu Gao, Peng Cheng |title=Holocene development of the Yellow River's subaqueous delta, North Yellow Sea|journal=[[Marine Geology]]|date=2004|volume=209|issue=1–4|pages=45–67|doi=10.1016/j.margeo.2004.06.009|bibcode=2004MGeol.209...45L}}&lt;/ref&gt;

===ارضيات===
زرد درياهه پهريون ڀيرو غالباً [[ديرين مائيوسين]]، [[پليائيوسين]] يا [[پليئسٽوسين]] دور دوران وجود ۾ آيو،&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Wang |first1=Xin |last2=Hu |first2=Gang |last3=Saito |first3=Yoshiki |last4=Ni |first4=Guanzhong |last5=Hu |first5=Han |last6=Yu |first6=Ziying |last7=Chen |first7=Jingping |last8=Wang |first8=Mi |last9=Yuan |first9=Xiaoping |last10=Wang |first10=Lei |last11=Hu |first11=Zhenbo |last12=Nie |first12=Junsheng |last13=Pan |first13=Baotian |title=Did the modern Yellow River form at the Mid-Pleistocene transition? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2095927322002365#:~:text=The%20incision%20of%20the%20Sanmen,Plateau%20to%20global%20climate%20change. |journal=Science Bulletin |date=2022 |volume=67 |issue=15 |pages=1603–1610 |doi=10.1016/j.scib.2022.06.003 |pmid=36546288 |bibcode=2022SciBu..67.1603W |via=Elsevier Science Direct|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Xue |first=Chunting |date=August 1993 |title=Historical changes in the Yellow River delta, China |url=https://www.researchgate.net/publication/240420103 |journal=Marine Geology |volume=113 |issue=3–4 |pages=321–330 |doi=10.1016/0025-3227(93)90025-Q|bibcode=1993MGeol.113..321X }}&lt;/ref&gt; جيڪو [[تبتي پليٽو]] جي مٿي اڀرڻ (uplift) جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;:03&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:022&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hu |first1=Zhenbo |last2=Pan |first2=Baotian |last3=Guo |first3=Lianyong |last4=Vandenberghe |first4=Jef |last5=Liu |first5=Xiaopeng |last6=Wang |first6=Junping |last7=Fan |first7=Yunlong |last8=Mao |first8=Junwei |last9=Gao |first9=Hongshan |last10=Hu |first10=Xiaofei |date=2016-02-01 |title=Rapid fluvial incision and headward erosion by the Yellow River along the Jinshaan gorge during the past 1.2 Ma as a result of tectonic extension |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379115301864 |journal=Quaternary Science Reviews |volume=133 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.quascirev.2015.12.003 |bibcode=2016QSRv..133....1H |issn=0277-3791|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===مٿيون وهڪرو===
{{unreferenced section|date=September 2015}}

زرد درياهه جو مٿيون وهڪرو [[بيان هار جبلن]] ۾ واقع ان جي سرچشمي کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[هيڪو ٽائون]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] تائين پکڙيل آهي، جتي درياهه ڏکڻ طرف تيز وڪڙ کڻي ٿو. هن حصي جي ڪل ڊيگهه {{convert|3472|km|0|sp=us}} ۽ ڪل طاس جو پکيڙ {{convert|386000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جي 51.4٪ جي برابر آهي. هن وهڪري دوران زرد درياهه جي اوچائي {{convert|3496|m|0|sp=us}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري [[ڍلان]] 0.10٪ آهي.

سرچشمي وارو حصو بنيادي طور [[بيان هار جبلن]] ۽ [[امني ماچين]] جبلن جي وچ ۾ موجود چراگاهن، دلدلن ۽ ٽڪرين مان گذري ٿو. هتي درياهه جو پاڻي صاف ۽ وهڪرو مستحڪم هوندو آهي. هن علائقي ۾ شفاف ڍنڍون نمايان خصوصيت آهن. هن حصي جون ٻه اهم ڍنڍون [[گيارنگ ڍنڍ]] (ژالنگ) ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] (ايلنگ) آهن، جن جي گنجائش ترتيبوار 4.7 ارب ۽ 10.8 ارب ڪعبي ميٽر (166 ۽ 381 ارب ڪعبي فوٽ) آهي. سمنڊ جي سطح کان {{convert|4290|m|sigfig=4|sp=us|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع اهي چين جون سڀ کان وڏيون مٿانهين ميدان واريون مٺي پاڻي جون ڍنڍون آهن. زرد درياهه جي سرچشمي واري علائقي جو وڏو حصو [[سانجيانگ يوان قومي قدرتي محفوظ علائقو|سانجيانگ يوان (&quot;ٽن درياهن جا سرچشما&quot;) قومي قدرتي محفوظ علائقو]] قرار ڏنو ويو آهي، ته جيئن زرد درياهه، [[يانگزي درياهه]] ۽ [[ميڪونگ درياهه]] جي سرچشمن جي حفاظت ٿي سگهي.

امني ماچين جبلن جي اوڀرئين ڪناري سان اوڀر طرف وهندي، زرد درياهه [[ماچو ڪائونٽي]]، [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هتي اهو بلند دلدلي علائقي [[زوئيگي دلدل]] جي ڪناري سان وهي ٿو ۽ پوءِ اوچتو اتر اولهه طرف وڪڙ ڪري [[ماچو ڪائونٽي|ماچو]] ۽ [[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]] جي وچ ۾ سرحد بڻائي ٿو. پوءِ درياهه امني ماچين جبلن جي اترئين ڪناري سان وهندي ٻيهر [[چنگھائي]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ آهستي آهستي اتر طرف مڙي [[شنگھائي ڪائونٽي]] ۾ [[لونگيانگ گھاٽي]] ڏانهن وڌي ٿو.

وادي وارو حصو [[چنگھائي]] جي لونگيانگ گھاٽي کان [[گانسو]] جي [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پکڙيل آهي. درياهه جي ٻنهي پاسن تي اوچا پهاڙي ڪنارا آهن. درياهه جو پيٽ سوڙهو ۽ لاٿ تيز هجڻ سبب هن حصي ۾ وهڪرو نهايت تيز ۽ ڇوليدار هوندو آهي. هن حصي ۾ 20 گھاٽيون آهن، جن مان [[لونگيانگ گھاٽي|لونگيانگ]]، جيشي، [[ليوجياشيا ڊيم|ليوجيا]]، باپان ۽ [[چنگتونگ گھاٽي|چنگتونگ]] سڀ کان مشهور آهن. وهڪري جون اهي حالتون [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ انتهائي موزون آهن. زرد درياهه انهن گھاٽين مان گذرندي ٻي ۽ آخري ڀيرو [[چنگھائي]] مان نڪري [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو، جيڪو [[ليوجيا گھاٽي]] کان ٿورو اڳ آهي. [[يانگو گھاٽي]] کان هيٺ [[لانژو]]، جيڪو صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، زرد درياهه جي ڪناري تي آباد آهي. اتان درياهه اتر اوڀر طرف وهي [[ننگشيا]] ۾ [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پهچي ٿو.

چنگتونگ گھاٽي مان نڪرڻ کان پوءِ درياهه وسيع [[آلوويئل ميدان]]ن، يعني [[ينچوان ميدان]] ۽ [[هيتائو ميدان]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ درياهه جي ڪنارن وارا علائقا گهڻو ڪري ريگستان ۽ گاهه وارا ميدان آهن، جڏهن ته معاون نديون تمام ٿوريون آهن. وهڪرو نسبتاً آهستو هوندو آهي. هيتائو ميدان جي ڊيگهه {{convert|900|km|-1|sp=us|abbr=on}} ۽ ويڪر {{convert|30|to|50|km|mi|0|sp=us|abbr=on}} آهي. تاريخي طور هي زرد درياهه سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آبپاشي وارو ميدان رهيو آهي.

&lt;gallery&gt;
File:九曲黄河第一湾1.JPG|[[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]]
File:YellowRiver.jpg|[[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]]، [[تبتي پليٽو]] ۾، [[لوئس پليٽو]] کان مٿانهون علائقو
File:景泰 黄河石林景区之黄河与崖壁 02.jpg|[[جنگتائي ڪائونٽي]]، [[گانسو]]
File:VM 6056 Liujiaxia Town.jpg|[[ليوجياشيا]]، [[گانسو]]
File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|[[داشيا درياهه]] (هيٺئين ساڄي پاسي کان ايندڙ) [[لينشيا خودمختيار صوبي]]، [[گانسو]] ۾ زرد درياهه جي [[ليوجياشيا ذخيرو]] ۾ ڇوڙ ڪندي
&lt;/gallery&gt;

===وچيون وهڪرو===
{{main|اورڊوس لوپ|هيتائو}}

[[اورڊوس لوپ]] زرد درياهه جي هڪ وڏي وڪڙ سان ٺهيو آهي، جيڪو [[ژونگ ننگ ڪائونٽي]]، [[ننگشيا]] کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[شانشي]] جي [[تونگ گوان ڪائونٽي]] ۾ [[ويئي درياهه]] سان سنگم وٽ اوڀر طرف تيز موڙ تي ختم ٿئي ٿو. بهرحال، سرڪاري طور زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] کان [[ژينگژو]]، [[هينان]] تائين شمار ڪيو وڃي ٿو. وچئين وهڪري جي ڊيگهه {{convert|1206|km|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته ان جي طاس جو پکيڙ {{convert|344000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو 45.7٪ آهي. هن حصي ۾ درياهه جي اوچائي مجموعي طور {{convert|890|m|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.074٪ آهي. وچئين وهڪري ۾ 30 وڏيون معاون نديون شامل ٿين ٿيون، جن سبب پاڻي جي وهڪري ۾ 43.5٪ واڌ ٿئي ٿي. زرد درياهه جي مجموعي تلڇٽ جو 92٪ حصو به هن وهڪري مان اچي ٿو.

زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[لوئس پليٽو]] مان گذري ٿو، جتي تمام گهڻي زميني ڪٽائي (erosion) ٿئي ٿي. درياهه ۾ شامل ٿيندڙ وڏي مقدار ۾ مٽي ۽ واري سبب زرد درياهه دنيا جو سڀ کان وڌيڪ [[تلڇٽ]] کڻندڙ درياهه بڻجي ويو آهي. 1933ع ۾ درياهه ۾ تلڇٽ جي سالياني مقدار جو سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ 3.91 ارب ٽن هو. جڏهن ته 1977ع ۾ تلڇٽ جي سڀ کان وڌيڪ ڪثافت 920 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر (57.4 پائونڊ في ڪعبي فوٽ) رڪارڊ ڪئي وئي. اهي تلڇٽ بعد ۾ هيٺئين وهڪري جي آهستي وهندڙ حصي ۾ جمع ٿين ٿا، جنهن سان [[درياهي پيٽ]] اوچو ٿي وڃي ٿو ۽ مشهور &quot;زمين کان مٿانهون درياهه&quot; وجود ۾ اچي ٿو. [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] کان [[يومينڪو]] تائين درياهه پنهنجي مکيه وهڪري ۾ لڳاتار ڊگهي وادين مان گذري ٿو، جيڪي گڏيل طور [[جنشان وادي]] سڏجن ٿيون. هن حصي ۾ موجود آبي توانائي جا وسيع وسيلا ان کي [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ ملڪ جو ٻيون سڀ کان موزون علائقو بڻائين ٿا. مشهور [[هوڪو آبشار]] به هن وادي جي هيٺئين حصي ۾ [[شانسي]] ۽ [[شانشي]] جي سرحد تي واقع آهي.

&lt;gallery&gt;
File:Zhongshan Bridge, Lanzhou (53724585497).jpg|[[لانژو]]، [[گانسو]]
File:沙坡头景区之黄河与悬索桥 02.jpg|[[شاپوٽو]]، [[ننگشيا]]، چوڌاري ريگستان سان
Iss067e122535 lrg.jpg|[[دالاڊ بينر]]، [[باوتو]]، [[اندروني منگوليا]]
File:HukouWaterfall4.jpg|[[هوڪو آبشار]]، [[ييچوان ڪائونٽي، شانشي|ييچوان]]، [[شانشي]]
File:Qiankun Bend.jpg|[[چيانڪن وڪڙ]]، [[يونگھي ڪائونٽي]]، [[شانسي]]
File:20221218 View of the Yellow River at Yinmagou 01.jpg|[[شنگيانگ]]، [[هينان]]
&lt;/gallery&gt;

===هيٺيون وهڪرو===
{{main|زرد درياهه جو ڊيلٽا}}

هيٺئين وهڪري ۾، [[ژينگژو]] کان درياهه جي ڇوڙ تائين، جيڪو {{convert|786|km|sp=us|abbr=on}} ڊگهو آهي، زرد درياهه [[ٻنڌ]]ن جي وچ ۾ وهندي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان اتر اوڀر طرف وهي آخرڪار [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هن حصي جي طاس جو پکيڙ رڳو {{convert|23000|km2|sp=us}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو فقط 3٪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن حصي ۾ تمام ٿوريون معاون نديون شامل ٿين ٿيون؛ ڏکڻ جون تقريباً سڀئي نديون [[هوائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جڏهن ته اتر جون نديون [[هائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. مثال طور، هوائي درياهه جي طاس کي زرد درياهه جي طاس کان زرد درياهه جي ڏاکڻي ٻنڌ ذريعي جدا ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yang |first1=Gonghuan |last2=Zhuang |first2=Dafang |title=Atlas of the Huai River Basin Water Environment: Digestive Cancer Mortality |date=2014 |publisher=Springer |isbn=9789401786195 |page=143}}&lt;/ref&gt; هيٺئين وهڪري ۾ اوچائيءَ جو مجموعي لاٿ {{convert|93.6|m|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.012٪ آهي.

وچئين وهڪري مان ايندڙ تلڇٽ هن حصي ۾ گڏ ٿي درياهه جي پيٽ کي مسلسل اوچو ڪن ٿا. تلڇٽ جي تمام گهڻي جمع ٿيڻ سبب درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان ڪيترائي ميٽر مٿي ٿي ويو آهي. انهيءَ ڪري درياهه جي هن حصي کي [[زمين کان مٿانهون درياهه]] سڏيو وڃي ٿو. [[ڪائيفينگ]]، [[هينان]] ۾ زرد درياهه جو پيٽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|10|m|sp=us|0}} مٿي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |author-last1=Leung|author-first1= George |title=Reclamation and Sediment Control in the Middle Yellow River Valley |journal=Water International |volume=21 |issue=1 |pages=12–19 |year=1996 |doi=10.1080/02508069608686482|bibcode=1996WatIn..21...12L |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214151633/http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |archive-date=14 December 2013 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
Dongping Lake-Laohu Town 05.jpg|[[ڊونگ پنگ ڍنڍ]]، زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري جي سڀ کان وڏي معاون ڍنڍ
Dezhou-Dajiawa Railway Yellow River Bridge.jpg|ريل گاڏي نمبر K1531 [[ليجن ڪائونٽي]]، [[شنڊونگ]] ڀرسان زرد درياهه تي [[لونگجو پل]] تان گذرندي
File:Yellow River Delta.jpeg|[[زرد درياهه جو ڊيلٽا]]
File:柳树 - Willows - 2011.11 - panoramio.jpg|[[شنڊونگ]] جي [[ڊونگ يِنگ]] ويجهو ڊيلٽا ۾ بيد جا وڻ
File:泥滩上枯死的植物 - Dead Plants on Mud Flat - 2012.09 - panoramio.jpg|ڊيلٽا ڀرسان [[گاريءَ جو ميدان]]
&lt;/gallery&gt;

===معاون نديون===
[[File:202309 Tongguan Ancient City Overview.jpg|thumb|زرد درياهه ۽ ان جي سڀ کان وڏي معاون [[ويئي درياهه]] جي سنگم تاريخي طور چين ۾ هڪ انتهائي اهم حڪمتِ عملي وارو هنڌ رهيو آهي. [[تونگ لنگهه]] هتي تعمير ڪيو ويو هو، جيڪو تصوير جي سامهون نظر اچي ٿو.]]

زرد درياهه جون معاون نديون، سرچشمي کان ڇوڙ تائين، هيٺ ڏجن ٿيون:
*[[اڇو درياهه (چين)|اڇو درياهه]]
*[[داشيا درياهه]]
*[[تائو درياهه]]
*[[هوانگ شوئي درياهه|هوانگ شوئي]]
**[[داتونگ درياهه]]
*[[ژوانگلانگ درياهه]]
*[[زولي درياهه]]
*[[چنگشوئي درياهه]]
*[[داهيئي درياهه]]
*[[ڪوئي درياهه]]
*[[ووڊنگ درياهه]]
*[[فين درياهه]]
*[[ويئي درياهه]] (هي زرد درياهه جي سڀ کان وڏي معاون ندي آهي)
*[[لوئو درياهه (هينان)|لوئو درياهه]]
*[[چن درياهه (شانسي)|چن درياهه]]
*[[داوين درياهه]]

زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري ۾ ڪا به معاون ندي شامل نه ٿيندي آهي.

==خاصيتون==

[[File:Yellow River Delta Animation.gif|thumb|1989ع کان 2009ع تائين پنجن سالن جي وقفي سان [[زرد درياهه جو ڊيلٽا|زرد درياهه جي ڊيلٽا]] جي واڌ.]]

زرد درياهه پنهنجي وڏي مقدار واري [[تلڇٽ]] (سلٽ) جي ڪري مشهور آهي. [[لوئس پليٽو]] مان هيٺ لهڻ وقت اهو هر سال لڳ ڀڳ 1.6 ارب ٽن تلڇٽ پاڻ سان کڻي اچي ٿو. جيڪڏهن درياهه مناسب مقدار ۾ پاڻي سان سمنڊ تائين پهچي، ته ان مان لڳ ڀڳ 1.4 ارب ٽن تلڇٽ هر سال سمنڊ ۾ منتقل ٿئي ٿي.{{Citation needed|date=May 2009}} هڪ اندازي موجب هر ڪعبي ميٽر پاڻي ۾ 34 ڪلوگرام تلڇٽ هوندي آهي، جڏهن ته [[ڪولوراڊو درياهه]] ۾ اها مقدار 10 ڪلوگرام ۽ [[نيل درياهه]] ۾ صرف 1 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

زرد درياهه جو سراسري وهڪرو 2,110 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ ٻڌايو وڃي ٿو (جڏهن ته [[يانگزي درياهه]] جو 32,000 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ آهي)، جڏهن ته وڌ ۾ وڌ وهڪرو 25,000 ۽ گهٽ ۾ گهٽ 245 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ رڪارڊ ڪيو ويو آهي. بهرحال، 1972ع کان پوءِ درياهه گهڻو ڪري سمنڊ تائين پهچڻ کان اڳ ئي سڪي ويندو رهيو آهي. پاڻي جي مقدار ۾ هي گهٽتائي زرعي آبپاشي ۾ واڌ سبب ٿي، جيڪا 1950ع کان پنج ڀيرا وڌي چڪي آهي. 1999ع تائين درياهه مان ورتل پاڻي 140 ملين ماڻهن کي فراهم ڪيو ويندو هو ۽ {{convert|74,000|km2|sqmi|abbr=on}} زمين کي سيراب ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/video/2007/05/30/world/asia/1194817118362/chinas-yellow-river-part-1.html China's Yellow River, Part 1]. ''The New York Times'' (2007-05-30)&lt;/ref&gt; زرد درياهه جي ڊيلٽا جو ڪل پکيڙ {{convert|8,000|km2|mi2|abbr=off|sp=us}} آهي. پر سمنڊ تائين پهچندڙ تلڇٽ ۾ گهٽتائي سبب 1996ع کان وٺي ڊيلٽا هر سال ڪجهه حد تائين سامونڊي ڪٽائي (erosion) جي نتيجي ۾ گهٽجندي پئي وڃي.&lt;ref&gt;[http://china.org.cn/english/2005/Feb/119497.htm Yellow River Delta Shrinking 7.6 Square Kilometers Annually], ''China Daily'' 1 February 2005&lt;/ref&gt;

درياهه ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جولاءِ کان آڪٽوبر تائين برساتي موسم دوران وهندو آهي، جڏهن سالياني وهڪري جو لڳ ڀڳ 60٪ حصو هن عرصي ۾ گذري ٿو. جڏهن ته آبپاشي لاءِ سڀ کان وڌيڪ پاڻي مارچ کان جون تائين گهربل هوندو آهي. اضافي پاڻي کي محفوظ ڪرڻ، ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ ڪيترائي بند تعمير ڪيا ويا آهن، پر تلڇٽ جي تمام وڏي مقدار سبب انهن جي متوقع عمر محدود آهي. تجويز ڪيل [[ڏکڻ–اتر پاڻي منتقلي منصوبو]] ۾ [[يانگزي درياهه]] مان پاڻي منتقل ڪرڻ جون ڪيترائي رٿائون شامل آهن: هڪ درياهن جي اولهندي سرچشمن وٽ، جتي اهي هڪ ٻئي جي ويجهو آهن؛ ٻي [[هان درياهه]] جي مٿئين وهڪري مان؛ ۽ ٽين قديم [[چين جي عظيم واهه]] جي رستي سان.{{Citation needed|date=May 2009}}

تلڇٽ جي وڏي مقدار سبب زرد درياهه هڪ [[رسوبي وهڪرو]] (Depositional stream) آهي، يعني جتي وهڪرو آهستو هوندو آهي، اتي اهو پاڻ سان آندل مٽيءَ جو ڪجهه حصو پنهنجي پيٽ ۾ جمع ڪندو رهي ٿو. اهي تلڇٽ هيٺئين وهڪري ۾ [[قدرتي بند]]ن جي وچ ۾ درياهه جي پيٽ کي آهستي آهستي اوچو ڪن ٿا. جيڪڏهن ٻوڏ اچي، ته درياهه انهن بندن کي ٽوڙي ڀرپاسي جي هيٺاهين ٻوڏ واري ميدان ۾ نئون وهڪرو اختيار ڪري سگهي ٿو. تاريخي طور اهڙو واقعو لڳ ڀڳ هر سئو سالن ۾ هڪ ڀيرو پيش ايندو رهيو آهي. جديد دور ۾ ٻنڌن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ٻوڏن تي ضابطو آڻڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون ڪيون ويون آهن.{{Citation needed|date=May 2009}}

==آبي بجلي جا بند==
[[File:6058-Liujiaxia-Dam.jpg|thumb|[[ليوجياشيا بند]]، [[گانسو]]]]

هيٺ زرد درياهه تي تعمير ڪيل [[آبي بجلي]] گهرن جي هڪ اڻپوري فهرست ڏنل آهي، جيڪا انهن جي پهرين آپريشن جي سال (قوسين ۾) مطابق ترتيب ڏنل آهي:

*[[سانمينشيا بند]] (1960؛ [[سانمينشيا]]، [[هينان]])
*{{ill|سانشينگگونگ بند|zh|三盛公水利枢纽}} (1966؛ [[ڊينگڪو ڪائونٽي]] &lt;small&gt;([[بايان نور]] جو حصو)&lt;/small&gt;، [[اندروني منگوليا]])
*{{ill|چنگتونگ گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|青铜峡水库}} (1968؛ [[چنگتونگشيا]]، [[ننگشيا]])
*[[ليوجياشيا بند]] (ليوجيا گھاٽي) (1974؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[ليجياشيا بند]] (1997؛ [[جينڪا ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگوشيا بند]] (يانگو گھاٽي) آبي بجلي گهر (1975؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[تيانچياو بند]] (1977؛ [[باودي ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[فوگو ڪائونٽي]]، [[شانشي]] جي سرحد تي)
*[[باپانشيا بند]] (باپان گھاٽي) (1980؛ [[شيگو ضلعو]]، [[لانژو]]، [[گانسو]])
*[[لونگيانگشيا بند]] (1992؛ [[گونگهي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[دا گھاٽي]] آبي بجلي گهر (1998؛ [[لانژو]]، [[گانسو]])
*{{ill|لي گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|李家峡水库}} (1999؛ [[هوالونگ ڪائونٽي]]، [[هائيڊونگ]]، [[چنگھائي]])
*[[وانجيازائي بند]] (1999؛ [[پيانگوان ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[اندروني منگوليا]])
*[[شياولانگڊي بند]] (2001؛ [[جييوان]]، [[هينان]])
*[[لاشيويا بند]] (2010؛ [[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگچو بند]] (2016؛ [[شنگھائي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[مائيرڊانگ بند]] (2018؛ [[ماچين ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])

2000ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب، ستن وڏن آبي بجلي گهرن (لونگيانگشيا، ليجياشيا، ليوجياشيا، يانگوشيا، باپانشيا، داشيا ۽ چنگلونگشيا) جي گڏيل نصب ٿيل بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش 5,618 ميگاواٽ هئي.&lt;ref&gt;[http://english.people.com.cn/english/200012/14/eng20001214_57817.html Yellow River Upstream Important to West-East Power Transmission] People's Daily, 14 December 2000&lt;/ref&gt;

==پارگذر==
[[File:Major cities along the Yellow River.svg|thumb|زرد درياهه جي ڪنارن سان گڏ اهم شهر]]
[[File:Yellow river pontoon bridge jinan 2008 05.jpg|thumb|[[پونٽون پل]] (لوڪو پونٽون پل {{lang-zh|s={{linktext|泺口浮桥}}|t=濼口浮橋|p=Luòkǒu Fúqiáo}}) [[جينان]]، [[شانڊونگ]] ۾ زرد درياهه تي]]

صوبي وار، هيٺئين وهڪري کان مٿئين وهڪري ڏانهن ترتيب سان اهم پلون ۽ ٻيڙين وسيلي پارگذر هي آهن:{{citation needed|date=March 2020}}

[[شانڊونگ]]
* [[ڊونگ يِنگ زرد درياهه پل]]
* [[شينگلي زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[ليجن زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[بنژو زرد درياهه روڊ-ريلوي پل]]
* [[بنژو زرد درياهه شاهراهه پل]]
* [[بنژو–لائيو ايڪسپريس وي بنژو زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[هوئي چنگ زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[جييانگ زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جي 20 چنگڊائو–ينچوان ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جينان زرد درياهه پل]]
* [[لوڪو زرد درياهه ريلوي پل]] ([[جينان]])
* [[جينان جيانبانگ زرد درياهه پل]]
* [[بيجنگ–شنگهائي تيز رفتار ريلوي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–تائيپي ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–شنگهائي ريلوي جينان نئين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[پنگيين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ليائوچينگ]])

شانڊونگ–[[هينان]]
* [[بيجنگ–ڪولون ريلوي سنڪو زرد درياهه پل]] ([[جيننگ]]–[[پويانگ]])
* [[جوانچينگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])
* [[ڊونگمِنگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])

[[هينان]]
* [[ڪائيفينگ زرد درياهه پل]] ([[ڪائيفينگ]])
* [[ژينگژو زرد درياهه پل]] ([[ژينگژو]])

[[شانسي]]–[[هينان]]
* [[سانمين زرد درياهه پل]] ([[سانمينشيا]])

[[شانشي]]–[[هينان]]
* [[هانچينگ يومينڪو زرد درياهه پل]]

[[ننگشيا]]
* [[ينچوان زرد درياهه پل]] ([[ينچوان]])

[[اندروني منگوليا]]
* [[باوتو زرد درياهه پل]] ([[باوتو]])

[[گانسو]]
* [[لانژو زرد درياهه پل]]
* [[ژونگشان پل]] ([[لانژو]])

[[چنگھائي]]
* [[داري زرد درياهه پل]]
* [[جيانژا زرد درياهه پل]]
&lt;!--* زالنگهو پارگذر--&gt;

==جيوت==
===مڇيون===
[[File:DV Paradise fish male 03.jpg|thumb|[[پيراڊائيس مڇي]] ايڪويريم جي شوقينن ۾ تمام مشهور آهي ۽ ان جو اصل اوڀر ايشيا جي دريائي نظامن، جن ۾ زرد درياهه پڻ شامل آهي، مان آهي.]]

زرد درياهه جو طاس مڇين جي لحاظ کان انتهائي مالا مال آهي. هتي 28 [[خاندان (حياتيات)|خاندانن]] ۽ 92 [[جنس (حياتيات)|جنسن]] سان تعلق رکندڙ 160 کان وڌيڪ مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن مان 19 جنسون دنيا جي ڪنهن ٻئي هنڌ نٿيون ملن (يعني [[مقامي نوع|مقامي]] آهن).&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt; تنهن هوندي به رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي، [[متعارف ڪرايل نوعون|پرڏيهي نوعن]] جي متعارف ٿيڻ ۽ حد کان وڌيڪ شڪار سبب ڪيترين ئي مقامي مڇين جي آبادي گهٽجي وئي آهي يا اهي ختم ٿي چڪيون آهن، جڏهن ته ڪيترين کي چين جي سرخ فهرست ۾ [[خطري هيٺ نوع]] قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=Watts2007/&gt;

ڊيمن ۽ انهن جي ذخيرن سست وهڪري ۽ بيٺل پاڻي وارين مڇين لاءِ نوان رهائشي ماحول پيدا ڪيا آهن، پر تيز وهندڙ پاڻيءَ واريون مڇيون متاثر ٿيون آهن ۽ ڪيترين قسمن جي نسل وڌائڻ لاءِ مٿانهين ۽ هيٺانهين لڏپلاڻ پڻ رڪجي وئي آهي.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=Watts2007/&gt; 2000ع واري ڏهاڪي تائين زرد درياهه جي طاس ۾ رڳو 80 مقامي مڇين جون جنسون، جيڪي 63 جنسن ۽ 18 خاندانن سان واسطو رکندڙ هيون، رڪارڊ ڪيون ويون.&lt;ref name=Xie2018/&gt; ان جي ابتڙ، متعارف ڪرايل مڇين جو تعداد ۽ گهڻائي وڌي وئي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، جڏهن مڇي ماهر [[لي سي ژونگ (مڇي ماهر)|لي سي ژونگ]] هن علائقي جي مڇين جو پهريون جامع سروي شايع ڪيو، تڏهن رڳو هڪ متعارف ڪرايل نوع موجود هئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي تائين انهن جو تعداد 26 ٿي ويو.&lt;ref name=Xie2018/&gt;

ايشيائي درياهن وانگر، [[ڪارپ خاندان|ڪارپ خاندان (Cyprinidae)]] زرد درياهه جي طاس ۾ سڀ کان وڏو ۽ متنوع خاندان آهي. هن طاس ۾ 85 کان وڌيڪ ڪارپ قسمون رڪارڊ ٿيون آهن. ان کان پوءِ [[پٿريلي لوچ]] (20 کان وڌيڪ جنسون)، [[گوبي مڇيون]] (تقريباً 15 جنسون)، [[لوچ]] (تقريباً 10 جنسون) ۽ [[بيگريڊ ڪيٽ فش]] (تقريباً 10 جنسون) سڀ کان وڌيڪ متنوع خاندان آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;

[[چنگھائي-تبت پليٽو]] جي مٿانهين حصن ۾ مقامي مڇين جون جنسون نسبتاً گهٽ آهن، جتي خاص طور تي ''[[جمناسائپرس]]''، ''[[جمناڊپٽائڪس]]''، ''[[پليٽيفاروڊون]]''، ''[[شزوپائگوپسس]]'' ۽ ''[[ٽرائپلوفائسا]]''
جهڙيون لوچون ملن ٿيون.&lt;ref name=Qi2016/&gt; زرد درياهه جي 18 مقامي جنسن مان 12 مٿئين وهڪري ۾ ملن ٿيون.&lt;ref name=Xie2018/&gt; انهن مان ڪيترين کي خطرو لاحق آهي ۽ ڪيترن ئي مٿانهين معاون درياهن ۾ هاڻي متعارف ڪرايل [[سالمن]] قسمون غالب ٿي ويون آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=Qi2016/&gt;

هيٺئين وهڪري ۽ ڊيلٽا ۾ ڪيترين ئي [[کارو پاڻي|کارن]] يا [[يوريهيلائن]] مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن ۾ گوبي مڇيون، [[ايشيائي سي باس]]، [[فليٽ فش]] ۽ ''[[ٽاڪيفوگو]]'' پفر مڇيون شامل آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;

مڇي مارڻ اڄ به اهم معاشي سرگرمي آهي، پر پڪڙ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. 2007ع ۾ ڄاڻايو ويو ته زرد درياهه مان پڪڙيل مڇين جو مقدار اڳ جي ڀيٽ ۾ 40 سيڪڙو گهٽجي ويو هو.&lt;ref name=Watts2007/&gt; وڏيون [[ايشيائي ڪارپ]]، [[شڪاري ڪارپ]]، [[ووچانگ بريم]] ۽ وڏيون [[ڪيٽ فش]] اڃا تائين موجود آهن، پر سڀ کان وڏيون جنسون جهڙوڪ [[چيني پيڊل فش]]، [[ڪالوگا اسٽرجن]] ۽ [[يانگزي اسٽرجن]] گذريل لڳ ڀڳ پنجاهه سالن کان زرد درياهه جي طاس ۾ ڏٺيون نه ويون آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.17520/biods.2020191 |title=Species diversity and conservation of freshwater fishes in the Yellow River basin|last1=Zhao |first1=Y. |journal=Biodiversity Science |display-authors=etal |date=2020 |volume=28 |issue=12 |pages=1496–1510 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

2018ع کان هر سال 1 اپريل کان 30 جون تائين زرد درياهه جي سڄي طاس ۾ مڇي مارڻ تي سالياني پابندي لاڳو ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[https://www.seetao.com/details/59194.html The Yangtze River has entered a ten-year fishing ban. What about the Yellow River]&lt;/ref&gt; 1 اپريل 2022ع کان [[چنگھائي]]، [[سيچوان]] ۽ [[گانسو]] جي مٿئين وهڪري ۾ قدرتي مڇين جي شڪار تي مڪمل پابندي لاڳو ڪئي وئي، جيڪا 2025ع جي آخر تائين جاري رهندي. باقي طاس ۾ سالياني پابندي جو عرصو 1 اپريل کان 31 جولاءِ تائين وڌايو ويو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.moa.gov.cn/govpublic/YYJ/202202/t20220222_6389264.htm 农业农村部关于调整黄河禁渔期制度的通告]&lt;/ref&gt;

===آبي زراعت===
[[File:Chinemys reevesii 02.jpg|thumb|[[چيني تلاءَ وارو ڪڇون]] (تصوير ۾ ڏيکاريل) ۽ [[چيني نرم خول وارو ڪڇون]] ٻئي زرد درياهه جا مقامي آهن، پر وڏي پيماني تي فارمن ۾ پڻ پاليا وڃن ٿا.]]

زرد درياهه عام طور تي [[چين ۾ آبي زراعت|آبي زراعت]] لاءِ وچ ۽ ڏکڻ چين جي درياهن، جهڙوڪ [[يانگزي درياهه|يانگزي]] يا [[پرل درياهه]] جيترو مناسب ناهي، پر ان جي ڪنارن سان ڪجهه علائقن ۾ آبي زراعت ڪئي وڃي ٿي. هڪ اهم مرڪز [[شِنگ يانگ]] جي درياهه ڪناري واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي، جيڪو [[ژينگژو]] کان مٿانهون آهي. 1986ع ۾ [[وانگچُن، شِنگ يانگ|وانگچُن]] ۾ مڇين جا تلاءَ ٺاهڻ شروع ٿيا، جيڪي وڌندي وڌندي 15,000 [[مو (ماپ)|مو]] (10 چورس ڪلوميٽر) تائين پهچي ويا، ۽ وانگچُن اتر چين جو سڀ کان وڏو آبي زراعت مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html |script-title=zh:黄河畔的荥阳市万亩鱼塘 |trans-title=Ten thousand of ''mu'' of fish ponds in the riverside Xingyang |website=zgnyqss.com |language=zh-hans |date=2011-09-30 |access-date=17 March 2013 |archive-date=1 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201073225/http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

زرد درياهه جي طاس ۾ ڪڇن جون ٻه مقامي جنسون ملن ٿيون: [[چيني تلاءَ وارو ڪڇون]] ۽ [[چيني نرم خول وارو ڪڇون]].&lt;ref name=Dijk2014/&gt; ٻنهي کي، خاص طور تي نرم خول واري ڪڇي کي، خوراڪ لاءِ وڏي پيماني تي فارمن ۾ پاليو وڃي ٿو.&lt;ref name=Shi2008/&gt; چيني کاڌن ۾ مشهور هن نرم خول واري ڪڇي جي هڪ قسم کي &quot;زرد درياهه ڪڇون&quot; ({{lang|zh-hans|黄河鳖}}) سڏيو وڃي ٿو. اڄڪلهه چين جي گهڻن ريسٽورنٽن ۾ استعمال ٿيندڙ اهي ڪڇون فارمن مان ايندا آهن، جيڪي زرد درياهه جي ويجهو هجن يا نه هجن.

2007ع ۾ [[وانگچُن، شِنگ يانگ]]، [[هينان]] ۾ هن قسم جي ڪڇن جي وڏي فارم جي تعمير شروع ڪئي وئي. هر سال پنج لک نه پر پنج ملين ڪڇا پالڻ جي گنجائش سان، اها سهولت هينان صوبي جي سڀ کان وڏي فارم بڻجڻ جي اميد هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm |script-title=zh:荥阳开建河南省最大黄河鳖养殖基地 |trans-title=Construction started in Xingyang on the province's largest Yellow River Turtle farm |website=zynews.com |language=zh-hans |date=2007-07-24 |access-date=17 March 2013 |archive-date=22 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222032909/http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

تمام وڏي جسامت وارو [[چيني ديو قامت سلامينڊر]]، جيڪو خوراڪ ۽ روايتي دوائن لاءِ شڪار ٿيڻ سبب سخت متاثر ٿيو آهي، زرد درياهه سميت چين جي ٻين درياهن جو مقامي جانور آهي. چين جي ڪيترن ئي علائقن ۾ هن جي وڏي پيماني تي فارمن ۾ افزائش ڪئي وڃي ٿي. جينياتي تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته قيد ۾ پاليل اڪثر سلامينڊر زرد درياهه واري نسل سان تعلق رکن ٿا. جڏهن انهن کي ٻيهر فطرت ۾ ڇڏيو وڃي ٿو ته زرد درياهه واري نسل جا سلامينڊر ٻين علائقن تائين پکڙجي وڃن ٿا، جنهن ڪري ٻين مقامي نسلن لاءِ خطرو پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=Yan2018&gt;{{Cite journal|last1=Yan|first1=Fang|last2=Lü|first2=Jingcai|last3=Zhang|first3=Baolin|last4=Yuan|first4=Zhiyong|last5=Zhao|first5=Haipeng|last6=Huang|first6=Song|last7=Wei|first7=Gang|last8=Mi|first8=Xue|last9=Zou|first9=Dahu|year=2018|title=The Chinese giant salamander exemplifies the hidden extinction of cryptic species|journal=Current Biology|volume=28|issue=10|pages=R590–R592|doi=10.1016/j.cub.2018.04.004|pmid=29787716|doi-access=free|bibcode=2018CBio...28.R590Y }}&lt;/ref&gt;

==نباتات==

زرد درياهه ڪيترن ئي ماحولياتي علائقن مان گذري ٿو، جن ۾ [[تبتي پليٽو جا الپائن جهاڙيلا علائقا ۽ چراگاهه]]، [[مرڪزي تبتي پليٽو جي الپائن اسٽيپ]]، [[ٻيلو]]، [[اورڊوس ريگستان]]، [[منگوليا–منچوريا گھاسزار]] ۽ [[بوهائي سمنڊ جا لوڻياٺي چراگاهه]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Olson |first1=David M. |last2=Dinerstein |first2=Eric |last3=Wikramanayake |first3=Eric D. |last4=Burgess |first4=Neil D. |last5=Powell |first5=George V. N. |last6=Underwood |first6=Emma C. |last7=D'amico |first7=Jennifer A. |last8=Itoua |first8=Illanga |last9=Strand |first9=Holly E. |last10=Morrison |first10=John C. |last11=Loucks |first11=Colby J. |last12=Allnutt |first12=Thomas F. |last13=Ricketts |first13=Taylor H. |last14=Kura |first14=Yumiko |last15=Lamoreux |first15=John F. |last16=Wettengel |first16=Wesley W. |last17=Hedao |first17=Prashant |last18=Kassem |first18=Kenneth R. |title=Terrestrial Ecoregions of the World: A New Map of Life on Earth |journal=BioScience |date=2001 |volume=51 |issue=11 |pages=933 |doi=10.1641/0006-3568(2001)051[0933:TEOTWA]2.0.CO;2}}&lt;/ref&gt; نباتاتي حياتي هنڌ جي لحاظ سان گهڻو مختلف آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Greer |first1=Charles |last2=Popov |first2=Igor |date=15 December 2025 |title=Yellow River: Plant and Animal Life |url=https://www.britannica.com/place/Yellow-River/Plant-and-animal-life |encyclopedia=Britannica |location=United States |access-date=28 December 2025}}&lt;/ref&gt; هيٺين علائقن، جيڪي انساني ترقيءَ کان گهڻو متاثر ٿيا آهن، اتي نباتاتي تنوع نسبتاً گهٽ آهي، ۽ نباتات ۾ بنيادي طور [[سوئيڊا|سيپ ويڊ]]، [[فريگمائٽس آسٽرالس|فريگمائٽس]]، [[سيٽاريا ويرڊس]]|فاڪس ٽيل گھاس]]، [[امپيراٽا سلنڊريڪا|ڪونائي گھاس]] ۽ [[ٽيمرڪس چائينينسس|ٽيمرسڪ]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Xu |first1=Zhen |last2=Li |first2=Renqiang |last3=Dou |first3=Wenjun |last4=Wen |first4=Hui |last5=Yu |first5=Shulin |last6=Wang |first6=Pan |last7=Ning |first7=Lehua |last8=Duan |first8=Jiaquan |last9=Wang |first9=Jichun |title=Plant Diversity Response to Environmental Factors in Yellow River Delta, China |journal=Land |date=20 February 2024 |volume=13 |issue=3 |pages=264 |doi=10.3390/land13030264 |doi-access=free |bibcode=2024Land...13..264X }}&lt;/ref&gt;

===نباتاتي تبديليون===
درياهه جي ڊيلٽا جي ڇڏيل حصن ۾ [[ڪاٺيلا ٻوٽن جي واڌ]] سبب جڙي ٻوٽين جي تنوع ۾ گهٽتائي اچي ٿي، جنهن سان مٽيءَ جون خاصيتون تبديل ٿين ٿيون ۽ انهن آبي دلدلي ماحولياتي نظامن جي ماحولياتي توازن ۽ ڪارڪردگي تي ممڪن اثر پوي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Jiaxuan |last2=Luo |first2=Mengjiao |last3=Qu |first3=Fanzhu |last4=Sun |first4=Bowen |last5=Yu |first5=Yang |last6=Meng |first6=Ling |date=2025-05-21 |title=Impacts of Shrub Encroachment on Vegetation Community and Soil Characteristics in Coastal Wetlands of the Abandoned Yellow River Course |journal=Agronomy |language=en |volume=15 |issue=5 |pages=1258 |doi=10.3390/agronomy15051258 |doi-access=free |bibcode=2025Agron..15.1258L |issn=2073-4395}}&lt;/ref&gt;

===تحفظ جون ڪوششون===
[[شانگچيو]] کان ٻاهر واقع شانگچيو زرد درياهه قديم وهڪري جو قومي ٻيلو پارڪ هڪ انساني هٿان تيار ڪيل ٻيلو آهي، جيڪو زرد درياهه واري علائقي جي حياتياتي تنوع جي جزوي بحالي لاءِ قائم ڪيو ويو آهي. هي پارڪ حياتياتي تنوع جو مالڪ آهي، مصنوعي ٻيلن بابت تحقيق لاءِ اهم وسيلي طور ڪم ڪري ٿو ۽ ڪجهه [[خطري هيٺ نوع|خطري هيٺ آيل نوعن]] لاءِ محفوظ پناهه گاهه پڻ فراهم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wang |first1=Xiaofang |last2=Song |first2=Yiming |last3=Zhang |first3=Xiangju |last4=Hou |first4=Heping |last5=Li |first5=Yongsheng |title=Plant Diversity Research in Shangqiu Yellow River Ancient Course National Forest Park, China |journal=Forests |date=20 October 2024 |volume=15 |issue=10 |pages=1831 |doi=10.3390/f15101831 |doi-access=free |bibcode=2024Fore...15.1831W }}&lt;/ref&gt;

==آلودگي==
{{see also|چين ۾ پاڻي جي آلودگي}}

25 نومبر 2008ع تي ''[[دي گارجين]]'' جي صحافيه ٽانيا برينيگن پنهنجي رپورٽ ''&quot;چين جي ماءُ درياهه: زرد درياهه&quot;'' ۾ دعويٰ ڪئي ته سخت [[چين ۾ پاڻي جي آلودگي|پاڻيءَ جي آلودگي]] سبب چين جي زرد درياهه جو هڪ ٽيون حصو زرعي يا صنعتي استعمال لاءِ به ناقابلِ استعمال بڻجي چڪو آهي، جنهن جو وڏو سبب ڪارخانن مان نڪرندڙ فضلو ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن جو نيڪال آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2008/nov/25/water-china|title= One-third of China's Yellow River 'unfit for drinking or agriculture' Factory waste and sewage from growing cities has severely polluted major waterway, according to Chinese research|author-last1=Branigan|author-first1= Tania |date=25 November 2008|work=The Guardian |location=UK|access-date=14 March 2009}}&lt;/ref&gt;

درياهه پنهنجي پهرئين وڏي شهر [[شيننگ]] تائين پهچندي ئي شديد آلودگي جو شڪار ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=行程3000公里 亲眼目睹黄河水污染现状(组图) |trans-title=Travelling 3000km to document the pollution of the Yellow River in pictures|date=2004-09-16|work= 北京青年报|via=Sina|url=http://finance.sina.com.cn/x/20040916/09041027452.shtml }}&lt;/ref&gt;

[[زرد درياهه ڪنزرويئنسي ڪميشن]] 2007ع ۾ درياهه جي 8,384 ميلن کان وڌيڪ حصي جو سروي ڪيو ۽ ٻڌايو ته درياهه جي 33.8 سيڪڙو حصي جي پاڻيءَ جو معيار [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] جي معيار موجب &quot;سطح پنج&quot; کان به هيٺ هو. سطح پنج جو پاڻي پيئڻ، آبي زراعت، صنعتي استعمال يا زرعي مقصدن لاءِ به مناسب نه هوندو آهي. رپورٽ موجب گذريل سال درياهه جي نظام ۾ مجموعي طور 4.29 ارب ٽن فضلو ۽ گندو پاڻي خارج ڪيو ويو، جنهن مان 70 سيڪڙو صنعتن ۽ پيداواري ادارن، 23 سيڪڙو گهريلو نيڪال، ۽ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻين ذريعن مان آيو هو.{{which|date=October 2011}}

==ثقافت ۾==
[[File:Mother Huang He Lanzhou.jpg|right|thumb|[[لانژو]] ۾ زرد درياهه جي ماءُ (黄河母亲雕塑) جو مجسمو]]

{{Quote box
| quote =
هوا گجندي پئي اچي، گهوڙا هڻڪارون ڪري رهيا آهن،&lt;br&gt;
زرد درياهه گجندو پيو وهي، زرد درياهه گجندو پيو وهي!&lt;br&gt;
...&lt;br&gt;
جبلن ۾ لکين بهادر سپاهي موجود آهن!&lt;br&gt;
۽ ميدان بهادر گوريلا ويڙهاڪن سان ڀرجي ويا آهن!&lt;br&gt;
سڀئي [[ٻي چين-جاپان جنگ|جاپاني حملي آورن]] سان وڙهڻ لاءِ گڏ ٿيا آهن!&lt;br&gt;
پنهنجون سڀئي پستولون ۽ بندوقون سنڀاليو.&lt;br&gt;
پنهنجون سڀئي تلوارون ۽ نيزا مضبوطيءَ سان جهليو!&lt;br&gt;
زرد درياهه جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
[[اتر چين جو ميدان|اتر]] جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
ملڪ جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
پنهنجي وطن جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
| author = [[گوانگ ويران]] ۽ [[شيان شنگهائي]]
| source = ''[[زرد درياهه ڪنٽاٽا]]''، 1939ع
| width = 30%
}}

هڪ روايتي عقيدي موجب زرد درياهه [[تيان]] (آسمان) مان وهي ٿو ۽ [[کيرائين واٽ]] جو تسلسل آهي. چيني ڏند ڪٿا موجب [[ژانگ چيان]] کي زرد درياهه جو سرچشمو ڳولڻ لاءِ موڪليو ويو. ڪيترن ڏينهن تائين درياهه ۾ سفر ڪرڻ کان پوءِ هن هڪ [[ڳئون چاريندڙ ۽ اُڻندڙ ڇوڪري]] کي ڏٺو. جڏهن هن ڇوڪريءَ کان پنهنجي جاءِ بابت پڇيو ته هن کيس پنهنجو [[شٽل (اُڻت)|اُڻت وارو شٽل]] ڏنو ۽ چيو ته اهو نجومي يان جون پِنگ (嚴君平) کي ڏيکاريندو. جڏهن ژانگ واپس موٽيو ته نجومي ان کي اُڻندڙ ڇوڪري ([[ويگا]]) جو شٽل سڃاتو ۽ ٻڌايو ته جنهن وقت ژانگ اهو شٽل حاصل ڪيو هو، تڏهن هن هڪ [[سيارو|آوارو تارو]] اُڻندڙ ڇوڪري ۽ ڳئون چاريندڙ ([[الطائر]]) جي وچ مان گذرندي ڏٺو هو.&lt;ref name=&quot;CBDChangChenchou&quot;&gt;{{ChineseBioDict|Chang Chên-chou}}&lt;/ref&gt;

[[هيبي]] ۽ [[هينان]] صوبن جا نالا زرد درياهه مان نڪتل آهن. انهن جا مطلب ترتيبوار &quot;درياهه جي اتر&quot; ۽ &quot;درياهه جي ڏکڻ&quot; آهن، جيتوڻيڪ تاريخي طور انهن جي وچ واري سرحد ڪڏهن به مستقل نه رهي آهي، ۽ موجوده وقت ۾ هيبي ۽ هينان جي سرحد زرد درياهه بدران [[ژانگ درياهه]] آهي.

;ماءُ درياهه ۽ چيني تهذيب جو گهوارو
روايتي طور اهو عقيدو آهي ته چيني تهذيب جي شروعات زرد درياهه جي طاس ۾ ٿي. چيني ماڻهو هن درياهه کي &quot;ماءُ درياهه&quot; ۽ &quot;چيني تهذيب جو گهوارو&quot; سڏين ٿا.

[[چين جي تاريخ]] دوران زرد درياهه کي هڪ ئي وقت نعمت ۽ مصيبت ٻنهي طور ڏٺو ويو آهي، تنهنڪري ان کي &quot;چين جو فخر&quot; ۽ &quot;چين جو ڏک&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;Cheng, Linsun and Brown, Kerry (2009) ''Berkshire encyclopedia of China'', Berkshire Publishing Group, p. 1125 {{ISBN|978-0-9770159-4-8}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ ۾ هي درياهه مغربي ۽ جاپاني سامراجيت جي مقابلي ۾ اڀرندڙ چيني قوم جي علامت بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Chen |first=Fei |date=2019 |title=Rediscovering the Yellow River and the Yangtze River: the Circulation of Discourses on the North–South Dichotomy between Late Qing China and Meiji Japan |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-asian-studies/article/abs/rediscovering-the-yellow-river-and-the-yangtze-river-the-circulation-of-discourses-on-the-northsouth-dichotomy-between-late-qing-china-and-meiji-japan/FA789BD0E4991B50B13D68B3ECD3C6BF |journal=International Journal of Asian Studies |volume=16 |issue=1 |pages=33–51 |doi=10.1017/S1479591418000323 |issn=1479-5914|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ان کان به اڳ، زرد درياهه بابت بيشمار شاعريون ۽ لوڪ ڪهاڻيون زباني روايتن ذريعي نسل در نسل منتقل ٿينديون رهيون، جيڪي ان کي &quot;چيني روح جي علامت&quot; طور پيش ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The 'Yellow River Piano Concerto': Politics, Culture, and Style|last=Chen|first=Shing-Lih|date=1995|journal=University of British Columbia}}&lt;/ref&gt;

;آفتن جو درياهه
اتر چين جي ميدان ۾ چيني تهذيب جي ارتقا ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪرڻ باوجود، زرد درياهه جي بار بار ايندڙ ٻوڏن ۽ پنهنجي وهڪري جي تبديليءَ سبب درياهه جي ڪنارن تي رهندڙ آباديءَ کي وڏين آفتن کي منهن ڏيڻو پيو، تنهنڪري ان کي &quot;آفتن جو درياهه&quot; ({{lang-zh|s=灾难河}}) پڻ چيو وڃي ٿو. زرد درياهه جو انتظام تاريخ جي مختلف دورن ۾ ڪيترين ئي چيني سلطنتن لاءِ هڪ وڏو سياسي مسئلو رهيو آهي.&lt;ref&gt;[http://36.112.18.13/Qikan/Article/Detail?id=75778371504849534853484949 基于黄河灾害研究综述的思考 On a Review of the Disasters from the Yellow River]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://cdo.develpress.com/?p=10096 黄河安澜呼唤生态保护和高质量发展]&lt;/ref&gt;

;جڏهن زرد درياهه صاف وهي
ڪڏهن ڪڏهن زرد درياهه کي شاعراڻي انداز ۾ &quot;گدلو وهڪرو&quot; ({{lang-zh|first=t|labels=no|s={{linktext|浊|流}}|t={{linktext|濁|流}}|p=Zhuó Liú}}) پڻ سڏيو ويندو آهي. چيني محاورو &quot;جڏهن زرد درياهه صاف وهي&quot; اهڙي واقعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪو ڪڏهن به نه ٿيندو، ۽ اهو انگريزي محاوري &quot;when pigs fly&quot; سان مشابهت رکي ٿو.{{citation needed|date=March 2023}}

[[يونگلي شهنشاهه]] جي دور ۾ &quot;زرد درياهه جي صاف وهڻ&quot; کي هڪ نيڪ شگون سمجهيو ويو. ان سان گڏ [[چيلن]] (1414ع ۾ [[بنگال]] جي سفارت پاران [[ژينگ هي]] جي جهازن وسيلي چين آندل آفريقي زرافو)، [[زويو]] ۽ ٻين غيرمعمولي قدرتي واقعن جي ظاهر ٿيڻ کي به خوش نصيبي جي نشاني قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=duy&gt;{{Cite journal
|first=J.J.L.|last=Duyvendak|jstor=4527170
|title=The True Dates of the Chinese Maritime Expeditions in the Early Fifteenth Century
|journal=T'oung Pao |series=Second Series|volume=34|issue=5|year=1939|pages=401–403}}&lt;/ref&gt;

==سياحت==
[[File:Kanbula Geopark.png|thumb|[[ڪنبولا نيشنل جيوپارڪ]]، [[چنگھائي]]]]

زرد درياهه سان لاڳاپيل ڪيترائي مشهور سياحتي ماڳ آهن، جن ۾ [[چنگھائي]] جو ڪنبولا [[يونيسڪو]] گلوبل جيوپارڪ، [[گانسو]] ۾ [[ليوجياشيا ڊيم]] ڀرسان [[بنگلنگ مندر|بنگلنگ غارن وارا مندر]]، [[گانسو]] جو [[زرد درياهه پٿرن وارو ٻيلو]]، ۽ [[شانشي]] ۾ [[هوڪو آبشار]] شامل آهن.

1986ع ۾ چيني رافٽنگ ٽيمن پهريون ڀيرو زرد درياهه جو مڪمل سفر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blog.westminster.ac.uk/contemporarychina/the-yangtze-river-conquest-rafting-for-chinas-honour/ |title=The Yangtze River conquest: rafting for China's honour}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ زرد درياهه جي مڪمل ڊيگهه تي پيادل هلڻ ۽ سائيڪل ذريعي سفر ڪرڻ جون به ڪامياب ڪوششون ڪيون ويون آهن، جيتوڻيڪ مٿئين وهڪري جا ڪي حصا اهڙا آهن جتي درياهه جي ڪناري تائين پهچ ممڪن ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.josephrock.net/2025/02/next-trip-cycling-yellow-river-from-sea.html |title=Next trip: Cycling Yellow River from Sea}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>s1d0ykpni9trzgwpjurv9f0yx8bw1in</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390143</id>
      <parentid>390142</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T08:21:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105368" sha1="mfaxctmti18wv8fbb0reg5aaa3i2h38" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

=== تهذيب جي جنم ڀومي ===
{{see also|زرد درياهه جي تهذيب}}

[[File:Nine Provinces of China.png|thumb|عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو]]
[[File:Western Zhou geography.svg|thumb|[[مغربي زو خاندان]] جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.]]

[[چيني ڏند ڪٿا]] موجب ديو قامت [[ڪوا فو]] سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ [[وي درياهه]] جو پاڻي پي ويو.&lt;ref&gt;Summary of the story given in the definition of {{lang|zh|夸父追日}}: {{cite book|script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title=[[Xiandai Hanyu Cidian|A Dictionary of Current Chinese]] (Seventh Edition) |date=1 September 2016|publisher=[[The Commercial Press]] |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}&lt;/ref&gt;

[[بهار ۽ سرءُ وارو دور|بهار ۽ سرءُ جي دور]]&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;&gt;Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map &quot;4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)&quot;. {{in lang|fr}}&lt;br/&gt; English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}&lt;/ref&gt; ۽ [[چن خاندان]] جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، [[لويانگ]] کان گذرڻ کان پوءِ درياهه [[شانشي]] ۽ [[هينان]] صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ [[هيبي]] ۽ [[شنڊونگ]] جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده [[تيانجن]] جي ويجهو [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

[[ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه]] جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري [[عظيم يو]] کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|黄河水利委员会黄河志总编辑室|2010|loc=一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代}}&lt;/ref&gt;

''[[يو گونگ]]'' ۾ لکيل آهي: &quot;جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡}}&lt;/ref&gt;

هتي ذڪر ڪيل &quot;جشي&quot; مان مراد موجوده [[چنگھائي]] صوبي جي [[شون هوا سالار خودمختيار ضلعو]] ڀرسان واقع [[آمني ماچن جبل]] آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف [[هوائين]] ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي [[سان مين]] ۽ [[مينگجن]] کان گذرندي [[لو درياهه (هينان)|لو درياهه]] سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو [[دائي پي جبل]] جي اتر کان، [[ژانگ درياهه]] کي پار ڪندي، موجوده [[چوژو ضلعو]] ([[هيبي]]) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده [[شين ضلعو]] وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي [[چنگ ضلعو]] جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار [[تيانجن]] جي ڏکڻ اوڀر مان [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر ''يو گونگ'' ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي &quot;يو درياهه&quot; سڏيو وڃي ٿو.

=== يو درياهه جي وهڪري جي تبديلي ===

[[ژو خاندان]] جي [[ژو جي بادشاهه ڊِنگ|بادشاهه ڊِنگ]] جي حڪومت جي پنجين سال (602 ق.م.) ۾ درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري کي ڇڏي ڪيترائي سؤ ڪلوميٽر اوڀر طرف منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه [[لي يانگ]] (موجوده [[شون ضلعو]]، [[هينان]] جي ڏکڻ اولهه) ۾ سوشو نالي هنڌ وٽ پنهنجا ڪنارا ٽوڙي ٻاهر نڪري آيو ۽ يو درياهه جي اصل وهڪري کان هٽي ويو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|漢書|chapter=卷029|quote=王横言：&quot;禹之行河水，本随西山下东北去。《周谱》云：'定王五年河徙'，则今所行，非禹之所穿也。&quot;}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ اهو [[ژانگ وو]] (موجوده [[ڇانگ ضلعو]]، [[هيبي]] جي اتر اوڀر) وٽ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ٿيو، جيڪو [[عظيم يو]] طرفان ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ کان پوءِ تاريخ ۾ زرد درياهه جي وهڪري جي پهرين وڏي تبديلي مڃي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=禹河大徙|url=http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|website=黄河网|publisher=水利部黄河水利委员会|accessdate=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424174203/http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|archive-date=2017-04-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
سوشو وٽ رخ بدلائڻ کان پوءِ نئون وهڪرو تقريباً [[هوا ضلعو]] کان اوڀر طرف وهندو هو، پوءِ [[هينان]] ۾ [[پويانگ]] جي اتر اولهه مان گذرندي اتر طرف مڙندو هو. ان کان پوءِ [[شنڊونگ]] جي [[گوان ضلعو]] جي اتر ۾ ٻيهر اوڀر طرف مڙي، پوءِ [[چي پنگ]] مان گذرندي وري اتر طرف وڌندو هو، [[هيبي]] جي [[ڇانگژو]] مان آهستي آهستي اتر طرف منتقل ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده [[هوانگ هوا]] ضلعي جي اتر ۾ [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡锥指|[[胡渭]]|quote=周定王五年河徙，自宿胥口东行漯川，右经滑台城(滑县旧城)，又东北经黎阳县(泼县东北兰里)南，又东北经凉城县，又东北为长寿津，河至此与深川别行而东北入海，水经谓之大河故渎。}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران يو درياهه جو اصل وهڪرو ڪجهه وقت تائين وقفي وقفي سان پاڻي کڻندو رهيو، پر [[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] جي وچ ڌاري مڪمل طور سڪي ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|袁仲翔|王质彬|徐福龄|1991|loc=一、夏商西周春秋战国时期}}&lt;/ref&gt;
[[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] ۾ بندن، واهن ۽ ذخيرن کي نقصان پهچائڻ ۽ دشمن رياستن کي ٻوڏ ۾ ٻوڙڻ هڪ عام فوجي حڪمت عملي بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Floods&quot;&gt;Allaby, Michael &amp; Garrat, Richard. ''Facts on File Dangerous Weather Series: [https://books.google.com/books?id=QTKbcWwJ90MC&amp;pg=PA142 Floods]'', p. 142. Infobase Pub., 2003. {{ISBN|0-8160-5282-4}}. Accessed 15 October 2011.&lt;/ref&gt;
ڇو ته زرد درياهه جي وادي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] کان [[گوانژونگ]] واري علائقي ۽ [[چن رياست]] ڏانهن وڃڻ جو اهم رستو هئي، تنهنڪري چن رياست [[هانگو لنگهه]] کي مضبوط قلعن سان محفوظ ڪيو. هتي ڪيترائي اهم معرڪا ٿيا، ۽ اهو [[هان خاندان]] جي گاديءَ وارن شهرن [[چانگ آن]] ۽ [[لويانگ]] جي حفاظت لاءِ به هڪ اهم دفاعي لنگهه هو.
11ع ۾ آيل وڏي ٻوڏ کي مختصر عرصي واري [[شن خاندان]] جي زوال جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 70ع واري ٻي وڏي ٻوڏ کان پوءِ درياهه ٻيهر [[شنڊونگ]] جي اتر مان تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي واپس اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== شاهي دور ===

ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات کان پوءِ [[هانگو لنگهه]] جي فوجي اهميت گهٽجڻ لڳي، ۽ وڏا قلعا ۽ فوجي اڏا [[تونگ لنگهه|تونگ گوان]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. 923ع ۾ [[بعد وارو ليانگ]] خاندان جي جنرل [[دوان نِنگ]] پنهنجي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي [[بعد وارو تانگ]] کان بچائڻ جي ناڪام ڪوشش ۾ بند ڀڃرائي لڳ ڀڳ {{convert|1000|sqmi|sp=us}} علائقو ٻوڙي ڇڏيو. [[سونگ خاندان|سونگ]] دور جي انجنيئر [[لي چون]] پڻ 1020ع ۾ [[ليائو خاندان|ختان]] جي حملي کان بچاءَ لاءِ زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري کي ٻوڙڻ جي ساڳي تجويز ڏني، پر اها رد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي رياستن وچ ۾ ٿيل [[چانيوان معاهدو]] سونگ حڪومت کي نوان کاهه کوٽڻ يا درياهه جو رخ تبديل ڪرڻ کان واضح طور روڪيندو هو.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;&gt;Elvin, Mark &amp; Liu Cuirong&lt;!--sic--&gt; (eds.) ''Studies in Environment and History:'' ''[https://books.google.com/books?id=tAxmcRXKpaUC&amp;pg=PA554 Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History]'', pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. {{ISBN|0-521-56381-X}}.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به بند ٽٽندا رهيا. [[1034ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1034ع ۾ هينگ لونگ]] وٽ بند ٽٽڻ سبب درياهه ٽن وهڪرن ۾ ورهائجي ويو ۽ [[ديژو]] ۽ [[بوزو (جديد شنڊونگ)|بوزو]] جي اترين علائقن ۾ بار بار ٻوڏون آيون.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; سونگ حڪومت پنجن سالن تائين پراڻو وهڪرو بحال ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪندي رهي. صرف هڪ سال اندر 35,000 کان وڌيڪ مزدور، 100,000 ڀرتي ڪيل ڪارڪن، ۽ 220,000 ٽن ڪاٺ ۽ بانس استعمال ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; پر آخرڪار 1041ع ۾ اهو منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. ان کان پوءِ نسبتاً آهستي وهندڙ درياهه 1048ع ۾ [[شانگهو]] وٽ ٻيهر بند ٽوڙي پنهنجو مکيه وهڪرو اتر طرف [[تيانجن]] ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== ڏاکڻو وهڪرو وارو دور ===
[[File:546 of 'The International Geography. ... Edited by H. R. Mill' (11167528043).jpg|thumb|زرد درياهه جي پراڻن ۽ موجوده ڇوڙن جو نقشو]]
[[File:Ming Zuling.png|thumb|[[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم ڀرسان [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] ۽ [[منگ زولِنگ]] جو نقشو، جيڪو [[پان جيشُن]] جي ''Overview of River Maintenance'' جي [[چار خزانا مڪمل لائبريري]] واري ايڊيشن مان ورتل آهي. [[چنگ خاندان]] واري ايڊيشن تائين 1680ع جي ٻوڏ سبب اهي سڀ هنڌ پاڻي هيٺ اچي چڪا هئا.]]

1128ع کان 1855ع تائين زرد درياهه پنهنجي اڄوڪي رستي موجب [[بوهائي سمنڊ]] ۾ نه پر ڏکڻ طرف وهي [[هوائي درياهه]] سان ملي موجوده اتر [[جيانگسو صوبو]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان [[زرد سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. 1128ع ۾ [[ڪائيفينگ]] جي گورنر [[دو چونگ]] {{nowrap|({{lang|zh|{{linktext|杜|充}}}})}} جي اڳواڻي هيٺ [[سونگ خاندان]] جي فوجن [[جن خاندان (1115–1234)|جن خاندان]] جي وڌندڙ فوج کي روڪڻ لاءِ زرد درياهه جا ڏاکڻا بند ٽوڙي ڇڏيا. ان جي نتيجي ۾ درياهه جو وڏو رخ بدلجي ويو ۽ زرد درياهه [[سي درياهه]] ۽ [[هوائي درياهه]] جي ٻين معاون درياهن کي پنهنجي وهڪري ۾ شامل ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=Yunzhen |last2=Syvitski |first2=James PM |last3=Shu |first3=Gao |last4=Overeem |first4=Irina |last5=Kettner |first5=Albert J |title=Socio-economic Impacts on Flooding: A 4000-Year History of the Yellow River, China |journal=Ambio |date=2012 |volume=41 |issue=7 |pages=682–698 |doi=10.1007/s13280-012-0290-5 |pmid=22673799 |pmc=3472015|bibcode=2012Ambio..41..682C }}&lt;/ref&gt; تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زرد درياهه مڪمل طور [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ کان وهي [[زرد سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو. 1194ع تائين هوائي درياهه جو ڇوڙ گپ سان بند ٿي ويو هو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;&gt;Grousset, Rene. ''The Rise and Splendour of the Chinese Empire'', p. 303. University of California Press, 1959.&lt;/ref&gt; گپ جي وڏي مقدار سبب، جڏهن بعد ۾ زرد درياهه ٻيهر پنهنجو رخ تبديل ڪيو، تڏهن به هوائي درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن واپس نه وڃي سگهيو، بلڪه ان جو پاڻي [[هونگزي ڍنڍ]] ۾ گڏ ٿيڻ لڳو ۽ پوءِ ڏکڻ طرف [[يانگزي درياهه]] ڏانهن وهي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pietz |first1=David A. |title=The Yellow River |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674058248 |page=50}}&lt;/ref&gt;

[[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1344ع جي ٻوڏ]] دوران زرد درياهه ٻيهر [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ طرف وهي ويو. ان وقت [[يوان خاندان]] زوال پذير هو، ۽ شهنشاهه درياهه جا نوان بند اڏائڻ لاءِ وڏي انگ ۾ ماڻهن کي جبري پورهئي تي لڳايو. انهن سخت حالتن بغاوتن کي جنم ڏنو، جيڪي آخرڪار [[منگ خاندان]] جي قيام جو سبب بڻيون.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;/&gt; 1391ع ۾ [[1391ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|ٻي وڏي ٻوڏ]] دوران درياهه [[ڪائيفينگ]] کان [[فينگيانگ ضلعو]] ([[آنهوئي]]) تائين ٻوڏ آندي. آخرڪار [[1494ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1494ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ عوامي تعميراتي منصوبن دوران خواجه سرا [[لي شِنگ]] درياهه جي وهڪري کي مستحڪم بڻايو.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt; 16هين صديءَ دوران به درياهه ڪيترائي ڀيرا ٻوڏ آندو، جن ۾ 1526ع، 1534ع، 1558ع ۽ 1587ع جون ٻوڏون شامل آهن، ۽ هر ٻوڏ هيٺئين وهڪري ۾ تبديلي آندي.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;&gt;Tsai, Shih-Shan Henry. ''SUNY Series in Chinese Local Studies'': ''[https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC&amp;pg=PA200 The Eunuchs in the Ming Dynasty]''. SUNY Press, 1996. {{ISBN|0791426874}}, 9780791426876.&lt;/ref&gt;

[[1642ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1642ع جي ٻوڏ]] انسانن جي پيدا ڪيل هئي. [[ڪائيفينگ]] جي منگ گورنر شهر جو ڇهن مهينن کان گهيرو ڪندڙ هاري اڳواڻ [[لي زِيچينگ]] جي فوجن کي تباهه ڪرڻ لاءِ بند ٽوڙڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;Lorge, Peter Allan. ''[https://books.google.com/books?id=SE2Gw8rjuXQC&amp;pg=PA147 War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795]'', p. 147. Routledge, 2005. {{ISBN|978-0-415-31691-0}}.&lt;/ref&gt; نتيجي ۾ باغين بدران پنهنجو ئي شهر تباهه ٿي ويو، ۽ ٻوڏ، ڏڪار ۽ وبائن سبب شهر جي اڳوڻي 378,000 آبادي مان لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref&gt;[[Xu Xin (Judaic scholar)|Xu Xin]]. ''[https://books.google.com/books?id=GAAWkYBNu5sC&amp;pg=PA47 The Jews of Kaifeng, China: History, Culture, and Religion]'', p. 47. Ktav Publishing Inc, 2003. {{ISBN|978-0-88125-791-5}}.&lt;/ref&gt; هي خوشحال شهر تقريباً ويران ٿي ويو ۽ پوءِ [[چنگ خاندان]] جي [[ڪانگشي شهنشاهه]] جي دور ۾ ٻيهر آباد ڪيو ويو.

شاهي دور ۾ اهو سوال هميشه تڪراري رهيو ته ٻوڏ کي ڪيتري شدت سان روڪڻ گهرجي ۽ جڏهن درياهه پنهنجو رخ بدلائي ته ڇا ان کي ٻيهر پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو وڃي يا نه. جاگرافيدان چارلس گرير موجب ٻن مختلف نظرين جو وجود هو. هڪ، جنهن کي هو [[ڪنفيوشس ازم]] سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿو، درياهه کي اوچن بندن جي وچ ۾ محدود رکڻ جي حمايت ڪندو هو ته جيئن پوک لائق زمين وڌ کان وڌ محفوظ رهي. ٻيو، جنهن کي هو [[تائوازم]] سان منسوب ڪري ٿو، گهٽ اوچائي وارن بندن جو حامي هو، جيڪي هڪ ٻئي کان 5 کان 10 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي هجن.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|pages=387–88|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; [[سونگ خاندان]] جي [[سونگ جي شهنشاهه رين زونگ|رين زونگ]] ۽ [[سونگ جي شهنشاهه شين زونگ|شين زونگ]] جي دور ۾، جڏهن درياهه بار بار بند ٽوڙي اتر ۽ اولهه طرف منتقل ٿيندو رهيو، درٻاري عملدارن ۾ ان ڳالهه تي ڊگهو اختلاف رهيو ته ڇا وڏي خرچ سان درياهه کي وري پراڻي وهڪري ڏانهن آڻڻ گهرجي يا نه. آخرڪار شين زونگ حڪم ڏنو ته درياهه کي پنهنجي نئين وهڪري ۾ ئي رهڻ ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Lamoroux|author-first1= Christian|title=From the Yellow River to the Huai, chapter 15 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|pages=556–571|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

روايتي ٻوڏ ڪنٽرول لاءِ [[بند (پاڻي)|بند]]، [[ريوٽمينٽ]]، پاڻي جي زور کي گهٽائڻ لاءِ حفاظتي ڀتيون، اضافي پاڻي گڏ ڪرڻ وارا تلاءَ، نيڪالي وارا واهه ۽ [[پولڊر]] استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|page=388|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; انهن طريقن بابت [[پان جيشُن]] جهڙن عملدارن تفصيلي ڪتاب پڻ لکيا.&lt;ref&gt;''Overview on River Management'' {{nowrap|({{lang|zh|《河防一覽》}}}} {{transliteration|zh|Héfáng yīlǎn}}), 1590.&lt;/ref&gt; پان جيشُن جو خيال هو ته درياهه جي مختلف شاخن کي گڏ ڪرڻ سان وهڪري جي طاقت وڌندي، جنهن سان گپ کي هيٺ کڻي وڃڻ جي صلاحيت به وڌندي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Elvin|author-first1= Mark |author-last2= Su |author-first2=Ninghu|title=The Influence of the Yellow River on Hangzhou Bay since AD 1000, chapter 10 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|page=400|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به زرد درياهه، [[هوائي درياهه]] ۽ [[عظيم واهه]] جي سنگم واري علائقي ۾ حالتون ايتريون پيچيده رهيون، جو 1680ع جي وڏي ٻوڏ علائقي جي اهم مرڪز [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] کي مڪمل طور ٻوڙي ڇڏيو، جنهن کان پوءِ پان جيشُن کي درٻار مان هٽايو ويو. ان ٻوڏ دوران ويجهو واقع [[منگ ابن ڏاڏن جو مقبرو]] به [[هونگزي ڍنڍ]] هيٺ صدين تائين دفن رهيو، جيستائين جديد آبپاشي ۽ ٻوڏ ڪنٽرول منصوبن سبب پاڻيءَ جي سطح گهٽ نه ٿي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي کان کوٽائي ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع نه ٿيو.

{{wide image|Qianlong Emperor’s Southern Inspection Tour, Scroll 4, Confluence of the Huai and Yellow Rivers.jpg|3300px|''[[قيان لونگ شهنشاهه]] جي ڏاکڻي دوري'' جي چوٿين طومار ۾ [[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم جو منظر ڏيکاريل آهي.}}

=== اوڻيهين صديءَ کان موجوده دور تائين ===
[[File:Tchagan-Kouren.png|thumb|1851ع ۾ هيڪو شهر (هاڻوڪي [[ٽوگتو ضلعي]]، [[اندروني منگوليا]])]]
[[File:1938 Yellow River flood.jpg|right|thumb|1938ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ دوران [[قومپرست چيني فوج]] جا سپاهي.]]

[[1851ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1851ع کان 1855ع]] جي وچ ۾&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt;، [[نيئن بغاوت]] ۽ [[تائي پنگ بغاوت]] دوران آيل ٻوڏن سبب زرد درياهه ٻيهر اتر طرف موٽي آيو. [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1887ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 900,000 کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;&gt;International Rivers Report. &quot;[http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf Before the Deluge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704083330/http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf |date=4 July 2008 }}&quot;. 2007.&lt;/ref&gt; ۽ اها ڏڪار ۽ وبائن کي ڇڏي تاريخ جي ٻئي سڀ کان وڏي قدرتي آفت مڃي وڃي ٿي. [[1897ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1897ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ زرد درياهه تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي قائم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Needham, Joseph. ''Science and Civilization in China''. Vol. 1. ''Introductory Orientations'', p. 68. Caves Books Ltd. (Taipei), 1986 {{ISBN|052105799X}}.&lt;/ref&gt;

1898ع جي ٻوڏ [[شنڊونگ]] جي ڪيترين ئي آباديُن کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}} ان کان پوءِ آيل ڏڪار ۽ عيسائي مشنرين جي سرگرمين سبب ڳوٺاڻن سماج ۾ پيدا ٿيل سماجي ڇڪتاڻ [[باڪسر تحريڪ]] ۽ [[باڪسر بغاوت]] جي اڀار جا اهم سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}}

[[1931ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1931ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;/&gt; ۽ اها انساني جاني نقصان جي لحاظ کان تاريخ جي سڀ کان وڏي رڪارڊ ٿيل ٻوڏ مڃي وڃي ٿي.

9 جون 1938ع تي، [[ٻي چين-جاپان جنگ]] دوران، [[چيانگ ڪائي شيڪ]] جي حڪم تي [[ڪومنٽانگ]] فوجن [[هوايوانڪو، هينان|هوايوانڪو]] ڀرسان زرد درياهه جا بند ٽوڙي ڇڏيا. ڪينيڊين مورخ ڊائنا ليري ان کي &quot;جنگ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل قدرتي آفت&quot; قرار ڏنو آهي. هن ڪارروائي جو مقصد &quot;پاڻي کي سپاهين جي متبادل طور استعمال ڪرڻ&quot; واري حڪمت عملي تحت اڳتي وڌندڙ جاپاني فوج کي روڪڻ هو. تقريباً {{convert|54000|km2|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} علائقو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن ۾ اندازاً 500,000 کان 900,000 چيني مارجي ويا، جڏهن ته جاپاني فوجين جي جاني نقصان جو صحيح انگ معلوم ناهي. ٻوڏ جاپاني فوج کي زرد درياهه جي ڏاکڻي ڪناري تي [[ژينگژو]] تي قبضي کان عارضي طور روڪي ڇڏيو، پر اهي آخرڪار [[ووهان]] تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪو ان وقت چيني حڪومت جو عارضي گاديءَ وارو شهر هو.&lt;ref&gt;Lary, Diana. &quot;The Waters Covered the Earth: China's War-Induced Natural Disaster&quot;. Op. cit. in Selden, Mark &amp; So, Alvin Y., eds. ''War and State Terrorism: The United States, Japan, and the Asia-Pacific in the Long Twentieth Century'', pp. 143–170. Rowman &amp; Littlefield, 2004 {{ISBN|0742523918}}.&lt;/ref&gt;

ڪومنٽانگ حڪومت هوايوانڪو جا بند ٽوڙڻ ۽ ان کان پوءِ پيش آيل آفت جي ذميواري قبول نه ڪئي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;&gt;{{cite journal|first=Kathryn |last=Edgerton-Tarpley |title=A River Runs through It: The Yellow River and The Chinese Civil War, 1946–1947 |journal=Social Science History |volume=41 |issue=2 |date=Summer 2017 |pages=141–173 |doi=10.1017/ssh.2017.2|jstor=90017906 |url=https://www.jstor.org/stable/90017906}}&lt;/ref&gt;{{rp|145}} ۽ ان جو الزام جاپاني جنگي جهازن تي هنيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جاپان ۽ عالمي پريس چيني حڪومت جي ذميواري کي نمايان ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جڏهن ته چين اندر، حتيٰ جو [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي اخبارن به، جنگ جي پڄاڻي تائين حڪومت جي سرڪاري موقف جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}}

1940ع ۾ ئي ڪومنٽانگ حڪومت اعلان ڪيو ته جاپان جي شڪست کان پوءِ درياهه کي ٻيهر اتر واري پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو ويندو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} 1944ع جي آخر ۾ هوايوانڪو واري شگاف کي بند ڪرڻ ۽ 1938ع کان اڳ واري وهڪري مطابق بندن جي بحالي جي رٿابندي شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ان جي مخالفت اترئين وهڪري جي ڪنارن تي رهندڙ ماڻهن&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ۽ مقامي ڪميونسٽ باغين ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|150}}

1946ع ۾ [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مرڪزي ڪميٽي پڻ درياهه کي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽائڻ جي اصول سان اتفاق ڪيو، پر شرط رکيو ته پهرين بندن جي مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان جي باوجود قومپرست حڪومت هوايوانڪو جي شگاف کي بند ڪرڻ جو ڪم جاري رکيو، ۽ منصوبي جي شروعات سرڪاري طور 1 مارچ 1946ع تي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان کان ٿوري ئي دير پوءِ ڪميونسٽن پهريون ڀيرو کلي عام قومپرستن کي بند ٽوڙڻ ۽ جاپانين کي روڪڻ ۾ ناڪاميءَ جو ذميوار قرار ڏنو.

جاري [[چيني گهرو جنگ]] ۽ 1947ع جي  سبب [[چيانگ ڪائي شيڪ]] لاءِ شگاف بند ڪرڻ فوجي لحاظ کان اهم هو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|155}} قومپرستن آخرڪار 5000 فٽ ڊگهو شگاف 15 مارچ 1947ع تي بند ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158}} ۽ ٻئي ڏينهن درياهه مڪمل طور پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158-59}} ساڳئي سال [[چوٿين مئي تحريڪ]] جي سالگرهه تي ڪومنٽانگ هوايوانڪو ۾ ان ڪاميابي جي جشن لاءِ تقريب پڻ منعقد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159}}

ساڳئي سال ڏاکڻي پراڻي وهڪري واري علائقي ۾ ٻيهر زراعت شروع ٿي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159-60}} جڏهن ته اترئين بحال ٿيل وهڪري جي ڀرسان، جتي بند اڃا مرمت نه ٿيا هئا، هزارين ماڻهو لڏپلاڻ تي مجبور ٿيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|160}} ڪميونسٽن جي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ مقامي عملدارن لکين ماڻهن کي متحرڪ ڪري بندن جي مرمت ۽ مضبوطيءَ جا وسيع منصوبا شروع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|162}}

1949ع ۾ ڪميونسٽن جي فتح کان پوءِ، [[چين جي عوامي جمهوريه]] 1954ع ۾ ''زرد درياهه جي ٻوڏن تي بنيادي ضابطو ۽ زرد درياهه جي آبي منصوبن جي ترقي'' وارو قومي منصوبو جاري ڪيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book |last=Harrell |first=Stevan |title=An Ecological History of Modern China |publisher=[[University of Washington Press]] |year=2023 |isbn=9780295751719 |location=Seattle}}&lt;/ref&gt;{{Rp|pages=111–113}} ان جو مقصد ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] جي برساتي زراعت کي آبپاشي واري زراعت ۾ تبديل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}} 1957ع کان انهن منصوبن تي وڏي پيماني تي عملدرآمد شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}}

1970ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين درياهه جي سڪي وڃڻ جو رجحان تيزي سان وڌيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ زرد درياهه هر سال سراسري طور لڳ ڀڳ 180 ڏينهن تائين سمنڊ تائين پهچي نه سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}} 1997ع ۾ ته درياهه لڳاتار 226 ڏينهن تائين سمنڊ ۾ ڇوڙ نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}}

12 آگسٽ 2024ع تي [[چين جي پاڻي وسيلن واري وزارت]] جي زرد درياهه آبي ڪميٽي اعلان ڪيو ته 1999ع کان سڄي درياهه جي گڏيل پاڻي وهڪري واري نظام جي نفاذ کان پوءِ زرد درياهه 25 سالن کان بنا رڪاوٽ وهندو رهيو آهي. انهن 25 سالن دوران زرد درياهه جي مکيه وهڪري مان مجموعي طور 543.6 ارب ڪعبي ميٽر کان وڌيڪ پاڻي فراهم ڪيو ويو، جڏهن ته 1.464 ارب ڪعبي ميٽر ماحولياتي پاڻي پڻ فراهم ڪيو ويو. درياهه جي ڇوڙ واري آبي زمينن ۽ محفوظ علائقن ۾ پکين جي نسلن جو انگ وڌي 373 ٿي ويو، ۽ آبي ماحولياتي نظام ۾ نمايان بحالي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=黄河实现连续25年不断流_新闻频道_中国青年网 |url=https://news.youth.cn/gn/202408/t20240812_15443210.htm |access-date=2025-04-08 |website=news.youth.cn}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

[[File:Bassin-du-fleuve-jaune.png|thumb|زرد درياهه جي طاس جو طبقاتي نقشو]]

زرد درياهه جي طاس جي اوڀر-اولهه ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|1900|km|-1|sp=us}} ۽ اتر-ڏکڻ ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آهي. ان جو ڪل [[آبگير علائقو]] لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آهي.

[[چائنا ايڪسپلوريشن اينڊ ريسرچ سوسائٽي]] موجب،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=China Exploration &amp; Research Society|url=http://www.cers.org.hk/index.php/en/|access-date=2021-01-06|website=cers.org.hk|archive-date=28 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328175811/http://www.cers.org.hk/index.php/en/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه جو سرچشمو [[بيان هار جبلن]] ۾ {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}} تي، [[يوشو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اوڀرئين ڪناري ڀرسان واقع آهي. ان جون سرچشمي واريون معاون نديون [[گيارنگ ڍنڍ]] ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جيڪي [[گولو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اولهندي حصي ۾، [[چنگھائي]] جي بيان هار جبلن جي بلند علائقن ۾ واقع آهن. [[زوئيگي بيسن]] ۾، جيڪو [[گانسو]] جي سرحد سان لڳو لڳ آهي، زرد درياهه پهرين اتر اولهه ۽ پوءِ اتر اوڀر طرف وڪڙ ڪري ٿو، ان کان پوءِ ڏکڻ طرف مڙي مشهور &quot;[[اورڊوس لوپ]]&quot; ٺاهي ٿو، ۽ پوءِ عام طور اوڀر طرف [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان وهي [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جو [[آبگير طاس]] {{convert|752443|km2|sp=us|0}} تي پکڙيل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 140 ملين ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ۽ آبپاشي فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;/&gt;

زرد درياهه هاڻوڪي چين جي ستن [[چين جا صوبا|صوبن]] ۽ ٻن [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقن]] مان وهي ٿو، جيڪي اولهه کان اوڀر طرف هن ريت آهن: [[چنگھائي]]، [[سيچوان]]، [[گانسو]]، [[ننگشيا]]، [[اندروني منگوليا]]، [[شانشي]]، [[شانسي]]، [[هينان]] ۽ [[شنڊونگ]]. زرد درياهه جي موجوده وهڪري تي واقع اهم شهرن ۾ [[لانژو]]، [[ينچوان]]، [[ووھائي]]، [[باوتو]]، [[لويانگ]]، [[ژينگژو]]، [[ڪائيفينگ]] ۽ [[جينان]] شامل آهن. درياهه جو موجوده ڇوڙ [[ڪينلي ضلعو|ڪينلي ضلعي]]، [[شنڊونگ]] ۾ واقع آهي.

عام طور زرد درياهه کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي. اهي تقريباً [[تبتي پليٽو]] جي جبلستاني اتر اوڀرئين حصي، [[اورڊوس لوپ]] ۽ [[لوئس پليٽو]]، ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] تي مشتمل آهن.&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt; بهرحال، مختلف محقق انهن ٽن مرحلن جي حدبندين بابت مختلف رايا رکن ٿا.{{Citation needed|date=May 2009}} هن مقالي ۾ بنيادي طور [[زرد درياهه تحفظ ڪميشن]] طرفان اختيار ڪيل ورهاست استعمال ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[http://www.yellowriver.gov.cn/ Yellow River Conservancy Commission]. Yellowriver.gov.cn. Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;

زرد درياهه سان گڏ ايندڙ تلڇٽ [[بوھائي سمنڊ]] مان ٿيندي [[اتر پيلو سمنڊ]] ۽ [[ڏکڻ پيلو سمنڊ]] تائين پهتي آهي، جتي [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي چوڌاري هڪ پري وارو تلڇٽي مرڪز (Distal Depocenter) ٺهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=J Paul Liu, John D Milliman, Shu Gao, Peng Cheng |title=Holocene development of the Yellow River's subaqueous delta, North Yellow Sea|journal=[[Marine Geology]]|date=2004|volume=209|issue=1–4|pages=45–67|doi=10.1016/j.margeo.2004.06.009|bibcode=2004MGeol.209...45L}}&lt;/ref&gt;

===ارضيات===
زرد درياهه پهريون ڀيرو غالباً [[ديرين مائيوسين]]، [[پليائيوسين]] يا [[پليئسٽوسين]] دور دوران وجود ۾ آيو،&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Wang |first1=Xin |last2=Hu |first2=Gang |last3=Saito |first3=Yoshiki |last4=Ni |first4=Guanzhong |last5=Hu |first5=Han |last6=Yu |first6=Ziying |last7=Chen |first7=Jingping |last8=Wang |first8=Mi |last9=Yuan |first9=Xiaoping |last10=Wang |first10=Lei |last11=Hu |first11=Zhenbo |last12=Nie |first12=Junsheng |last13=Pan |first13=Baotian |title=Did the modern Yellow River form at the Mid-Pleistocene transition? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2095927322002365#:~:text=The%20incision%20of%20the%20Sanmen,Plateau%20to%20global%20climate%20change. |journal=Science Bulletin |date=2022 |volume=67 |issue=15 |pages=1603–1610 |doi=10.1016/j.scib.2022.06.003 |pmid=36546288 |bibcode=2022SciBu..67.1603W |via=Elsevier Science Direct|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Xue |first=Chunting |date=August 1993 |title=Historical changes in the Yellow River delta, China |url=https://www.researchgate.net/publication/240420103 |journal=Marine Geology |volume=113 |issue=3–4 |pages=321–330 |doi=10.1016/0025-3227(93)90025-Q|bibcode=1993MGeol.113..321X }}&lt;/ref&gt; جيڪو [[تبتي پليٽو]] جي مٿي اڀرڻ (uplift) جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;:03&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:022&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hu |first1=Zhenbo |last2=Pan |first2=Baotian |last3=Guo |first3=Lianyong |last4=Vandenberghe |first4=Jef |last5=Liu |first5=Xiaopeng |last6=Wang |first6=Junping |last7=Fan |first7=Yunlong |last8=Mao |first8=Junwei |last9=Gao |first9=Hongshan |last10=Hu |first10=Xiaofei |date=2016-02-01 |title=Rapid fluvial incision and headward erosion by the Yellow River along the Jinshaan gorge during the past 1.2 Ma as a result of tectonic extension |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379115301864 |journal=Quaternary Science Reviews |volume=133 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.quascirev.2015.12.003 |bibcode=2016QSRv..133....1H |issn=0277-3791|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===مٿيون وهڪرو===
{{unreferenced section|date=September 2015}}

زرد درياهه جو مٿيون وهڪرو [[بيان هار جبلن]] ۾ واقع ان جي سرچشمي کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[هيڪو ٽائون]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] تائين پکڙيل آهي، جتي درياهه ڏکڻ طرف تيز وڪڙ کڻي ٿو. هن حصي جي ڪل ڊيگهه {{convert|3472|km|0|sp=us}} ۽ ڪل طاس جو پکيڙ {{convert|386000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جي 51.4٪ جي برابر آهي. هن وهڪري دوران زرد درياهه جي اوچائي {{convert|3496|m|0|sp=us}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري [[ڍلان]] 0.10٪ آهي.

سرچشمي وارو حصو بنيادي طور [[بيان هار جبلن]] ۽ [[امني ماچين]] جبلن جي وچ ۾ موجود چراگاهن، دلدلن ۽ ٽڪرين مان گذري ٿو. هتي درياهه جو پاڻي صاف ۽ وهڪرو مستحڪم هوندو آهي. هن علائقي ۾ شفاف ڍنڍون نمايان خصوصيت آهن. هن حصي جون ٻه اهم ڍنڍون [[گيارنگ ڍنڍ]] (ژالنگ) ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] (ايلنگ) آهن، جن جي گنجائش ترتيبوار 4.7 ارب ۽ 10.8 ارب ڪعبي ميٽر (166 ۽ 381 ارب ڪعبي فوٽ) آهي. سمنڊ جي سطح کان {{convert|4290|m|sigfig=4|sp=us|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع اهي چين جون سڀ کان وڏيون مٿانهين ميدان واريون مٺي پاڻي جون ڍنڍون آهن. زرد درياهه جي سرچشمي واري علائقي جو وڏو حصو [[سانجيانگ يوان قومي قدرتي محفوظ علائقو|سانجيانگ يوان (&quot;ٽن درياهن جا سرچشما&quot;) قومي قدرتي محفوظ علائقو]] قرار ڏنو ويو آهي، ته جيئن زرد درياهه، [[يانگزي درياهه]] ۽ [[ميڪونگ درياهه]] جي سرچشمن جي حفاظت ٿي سگهي.

امني ماچين جبلن جي اوڀرئين ڪناري سان اوڀر طرف وهندي، زرد درياهه [[ماچو ڪائونٽي]]، [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هتي اهو بلند دلدلي علائقي [[زوئيگي دلدل]] جي ڪناري سان وهي ٿو ۽ پوءِ اوچتو اتر اولهه طرف وڪڙ ڪري [[ماچو ڪائونٽي|ماچو]] ۽ [[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]] جي وچ ۾ سرحد بڻائي ٿو. پوءِ درياهه امني ماچين جبلن جي اترئين ڪناري سان وهندي ٻيهر [[چنگھائي]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ آهستي آهستي اتر طرف مڙي [[شنگھائي ڪائونٽي]] ۾ [[لونگيانگ گھاٽي]] ڏانهن وڌي ٿو.

وادي وارو حصو [[چنگھائي]] جي لونگيانگ گھاٽي کان [[گانسو]] جي [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پکڙيل آهي. درياهه جي ٻنهي پاسن تي اوچا پهاڙي ڪنارا آهن. درياهه جو پيٽ سوڙهو ۽ لاٿ تيز هجڻ سبب هن حصي ۾ وهڪرو نهايت تيز ۽ ڇوليدار هوندو آهي. هن حصي ۾ 20 گھاٽيون آهن، جن مان [[لونگيانگ گھاٽي|لونگيانگ]]، جيشي، [[ليوجياشيا ڊيم|ليوجيا]]، باپان ۽ [[چنگتونگ گھاٽي|چنگتونگ]] سڀ کان مشهور آهن. وهڪري جون اهي حالتون [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ انتهائي موزون آهن. زرد درياهه انهن گھاٽين مان گذرندي ٻي ۽ آخري ڀيرو [[چنگھائي]] مان نڪري [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو، جيڪو [[ليوجيا گھاٽي]] کان ٿورو اڳ آهي. [[يانگو گھاٽي]] کان هيٺ [[لانژو]]، جيڪو صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، زرد درياهه جي ڪناري تي آباد آهي. اتان درياهه اتر اوڀر طرف وهي [[ننگشيا]] ۾ [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پهچي ٿو.

چنگتونگ گھاٽي مان نڪرڻ کان پوءِ درياهه وسيع [[آلوويئل ميدان]]ن، يعني [[ينچوان ميدان]] ۽ [[هيتائو ميدان]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ درياهه جي ڪنارن وارا علائقا گهڻو ڪري ريگستان ۽ گاهه وارا ميدان آهن، جڏهن ته معاون نديون تمام ٿوريون آهن. وهڪرو نسبتاً آهستو هوندو آهي. هيتائو ميدان جي ڊيگهه {{convert|900|km|-1|sp=us|abbr=on}} ۽ ويڪر {{convert|30|to|50|km|mi|0|sp=us|abbr=on}} آهي. تاريخي طور هي زرد درياهه سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آبپاشي وارو ميدان رهيو آهي.

&lt;gallery&gt;
File:九曲黄河第一湾1.JPG|[[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]]
File:YellowRiver.jpg|[[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]]، [[تبتي پليٽو]] ۾، [[لوئس پليٽو]] کان مٿانهون علائقو
File:景泰 黄河石林景区之黄河与崖壁 02.jpg|[[جنگتائي ڪائونٽي]]، [[گانسو]]
File:VM 6056 Liujiaxia Town.jpg|[[ليوجياشيا]]، [[گانسو]]
File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|[[داشيا درياهه]] (هيٺئين ساڄي پاسي کان ايندڙ) [[لينشيا خودمختيار صوبي]]، [[گانسو]] ۾ زرد درياهه جي [[ليوجياشيا ذخيرو]] ۾ ڇوڙ ڪندي
&lt;/gallery&gt;

===وچيون وهڪرو===
{{main|اورڊوس لوپ|هيتائو}}

[[اورڊوس لوپ]] زرد درياهه جي هڪ وڏي وڪڙ سان ٺهيو آهي، جيڪو [[ژونگ ننگ ڪائونٽي]]، [[ننگشيا]] کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[شانشي]] جي [[تونگ گوان ڪائونٽي]] ۾ [[ويئي درياهه]] سان سنگم وٽ اوڀر طرف تيز موڙ تي ختم ٿئي ٿو. بهرحال، سرڪاري طور زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] کان [[ژينگژو]]، [[هينان]] تائين شمار ڪيو وڃي ٿو. وچئين وهڪري جي ڊيگهه {{convert|1206|km|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته ان جي طاس جو پکيڙ {{convert|344000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو 45.7٪ آهي. هن حصي ۾ درياهه جي اوچائي مجموعي طور {{convert|890|m|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.074٪ آهي. وچئين وهڪري ۾ 30 وڏيون معاون نديون شامل ٿين ٿيون، جن سبب پاڻي جي وهڪري ۾ 43.5٪ واڌ ٿئي ٿي. زرد درياهه جي مجموعي تلڇٽ جو 92٪ حصو به هن وهڪري مان اچي ٿو.

زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[لوئس پليٽو]] مان گذري ٿو، جتي تمام گهڻي زميني ڪٽائي (erosion) ٿئي ٿي. درياهه ۾ شامل ٿيندڙ وڏي مقدار ۾ مٽي ۽ واري سبب زرد درياهه دنيا جو سڀ کان وڌيڪ [[تلڇٽ]] کڻندڙ درياهه بڻجي ويو آهي. 1933ع ۾ درياهه ۾ تلڇٽ جي سالياني مقدار جو سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ 3.91 ارب ٽن هو. جڏهن ته 1977ع ۾ تلڇٽ جي سڀ کان وڌيڪ ڪثافت 920 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر (57.4 پائونڊ في ڪعبي فوٽ) رڪارڊ ڪئي وئي. اهي تلڇٽ بعد ۾ هيٺئين وهڪري جي آهستي وهندڙ حصي ۾ جمع ٿين ٿا، جنهن سان [[درياهي پيٽ]] اوچو ٿي وڃي ٿو ۽ مشهور &quot;زمين کان مٿانهون درياهه&quot; وجود ۾ اچي ٿو. [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] کان [[يومينڪو]] تائين درياهه پنهنجي مکيه وهڪري ۾ لڳاتار ڊگهي وادين مان گذري ٿو، جيڪي گڏيل طور [[جنشان وادي]] سڏجن ٿيون. هن حصي ۾ موجود آبي توانائي جا وسيع وسيلا ان کي [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ ملڪ جو ٻيون سڀ کان موزون علائقو بڻائين ٿا. مشهور [[هوڪو آبشار]] به هن وادي جي هيٺئين حصي ۾ [[شانسي]] ۽ [[شانشي]] جي سرحد تي واقع آهي.

&lt;gallery&gt;
File:Zhongshan Bridge, Lanzhou (53724585497).jpg|[[لانژو]]، [[گانسو]]
File:沙坡头景区之黄河与悬索桥 02.jpg|[[شاپوٽو]]، [[ننگشيا]]، چوڌاري ريگستان سان
Iss067e122535 lrg.jpg|[[دالاڊ بينر]]، [[باوتو]]، [[اندروني منگوليا]]
File:HukouWaterfall4.jpg|[[هوڪو آبشار]]، [[ييچوان ڪائونٽي، شانشي|ييچوان]]، [[شانشي]]
File:Qiankun Bend.jpg|[[چيانڪن وڪڙ]]، [[يونگھي ڪائونٽي]]، [[شانسي]]
File:20221218 View of the Yellow River at Yinmagou 01.jpg|[[شنگيانگ]]، [[هينان]]
&lt;/gallery&gt;

===هيٺيون وهڪرو===
{{main|زرد درياهه جو ڊيلٽا}}

هيٺئين وهڪري ۾، [[ژينگژو]] کان درياهه جي ڇوڙ تائين، جيڪو {{convert|786|km|sp=us|abbr=on}} ڊگهو آهي، زرد درياهه [[ٻنڌ]]ن جي وچ ۾ وهندي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان اتر اوڀر طرف وهي آخرڪار [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هن حصي جي طاس جو پکيڙ رڳو {{convert|23000|km2|sp=us}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو فقط 3٪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن حصي ۾ تمام ٿوريون معاون نديون شامل ٿين ٿيون؛ ڏکڻ جون تقريباً سڀئي نديون [[هوائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جڏهن ته اتر جون نديون [[هائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. مثال طور، هوائي درياهه جي طاس کي زرد درياهه جي طاس کان زرد درياهه جي ڏاکڻي ٻنڌ ذريعي جدا ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yang |first1=Gonghuan |last2=Zhuang |first2=Dafang |title=Atlas of the Huai River Basin Water Environment: Digestive Cancer Mortality |date=2014 |publisher=Springer |isbn=9789401786195 |page=143}}&lt;/ref&gt; هيٺئين وهڪري ۾ اوچائيءَ جو مجموعي لاٿ {{convert|93.6|m|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.012٪ آهي.

وچئين وهڪري مان ايندڙ تلڇٽ هن حصي ۾ گڏ ٿي درياهه جي پيٽ کي مسلسل اوچو ڪن ٿا. تلڇٽ جي تمام گهڻي جمع ٿيڻ سبب درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان ڪيترائي ميٽر مٿي ٿي ويو آهي. انهيءَ ڪري درياهه جي هن حصي کي [[زمين کان مٿانهون درياهه]] سڏيو وڃي ٿو. [[ڪائيفينگ]]، [[هينان]] ۾ زرد درياهه جو پيٽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|10|m|sp=us|0}} مٿي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |author-last1=Leung|author-first1= George |title=Reclamation and Sediment Control in the Middle Yellow River Valley |journal=Water International |volume=21 |issue=1 |pages=12–19 |year=1996 |doi=10.1080/02508069608686482|bibcode=1996WatIn..21...12L |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214151633/http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |archive-date=14 December 2013 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
Dongping Lake-Laohu Town 05.jpg|[[ڊونگ پنگ ڍنڍ]]، زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري جي سڀ کان وڏي معاون ڍنڍ
Dezhou-Dajiawa Railway Yellow River Bridge.jpg|ريل گاڏي نمبر K1531 [[ليجن ڪائونٽي]]، [[شنڊونگ]] ڀرسان زرد درياهه تي [[لونگجو پل]] تان گذرندي
File:Yellow River Delta.jpeg|[[زرد درياهه جو ڊيلٽا]]
File:柳树 - Willows - 2011.11 - panoramio.jpg|[[شنڊونگ]] جي [[ڊونگ يِنگ]] ويجهو ڊيلٽا ۾ بيد جا وڻ
File:泥滩上枯死的植物 - Dead Plants on Mud Flat - 2012.09 - panoramio.jpg|ڊيلٽا ڀرسان [[گاريءَ جو ميدان]]
&lt;/gallery&gt;

===معاون نديون===
[[File:202309 Tongguan Ancient City Overview.jpg|thumb|زرد درياهه ۽ ان جي سڀ کان وڏي معاون [[ويئي درياهه]] جي سنگم تاريخي طور چين ۾ هڪ انتهائي اهم حڪمتِ عملي وارو هنڌ رهيو آهي. [[تونگ لنگهه]] هتي تعمير ڪيو ويو هو، جيڪو تصوير جي سامهون نظر اچي ٿو.]]

زرد درياهه جون معاون نديون، سرچشمي کان ڇوڙ تائين، هيٺ ڏجن ٿيون:
*[[اڇو درياهه (چين)|اڇو درياهه]]
*[[داشيا درياهه]]
*[[تائو درياهه]]
*[[هوانگ شوئي درياهه|هوانگ شوئي]]
**[[داتونگ درياهه]]
*[[ژوانگلانگ درياهه]]
*[[زولي درياهه]]
*[[چنگشوئي درياهه]]
*[[داهيئي درياهه]]
*[[ڪوئي درياهه]]
*[[ووڊنگ درياهه]]
*[[فين درياهه]]
*[[ويئي درياهه]] (هي زرد درياهه جي سڀ کان وڏي معاون ندي آهي)
*[[لوئو درياهه (هينان)|لوئو درياهه]]
*[[چن درياهه (شانسي)|چن درياهه]]
*[[داوين درياهه]]

زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري ۾ ڪا به معاون ندي شامل نه ٿيندي آهي.

==خاصيتون==

[[File:Yellow River Delta Animation.gif|thumb|1989ع کان 2009ع تائين پنجن سالن جي وقفي سان [[زرد درياهه جو ڊيلٽا|زرد درياهه جي ڊيلٽا]] جي واڌ.]]

زرد درياهه پنهنجي وڏي مقدار واري [[تلڇٽ]] (سلٽ) جي ڪري مشهور آهي. [[لوئس پليٽو]] مان هيٺ لهڻ وقت اهو هر سال لڳ ڀڳ 1.6 ارب ٽن تلڇٽ پاڻ سان کڻي اچي ٿو. جيڪڏهن درياهه مناسب مقدار ۾ پاڻي سان سمنڊ تائين پهچي، ته ان مان لڳ ڀڳ 1.4 ارب ٽن تلڇٽ هر سال سمنڊ ۾ منتقل ٿئي ٿي.{{Citation needed|date=May 2009}} هڪ اندازي موجب هر ڪعبي ميٽر پاڻي ۾ 34 ڪلوگرام تلڇٽ هوندي آهي، جڏهن ته [[ڪولوراڊو درياهه]] ۾ اها مقدار 10 ڪلوگرام ۽ [[نيل درياهه]] ۾ صرف 1 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

زرد درياهه جو سراسري وهڪرو 2,110 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ ٻڌايو وڃي ٿو (جڏهن ته [[يانگزي درياهه]] جو 32,000 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ آهي)، جڏهن ته وڌ ۾ وڌ وهڪرو 25,000 ۽ گهٽ ۾ گهٽ 245 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ رڪارڊ ڪيو ويو آهي. بهرحال، 1972ع کان پوءِ درياهه گهڻو ڪري سمنڊ تائين پهچڻ کان اڳ ئي سڪي ويندو رهيو آهي. پاڻي جي مقدار ۾ هي گهٽتائي زرعي آبپاشي ۾ واڌ سبب ٿي، جيڪا 1950ع کان پنج ڀيرا وڌي چڪي آهي. 1999ع تائين درياهه مان ورتل پاڻي 140 ملين ماڻهن کي فراهم ڪيو ويندو هو ۽ {{convert|74,000|km2|sqmi|abbr=on}} زمين کي سيراب ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/video/2007/05/30/world/asia/1194817118362/chinas-yellow-river-part-1.html China's Yellow River, Part 1]. ''The New York Times'' (2007-05-30)&lt;/ref&gt; زرد درياهه جي ڊيلٽا جو ڪل پکيڙ {{convert|8,000|km2|mi2|abbr=off|sp=us}} آهي. پر سمنڊ تائين پهچندڙ تلڇٽ ۾ گهٽتائي سبب 1996ع کان وٺي ڊيلٽا هر سال ڪجهه حد تائين سامونڊي ڪٽائي (erosion) جي نتيجي ۾ گهٽجندي پئي وڃي.&lt;ref&gt;[http://china.org.cn/english/2005/Feb/119497.htm Yellow River Delta Shrinking 7.6 Square Kilometers Annually], ''China Daily'' 1 February 2005&lt;/ref&gt;

درياهه ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جولاءِ کان آڪٽوبر تائين برساتي موسم دوران وهندو آهي، جڏهن سالياني وهڪري جو لڳ ڀڳ 60٪ حصو هن عرصي ۾ گذري ٿو. جڏهن ته آبپاشي لاءِ سڀ کان وڌيڪ پاڻي مارچ کان جون تائين گهربل هوندو آهي. اضافي پاڻي کي محفوظ ڪرڻ، ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ ڪيترائي بند تعمير ڪيا ويا آهن، پر تلڇٽ جي تمام وڏي مقدار سبب انهن جي متوقع عمر محدود آهي. تجويز ڪيل [[ڏکڻ–اتر پاڻي منتقلي منصوبو]] ۾ [[يانگزي درياهه]] مان پاڻي منتقل ڪرڻ جون ڪيترائي رٿائون شامل آهن: هڪ درياهن جي اولهندي سرچشمن وٽ، جتي اهي هڪ ٻئي جي ويجهو آهن؛ ٻي [[هان درياهه]] جي مٿئين وهڪري مان؛ ۽ ٽين قديم [[چين جي عظيم واهه]] جي رستي سان.{{Citation needed|date=May 2009}}

تلڇٽ جي وڏي مقدار سبب زرد درياهه هڪ [[رسوبي وهڪرو]] (Depositional stream) آهي، يعني جتي وهڪرو آهستو هوندو آهي، اتي اهو پاڻ سان آندل مٽيءَ جو ڪجهه حصو پنهنجي پيٽ ۾ جمع ڪندو رهي ٿو. اهي تلڇٽ هيٺئين وهڪري ۾ [[قدرتي بند]]ن جي وچ ۾ درياهه جي پيٽ کي آهستي آهستي اوچو ڪن ٿا. جيڪڏهن ٻوڏ اچي، ته درياهه انهن بندن کي ٽوڙي ڀرپاسي جي هيٺاهين ٻوڏ واري ميدان ۾ نئون وهڪرو اختيار ڪري سگهي ٿو. تاريخي طور اهڙو واقعو لڳ ڀڳ هر سئو سالن ۾ هڪ ڀيرو پيش ايندو رهيو آهي. جديد دور ۾ ٻنڌن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ٻوڏن تي ضابطو آڻڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون ڪيون ويون آهن.{{Citation needed|date=May 2009}}

==آبي بجلي جا بند==
[[File:6058-Liujiaxia-Dam.jpg|thumb|[[ليوجياشيا بند]]، [[گانسو]]]]

هيٺ زرد درياهه تي تعمير ڪيل [[آبي بجلي]] گهرن جي هڪ اڻپوري فهرست ڏنل آهي، جيڪا انهن جي پهرين آپريشن جي سال (قوسين ۾) مطابق ترتيب ڏنل آهي:

*[[سانمينشيا بند]] (1960؛ [[سانمينشيا]]، [[هينان]])
*{{ill|سانشينگگونگ بند|zh|三盛公水利枢纽}} (1966؛ [[ڊينگڪو ڪائونٽي]] &lt;small&gt;([[بايان نور]] جو حصو)&lt;/small&gt;، [[اندروني منگوليا]])
*{{ill|چنگتونگ گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|青铜峡水库}} (1968؛ [[چنگتونگشيا]]، [[ننگشيا]])
*[[ليوجياشيا بند]] (ليوجيا گھاٽي) (1974؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[ليجياشيا بند]] (1997؛ [[جينڪا ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگوشيا بند]] (يانگو گھاٽي) آبي بجلي گهر (1975؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[تيانچياو بند]] (1977؛ [[باودي ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[فوگو ڪائونٽي]]، [[شانشي]] جي سرحد تي)
*[[باپانشيا بند]] (باپان گھاٽي) (1980؛ [[شيگو ضلعو]]، [[لانژو]]، [[گانسو]])
*[[لونگيانگشيا بند]] (1992؛ [[گونگهي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[دا گھاٽي]] آبي بجلي گهر (1998؛ [[لانژو]]، [[گانسو]])
*{{ill|لي گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|李家峡水库}} (1999؛ [[هوالونگ ڪائونٽي]]، [[هائيڊونگ]]، [[چنگھائي]])
*[[وانجيازائي بند]] (1999؛ [[پيانگوان ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[اندروني منگوليا]])
*[[شياولانگڊي بند]] (2001؛ [[جييوان]]، [[هينان]])
*[[لاشيويا بند]] (2010؛ [[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگچو بند]] (2016؛ [[شنگھائي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[مائيرڊانگ بند]] (2018؛ [[ماچين ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])

2000ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب، ستن وڏن آبي بجلي گهرن (لونگيانگشيا، ليجياشيا، ليوجياشيا، يانگوشيا، باپانشيا، داشيا ۽ چنگلونگشيا) جي گڏيل نصب ٿيل بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش 5,618 ميگاواٽ هئي.&lt;ref&gt;[http://english.people.com.cn/english/200012/14/eng20001214_57817.html Yellow River Upstream Important to West-East Power Transmission] People's Daily, 14 December 2000&lt;/ref&gt;

==پارگذر==
[[File:Major cities along the Yellow River.svg|thumb|زرد درياهه جي ڪنارن سان گڏ اهم شهر]]
[[File:Yellow river pontoon bridge jinan 2008 05.jpg|thumb|[[پونٽون پل]] (لوڪو پونٽون پل {{lang-zh|s={{linktext|泺口浮桥}}|t=濼口浮橋|p=Luòkǒu Fúqiáo}}) [[جينان]]، [[شانڊونگ]] ۾ زرد درياهه تي]]

صوبي وار، هيٺئين وهڪري کان مٿئين وهڪري ڏانهن ترتيب سان اهم پلون ۽ ٻيڙين وسيلي پارگذر هي آهن:{{citation needed|date=March 2020}}

[[شانڊونگ]]
* [[ڊونگ يِنگ زرد درياهه پل]]
* [[شينگلي زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[ليجن زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[بنژو زرد درياهه روڊ-ريلوي پل]]
* [[بنژو زرد درياهه شاهراهه پل]]
* [[بنژو–لائيو ايڪسپريس وي بنژو زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[هوئي چنگ زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[جييانگ زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جي 20 چنگڊائو–ينچوان ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جينان زرد درياهه پل]]
* [[لوڪو زرد درياهه ريلوي پل]] ([[جينان]])
* [[جينان جيانبانگ زرد درياهه پل]]
* [[بيجنگ–شنگهائي تيز رفتار ريلوي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–تائيپي ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–شنگهائي ريلوي جينان نئين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[پنگيين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ليائوچينگ]])

شانڊونگ–[[هينان]]
* [[بيجنگ–ڪولون ريلوي سنڪو زرد درياهه پل]] ([[جيننگ]]–[[پويانگ]])
* [[جوانچينگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])
* [[ڊونگمِنگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])

[[هينان]]
* [[ڪائيفينگ زرد درياهه پل]] ([[ڪائيفينگ]])
* [[ژينگژو زرد درياهه پل]] ([[ژينگژو]])

[[شانسي]]–[[هينان]]
* [[سانمين زرد درياهه پل]] ([[سانمينشيا]])

[[شانشي]]–[[هينان]]
* [[هانچينگ يومينڪو زرد درياهه پل]]

[[ننگشيا]]
* [[ينچوان زرد درياهه پل]] ([[ينچوان]])

[[اندروني منگوليا]]
* [[باوتو زرد درياهه پل]] ([[باوتو]])

[[گانسو]]
* [[لانژو زرد درياهه پل]]
* [[ژونگشان پل]] ([[لانژو]])

[[چنگھائي]]
* [[داري زرد درياهه پل]]
* [[جيانژا زرد درياهه پل]]
&lt;!--* زالنگهو پارگذر--&gt;

==جيوت==
===مڇيون===
[[File:DV Paradise fish male 03.jpg|thumb|[[پيراڊائيس مڇي]] ايڪويريم جي شوقينن ۾ تمام مشهور آهي ۽ ان جو اصل اوڀر ايشيا جي دريائي نظامن، جن ۾ زرد درياهه پڻ شامل آهي، مان آهي.]]

زرد درياهه جو طاس مڇين جي لحاظ کان انتهائي مالا مال آهي. هتي 28 [[خاندان (حياتيات)|خاندانن]] ۽ 92 [[جنس (حياتيات)|جنسن]] سان تعلق رکندڙ 160 کان وڌيڪ مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن مان 19 جنسون دنيا جي ڪنهن ٻئي هنڌ نٿيون ملن (يعني [[مقامي نوع|مقامي]] آهن).&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt; تنهن هوندي به رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي، [[متعارف ڪرايل نوعون|پرڏيهي نوعن]] جي متعارف ٿيڻ ۽ حد کان وڌيڪ شڪار سبب ڪيترين ئي مقامي مڇين جي آبادي گهٽجي وئي آهي يا اهي ختم ٿي چڪيون آهن، جڏهن ته ڪيترين کي چين جي سرخ فهرست ۾ [[خطري هيٺ نوع]] قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=Watts2007/&gt;

ڊيمن ۽ انهن جي ذخيرن سست وهڪري ۽ بيٺل پاڻي وارين مڇين لاءِ نوان رهائشي ماحول پيدا ڪيا آهن، پر تيز وهندڙ پاڻيءَ واريون مڇيون متاثر ٿيون آهن ۽ ڪيترين قسمن جي نسل وڌائڻ لاءِ مٿانهين ۽ هيٺانهين لڏپلاڻ پڻ رڪجي وئي آهي.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=Watts2007/&gt; 2000ع واري ڏهاڪي تائين زرد درياهه جي طاس ۾ رڳو 80 مقامي مڇين جون جنسون، جيڪي 63 جنسن ۽ 18 خاندانن سان واسطو رکندڙ هيون، رڪارڊ ڪيون ويون.&lt;ref name=Xie2018/&gt; ان جي ابتڙ، متعارف ڪرايل مڇين جو تعداد ۽ گهڻائي وڌي وئي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، جڏهن مڇي ماهر [[لي سي ژونگ (مڇي ماهر)|لي سي ژونگ]] هن علائقي جي مڇين جو پهريون جامع سروي شايع ڪيو، تڏهن رڳو هڪ متعارف ڪرايل نوع موجود هئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي تائين انهن جو تعداد 26 ٿي ويو.&lt;ref name=Xie2018/&gt;

ايشيائي درياهن وانگر، [[ڪارپ خاندان|ڪارپ خاندان (Cyprinidae)]] زرد درياهه جي طاس ۾ سڀ کان وڏو ۽ متنوع خاندان آهي. هن طاس ۾ 85 کان وڌيڪ ڪارپ قسمون رڪارڊ ٿيون آهن. ان کان پوءِ [[پٿريلي لوچ]] (20 کان وڌيڪ جنسون)، [[گوبي مڇيون]] (تقريباً 15 جنسون)، [[لوچ]] (تقريباً 10 جنسون) ۽ [[بيگريڊ ڪيٽ فش]] (تقريباً 10 جنسون) سڀ کان وڌيڪ متنوع خاندان آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;

[[چنگھائي-تبت پليٽو]] جي مٿانهين حصن ۾ مقامي مڇين جون جنسون نسبتاً گهٽ آهن، جتي خاص طور تي ''[[جمناسائپرس]]''، ''[[جمناڊپٽائڪس]]''، ''[[پليٽيفاروڊون]]''، ''[[شزوپائگوپسس]]'' ۽ ''[[ٽرائپلوفائسا]]''
جهڙيون لوچون ملن ٿيون.&lt;ref name=Qi2016/&gt; زرد درياهه جي 18 مقامي جنسن مان 12 مٿئين وهڪري ۾ ملن ٿيون.&lt;ref name=Xie2018/&gt; انهن مان ڪيترين کي خطرو لاحق آهي ۽ ڪيترن ئي مٿانهين معاون درياهن ۾ هاڻي متعارف ڪرايل [[سالمن]] قسمون غالب ٿي ويون آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=Qi2016/&gt;

هيٺئين وهڪري ۽ ڊيلٽا ۾ ڪيترين ئي [[کارو پاڻي|کارن]] يا [[يوريهيلائن]] مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن ۾ گوبي مڇيون، [[ايشيائي سي باس]]، [[فليٽ فش]] ۽ ''[[ٽاڪيفوگو]]'' پفر مڇيون شامل آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;

مڇي مارڻ اڄ به اهم معاشي سرگرمي آهي، پر پڪڙ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. 2007ع ۾ ڄاڻايو ويو ته زرد درياهه مان پڪڙيل مڇين جو مقدار اڳ جي ڀيٽ ۾ 40 سيڪڙو گهٽجي ويو هو.&lt;ref name=Watts2007/&gt; وڏيون [[ايشيائي ڪارپ]]، [[شڪاري ڪارپ]]، [[ووچانگ بريم]] ۽ وڏيون [[ڪيٽ فش]] اڃا تائين موجود آهن، پر سڀ کان وڏيون جنسون جهڙوڪ [[چيني پيڊل فش]]، [[ڪالوگا اسٽرجن]] ۽ [[يانگزي اسٽرجن]] گذريل لڳ ڀڳ پنجاهه سالن کان زرد درياهه جي طاس ۾ ڏٺيون نه ويون آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.17520/biods.2020191 |title=Species diversity and conservation of freshwater fishes in the Yellow River basin|last1=Zhao |first1=Y. |journal=Biodiversity Science |display-authors=etal |date=2020 |volume=28 |issue=12 |pages=1496–1510 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

2018ع کان هر سال 1 اپريل کان 30 جون تائين زرد درياهه جي سڄي طاس ۾ مڇي مارڻ تي سالياني پابندي لاڳو ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[https://www.seetao.com/details/59194.html The Yangtze River has entered a ten-year fishing ban. What about the Yellow River]&lt;/ref&gt; 1 اپريل 2022ع کان [[چنگھائي]]، [[سيچوان]] ۽ [[گانسو]] جي مٿئين وهڪري ۾ قدرتي مڇين جي شڪار تي مڪمل پابندي لاڳو ڪئي وئي، جيڪا 2025ع جي آخر تائين جاري رهندي. باقي طاس ۾ سالياني پابندي جو عرصو 1 اپريل کان 31 جولاءِ تائين وڌايو ويو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.moa.gov.cn/govpublic/YYJ/202202/t20220222_6389264.htm 农业农村部关于调整黄河禁渔期制度的通告]&lt;/ref&gt;

===آبي زراعت===
[[File:Chinemys reevesii 02.jpg|thumb|[[چيني تلاءَ وارو ڪڇون]] (تصوير ۾ ڏيکاريل) ۽ [[چيني نرم خول وارو ڪڇون]] ٻئي زرد درياهه جا مقامي آهن، پر وڏي پيماني تي فارمن ۾ پڻ پاليا وڃن ٿا.]]

زرد درياهه عام طور تي [[چين ۾ آبي زراعت|آبي زراعت]] لاءِ وچ ۽ ڏکڻ چين جي درياهن، جهڙوڪ [[يانگزي درياهه|يانگزي]] يا [[پرل درياهه]] جيترو مناسب ناهي، پر ان جي ڪنارن سان ڪجهه علائقن ۾ آبي زراعت ڪئي وڃي ٿي. هڪ اهم مرڪز [[شِنگ يانگ]] جي درياهه ڪناري واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي، جيڪو [[ژينگژو]] کان مٿانهون آهي. 1986ع ۾ [[وانگچُن، شِنگ يانگ|وانگچُن]] ۾ مڇين جا تلاءَ ٺاهڻ شروع ٿيا، جيڪي وڌندي وڌندي 15,000 [[مو (ماپ)|مو]] (10 چورس ڪلوميٽر) تائين پهچي ويا، ۽ وانگچُن اتر چين جو سڀ کان وڏو آبي زراعت مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html |script-title=zh:黄河畔的荥阳市万亩鱼塘 |trans-title=Ten thousand of ''mu'' of fish ponds in the riverside Xingyang |website=zgnyqss.com |language=zh-hans |date=2011-09-30 |access-date=17 March 2013 |archive-date=1 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201073225/http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

زرد درياهه جي طاس ۾ ڪڇن جون ٻه مقامي جنسون ملن ٿيون: [[چيني تلاءَ وارو ڪڇون]] ۽ [[چيني نرم خول وارو ڪڇون]]. ٻنهي کي، خاص طور تي نرم خول واري ڪڇي کي، خوراڪ لاءِ وڏي پيماني تي فارمن ۾ پاليو وڃي ٿو. چيني کاڌن ۾ مشهور هن نرم خول واري ڪڇي جي هڪ قسم کي &quot;زرد درياهه ڪڇون&quot; ({{lang|zh-hans|黄河鳖}}) سڏيو وڃي ٿو. اڄڪلهه چين جي گهڻن ريسٽورنٽن ۾ استعمال ٿيندڙ اهي ڪڇون فارمن مان ايندا آهن، جيڪي زرد درياهه جي ويجهو هجن يا نه هجن.

2007ع ۾ [[وانگچُن، شِنگ يانگ]]، [[هينان]] ۾ هن قسم جي ڪڇن جي وڏي فارم جي تعمير شروع ڪئي وئي. هر سال پنج لک نه پر پنج ملين ڪڇا پالڻ جي گنجائش سان، اها سهولت هينان صوبي جي سڀ کان وڏي فارم بڻجڻ جي اميد هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm |script-title=zh:荥阳开建河南省最大黄河鳖养殖基地 |trans-title=Construction started in Xingyang on the province's largest Yellow River Turtle farm |website=zynews.com |language=zh-hans |date=2007-07-24 |access-date=17 March 2013 |archive-date=22 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222032909/http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

تمام وڏي جسامت وارو [[چيني ديو قامت سلامينڊر]]، جيڪو خوراڪ ۽ روايتي دوائن لاءِ شڪار ٿيڻ سبب سخت متاثر ٿيو آهي، زرد درياهه سميت چين جي ٻين درياهن جو مقامي جانور آهي. چين جي ڪيترن ئي علائقن ۾ هن جي وڏي پيماني تي فارمن ۾ افزائش ڪئي وڃي ٿي. جينياتي تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته قيد ۾ پاليل اڪثر سلامينڊر زرد درياهه واري نسل سان تعلق رکن ٿا. جڏهن انهن کي ٻيهر فطرت ۾ ڇڏيو وڃي ٿو ته زرد درياهه واري نسل جا سلامينڊر ٻين علائقن تائين پکڙجي وڃن ٿا، جنهن ڪري ٻين مقامي نسلن لاءِ خطرو پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=Yan2018&gt;{{Cite journal|last1=Yan|first1=Fang|last2=Lü|first2=Jingcai|last3=Zhang|first3=Baolin|last4=Yuan|first4=Zhiyong|last5=Zhao|first5=Haipeng|last6=Huang|first6=Song|last7=Wei|first7=Gang|last8=Mi|first8=Xue|last9=Zou|first9=Dahu|year=2018|title=The Chinese giant salamander exemplifies the hidden extinction of cryptic species|journal=Current Biology|volume=28|issue=10|pages=R590–R592|doi=10.1016/j.cub.2018.04.004|pmid=29787716|doi-access=free|bibcode=2018CBio...28.R590Y }}&lt;/ref&gt;

==نباتات==

زرد درياهه ڪيترن ئي ماحولياتي علائقن مان گذري ٿو، جن ۾ [[تبتي پليٽو جا الپائن جهاڙيلا علائقا ۽ چراگاهه]]، [[مرڪزي تبتي پليٽو جي الپائن اسٽيپ]]، [[ٻيلو]]، [[اورڊوس ريگستان]]، [[منگوليا–منچوريا گھاسزار]] ۽ [[بوهائي سمنڊ جا لوڻياٺي چراگاهه]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Olson |first1=David M. |last2=Dinerstein |first2=Eric |last3=Wikramanayake |first3=Eric D. |last4=Burgess |first4=Neil D. |last5=Powell |first5=George V. N. |last6=Underwood |first6=Emma C. |last7=D'amico |first7=Jennifer A. |last8=Itoua |first8=Illanga |last9=Strand |first9=Holly E. |last10=Morrison |first10=John C. |last11=Loucks |first11=Colby J. |last12=Allnutt |first12=Thomas F. |last13=Ricketts |first13=Taylor H. |last14=Kura |first14=Yumiko |last15=Lamoreux |first15=John F. |last16=Wettengel |first16=Wesley W. |last17=Hedao |first17=Prashant |last18=Kassem |first18=Kenneth R. |title=Terrestrial Ecoregions of the World: A New Map of Life on Earth |journal=BioScience |date=2001 |volume=51 |issue=11 |pages=933 |doi=10.1641/0006-3568(2001)051[0933:TEOTWA]2.0.CO;2}}&lt;/ref&gt; نباتاتي حياتي هنڌ جي لحاظ سان گهڻو مختلف آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Greer |first1=Charles |last2=Popov |first2=Igor |date=15 December 2025 |title=Yellow River: Plant and Animal Life |url=https://www.britannica.com/place/Yellow-River/Plant-and-animal-life |encyclopedia=Britannica |location=United States |access-date=28 December 2025}}&lt;/ref&gt; هيٺين علائقن، جيڪي انساني ترقيءَ کان گهڻو متاثر ٿيا آهن، اتي نباتاتي تنوع نسبتاً گهٽ آهي، ۽ نباتات ۾ بنيادي طور [[سوئيڊا|سيپ ويڊ]]، [[فريگمائٽس آسٽرالس|فريگمائٽس]]، [[سيٽاريا ويرڊس]]|فاڪس ٽيل گھاس]]، [[امپيراٽا سلنڊريڪا|ڪونائي گھاس]] ۽ [[ٽيمرڪس چائينينسس|ٽيمرسڪ]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Xu |first1=Zhen |last2=Li |first2=Renqiang |last3=Dou |first3=Wenjun |last4=Wen |first4=Hui |last5=Yu |first5=Shulin |last6=Wang |first6=Pan |last7=Ning |first7=Lehua |last8=Duan |first8=Jiaquan |last9=Wang |first9=Jichun |title=Plant Diversity Response to Environmental Factors in Yellow River Delta, China |journal=Land |date=20 February 2024 |volume=13 |issue=3 |pages=264 |doi=10.3390/land13030264 |doi-access=free |bibcode=2024Land...13..264X }}&lt;/ref&gt;

===نباتاتي تبديليون===
درياهه جي ڊيلٽا جي ڇڏيل حصن ۾ [[ڪاٺيلا ٻوٽن جي واڌ]] سبب جڙي ٻوٽين جي تنوع ۾ گهٽتائي اچي ٿي، جنهن سان مٽيءَ جون خاصيتون تبديل ٿين ٿيون ۽ انهن آبي دلدلي ماحولياتي نظامن جي ماحولياتي توازن ۽ ڪارڪردگي تي ممڪن اثر پوي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Jiaxuan |last2=Luo |first2=Mengjiao |last3=Qu |first3=Fanzhu |last4=Sun |first4=Bowen |last5=Yu |first5=Yang |last6=Meng |first6=Ling |date=2025-05-21 |title=Impacts of Shrub Encroachment on Vegetation Community and Soil Characteristics in Coastal Wetlands of the Abandoned Yellow River Course |journal=Agronomy |language=en |volume=15 |issue=5 |pages=1258 |doi=10.3390/agronomy15051258 |doi-access=free |bibcode=2025Agron..15.1258L |issn=2073-4395}}&lt;/ref&gt;

===تحفظ جون ڪوششون===
[[شانگچيو]] کان ٻاهر واقع شانگچيو زرد درياهه قديم وهڪري جو قومي ٻيلو پارڪ هڪ انساني هٿان تيار ڪيل ٻيلو آهي، جيڪو زرد درياهه واري علائقي جي حياتياتي تنوع جي جزوي بحالي لاءِ قائم ڪيو ويو آهي. هي پارڪ حياتياتي تنوع جو مالڪ آهي، مصنوعي ٻيلن بابت تحقيق لاءِ اهم وسيلي طور ڪم ڪري ٿو ۽ ڪجهه [[خطري هيٺ نوع|خطري هيٺ آيل نوعن]] لاءِ محفوظ پناهه گاهه پڻ فراهم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wang |first1=Xiaofang |last2=Song |first2=Yiming |last3=Zhang |first3=Xiangju |last4=Hou |first4=Heping |last5=Li |first5=Yongsheng |title=Plant Diversity Research in Shangqiu Yellow River Ancient Course National Forest Park, China |journal=Forests |date=20 October 2024 |volume=15 |issue=10 |pages=1831 |doi=10.3390/f15101831 |doi-access=free |bibcode=2024Fore...15.1831W }}&lt;/ref&gt;

==آلودگي==
{{see also|چين ۾ پاڻي جي آلودگي}}

25 نومبر 2008ع تي ''[[دي گارجين]]'' جي صحافيه ٽانيا برينيگن پنهنجي رپورٽ ''&quot;چين جي ماءُ درياهه: زرد درياهه&quot;'' ۾ دعويٰ ڪئي ته سخت [[چين ۾ پاڻي جي آلودگي|پاڻيءَ جي آلودگي]] سبب چين جي زرد درياهه جو هڪ ٽيون حصو زرعي يا صنعتي استعمال لاءِ به ناقابلِ استعمال بڻجي چڪو آهي، جنهن جو وڏو سبب ڪارخانن مان نڪرندڙ فضلو ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن جو نيڪال آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2008/nov/25/water-china|title= One-third of China's Yellow River 'unfit for drinking or agriculture' Factory waste and sewage from growing cities has severely polluted major waterway, according to Chinese research|author-last1=Branigan|author-first1= Tania |date=25 November 2008|work=The Guardian |location=UK|access-date=14 March 2009}}&lt;/ref&gt;

درياهه پنهنجي پهرئين وڏي شهر [[شيننگ]] تائين پهچندي ئي شديد آلودگي جو شڪار ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=行程3000公里 亲眼目睹黄河水污染现状(组图) |trans-title=Travelling 3000km to document the pollution of the Yellow River in pictures|date=2004-09-16|work= 北京青年报|via=Sina|url=http://finance.sina.com.cn/x/20040916/09041027452.shtml }}&lt;/ref&gt;

[[زرد درياهه ڪنزرويئنسي ڪميشن]] 2007ع ۾ درياهه جي 8,384 ميلن کان وڌيڪ حصي جو سروي ڪيو ۽ ٻڌايو ته درياهه جي 33.8 سيڪڙو حصي جي پاڻيءَ جو معيار [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] جي معيار موجب &quot;سطح پنج&quot; کان به هيٺ هو. سطح پنج جو پاڻي پيئڻ، آبي زراعت، صنعتي استعمال يا زرعي مقصدن لاءِ به مناسب نه هوندو آهي. رپورٽ موجب گذريل سال درياهه جي نظام ۾ مجموعي طور 4.29 ارب ٽن فضلو ۽ گندو پاڻي خارج ڪيو ويو، جنهن مان 70 سيڪڙو صنعتن ۽ پيداواري ادارن، 23 سيڪڙو گهريلو نيڪال، ۽ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻين ذريعن مان آيو هو.{{which|date=October 2011}}

==ثقافت ۾==
[[File:Mother Huang He Lanzhou.jpg|right|thumb|[[لانژو]] ۾ زرد درياهه جي ماءُ (黄河母亲雕塑) جو مجسمو]]

{{Quote box
| quote =
هوا گجندي پئي اچي، گهوڙا هڻڪارون ڪري رهيا آهن،&lt;br&gt;
زرد درياهه گجندو پيو وهي، زرد درياهه گجندو پيو وهي!&lt;br&gt;
...&lt;br&gt;
جبلن ۾ لکين بهادر سپاهي موجود آهن!&lt;br&gt;
۽ ميدان بهادر گوريلا ويڙهاڪن سان ڀرجي ويا آهن!&lt;br&gt;
سڀئي [[ٻي چين-جاپان جنگ|جاپاني حملي آورن]] سان وڙهڻ لاءِ گڏ ٿيا آهن!&lt;br&gt;
پنهنجون سڀئي پستولون ۽ بندوقون سنڀاليو.&lt;br&gt;
پنهنجون سڀئي تلوارون ۽ نيزا مضبوطيءَ سان جهليو!&lt;br&gt;
زرد درياهه جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
[[اتر چين جو ميدان|اتر]] جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
ملڪ جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
پنهنجي وطن جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
| author = [[گوانگ ويران]] ۽ [[شيان شنگهائي]]
| source = ''[[زرد درياهه ڪنٽاٽا]]''، 1939ع
| width = 30%
}}

هڪ روايتي عقيدي موجب زرد درياهه [[تيان]] (آسمان) مان وهي ٿو ۽ [[کيرائين واٽ]] جو تسلسل آهي. چيني ڏند ڪٿا موجب [[ژانگ چيان]] کي زرد درياهه جو سرچشمو ڳولڻ لاءِ موڪليو ويو. ڪيترن ڏينهن تائين درياهه ۾ سفر ڪرڻ کان پوءِ هن هڪ [[ڳئون چاريندڙ ۽ اُڻندڙ ڇوڪري]] کي ڏٺو. جڏهن هن ڇوڪريءَ کان پنهنجي جاءِ بابت پڇيو ته هن کيس پنهنجو [[شٽل (اُڻت)|اُڻت وارو شٽل]] ڏنو ۽ چيو ته اهو نجومي يان جون پِنگ (嚴君平) کي ڏيکاريندو. جڏهن ژانگ واپس موٽيو ته نجومي ان کي اُڻندڙ ڇوڪري ([[ويگا]]) جو شٽل سڃاتو ۽ ٻڌايو ته جنهن وقت ژانگ اهو شٽل حاصل ڪيو هو، تڏهن هن هڪ [[سيارو|آوارو تارو]] اُڻندڙ ڇوڪري ۽ ڳئون چاريندڙ ([[الطائر]]) جي وچ مان گذرندي ڏٺو هو.&lt;ref name=&quot;CBDChangChenchou&quot;&gt;{{ChineseBioDict|Chang Chên-chou}}&lt;/ref&gt;

[[هيبي]] ۽ [[هينان]] صوبن جا نالا زرد درياهه مان نڪتل آهن. انهن جا مطلب ترتيبوار &quot;درياهه جي اتر&quot; ۽ &quot;درياهه جي ڏکڻ&quot; آهن، جيتوڻيڪ تاريخي طور انهن جي وچ واري سرحد ڪڏهن به مستقل نه رهي آهي، ۽ موجوده وقت ۾ هيبي ۽ هينان جي سرحد زرد درياهه بدران [[ژانگ درياهه]] آهي.

;ماءُ درياهه ۽ چيني تهذيب جو گهوارو
روايتي طور اهو عقيدو آهي ته چيني تهذيب جي شروعات زرد درياهه جي طاس ۾ ٿي. چيني ماڻهو هن درياهه کي &quot;ماءُ درياهه&quot; ۽ &quot;چيني تهذيب جو گهوارو&quot; سڏين ٿا.

[[چين جي تاريخ]] دوران زرد درياهه کي هڪ ئي وقت نعمت ۽ مصيبت ٻنهي طور ڏٺو ويو آهي، تنهنڪري ان کي &quot;چين جو فخر&quot; ۽ &quot;چين جو ڏک&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;Cheng, Linsun and Brown, Kerry (2009) ''Berkshire encyclopedia of China'', Berkshire Publishing Group, p. 1125 {{ISBN|978-0-9770159-4-8}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ ۾ هي درياهه مغربي ۽ جاپاني سامراجيت جي مقابلي ۾ اڀرندڙ چيني قوم جي علامت بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Chen |first=Fei |date=2019 |title=Rediscovering the Yellow River and the Yangtze River: the Circulation of Discourses on the North–South Dichotomy between Late Qing China and Meiji Japan |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-asian-studies/article/abs/rediscovering-the-yellow-river-and-the-yangtze-river-the-circulation-of-discourses-on-the-northsouth-dichotomy-between-late-qing-china-and-meiji-japan/FA789BD0E4991B50B13D68B3ECD3C6BF |journal=International Journal of Asian Studies |volume=16 |issue=1 |pages=33–51 |doi=10.1017/S1479591418000323 |issn=1479-5914|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ان کان به اڳ، زرد درياهه بابت بيشمار شاعريون ۽ لوڪ ڪهاڻيون زباني روايتن ذريعي نسل در نسل منتقل ٿينديون رهيون، جيڪي ان کي &quot;چيني روح جي علامت&quot; طور پيش ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The 'Yellow River Piano Concerto': Politics, Culture, and Style|last=Chen|first=Shing-Lih|date=1995|journal=University of British Columbia}}&lt;/ref&gt;

;آفتن جو درياهه
اتر چين جي ميدان ۾ چيني تهذيب جي ارتقا ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪرڻ باوجود، زرد درياهه جي بار بار ايندڙ ٻوڏن ۽ پنهنجي وهڪري جي تبديليءَ سبب درياهه جي ڪنارن تي رهندڙ آباديءَ کي وڏين آفتن کي منهن ڏيڻو پيو، تنهنڪري ان کي &quot;آفتن جو درياهه&quot; ({{lang-zh|s=灾难河}}) پڻ چيو وڃي ٿو. زرد درياهه جو انتظام تاريخ جي مختلف دورن ۾ ڪيترين ئي چيني سلطنتن لاءِ هڪ وڏو سياسي مسئلو رهيو آهي.&lt;ref&gt;[http://36.112.18.13/Qikan/Article/Detail?id=75778371504849534853484949 基于黄河灾害研究综述的思考 On a Review of the Disasters from the Yellow River]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://cdo.develpress.com/?p=10096 黄河安澜呼唤生态保护和高质量发展]&lt;/ref&gt;

;جڏهن زرد درياهه صاف وهي
ڪڏهن ڪڏهن زرد درياهه کي شاعراڻي انداز ۾ &quot;گدلو وهڪرو&quot; ({{lang-zh|first=t|labels=no|s={{linktext|浊|流}}|t={{linktext|濁|流}}|p=Zhuó Liú}}) پڻ سڏيو ويندو آهي. چيني محاورو &quot;جڏهن زرد درياهه صاف وهي&quot; اهڙي واقعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪو ڪڏهن به نه ٿيندو، ۽ اهو انگريزي محاوري &quot;when pigs fly&quot; سان مشابهت رکي ٿو.{{citation needed|date=March 2023}}

[[يونگلي شهنشاهه]] جي دور ۾ &quot;زرد درياهه جي صاف وهڻ&quot; کي هڪ نيڪ شگون سمجهيو ويو. ان سان گڏ [[چيلن]] (1414ع ۾ [[بنگال]] جي سفارت پاران [[ژينگ هي]] جي جهازن وسيلي چين آندل آفريقي زرافو)، [[زويو]] ۽ ٻين غيرمعمولي قدرتي واقعن جي ظاهر ٿيڻ کي به خوش نصيبي جي نشاني قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=duy&gt;{{Cite journal
|first=J.J.L.|last=Duyvendak|jstor=4527170
|title=The True Dates of the Chinese Maritime Expeditions in the Early Fifteenth Century
|journal=T'oung Pao |series=Second Series|volume=34|issue=5|year=1939|pages=401–403}}&lt;/ref&gt;

==سياحت==
[[File:Kanbula Geopark.png|thumb|[[ڪنبولا نيشنل جيوپارڪ]]، [[چنگھائي]]]]

زرد درياهه سان لاڳاپيل ڪيترائي مشهور سياحتي ماڳ آهن، جن ۾ [[چنگھائي]] جو ڪنبولا [[يونيسڪو]] گلوبل جيوپارڪ، [[گانسو]] ۾ [[ليوجياشيا ڊيم]] ڀرسان [[بنگلنگ مندر|بنگلنگ غارن وارا مندر]]، [[گانسو]] جو [[زرد درياهه پٿرن وارو ٻيلو]]، ۽ [[شانشي]] ۾ [[هوڪو آبشار]] شامل آهن.

1986ع ۾ چيني رافٽنگ ٽيمن پهريون ڀيرو زرد درياهه جو مڪمل سفر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blog.westminster.ac.uk/contemporarychina/the-yangtze-river-conquest-rafting-for-chinas-honour/ |title=The Yangtze River conquest: rafting for China's honour}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ زرد درياهه جي مڪمل ڊيگهه تي پيادل هلڻ ۽ سائيڪل ذريعي سفر ڪرڻ جون به ڪامياب ڪوششون ڪيون ويون آهن، جيتوڻيڪ مٿئين وهڪري جا ڪي حصا اهڙا آهن جتي درياهه جي ڪناري تائين پهچ ممڪن ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.josephrock.net/2025/02/next-trip-cycling-yellow-river-from-sea.html |title=Next trip: Cycling Yellow River from Sea}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>mfaxctmti18wv8fbb0reg5aaa3i2h38</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390144</id>
      <parentid>390143</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T08:22:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105341" sha1="29itqras0gvux556m5u2sk4m8m17mjx" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

=== تهذيب جي جنم ڀومي ===
{{see also|زرد درياهه جي تهذيب}}

[[File:Nine Provinces of China.png|thumb|عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو]]
[[File:Western Zhou geography.svg|thumb|[[مغربي زو خاندان]] جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.]]

[[چيني ڏند ڪٿا]] موجب ديو قامت [[ڪوا فو]] سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ [[وي درياهه]] جو پاڻي پي ويو.&lt;ref&gt;Summary of the story given in the definition of {{lang|zh|夸父追日}}: {{cite book|script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title=[[Xiandai Hanyu Cidian|A Dictionary of Current Chinese]] (Seventh Edition) |date=1 September 2016|publisher=[[The Commercial Press]] |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}&lt;/ref&gt;

[[بهار ۽ سرءُ وارو دور|بهار ۽ سرءُ جي دور]]&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;&gt;Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map &quot;4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)&quot;. {{in lang|fr}}&lt;br/&gt; English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}&lt;/ref&gt; ۽ [[چن خاندان]] جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، [[لويانگ]] کان گذرڻ کان پوءِ درياهه [[شانشي]] ۽ [[هينان]] صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ [[هيبي]] ۽ [[شنڊونگ]] جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده [[تيانجن]] جي ويجهو [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

[[ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه]] جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري [[عظيم يو]] کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|黄河水利委员会黄河志总编辑室|2010|loc=一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代}}&lt;/ref&gt;

''[[يو گونگ]]'' ۾ لکيل آهي: &quot;جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡}}&lt;/ref&gt;

هتي ذڪر ڪيل &quot;جشي&quot; مان مراد موجوده [[چنگھائي]] صوبي جي [[شون هوا سالار خودمختيار ضلعو]] ڀرسان واقع [[آمني ماچن جبل]] آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف [[هوائين]] ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي [[سان مين]] ۽ [[مينگجن]] کان گذرندي [[لو درياهه (هينان)|لو درياهه]] سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو [[دائي پي جبل]] جي اتر کان، [[ژانگ درياهه]] کي پار ڪندي، موجوده [[چوژو ضلعو]] ([[هيبي]]) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده [[شين ضلعو]] وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي [[چنگ ضلعو]] جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار [[تيانجن]] جي ڏکڻ اوڀر مان [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر ''يو گونگ'' ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي &quot;يو درياهه&quot; سڏيو وڃي ٿو.

=== يو درياهه جي وهڪري جي تبديلي ===

[[ژو خاندان]] جي [[ژو جي بادشاهه ڊِنگ|بادشاهه ڊِنگ]] جي حڪومت جي پنجين سال (602 ق.م.) ۾ درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري کي ڇڏي ڪيترائي سؤ ڪلوميٽر اوڀر طرف منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه [[لي يانگ]] (موجوده [[شون ضلعو]]، [[هينان]] جي ڏکڻ اولهه) ۾ سوشو نالي هنڌ وٽ پنهنجا ڪنارا ٽوڙي ٻاهر نڪري آيو ۽ يو درياهه جي اصل وهڪري کان هٽي ويو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|漢書|chapter=卷029|quote=王横言：&quot;禹之行河水，本随西山下东北去。《周谱》云：'定王五年河徙'，则今所行，非禹之所穿也。&quot;}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ اهو [[ژانگ وو]] (موجوده [[ڇانگ ضلعو]]، [[هيبي]] جي اتر اوڀر) وٽ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ٿيو، جيڪو [[عظيم يو]] طرفان ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ کان پوءِ تاريخ ۾ زرد درياهه جي وهڪري جي پهرين وڏي تبديلي مڃي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=禹河大徙|url=http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|website=黄河网|publisher=水利部黄河水利委员会|accessdate=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424174203/http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|archive-date=2017-04-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
سوشو وٽ رخ بدلائڻ کان پوءِ نئون وهڪرو تقريباً [[هوا ضلعو]] کان اوڀر طرف وهندو هو، پوءِ [[هينان]] ۾ [[پويانگ]] جي اتر اولهه مان گذرندي اتر طرف مڙندو هو. ان کان پوءِ [[شنڊونگ]] جي [[گوان ضلعو]] جي اتر ۾ ٻيهر اوڀر طرف مڙي، پوءِ [[چي پنگ]] مان گذرندي وري اتر طرف وڌندو هو، [[هيبي]] جي [[ڇانگژو]] مان آهستي آهستي اتر طرف منتقل ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده [[هوانگ هوا]] ضلعي جي اتر ۾ [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡锥指|[[胡渭]]|quote=周定王五年河徙，自宿胥口东行漯川，右经滑台城(滑县旧城)，又东北经黎阳县(泼县东北兰里)南，又东北经凉城县，又东北为长寿津，河至此与深川别行而东北入海，水经谓之大河故渎。}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران يو درياهه جو اصل وهڪرو ڪجهه وقت تائين وقفي وقفي سان پاڻي کڻندو رهيو، پر [[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] جي وچ ڌاري مڪمل طور سڪي ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|袁仲翔|王质彬|徐福龄|1991|loc=一、夏商西周春秋战国时期}}&lt;/ref&gt;
[[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] ۾ بندن، واهن ۽ ذخيرن کي نقصان پهچائڻ ۽ دشمن رياستن کي ٻوڏ ۾ ٻوڙڻ هڪ عام فوجي حڪمت عملي بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Floods&quot;&gt;Allaby, Michael &amp; Garrat, Richard. ''Facts on File Dangerous Weather Series: [https://books.google.com/books?id=QTKbcWwJ90MC&amp;pg=PA142 Floods]'', p. 142. Infobase Pub., 2003. {{ISBN|0-8160-5282-4}}. Accessed 15 October 2011.&lt;/ref&gt;
ڇو ته زرد درياهه جي وادي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] کان [[گوانژونگ]] واري علائقي ۽ [[چن رياست]] ڏانهن وڃڻ جو اهم رستو هئي، تنهنڪري چن رياست [[هانگو لنگهه]] کي مضبوط قلعن سان محفوظ ڪيو. هتي ڪيترائي اهم معرڪا ٿيا، ۽ اهو [[هان خاندان]] جي گاديءَ وارن شهرن [[چانگ آن]] ۽ [[لويانگ]] جي حفاظت لاءِ به هڪ اهم دفاعي لنگهه هو.
11ع ۾ آيل وڏي ٻوڏ کي مختصر عرصي واري [[شن خاندان]] جي زوال جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 70ع واري ٻي وڏي ٻوڏ کان پوءِ درياهه ٻيهر [[شنڊونگ]] جي اتر مان تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي واپس اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== شاهي دور ===

ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات کان پوءِ [[هانگو لنگهه]] جي فوجي اهميت گهٽجڻ لڳي، ۽ وڏا قلعا ۽ فوجي اڏا [[تونگ لنگهه|تونگ گوان]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. 923ع ۾ [[بعد وارو ليانگ]] خاندان جي جنرل [[دوان نِنگ]] پنهنجي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي [[بعد وارو تانگ]] کان بچائڻ جي ناڪام ڪوشش ۾ بند ڀڃرائي لڳ ڀڳ {{convert|1000|sqmi|sp=us}} علائقو ٻوڙي ڇڏيو. [[سونگ خاندان|سونگ]] دور جي انجنيئر [[لي چون]] پڻ 1020ع ۾ [[ليائو خاندان|ختان]] جي حملي کان بچاءَ لاءِ زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري کي ٻوڙڻ جي ساڳي تجويز ڏني، پر اها رد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي رياستن وچ ۾ ٿيل [[چانيوان معاهدو]] سونگ حڪومت کي نوان کاهه کوٽڻ يا درياهه جو رخ تبديل ڪرڻ کان واضح طور روڪيندو هو.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;&gt;Elvin, Mark &amp; Liu Cuirong&lt;!--sic--&gt; (eds.) ''Studies in Environment and History:'' ''[https://books.google.com/books?id=tAxmcRXKpaUC&amp;pg=PA554 Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History]'', pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. {{ISBN|0-521-56381-X}}.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به بند ٽٽندا رهيا. [[1034ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1034ع ۾ هينگ لونگ]] وٽ بند ٽٽڻ سبب درياهه ٽن وهڪرن ۾ ورهائجي ويو ۽ [[ديژو]] ۽ [[بوزو (جديد شنڊونگ)|بوزو]] جي اترين علائقن ۾ بار بار ٻوڏون آيون.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; سونگ حڪومت پنجن سالن تائين پراڻو وهڪرو بحال ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪندي رهي. صرف هڪ سال اندر 35,000 کان وڌيڪ مزدور، 100,000 ڀرتي ڪيل ڪارڪن، ۽ 220,000 ٽن ڪاٺ ۽ بانس استعمال ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; پر آخرڪار 1041ع ۾ اهو منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. ان کان پوءِ نسبتاً آهستي وهندڙ درياهه 1048ع ۾ [[شانگهو]] وٽ ٻيهر بند ٽوڙي پنهنجو مکيه وهڪرو اتر طرف [[تيانجن]] ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== ڏاکڻو وهڪرو وارو دور ===
[[File:546 of 'The International Geography. ... Edited by H. R. Mill' (11167528043).jpg|thumb|زرد درياهه جي پراڻن ۽ موجوده ڇوڙن جو نقشو]]
[[File:Ming Zuling.png|thumb|[[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم ڀرسان [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] ۽ [[منگ زولِنگ]] جو نقشو، جيڪو [[پان جيشُن]] جي ''Overview of River Maintenance'' جي [[چار خزانا مڪمل لائبريري]] واري ايڊيشن مان ورتل آهي. [[چنگ خاندان]] واري ايڊيشن تائين 1680ع جي ٻوڏ سبب اهي سڀ هنڌ پاڻي هيٺ اچي چڪا هئا.]]

1128ع کان 1855ع تائين زرد درياهه پنهنجي اڄوڪي رستي موجب [[بوهائي سمنڊ]] ۾ نه پر ڏکڻ طرف وهي [[هوائي درياهه]] سان ملي موجوده اتر [[جيانگسو صوبو]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان [[زرد سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. 1128ع ۾ [[ڪائيفينگ]] جي گورنر [[دو چونگ]] {{nowrap|({{lang|zh|{{linktext|杜|充}}}})}} جي اڳواڻي هيٺ [[سونگ خاندان]] جي فوجن [[جن خاندان (1115–1234)|جن خاندان]] جي وڌندڙ فوج کي روڪڻ لاءِ زرد درياهه جا ڏاکڻا بند ٽوڙي ڇڏيا. ان جي نتيجي ۾ درياهه جو وڏو رخ بدلجي ويو ۽ زرد درياهه [[سي درياهه]] ۽ [[هوائي درياهه]] جي ٻين معاون درياهن کي پنهنجي وهڪري ۾ شامل ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=Yunzhen |last2=Syvitski |first2=James PM |last3=Shu |first3=Gao |last4=Overeem |first4=Irina |last5=Kettner |first5=Albert J |title=Socio-economic Impacts on Flooding: A 4000-Year History of the Yellow River, China |journal=Ambio |date=2012 |volume=41 |issue=7 |pages=682–698 |doi=10.1007/s13280-012-0290-5 |pmid=22673799 |pmc=3472015|bibcode=2012Ambio..41..682C }}&lt;/ref&gt; تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زرد درياهه مڪمل طور [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ کان وهي [[زرد سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو. 1194ع تائين هوائي درياهه جو ڇوڙ گپ سان بند ٿي ويو هو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;&gt;Grousset, Rene. ''The Rise and Splendour of the Chinese Empire'', p. 303. University of California Press, 1959.&lt;/ref&gt; گپ جي وڏي مقدار سبب، جڏهن بعد ۾ زرد درياهه ٻيهر پنهنجو رخ تبديل ڪيو، تڏهن به هوائي درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن واپس نه وڃي سگهيو، بلڪه ان جو پاڻي [[هونگزي ڍنڍ]] ۾ گڏ ٿيڻ لڳو ۽ پوءِ ڏکڻ طرف [[يانگزي درياهه]] ڏانهن وهي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pietz |first1=David A. |title=The Yellow River |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674058248 |page=50}}&lt;/ref&gt;

[[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1344ع جي ٻوڏ]] دوران زرد درياهه ٻيهر [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ طرف وهي ويو. ان وقت [[يوان خاندان]] زوال پذير هو، ۽ شهنشاهه درياهه جا نوان بند اڏائڻ لاءِ وڏي انگ ۾ ماڻهن کي جبري پورهئي تي لڳايو. انهن سخت حالتن بغاوتن کي جنم ڏنو، جيڪي آخرڪار [[منگ خاندان]] جي قيام جو سبب بڻيون.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;/&gt; 1391ع ۾ [[1391ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|ٻي وڏي ٻوڏ]] دوران درياهه [[ڪائيفينگ]] کان [[فينگيانگ ضلعو]] ([[آنهوئي]]) تائين ٻوڏ آندي. آخرڪار [[1494ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1494ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ عوامي تعميراتي منصوبن دوران خواجه سرا [[لي شِنگ]] درياهه جي وهڪري کي مستحڪم بڻايو.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt; 16هين صديءَ دوران به درياهه ڪيترائي ڀيرا ٻوڏ آندو، جن ۾ 1526ع، 1534ع، 1558ع ۽ 1587ع جون ٻوڏون شامل آهن، ۽ هر ٻوڏ هيٺئين وهڪري ۾ تبديلي آندي.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;&gt;Tsai, Shih-Shan Henry. ''SUNY Series in Chinese Local Studies'': ''[https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC&amp;pg=PA200 The Eunuchs in the Ming Dynasty]''. SUNY Press, 1996. {{ISBN|0791426874}}, 9780791426876.&lt;/ref&gt;

[[1642ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1642ع جي ٻوڏ]] انسانن جي پيدا ڪيل هئي. [[ڪائيفينگ]] جي منگ گورنر شهر جو ڇهن مهينن کان گهيرو ڪندڙ هاري اڳواڻ [[لي زِيچينگ]] جي فوجن کي تباهه ڪرڻ لاءِ بند ٽوڙڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;Lorge, Peter Allan. ''[https://books.google.com/books?id=SE2Gw8rjuXQC&amp;pg=PA147 War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795]'', p. 147. Routledge, 2005. {{ISBN|978-0-415-31691-0}}.&lt;/ref&gt; نتيجي ۾ باغين بدران پنهنجو ئي شهر تباهه ٿي ويو، ۽ ٻوڏ، ڏڪار ۽ وبائن سبب شهر جي اڳوڻي 378,000 آبادي مان لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref&gt;[[Xu Xin (Judaic scholar)|Xu Xin]]. ''[https://books.google.com/books?id=GAAWkYBNu5sC&amp;pg=PA47 The Jews of Kaifeng, China: History, Culture, and Religion]'', p. 47. Ktav Publishing Inc, 2003. {{ISBN|978-0-88125-791-5}}.&lt;/ref&gt; هي خوشحال شهر تقريباً ويران ٿي ويو ۽ پوءِ [[چنگ خاندان]] جي [[ڪانگشي شهنشاهه]] جي دور ۾ ٻيهر آباد ڪيو ويو.

شاهي دور ۾ اهو سوال هميشه تڪراري رهيو ته ٻوڏ کي ڪيتري شدت سان روڪڻ گهرجي ۽ جڏهن درياهه پنهنجو رخ بدلائي ته ڇا ان کي ٻيهر پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو وڃي يا نه. جاگرافيدان چارلس گرير موجب ٻن مختلف نظرين جو وجود هو. هڪ، جنهن کي هو [[ڪنفيوشس ازم]] سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿو، درياهه کي اوچن بندن جي وچ ۾ محدود رکڻ جي حمايت ڪندو هو ته جيئن پوک لائق زمين وڌ کان وڌ محفوظ رهي. ٻيو، جنهن کي هو [[تائوازم]] سان منسوب ڪري ٿو، گهٽ اوچائي وارن بندن جو حامي هو، جيڪي هڪ ٻئي کان 5 کان 10 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي هجن.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|pages=387–88|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; [[سونگ خاندان]] جي [[سونگ جي شهنشاهه رين زونگ|رين زونگ]] ۽ [[سونگ جي شهنشاهه شين زونگ|شين زونگ]] جي دور ۾، جڏهن درياهه بار بار بند ٽوڙي اتر ۽ اولهه طرف منتقل ٿيندو رهيو، درٻاري عملدارن ۾ ان ڳالهه تي ڊگهو اختلاف رهيو ته ڇا وڏي خرچ سان درياهه کي وري پراڻي وهڪري ڏانهن آڻڻ گهرجي يا نه. آخرڪار شين زونگ حڪم ڏنو ته درياهه کي پنهنجي نئين وهڪري ۾ ئي رهڻ ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Lamoroux|author-first1= Christian|title=From the Yellow River to the Huai, chapter 15 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|pages=556–571|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

روايتي ٻوڏ ڪنٽرول لاءِ [[بند (پاڻي)|بند]]، [[ريوٽمينٽ]]، پاڻي جي زور کي گهٽائڻ لاءِ حفاظتي ڀتيون، اضافي پاڻي گڏ ڪرڻ وارا تلاءَ، نيڪالي وارا واهه ۽ [[پولڊر]] استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|page=388|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; انهن طريقن بابت [[پان جيشُن]] جهڙن عملدارن تفصيلي ڪتاب پڻ لکيا.&lt;ref&gt;''Overview on River Management'' {{nowrap|({{lang|zh|《河防一覽》}}}} {{transliteration|zh|Héfáng yīlǎn}}), 1590.&lt;/ref&gt; پان جيشُن جو خيال هو ته درياهه جي مختلف شاخن کي گڏ ڪرڻ سان وهڪري جي طاقت وڌندي، جنهن سان گپ کي هيٺ کڻي وڃڻ جي صلاحيت به وڌندي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Elvin|author-first1= Mark |author-last2= Su |author-first2=Ninghu|title=The Influence of the Yellow River on Hangzhou Bay since AD 1000, chapter 10 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|page=400|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به زرد درياهه، [[هوائي درياهه]] ۽ [[عظيم واهه]] جي سنگم واري علائقي ۾ حالتون ايتريون پيچيده رهيون، جو 1680ع جي وڏي ٻوڏ علائقي جي اهم مرڪز [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] کي مڪمل طور ٻوڙي ڇڏيو، جنهن کان پوءِ پان جيشُن کي درٻار مان هٽايو ويو. ان ٻوڏ دوران ويجهو واقع [[منگ ابن ڏاڏن جو مقبرو]] به [[هونگزي ڍنڍ]] هيٺ صدين تائين دفن رهيو، جيستائين جديد آبپاشي ۽ ٻوڏ ڪنٽرول منصوبن سبب پاڻيءَ جي سطح گهٽ نه ٿي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي کان کوٽائي ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع نه ٿيو.

{{wide image|Qianlong Emperor’s Southern Inspection Tour, Scroll 4, Confluence of the Huai and Yellow Rivers.jpg|3300px|''[[قيان لونگ شهنشاهه]] جي ڏاکڻي دوري'' جي چوٿين طومار ۾ [[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم جو منظر ڏيکاريل آهي.}}

=== اوڻيهين صديءَ کان موجوده دور تائين ===
[[File:Tchagan-Kouren.png|thumb|1851ع ۾ هيڪو شهر (هاڻوڪي [[ٽوگتو ضلعي]]، [[اندروني منگوليا]])]]
[[File:1938 Yellow River flood.jpg|right|thumb|1938ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ دوران [[قومپرست چيني فوج]] جا سپاهي.]]

[[1851ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1851ع کان 1855ع]] جي وچ ۾&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt;، [[نيئن بغاوت]] ۽ [[تائي پنگ بغاوت]] دوران آيل ٻوڏن سبب زرد درياهه ٻيهر اتر طرف موٽي آيو. [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1887ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 900,000 کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;&gt;International Rivers Report. &quot;[http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf Before the Deluge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704083330/http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf |date=4 July 2008 }}&quot;. 2007.&lt;/ref&gt; ۽ اها ڏڪار ۽ وبائن کي ڇڏي تاريخ جي ٻئي سڀ کان وڏي قدرتي آفت مڃي وڃي ٿي. [[1897ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1897ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ زرد درياهه تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي قائم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Needham, Joseph. ''Science and Civilization in China''. Vol. 1. ''Introductory Orientations'', p. 68. Caves Books Ltd. (Taipei), 1986 {{ISBN|052105799X}}.&lt;/ref&gt;

1898ع جي ٻوڏ [[شنڊونگ]] جي ڪيترين ئي آباديُن کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}} ان کان پوءِ آيل ڏڪار ۽ عيسائي مشنرين جي سرگرمين سبب ڳوٺاڻن سماج ۾ پيدا ٿيل سماجي ڇڪتاڻ [[باڪسر تحريڪ]] ۽ [[باڪسر بغاوت]] جي اڀار جا اهم سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}}

[[1931ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1931ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;/&gt; ۽ اها انساني جاني نقصان جي لحاظ کان تاريخ جي سڀ کان وڏي رڪارڊ ٿيل ٻوڏ مڃي وڃي ٿي.

9 جون 1938ع تي، [[ٻي چين-جاپان جنگ]] دوران، [[چيانگ ڪائي شيڪ]] جي حڪم تي [[ڪومنٽانگ]] فوجن [[هوايوانڪو، هينان|هوايوانڪو]] ڀرسان زرد درياهه جا بند ٽوڙي ڇڏيا. ڪينيڊين مورخ ڊائنا ليري ان کي &quot;جنگ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل قدرتي آفت&quot; قرار ڏنو آهي. هن ڪارروائي جو مقصد &quot;پاڻي کي سپاهين جي متبادل طور استعمال ڪرڻ&quot; واري حڪمت عملي تحت اڳتي وڌندڙ جاپاني فوج کي روڪڻ هو. تقريباً {{convert|54000|km2|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} علائقو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن ۾ اندازاً 500,000 کان 900,000 چيني مارجي ويا، جڏهن ته جاپاني فوجين جي جاني نقصان جو صحيح انگ معلوم ناهي. ٻوڏ جاپاني فوج کي زرد درياهه جي ڏاکڻي ڪناري تي [[ژينگژو]] تي قبضي کان عارضي طور روڪي ڇڏيو، پر اهي آخرڪار [[ووهان]] تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪو ان وقت چيني حڪومت جو عارضي گاديءَ وارو شهر هو.&lt;ref&gt;Lary, Diana. &quot;The Waters Covered the Earth: China's War-Induced Natural Disaster&quot;. Op. cit. in Selden, Mark &amp; So, Alvin Y., eds. ''War and State Terrorism: The United States, Japan, and the Asia-Pacific in the Long Twentieth Century'', pp. 143–170. Rowman &amp; Littlefield, 2004 {{ISBN|0742523918}}.&lt;/ref&gt;

ڪومنٽانگ حڪومت هوايوانڪو جا بند ٽوڙڻ ۽ ان کان پوءِ پيش آيل آفت جي ذميواري قبول نه ڪئي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;&gt;{{cite journal|first=Kathryn |last=Edgerton-Tarpley |title=A River Runs through It: The Yellow River and The Chinese Civil War, 1946–1947 |journal=Social Science History |volume=41 |issue=2 |date=Summer 2017 |pages=141–173 |doi=10.1017/ssh.2017.2|jstor=90017906 |url=https://www.jstor.org/stable/90017906}}&lt;/ref&gt;{{rp|145}} ۽ ان جو الزام جاپاني جنگي جهازن تي هنيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جاپان ۽ عالمي پريس چيني حڪومت جي ذميواري کي نمايان ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جڏهن ته چين اندر، حتيٰ جو [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي اخبارن به، جنگ جي پڄاڻي تائين حڪومت جي سرڪاري موقف جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}}

1940ع ۾ ئي ڪومنٽانگ حڪومت اعلان ڪيو ته جاپان جي شڪست کان پوءِ درياهه کي ٻيهر اتر واري پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو ويندو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} 1944ع جي آخر ۾ هوايوانڪو واري شگاف کي بند ڪرڻ ۽ 1938ع کان اڳ واري وهڪري مطابق بندن جي بحالي جي رٿابندي شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ان جي مخالفت اترئين وهڪري جي ڪنارن تي رهندڙ ماڻهن&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ۽ مقامي ڪميونسٽ باغين ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|150}}

1946ع ۾ [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مرڪزي ڪميٽي پڻ درياهه کي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽائڻ جي اصول سان اتفاق ڪيو، پر شرط رکيو ته پهرين بندن جي مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان جي باوجود قومپرست حڪومت هوايوانڪو جي شگاف کي بند ڪرڻ جو ڪم جاري رکيو، ۽ منصوبي جي شروعات سرڪاري طور 1 مارچ 1946ع تي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان کان ٿوري ئي دير پوءِ ڪميونسٽن پهريون ڀيرو کلي عام قومپرستن کي بند ٽوڙڻ ۽ جاپانين کي روڪڻ ۾ ناڪاميءَ جو ذميوار قرار ڏنو.

جاري [[چيني گهرو جنگ]] ۽ 1947ع جي  سبب [[چيانگ ڪائي شيڪ]] لاءِ شگاف بند ڪرڻ فوجي لحاظ کان اهم هو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|155}} قومپرستن آخرڪار 5000 فٽ ڊگهو شگاف 15 مارچ 1947ع تي بند ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158}} ۽ ٻئي ڏينهن درياهه مڪمل طور پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158-59}} ساڳئي سال [[چوٿين مئي تحريڪ]] جي سالگرهه تي ڪومنٽانگ هوايوانڪو ۾ ان ڪاميابي جي جشن لاءِ تقريب پڻ منعقد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159}}

ساڳئي سال ڏاکڻي پراڻي وهڪري واري علائقي ۾ ٻيهر زراعت شروع ٿي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159-60}} جڏهن ته اترئين بحال ٿيل وهڪري جي ڀرسان، جتي بند اڃا مرمت نه ٿيا هئا، هزارين ماڻهو لڏپلاڻ تي مجبور ٿيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|160}} ڪميونسٽن جي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ مقامي عملدارن لکين ماڻهن کي متحرڪ ڪري بندن جي مرمت ۽ مضبوطيءَ جا وسيع منصوبا شروع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|162}}

1949ع ۾ ڪميونسٽن جي فتح کان پوءِ، [[چين جي عوامي جمهوريه]] 1954ع ۾ ''زرد درياهه جي ٻوڏن تي بنيادي ضابطو ۽ زرد درياهه جي آبي منصوبن جي ترقي'' وارو قومي منصوبو جاري ڪيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book |last=Harrell |first=Stevan |title=An Ecological History of Modern China |publisher=[[University of Washington Press]] |year=2023 |isbn=9780295751719 |location=Seattle}}&lt;/ref&gt;{{Rp|pages=111–113}} ان جو مقصد ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] جي برساتي زراعت کي آبپاشي واري زراعت ۾ تبديل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}} 1957ع کان انهن منصوبن تي وڏي پيماني تي عملدرآمد شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}}

1970ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين درياهه جي سڪي وڃڻ جو رجحان تيزي سان وڌيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ زرد درياهه هر سال سراسري طور لڳ ڀڳ 180 ڏينهن تائين سمنڊ تائين پهچي نه سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}} 1997ع ۾ ته درياهه لڳاتار 226 ڏينهن تائين سمنڊ ۾ ڇوڙ نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}}

12 آگسٽ 2024ع تي [[چين جي پاڻي وسيلن واري وزارت]] جي زرد درياهه آبي ڪميٽي اعلان ڪيو ته 1999ع کان سڄي درياهه جي گڏيل پاڻي وهڪري واري نظام جي نفاذ کان پوءِ زرد درياهه 25 سالن کان بنا رڪاوٽ وهندو رهيو آهي. انهن 25 سالن دوران زرد درياهه جي مکيه وهڪري مان مجموعي طور 543.6 ارب ڪعبي ميٽر کان وڌيڪ پاڻي فراهم ڪيو ويو، جڏهن ته 1.464 ارب ڪعبي ميٽر ماحولياتي پاڻي پڻ فراهم ڪيو ويو. درياهه جي ڇوڙ واري آبي زمينن ۽ محفوظ علائقن ۾ پکين جي نسلن جو انگ وڌي 373 ٿي ويو، ۽ آبي ماحولياتي نظام ۾ نمايان بحالي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=黄河实现连续25年不断流_新闻频道_中国青年网 |url=https://news.youth.cn/gn/202408/t20240812_15443210.htm |access-date=2025-04-08 |website=news.youth.cn}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

[[File:Bassin-du-fleuve-jaune.png|thumb|زرد درياهه جي طاس جو طبقاتي نقشو]]

زرد درياهه جي طاس جي اوڀر-اولهه ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|1900|km|-1|sp=us}} ۽ اتر-ڏکڻ ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آهي. ان جو ڪل [[آبگير علائقو]] لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آهي.

[[چائنا ايڪسپلوريشن اينڊ ريسرچ سوسائٽي]] موجب،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=China Exploration &amp; Research Society|url=http://www.cers.org.hk/index.php/en/|access-date=2021-01-06|website=cers.org.hk|archive-date=28 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328175811/http://www.cers.org.hk/index.php/en/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه جو سرچشمو [[بيان هار جبلن]] ۾ {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}} تي، [[يوشو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اوڀرئين ڪناري ڀرسان واقع آهي. ان جون سرچشمي واريون معاون نديون [[گيارنگ ڍنڍ]] ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جيڪي [[گولو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اولهندي حصي ۾، [[چنگھائي]] جي بيان هار جبلن جي بلند علائقن ۾ واقع آهن. [[زوئيگي بيسن]] ۾، جيڪو [[گانسو]] جي سرحد سان لڳو لڳ آهي، زرد درياهه پهرين اتر اولهه ۽ پوءِ اتر اوڀر طرف وڪڙ ڪري ٿو، ان کان پوءِ ڏکڻ طرف مڙي مشهور &quot;[[اورڊوس لوپ]]&quot; ٺاهي ٿو، ۽ پوءِ عام طور اوڀر طرف [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان وهي [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جو [[آبگير طاس]] {{convert|752443|km2|sp=us|0}} تي پکڙيل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 140 ملين ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ۽ آبپاشي فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;/&gt;

زرد درياهه هاڻوڪي چين جي ستن [[چين جا صوبا|صوبن]] ۽ ٻن [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقن]] مان وهي ٿو، جيڪي اولهه کان اوڀر طرف هن ريت آهن: [[چنگھائي]]، [[سيچوان]]، [[گانسو]]، [[ننگشيا]]، [[اندروني منگوليا]]، [[شانشي]]، [[شانسي]]، [[هينان]] ۽ [[شنڊونگ]]. زرد درياهه جي موجوده وهڪري تي واقع اهم شهرن ۾ [[لانژو]]، [[ينچوان]]، [[ووھائي]]، [[باوتو]]، [[لويانگ]]، [[ژينگژو]]، [[ڪائيفينگ]] ۽ [[جينان]] شامل آهن. درياهه جو موجوده ڇوڙ [[ڪينلي ضلعو|ڪينلي ضلعي]]، [[شنڊونگ]] ۾ واقع آهي.

عام طور زرد درياهه کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي. اهي تقريباً [[تبتي پليٽو]] جي جبلستاني اتر اوڀرئين حصي، [[اورڊوس لوپ]] ۽ [[لوئس پليٽو]]، ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] تي مشتمل آهن. بهرحال، مختلف محقق انهن ٽن مرحلن جي حدبندين بابت مختلف رايا رکن ٿا.{{Citation needed|date=May 2009}} هن مقالي ۾ بنيادي طور [[زرد درياهه تحفظ ڪميشن]] طرفان اختيار ڪيل ورهاست استعمال ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[http://www.yellowriver.gov.cn/ Yellow River Conservancy Commission]. Yellowriver.gov.cn. Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;

زرد درياهه سان گڏ ايندڙ تلڇٽ [[بوھائي سمنڊ]] مان ٿيندي [[اتر پيلو سمنڊ]] ۽ [[ڏکڻ پيلو سمنڊ]] تائين پهتي آهي، جتي [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي چوڌاري هڪ پري وارو تلڇٽي مرڪز (Distal Depocenter) ٺهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=J Paul Liu, John D Milliman, Shu Gao, Peng Cheng |title=Holocene development of the Yellow River's subaqueous delta, North Yellow Sea|journal=[[Marine Geology]]|date=2004|volume=209|issue=1–4|pages=45–67|doi=10.1016/j.margeo.2004.06.009|bibcode=2004MGeol.209...45L}}&lt;/ref&gt;

===ارضيات===
زرد درياهه پهريون ڀيرو غالباً [[ديرين مائيوسين]]، [[پليائيوسين]] يا [[پليئسٽوسين]] دور دوران وجود ۾ آيو،&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Wang |first1=Xin |last2=Hu |first2=Gang |last3=Saito |first3=Yoshiki |last4=Ni |first4=Guanzhong |last5=Hu |first5=Han |last6=Yu |first6=Ziying |last7=Chen |first7=Jingping |last8=Wang |first8=Mi |last9=Yuan |first9=Xiaoping |last10=Wang |first10=Lei |last11=Hu |first11=Zhenbo |last12=Nie |first12=Junsheng |last13=Pan |first13=Baotian |title=Did the modern Yellow River form at the Mid-Pleistocene transition? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2095927322002365#:~:text=The%20incision%20of%20the%20Sanmen,Plateau%20to%20global%20climate%20change. |journal=Science Bulletin |date=2022 |volume=67 |issue=15 |pages=1603–1610 |doi=10.1016/j.scib.2022.06.003 |pmid=36546288 |bibcode=2022SciBu..67.1603W |via=Elsevier Science Direct|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Xue |first=Chunting |date=August 1993 |title=Historical changes in the Yellow River delta, China |url=https://www.researchgate.net/publication/240420103 |journal=Marine Geology |volume=113 |issue=3–4 |pages=321–330 |doi=10.1016/0025-3227(93)90025-Q|bibcode=1993MGeol.113..321X }}&lt;/ref&gt; جيڪو [[تبتي پليٽو]] جي مٿي اڀرڻ (uplift) جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;:03&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:022&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hu |first1=Zhenbo |last2=Pan |first2=Baotian |last3=Guo |first3=Lianyong |last4=Vandenberghe |first4=Jef |last5=Liu |first5=Xiaopeng |last6=Wang |first6=Junping |last7=Fan |first7=Yunlong |last8=Mao |first8=Junwei |last9=Gao |first9=Hongshan |last10=Hu |first10=Xiaofei |date=2016-02-01 |title=Rapid fluvial incision and headward erosion by the Yellow River along the Jinshaan gorge during the past 1.2 Ma as a result of tectonic extension |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379115301864 |journal=Quaternary Science Reviews |volume=133 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.quascirev.2015.12.003 |bibcode=2016QSRv..133....1H |issn=0277-3791|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===مٿيون وهڪرو===
{{unreferenced section|date=September 2015}}

زرد درياهه جو مٿيون وهڪرو [[بيان هار جبلن]] ۾ واقع ان جي سرچشمي کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[هيڪو ٽائون]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] تائين پکڙيل آهي، جتي درياهه ڏکڻ طرف تيز وڪڙ کڻي ٿو. هن حصي جي ڪل ڊيگهه {{convert|3472|km|0|sp=us}} ۽ ڪل طاس جو پکيڙ {{convert|386000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جي 51.4٪ جي برابر آهي. هن وهڪري دوران زرد درياهه جي اوچائي {{convert|3496|m|0|sp=us}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري [[ڍلان]] 0.10٪ آهي.

سرچشمي وارو حصو بنيادي طور [[بيان هار جبلن]] ۽ [[امني ماچين]] جبلن جي وچ ۾ موجود چراگاهن، دلدلن ۽ ٽڪرين مان گذري ٿو. هتي درياهه جو پاڻي صاف ۽ وهڪرو مستحڪم هوندو آهي. هن علائقي ۾ شفاف ڍنڍون نمايان خصوصيت آهن. هن حصي جون ٻه اهم ڍنڍون [[گيارنگ ڍنڍ]] (ژالنگ) ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] (ايلنگ) آهن، جن جي گنجائش ترتيبوار 4.7 ارب ۽ 10.8 ارب ڪعبي ميٽر (166 ۽ 381 ارب ڪعبي فوٽ) آهي. سمنڊ جي سطح کان {{convert|4290|m|sigfig=4|sp=us|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع اهي چين جون سڀ کان وڏيون مٿانهين ميدان واريون مٺي پاڻي جون ڍنڍون آهن. زرد درياهه جي سرچشمي واري علائقي جو وڏو حصو [[سانجيانگ يوان قومي قدرتي محفوظ علائقو|سانجيانگ يوان (&quot;ٽن درياهن جا سرچشما&quot;) قومي قدرتي محفوظ علائقو]] قرار ڏنو ويو آهي، ته جيئن زرد درياهه، [[يانگزي درياهه]] ۽ [[ميڪونگ درياهه]] جي سرچشمن جي حفاظت ٿي سگهي.

امني ماچين جبلن جي اوڀرئين ڪناري سان اوڀر طرف وهندي، زرد درياهه [[ماچو ڪائونٽي]]، [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هتي اهو بلند دلدلي علائقي [[زوئيگي دلدل]] جي ڪناري سان وهي ٿو ۽ پوءِ اوچتو اتر اولهه طرف وڪڙ ڪري [[ماچو ڪائونٽي|ماچو]] ۽ [[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]] جي وچ ۾ سرحد بڻائي ٿو. پوءِ درياهه امني ماچين جبلن جي اترئين ڪناري سان وهندي ٻيهر [[چنگھائي]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ آهستي آهستي اتر طرف مڙي [[شنگھائي ڪائونٽي]] ۾ [[لونگيانگ گھاٽي]] ڏانهن وڌي ٿو.

وادي وارو حصو [[چنگھائي]] جي لونگيانگ گھاٽي کان [[گانسو]] جي [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پکڙيل آهي. درياهه جي ٻنهي پاسن تي اوچا پهاڙي ڪنارا آهن. درياهه جو پيٽ سوڙهو ۽ لاٿ تيز هجڻ سبب هن حصي ۾ وهڪرو نهايت تيز ۽ ڇوليدار هوندو آهي. هن حصي ۾ 20 گھاٽيون آهن، جن مان [[لونگيانگ گھاٽي|لونگيانگ]]، جيشي، [[ليوجياشيا ڊيم|ليوجيا]]، باپان ۽ [[چنگتونگ گھاٽي|چنگتونگ]] سڀ کان مشهور آهن. وهڪري جون اهي حالتون [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ انتهائي موزون آهن. زرد درياهه انهن گھاٽين مان گذرندي ٻي ۽ آخري ڀيرو [[چنگھائي]] مان نڪري [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو، جيڪو [[ليوجيا گھاٽي]] کان ٿورو اڳ آهي. [[يانگو گھاٽي]] کان هيٺ [[لانژو]]، جيڪو صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، زرد درياهه جي ڪناري تي آباد آهي. اتان درياهه اتر اوڀر طرف وهي [[ننگشيا]] ۾ [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پهچي ٿو.

چنگتونگ گھاٽي مان نڪرڻ کان پوءِ درياهه وسيع [[آلوويئل ميدان]]ن، يعني [[ينچوان ميدان]] ۽ [[هيتائو ميدان]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ درياهه جي ڪنارن وارا علائقا گهڻو ڪري ريگستان ۽ گاهه وارا ميدان آهن، جڏهن ته معاون نديون تمام ٿوريون آهن. وهڪرو نسبتاً آهستو هوندو آهي. هيتائو ميدان جي ڊيگهه {{convert|900|km|-1|sp=us|abbr=on}} ۽ ويڪر {{convert|30|to|50|km|mi|0|sp=us|abbr=on}} آهي. تاريخي طور هي زرد درياهه سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آبپاشي وارو ميدان رهيو آهي.

&lt;gallery&gt;
File:九曲黄河第一湾1.JPG|[[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]]
File:YellowRiver.jpg|[[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]]، [[تبتي پليٽو]] ۾، [[لوئس پليٽو]] کان مٿانهون علائقو
File:景泰 黄河石林景区之黄河与崖壁 02.jpg|[[جنگتائي ڪائونٽي]]، [[گانسو]]
File:VM 6056 Liujiaxia Town.jpg|[[ليوجياشيا]]، [[گانسو]]
File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|[[داشيا درياهه]] (هيٺئين ساڄي پاسي کان ايندڙ) [[لينشيا خودمختيار صوبي]]، [[گانسو]] ۾ زرد درياهه جي [[ليوجياشيا ذخيرو]] ۾ ڇوڙ ڪندي
&lt;/gallery&gt;

===وچيون وهڪرو===
{{main|اورڊوس لوپ|هيتائو}}

[[اورڊوس لوپ]] زرد درياهه جي هڪ وڏي وڪڙ سان ٺهيو آهي، جيڪو [[ژونگ ننگ ڪائونٽي]]، [[ننگشيا]] کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[شانشي]] جي [[تونگ گوان ڪائونٽي]] ۾ [[ويئي درياهه]] سان سنگم وٽ اوڀر طرف تيز موڙ تي ختم ٿئي ٿو. بهرحال، سرڪاري طور زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] کان [[ژينگژو]]، [[هينان]] تائين شمار ڪيو وڃي ٿو. وچئين وهڪري جي ڊيگهه {{convert|1206|km|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته ان جي طاس جو پکيڙ {{convert|344000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو 45.7٪ آهي. هن حصي ۾ درياهه جي اوچائي مجموعي طور {{convert|890|m|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.074٪ آهي. وچئين وهڪري ۾ 30 وڏيون معاون نديون شامل ٿين ٿيون، جن سبب پاڻي جي وهڪري ۾ 43.5٪ واڌ ٿئي ٿي. زرد درياهه جي مجموعي تلڇٽ جو 92٪ حصو به هن وهڪري مان اچي ٿو.

زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[لوئس پليٽو]] مان گذري ٿو، جتي تمام گهڻي زميني ڪٽائي (erosion) ٿئي ٿي. درياهه ۾ شامل ٿيندڙ وڏي مقدار ۾ مٽي ۽ واري سبب زرد درياهه دنيا جو سڀ کان وڌيڪ [[تلڇٽ]] کڻندڙ درياهه بڻجي ويو آهي. 1933ع ۾ درياهه ۾ تلڇٽ جي سالياني مقدار جو سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ 3.91 ارب ٽن هو. جڏهن ته 1977ع ۾ تلڇٽ جي سڀ کان وڌيڪ ڪثافت 920 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر (57.4 پائونڊ في ڪعبي فوٽ) رڪارڊ ڪئي وئي. اهي تلڇٽ بعد ۾ هيٺئين وهڪري جي آهستي وهندڙ حصي ۾ جمع ٿين ٿا، جنهن سان [[درياهي پيٽ]] اوچو ٿي وڃي ٿو ۽ مشهور &quot;زمين کان مٿانهون درياهه&quot; وجود ۾ اچي ٿو. [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] کان [[يومينڪو]] تائين درياهه پنهنجي مکيه وهڪري ۾ لڳاتار ڊگهي وادين مان گذري ٿو، جيڪي گڏيل طور [[جنشان وادي]] سڏجن ٿيون. هن حصي ۾ موجود آبي توانائي جا وسيع وسيلا ان کي [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ ملڪ جو ٻيون سڀ کان موزون علائقو بڻائين ٿا. مشهور [[هوڪو آبشار]] به هن وادي جي هيٺئين حصي ۾ [[شانسي]] ۽ [[شانشي]] جي سرحد تي واقع آهي.

&lt;gallery&gt;
File:Zhongshan Bridge, Lanzhou (53724585497).jpg|[[لانژو]]، [[گانسو]]
File:沙坡头景区之黄河与悬索桥 02.jpg|[[شاپوٽو]]، [[ننگشيا]]، چوڌاري ريگستان سان
Iss067e122535 lrg.jpg|[[دالاڊ بينر]]، [[باوتو]]، [[اندروني منگوليا]]
File:HukouWaterfall4.jpg|[[هوڪو آبشار]]، [[ييچوان ڪائونٽي، شانشي|ييچوان]]، [[شانشي]]
File:Qiankun Bend.jpg|[[چيانڪن وڪڙ]]، [[يونگھي ڪائونٽي]]، [[شانسي]]
File:20221218 View of the Yellow River at Yinmagou 01.jpg|[[شنگيانگ]]، [[هينان]]
&lt;/gallery&gt;

===هيٺيون وهڪرو===
{{main|زرد درياهه جو ڊيلٽا}}

هيٺئين وهڪري ۾، [[ژينگژو]] کان درياهه جي ڇوڙ تائين، جيڪو {{convert|786|km|sp=us|abbr=on}} ڊگهو آهي، زرد درياهه [[ٻنڌ]]ن جي وچ ۾ وهندي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان اتر اوڀر طرف وهي آخرڪار [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هن حصي جي طاس جو پکيڙ رڳو {{convert|23000|km2|sp=us}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو فقط 3٪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن حصي ۾ تمام ٿوريون معاون نديون شامل ٿين ٿيون؛ ڏکڻ جون تقريباً سڀئي نديون [[هوائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جڏهن ته اتر جون نديون [[هائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. مثال طور، هوائي درياهه جي طاس کي زرد درياهه جي طاس کان زرد درياهه جي ڏاکڻي ٻنڌ ذريعي جدا ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yang |first1=Gonghuan |last2=Zhuang |first2=Dafang |title=Atlas of the Huai River Basin Water Environment: Digestive Cancer Mortality |date=2014 |publisher=Springer |isbn=9789401786195 |page=143}}&lt;/ref&gt; هيٺئين وهڪري ۾ اوچائيءَ جو مجموعي لاٿ {{convert|93.6|m|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.012٪ آهي.

وچئين وهڪري مان ايندڙ تلڇٽ هن حصي ۾ گڏ ٿي درياهه جي پيٽ کي مسلسل اوچو ڪن ٿا. تلڇٽ جي تمام گهڻي جمع ٿيڻ سبب درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان ڪيترائي ميٽر مٿي ٿي ويو آهي. انهيءَ ڪري درياهه جي هن حصي کي [[زمين کان مٿانهون درياهه]] سڏيو وڃي ٿو. [[ڪائيفينگ]]، [[هينان]] ۾ زرد درياهه جو پيٽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|10|m|sp=us|0}} مٿي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |author-last1=Leung|author-first1= George |title=Reclamation and Sediment Control in the Middle Yellow River Valley |journal=Water International |volume=21 |issue=1 |pages=12–19 |year=1996 |doi=10.1080/02508069608686482|bibcode=1996WatIn..21...12L |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214151633/http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |archive-date=14 December 2013 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
Dongping Lake-Laohu Town 05.jpg|[[ڊونگ پنگ ڍنڍ]]، زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري جي سڀ کان وڏي معاون ڍنڍ
Dezhou-Dajiawa Railway Yellow River Bridge.jpg|ريل گاڏي نمبر K1531 [[ليجن ڪائونٽي]]، [[شنڊونگ]] ڀرسان زرد درياهه تي [[لونگجو پل]] تان گذرندي
File:Yellow River Delta.jpeg|[[زرد درياهه جو ڊيلٽا]]
File:柳树 - Willows - 2011.11 - panoramio.jpg|[[شنڊونگ]] جي [[ڊونگ يِنگ]] ويجهو ڊيلٽا ۾ بيد جا وڻ
File:泥滩上枯死的植物 - Dead Plants on Mud Flat - 2012.09 - panoramio.jpg|ڊيلٽا ڀرسان [[گاريءَ جو ميدان]]
&lt;/gallery&gt;

===معاون نديون===
[[File:202309 Tongguan Ancient City Overview.jpg|thumb|زرد درياهه ۽ ان جي سڀ کان وڏي معاون [[ويئي درياهه]] جي سنگم تاريخي طور چين ۾ هڪ انتهائي اهم حڪمتِ عملي وارو هنڌ رهيو آهي. [[تونگ لنگهه]] هتي تعمير ڪيو ويو هو، جيڪو تصوير جي سامهون نظر اچي ٿو.]]

زرد درياهه جون معاون نديون، سرچشمي کان ڇوڙ تائين، هيٺ ڏجن ٿيون:
*[[اڇو درياهه (چين)|اڇو درياهه]]
*[[داشيا درياهه]]
*[[تائو درياهه]]
*[[هوانگ شوئي درياهه|هوانگ شوئي]]
**[[داتونگ درياهه]]
*[[ژوانگلانگ درياهه]]
*[[زولي درياهه]]
*[[چنگشوئي درياهه]]
*[[داهيئي درياهه]]
*[[ڪوئي درياهه]]
*[[ووڊنگ درياهه]]
*[[فين درياهه]]
*[[ويئي درياهه]] (هي زرد درياهه جي سڀ کان وڏي معاون ندي آهي)
*[[لوئو درياهه (هينان)|لوئو درياهه]]
*[[چن درياهه (شانسي)|چن درياهه]]
*[[داوين درياهه]]

زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري ۾ ڪا به معاون ندي شامل نه ٿيندي آهي.

==خاصيتون==

[[File:Yellow River Delta Animation.gif|thumb|1989ع کان 2009ع تائين پنجن سالن جي وقفي سان [[زرد درياهه جو ڊيلٽا|زرد درياهه جي ڊيلٽا]] جي واڌ.]]

زرد درياهه پنهنجي وڏي مقدار واري [[تلڇٽ]] (سلٽ) جي ڪري مشهور آهي. [[لوئس پليٽو]] مان هيٺ لهڻ وقت اهو هر سال لڳ ڀڳ 1.6 ارب ٽن تلڇٽ پاڻ سان کڻي اچي ٿو. جيڪڏهن درياهه مناسب مقدار ۾ پاڻي سان سمنڊ تائين پهچي، ته ان مان لڳ ڀڳ 1.4 ارب ٽن تلڇٽ هر سال سمنڊ ۾ منتقل ٿئي ٿي.{{Citation needed|date=May 2009}} هڪ اندازي موجب هر ڪعبي ميٽر پاڻي ۾ 34 ڪلوگرام تلڇٽ هوندي آهي، جڏهن ته [[ڪولوراڊو درياهه]] ۾ اها مقدار 10 ڪلوگرام ۽ [[نيل درياهه]] ۾ صرف 1 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

زرد درياهه جو سراسري وهڪرو 2,110 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ ٻڌايو وڃي ٿو (جڏهن ته [[يانگزي درياهه]] جو 32,000 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ آهي)، جڏهن ته وڌ ۾ وڌ وهڪرو 25,000 ۽ گهٽ ۾ گهٽ 245 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ رڪارڊ ڪيو ويو آهي. بهرحال، 1972ع کان پوءِ درياهه گهڻو ڪري سمنڊ تائين پهچڻ کان اڳ ئي سڪي ويندو رهيو آهي. پاڻي جي مقدار ۾ هي گهٽتائي زرعي آبپاشي ۾ واڌ سبب ٿي، جيڪا 1950ع کان پنج ڀيرا وڌي چڪي آهي. 1999ع تائين درياهه مان ورتل پاڻي 140 ملين ماڻهن کي فراهم ڪيو ويندو هو ۽ {{convert|74,000|km2|sqmi|abbr=on}} زمين کي سيراب ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/video/2007/05/30/world/asia/1194817118362/chinas-yellow-river-part-1.html China's Yellow River, Part 1]. ''The New York Times'' (2007-05-30)&lt;/ref&gt; زرد درياهه جي ڊيلٽا جو ڪل پکيڙ {{convert|8,000|km2|mi2|abbr=off|sp=us}} آهي. پر سمنڊ تائين پهچندڙ تلڇٽ ۾ گهٽتائي سبب 1996ع کان وٺي ڊيلٽا هر سال ڪجهه حد تائين سامونڊي ڪٽائي (erosion) جي نتيجي ۾ گهٽجندي پئي وڃي.&lt;ref&gt;[http://china.org.cn/english/2005/Feb/119497.htm Yellow River Delta Shrinking 7.6 Square Kilometers Annually], ''China Daily'' 1 February 2005&lt;/ref&gt;

درياهه ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جولاءِ کان آڪٽوبر تائين برساتي موسم دوران وهندو آهي، جڏهن سالياني وهڪري جو لڳ ڀڳ 60٪ حصو هن عرصي ۾ گذري ٿو. جڏهن ته آبپاشي لاءِ سڀ کان وڌيڪ پاڻي مارچ کان جون تائين گهربل هوندو آهي. اضافي پاڻي کي محفوظ ڪرڻ، ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ ڪيترائي بند تعمير ڪيا ويا آهن، پر تلڇٽ جي تمام وڏي مقدار سبب انهن جي متوقع عمر محدود آهي. تجويز ڪيل [[ڏکڻ–اتر پاڻي منتقلي منصوبو]] ۾ [[يانگزي درياهه]] مان پاڻي منتقل ڪرڻ جون ڪيترائي رٿائون شامل آهن: هڪ درياهن جي اولهندي سرچشمن وٽ، جتي اهي هڪ ٻئي جي ويجهو آهن؛ ٻي [[هان درياهه]] جي مٿئين وهڪري مان؛ ۽ ٽين قديم [[چين جي عظيم واهه]] جي رستي سان.{{Citation needed|date=May 2009}}

تلڇٽ جي وڏي مقدار سبب زرد درياهه هڪ [[رسوبي وهڪرو]] (Depositional stream) آهي، يعني جتي وهڪرو آهستو هوندو آهي، اتي اهو پاڻ سان آندل مٽيءَ جو ڪجهه حصو پنهنجي پيٽ ۾ جمع ڪندو رهي ٿو. اهي تلڇٽ هيٺئين وهڪري ۾ [[قدرتي بند]]ن جي وچ ۾ درياهه جي پيٽ کي آهستي آهستي اوچو ڪن ٿا. جيڪڏهن ٻوڏ اچي، ته درياهه انهن بندن کي ٽوڙي ڀرپاسي جي هيٺاهين ٻوڏ واري ميدان ۾ نئون وهڪرو اختيار ڪري سگهي ٿو. تاريخي طور اهڙو واقعو لڳ ڀڳ هر سئو سالن ۾ هڪ ڀيرو پيش ايندو رهيو آهي. جديد دور ۾ ٻنڌن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ٻوڏن تي ضابطو آڻڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون ڪيون ويون آهن.{{Citation needed|date=May 2009}}

==آبي بجلي جا بند==
[[File:6058-Liujiaxia-Dam.jpg|thumb|[[ليوجياشيا بند]]، [[گانسو]]]]

هيٺ زرد درياهه تي تعمير ڪيل [[آبي بجلي]] گهرن جي هڪ اڻپوري فهرست ڏنل آهي، جيڪا انهن جي پهرين آپريشن جي سال (قوسين ۾) مطابق ترتيب ڏنل آهي:

*[[سانمينشيا بند]] (1960؛ [[سانمينشيا]]، [[هينان]])
*{{ill|سانشينگگونگ بند|zh|三盛公水利枢纽}} (1966؛ [[ڊينگڪو ڪائونٽي]] &lt;small&gt;([[بايان نور]] جو حصو)&lt;/small&gt;، [[اندروني منگوليا]])
*{{ill|چنگتونگ گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|青铜峡水库}} (1968؛ [[چنگتونگشيا]]، [[ننگشيا]])
*[[ليوجياشيا بند]] (ليوجيا گھاٽي) (1974؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[ليجياشيا بند]] (1997؛ [[جينڪا ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگوشيا بند]] (يانگو گھاٽي) آبي بجلي گهر (1975؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[تيانچياو بند]] (1977؛ [[باودي ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[فوگو ڪائونٽي]]، [[شانشي]] جي سرحد تي)
*[[باپانشيا بند]] (باپان گھاٽي) (1980؛ [[شيگو ضلعو]]، [[لانژو]]، [[گانسو]])
*[[لونگيانگشيا بند]] (1992؛ [[گونگهي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[دا گھاٽي]] آبي بجلي گهر (1998؛ [[لانژو]]، [[گانسو]])
*{{ill|لي گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|李家峡水库}} (1999؛ [[هوالونگ ڪائونٽي]]، [[هائيڊونگ]]، [[چنگھائي]])
*[[وانجيازائي بند]] (1999؛ [[پيانگوان ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[اندروني منگوليا]])
*[[شياولانگڊي بند]] (2001؛ [[جييوان]]، [[هينان]])
*[[لاشيويا بند]] (2010؛ [[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگچو بند]] (2016؛ [[شنگھائي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[مائيرڊانگ بند]] (2018؛ [[ماچين ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])

2000ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب، ستن وڏن آبي بجلي گهرن (لونگيانگشيا، ليجياشيا، ليوجياشيا، يانگوشيا، باپانشيا، داشيا ۽ چنگلونگشيا) جي گڏيل نصب ٿيل بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش 5,618 ميگاواٽ هئي.&lt;ref&gt;[http://english.people.com.cn/english/200012/14/eng20001214_57817.html Yellow River Upstream Important to West-East Power Transmission] People's Daily, 14 December 2000&lt;/ref&gt;

==پارگذر==
[[File:Major cities along the Yellow River.svg|thumb|زرد درياهه جي ڪنارن سان گڏ اهم شهر]]
[[File:Yellow river pontoon bridge jinan 2008 05.jpg|thumb|[[پونٽون پل]] (لوڪو پونٽون پل {{lang-zh|s={{linktext|泺口浮桥}}|t=濼口浮橋|p=Luòkǒu Fúqiáo}}) [[جينان]]، [[شانڊونگ]] ۾ زرد درياهه تي]]

صوبي وار، هيٺئين وهڪري کان مٿئين وهڪري ڏانهن ترتيب سان اهم پلون ۽ ٻيڙين وسيلي پارگذر هي آهن:{{citation needed|date=March 2020}}

[[شانڊونگ]]
* [[ڊونگ يِنگ زرد درياهه پل]]
* [[شينگلي زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[ليجن زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[بنژو زرد درياهه روڊ-ريلوي پل]]
* [[بنژو زرد درياهه شاهراهه پل]]
* [[بنژو–لائيو ايڪسپريس وي بنژو زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[هوئي چنگ زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[جييانگ زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جي 20 چنگڊائو–ينچوان ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جينان زرد درياهه پل]]
* [[لوڪو زرد درياهه ريلوي پل]] ([[جينان]])
* [[جينان جيانبانگ زرد درياهه پل]]
* [[بيجنگ–شنگهائي تيز رفتار ريلوي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–تائيپي ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–شنگهائي ريلوي جينان نئين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[پنگيين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ليائوچينگ]])

شانڊونگ–[[هينان]]
* [[بيجنگ–ڪولون ريلوي سنڪو زرد درياهه پل]] ([[جيننگ]]–[[پويانگ]])
* [[جوانچينگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])
* [[ڊونگمِنگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])

[[هينان]]
* [[ڪائيفينگ زرد درياهه پل]] ([[ڪائيفينگ]])
* [[ژينگژو زرد درياهه پل]] ([[ژينگژو]])

[[شانسي]]–[[هينان]]
* [[سانمين زرد درياهه پل]] ([[سانمينشيا]])

[[شانشي]]–[[هينان]]
* [[هانچينگ يومينڪو زرد درياهه پل]]

[[ننگشيا]]
* [[ينچوان زرد درياهه پل]] ([[ينچوان]])

[[اندروني منگوليا]]
* [[باوتو زرد درياهه پل]] ([[باوتو]])

[[گانسو]]
* [[لانژو زرد درياهه پل]]
* [[ژونگشان پل]] ([[لانژو]])

[[چنگھائي]]
* [[داري زرد درياهه پل]]
* [[جيانژا زرد درياهه پل]]
&lt;!--* زالنگهو پارگذر--&gt;

==جيوت==
===مڇيون===
[[File:DV Paradise fish male 03.jpg|thumb|[[پيراڊائيس مڇي]] ايڪويريم جي شوقينن ۾ تمام مشهور آهي ۽ ان جو اصل اوڀر ايشيا جي دريائي نظامن، جن ۾ زرد درياهه پڻ شامل آهي، مان آهي.]]

زرد درياهه جو طاس مڇين جي لحاظ کان انتهائي مالا مال آهي. هتي 28 [[خاندان (حياتيات)|خاندانن]] ۽ 92 [[جنس (حياتيات)|جنسن]] سان تعلق رکندڙ 160 کان وڌيڪ مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن مان 19 جنسون دنيا جي ڪنهن ٻئي هنڌ نٿيون ملن (يعني [[مقامي نوع|مقامي]] آهن).&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt; تنهن هوندي به رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي، [[متعارف ڪرايل نوعون|پرڏيهي نوعن]] جي متعارف ٿيڻ ۽ حد کان وڌيڪ شڪار سبب ڪيترين ئي مقامي مڇين جي آبادي گهٽجي وئي آهي يا اهي ختم ٿي چڪيون آهن، جڏهن ته ڪيترين کي چين جي سرخ فهرست ۾ [[خطري هيٺ نوع]] قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=Watts2007/&gt;

ڊيمن ۽ انهن جي ذخيرن سست وهڪري ۽ بيٺل پاڻي وارين مڇين لاءِ نوان رهائشي ماحول پيدا ڪيا آهن، پر تيز وهندڙ پاڻيءَ واريون مڇيون متاثر ٿيون آهن ۽ ڪيترين قسمن جي نسل وڌائڻ لاءِ مٿانهين ۽ هيٺانهين لڏپلاڻ پڻ رڪجي وئي آهي.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=Watts2007/&gt; 2000ع واري ڏهاڪي تائين زرد درياهه جي طاس ۾ رڳو 80 مقامي مڇين جون جنسون، جيڪي 63 جنسن ۽ 18 خاندانن سان واسطو رکندڙ هيون، رڪارڊ ڪيون ويون.&lt;ref name=Xie2018/&gt; ان جي ابتڙ، متعارف ڪرايل مڇين جو تعداد ۽ گهڻائي وڌي وئي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، جڏهن مڇي ماهر [[لي سي ژونگ (مڇي ماهر)|لي سي ژونگ]] هن علائقي جي مڇين جو پهريون جامع سروي شايع ڪيو، تڏهن رڳو هڪ متعارف ڪرايل نوع موجود هئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي تائين انهن جو تعداد 26 ٿي ويو.&lt;ref name=Xie2018/&gt;

ايشيائي درياهن وانگر، [[ڪارپ خاندان|ڪارپ خاندان (Cyprinidae)]] زرد درياهه جي طاس ۾ سڀ کان وڏو ۽ متنوع خاندان آهي. هن طاس ۾ 85 کان وڌيڪ ڪارپ قسمون رڪارڊ ٿيون آهن. ان کان پوءِ [[پٿريلي لوچ]] (20 کان وڌيڪ جنسون)، [[گوبي مڇيون]] (تقريباً 15 جنسون)، [[لوچ]] (تقريباً 10 جنسون) ۽ [[بيگريڊ ڪيٽ فش]] (تقريباً 10 جنسون) سڀ کان وڌيڪ متنوع خاندان آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;

[[چنگھائي-تبت پليٽو]] جي مٿانهين حصن ۾ مقامي مڇين جون جنسون نسبتاً گهٽ آهن، جتي خاص طور تي ''[[جمناسائپرس]]''، ''[[جمناڊپٽائڪس]]''، ''[[پليٽيفاروڊون]]''، ''[[شزوپائگوپسس]]'' ۽ ''[[ٽرائپلوفائسا]]''
جهڙيون لوچون ملن ٿيون.&lt;ref name=Qi2016/&gt; زرد درياهه جي 18 مقامي جنسن مان 12 مٿئين وهڪري ۾ ملن ٿيون.&lt;ref name=Xie2018/&gt; انهن مان ڪيترين کي خطرو لاحق آهي ۽ ڪيترن ئي مٿانهين معاون درياهن ۾ هاڻي متعارف ڪرايل [[سالمن]] قسمون غالب ٿي ويون آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=Qi2016/&gt;

هيٺئين وهڪري ۽ ڊيلٽا ۾ ڪيترين ئي [[کارو پاڻي|کارن]] يا [[يوريهيلائن]] مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن ۾ گوبي مڇيون، [[ايشيائي سي باس]]، [[فليٽ فش]] ۽ ''[[ٽاڪيفوگو]]'' پفر مڇيون شامل آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;

مڇي مارڻ اڄ به اهم معاشي سرگرمي آهي، پر پڪڙ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. 2007ع ۾ ڄاڻايو ويو ته زرد درياهه مان پڪڙيل مڇين جو مقدار اڳ جي ڀيٽ ۾ 40 سيڪڙو گهٽجي ويو هو.&lt;ref name=Watts2007/&gt; وڏيون [[ايشيائي ڪارپ]]، [[شڪاري ڪارپ]]، [[ووچانگ بريم]] ۽ وڏيون [[ڪيٽ فش]] اڃا تائين موجود آهن، پر سڀ کان وڏيون جنسون جهڙوڪ [[چيني پيڊل فش]]، [[ڪالوگا اسٽرجن]] ۽ [[يانگزي اسٽرجن]] گذريل لڳ ڀڳ پنجاهه سالن کان زرد درياهه جي طاس ۾ ڏٺيون نه ويون آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.17520/biods.2020191 |title=Species diversity and conservation of freshwater fishes in the Yellow River basin|last1=Zhao |first1=Y. |journal=Biodiversity Science |display-authors=etal |date=2020 |volume=28 |issue=12 |pages=1496–1510 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

2018ع کان هر سال 1 اپريل کان 30 جون تائين زرد درياهه جي سڄي طاس ۾ مڇي مارڻ تي سالياني پابندي لاڳو ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[https://www.seetao.com/details/59194.html The Yangtze River has entered a ten-year fishing ban. What about the Yellow River]&lt;/ref&gt; 1 اپريل 2022ع کان [[چنگھائي]]، [[سيچوان]] ۽ [[گانسو]] جي مٿئين وهڪري ۾ قدرتي مڇين جي شڪار تي مڪمل پابندي لاڳو ڪئي وئي، جيڪا 2025ع جي آخر تائين جاري رهندي. باقي طاس ۾ سالياني پابندي جو عرصو 1 اپريل کان 31 جولاءِ تائين وڌايو ويو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.moa.gov.cn/govpublic/YYJ/202202/t20220222_6389264.htm 农业农村部关于调整黄河禁渔期制度的通告]&lt;/ref&gt;

===آبي زراعت===
[[File:Chinemys reevesii 02.jpg|thumb|[[چيني تلاءَ وارو ڪڇون]] (تصوير ۾ ڏيکاريل) ۽ [[چيني نرم خول وارو ڪڇون]] ٻئي زرد درياهه جا مقامي آهن، پر وڏي پيماني تي فارمن ۾ پڻ پاليا وڃن ٿا.]]

زرد درياهه عام طور تي [[چين ۾ آبي زراعت|آبي زراعت]] لاءِ وچ ۽ ڏکڻ چين جي درياهن، جهڙوڪ [[يانگزي درياهه|يانگزي]] يا [[پرل درياهه]] جيترو مناسب ناهي، پر ان جي ڪنارن سان ڪجهه علائقن ۾ آبي زراعت ڪئي وڃي ٿي. هڪ اهم مرڪز [[شِنگ يانگ]] جي درياهه ڪناري واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي، جيڪو [[ژينگژو]] کان مٿانهون آهي. 1986ع ۾ [[وانگچُن، شِنگ يانگ|وانگچُن]] ۾ مڇين جا تلاءَ ٺاهڻ شروع ٿيا، جيڪي وڌندي وڌندي 15,000 [[مو (ماپ)|مو]] (10 چورس ڪلوميٽر) تائين پهچي ويا، ۽ وانگچُن اتر چين جو سڀ کان وڏو آبي زراعت مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html |script-title=zh:黄河畔的荥阳市万亩鱼塘 |trans-title=Ten thousand of ''mu'' of fish ponds in the riverside Xingyang |website=zgnyqss.com |language=zh-hans |date=2011-09-30 |access-date=17 March 2013 |archive-date=1 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201073225/http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

زرد درياهه جي طاس ۾ ڪڇن جون ٻه مقامي جنسون ملن ٿيون: [[چيني تلاءَ وارو ڪڇون]] ۽ [[چيني نرم خول وارو ڪڇون]]. ٻنهي کي، خاص طور تي نرم خول واري ڪڇي کي، خوراڪ لاءِ وڏي پيماني تي فارمن ۾ پاليو وڃي ٿو. چيني کاڌن ۾ مشهور هن نرم خول واري ڪڇي جي هڪ قسم کي &quot;زرد درياهه ڪڇون&quot; ({{lang|zh-hans|黄河鳖}}) سڏيو وڃي ٿو. اڄڪلهه چين جي گهڻن ريسٽورنٽن ۾ استعمال ٿيندڙ اهي ڪڇون فارمن مان ايندا آهن، جيڪي زرد درياهه جي ويجهو هجن يا نه هجن.

2007ع ۾ [[وانگچُن، شِنگ يانگ]]، [[هينان]] ۾ هن قسم جي ڪڇن جي وڏي فارم جي تعمير شروع ڪئي وئي. هر سال پنج لک نه پر پنج ملين ڪڇا پالڻ جي گنجائش سان، اها سهولت هينان صوبي جي سڀ کان وڏي فارم بڻجڻ جي اميد هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm |script-title=zh:荥阳开建河南省最大黄河鳖养殖基地 |trans-title=Construction started in Xingyang on the province's largest Yellow River Turtle farm |website=zynews.com |language=zh-hans |date=2007-07-24 |access-date=17 March 2013 |archive-date=22 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222032909/http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

تمام وڏي جسامت وارو [[چيني ديو قامت سلامينڊر]]، جيڪو خوراڪ ۽ روايتي دوائن لاءِ شڪار ٿيڻ سبب سخت متاثر ٿيو آهي، زرد درياهه سميت چين جي ٻين درياهن جو مقامي جانور آهي. چين جي ڪيترن ئي علائقن ۾ هن جي وڏي پيماني تي فارمن ۾ افزائش ڪئي وڃي ٿي. جينياتي تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته قيد ۾ پاليل اڪثر سلامينڊر زرد درياهه واري نسل سان تعلق رکن ٿا. جڏهن انهن کي ٻيهر فطرت ۾ ڇڏيو وڃي ٿو ته زرد درياهه واري نسل جا سلامينڊر ٻين علائقن تائين پکڙجي وڃن ٿا، جنهن ڪري ٻين مقامي نسلن لاءِ خطرو پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=Yan2018&gt;{{Cite journal|last1=Yan|first1=Fang|last2=Lü|first2=Jingcai|last3=Zhang|first3=Baolin|last4=Yuan|first4=Zhiyong|last5=Zhao|first5=Haipeng|last6=Huang|first6=Song|last7=Wei|first7=Gang|last8=Mi|first8=Xue|last9=Zou|first9=Dahu|year=2018|title=The Chinese giant salamander exemplifies the hidden extinction of cryptic species|journal=Current Biology|volume=28|issue=10|pages=R590–R592|doi=10.1016/j.cub.2018.04.004|pmid=29787716|doi-access=free|bibcode=2018CBio...28.R590Y }}&lt;/ref&gt;

==نباتات==

زرد درياهه ڪيترن ئي ماحولياتي علائقن مان گذري ٿو، جن ۾ [[تبتي پليٽو جا الپائن جهاڙيلا علائقا ۽ چراگاهه]]، [[مرڪزي تبتي پليٽو جي الپائن اسٽيپ]]، [[ٻيلو]]، [[اورڊوس ريگستان]]، [[منگوليا–منچوريا گھاسزار]] ۽ [[بوهائي سمنڊ جا لوڻياٺي چراگاهه]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Olson |first1=David M. |last2=Dinerstein |first2=Eric |last3=Wikramanayake |first3=Eric D. |last4=Burgess |first4=Neil D. |last5=Powell |first5=George V. N. |last6=Underwood |first6=Emma C. |last7=D'amico |first7=Jennifer A. |last8=Itoua |first8=Illanga |last9=Strand |first9=Holly E. |last10=Morrison |first10=John C. |last11=Loucks |first11=Colby J. |last12=Allnutt |first12=Thomas F. |last13=Ricketts |first13=Taylor H. |last14=Kura |first14=Yumiko |last15=Lamoreux |first15=John F. |last16=Wettengel |first16=Wesley W. |last17=Hedao |first17=Prashant |last18=Kassem |first18=Kenneth R. |title=Terrestrial Ecoregions of the World: A New Map of Life on Earth |journal=BioScience |date=2001 |volume=51 |issue=11 |pages=933 |doi=10.1641/0006-3568(2001)051[0933:TEOTWA]2.0.CO;2}}&lt;/ref&gt; نباتاتي حياتي هنڌ جي لحاظ سان گهڻو مختلف آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Greer |first1=Charles |last2=Popov |first2=Igor |date=15 December 2025 |title=Yellow River: Plant and Animal Life |url=https://www.britannica.com/place/Yellow-River/Plant-and-animal-life |encyclopedia=Britannica |location=United States |access-date=28 December 2025}}&lt;/ref&gt; هيٺين علائقن، جيڪي انساني ترقيءَ کان گهڻو متاثر ٿيا آهن، اتي نباتاتي تنوع نسبتاً گهٽ آهي، ۽ نباتات ۾ بنيادي طور [[سوئيڊا|سيپ ويڊ]]، [[فريگمائٽس آسٽرالس|فريگمائٽس]]، [[سيٽاريا ويرڊس]]|فاڪس ٽيل گھاس]]، [[امپيراٽا سلنڊريڪا|ڪونائي گھاس]] ۽ [[ٽيمرڪس چائينينسس|ٽيمرسڪ]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Xu |first1=Zhen |last2=Li |first2=Renqiang |last3=Dou |first3=Wenjun |last4=Wen |first4=Hui |last5=Yu |first5=Shulin |last6=Wang |first6=Pan |last7=Ning |first7=Lehua |last8=Duan |first8=Jiaquan |last9=Wang |first9=Jichun |title=Plant Diversity Response to Environmental Factors in Yellow River Delta, China |journal=Land |date=20 February 2024 |volume=13 |issue=3 |pages=264 |doi=10.3390/land13030264 |doi-access=free |bibcode=2024Land...13..264X }}&lt;/ref&gt;

===نباتاتي تبديليون===
درياهه جي ڊيلٽا جي ڇڏيل حصن ۾ [[ڪاٺيلا ٻوٽن جي واڌ]] سبب جڙي ٻوٽين جي تنوع ۾ گهٽتائي اچي ٿي، جنهن سان مٽيءَ جون خاصيتون تبديل ٿين ٿيون ۽ انهن آبي دلدلي ماحولياتي نظامن جي ماحولياتي توازن ۽ ڪارڪردگي تي ممڪن اثر پوي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Jiaxuan |last2=Luo |first2=Mengjiao |last3=Qu |first3=Fanzhu |last4=Sun |first4=Bowen |last5=Yu |first5=Yang |last6=Meng |first6=Ling |date=2025-05-21 |title=Impacts of Shrub Encroachment on Vegetation Community and Soil Characteristics in Coastal Wetlands of the Abandoned Yellow River Course |journal=Agronomy |language=en |volume=15 |issue=5 |pages=1258 |doi=10.3390/agronomy15051258 |doi-access=free |bibcode=2025Agron..15.1258L |issn=2073-4395}}&lt;/ref&gt;

===تحفظ جون ڪوششون===
[[شانگچيو]] کان ٻاهر واقع شانگچيو زرد درياهه قديم وهڪري جو قومي ٻيلو پارڪ هڪ انساني هٿان تيار ڪيل ٻيلو آهي، جيڪو زرد درياهه واري علائقي جي حياتياتي تنوع جي جزوي بحالي لاءِ قائم ڪيو ويو آهي. هي پارڪ حياتياتي تنوع جو مالڪ آهي، مصنوعي ٻيلن بابت تحقيق لاءِ اهم وسيلي طور ڪم ڪري ٿو ۽ ڪجهه [[خطري هيٺ نوع|خطري هيٺ آيل نوعن]] لاءِ محفوظ پناهه گاهه پڻ فراهم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wang |first1=Xiaofang |last2=Song |first2=Yiming |last3=Zhang |first3=Xiangju |last4=Hou |first4=Heping |last5=Li |first5=Yongsheng |title=Plant Diversity Research in Shangqiu Yellow River Ancient Course National Forest Park, China |journal=Forests |date=20 October 2024 |volume=15 |issue=10 |pages=1831 |doi=10.3390/f15101831 |doi-access=free |bibcode=2024Fore...15.1831W }}&lt;/ref&gt;

==آلودگي==
{{see also|چين ۾ پاڻي جي آلودگي}}

25 نومبر 2008ع تي ''[[دي گارجين]]'' جي صحافيه ٽانيا برينيگن پنهنجي رپورٽ ''&quot;چين جي ماءُ درياهه: زرد درياهه&quot;'' ۾ دعويٰ ڪئي ته سخت [[چين ۾ پاڻي جي آلودگي|پاڻيءَ جي آلودگي]] سبب چين جي زرد درياهه جو هڪ ٽيون حصو زرعي يا صنعتي استعمال لاءِ به ناقابلِ استعمال بڻجي چڪو آهي، جنهن جو وڏو سبب ڪارخانن مان نڪرندڙ فضلو ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن جو نيڪال آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2008/nov/25/water-china|title= One-third of China's Yellow River 'unfit for drinking or agriculture' Factory waste and sewage from growing cities has severely polluted major waterway, according to Chinese research|author-last1=Branigan|author-first1= Tania |date=25 November 2008|work=The Guardian |location=UK|access-date=14 March 2009}}&lt;/ref&gt;

درياهه پنهنجي پهرئين وڏي شهر [[شيننگ]] تائين پهچندي ئي شديد آلودگي جو شڪار ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=行程3000公里 亲眼目睹黄河水污染现状(组图) |trans-title=Travelling 3000km to document the pollution of the Yellow River in pictures|date=2004-09-16|work= 北京青年报|via=Sina|url=http://finance.sina.com.cn/x/20040916/09041027452.shtml }}&lt;/ref&gt;

[[زرد درياهه ڪنزرويئنسي ڪميشن]] 2007ع ۾ درياهه جي 8,384 ميلن کان وڌيڪ حصي جو سروي ڪيو ۽ ٻڌايو ته درياهه جي 33.8 سيڪڙو حصي جي پاڻيءَ جو معيار [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] جي معيار موجب &quot;سطح پنج&quot; کان به هيٺ هو. سطح پنج جو پاڻي پيئڻ، آبي زراعت، صنعتي استعمال يا زرعي مقصدن لاءِ به مناسب نه هوندو آهي. رپورٽ موجب گذريل سال درياهه جي نظام ۾ مجموعي طور 4.29 ارب ٽن فضلو ۽ گندو پاڻي خارج ڪيو ويو، جنهن مان 70 سيڪڙو صنعتن ۽ پيداواري ادارن، 23 سيڪڙو گهريلو نيڪال، ۽ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻين ذريعن مان آيو هو.{{which|date=October 2011}}

==ثقافت ۾==
[[File:Mother Huang He Lanzhou.jpg|right|thumb|[[لانژو]] ۾ زرد درياهه جي ماءُ (黄河母亲雕塑) جو مجسمو]]

{{Quote box
| quote =
هوا گجندي پئي اچي، گهوڙا هڻڪارون ڪري رهيا آهن،&lt;br&gt;
زرد درياهه گجندو پيو وهي، زرد درياهه گجندو پيو وهي!&lt;br&gt;
...&lt;br&gt;
جبلن ۾ لکين بهادر سپاهي موجود آهن!&lt;br&gt;
۽ ميدان بهادر گوريلا ويڙهاڪن سان ڀرجي ويا آهن!&lt;br&gt;
سڀئي [[ٻي چين-جاپان جنگ|جاپاني حملي آورن]] سان وڙهڻ لاءِ گڏ ٿيا آهن!&lt;br&gt;
پنهنجون سڀئي پستولون ۽ بندوقون سنڀاليو.&lt;br&gt;
پنهنجون سڀئي تلوارون ۽ نيزا مضبوطيءَ سان جهليو!&lt;br&gt;
زرد درياهه جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
[[اتر چين جو ميدان|اتر]] جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
ملڪ جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
پنهنجي وطن جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
| author = [[گوانگ ويران]] ۽ [[شيان شنگهائي]]
| source = ''[[زرد درياهه ڪنٽاٽا]]''، 1939ع
| width = 30%
}}

هڪ روايتي عقيدي موجب زرد درياهه [[تيان]] (آسمان) مان وهي ٿو ۽ [[کيرائين واٽ]] جو تسلسل آهي. چيني ڏند ڪٿا موجب [[ژانگ چيان]] کي زرد درياهه جو سرچشمو ڳولڻ لاءِ موڪليو ويو. ڪيترن ڏينهن تائين درياهه ۾ سفر ڪرڻ کان پوءِ هن هڪ [[ڳئون چاريندڙ ۽ اُڻندڙ ڇوڪري]] کي ڏٺو. جڏهن هن ڇوڪريءَ کان پنهنجي جاءِ بابت پڇيو ته هن کيس پنهنجو [[شٽل (اُڻت)|اُڻت وارو شٽل]] ڏنو ۽ چيو ته اهو نجومي يان جون پِنگ (嚴君平) کي ڏيکاريندو. جڏهن ژانگ واپس موٽيو ته نجومي ان کي اُڻندڙ ڇوڪري ([[ويگا]]) جو شٽل سڃاتو ۽ ٻڌايو ته جنهن وقت ژانگ اهو شٽل حاصل ڪيو هو، تڏهن هن هڪ [[سيارو|آوارو تارو]] اُڻندڙ ڇوڪري ۽ ڳئون چاريندڙ ([[الطائر]]) جي وچ مان گذرندي ڏٺو هو.&lt;ref name=&quot;CBDChangChenchou&quot;&gt;{{ChineseBioDict|Chang Chên-chou}}&lt;/ref&gt;

[[هيبي]] ۽ [[هينان]] صوبن جا نالا زرد درياهه مان نڪتل آهن. انهن جا مطلب ترتيبوار &quot;درياهه جي اتر&quot; ۽ &quot;درياهه جي ڏکڻ&quot; آهن، جيتوڻيڪ تاريخي طور انهن جي وچ واري سرحد ڪڏهن به مستقل نه رهي آهي، ۽ موجوده وقت ۾ هيبي ۽ هينان جي سرحد زرد درياهه بدران [[ژانگ درياهه]] آهي.

;ماءُ درياهه ۽ چيني تهذيب جو گهوارو
روايتي طور اهو عقيدو آهي ته چيني تهذيب جي شروعات زرد درياهه جي طاس ۾ ٿي. چيني ماڻهو هن درياهه کي &quot;ماءُ درياهه&quot; ۽ &quot;چيني تهذيب جو گهوارو&quot; سڏين ٿا.

[[چين جي تاريخ]] دوران زرد درياهه کي هڪ ئي وقت نعمت ۽ مصيبت ٻنهي طور ڏٺو ويو آهي، تنهنڪري ان کي &quot;چين جو فخر&quot; ۽ &quot;چين جو ڏک&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;Cheng, Linsun and Brown, Kerry (2009) ''Berkshire encyclopedia of China'', Berkshire Publishing Group, p. 1125 {{ISBN|978-0-9770159-4-8}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ ۾ هي درياهه مغربي ۽ جاپاني سامراجيت جي مقابلي ۾ اڀرندڙ چيني قوم جي علامت بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Chen |first=Fei |date=2019 |title=Rediscovering the Yellow River and the Yangtze River: the Circulation of Discourses on the North–South Dichotomy between Late Qing China and Meiji Japan |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-asian-studies/article/abs/rediscovering-the-yellow-river-and-the-yangtze-river-the-circulation-of-discourses-on-the-northsouth-dichotomy-between-late-qing-china-and-meiji-japan/FA789BD0E4991B50B13D68B3ECD3C6BF |journal=International Journal of Asian Studies |volume=16 |issue=1 |pages=33–51 |doi=10.1017/S1479591418000323 |issn=1479-5914|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ان کان به اڳ، زرد درياهه بابت بيشمار شاعريون ۽ لوڪ ڪهاڻيون زباني روايتن ذريعي نسل در نسل منتقل ٿينديون رهيون، جيڪي ان کي &quot;چيني روح جي علامت&quot; طور پيش ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The 'Yellow River Piano Concerto': Politics, Culture, and Style|last=Chen|first=Shing-Lih|date=1995|journal=University of British Columbia}}&lt;/ref&gt;

;آفتن جو درياهه
اتر چين جي ميدان ۾ چيني تهذيب جي ارتقا ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪرڻ باوجود، زرد درياهه جي بار بار ايندڙ ٻوڏن ۽ پنهنجي وهڪري جي تبديليءَ سبب درياهه جي ڪنارن تي رهندڙ آباديءَ کي وڏين آفتن کي منهن ڏيڻو پيو، تنهنڪري ان کي &quot;آفتن جو درياهه&quot; ({{lang-zh|s=灾难河}}) پڻ چيو وڃي ٿو. زرد درياهه جو انتظام تاريخ جي مختلف دورن ۾ ڪيترين ئي چيني سلطنتن لاءِ هڪ وڏو سياسي مسئلو رهيو آهي.&lt;ref&gt;[http://36.112.18.13/Qikan/Article/Detail?id=75778371504849534853484949 基于黄河灾害研究综述的思考 On a Review of the Disasters from the Yellow River]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://cdo.develpress.com/?p=10096 黄河安澜呼唤生态保护和高质量发展]&lt;/ref&gt;

;جڏهن زرد درياهه صاف وهي
ڪڏهن ڪڏهن زرد درياهه کي شاعراڻي انداز ۾ &quot;گدلو وهڪرو&quot; ({{lang-zh|first=t|labels=no|s={{linktext|浊|流}}|t={{linktext|濁|流}}|p=Zhuó Liú}}) پڻ سڏيو ويندو آهي. چيني محاورو &quot;جڏهن زرد درياهه صاف وهي&quot; اهڙي واقعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪو ڪڏهن به نه ٿيندو، ۽ اهو انگريزي محاوري &quot;when pigs fly&quot; سان مشابهت رکي ٿو.{{citation needed|date=March 2023}}

[[يونگلي شهنشاهه]] جي دور ۾ &quot;زرد درياهه جي صاف وهڻ&quot; کي هڪ نيڪ شگون سمجهيو ويو. ان سان گڏ [[چيلن]] (1414ع ۾ [[بنگال]] جي سفارت پاران [[ژينگ هي]] جي جهازن وسيلي چين آندل آفريقي زرافو)، [[زويو]] ۽ ٻين غيرمعمولي قدرتي واقعن جي ظاهر ٿيڻ کي به خوش نصيبي جي نشاني قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=duy&gt;{{Cite journal
|first=J.J.L.|last=Duyvendak|jstor=4527170
|title=The True Dates of the Chinese Maritime Expeditions in the Early Fifteenth Century
|journal=T'oung Pao |series=Second Series|volume=34|issue=5|year=1939|pages=401–403}}&lt;/ref&gt;

==سياحت==
[[File:Kanbula Geopark.png|thumb|[[ڪنبولا نيشنل جيوپارڪ]]، [[چنگھائي]]]]

زرد درياهه سان لاڳاپيل ڪيترائي مشهور سياحتي ماڳ آهن، جن ۾ [[چنگھائي]] جو ڪنبولا [[يونيسڪو]] گلوبل جيوپارڪ، [[گانسو]] ۾ [[ليوجياشيا ڊيم]] ڀرسان [[بنگلنگ مندر|بنگلنگ غارن وارا مندر]]، [[گانسو]] جو [[زرد درياهه پٿرن وارو ٻيلو]]، ۽ [[شانشي]] ۾ [[هوڪو آبشار]] شامل آهن.

1986ع ۾ چيني رافٽنگ ٽيمن پهريون ڀيرو زرد درياهه جو مڪمل سفر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blog.westminster.ac.uk/contemporarychina/the-yangtze-river-conquest-rafting-for-chinas-honour/ |title=The Yangtze River conquest: rafting for China's honour}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ زرد درياهه جي مڪمل ڊيگهه تي پيادل هلڻ ۽ سائيڪل ذريعي سفر ڪرڻ جون به ڪامياب ڪوششون ڪيون ويون آهن، جيتوڻيڪ مٿئين وهڪري جا ڪي حصا اهڙا آهن جتي درياهه جي ڪناري تائين پهچ ممڪن ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.josephrock.net/2025/02/next-trip-cycling-yellow-river-from-sea.html |title=Next trip: Cycling Yellow River from Sea}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>29itqras0gvux556m5u2sk4m8m17mjx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390145</id>
      <parentid>390144</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T08:23:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* ارضيات */</comment>
      <origin>390145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105324" sha1="f81bcno084e4da3ttd2g7pg13taqel7" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

=== تهذيب جي جنم ڀومي ===
{{see also|زرد درياهه جي تهذيب}}

[[File:Nine Provinces of China.png|thumb|عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو]]
[[File:Western Zhou geography.svg|thumb|[[مغربي زو خاندان]] جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.]]

[[چيني ڏند ڪٿا]] موجب ديو قامت [[ڪوا فو]] سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ [[وي درياهه]] جو پاڻي پي ويو.&lt;ref&gt;Summary of the story given in the definition of {{lang|zh|夸父追日}}: {{cite book|script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title=[[Xiandai Hanyu Cidian|A Dictionary of Current Chinese]] (Seventh Edition) |date=1 September 2016|publisher=[[The Commercial Press]] |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}&lt;/ref&gt;

[[بهار ۽ سرءُ وارو دور|بهار ۽ سرءُ جي دور]]&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;&gt;Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map &quot;4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)&quot;. {{in lang|fr}}&lt;br/&gt; English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}&lt;/ref&gt; ۽ [[چن خاندان]] جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، [[لويانگ]] کان گذرڻ کان پوءِ درياهه [[شانشي]] ۽ [[هينان]] صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ [[هيبي]] ۽ [[شنڊونگ]] جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده [[تيانجن]] جي ويجهو [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

[[ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه]] جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري [[عظيم يو]] کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|黄河水利委员会黄河志总编辑室|2010|loc=一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代}}&lt;/ref&gt;

''[[يو گونگ]]'' ۾ لکيل آهي: &quot;جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡}}&lt;/ref&gt;

هتي ذڪر ڪيل &quot;جشي&quot; مان مراد موجوده [[چنگھائي]] صوبي جي [[شون هوا سالار خودمختيار ضلعو]] ڀرسان واقع [[آمني ماچن جبل]] آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف [[هوائين]] ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي [[سان مين]] ۽ [[مينگجن]] کان گذرندي [[لو درياهه (هينان)|لو درياهه]] سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو [[دائي پي جبل]] جي اتر کان، [[ژانگ درياهه]] کي پار ڪندي، موجوده [[چوژو ضلعو]] ([[هيبي]]) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده [[شين ضلعو]] وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي [[چنگ ضلعو]] جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار [[تيانجن]] جي ڏکڻ اوڀر مان [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر ''يو گونگ'' ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي &quot;يو درياهه&quot; سڏيو وڃي ٿو.

=== يو درياهه جي وهڪري جي تبديلي ===

[[ژو خاندان]] جي [[ژو جي بادشاهه ڊِنگ|بادشاهه ڊِنگ]] جي حڪومت جي پنجين سال (602 ق.م.) ۾ درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري کي ڇڏي ڪيترائي سؤ ڪلوميٽر اوڀر طرف منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه [[لي يانگ]] (موجوده [[شون ضلعو]]، [[هينان]] جي ڏکڻ اولهه) ۾ سوشو نالي هنڌ وٽ پنهنجا ڪنارا ٽوڙي ٻاهر نڪري آيو ۽ يو درياهه جي اصل وهڪري کان هٽي ويو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|漢書|chapter=卷029|quote=王横言：&quot;禹之行河水，本随西山下东北去。《周谱》云：'定王五年河徙'，则今所行，非禹之所穿也。&quot;}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ اهو [[ژانگ وو]] (موجوده [[ڇانگ ضلعو]]، [[هيبي]] جي اتر اوڀر) وٽ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ٿيو، جيڪو [[عظيم يو]] طرفان ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ کان پوءِ تاريخ ۾ زرد درياهه جي وهڪري جي پهرين وڏي تبديلي مڃي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=禹河大徙|url=http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|website=黄河网|publisher=水利部黄河水利委员会|accessdate=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424174203/http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|archive-date=2017-04-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
سوشو وٽ رخ بدلائڻ کان پوءِ نئون وهڪرو تقريباً [[هوا ضلعو]] کان اوڀر طرف وهندو هو، پوءِ [[هينان]] ۾ [[پويانگ]] جي اتر اولهه مان گذرندي اتر طرف مڙندو هو. ان کان پوءِ [[شنڊونگ]] جي [[گوان ضلعو]] جي اتر ۾ ٻيهر اوڀر طرف مڙي، پوءِ [[چي پنگ]] مان گذرندي وري اتر طرف وڌندو هو، [[هيبي]] جي [[ڇانگژو]] مان آهستي آهستي اتر طرف منتقل ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده [[هوانگ هوا]] ضلعي جي اتر ۾ [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡锥指|[[胡渭]]|quote=周定王五年河徙，自宿胥口东行漯川，右经滑台城(滑县旧城)，又东北经黎阳县(泼县东北兰里)南，又东北经凉城县，又东北为长寿津，河至此与深川别行而东北入海，水经谓之大河故渎。}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران يو درياهه جو اصل وهڪرو ڪجهه وقت تائين وقفي وقفي سان پاڻي کڻندو رهيو، پر [[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] جي وچ ڌاري مڪمل طور سڪي ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|袁仲翔|王质彬|徐福龄|1991|loc=一、夏商西周春秋战国时期}}&lt;/ref&gt;
[[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] ۾ بندن، واهن ۽ ذخيرن کي نقصان پهچائڻ ۽ دشمن رياستن کي ٻوڏ ۾ ٻوڙڻ هڪ عام فوجي حڪمت عملي بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Floods&quot;&gt;Allaby, Michael &amp; Garrat, Richard. ''Facts on File Dangerous Weather Series: [https://books.google.com/books?id=QTKbcWwJ90MC&amp;pg=PA142 Floods]'', p. 142. Infobase Pub., 2003. {{ISBN|0-8160-5282-4}}. Accessed 15 October 2011.&lt;/ref&gt;
ڇو ته زرد درياهه جي وادي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] کان [[گوانژونگ]] واري علائقي ۽ [[چن رياست]] ڏانهن وڃڻ جو اهم رستو هئي، تنهنڪري چن رياست [[هانگو لنگهه]] کي مضبوط قلعن سان محفوظ ڪيو. هتي ڪيترائي اهم معرڪا ٿيا، ۽ اهو [[هان خاندان]] جي گاديءَ وارن شهرن [[چانگ آن]] ۽ [[لويانگ]] جي حفاظت لاءِ به هڪ اهم دفاعي لنگهه هو.
11ع ۾ آيل وڏي ٻوڏ کي مختصر عرصي واري [[شن خاندان]] جي زوال جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 70ع واري ٻي وڏي ٻوڏ کان پوءِ درياهه ٻيهر [[شنڊونگ]] جي اتر مان تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي واپس اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== شاهي دور ===

ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات کان پوءِ [[هانگو لنگهه]] جي فوجي اهميت گهٽجڻ لڳي، ۽ وڏا قلعا ۽ فوجي اڏا [[تونگ لنگهه|تونگ گوان]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. 923ع ۾ [[بعد وارو ليانگ]] خاندان جي جنرل [[دوان نِنگ]] پنهنجي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي [[بعد وارو تانگ]] کان بچائڻ جي ناڪام ڪوشش ۾ بند ڀڃرائي لڳ ڀڳ {{convert|1000|sqmi|sp=us}} علائقو ٻوڙي ڇڏيو. [[سونگ خاندان|سونگ]] دور جي انجنيئر [[لي چون]] پڻ 1020ع ۾ [[ليائو خاندان|ختان]] جي حملي کان بچاءَ لاءِ زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري کي ٻوڙڻ جي ساڳي تجويز ڏني، پر اها رد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي رياستن وچ ۾ ٿيل [[چانيوان معاهدو]] سونگ حڪومت کي نوان کاهه کوٽڻ يا درياهه جو رخ تبديل ڪرڻ کان واضح طور روڪيندو هو.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;&gt;Elvin, Mark &amp; Liu Cuirong&lt;!--sic--&gt; (eds.) ''Studies in Environment and History:'' ''[https://books.google.com/books?id=tAxmcRXKpaUC&amp;pg=PA554 Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History]'', pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. {{ISBN|0-521-56381-X}}.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به بند ٽٽندا رهيا. [[1034ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1034ع ۾ هينگ لونگ]] وٽ بند ٽٽڻ سبب درياهه ٽن وهڪرن ۾ ورهائجي ويو ۽ [[ديژو]] ۽ [[بوزو (جديد شنڊونگ)|بوزو]] جي اترين علائقن ۾ بار بار ٻوڏون آيون.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; سونگ حڪومت پنجن سالن تائين پراڻو وهڪرو بحال ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪندي رهي. صرف هڪ سال اندر 35,000 کان وڌيڪ مزدور، 100,000 ڀرتي ڪيل ڪارڪن، ۽ 220,000 ٽن ڪاٺ ۽ بانس استعمال ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; پر آخرڪار 1041ع ۾ اهو منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. ان کان پوءِ نسبتاً آهستي وهندڙ درياهه 1048ع ۾ [[شانگهو]] وٽ ٻيهر بند ٽوڙي پنهنجو مکيه وهڪرو اتر طرف [[تيانجن]] ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== ڏاکڻو وهڪرو وارو دور ===
[[File:546 of 'The International Geography. ... Edited by H. R. Mill' (11167528043).jpg|thumb|زرد درياهه جي پراڻن ۽ موجوده ڇوڙن جو نقشو]]
[[File:Ming Zuling.png|thumb|[[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم ڀرسان [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] ۽ [[منگ زولِنگ]] جو نقشو، جيڪو [[پان جيشُن]] جي ''Overview of River Maintenance'' جي [[چار خزانا مڪمل لائبريري]] واري ايڊيشن مان ورتل آهي. [[چنگ خاندان]] واري ايڊيشن تائين 1680ع جي ٻوڏ سبب اهي سڀ هنڌ پاڻي هيٺ اچي چڪا هئا.]]

1128ع کان 1855ع تائين زرد درياهه پنهنجي اڄوڪي رستي موجب [[بوهائي سمنڊ]] ۾ نه پر ڏکڻ طرف وهي [[هوائي درياهه]] سان ملي موجوده اتر [[جيانگسو صوبو]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان [[زرد سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. 1128ع ۾ [[ڪائيفينگ]] جي گورنر [[دو چونگ]] {{nowrap|({{lang|zh|{{linktext|杜|充}}}})}} جي اڳواڻي هيٺ [[سونگ خاندان]] جي فوجن [[جن خاندان (1115–1234)|جن خاندان]] جي وڌندڙ فوج کي روڪڻ لاءِ زرد درياهه جا ڏاکڻا بند ٽوڙي ڇڏيا. ان جي نتيجي ۾ درياهه جو وڏو رخ بدلجي ويو ۽ زرد درياهه [[سي درياهه]] ۽ [[هوائي درياهه]] جي ٻين معاون درياهن کي پنهنجي وهڪري ۾ شامل ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=Yunzhen |last2=Syvitski |first2=James PM |last3=Shu |first3=Gao |last4=Overeem |first4=Irina |last5=Kettner |first5=Albert J |title=Socio-economic Impacts on Flooding: A 4000-Year History of the Yellow River, China |journal=Ambio |date=2012 |volume=41 |issue=7 |pages=682–698 |doi=10.1007/s13280-012-0290-5 |pmid=22673799 |pmc=3472015|bibcode=2012Ambio..41..682C }}&lt;/ref&gt; تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زرد درياهه مڪمل طور [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ کان وهي [[زرد سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو. 1194ع تائين هوائي درياهه جو ڇوڙ گپ سان بند ٿي ويو هو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;&gt;Grousset, Rene. ''The Rise and Splendour of the Chinese Empire'', p. 303. University of California Press, 1959.&lt;/ref&gt; گپ جي وڏي مقدار سبب، جڏهن بعد ۾ زرد درياهه ٻيهر پنهنجو رخ تبديل ڪيو، تڏهن به هوائي درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن واپس نه وڃي سگهيو، بلڪه ان جو پاڻي [[هونگزي ڍنڍ]] ۾ گڏ ٿيڻ لڳو ۽ پوءِ ڏکڻ طرف [[يانگزي درياهه]] ڏانهن وهي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pietz |first1=David A. |title=The Yellow River |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674058248 |page=50}}&lt;/ref&gt;

[[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1344ع جي ٻوڏ]] دوران زرد درياهه ٻيهر [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ طرف وهي ويو. ان وقت [[يوان خاندان]] زوال پذير هو، ۽ شهنشاهه درياهه جا نوان بند اڏائڻ لاءِ وڏي انگ ۾ ماڻهن کي جبري پورهئي تي لڳايو. انهن سخت حالتن بغاوتن کي جنم ڏنو، جيڪي آخرڪار [[منگ خاندان]] جي قيام جو سبب بڻيون.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;/&gt; 1391ع ۾ [[1391ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|ٻي وڏي ٻوڏ]] دوران درياهه [[ڪائيفينگ]] کان [[فينگيانگ ضلعو]] ([[آنهوئي]]) تائين ٻوڏ آندي. آخرڪار [[1494ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1494ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ عوامي تعميراتي منصوبن دوران خواجه سرا [[لي شِنگ]] درياهه جي وهڪري کي مستحڪم بڻايو.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt; 16هين صديءَ دوران به درياهه ڪيترائي ڀيرا ٻوڏ آندو، جن ۾ 1526ع، 1534ع، 1558ع ۽ 1587ع جون ٻوڏون شامل آهن، ۽ هر ٻوڏ هيٺئين وهڪري ۾ تبديلي آندي.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;&gt;Tsai, Shih-Shan Henry. ''SUNY Series in Chinese Local Studies'': ''[https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC&amp;pg=PA200 The Eunuchs in the Ming Dynasty]''. SUNY Press, 1996. {{ISBN|0791426874}}, 9780791426876.&lt;/ref&gt;

[[1642ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1642ع جي ٻوڏ]] انسانن جي پيدا ڪيل هئي. [[ڪائيفينگ]] جي منگ گورنر شهر جو ڇهن مهينن کان گهيرو ڪندڙ هاري اڳواڻ [[لي زِيچينگ]] جي فوجن کي تباهه ڪرڻ لاءِ بند ٽوڙڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;Lorge, Peter Allan. ''[https://books.google.com/books?id=SE2Gw8rjuXQC&amp;pg=PA147 War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795]'', p. 147. Routledge, 2005. {{ISBN|978-0-415-31691-0}}.&lt;/ref&gt; نتيجي ۾ باغين بدران پنهنجو ئي شهر تباهه ٿي ويو، ۽ ٻوڏ، ڏڪار ۽ وبائن سبب شهر جي اڳوڻي 378,000 آبادي مان لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref&gt;[[Xu Xin (Judaic scholar)|Xu Xin]]. ''[https://books.google.com/books?id=GAAWkYBNu5sC&amp;pg=PA47 The Jews of Kaifeng, China: History, Culture, and Religion]'', p. 47. Ktav Publishing Inc, 2003. {{ISBN|978-0-88125-791-5}}.&lt;/ref&gt; هي خوشحال شهر تقريباً ويران ٿي ويو ۽ پوءِ [[چنگ خاندان]] جي [[ڪانگشي شهنشاهه]] جي دور ۾ ٻيهر آباد ڪيو ويو.

شاهي دور ۾ اهو سوال هميشه تڪراري رهيو ته ٻوڏ کي ڪيتري شدت سان روڪڻ گهرجي ۽ جڏهن درياهه پنهنجو رخ بدلائي ته ڇا ان کي ٻيهر پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو وڃي يا نه. جاگرافيدان چارلس گرير موجب ٻن مختلف نظرين جو وجود هو. هڪ، جنهن کي هو [[ڪنفيوشس ازم]] سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿو، درياهه کي اوچن بندن جي وچ ۾ محدود رکڻ جي حمايت ڪندو هو ته جيئن پوک لائق زمين وڌ کان وڌ محفوظ رهي. ٻيو، جنهن کي هو [[تائوازم]] سان منسوب ڪري ٿو، گهٽ اوچائي وارن بندن جو حامي هو، جيڪي هڪ ٻئي کان 5 کان 10 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي هجن.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|pages=387–88|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; [[سونگ خاندان]] جي [[سونگ جي شهنشاهه رين زونگ|رين زونگ]] ۽ [[سونگ جي شهنشاهه شين زونگ|شين زونگ]] جي دور ۾، جڏهن درياهه بار بار بند ٽوڙي اتر ۽ اولهه طرف منتقل ٿيندو رهيو، درٻاري عملدارن ۾ ان ڳالهه تي ڊگهو اختلاف رهيو ته ڇا وڏي خرچ سان درياهه کي وري پراڻي وهڪري ڏانهن آڻڻ گهرجي يا نه. آخرڪار شين زونگ حڪم ڏنو ته درياهه کي پنهنجي نئين وهڪري ۾ ئي رهڻ ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Lamoroux|author-first1= Christian|title=From the Yellow River to the Huai, chapter 15 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|pages=556–571|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

روايتي ٻوڏ ڪنٽرول لاءِ [[بند (پاڻي)|بند]]، [[ريوٽمينٽ]]، پاڻي جي زور کي گهٽائڻ لاءِ حفاظتي ڀتيون، اضافي پاڻي گڏ ڪرڻ وارا تلاءَ، نيڪالي وارا واهه ۽ [[پولڊر]] استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|page=388|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; انهن طريقن بابت [[پان جيشُن]] جهڙن عملدارن تفصيلي ڪتاب پڻ لکيا.&lt;ref&gt;''Overview on River Management'' {{nowrap|({{lang|zh|《河防一覽》}}}} {{transliteration|zh|Héfáng yīlǎn}}), 1590.&lt;/ref&gt; پان جيشُن جو خيال هو ته درياهه جي مختلف شاخن کي گڏ ڪرڻ سان وهڪري جي طاقت وڌندي، جنهن سان گپ کي هيٺ کڻي وڃڻ جي صلاحيت به وڌندي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Elvin|author-first1= Mark |author-last2= Su |author-first2=Ninghu|title=The Influence of the Yellow River on Hangzhou Bay since AD 1000, chapter 10 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|page=400|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به زرد درياهه، [[هوائي درياهه]] ۽ [[عظيم واهه]] جي سنگم واري علائقي ۾ حالتون ايتريون پيچيده رهيون، جو 1680ع جي وڏي ٻوڏ علائقي جي اهم مرڪز [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] کي مڪمل طور ٻوڙي ڇڏيو، جنهن کان پوءِ پان جيشُن کي درٻار مان هٽايو ويو. ان ٻوڏ دوران ويجهو واقع [[منگ ابن ڏاڏن جو مقبرو]] به [[هونگزي ڍنڍ]] هيٺ صدين تائين دفن رهيو، جيستائين جديد آبپاشي ۽ ٻوڏ ڪنٽرول منصوبن سبب پاڻيءَ جي سطح گهٽ نه ٿي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي کان کوٽائي ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع نه ٿيو.

{{wide image|Qianlong Emperor’s Southern Inspection Tour, Scroll 4, Confluence of the Huai and Yellow Rivers.jpg|3300px|''[[قيان لونگ شهنشاهه]] جي ڏاکڻي دوري'' جي چوٿين طومار ۾ [[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم جو منظر ڏيکاريل آهي.}}

=== اوڻيهين صديءَ کان موجوده دور تائين ===
[[File:Tchagan-Kouren.png|thumb|1851ع ۾ هيڪو شهر (هاڻوڪي [[ٽوگتو ضلعي]]، [[اندروني منگوليا]])]]
[[File:1938 Yellow River flood.jpg|right|thumb|1938ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ دوران [[قومپرست چيني فوج]] جا سپاهي.]]

[[1851ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1851ع کان 1855ع]] جي وچ ۾&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt;، [[نيئن بغاوت]] ۽ [[تائي پنگ بغاوت]] دوران آيل ٻوڏن سبب زرد درياهه ٻيهر اتر طرف موٽي آيو. [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1887ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 900,000 کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;&gt;International Rivers Report. &quot;[http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf Before the Deluge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704083330/http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf |date=4 July 2008 }}&quot;. 2007.&lt;/ref&gt; ۽ اها ڏڪار ۽ وبائن کي ڇڏي تاريخ جي ٻئي سڀ کان وڏي قدرتي آفت مڃي وڃي ٿي. [[1897ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1897ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ زرد درياهه تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي قائم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Needham, Joseph. ''Science and Civilization in China''. Vol. 1. ''Introductory Orientations'', p. 68. Caves Books Ltd. (Taipei), 1986 {{ISBN|052105799X}}.&lt;/ref&gt;

1898ع جي ٻوڏ [[شنڊونگ]] جي ڪيترين ئي آباديُن کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}} ان کان پوءِ آيل ڏڪار ۽ عيسائي مشنرين جي سرگرمين سبب ڳوٺاڻن سماج ۾ پيدا ٿيل سماجي ڇڪتاڻ [[باڪسر تحريڪ]] ۽ [[باڪسر بغاوت]] جي اڀار جا اهم سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}}

[[1931ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1931ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;/&gt; ۽ اها انساني جاني نقصان جي لحاظ کان تاريخ جي سڀ کان وڏي رڪارڊ ٿيل ٻوڏ مڃي وڃي ٿي.

9 جون 1938ع تي، [[ٻي چين-جاپان جنگ]] دوران، [[چيانگ ڪائي شيڪ]] جي حڪم تي [[ڪومنٽانگ]] فوجن [[هوايوانڪو، هينان|هوايوانڪو]] ڀرسان زرد درياهه جا بند ٽوڙي ڇڏيا. ڪينيڊين مورخ ڊائنا ليري ان کي &quot;جنگ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل قدرتي آفت&quot; قرار ڏنو آهي. هن ڪارروائي جو مقصد &quot;پاڻي کي سپاهين جي متبادل طور استعمال ڪرڻ&quot; واري حڪمت عملي تحت اڳتي وڌندڙ جاپاني فوج کي روڪڻ هو. تقريباً {{convert|54000|km2|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} علائقو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن ۾ اندازاً 500,000 کان 900,000 چيني مارجي ويا، جڏهن ته جاپاني فوجين جي جاني نقصان جو صحيح انگ معلوم ناهي. ٻوڏ جاپاني فوج کي زرد درياهه جي ڏاکڻي ڪناري تي [[ژينگژو]] تي قبضي کان عارضي طور روڪي ڇڏيو، پر اهي آخرڪار [[ووهان]] تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪو ان وقت چيني حڪومت جو عارضي گاديءَ وارو شهر هو.&lt;ref&gt;Lary, Diana. &quot;The Waters Covered the Earth: China's War-Induced Natural Disaster&quot;. Op. cit. in Selden, Mark &amp; So, Alvin Y., eds. ''War and State Terrorism: The United States, Japan, and the Asia-Pacific in the Long Twentieth Century'', pp. 143–170. Rowman &amp; Littlefield, 2004 {{ISBN|0742523918}}.&lt;/ref&gt;

ڪومنٽانگ حڪومت هوايوانڪو جا بند ٽوڙڻ ۽ ان کان پوءِ پيش آيل آفت جي ذميواري قبول نه ڪئي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;&gt;{{cite journal|first=Kathryn |last=Edgerton-Tarpley |title=A River Runs through It: The Yellow River and The Chinese Civil War, 1946–1947 |journal=Social Science History |volume=41 |issue=2 |date=Summer 2017 |pages=141–173 |doi=10.1017/ssh.2017.2|jstor=90017906 |url=https://www.jstor.org/stable/90017906}}&lt;/ref&gt;{{rp|145}} ۽ ان جو الزام جاپاني جنگي جهازن تي هنيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جاپان ۽ عالمي پريس چيني حڪومت جي ذميواري کي نمايان ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جڏهن ته چين اندر، حتيٰ جو [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي اخبارن به، جنگ جي پڄاڻي تائين حڪومت جي سرڪاري موقف جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}}

1940ع ۾ ئي ڪومنٽانگ حڪومت اعلان ڪيو ته جاپان جي شڪست کان پوءِ درياهه کي ٻيهر اتر واري پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو ويندو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} 1944ع جي آخر ۾ هوايوانڪو واري شگاف کي بند ڪرڻ ۽ 1938ع کان اڳ واري وهڪري مطابق بندن جي بحالي جي رٿابندي شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ان جي مخالفت اترئين وهڪري جي ڪنارن تي رهندڙ ماڻهن&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ۽ مقامي ڪميونسٽ باغين ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|150}}

1946ع ۾ [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مرڪزي ڪميٽي پڻ درياهه کي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽائڻ جي اصول سان اتفاق ڪيو، پر شرط رکيو ته پهرين بندن جي مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان جي باوجود قومپرست حڪومت هوايوانڪو جي شگاف کي بند ڪرڻ جو ڪم جاري رکيو، ۽ منصوبي جي شروعات سرڪاري طور 1 مارچ 1946ع تي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان کان ٿوري ئي دير پوءِ ڪميونسٽن پهريون ڀيرو کلي عام قومپرستن کي بند ٽوڙڻ ۽ جاپانين کي روڪڻ ۾ ناڪاميءَ جو ذميوار قرار ڏنو.

جاري [[چيني گهرو جنگ]] ۽ 1947ع جي  سبب [[چيانگ ڪائي شيڪ]] لاءِ شگاف بند ڪرڻ فوجي لحاظ کان اهم هو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|155}} قومپرستن آخرڪار 5000 فٽ ڊگهو شگاف 15 مارچ 1947ع تي بند ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158}} ۽ ٻئي ڏينهن درياهه مڪمل طور پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158-59}} ساڳئي سال [[چوٿين مئي تحريڪ]] جي سالگرهه تي ڪومنٽانگ هوايوانڪو ۾ ان ڪاميابي جي جشن لاءِ تقريب پڻ منعقد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159}}

ساڳئي سال ڏاکڻي پراڻي وهڪري واري علائقي ۾ ٻيهر زراعت شروع ٿي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159-60}} جڏهن ته اترئين بحال ٿيل وهڪري جي ڀرسان، جتي بند اڃا مرمت نه ٿيا هئا، هزارين ماڻهو لڏپلاڻ تي مجبور ٿيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|160}} ڪميونسٽن جي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ مقامي عملدارن لکين ماڻهن کي متحرڪ ڪري بندن جي مرمت ۽ مضبوطيءَ جا وسيع منصوبا شروع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|162}}

1949ع ۾ ڪميونسٽن جي فتح کان پوءِ، [[چين جي عوامي جمهوريه]] 1954ع ۾ ''زرد درياهه جي ٻوڏن تي بنيادي ضابطو ۽ زرد درياهه جي آبي منصوبن جي ترقي'' وارو قومي منصوبو جاري ڪيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book |last=Harrell |first=Stevan |title=An Ecological History of Modern China |publisher=[[University of Washington Press]] |year=2023 |isbn=9780295751719 |location=Seattle}}&lt;/ref&gt;{{Rp|pages=111–113}} ان جو مقصد ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] جي برساتي زراعت کي آبپاشي واري زراعت ۾ تبديل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}} 1957ع کان انهن منصوبن تي وڏي پيماني تي عملدرآمد شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}}

1970ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين درياهه جي سڪي وڃڻ جو رجحان تيزي سان وڌيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ زرد درياهه هر سال سراسري طور لڳ ڀڳ 180 ڏينهن تائين سمنڊ تائين پهچي نه سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}} 1997ع ۾ ته درياهه لڳاتار 226 ڏينهن تائين سمنڊ ۾ ڇوڙ نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}}

12 آگسٽ 2024ع تي [[چين جي پاڻي وسيلن واري وزارت]] جي زرد درياهه آبي ڪميٽي اعلان ڪيو ته 1999ع کان سڄي درياهه جي گڏيل پاڻي وهڪري واري نظام جي نفاذ کان پوءِ زرد درياهه 25 سالن کان بنا رڪاوٽ وهندو رهيو آهي. انهن 25 سالن دوران زرد درياهه جي مکيه وهڪري مان مجموعي طور 543.6 ارب ڪعبي ميٽر کان وڌيڪ پاڻي فراهم ڪيو ويو، جڏهن ته 1.464 ارب ڪعبي ميٽر ماحولياتي پاڻي پڻ فراهم ڪيو ويو. درياهه جي ڇوڙ واري آبي زمينن ۽ محفوظ علائقن ۾ پکين جي نسلن جو انگ وڌي 373 ٿي ويو، ۽ آبي ماحولياتي نظام ۾ نمايان بحالي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=黄河实现连续25年不断流_新闻频道_中国青年网 |url=https://news.youth.cn/gn/202408/t20240812_15443210.htm |access-date=2025-04-08 |website=news.youth.cn}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

[[File:Bassin-du-fleuve-jaune.png|thumb|زرد درياهه جي طاس جو طبقاتي نقشو]]

زرد درياهه جي طاس جي اوڀر-اولهه ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|1900|km|-1|sp=us}} ۽ اتر-ڏکڻ ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آهي. ان جو ڪل [[آبگير علائقو]] لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آهي.

[[چائنا ايڪسپلوريشن اينڊ ريسرچ سوسائٽي]] موجب،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=China Exploration &amp; Research Society|url=http://www.cers.org.hk/index.php/en/|access-date=2021-01-06|website=cers.org.hk|archive-date=28 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328175811/http://www.cers.org.hk/index.php/en/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه جو سرچشمو [[بيان هار جبلن]] ۾ {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}} تي، [[يوشو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اوڀرئين ڪناري ڀرسان واقع آهي. ان جون سرچشمي واريون معاون نديون [[گيارنگ ڍنڍ]] ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جيڪي [[گولو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اولهندي حصي ۾، [[چنگھائي]] جي بيان هار جبلن جي بلند علائقن ۾ واقع آهن. [[زوئيگي بيسن]] ۾، جيڪو [[گانسو]] جي سرحد سان لڳو لڳ آهي، زرد درياهه پهرين اتر اولهه ۽ پوءِ اتر اوڀر طرف وڪڙ ڪري ٿو، ان کان پوءِ ڏکڻ طرف مڙي مشهور &quot;[[اورڊوس لوپ]]&quot; ٺاهي ٿو، ۽ پوءِ عام طور اوڀر طرف [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان وهي [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جو [[آبگير طاس]] {{convert|752443|km2|sp=us|0}} تي پکڙيل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 140 ملين ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ۽ آبپاشي فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;/&gt;

زرد درياهه هاڻوڪي چين جي ستن [[چين جا صوبا|صوبن]] ۽ ٻن [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقن]] مان وهي ٿو، جيڪي اولهه کان اوڀر طرف هن ريت آهن: [[چنگھائي]]، [[سيچوان]]، [[گانسو]]، [[ننگشيا]]، [[اندروني منگوليا]]، [[شانشي]]، [[شانسي]]، [[هينان]] ۽ [[شنڊونگ]]. زرد درياهه جي موجوده وهڪري تي واقع اهم شهرن ۾ [[لانژو]]، [[ينچوان]]، [[ووھائي]]، [[باوتو]]، [[لويانگ]]، [[ژينگژو]]، [[ڪائيفينگ]] ۽ [[جينان]] شامل آهن. درياهه جو موجوده ڇوڙ [[ڪينلي ضلعو|ڪينلي ضلعي]]، [[شنڊونگ]] ۾ واقع آهي.

عام طور زرد درياهه کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي. اهي تقريباً [[تبتي پليٽو]] جي جبلستاني اتر اوڀرئين حصي، [[اورڊوس لوپ]] ۽ [[لوئس پليٽو]]، ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] تي مشتمل آهن. بهرحال، مختلف محقق انهن ٽن مرحلن جي حدبندين بابت مختلف رايا رکن ٿا.{{Citation needed|date=May 2009}} هن مقالي ۾ بنيادي طور [[زرد درياهه تحفظ ڪميشن]] طرفان اختيار ڪيل ورهاست استعمال ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[http://www.yellowriver.gov.cn/ Yellow River Conservancy Commission]. Yellowriver.gov.cn. Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;

زرد درياهه سان گڏ ايندڙ تلڇٽ [[بوھائي سمنڊ]] مان ٿيندي [[اتر پيلو سمنڊ]] ۽ [[ڏکڻ پيلو سمنڊ]] تائين پهتي آهي، جتي [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي چوڌاري هڪ پري وارو تلڇٽي مرڪز (Distal Depocenter) ٺهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=J Paul Liu, John D Milliman, Shu Gao, Peng Cheng |title=Holocene development of the Yellow River's subaqueous delta, North Yellow Sea|journal=[[Marine Geology]]|date=2004|volume=209|issue=1–4|pages=45–67|doi=10.1016/j.margeo.2004.06.009|bibcode=2004MGeol.209...45L}}&lt;/ref&gt;

===ارضيات===
زرد درياهه پهريون ڀيرو غالباً [[ديرين مائيوسين]]، [[پليائيوسين]] يا [[پليئسٽوسين]] دور دوران وجود ۾ آيو،&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Wang |first1=Xin |last2=Hu |first2=Gang |last3=Saito |first3=Yoshiki |last4=Ni |first4=Guanzhong |last5=Hu |first5=Han |last6=Yu |first6=Ziying |last7=Chen |first7=Jingping |last8=Wang |first8=Mi |last9=Yuan |first9=Xiaoping |last10=Wang |first10=Lei |last11=Hu |first11=Zhenbo |last12=Nie |first12=Junsheng |last13=Pan |first13=Baotian |title=Did the modern Yellow River form at the Mid-Pleistocene transition? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2095927322002365#:~:text=The%20incision%20of%20the%20Sanmen,Plateau%20to%20global%20climate%20change. |journal=Science Bulletin |date=2022 |volume=67 |issue=15 |pages=1603–1610 |doi=10.1016/j.scib.2022.06.003 |pmid=36546288 |bibcode=2022SciBu..67.1603W |via=Elsevier Science Direct|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Xue |first=Chunting |date=August 1993 |title=Historical changes in the Yellow River delta, China |url=https://www.researchgate.net/publication/240420103 |journal=Marine Geology |volume=113 |issue=3–4 |pages=321–330 |doi=10.1016/0025-3227(93)90025-Q|bibcode=1993MGeol.113..321X }}&lt;/ref&gt; جيڪو [[تبتي پليٽو]] جي مٿي اڀرڻ (uplift) جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو. &lt;ref name=&quot;:022&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hu |first1=Zhenbo |last2=Pan |first2=Baotian |last3=Guo |first3=Lianyong |last4=Vandenberghe |first4=Jef |last5=Liu |first5=Xiaopeng |last6=Wang |first6=Junping |last7=Fan |first7=Yunlong |last8=Mao |first8=Junwei |last9=Gao |first9=Hongshan |last10=Hu |first10=Xiaofei |date=2016-02-01 |title=Rapid fluvial incision and headward erosion by the Yellow River along the Jinshaan gorge during the past 1.2 Ma as a result of tectonic extension |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379115301864 |journal=Quaternary Science Reviews |volume=133 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.quascirev.2015.12.003 |bibcode=2016QSRv..133....1H |issn=0277-3791|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===مٿيون وهڪرو===
{{unreferenced section|date=September 2015}}

زرد درياهه جو مٿيون وهڪرو [[بيان هار جبلن]] ۾ واقع ان جي سرچشمي کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[هيڪو ٽائون]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] تائين پکڙيل آهي، جتي درياهه ڏکڻ طرف تيز وڪڙ کڻي ٿو. هن حصي جي ڪل ڊيگهه {{convert|3472|km|0|sp=us}} ۽ ڪل طاس جو پکيڙ {{convert|386000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جي 51.4٪ جي برابر آهي. هن وهڪري دوران زرد درياهه جي اوچائي {{convert|3496|m|0|sp=us}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري [[ڍلان]] 0.10٪ آهي.

سرچشمي وارو حصو بنيادي طور [[بيان هار جبلن]] ۽ [[امني ماچين]] جبلن جي وچ ۾ موجود چراگاهن، دلدلن ۽ ٽڪرين مان گذري ٿو. هتي درياهه جو پاڻي صاف ۽ وهڪرو مستحڪم هوندو آهي. هن علائقي ۾ شفاف ڍنڍون نمايان خصوصيت آهن. هن حصي جون ٻه اهم ڍنڍون [[گيارنگ ڍنڍ]] (ژالنگ) ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] (ايلنگ) آهن، جن جي گنجائش ترتيبوار 4.7 ارب ۽ 10.8 ارب ڪعبي ميٽر (166 ۽ 381 ارب ڪعبي فوٽ) آهي. سمنڊ جي سطح کان {{convert|4290|m|sigfig=4|sp=us|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع اهي چين جون سڀ کان وڏيون مٿانهين ميدان واريون مٺي پاڻي جون ڍنڍون آهن. زرد درياهه جي سرچشمي واري علائقي جو وڏو حصو [[سانجيانگ يوان قومي قدرتي محفوظ علائقو|سانجيانگ يوان (&quot;ٽن درياهن جا سرچشما&quot;) قومي قدرتي محفوظ علائقو]] قرار ڏنو ويو آهي، ته جيئن زرد درياهه، [[يانگزي درياهه]] ۽ [[ميڪونگ درياهه]] جي سرچشمن جي حفاظت ٿي سگهي.

امني ماچين جبلن جي اوڀرئين ڪناري سان اوڀر طرف وهندي، زرد درياهه [[ماچو ڪائونٽي]]، [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هتي اهو بلند دلدلي علائقي [[زوئيگي دلدل]] جي ڪناري سان وهي ٿو ۽ پوءِ اوچتو اتر اولهه طرف وڪڙ ڪري [[ماچو ڪائونٽي|ماچو]] ۽ [[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]] جي وچ ۾ سرحد بڻائي ٿو. پوءِ درياهه امني ماچين جبلن جي اترئين ڪناري سان وهندي ٻيهر [[چنگھائي]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ آهستي آهستي اتر طرف مڙي [[شنگھائي ڪائونٽي]] ۾ [[لونگيانگ گھاٽي]] ڏانهن وڌي ٿو.

وادي وارو حصو [[چنگھائي]] جي لونگيانگ گھاٽي کان [[گانسو]] جي [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پکڙيل آهي. درياهه جي ٻنهي پاسن تي اوچا پهاڙي ڪنارا آهن. درياهه جو پيٽ سوڙهو ۽ لاٿ تيز هجڻ سبب هن حصي ۾ وهڪرو نهايت تيز ۽ ڇوليدار هوندو آهي. هن حصي ۾ 20 گھاٽيون آهن، جن مان [[لونگيانگ گھاٽي|لونگيانگ]]، جيشي، [[ليوجياشيا ڊيم|ليوجيا]]، باپان ۽ [[چنگتونگ گھاٽي|چنگتونگ]] سڀ کان مشهور آهن. وهڪري جون اهي حالتون [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ انتهائي موزون آهن. زرد درياهه انهن گھاٽين مان گذرندي ٻي ۽ آخري ڀيرو [[چنگھائي]] مان نڪري [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو، جيڪو [[ليوجيا گھاٽي]] کان ٿورو اڳ آهي. [[يانگو گھاٽي]] کان هيٺ [[لانژو]]، جيڪو صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، زرد درياهه جي ڪناري تي آباد آهي. اتان درياهه اتر اوڀر طرف وهي [[ننگشيا]] ۾ [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پهچي ٿو.

چنگتونگ گھاٽي مان نڪرڻ کان پوءِ درياهه وسيع [[آلوويئل ميدان]]ن، يعني [[ينچوان ميدان]] ۽ [[هيتائو ميدان]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ درياهه جي ڪنارن وارا علائقا گهڻو ڪري ريگستان ۽ گاهه وارا ميدان آهن، جڏهن ته معاون نديون تمام ٿوريون آهن. وهڪرو نسبتاً آهستو هوندو آهي. هيتائو ميدان جي ڊيگهه {{convert|900|km|-1|sp=us|abbr=on}} ۽ ويڪر {{convert|30|to|50|km|mi|0|sp=us|abbr=on}} آهي. تاريخي طور هي زرد درياهه سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آبپاشي وارو ميدان رهيو آهي.

&lt;gallery&gt;
File:九曲黄河第一湾1.JPG|[[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]]
File:YellowRiver.jpg|[[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]]، [[تبتي پليٽو]] ۾، [[لوئس پليٽو]] کان مٿانهون علائقو
File:景泰 黄河石林景区之黄河与崖壁 02.jpg|[[جنگتائي ڪائونٽي]]، [[گانسو]]
File:VM 6056 Liujiaxia Town.jpg|[[ليوجياشيا]]، [[گانسو]]
File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|[[داشيا درياهه]] (هيٺئين ساڄي پاسي کان ايندڙ) [[لينشيا خودمختيار صوبي]]، [[گانسو]] ۾ زرد درياهه جي [[ليوجياشيا ذخيرو]] ۾ ڇوڙ ڪندي
&lt;/gallery&gt;

===وچيون وهڪرو===
{{main|اورڊوس لوپ|هيتائو}}

[[اورڊوس لوپ]] زرد درياهه جي هڪ وڏي وڪڙ سان ٺهيو آهي، جيڪو [[ژونگ ننگ ڪائونٽي]]، [[ننگشيا]] کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[شانشي]] جي [[تونگ گوان ڪائونٽي]] ۾ [[ويئي درياهه]] سان سنگم وٽ اوڀر طرف تيز موڙ تي ختم ٿئي ٿو. بهرحال، سرڪاري طور زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] کان [[ژينگژو]]، [[هينان]] تائين شمار ڪيو وڃي ٿو. وچئين وهڪري جي ڊيگهه {{convert|1206|km|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته ان جي طاس جو پکيڙ {{convert|344000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو 45.7٪ آهي. هن حصي ۾ درياهه جي اوچائي مجموعي طور {{convert|890|m|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.074٪ آهي. وچئين وهڪري ۾ 30 وڏيون معاون نديون شامل ٿين ٿيون، جن سبب پاڻي جي وهڪري ۾ 43.5٪ واڌ ٿئي ٿي. زرد درياهه جي مجموعي تلڇٽ جو 92٪ حصو به هن وهڪري مان اچي ٿو.

زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[لوئس پليٽو]] مان گذري ٿو، جتي تمام گهڻي زميني ڪٽائي (erosion) ٿئي ٿي. درياهه ۾ شامل ٿيندڙ وڏي مقدار ۾ مٽي ۽ واري سبب زرد درياهه دنيا جو سڀ کان وڌيڪ [[تلڇٽ]] کڻندڙ درياهه بڻجي ويو آهي. 1933ع ۾ درياهه ۾ تلڇٽ جي سالياني مقدار جو سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ 3.91 ارب ٽن هو. جڏهن ته 1977ع ۾ تلڇٽ جي سڀ کان وڌيڪ ڪثافت 920 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر (57.4 پائونڊ في ڪعبي فوٽ) رڪارڊ ڪئي وئي. اهي تلڇٽ بعد ۾ هيٺئين وهڪري جي آهستي وهندڙ حصي ۾ جمع ٿين ٿا، جنهن سان [[درياهي پيٽ]] اوچو ٿي وڃي ٿو ۽ مشهور &quot;زمين کان مٿانهون درياهه&quot; وجود ۾ اچي ٿو. [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] کان [[يومينڪو]] تائين درياهه پنهنجي مکيه وهڪري ۾ لڳاتار ڊگهي وادين مان گذري ٿو، جيڪي گڏيل طور [[جنشان وادي]] سڏجن ٿيون. هن حصي ۾ موجود آبي توانائي جا وسيع وسيلا ان کي [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ ملڪ جو ٻيون سڀ کان موزون علائقو بڻائين ٿا. مشهور [[هوڪو آبشار]] به هن وادي جي هيٺئين حصي ۾ [[شانسي]] ۽ [[شانشي]] جي سرحد تي واقع آهي.

&lt;gallery&gt;
File:Zhongshan Bridge, Lanzhou (53724585497).jpg|[[لانژو]]، [[گانسو]]
File:沙坡头景区之黄河与悬索桥 02.jpg|[[شاپوٽو]]، [[ننگشيا]]، چوڌاري ريگستان سان
Iss067e122535 lrg.jpg|[[دالاڊ بينر]]، [[باوتو]]، [[اندروني منگوليا]]
File:HukouWaterfall4.jpg|[[هوڪو آبشار]]، [[ييچوان ڪائونٽي، شانشي|ييچوان]]، [[شانشي]]
File:Qiankun Bend.jpg|[[چيانڪن وڪڙ]]، [[يونگھي ڪائونٽي]]، [[شانسي]]
File:20221218 View of the Yellow River at Yinmagou 01.jpg|[[شنگيانگ]]، [[هينان]]
&lt;/gallery&gt;

===هيٺيون وهڪرو===
{{main|زرد درياهه جو ڊيلٽا}}

هيٺئين وهڪري ۾، [[ژينگژو]] کان درياهه جي ڇوڙ تائين، جيڪو {{convert|786|km|sp=us|abbr=on}} ڊگهو آهي، زرد درياهه [[ٻنڌ]]ن جي وچ ۾ وهندي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان اتر اوڀر طرف وهي آخرڪار [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هن حصي جي طاس جو پکيڙ رڳو {{convert|23000|km2|sp=us}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو فقط 3٪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن حصي ۾ تمام ٿوريون معاون نديون شامل ٿين ٿيون؛ ڏکڻ جون تقريباً سڀئي نديون [[هوائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جڏهن ته اتر جون نديون [[هائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. مثال طور، هوائي درياهه جي طاس کي زرد درياهه جي طاس کان زرد درياهه جي ڏاکڻي ٻنڌ ذريعي جدا ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yang |first1=Gonghuan |last2=Zhuang |first2=Dafang |title=Atlas of the Huai River Basin Water Environment: Digestive Cancer Mortality |date=2014 |publisher=Springer |isbn=9789401786195 |page=143}}&lt;/ref&gt; هيٺئين وهڪري ۾ اوچائيءَ جو مجموعي لاٿ {{convert|93.6|m|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.012٪ آهي.

وچئين وهڪري مان ايندڙ تلڇٽ هن حصي ۾ گڏ ٿي درياهه جي پيٽ کي مسلسل اوچو ڪن ٿا. تلڇٽ جي تمام گهڻي جمع ٿيڻ سبب درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان ڪيترائي ميٽر مٿي ٿي ويو آهي. انهيءَ ڪري درياهه جي هن حصي کي [[زمين کان مٿانهون درياهه]] سڏيو وڃي ٿو. [[ڪائيفينگ]]، [[هينان]] ۾ زرد درياهه جو پيٽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|10|m|sp=us|0}} مٿي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |author-last1=Leung|author-first1= George |title=Reclamation and Sediment Control in the Middle Yellow River Valley |journal=Water International |volume=21 |issue=1 |pages=12–19 |year=1996 |doi=10.1080/02508069608686482|bibcode=1996WatIn..21...12L |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214151633/http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |archive-date=14 December 2013 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
Dongping Lake-Laohu Town 05.jpg|[[ڊونگ پنگ ڍنڍ]]، زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري جي سڀ کان وڏي معاون ڍنڍ
Dezhou-Dajiawa Railway Yellow River Bridge.jpg|ريل گاڏي نمبر K1531 [[ليجن ڪائونٽي]]، [[شنڊونگ]] ڀرسان زرد درياهه تي [[لونگجو پل]] تان گذرندي
File:Yellow River Delta.jpeg|[[زرد درياهه جو ڊيلٽا]]
File:柳树 - Willows - 2011.11 - panoramio.jpg|[[شنڊونگ]] جي [[ڊونگ يِنگ]] ويجهو ڊيلٽا ۾ بيد جا وڻ
File:泥滩上枯死的植物 - Dead Plants on Mud Flat - 2012.09 - panoramio.jpg|ڊيلٽا ڀرسان [[گاريءَ جو ميدان]]
&lt;/gallery&gt;

===معاون نديون===
[[File:202309 Tongguan Ancient City Overview.jpg|thumb|زرد درياهه ۽ ان جي سڀ کان وڏي معاون [[ويئي درياهه]] جي سنگم تاريخي طور چين ۾ هڪ انتهائي اهم حڪمتِ عملي وارو هنڌ رهيو آهي. [[تونگ لنگهه]] هتي تعمير ڪيو ويو هو، جيڪو تصوير جي سامهون نظر اچي ٿو.]]

زرد درياهه جون معاون نديون، سرچشمي کان ڇوڙ تائين، هيٺ ڏجن ٿيون:
*[[اڇو درياهه (چين)|اڇو درياهه]]
*[[داشيا درياهه]]
*[[تائو درياهه]]
*[[هوانگ شوئي درياهه|هوانگ شوئي]]
**[[داتونگ درياهه]]
*[[ژوانگلانگ درياهه]]
*[[زولي درياهه]]
*[[چنگشوئي درياهه]]
*[[داهيئي درياهه]]
*[[ڪوئي درياهه]]
*[[ووڊنگ درياهه]]
*[[فين درياهه]]
*[[ويئي درياهه]] (هي زرد درياهه جي سڀ کان وڏي معاون ندي آهي)
*[[لوئو درياهه (هينان)|لوئو درياهه]]
*[[چن درياهه (شانسي)|چن درياهه]]
*[[داوين درياهه]]

زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري ۾ ڪا به معاون ندي شامل نه ٿيندي آهي.

==خاصيتون==

[[File:Yellow River Delta Animation.gif|thumb|1989ع کان 2009ع تائين پنجن سالن جي وقفي سان [[زرد درياهه جو ڊيلٽا|زرد درياهه جي ڊيلٽا]] جي واڌ.]]

زرد درياهه پنهنجي وڏي مقدار واري [[تلڇٽ]] (سلٽ) جي ڪري مشهور آهي. [[لوئس پليٽو]] مان هيٺ لهڻ وقت اهو هر سال لڳ ڀڳ 1.6 ارب ٽن تلڇٽ پاڻ سان کڻي اچي ٿو. جيڪڏهن درياهه مناسب مقدار ۾ پاڻي سان سمنڊ تائين پهچي، ته ان مان لڳ ڀڳ 1.4 ارب ٽن تلڇٽ هر سال سمنڊ ۾ منتقل ٿئي ٿي.{{Citation needed|date=May 2009}} هڪ اندازي موجب هر ڪعبي ميٽر پاڻي ۾ 34 ڪلوگرام تلڇٽ هوندي آهي، جڏهن ته [[ڪولوراڊو درياهه]] ۾ اها مقدار 10 ڪلوگرام ۽ [[نيل درياهه]] ۾ صرف 1 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

زرد درياهه جو سراسري وهڪرو 2,110 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ ٻڌايو وڃي ٿو (جڏهن ته [[يانگزي درياهه]] جو 32,000 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ آهي)، جڏهن ته وڌ ۾ وڌ وهڪرو 25,000 ۽ گهٽ ۾ گهٽ 245 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ رڪارڊ ڪيو ويو آهي. بهرحال، 1972ع کان پوءِ درياهه گهڻو ڪري سمنڊ تائين پهچڻ کان اڳ ئي سڪي ويندو رهيو آهي. پاڻي جي مقدار ۾ هي گهٽتائي زرعي آبپاشي ۾ واڌ سبب ٿي، جيڪا 1950ع کان پنج ڀيرا وڌي چڪي آهي. 1999ع تائين درياهه مان ورتل پاڻي 140 ملين ماڻهن کي فراهم ڪيو ويندو هو ۽ {{convert|74,000|km2|sqmi|abbr=on}} زمين کي سيراب ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/video/2007/05/30/world/asia/1194817118362/chinas-yellow-river-part-1.html China's Yellow River, Part 1]. ''The New York Times'' (2007-05-30)&lt;/ref&gt; زرد درياهه جي ڊيلٽا جو ڪل پکيڙ {{convert|8,000|km2|mi2|abbr=off|sp=us}} آهي. پر سمنڊ تائين پهچندڙ تلڇٽ ۾ گهٽتائي سبب 1996ع کان وٺي ڊيلٽا هر سال ڪجهه حد تائين سامونڊي ڪٽائي (erosion) جي نتيجي ۾ گهٽجندي پئي وڃي.&lt;ref&gt;[http://china.org.cn/english/2005/Feb/119497.htm Yellow River Delta Shrinking 7.6 Square Kilometers Annually], ''China Daily'' 1 February 2005&lt;/ref&gt;

درياهه ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جولاءِ کان آڪٽوبر تائين برساتي موسم دوران وهندو آهي، جڏهن سالياني وهڪري جو لڳ ڀڳ 60٪ حصو هن عرصي ۾ گذري ٿو. جڏهن ته آبپاشي لاءِ سڀ کان وڌيڪ پاڻي مارچ کان جون تائين گهربل هوندو آهي. اضافي پاڻي کي محفوظ ڪرڻ، ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ ڪيترائي بند تعمير ڪيا ويا آهن، پر تلڇٽ جي تمام وڏي مقدار سبب انهن جي متوقع عمر محدود آهي. تجويز ڪيل [[ڏکڻ–اتر پاڻي منتقلي منصوبو]] ۾ [[يانگزي درياهه]] مان پاڻي منتقل ڪرڻ جون ڪيترائي رٿائون شامل آهن: هڪ درياهن جي اولهندي سرچشمن وٽ، جتي اهي هڪ ٻئي جي ويجهو آهن؛ ٻي [[هان درياهه]] جي مٿئين وهڪري مان؛ ۽ ٽين قديم [[چين جي عظيم واهه]] جي رستي سان.{{Citation needed|date=May 2009}}

تلڇٽ جي وڏي مقدار سبب زرد درياهه هڪ [[رسوبي وهڪرو]] (Depositional stream) آهي، يعني جتي وهڪرو آهستو هوندو آهي، اتي اهو پاڻ سان آندل مٽيءَ جو ڪجهه حصو پنهنجي پيٽ ۾ جمع ڪندو رهي ٿو. اهي تلڇٽ هيٺئين وهڪري ۾ [[قدرتي بند]]ن جي وچ ۾ درياهه جي پيٽ کي آهستي آهستي اوچو ڪن ٿا. جيڪڏهن ٻوڏ اچي، ته درياهه انهن بندن کي ٽوڙي ڀرپاسي جي هيٺاهين ٻوڏ واري ميدان ۾ نئون وهڪرو اختيار ڪري سگهي ٿو. تاريخي طور اهڙو واقعو لڳ ڀڳ هر سئو سالن ۾ هڪ ڀيرو پيش ايندو رهيو آهي. جديد دور ۾ ٻنڌن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ٻوڏن تي ضابطو آڻڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون ڪيون ويون آهن.{{Citation needed|date=May 2009}}

==آبي بجلي جا بند==
[[File:6058-Liujiaxia-Dam.jpg|thumb|[[ليوجياشيا بند]]، [[گانسو]]]]

هيٺ زرد درياهه تي تعمير ڪيل [[آبي بجلي]] گهرن جي هڪ اڻپوري فهرست ڏنل آهي، جيڪا انهن جي پهرين آپريشن جي سال (قوسين ۾) مطابق ترتيب ڏنل آهي:

*[[سانمينشيا بند]] (1960؛ [[سانمينشيا]]، [[هينان]])
*{{ill|سانشينگگونگ بند|zh|三盛公水利枢纽}} (1966؛ [[ڊينگڪو ڪائونٽي]] &lt;small&gt;([[بايان نور]] جو حصو)&lt;/small&gt;، [[اندروني منگوليا]])
*{{ill|چنگتونگ گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|青铜峡水库}} (1968؛ [[چنگتونگشيا]]، [[ننگشيا]])
*[[ليوجياشيا بند]] (ليوجيا گھاٽي) (1974؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[ليجياشيا بند]] (1997؛ [[جينڪا ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگوشيا بند]] (يانگو گھاٽي) آبي بجلي گهر (1975؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[تيانچياو بند]] (1977؛ [[باودي ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[فوگو ڪائونٽي]]، [[شانشي]] جي سرحد تي)
*[[باپانشيا بند]] (باپان گھاٽي) (1980؛ [[شيگو ضلعو]]، [[لانژو]]، [[گانسو]])
*[[لونگيانگشيا بند]] (1992؛ [[گونگهي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[دا گھاٽي]] آبي بجلي گهر (1998؛ [[لانژو]]، [[گانسو]])
*{{ill|لي گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|李家峡水库}} (1999؛ [[هوالونگ ڪائونٽي]]، [[هائيڊونگ]]، [[چنگھائي]])
*[[وانجيازائي بند]] (1999؛ [[پيانگوان ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[اندروني منگوليا]])
*[[شياولانگڊي بند]] (2001؛ [[جييوان]]، [[هينان]])
*[[لاشيويا بند]] (2010؛ [[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگچو بند]] (2016؛ [[شنگھائي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[مائيرڊانگ بند]] (2018؛ [[ماچين ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])

2000ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب، ستن وڏن آبي بجلي گهرن (لونگيانگشيا، ليجياشيا، ليوجياشيا، يانگوشيا، باپانشيا، داشيا ۽ چنگلونگشيا) جي گڏيل نصب ٿيل بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش 5,618 ميگاواٽ هئي.&lt;ref&gt;[http://english.people.com.cn/english/200012/14/eng20001214_57817.html Yellow River Upstream Important to West-East Power Transmission] People's Daily, 14 December 2000&lt;/ref&gt;

==پارگذر==
[[File:Major cities along the Yellow River.svg|thumb|زرد درياهه جي ڪنارن سان گڏ اهم شهر]]
[[File:Yellow river pontoon bridge jinan 2008 05.jpg|thumb|[[پونٽون پل]] (لوڪو پونٽون پل {{lang-zh|s={{linktext|泺口浮桥}}|t=濼口浮橋|p=Luòkǒu Fúqiáo}}) [[جينان]]، [[شانڊونگ]] ۾ زرد درياهه تي]]

صوبي وار، هيٺئين وهڪري کان مٿئين وهڪري ڏانهن ترتيب سان اهم پلون ۽ ٻيڙين وسيلي پارگذر هي آهن:{{citation needed|date=March 2020}}

[[شانڊونگ]]
* [[ڊونگ يِنگ زرد درياهه پل]]
* [[شينگلي زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[ليجن زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[بنژو زرد درياهه روڊ-ريلوي پل]]
* [[بنژو زرد درياهه شاهراهه پل]]
* [[بنژو–لائيو ايڪسپريس وي بنژو زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[هوئي چنگ زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[جييانگ زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جي 20 چنگڊائو–ينچوان ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جينان زرد درياهه پل]]
* [[لوڪو زرد درياهه ريلوي پل]] ([[جينان]])
* [[جينان جيانبانگ زرد درياهه پل]]
* [[بيجنگ–شنگهائي تيز رفتار ريلوي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–تائيپي ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–شنگهائي ريلوي جينان نئين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[پنگيين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ليائوچينگ]])

شانڊونگ–[[هينان]]
* [[بيجنگ–ڪولون ريلوي سنڪو زرد درياهه پل]] ([[جيننگ]]–[[پويانگ]])
* [[جوانچينگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])
* [[ڊونگمِنگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])

[[هينان]]
* [[ڪائيفينگ زرد درياهه پل]] ([[ڪائيفينگ]])
* [[ژينگژو زرد درياهه پل]] ([[ژينگژو]])

[[شانسي]]–[[هينان]]
* [[سانمين زرد درياهه پل]] ([[سانمينشيا]])

[[شانشي]]–[[هينان]]
* [[هانچينگ يومينڪو زرد درياهه پل]]

[[ننگشيا]]
* [[ينچوان زرد درياهه پل]] ([[ينچوان]])

[[اندروني منگوليا]]
* [[باوتو زرد درياهه پل]] ([[باوتو]])

[[گانسو]]
* [[لانژو زرد درياهه پل]]
* [[ژونگشان پل]] ([[لانژو]])

[[چنگھائي]]
* [[داري زرد درياهه پل]]
* [[جيانژا زرد درياهه پل]]
&lt;!--* زالنگهو پارگذر--&gt;

==جيوت==
===مڇيون===
[[File:DV Paradise fish male 03.jpg|thumb|[[پيراڊائيس مڇي]] ايڪويريم جي شوقينن ۾ تمام مشهور آهي ۽ ان جو اصل اوڀر ايشيا جي دريائي نظامن، جن ۾ زرد درياهه پڻ شامل آهي، مان آهي.]]

زرد درياهه جو طاس مڇين جي لحاظ کان انتهائي مالا مال آهي. هتي 28 [[خاندان (حياتيات)|خاندانن]] ۽ 92 [[جنس (حياتيات)|جنسن]] سان تعلق رکندڙ 160 کان وڌيڪ مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن مان 19 جنسون دنيا جي ڪنهن ٻئي هنڌ نٿيون ملن (يعني [[مقامي نوع|مقامي]] آهن).&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt; تنهن هوندي به رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي، [[متعارف ڪرايل نوعون|پرڏيهي نوعن]] جي متعارف ٿيڻ ۽ حد کان وڌيڪ شڪار سبب ڪيترين ئي مقامي مڇين جي آبادي گهٽجي وئي آهي يا اهي ختم ٿي چڪيون آهن، جڏهن ته ڪيترين کي چين جي سرخ فهرست ۾ [[خطري هيٺ نوع]] قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=Watts2007/&gt;

ڊيمن ۽ انهن جي ذخيرن سست وهڪري ۽ بيٺل پاڻي وارين مڇين لاءِ نوان رهائشي ماحول پيدا ڪيا آهن، پر تيز وهندڙ پاڻيءَ واريون مڇيون متاثر ٿيون آهن ۽ ڪيترين قسمن جي نسل وڌائڻ لاءِ مٿانهين ۽ هيٺانهين لڏپلاڻ پڻ رڪجي وئي آهي.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=Watts2007/&gt; 2000ع واري ڏهاڪي تائين زرد درياهه جي طاس ۾ رڳو 80 مقامي مڇين جون جنسون، جيڪي 63 جنسن ۽ 18 خاندانن سان واسطو رکندڙ هيون، رڪارڊ ڪيون ويون.&lt;ref name=Xie2018/&gt; ان جي ابتڙ، متعارف ڪرايل مڇين جو تعداد ۽ گهڻائي وڌي وئي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، جڏهن مڇي ماهر [[لي سي ژونگ (مڇي ماهر)|لي سي ژونگ]] هن علائقي جي مڇين جو پهريون جامع سروي شايع ڪيو، تڏهن رڳو هڪ متعارف ڪرايل نوع موجود هئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي تائين انهن جو تعداد 26 ٿي ويو.&lt;ref name=Xie2018/&gt;

ايشيائي درياهن وانگر، [[ڪارپ خاندان|ڪارپ خاندان (Cyprinidae)]] زرد درياهه جي طاس ۾ سڀ کان وڏو ۽ متنوع خاندان آهي. هن طاس ۾ 85 کان وڌيڪ ڪارپ قسمون رڪارڊ ٿيون آهن. ان کان پوءِ [[پٿريلي لوچ]] (20 کان وڌيڪ جنسون)، [[گوبي مڇيون]] (تقريباً 15 جنسون)، [[لوچ]] (تقريباً 10 جنسون) ۽ [[بيگريڊ ڪيٽ فش]] (تقريباً 10 جنسون) سڀ کان وڌيڪ متنوع خاندان آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;

[[چنگھائي-تبت پليٽو]] جي مٿانهين حصن ۾ مقامي مڇين جون جنسون نسبتاً گهٽ آهن، جتي خاص طور تي ''[[جمناسائپرس]]''، ''[[جمناڊپٽائڪس]]''، ''[[پليٽيفاروڊون]]''، ''[[شزوپائگوپسس]]'' ۽ ''[[ٽرائپلوفائسا]]''
جهڙيون لوچون ملن ٿيون.&lt;ref name=Qi2016/&gt; زرد درياهه جي 18 مقامي جنسن مان 12 مٿئين وهڪري ۾ ملن ٿيون.&lt;ref name=Xie2018/&gt; انهن مان ڪيترين کي خطرو لاحق آهي ۽ ڪيترن ئي مٿانهين معاون درياهن ۾ هاڻي متعارف ڪرايل [[سالمن]] قسمون غالب ٿي ويون آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=Qi2016/&gt;

هيٺئين وهڪري ۽ ڊيلٽا ۾ ڪيترين ئي [[کارو پاڻي|کارن]] يا [[يوريهيلائن]] مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن ۾ گوبي مڇيون، [[ايشيائي سي باس]]، [[فليٽ فش]] ۽ ''[[ٽاڪيفوگو]]'' پفر مڇيون شامل آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;

مڇي مارڻ اڄ به اهم معاشي سرگرمي آهي، پر پڪڙ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. 2007ع ۾ ڄاڻايو ويو ته زرد درياهه مان پڪڙيل مڇين جو مقدار اڳ جي ڀيٽ ۾ 40 سيڪڙو گهٽجي ويو هو.&lt;ref name=Watts2007/&gt; وڏيون [[ايشيائي ڪارپ]]، [[شڪاري ڪارپ]]، [[ووچانگ بريم]] ۽ وڏيون [[ڪيٽ فش]] اڃا تائين موجود آهن، پر سڀ کان وڏيون جنسون جهڙوڪ [[چيني پيڊل فش]]، [[ڪالوگا اسٽرجن]] ۽ [[يانگزي اسٽرجن]] گذريل لڳ ڀڳ پنجاهه سالن کان زرد درياهه جي طاس ۾ ڏٺيون نه ويون آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.17520/biods.2020191 |title=Species diversity and conservation of freshwater fishes in the Yellow River basin|last1=Zhao |first1=Y. |journal=Biodiversity Science |display-authors=etal |date=2020 |volume=28 |issue=12 |pages=1496–1510 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

2018ع کان هر سال 1 اپريل کان 30 جون تائين زرد درياهه جي سڄي طاس ۾ مڇي مارڻ تي سالياني پابندي لاڳو ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[https://www.seetao.com/details/59194.html The Yangtze River has entered a ten-year fishing ban. What about the Yellow River]&lt;/ref&gt; 1 اپريل 2022ع کان [[چنگھائي]]، [[سيچوان]] ۽ [[گانسو]] جي مٿئين وهڪري ۾ قدرتي مڇين جي شڪار تي مڪمل پابندي لاڳو ڪئي وئي، جيڪا 2025ع جي آخر تائين جاري رهندي. باقي طاس ۾ سالياني پابندي جو عرصو 1 اپريل کان 31 جولاءِ تائين وڌايو ويو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.moa.gov.cn/govpublic/YYJ/202202/t20220222_6389264.htm 农业农村部关于调整黄河禁渔期制度的通告]&lt;/ref&gt;

===آبي زراعت===
[[File:Chinemys reevesii 02.jpg|thumb|[[چيني تلاءَ وارو ڪڇون]] (تصوير ۾ ڏيکاريل) ۽ [[چيني نرم خول وارو ڪڇون]] ٻئي زرد درياهه جا مقامي آهن، پر وڏي پيماني تي فارمن ۾ پڻ پاليا وڃن ٿا.]]

زرد درياهه عام طور تي [[چين ۾ آبي زراعت|آبي زراعت]] لاءِ وچ ۽ ڏکڻ چين جي درياهن، جهڙوڪ [[يانگزي درياهه|يانگزي]] يا [[پرل درياهه]] جيترو مناسب ناهي، پر ان جي ڪنارن سان ڪجهه علائقن ۾ آبي زراعت ڪئي وڃي ٿي. هڪ اهم مرڪز [[شِنگ يانگ]] جي درياهه ڪناري واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي، جيڪو [[ژينگژو]] کان مٿانهون آهي. 1986ع ۾ [[وانگچُن، شِنگ يانگ|وانگچُن]] ۾ مڇين جا تلاءَ ٺاهڻ شروع ٿيا، جيڪي وڌندي وڌندي 15,000 [[مو (ماپ)|مو]] (10 چورس ڪلوميٽر) تائين پهچي ويا، ۽ وانگچُن اتر چين جو سڀ کان وڏو آبي زراعت مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html |script-title=zh:黄河畔的荥阳市万亩鱼塘 |trans-title=Ten thousand of ''mu'' of fish ponds in the riverside Xingyang |website=zgnyqss.com |language=zh-hans |date=2011-09-30 |access-date=17 March 2013 |archive-date=1 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201073225/http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

زرد درياهه جي طاس ۾ ڪڇن جون ٻه مقامي جنسون ملن ٿيون: [[چيني تلاءَ وارو ڪڇون]] ۽ [[چيني نرم خول وارو ڪڇون]]. ٻنهي کي، خاص طور تي نرم خول واري ڪڇي کي، خوراڪ لاءِ وڏي پيماني تي فارمن ۾ پاليو وڃي ٿو. چيني کاڌن ۾ مشهور هن نرم خول واري ڪڇي جي هڪ قسم کي &quot;زرد درياهه ڪڇون&quot; ({{lang|zh-hans|黄河鳖}}) سڏيو وڃي ٿو. اڄڪلهه چين جي گهڻن ريسٽورنٽن ۾ استعمال ٿيندڙ اهي ڪڇون فارمن مان ايندا آهن، جيڪي زرد درياهه جي ويجهو هجن يا نه هجن.

2007ع ۾ [[وانگچُن، شِنگ يانگ]]، [[هينان]] ۾ هن قسم جي ڪڇن جي وڏي فارم جي تعمير شروع ڪئي وئي. هر سال پنج لک نه پر پنج ملين ڪڇا پالڻ جي گنجائش سان، اها سهولت هينان صوبي جي سڀ کان وڏي فارم بڻجڻ جي اميد هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm |script-title=zh:荥阳开建河南省最大黄河鳖养殖基地 |trans-title=Construction started in Xingyang on the province's largest Yellow River Turtle farm |website=zynews.com |language=zh-hans |date=2007-07-24 |access-date=17 March 2013 |archive-date=22 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222032909/http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

تمام وڏي جسامت وارو [[چيني ديو قامت سلامينڊر]]، جيڪو خوراڪ ۽ روايتي دوائن لاءِ شڪار ٿيڻ سبب سخت متاثر ٿيو آهي، زرد درياهه سميت چين جي ٻين درياهن جو مقامي جانور آهي. چين جي ڪيترن ئي علائقن ۾ هن جي وڏي پيماني تي فارمن ۾ افزائش ڪئي وڃي ٿي. جينياتي تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته قيد ۾ پاليل اڪثر سلامينڊر زرد درياهه واري نسل سان تعلق رکن ٿا. جڏهن انهن کي ٻيهر فطرت ۾ ڇڏيو وڃي ٿو ته زرد درياهه واري نسل جا سلامينڊر ٻين علائقن تائين پکڙجي وڃن ٿا، جنهن ڪري ٻين مقامي نسلن لاءِ خطرو پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=Yan2018&gt;{{Cite journal|last1=Yan|first1=Fang|last2=Lü|first2=Jingcai|last3=Zhang|first3=Baolin|last4=Yuan|first4=Zhiyong|last5=Zhao|first5=Haipeng|last6=Huang|first6=Song|last7=Wei|first7=Gang|last8=Mi|first8=Xue|last9=Zou|first9=Dahu|year=2018|title=The Chinese giant salamander exemplifies the hidden extinction of cryptic species|journal=Current Biology|volume=28|issue=10|pages=R590–R592|doi=10.1016/j.cub.2018.04.004|pmid=29787716|doi-access=free|bibcode=2018CBio...28.R590Y }}&lt;/ref&gt;

==نباتات==

زرد درياهه ڪيترن ئي ماحولياتي علائقن مان گذري ٿو، جن ۾ [[تبتي پليٽو جا الپائن جهاڙيلا علائقا ۽ چراگاهه]]، [[مرڪزي تبتي پليٽو جي الپائن اسٽيپ]]، [[ٻيلو]]، [[اورڊوس ريگستان]]، [[منگوليا–منچوريا گھاسزار]] ۽ [[بوهائي سمنڊ جا لوڻياٺي چراگاهه]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Olson |first1=David M. |last2=Dinerstein |first2=Eric |last3=Wikramanayake |first3=Eric D. |last4=Burgess |first4=Neil D. |last5=Powell |first5=George V. N. |last6=Underwood |first6=Emma C. |last7=D'amico |first7=Jennifer A. |last8=Itoua |first8=Illanga |last9=Strand |first9=Holly E. |last10=Morrison |first10=John C. |last11=Loucks |first11=Colby J. |last12=Allnutt |first12=Thomas F. |last13=Ricketts |first13=Taylor H. |last14=Kura |first14=Yumiko |last15=Lamoreux |first15=John F. |last16=Wettengel |first16=Wesley W. |last17=Hedao |first17=Prashant |last18=Kassem |first18=Kenneth R. |title=Terrestrial Ecoregions of the World: A New Map of Life on Earth |journal=BioScience |date=2001 |volume=51 |issue=11 |pages=933 |doi=10.1641/0006-3568(2001)051[0933:TEOTWA]2.0.CO;2}}&lt;/ref&gt; نباتاتي حياتي هنڌ جي لحاظ سان گهڻو مختلف آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Greer |first1=Charles |last2=Popov |first2=Igor |date=15 December 2025 |title=Yellow River: Plant and Animal Life |url=https://www.britannica.com/place/Yellow-River/Plant-and-animal-life |encyclopedia=Britannica |location=United States |access-date=28 December 2025}}&lt;/ref&gt; هيٺين علائقن، جيڪي انساني ترقيءَ کان گهڻو متاثر ٿيا آهن، اتي نباتاتي تنوع نسبتاً گهٽ آهي، ۽ نباتات ۾ بنيادي طور [[سوئيڊا|سيپ ويڊ]]، [[فريگمائٽس آسٽرالس|فريگمائٽس]]، [[سيٽاريا ويرڊس]]|فاڪس ٽيل گھاس]]، [[امپيراٽا سلنڊريڪا|ڪونائي گھاس]] ۽ [[ٽيمرڪس چائينينسس|ٽيمرسڪ]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Xu |first1=Zhen |last2=Li |first2=Renqiang |last3=Dou |first3=Wenjun |last4=Wen |first4=Hui |last5=Yu |first5=Shulin |last6=Wang |first6=Pan |last7=Ning |first7=Lehua |last8=Duan |first8=Jiaquan |last9=Wang |first9=Jichun |title=Plant Diversity Response to Environmental Factors in Yellow River Delta, China |journal=Land |date=20 February 2024 |volume=13 |issue=3 |pages=264 |doi=10.3390/land13030264 |doi-access=free |bibcode=2024Land...13..264X }}&lt;/ref&gt;

===نباتاتي تبديليون===
درياهه جي ڊيلٽا جي ڇڏيل حصن ۾ [[ڪاٺيلا ٻوٽن جي واڌ]] سبب جڙي ٻوٽين جي تنوع ۾ گهٽتائي اچي ٿي، جنهن سان مٽيءَ جون خاصيتون تبديل ٿين ٿيون ۽ انهن آبي دلدلي ماحولياتي نظامن جي ماحولياتي توازن ۽ ڪارڪردگي تي ممڪن اثر پوي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Jiaxuan |last2=Luo |first2=Mengjiao |last3=Qu |first3=Fanzhu |last4=Sun |first4=Bowen |last5=Yu |first5=Yang |last6=Meng |first6=Ling |date=2025-05-21 |title=Impacts of Shrub Encroachment on Vegetation Community and Soil Characteristics in Coastal Wetlands of the Abandoned Yellow River Course |journal=Agronomy |language=en |volume=15 |issue=5 |pages=1258 |doi=10.3390/agronomy15051258 |doi-access=free |bibcode=2025Agron..15.1258L |issn=2073-4395}}&lt;/ref&gt;

===تحفظ جون ڪوششون===
[[شانگچيو]] کان ٻاهر واقع شانگچيو زرد درياهه قديم وهڪري جو قومي ٻيلو پارڪ هڪ انساني هٿان تيار ڪيل ٻيلو آهي، جيڪو زرد درياهه واري علائقي جي حياتياتي تنوع جي جزوي بحالي لاءِ قائم ڪيو ويو آهي. هي پارڪ حياتياتي تنوع جو مالڪ آهي، مصنوعي ٻيلن بابت تحقيق لاءِ اهم وسيلي طور ڪم ڪري ٿو ۽ ڪجهه [[خطري هيٺ نوع|خطري هيٺ آيل نوعن]] لاءِ محفوظ پناهه گاهه پڻ فراهم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wang |first1=Xiaofang |last2=Song |first2=Yiming |last3=Zhang |first3=Xiangju |last4=Hou |first4=Heping |last5=Li |first5=Yongsheng |title=Plant Diversity Research in Shangqiu Yellow River Ancient Course National Forest Park, China |journal=Forests |date=20 October 2024 |volume=15 |issue=10 |pages=1831 |doi=10.3390/f15101831 |doi-access=free |bibcode=2024Fore...15.1831W }}&lt;/ref&gt;

==آلودگي==
{{see also|چين ۾ پاڻي جي آلودگي}}

25 نومبر 2008ع تي ''[[دي گارجين]]'' جي صحافيه ٽانيا برينيگن پنهنجي رپورٽ ''&quot;چين جي ماءُ درياهه: زرد درياهه&quot;'' ۾ دعويٰ ڪئي ته سخت [[چين ۾ پاڻي جي آلودگي|پاڻيءَ جي آلودگي]] سبب چين جي زرد درياهه جو هڪ ٽيون حصو زرعي يا صنعتي استعمال لاءِ به ناقابلِ استعمال بڻجي چڪو آهي، جنهن جو وڏو سبب ڪارخانن مان نڪرندڙ فضلو ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن جو نيڪال آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2008/nov/25/water-china|title= One-third of China's Yellow River 'unfit for drinking or agriculture' Factory waste and sewage from growing cities has severely polluted major waterway, according to Chinese research|author-last1=Branigan|author-first1= Tania |date=25 November 2008|work=The Guardian |location=UK|access-date=14 March 2009}}&lt;/ref&gt;

درياهه پنهنجي پهرئين وڏي شهر [[شيننگ]] تائين پهچندي ئي شديد آلودگي جو شڪار ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=行程3000公里 亲眼目睹黄河水污染现状(组图) |trans-title=Travelling 3000km to document the pollution of the Yellow River in pictures|date=2004-09-16|work= 北京青年报|via=Sina|url=http://finance.sina.com.cn/x/20040916/09041027452.shtml }}&lt;/ref&gt;

[[زرد درياهه ڪنزرويئنسي ڪميشن]] 2007ع ۾ درياهه جي 8,384 ميلن کان وڌيڪ حصي جو سروي ڪيو ۽ ٻڌايو ته درياهه جي 33.8 سيڪڙو حصي جي پاڻيءَ جو معيار [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] جي معيار موجب &quot;سطح پنج&quot; کان به هيٺ هو. سطح پنج جو پاڻي پيئڻ، آبي زراعت، صنعتي استعمال يا زرعي مقصدن لاءِ به مناسب نه هوندو آهي. رپورٽ موجب گذريل سال درياهه جي نظام ۾ مجموعي طور 4.29 ارب ٽن فضلو ۽ گندو پاڻي خارج ڪيو ويو، جنهن مان 70 سيڪڙو صنعتن ۽ پيداواري ادارن، 23 سيڪڙو گهريلو نيڪال، ۽ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻين ذريعن مان آيو هو.{{which|date=October 2011}}

==ثقافت ۾==
[[File:Mother Huang He Lanzhou.jpg|right|thumb|[[لانژو]] ۾ زرد درياهه جي ماءُ (黄河母亲雕塑) جو مجسمو]]

{{Quote box
| quote =
هوا گجندي پئي اچي، گهوڙا هڻڪارون ڪري رهيا آهن،&lt;br&gt;
زرد درياهه گجندو پيو وهي، زرد درياهه گجندو پيو وهي!&lt;br&gt;
...&lt;br&gt;
جبلن ۾ لکين بهادر سپاهي موجود آهن!&lt;br&gt;
۽ ميدان بهادر گوريلا ويڙهاڪن سان ڀرجي ويا آهن!&lt;br&gt;
سڀئي [[ٻي چين-جاپان جنگ|جاپاني حملي آورن]] سان وڙهڻ لاءِ گڏ ٿيا آهن!&lt;br&gt;
پنهنجون سڀئي پستولون ۽ بندوقون سنڀاليو.&lt;br&gt;
پنهنجون سڀئي تلوارون ۽ نيزا مضبوطيءَ سان جهليو!&lt;br&gt;
زرد درياهه جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
[[اتر چين جو ميدان|اتر]] جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
ملڪ جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
پنهنجي وطن جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
| author = [[گوانگ ويران]] ۽ [[شيان شنگهائي]]
| source = ''[[زرد درياهه ڪنٽاٽا]]''، 1939ع
| width = 30%
}}

هڪ روايتي عقيدي موجب زرد درياهه [[تيان]] (آسمان) مان وهي ٿو ۽ [[کيرائين واٽ]] جو تسلسل آهي. چيني ڏند ڪٿا موجب [[ژانگ چيان]] کي زرد درياهه جو سرچشمو ڳولڻ لاءِ موڪليو ويو. ڪيترن ڏينهن تائين درياهه ۾ سفر ڪرڻ کان پوءِ هن هڪ [[ڳئون چاريندڙ ۽ اُڻندڙ ڇوڪري]] کي ڏٺو. جڏهن هن ڇوڪريءَ کان پنهنجي جاءِ بابت پڇيو ته هن کيس پنهنجو [[شٽل (اُڻت)|اُڻت وارو شٽل]] ڏنو ۽ چيو ته اهو نجومي يان جون پِنگ (嚴君平) کي ڏيکاريندو. جڏهن ژانگ واپس موٽيو ته نجومي ان کي اُڻندڙ ڇوڪري ([[ويگا]]) جو شٽل سڃاتو ۽ ٻڌايو ته جنهن وقت ژانگ اهو شٽل حاصل ڪيو هو، تڏهن هن هڪ [[سيارو|آوارو تارو]] اُڻندڙ ڇوڪري ۽ ڳئون چاريندڙ ([[الطائر]]) جي وچ مان گذرندي ڏٺو هو.&lt;ref name=&quot;CBDChangChenchou&quot;&gt;{{ChineseBioDict|Chang Chên-chou}}&lt;/ref&gt;

[[هيبي]] ۽ [[هينان]] صوبن جا نالا زرد درياهه مان نڪتل آهن. انهن جا مطلب ترتيبوار &quot;درياهه جي اتر&quot; ۽ &quot;درياهه جي ڏکڻ&quot; آهن، جيتوڻيڪ تاريخي طور انهن جي وچ واري سرحد ڪڏهن به مستقل نه رهي آهي، ۽ موجوده وقت ۾ هيبي ۽ هينان جي سرحد زرد درياهه بدران [[ژانگ درياهه]] آهي.

;ماءُ درياهه ۽ چيني تهذيب جو گهوارو
روايتي طور اهو عقيدو آهي ته چيني تهذيب جي شروعات زرد درياهه جي طاس ۾ ٿي. چيني ماڻهو هن درياهه کي &quot;ماءُ درياهه&quot; ۽ &quot;چيني تهذيب جو گهوارو&quot; سڏين ٿا.

[[چين جي تاريخ]] دوران زرد درياهه کي هڪ ئي وقت نعمت ۽ مصيبت ٻنهي طور ڏٺو ويو آهي، تنهنڪري ان کي &quot;چين جو فخر&quot; ۽ &quot;چين جو ڏک&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;Cheng, Linsun and Brown, Kerry (2009) ''Berkshire encyclopedia of China'', Berkshire Publishing Group, p. 1125 {{ISBN|978-0-9770159-4-8}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ ۾ هي درياهه مغربي ۽ جاپاني سامراجيت جي مقابلي ۾ اڀرندڙ چيني قوم جي علامت بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Chen |first=Fei |date=2019 |title=Rediscovering the Yellow River and the Yangtze River: the Circulation of Discourses on the North–South Dichotomy between Late Qing China and Meiji Japan |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-asian-studies/article/abs/rediscovering-the-yellow-river-and-the-yangtze-river-the-circulation-of-discourses-on-the-northsouth-dichotomy-between-late-qing-china-and-meiji-japan/FA789BD0E4991B50B13D68B3ECD3C6BF |journal=International Journal of Asian Studies |volume=16 |issue=1 |pages=33–51 |doi=10.1017/S1479591418000323 |issn=1479-5914|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ان کان به اڳ، زرد درياهه بابت بيشمار شاعريون ۽ لوڪ ڪهاڻيون زباني روايتن ذريعي نسل در نسل منتقل ٿينديون رهيون، جيڪي ان کي &quot;چيني روح جي علامت&quot; طور پيش ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The 'Yellow River Piano Concerto': Politics, Culture, and Style|last=Chen|first=Shing-Lih|date=1995|journal=University of British Columbia}}&lt;/ref&gt;

;آفتن جو درياهه
اتر چين جي ميدان ۾ چيني تهذيب جي ارتقا ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪرڻ باوجود، زرد درياهه جي بار بار ايندڙ ٻوڏن ۽ پنهنجي وهڪري جي تبديليءَ سبب درياهه جي ڪنارن تي رهندڙ آباديءَ کي وڏين آفتن کي منهن ڏيڻو پيو، تنهنڪري ان کي &quot;آفتن جو درياهه&quot; ({{lang-zh|s=灾难河}}) پڻ چيو وڃي ٿو. زرد درياهه جو انتظام تاريخ جي مختلف دورن ۾ ڪيترين ئي چيني سلطنتن لاءِ هڪ وڏو سياسي مسئلو رهيو آهي.&lt;ref&gt;[http://36.112.18.13/Qikan/Article/Detail?id=75778371504849534853484949 基于黄河灾害研究综述的思考 On a Review of the Disasters from the Yellow River]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://cdo.develpress.com/?p=10096 黄河安澜呼唤生态保护和高质量发展]&lt;/ref&gt;

;جڏهن زرد درياهه صاف وهي
ڪڏهن ڪڏهن زرد درياهه کي شاعراڻي انداز ۾ &quot;گدلو وهڪرو&quot; ({{lang-zh|first=t|labels=no|s={{linktext|浊|流}}|t={{linktext|濁|流}}|p=Zhuó Liú}}) پڻ سڏيو ويندو آهي. چيني محاورو &quot;جڏهن زرد درياهه صاف وهي&quot; اهڙي واقعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪو ڪڏهن به نه ٿيندو، ۽ اهو انگريزي محاوري &quot;when pigs fly&quot; سان مشابهت رکي ٿو.{{citation needed|date=March 2023}}

[[يونگلي شهنشاهه]] جي دور ۾ &quot;زرد درياهه جي صاف وهڻ&quot; کي هڪ نيڪ شگون سمجهيو ويو. ان سان گڏ [[چيلن]] (1414ع ۾ [[بنگال]] جي سفارت پاران [[ژينگ هي]] جي جهازن وسيلي چين آندل آفريقي زرافو)، [[زويو]] ۽ ٻين غيرمعمولي قدرتي واقعن جي ظاهر ٿيڻ کي به خوش نصيبي جي نشاني قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=duy&gt;{{Cite journal
|first=J.J.L.|last=Duyvendak|jstor=4527170
|title=The True Dates of the Chinese Maritime Expeditions in the Early Fifteenth Century
|journal=T'oung Pao |series=Second Series|volume=34|issue=5|year=1939|pages=401–403}}&lt;/ref&gt;

==سياحت==
[[File:Kanbula Geopark.png|thumb|[[ڪنبولا نيشنل جيوپارڪ]]، [[چنگھائي]]]]

زرد درياهه سان لاڳاپيل ڪيترائي مشهور سياحتي ماڳ آهن، جن ۾ [[چنگھائي]] جو ڪنبولا [[يونيسڪو]] گلوبل جيوپارڪ، [[گانسو]] ۾ [[ليوجياشيا ڊيم]] ڀرسان [[بنگلنگ مندر|بنگلنگ غارن وارا مندر]]، [[گانسو]] جو [[زرد درياهه پٿرن وارو ٻيلو]]، ۽ [[شانشي]] ۾ [[هوڪو آبشار]] شامل آهن.

1986ع ۾ چيني رافٽنگ ٽيمن پهريون ڀيرو زرد درياهه جو مڪمل سفر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blog.westminster.ac.uk/contemporarychina/the-yangtze-river-conquest-rafting-for-chinas-honour/ |title=The Yangtze River conquest: rafting for China's honour}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ زرد درياهه جي مڪمل ڊيگهه تي پيادل هلڻ ۽ سائيڪل ذريعي سفر ڪرڻ جون به ڪامياب ڪوششون ڪيون ويون آهن، جيتوڻيڪ مٿئين وهڪري جا ڪي حصا اهڙا آهن جتي درياهه جي ڪناري تائين پهچ ممڪن ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.josephrock.net/2025/02/next-trip-cycling-yellow-river-from-sea.html |title=Next trip: Cycling Yellow River from Sea}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>f81bcno084e4da3ttd2g7pg13taqel7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390146</id>
      <parentid>390145</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T08:24:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105305" sha1="els69dbqayb7uts9c9ehlzh7i30yw1c" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

=== تهذيب جي جنم ڀومي ===
{{see also|زرد درياهه جي تهذيب}}

[[File:Nine Provinces of China.png|thumb|عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو]]
[[File:Western Zhou geography.svg|thumb|[[مغربي زو خاندان]] جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.]]

[[چيني ڏند ڪٿا]] موجب ديو قامت [[ڪوا فو]] سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ [[وي درياهه]] جو پاڻي پي ويو.&lt;ref&gt;Summary of the story given in the definition of {{lang|zh|夸父追日}}: {{cite book|script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title=[[Xiandai Hanyu Cidian|A Dictionary of Current Chinese]] (Seventh Edition) |date=1 September 2016|publisher=[[The Commercial Press]] |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}&lt;/ref&gt;

[[بهار ۽ سرءُ وارو دور|بهار ۽ سرءُ جي دور]]&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;&gt;Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map &quot;4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)&quot;. {{in lang|fr}}&lt;br/&gt; English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}&lt;/ref&gt; ۽ [[چن خاندان]] جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، [[لويانگ]] کان گذرڻ کان پوءِ درياهه [[شانشي]] ۽ [[هينان]] صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ [[هيبي]] ۽ [[شنڊونگ]] جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده [[تيانجن]] جي ويجهو [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

[[ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه]] جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري [[عظيم يو]] کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|黄河水利委员会黄河志总编辑室|2010|loc=一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代}}&lt;/ref&gt;

''[[يو گونگ]]'' ۾ لکيل آهي: &quot;جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡}}&lt;/ref&gt;

هتي ذڪر ڪيل &quot;جشي&quot; مان مراد موجوده [[چنگھائي]] صوبي جي [[شون هوا سالار خودمختيار ضلعو]] ڀرسان واقع [[آمني ماچن جبل]] آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف [[هوائين]] ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي [[سان مين]] ۽ [[مينگجن]] کان گذرندي [[لو درياهه (هينان)|لو درياهه]] سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو [[دائي پي جبل]] جي اتر کان، [[ژانگ درياهه]] کي پار ڪندي، موجوده [[چوژو ضلعو]] ([[هيبي]]) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده [[شين ضلعو]] وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي [[چنگ ضلعو]] جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار [[تيانجن]] جي ڏکڻ اوڀر مان [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر ''يو گونگ'' ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي &quot;يو درياهه&quot; سڏيو وڃي ٿو.

=== يو درياهه جي وهڪري جي تبديلي ===

[[ژو خاندان]] جي [[ژو جي بادشاهه ڊِنگ|بادشاهه ڊِنگ]] جي حڪومت جي پنجين سال (602 ق.م.) ۾ درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري کي ڇڏي ڪيترائي سؤ ڪلوميٽر اوڀر طرف منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه [[لي يانگ]] (موجوده [[شون ضلعو]]، [[هينان]] جي ڏکڻ اولهه) ۾ سوشو نالي هنڌ وٽ پنهنجا ڪنارا ٽوڙي ٻاهر نڪري آيو ۽ يو درياهه جي اصل وهڪري کان هٽي ويو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|漢書|chapter=卷029|quote=王横言：&quot;禹之行河水，本随西山下东北去。《周谱》云：'定王五年河徙'，则今所行，非禹之所穿也。&quot;}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ اهو [[ژانگ وو]] (موجوده [[ڇانگ ضلعو]]، [[هيبي]] جي اتر اوڀر) وٽ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ٿيو، جيڪو [[عظيم يو]] طرفان ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ کان پوءِ تاريخ ۾ زرد درياهه جي وهڪري جي پهرين وڏي تبديلي مڃي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=禹河大徙|url=http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|website=黄河网|publisher=水利部黄河水利委员会|accessdate=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424174203/http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|archive-date=2017-04-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
سوشو وٽ رخ بدلائڻ کان پوءِ نئون وهڪرو تقريباً [[هوا ضلعو]] کان اوڀر طرف وهندو هو، پوءِ [[هينان]] ۾ [[پويانگ]] جي اتر اولهه مان گذرندي اتر طرف مڙندو هو. ان کان پوءِ [[شنڊونگ]] جي [[گوان ضلعو]] جي اتر ۾ ٻيهر اوڀر طرف مڙي، پوءِ [[چي پنگ]] مان گذرندي وري اتر طرف وڌندو هو، [[هيبي]] جي [[ڇانگژو]] مان آهستي آهستي اتر طرف منتقل ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده [[هوانگ هوا]] ضلعي جي اتر ۾ [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡锥指|[[胡渭]]|quote=周定王五年河徙，自宿胥口东行漯川，右经滑台城(滑县旧城)，又东北经黎阳县(泼县东北兰里)南，又东北经凉城县，又东北为长寿津，河至此与深川别行而东北入海，水经谓之大河故渎。}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران يو درياهه جو اصل وهڪرو ڪجهه وقت تائين وقفي وقفي سان پاڻي کڻندو رهيو، پر [[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] جي وچ ڌاري مڪمل طور سڪي ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|袁仲翔|王质彬|徐福龄|1991|loc=一、夏商西周春秋战国时期}}&lt;/ref&gt;
[[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] ۾ بندن، واهن ۽ ذخيرن کي نقصان پهچائڻ ۽ دشمن رياستن کي ٻوڏ ۾ ٻوڙڻ هڪ عام فوجي حڪمت عملي بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Floods&quot;&gt;Allaby, Michael &amp; Garrat, Richard. ''Facts on File Dangerous Weather Series: [https://books.google.com/books?id=QTKbcWwJ90MC&amp;pg=PA142 Floods]'', p. 142. Infobase Pub., 2003. {{ISBN|0-8160-5282-4}}. Accessed 15 October 2011.&lt;/ref&gt;
ڇو ته زرد درياهه جي وادي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] کان [[گوانژونگ]] واري علائقي ۽ [[چن رياست]] ڏانهن وڃڻ جو اهم رستو هئي، تنهنڪري چن رياست [[هانگو لنگهه]] کي مضبوط قلعن سان محفوظ ڪيو. هتي ڪيترائي اهم معرڪا ٿيا، ۽ اهو [[هان خاندان]] جي گاديءَ وارن شهرن [[چانگ آن]] ۽ [[لويانگ]] جي حفاظت لاءِ به هڪ اهم دفاعي لنگهه هو.
11ع ۾ آيل وڏي ٻوڏ کي مختصر عرصي واري [[شن خاندان]] جي زوال جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 70ع واري ٻي وڏي ٻوڏ کان پوءِ درياهه ٻيهر [[شنڊونگ]] جي اتر مان تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي واپس اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== شاهي دور ===

ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات کان پوءِ [[هانگو لنگهه]] جي فوجي اهميت گهٽجڻ لڳي، ۽ وڏا قلعا ۽ فوجي اڏا [[تونگ لنگهه|تونگ گوان]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. 923ع ۾ [[بعد وارو ليانگ]] خاندان جي جنرل [[دوان نِنگ]] پنهنجي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي [[بعد وارو تانگ]] کان بچائڻ جي ناڪام ڪوشش ۾ بند ڀڃرائي لڳ ڀڳ {{convert|1000|sqmi|sp=us}} علائقو ٻوڙي ڇڏيو. [[سونگ خاندان|سونگ]] دور جي انجنيئر [[لي چون]] پڻ 1020ع ۾ [[ليائو خاندان|ختان]] جي حملي کان بچاءَ لاءِ زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري کي ٻوڙڻ جي ساڳي تجويز ڏني، پر اها رد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي رياستن وچ ۾ ٿيل [[چانيوان معاهدو]] سونگ حڪومت کي نوان کاهه کوٽڻ يا درياهه جو رخ تبديل ڪرڻ کان واضح طور روڪيندو هو.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;&gt;Elvin, Mark &amp; Liu Cuirong&lt;!--sic--&gt; (eds.) ''Studies in Environment and History:'' ''[https://books.google.com/books?id=tAxmcRXKpaUC&amp;pg=PA554 Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History]'', pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. {{ISBN|0-521-56381-X}}.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به بند ٽٽندا رهيا. [[1034ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1034ع ۾ هينگ لونگ]] وٽ بند ٽٽڻ سبب درياهه ٽن وهڪرن ۾ ورهائجي ويو ۽ [[ديژو]] ۽ [[بوزو (جديد شنڊونگ)|بوزو]] جي اترين علائقن ۾ بار بار ٻوڏون آيون.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; سونگ حڪومت پنجن سالن تائين پراڻو وهڪرو بحال ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪندي رهي. صرف هڪ سال اندر 35,000 کان وڌيڪ مزدور، 100,000 ڀرتي ڪيل ڪارڪن، ۽ 220,000 ٽن ڪاٺ ۽ بانس استعمال ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; پر آخرڪار 1041ع ۾ اهو منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. ان کان پوءِ نسبتاً آهستي وهندڙ درياهه 1048ع ۾ [[شانگهو]] وٽ ٻيهر بند ٽوڙي پنهنجو مکيه وهڪرو اتر طرف [[تيانجن]] ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== ڏاکڻو وهڪرو وارو دور ===
[[File:546 of 'The International Geography. ... Edited by H. R. Mill' (11167528043).jpg|thumb|زرد درياهه جي پراڻن ۽ موجوده ڇوڙن جو نقشو]]
[[File:Ming Zuling.png|thumb|[[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم ڀرسان [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] ۽ [[منگ زولِنگ]] جو نقشو، جيڪو [[پان جيشُن]] جي ''Overview of River Maintenance'' جي [[چار خزانا مڪمل لائبريري]] واري ايڊيشن مان ورتل آهي. [[چنگ خاندان]] واري ايڊيشن تائين 1680ع جي ٻوڏ سبب اهي سڀ هنڌ پاڻي هيٺ اچي چڪا هئا.]]

1128ع کان 1855ع تائين زرد درياهه پنهنجي اڄوڪي رستي موجب [[بوهائي سمنڊ]] ۾ نه پر ڏکڻ طرف وهي [[هوائي درياهه]] سان ملي موجوده اتر [[جيانگسو صوبو]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان [[زرد سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. 1128ع ۾ [[ڪائيفينگ]] جي گورنر [[دو چونگ]] {{nowrap|({{lang|zh|{{linktext|杜|充}}}})}} جي اڳواڻي هيٺ [[سونگ خاندان]] جي فوجن [[جن خاندان (1115–1234)|جن خاندان]] جي وڌندڙ فوج کي روڪڻ لاءِ زرد درياهه جا ڏاکڻا بند ٽوڙي ڇڏيا. ان جي نتيجي ۾ درياهه جو وڏو رخ بدلجي ويو ۽ زرد درياهه [[سي درياهه]] ۽ [[هوائي درياهه]] جي ٻين معاون درياهن کي پنهنجي وهڪري ۾ شامل ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=Yunzhen |last2=Syvitski |first2=James PM |last3=Shu |first3=Gao |last4=Overeem |first4=Irina |last5=Kettner |first5=Albert J |title=Socio-economic Impacts on Flooding: A 4000-Year History of the Yellow River, China |journal=Ambio |date=2012 |volume=41 |issue=7 |pages=682–698 |doi=10.1007/s13280-012-0290-5 |pmid=22673799 |pmc=3472015|bibcode=2012Ambio..41..682C }}&lt;/ref&gt; تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زرد درياهه مڪمل طور [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ کان وهي [[زرد سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو. 1194ع تائين هوائي درياهه جو ڇوڙ گپ سان بند ٿي ويو هو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;&gt;Grousset, Rene. ''The Rise and Splendour of the Chinese Empire'', p. 303. University of California Press, 1959.&lt;/ref&gt; گپ جي وڏي مقدار سبب، جڏهن بعد ۾ زرد درياهه ٻيهر پنهنجو رخ تبديل ڪيو، تڏهن به هوائي درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن واپس نه وڃي سگهيو، بلڪه ان جو پاڻي [[هونگزي ڍنڍ]] ۾ گڏ ٿيڻ لڳو ۽ پوءِ ڏکڻ طرف [[يانگزي درياهه]] ڏانهن وهي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pietz |first1=David A. |title=The Yellow River |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674058248 |page=50}}&lt;/ref&gt;

[[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1344ع جي ٻوڏ]] دوران زرد درياهه ٻيهر [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ طرف وهي ويو. ان وقت [[يوان خاندان]] زوال پذير هو، ۽ شهنشاهه درياهه جا نوان بند اڏائڻ لاءِ وڏي انگ ۾ ماڻهن کي جبري پورهئي تي لڳايو. انهن سخت حالتن بغاوتن کي جنم ڏنو، جيڪي آخرڪار [[منگ خاندان]] جي قيام جو سبب بڻيون.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;/&gt; 1391ع ۾ [[1391ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|ٻي وڏي ٻوڏ]] دوران درياهه [[ڪائيفينگ]] کان [[فينگيانگ ضلعو]] ([[آنهوئي]]) تائين ٻوڏ آندي. آخرڪار [[1494ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1494ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ عوامي تعميراتي منصوبن دوران خواجه سرا [[لي شِنگ]] درياهه جي وهڪري کي مستحڪم بڻايو.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt; 16هين صديءَ دوران به درياهه ڪيترائي ڀيرا ٻوڏ آندو، جن ۾ 1526ع، 1534ع، 1558ع ۽ 1587ع جون ٻوڏون شامل آهن، ۽ هر ٻوڏ هيٺئين وهڪري ۾ تبديلي آندي.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;&gt;Tsai, Shih-Shan Henry. ''SUNY Series in Chinese Local Studies'': ''[https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC&amp;pg=PA200 The Eunuchs in the Ming Dynasty]''. SUNY Press, 1996. {{ISBN|0791426874}}, 9780791426876.&lt;/ref&gt;

[[1642ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1642ع جي ٻوڏ]] انسانن جي پيدا ڪيل هئي. [[ڪائيفينگ]] جي منگ گورنر شهر جو ڇهن مهينن کان گهيرو ڪندڙ هاري اڳواڻ [[لي زِيچينگ]] جي فوجن کي تباهه ڪرڻ لاءِ بند ٽوڙڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;Lorge, Peter Allan. ''[https://books.google.com/books?id=SE2Gw8rjuXQC&amp;pg=PA147 War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795]'', p. 147. Routledge, 2005. {{ISBN|978-0-415-31691-0}}.&lt;/ref&gt; نتيجي ۾ باغين بدران پنهنجو ئي شهر تباهه ٿي ويو، ۽ ٻوڏ، ڏڪار ۽ وبائن سبب شهر جي اڳوڻي 378,000 آبادي مان لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref&gt;[[Xu Xin (Judaic scholar)|Xu Xin]]. ''[https://books.google.com/books?id=GAAWkYBNu5sC&amp;pg=PA47 The Jews of Kaifeng, China: History, Culture, and Religion]'', p. 47. Ktav Publishing Inc, 2003. {{ISBN|978-0-88125-791-5}}.&lt;/ref&gt; هي خوشحال شهر تقريباً ويران ٿي ويو ۽ پوءِ [[چنگ خاندان]] جي [[ڪانگشي شهنشاهه]] جي دور ۾ ٻيهر آباد ڪيو ويو.

شاهي دور ۾ اهو سوال هميشه تڪراري رهيو ته ٻوڏ کي ڪيتري شدت سان روڪڻ گهرجي ۽ جڏهن درياهه پنهنجو رخ بدلائي ته ڇا ان کي ٻيهر پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو وڃي يا نه. جاگرافيدان چارلس گرير موجب ٻن مختلف نظرين جو وجود هو. هڪ، جنهن کي هو [[ڪنفيوشس ازم]] سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿو، درياهه کي اوچن بندن جي وچ ۾ محدود رکڻ جي حمايت ڪندو هو ته جيئن پوک لائق زمين وڌ کان وڌ محفوظ رهي. ٻيو، جنهن کي هو [[تائوازم]] سان منسوب ڪري ٿو، گهٽ اوچائي وارن بندن جو حامي هو، جيڪي هڪ ٻئي کان 5 کان 10 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي هجن.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|pages=387–88|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; [[سونگ خاندان]] جي [[سونگ جي شهنشاهه رين زونگ|رين زونگ]] ۽ [[سونگ جي شهنشاهه شين زونگ|شين زونگ]] جي دور ۾، جڏهن درياهه بار بار بند ٽوڙي اتر ۽ اولهه طرف منتقل ٿيندو رهيو، درٻاري عملدارن ۾ ان ڳالهه تي ڊگهو اختلاف رهيو ته ڇا وڏي خرچ سان درياهه کي وري پراڻي وهڪري ڏانهن آڻڻ گهرجي يا نه. آخرڪار شين زونگ حڪم ڏنو ته درياهه کي پنهنجي نئين وهڪري ۾ ئي رهڻ ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Lamoroux|author-first1= Christian|title=From the Yellow River to the Huai, chapter 15 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|pages=556–571|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

روايتي ٻوڏ ڪنٽرول لاءِ [[بند (پاڻي)|بند]]، [[ريوٽمينٽ]]، پاڻي جي زور کي گهٽائڻ لاءِ حفاظتي ڀتيون، اضافي پاڻي گڏ ڪرڻ وارا تلاءَ، نيڪالي وارا واهه ۽ [[پولڊر]] استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|page=388|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; انهن طريقن بابت [[پان جيشُن]] جهڙن عملدارن تفصيلي ڪتاب پڻ لکيا.&lt;ref&gt;''Overview on River Management'' {{nowrap|({{lang|zh|《河防一覽》}}}} {{transliteration|zh|Héfáng yīlǎn}}), 1590.&lt;/ref&gt; پان جيشُن جو خيال هو ته درياهه جي مختلف شاخن کي گڏ ڪرڻ سان وهڪري جي طاقت وڌندي، جنهن سان گپ کي هيٺ کڻي وڃڻ جي صلاحيت به وڌندي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Elvin|author-first1= Mark |author-last2= Su |author-first2=Ninghu|title=The Influence of the Yellow River on Hangzhou Bay since AD 1000, chapter 10 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|page=400|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به زرد درياهه، [[هوائي درياهه]] ۽ [[عظيم واهه]] جي سنگم واري علائقي ۾ حالتون ايتريون پيچيده رهيون، جو 1680ع جي وڏي ٻوڏ علائقي جي اهم مرڪز [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] کي مڪمل طور ٻوڙي ڇڏيو، جنهن کان پوءِ پان جيشُن کي درٻار مان هٽايو ويو. ان ٻوڏ دوران ويجهو واقع [[منگ ابن ڏاڏن جو مقبرو]] به [[هونگزي ڍنڍ]] هيٺ صدين تائين دفن رهيو، جيستائين جديد آبپاشي ۽ ٻوڏ ڪنٽرول منصوبن سبب پاڻيءَ جي سطح گهٽ نه ٿي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي کان کوٽائي ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع نه ٿيو.

{{wide image|Qianlong Emperor’s Southern Inspection Tour, Scroll 4, Confluence of the Huai and Yellow Rivers.jpg|3300px|''[[قيان لونگ شهنشاهه]] جي ڏاکڻي دوري'' جي چوٿين طومار ۾ [[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم جو منظر ڏيکاريل آهي.}}

=== اوڻيهين صديءَ کان موجوده دور تائين ===
[[File:Tchagan-Kouren.png|thumb|1851ع ۾ هيڪو شهر (هاڻوڪي [[ٽوگتو ضلعي]]، [[اندروني منگوليا]])]]
[[File:1938 Yellow River flood.jpg|right|thumb|1938ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ دوران [[قومپرست چيني فوج]] جا سپاهي.]]

[[1851ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1851ع کان 1855ع]] جي وچ ۾&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt;، [[نيئن بغاوت]] ۽ [[تائي پنگ بغاوت]] دوران آيل ٻوڏن سبب زرد درياهه ٻيهر اتر طرف موٽي آيو. [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1887ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 900,000 کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;&gt;International Rivers Report. &quot;[http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf Before the Deluge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704083330/http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf |date=4 July 2008 }}&quot;. 2007.&lt;/ref&gt; ۽ اها ڏڪار ۽ وبائن کي ڇڏي تاريخ جي ٻئي سڀ کان وڏي قدرتي آفت مڃي وڃي ٿي. [[1897ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1897ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ زرد درياهه تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي قائم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Needham, Joseph. ''Science and Civilization in China''. Vol. 1. ''Introductory Orientations'', p. 68. Caves Books Ltd. (Taipei), 1986 {{ISBN|052105799X}}.&lt;/ref&gt;

1898ع جي ٻوڏ [[شنڊونگ]] جي ڪيترين ئي آباديُن کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}} ان کان پوءِ آيل ڏڪار ۽ عيسائي مشنرين جي سرگرمين سبب ڳوٺاڻن سماج ۾ پيدا ٿيل سماجي ڇڪتاڻ [[باڪسر تحريڪ]] ۽ [[باڪسر بغاوت]] جي اڀار جا اهم سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}}

[[1931ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1931ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;/&gt; ۽ اها انساني جاني نقصان جي لحاظ کان تاريخ جي سڀ کان وڏي رڪارڊ ٿيل ٻوڏ مڃي وڃي ٿي.

9 جون 1938ع تي، [[ٻي چين-جاپان جنگ]] دوران، [[چيانگ ڪائي شيڪ]] جي حڪم تي [[ڪومنٽانگ]] فوجن [[هوايوانڪو، هينان|هوايوانڪو]] ڀرسان زرد درياهه جا بند ٽوڙي ڇڏيا. ڪينيڊين مورخ ڊائنا ليري ان کي &quot;جنگ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل قدرتي آفت&quot; قرار ڏنو آهي. هن ڪارروائي جو مقصد &quot;پاڻي کي سپاهين جي متبادل طور استعمال ڪرڻ&quot; واري حڪمت عملي تحت اڳتي وڌندڙ جاپاني فوج کي روڪڻ هو. تقريباً {{convert|54000|km2|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} علائقو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن ۾ اندازاً 500,000 کان 900,000 چيني مارجي ويا، جڏهن ته جاپاني فوجين جي جاني نقصان جو صحيح انگ معلوم ناهي. ٻوڏ جاپاني فوج کي زرد درياهه جي ڏاکڻي ڪناري تي [[ژينگژو]] تي قبضي کان عارضي طور روڪي ڇڏيو، پر اهي آخرڪار [[ووهان]] تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪو ان وقت چيني حڪومت جو عارضي گاديءَ وارو شهر هو.&lt;ref&gt;Lary, Diana. &quot;The Waters Covered the Earth: China's War-Induced Natural Disaster&quot;. Op. cit. in Selden, Mark &amp; So, Alvin Y., eds. ''War and State Terrorism: The United States, Japan, and the Asia-Pacific in the Long Twentieth Century'', pp. 143–170. Rowman &amp; Littlefield, 2004 {{ISBN|0742523918}}.&lt;/ref&gt;

ڪومنٽانگ حڪومت هوايوانڪو جا بند ٽوڙڻ ۽ ان کان پوءِ پيش آيل آفت جي ذميواري قبول نه ڪئي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;&gt;{{cite journal|first=Kathryn |last=Edgerton-Tarpley |title=A River Runs through It: The Yellow River and The Chinese Civil War, 1946–1947 |journal=Social Science History |volume=41 |issue=2 |date=Summer 2017 |pages=141–173 |doi=10.1017/ssh.2017.2|jstor=90017906 |url=https://www.jstor.org/stable/90017906}}&lt;/ref&gt;{{rp|145}} ۽ ان جو الزام جاپاني جنگي جهازن تي هنيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جاپان ۽ عالمي پريس چيني حڪومت جي ذميواري کي نمايان ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جڏهن ته چين اندر، حتيٰ جو [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي اخبارن به، جنگ جي پڄاڻي تائين حڪومت جي سرڪاري موقف جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}}

1940ع ۾ ئي ڪومنٽانگ حڪومت اعلان ڪيو ته جاپان جي شڪست کان پوءِ درياهه کي ٻيهر اتر واري پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو ويندو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} 1944ع جي آخر ۾ هوايوانڪو واري شگاف کي بند ڪرڻ ۽ 1938ع کان اڳ واري وهڪري مطابق بندن جي بحالي جي رٿابندي شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ان جي مخالفت اترئين وهڪري جي ڪنارن تي رهندڙ ماڻهن&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ۽ مقامي ڪميونسٽ باغين ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|150}}

1946ع ۾ [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مرڪزي ڪميٽي پڻ درياهه کي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽائڻ جي اصول سان اتفاق ڪيو، پر شرط رکيو ته پهرين بندن جي مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان جي باوجود قومپرست حڪومت هوايوانڪو جي شگاف کي بند ڪرڻ جو ڪم جاري رکيو، ۽ منصوبي جي شروعات سرڪاري طور 1 مارچ 1946ع تي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان کان ٿوري ئي دير پوءِ ڪميونسٽن پهريون ڀيرو کلي عام قومپرستن کي بند ٽوڙڻ ۽ جاپانين کي روڪڻ ۾ ناڪاميءَ جو ذميوار قرار ڏنو.

جاري [[چيني گهرو جنگ]] ۽ 1947ع جي  سبب [[چيانگ ڪائي شيڪ]] لاءِ شگاف بند ڪرڻ فوجي لحاظ کان اهم هو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|155}} قومپرستن آخرڪار 5000 فٽ ڊگهو شگاف 15 مارچ 1947ع تي بند ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158}} ۽ ٻئي ڏينهن درياهه مڪمل طور پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158-59}} ساڳئي سال [[چوٿين مئي تحريڪ]] جي سالگرهه تي ڪومنٽانگ هوايوانڪو ۾ ان ڪاميابي جي جشن لاءِ تقريب پڻ منعقد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159}}

ساڳئي سال ڏاکڻي پراڻي وهڪري واري علائقي ۾ ٻيهر زراعت شروع ٿي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159-60}} جڏهن ته اترئين بحال ٿيل وهڪري جي ڀرسان، جتي بند اڃا مرمت نه ٿيا هئا، هزارين ماڻهو لڏپلاڻ تي مجبور ٿيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|160}} ڪميونسٽن جي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ مقامي عملدارن لکين ماڻهن کي متحرڪ ڪري بندن جي مرمت ۽ مضبوطيءَ جا وسيع منصوبا شروع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|162}}

1949ع ۾ ڪميونسٽن جي فتح کان پوءِ، [[چين جي عوامي جمهوريه]] 1954ع ۾ ''زرد درياهه جي ٻوڏن تي بنيادي ضابطو ۽ زرد درياهه جي آبي منصوبن جي ترقي'' وارو قومي منصوبو جاري ڪيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book |last=Harrell |first=Stevan |title=An Ecological History of Modern China |publisher=[[University of Washington Press]] |year=2023 |isbn=9780295751719 |location=Seattle}}&lt;/ref&gt;{{Rp|pages=111–113}} ان جو مقصد ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] جي برساتي زراعت کي آبپاشي واري زراعت ۾ تبديل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}} 1957ع کان انهن منصوبن تي وڏي پيماني تي عملدرآمد شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}}

1970ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين درياهه جي سڪي وڃڻ جو رجحان تيزي سان وڌيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ زرد درياهه هر سال سراسري طور لڳ ڀڳ 180 ڏينهن تائين سمنڊ تائين پهچي نه سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}} 1997ع ۾ ته درياهه لڳاتار 226 ڏينهن تائين سمنڊ ۾ ڇوڙ نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}}

12 آگسٽ 2024ع تي [[چين جي پاڻي وسيلن واري وزارت]] جي زرد درياهه آبي ڪميٽي اعلان ڪيو ته 1999ع کان سڄي درياهه جي گڏيل پاڻي وهڪري واري نظام جي نفاذ کان پوءِ زرد درياهه 25 سالن کان بنا رڪاوٽ وهندو رهيو آهي. انهن 25 سالن دوران زرد درياهه جي مکيه وهڪري مان مجموعي طور 543.6 ارب ڪعبي ميٽر کان وڌيڪ پاڻي فراهم ڪيو ويو، جڏهن ته 1.464 ارب ڪعبي ميٽر ماحولياتي پاڻي پڻ فراهم ڪيو ويو. درياهه جي ڇوڙ واري آبي زمينن ۽ محفوظ علائقن ۾ پکين جي نسلن جو انگ وڌي 373 ٿي ويو، ۽ آبي ماحولياتي نظام ۾ نمايان بحالي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=黄河实现连续25年不断流_新闻频道_中国青年网 |url=https://news.youth.cn/gn/202408/t20240812_15443210.htm |access-date=2025-04-08 |website=news.youth.cn}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

[[File:Bassin-du-fleuve-jaune.png|thumb|زرد درياهه جي طاس جو طبقاتي نقشو]]

زرد درياهه جي طاس جي اوڀر-اولهه ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|1900|km|-1|sp=us}} ۽ اتر-ڏکڻ ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آهي. ان جو ڪل [[آبگير علائقو]] لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آهي.

[[چائنا ايڪسپلوريشن اينڊ ريسرچ سوسائٽي]] موجب،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=China Exploration &amp; Research Society|url=http://www.cers.org.hk/index.php/en/|access-date=2021-01-06|website=cers.org.hk|archive-date=28 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328175811/http://www.cers.org.hk/index.php/en/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه جو سرچشمو [[بيان هار جبلن]] ۾ {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}} تي، [[يوشو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اوڀرئين ڪناري ڀرسان واقع آهي. ان جون سرچشمي واريون معاون نديون [[گيارنگ ڍنڍ]] ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جيڪي [[گولو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اولهندي حصي ۾، [[چنگھائي]] جي بيان هار جبلن جي بلند علائقن ۾ واقع آهن. [[زوئيگي بيسن]] ۾، جيڪو [[گانسو]] جي سرحد سان لڳو لڳ آهي، زرد درياهه پهرين اتر اولهه ۽ پوءِ اتر اوڀر طرف وڪڙ ڪري ٿو، ان کان پوءِ ڏکڻ طرف مڙي مشهور &quot;[[اورڊوس لوپ]]&quot; ٺاهي ٿو، ۽ پوءِ عام طور اوڀر طرف [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان وهي [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جو [[آبگير طاس]] {{convert|752443|km2|sp=us|0}} تي پکڙيل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 140 ملين ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ۽ آبپاشي فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;/&gt;

زرد درياهه هاڻوڪي چين جي ستن [[چين جا صوبا|صوبن]] ۽ ٻن [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقن]] مان وهي ٿو، جيڪي اولهه کان اوڀر طرف هن ريت آهن: [[چنگھائي]]، [[سيچوان]]، [[گانسو]]، [[ننگشيا]]، [[اندروني منگوليا]]، [[شانشي]]، [[شانسي]]، [[هينان]] ۽ [[شنڊونگ]]. زرد درياهه جي موجوده وهڪري تي واقع اهم شهرن ۾ [[لانژو]]، [[ينچوان]]، [[ووھائي]]، [[باوتو]]، [[لويانگ]]، [[ژينگژو]]، [[ڪائيفينگ]] ۽ [[جينان]] شامل آهن. درياهه جو موجوده ڇوڙ [[ڪينلي ضلعو|ڪينلي ضلعي]]، [[شنڊونگ]] ۾ واقع آهي.

عام طور زرد درياهه کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي. اهي تقريباً [[تبتي پليٽو]] جي جبلستاني اتر اوڀرئين حصي، [[اورڊوس لوپ]] ۽ [[لوئس پليٽو]]، ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] تي مشتمل آهن. بهرحال، مختلف محقق انهن ٽن مرحلن جي حدبندين بابت مختلف رايا رکن ٿا.{{Citation needed|date=May 2009}} هن مقالي ۾ بنيادي طور [[زرد درياهه تحفظ ڪميشن]] طرفان اختيار ڪيل ورهاست استعمال ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[http://www.yellowriver.gov.cn/ Yellow River Conservancy Commission]. Yellowriver.gov.cn. Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;

زرد درياهه سان گڏ ايندڙ تلڇٽ [[بوھائي سمنڊ]] مان ٿيندي [[اتر پيلو سمنڊ]] ۽ [[ڏکڻ پيلو سمنڊ]] تائين پهتي آهي، جتي [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي چوڌاري هڪ پري وارو تلڇٽي مرڪز (Distal Depocenter) ٺهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=J Paul Liu, John D Milliman, Shu Gao, Peng Cheng |title=Holocene development of the Yellow River's subaqueous delta, North Yellow Sea|journal=[[Marine Geology]]|date=2004|volume=209|issue=1–4|pages=45–67|doi=10.1016/j.margeo.2004.06.009|bibcode=2004MGeol.209...45L}}&lt;/ref&gt;

===ارضيات===
زرد درياهه پهريون ڀيرو غالباً [[ديرين مائيوسين]]، [[پليائيوسين]] يا [[پليئسٽوسين]] دور دوران وجود ۾ آيو،&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Wang |first1=Xin |last2=Hu |first2=Gang |last3=Saito |first3=Yoshiki |last4=Ni |first4=Guanzhong |last5=Hu |first5=Han |last6=Yu |first6=Ziying |last7=Chen |first7=Jingping |last8=Wang |first8=Mi |last9=Yuan |first9=Xiaoping |last10=Wang |first10=Lei |last11=Hu |first11=Zhenbo |last12=Nie |first12=Junsheng |last13=Pan |first13=Baotian |title=Did the modern Yellow River form at the Mid-Pleistocene transition? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2095927322002365#:~:text=The%20incision%20of%20the%20Sanmen,Plateau%20to%20global%20climate%20change. |journal=Science Bulletin |date=2022 |volume=67 |issue=15 |pages=1603–1610 |doi=10.1016/j.scib.2022.06.003 |pmid=36546288 |bibcode=2022SciBu..67.1603W |via=Elsevier Science Direct|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Xue |first=Chunting |date=August 1993 |title=Historical changes in the Yellow River delta, China |url=https://www.researchgate.net/publication/240420103 |journal=Marine Geology |volume=113 |issue=3–4 |pages=321–330 |doi=10.1016/0025-3227(93)90025-Q|bibcode=1993MGeol.113..321X }}&lt;/ref&gt; جيڪو [[تبتي پليٽو]] جي مٿي اڀرڻ (uplift) جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hu |first1=Zhenbo |last2=Pan |first2=Baotian |last3=Guo |first3=Lianyong |last4=Vandenberghe |first4=Jef |last5=Liu |first5=Xiaopeng |last6=Wang |first6=Junping |last7=Fan |first7=Yunlong |last8=Mao |first8=Junwei |last9=Gao |first9=Hongshan |last10=Hu |first10=Xiaofei |date=2016-02-01 |title=Rapid fluvial incision and headward erosion by the Yellow River along the Jinshaan gorge during the past 1.2 Ma as a result of tectonic extension |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379115301864 |journal=Quaternary Science Reviews |volume=133 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.quascirev.2015.12.003 |bibcode=2016QSRv..133....1H |issn=0277-3791|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===مٿيون وهڪرو===
{{unreferenced section|date=September 2015}}

زرد درياهه جو مٿيون وهڪرو [[بيان هار جبلن]] ۾ واقع ان جي سرچشمي کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[هيڪو ٽائون]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] تائين پکڙيل آهي، جتي درياهه ڏکڻ طرف تيز وڪڙ کڻي ٿو. هن حصي جي ڪل ڊيگهه {{convert|3472|km|0|sp=us}} ۽ ڪل طاس جو پکيڙ {{convert|386000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جي 51.4٪ جي برابر آهي. هن وهڪري دوران زرد درياهه جي اوچائي {{convert|3496|m|0|sp=us}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري [[ڍلان]] 0.10٪ آهي.

سرچشمي وارو حصو بنيادي طور [[بيان هار جبلن]] ۽ [[امني ماچين]] جبلن جي وچ ۾ موجود چراگاهن، دلدلن ۽ ٽڪرين مان گذري ٿو. هتي درياهه جو پاڻي صاف ۽ وهڪرو مستحڪم هوندو آهي. هن علائقي ۾ شفاف ڍنڍون نمايان خصوصيت آهن. هن حصي جون ٻه اهم ڍنڍون [[گيارنگ ڍنڍ]] (ژالنگ) ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] (ايلنگ) آهن، جن جي گنجائش ترتيبوار 4.7 ارب ۽ 10.8 ارب ڪعبي ميٽر (166 ۽ 381 ارب ڪعبي فوٽ) آهي. سمنڊ جي سطح کان {{convert|4290|m|sigfig=4|sp=us|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع اهي چين جون سڀ کان وڏيون مٿانهين ميدان واريون مٺي پاڻي جون ڍنڍون آهن. زرد درياهه جي سرچشمي واري علائقي جو وڏو حصو [[سانجيانگ يوان قومي قدرتي محفوظ علائقو|سانجيانگ يوان (&quot;ٽن درياهن جا سرچشما&quot;) قومي قدرتي محفوظ علائقو]] قرار ڏنو ويو آهي، ته جيئن زرد درياهه، [[يانگزي درياهه]] ۽ [[ميڪونگ درياهه]] جي سرچشمن جي حفاظت ٿي سگهي.

امني ماچين جبلن جي اوڀرئين ڪناري سان اوڀر طرف وهندي، زرد درياهه [[ماچو ڪائونٽي]]، [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هتي اهو بلند دلدلي علائقي [[زوئيگي دلدل]] جي ڪناري سان وهي ٿو ۽ پوءِ اوچتو اتر اولهه طرف وڪڙ ڪري [[ماچو ڪائونٽي|ماچو]] ۽ [[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]] جي وچ ۾ سرحد بڻائي ٿو. پوءِ درياهه امني ماچين جبلن جي اترئين ڪناري سان وهندي ٻيهر [[چنگھائي]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ آهستي آهستي اتر طرف مڙي [[شنگھائي ڪائونٽي]] ۾ [[لونگيانگ گھاٽي]] ڏانهن وڌي ٿو.

وادي وارو حصو [[چنگھائي]] جي لونگيانگ گھاٽي کان [[گانسو]] جي [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پکڙيل آهي. درياهه جي ٻنهي پاسن تي اوچا پهاڙي ڪنارا آهن. درياهه جو پيٽ سوڙهو ۽ لاٿ تيز هجڻ سبب هن حصي ۾ وهڪرو نهايت تيز ۽ ڇوليدار هوندو آهي. هن حصي ۾ 20 گھاٽيون آهن، جن مان [[لونگيانگ گھاٽي|لونگيانگ]]، جيشي، [[ليوجياشيا ڊيم|ليوجيا]]، باپان ۽ [[چنگتونگ گھاٽي|چنگتونگ]] سڀ کان مشهور آهن. وهڪري جون اهي حالتون [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ انتهائي موزون آهن. زرد درياهه انهن گھاٽين مان گذرندي ٻي ۽ آخري ڀيرو [[چنگھائي]] مان نڪري [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو، جيڪو [[ليوجيا گھاٽي]] کان ٿورو اڳ آهي. [[يانگو گھاٽي]] کان هيٺ [[لانژو]]، جيڪو صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، زرد درياهه جي ڪناري تي آباد آهي. اتان درياهه اتر اوڀر طرف وهي [[ننگشيا]] ۾ [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پهچي ٿو.

چنگتونگ گھاٽي مان نڪرڻ کان پوءِ درياهه وسيع [[آلوويئل ميدان]]ن، يعني [[ينچوان ميدان]] ۽ [[هيتائو ميدان]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ درياهه جي ڪنارن وارا علائقا گهڻو ڪري ريگستان ۽ گاهه وارا ميدان آهن، جڏهن ته معاون نديون تمام ٿوريون آهن. وهڪرو نسبتاً آهستو هوندو آهي. هيتائو ميدان جي ڊيگهه {{convert|900|km|-1|sp=us|abbr=on}} ۽ ويڪر {{convert|30|to|50|km|mi|0|sp=us|abbr=on}} آهي. تاريخي طور هي زرد درياهه سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آبپاشي وارو ميدان رهيو آهي.

&lt;gallery&gt;
File:九曲黄河第一湾1.JPG|[[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]]
File:YellowRiver.jpg|[[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]]، [[تبتي پليٽو]] ۾، [[لوئس پليٽو]] کان مٿانهون علائقو
File:景泰 黄河石林景区之黄河与崖壁 02.jpg|[[جنگتائي ڪائونٽي]]، [[گانسو]]
File:VM 6056 Liujiaxia Town.jpg|[[ليوجياشيا]]، [[گانسو]]
File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|[[داشيا درياهه]] (هيٺئين ساڄي پاسي کان ايندڙ) [[لينشيا خودمختيار صوبي]]، [[گانسو]] ۾ زرد درياهه جي [[ليوجياشيا ذخيرو]] ۾ ڇوڙ ڪندي
&lt;/gallery&gt;

===وچيون وهڪرو===
{{main|اورڊوس لوپ|هيتائو}}

[[اورڊوس لوپ]] زرد درياهه جي هڪ وڏي وڪڙ سان ٺهيو آهي، جيڪو [[ژونگ ننگ ڪائونٽي]]، [[ننگشيا]] کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[شانشي]] جي [[تونگ گوان ڪائونٽي]] ۾ [[ويئي درياهه]] سان سنگم وٽ اوڀر طرف تيز موڙ تي ختم ٿئي ٿو. بهرحال، سرڪاري طور زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] کان [[ژينگژو]]، [[هينان]] تائين شمار ڪيو وڃي ٿو. وچئين وهڪري جي ڊيگهه {{convert|1206|km|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته ان جي طاس جو پکيڙ {{convert|344000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو 45.7٪ آهي. هن حصي ۾ درياهه جي اوچائي مجموعي طور {{convert|890|m|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.074٪ آهي. وچئين وهڪري ۾ 30 وڏيون معاون نديون شامل ٿين ٿيون، جن سبب پاڻي جي وهڪري ۾ 43.5٪ واڌ ٿئي ٿي. زرد درياهه جي مجموعي تلڇٽ جو 92٪ حصو به هن وهڪري مان اچي ٿو.

زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[لوئس پليٽو]] مان گذري ٿو، جتي تمام گهڻي زميني ڪٽائي (erosion) ٿئي ٿي. درياهه ۾ شامل ٿيندڙ وڏي مقدار ۾ مٽي ۽ واري سبب زرد درياهه دنيا جو سڀ کان وڌيڪ [[تلڇٽ]] کڻندڙ درياهه بڻجي ويو آهي. 1933ع ۾ درياهه ۾ تلڇٽ جي سالياني مقدار جو سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ 3.91 ارب ٽن هو. جڏهن ته 1977ع ۾ تلڇٽ جي سڀ کان وڌيڪ ڪثافت 920 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر (57.4 پائونڊ في ڪعبي فوٽ) رڪارڊ ڪئي وئي. اهي تلڇٽ بعد ۾ هيٺئين وهڪري جي آهستي وهندڙ حصي ۾ جمع ٿين ٿا، جنهن سان [[درياهي پيٽ]] اوچو ٿي وڃي ٿو ۽ مشهور &quot;زمين کان مٿانهون درياهه&quot; وجود ۾ اچي ٿو. [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] کان [[يومينڪو]] تائين درياهه پنهنجي مکيه وهڪري ۾ لڳاتار ڊگهي وادين مان گذري ٿو، جيڪي گڏيل طور [[جنشان وادي]] سڏجن ٿيون. هن حصي ۾ موجود آبي توانائي جا وسيع وسيلا ان کي [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ ملڪ جو ٻيون سڀ کان موزون علائقو بڻائين ٿا. مشهور [[هوڪو آبشار]] به هن وادي جي هيٺئين حصي ۾ [[شانسي]] ۽ [[شانشي]] جي سرحد تي واقع آهي.

&lt;gallery&gt;
File:Zhongshan Bridge, Lanzhou (53724585497).jpg|[[لانژو]]، [[گانسو]]
File:沙坡头景区之黄河与悬索桥 02.jpg|[[شاپوٽو]]، [[ننگشيا]]، چوڌاري ريگستان سان
Iss067e122535 lrg.jpg|[[دالاڊ بينر]]، [[باوتو]]، [[اندروني منگوليا]]
File:HukouWaterfall4.jpg|[[هوڪو آبشار]]، [[ييچوان ڪائونٽي، شانشي|ييچوان]]، [[شانشي]]
File:Qiankun Bend.jpg|[[چيانڪن وڪڙ]]، [[يونگھي ڪائونٽي]]، [[شانسي]]
File:20221218 View of the Yellow River at Yinmagou 01.jpg|[[شنگيانگ]]، [[هينان]]
&lt;/gallery&gt;

===هيٺيون وهڪرو===
{{main|زرد درياهه جو ڊيلٽا}}

هيٺئين وهڪري ۾، [[ژينگژو]] کان درياهه جي ڇوڙ تائين، جيڪو {{convert|786|km|sp=us|abbr=on}} ڊگهو آهي، زرد درياهه [[ٻنڌ]]ن جي وچ ۾ وهندي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان اتر اوڀر طرف وهي آخرڪار [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هن حصي جي طاس جو پکيڙ رڳو {{convert|23000|km2|sp=us}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو فقط 3٪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن حصي ۾ تمام ٿوريون معاون نديون شامل ٿين ٿيون؛ ڏکڻ جون تقريباً سڀئي نديون [[هوائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جڏهن ته اتر جون نديون [[هائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. مثال طور، هوائي درياهه جي طاس کي زرد درياهه جي طاس کان زرد درياهه جي ڏاکڻي ٻنڌ ذريعي جدا ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yang |first1=Gonghuan |last2=Zhuang |first2=Dafang |title=Atlas of the Huai River Basin Water Environment: Digestive Cancer Mortality |date=2014 |publisher=Springer |isbn=9789401786195 |page=143}}&lt;/ref&gt; هيٺئين وهڪري ۾ اوچائيءَ جو مجموعي لاٿ {{convert|93.6|m|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.012٪ آهي.

وچئين وهڪري مان ايندڙ تلڇٽ هن حصي ۾ گڏ ٿي درياهه جي پيٽ کي مسلسل اوچو ڪن ٿا. تلڇٽ جي تمام گهڻي جمع ٿيڻ سبب درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان ڪيترائي ميٽر مٿي ٿي ويو آهي. انهيءَ ڪري درياهه جي هن حصي کي [[زمين کان مٿانهون درياهه]] سڏيو وڃي ٿو. [[ڪائيفينگ]]، [[هينان]] ۾ زرد درياهه جو پيٽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|10|m|sp=us|0}} مٿي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |author-last1=Leung|author-first1= George |title=Reclamation and Sediment Control in the Middle Yellow River Valley |journal=Water International |volume=21 |issue=1 |pages=12–19 |year=1996 |doi=10.1080/02508069608686482|bibcode=1996WatIn..21...12L |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214151633/http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |archive-date=14 December 2013 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
Dongping Lake-Laohu Town 05.jpg|[[ڊونگ پنگ ڍنڍ]]، زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري جي سڀ کان وڏي معاون ڍنڍ
Dezhou-Dajiawa Railway Yellow River Bridge.jpg|ريل گاڏي نمبر K1531 [[ليجن ڪائونٽي]]، [[شنڊونگ]] ڀرسان زرد درياهه تي [[لونگجو پل]] تان گذرندي
File:Yellow River Delta.jpeg|[[زرد درياهه جو ڊيلٽا]]
File:柳树 - Willows - 2011.11 - panoramio.jpg|[[شنڊونگ]] جي [[ڊونگ يِنگ]] ويجهو ڊيلٽا ۾ بيد جا وڻ
File:泥滩上枯死的植物 - Dead Plants on Mud Flat - 2012.09 - panoramio.jpg|ڊيلٽا ڀرسان [[گاريءَ جو ميدان]]
&lt;/gallery&gt;

===معاون نديون===
[[File:202309 Tongguan Ancient City Overview.jpg|thumb|زرد درياهه ۽ ان جي سڀ کان وڏي معاون [[ويئي درياهه]] جي سنگم تاريخي طور چين ۾ هڪ انتهائي اهم حڪمتِ عملي وارو هنڌ رهيو آهي. [[تونگ لنگهه]] هتي تعمير ڪيو ويو هو، جيڪو تصوير جي سامهون نظر اچي ٿو.]]

زرد درياهه جون معاون نديون، سرچشمي کان ڇوڙ تائين، هيٺ ڏجن ٿيون:
*[[اڇو درياهه (چين)|اڇو درياهه]]
*[[داشيا درياهه]]
*[[تائو درياهه]]
*[[هوانگ شوئي درياهه|هوانگ شوئي]]
**[[داتونگ درياهه]]
*[[ژوانگلانگ درياهه]]
*[[زولي درياهه]]
*[[چنگشوئي درياهه]]
*[[داهيئي درياهه]]
*[[ڪوئي درياهه]]
*[[ووڊنگ درياهه]]
*[[فين درياهه]]
*[[ويئي درياهه]] (هي زرد درياهه جي سڀ کان وڏي معاون ندي آهي)
*[[لوئو درياهه (هينان)|لوئو درياهه]]
*[[چن درياهه (شانسي)|چن درياهه]]
*[[داوين درياهه]]

زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري ۾ ڪا به معاون ندي شامل نه ٿيندي آهي.

==خاصيتون==

[[File:Yellow River Delta Animation.gif|thumb|1989ع کان 2009ع تائين پنجن سالن جي وقفي سان [[زرد درياهه جو ڊيلٽا|زرد درياهه جي ڊيلٽا]] جي واڌ.]]

زرد درياهه پنهنجي وڏي مقدار واري [[تلڇٽ]] (سلٽ) جي ڪري مشهور آهي. [[لوئس پليٽو]] مان هيٺ لهڻ وقت اهو هر سال لڳ ڀڳ 1.6 ارب ٽن تلڇٽ پاڻ سان کڻي اچي ٿو. جيڪڏهن درياهه مناسب مقدار ۾ پاڻي سان سمنڊ تائين پهچي، ته ان مان لڳ ڀڳ 1.4 ارب ٽن تلڇٽ هر سال سمنڊ ۾ منتقل ٿئي ٿي.{{Citation needed|date=May 2009}} هڪ اندازي موجب هر ڪعبي ميٽر پاڻي ۾ 34 ڪلوگرام تلڇٽ هوندي آهي، جڏهن ته [[ڪولوراڊو درياهه]] ۾ اها مقدار 10 ڪلوگرام ۽ [[نيل درياهه]] ۾ صرف 1 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

زرد درياهه جو سراسري وهڪرو 2,110 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ ٻڌايو وڃي ٿو (جڏهن ته [[يانگزي درياهه]] جو 32,000 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ آهي)، جڏهن ته وڌ ۾ وڌ وهڪرو 25,000 ۽ گهٽ ۾ گهٽ 245 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ رڪارڊ ڪيو ويو آهي. بهرحال، 1972ع کان پوءِ درياهه گهڻو ڪري سمنڊ تائين پهچڻ کان اڳ ئي سڪي ويندو رهيو آهي. پاڻي جي مقدار ۾ هي گهٽتائي زرعي آبپاشي ۾ واڌ سبب ٿي، جيڪا 1950ع کان پنج ڀيرا وڌي چڪي آهي. 1999ع تائين درياهه مان ورتل پاڻي 140 ملين ماڻهن کي فراهم ڪيو ويندو هو ۽ {{convert|74,000|km2|sqmi|abbr=on}} زمين کي سيراب ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/video/2007/05/30/world/asia/1194817118362/chinas-yellow-river-part-1.html China's Yellow River, Part 1]. ''The New York Times'' (2007-05-30)&lt;/ref&gt; زرد درياهه جي ڊيلٽا جو ڪل پکيڙ {{convert|8,000|km2|mi2|abbr=off|sp=us}} آهي. پر سمنڊ تائين پهچندڙ تلڇٽ ۾ گهٽتائي سبب 1996ع کان وٺي ڊيلٽا هر سال ڪجهه حد تائين سامونڊي ڪٽائي (erosion) جي نتيجي ۾ گهٽجندي پئي وڃي.&lt;ref&gt;[http://china.org.cn/english/2005/Feb/119497.htm Yellow River Delta Shrinking 7.6 Square Kilometers Annually], ''China Daily'' 1 February 2005&lt;/ref&gt;

درياهه ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جولاءِ کان آڪٽوبر تائين برساتي موسم دوران وهندو آهي، جڏهن سالياني وهڪري جو لڳ ڀڳ 60٪ حصو هن عرصي ۾ گذري ٿو. جڏهن ته آبپاشي لاءِ سڀ کان وڌيڪ پاڻي مارچ کان جون تائين گهربل هوندو آهي. اضافي پاڻي کي محفوظ ڪرڻ، ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ ڪيترائي بند تعمير ڪيا ويا آهن، پر تلڇٽ جي تمام وڏي مقدار سبب انهن جي متوقع عمر محدود آهي. تجويز ڪيل [[ڏکڻ–اتر پاڻي منتقلي منصوبو]] ۾ [[يانگزي درياهه]] مان پاڻي منتقل ڪرڻ جون ڪيترائي رٿائون شامل آهن: هڪ درياهن جي اولهندي سرچشمن وٽ، جتي اهي هڪ ٻئي جي ويجهو آهن؛ ٻي [[هان درياهه]] جي مٿئين وهڪري مان؛ ۽ ٽين قديم [[چين جي عظيم واهه]] جي رستي سان.{{Citation needed|date=May 2009}}

تلڇٽ جي وڏي مقدار سبب زرد درياهه هڪ [[رسوبي وهڪرو]] (Depositional stream) آهي، يعني جتي وهڪرو آهستو هوندو آهي، اتي اهو پاڻ سان آندل مٽيءَ جو ڪجهه حصو پنهنجي پيٽ ۾ جمع ڪندو رهي ٿو. اهي تلڇٽ هيٺئين وهڪري ۾ [[قدرتي بند]]ن جي وچ ۾ درياهه جي پيٽ کي آهستي آهستي اوچو ڪن ٿا. جيڪڏهن ٻوڏ اچي، ته درياهه انهن بندن کي ٽوڙي ڀرپاسي جي هيٺاهين ٻوڏ واري ميدان ۾ نئون وهڪرو اختيار ڪري سگهي ٿو. تاريخي طور اهڙو واقعو لڳ ڀڳ هر سئو سالن ۾ هڪ ڀيرو پيش ايندو رهيو آهي. جديد دور ۾ ٻنڌن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ٻوڏن تي ضابطو آڻڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون ڪيون ويون آهن.{{Citation needed|date=May 2009}}

==آبي بجلي جا بند==
[[File:6058-Liujiaxia-Dam.jpg|thumb|[[ليوجياشيا بند]]، [[گانسو]]]]

هيٺ زرد درياهه تي تعمير ڪيل [[آبي بجلي]] گهرن جي هڪ اڻپوري فهرست ڏنل آهي، جيڪا انهن جي پهرين آپريشن جي سال (قوسين ۾) مطابق ترتيب ڏنل آهي:

*[[سانمينشيا بند]] (1960؛ [[سانمينشيا]]، [[هينان]])
*{{ill|سانشينگگونگ بند|zh|三盛公水利枢纽}} (1966؛ [[ڊينگڪو ڪائونٽي]] &lt;small&gt;([[بايان نور]] جو حصو)&lt;/small&gt;، [[اندروني منگوليا]])
*{{ill|چنگتونگ گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|青铜峡水库}} (1968؛ [[چنگتونگشيا]]، [[ننگشيا]])
*[[ليوجياشيا بند]] (ليوجيا گھاٽي) (1974؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[ليجياشيا بند]] (1997؛ [[جينڪا ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگوشيا بند]] (يانگو گھاٽي) آبي بجلي گهر (1975؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[تيانچياو بند]] (1977؛ [[باودي ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[فوگو ڪائونٽي]]، [[شانشي]] جي سرحد تي)
*[[باپانشيا بند]] (باپان گھاٽي) (1980؛ [[شيگو ضلعو]]، [[لانژو]]، [[گانسو]])
*[[لونگيانگشيا بند]] (1992؛ [[گونگهي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[دا گھاٽي]] آبي بجلي گهر (1998؛ [[لانژو]]، [[گانسو]])
*{{ill|لي گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|李家峡水库}} (1999؛ [[هوالونگ ڪائونٽي]]، [[هائيڊونگ]]، [[چنگھائي]])
*[[وانجيازائي بند]] (1999؛ [[پيانگوان ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[اندروني منگوليا]])
*[[شياولانگڊي بند]] (2001؛ [[جييوان]]، [[هينان]])
*[[لاشيويا بند]] (2010؛ [[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگچو بند]] (2016؛ [[شنگھائي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[مائيرڊانگ بند]] (2018؛ [[ماچين ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])

2000ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب، ستن وڏن آبي بجلي گهرن (لونگيانگشيا، ليجياشيا، ليوجياشيا، يانگوشيا، باپانشيا، داشيا ۽ چنگلونگشيا) جي گڏيل نصب ٿيل بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش 5,618 ميگاواٽ هئي.&lt;ref&gt;[http://english.people.com.cn/english/200012/14/eng20001214_57817.html Yellow River Upstream Important to West-East Power Transmission] People's Daily, 14 December 2000&lt;/ref&gt;

==پارگذر==
[[File:Major cities along the Yellow River.svg|thumb|زرد درياهه جي ڪنارن سان گڏ اهم شهر]]
[[File:Yellow river pontoon bridge jinan 2008 05.jpg|thumb|[[پونٽون پل]] (لوڪو پونٽون پل {{lang-zh|s={{linktext|泺口浮桥}}|t=濼口浮橋|p=Luòkǒu Fúqiáo}}) [[جينان]]، [[شانڊونگ]] ۾ زرد درياهه تي]]

صوبي وار، هيٺئين وهڪري کان مٿئين وهڪري ڏانهن ترتيب سان اهم پلون ۽ ٻيڙين وسيلي پارگذر هي آهن:{{citation needed|date=March 2020}}

[[شانڊونگ]]
* [[ڊونگ يِنگ زرد درياهه پل]]
* [[شينگلي زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[ليجن زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[بنژو زرد درياهه روڊ-ريلوي پل]]
* [[بنژو زرد درياهه شاهراهه پل]]
* [[بنژو–لائيو ايڪسپريس وي بنژو زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[هوئي چنگ زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[جييانگ زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جي 20 چنگڊائو–ينچوان ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جينان زرد درياهه پل]]
* [[لوڪو زرد درياهه ريلوي پل]] ([[جينان]])
* [[جينان جيانبانگ زرد درياهه پل]]
* [[بيجنگ–شنگهائي تيز رفتار ريلوي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–تائيپي ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–شنگهائي ريلوي جينان نئين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[پنگيين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ليائوچينگ]])

شانڊونگ–[[هينان]]
* [[بيجنگ–ڪولون ريلوي سنڪو زرد درياهه پل]] ([[جيننگ]]–[[پويانگ]])
* [[جوانچينگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])
* [[ڊونگمِنگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])

[[هينان]]
* [[ڪائيفينگ زرد درياهه پل]] ([[ڪائيفينگ]])
* [[ژينگژو زرد درياهه پل]] ([[ژينگژو]])

[[شانسي]]–[[هينان]]
* [[سانمين زرد درياهه پل]] ([[سانمينشيا]])

[[شانشي]]–[[هينان]]
* [[هانچينگ يومينڪو زرد درياهه پل]]

[[ننگشيا]]
* [[ينچوان زرد درياهه پل]] ([[ينچوان]])

[[اندروني منگوليا]]
* [[باوتو زرد درياهه پل]] ([[باوتو]])

[[گانسو]]
* [[لانژو زرد درياهه پل]]
* [[ژونگشان پل]] ([[لانژو]])

[[چنگھائي]]
* [[داري زرد درياهه پل]]
* [[جيانژا زرد درياهه پل]]
&lt;!--* زالنگهو پارگذر--&gt;

==جيوت==
===مڇيون===
[[File:DV Paradise fish male 03.jpg|thumb|[[پيراڊائيس مڇي]] ايڪويريم جي شوقينن ۾ تمام مشهور آهي ۽ ان جو اصل اوڀر ايشيا جي دريائي نظامن، جن ۾ زرد درياهه پڻ شامل آهي، مان آهي.]]

زرد درياهه جو طاس مڇين جي لحاظ کان انتهائي مالا مال آهي. هتي 28 [[خاندان (حياتيات)|خاندانن]] ۽ 92 [[جنس (حياتيات)|جنسن]] سان تعلق رکندڙ 160 کان وڌيڪ مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن مان 19 جنسون دنيا جي ڪنهن ٻئي هنڌ نٿيون ملن (يعني [[مقامي نوع|مقامي]] آهن).&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt; تنهن هوندي به رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي، [[متعارف ڪرايل نوعون|پرڏيهي نوعن]] جي متعارف ٿيڻ ۽ حد کان وڌيڪ شڪار سبب ڪيترين ئي مقامي مڇين جي آبادي گهٽجي وئي آهي يا اهي ختم ٿي چڪيون آهن، جڏهن ته ڪيترين کي چين جي سرخ فهرست ۾ [[خطري هيٺ نوع]] قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=Watts2007/&gt;

ڊيمن ۽ انهن جي ذخيرن سست وهڪري ۽ بيٺل پاڻي وارين مڇين لاءِ نوان رهائشي ماحول پيدا ڪيا آهن، پر تيز وهندڙ پاڻيءَ واريون مڇيون متاثر ٿيون آهن ۽ ڪيترين قسمن جي نسل وڌائڻ لاءِ مٿانهين ۽ هيٺانهين لڏپلاڻ پڻ رڪجي وئي آهي.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=Watts2007/&gt; 2000ع واري ڏهاڪي تائين زرد درياهه جي طاس ۾ رڳو 80 مقامي مڇين جون جنسون، جيڪي 63 جنسن ۽ 18 خاندانن سان واسطو رکندڙ هيون، رڪارڊ ڪيون ويون.&lt;ref name=Xie2018/&gt; ان جي ابتڙ، متعارف ڪرايل مڇين جو تعداد ۽ گهڻائي وڌي وئي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، جڏهن مڇي ماهر [[لي سي ژونگ (مڇي ماهر)|لي سي ژونگ]] هن علائقي جي مڇين جو پهريون جامع سروي شايع ڪيو، تڏهن رڳو هڪ متعارف ڪرايل نوع موجود هئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي تائين انهن جو تعداد 26 ٿي ويو.&lt;ref name=Xie2018/&gt;

ايشيائي درياهن وانگر، [[ڪارپ خاندان|ڪارپ خاندان (Cyprinidae)]] زرد درياهه جي طاس ۾ سڀ کان وڏو ۽ متنوع خاندان آهي. هن طاس ۾ 85 کان وڌيڪ ڪارپ قسمون رڪارڊ ٿيون آهن. ان کان پوءِ [[پٿريلي لوچ]] (20 کان وڌيڪ جنسون)، [[گوبي مڇيون]] (تقريباً 15 جنسون)، [[لوچ]] (تقريباً 10 جنسون) ۽ [[بيگريڊ ڪيٽ فش]] (تقريباً 10 جنسون) سڀ کان وڌيڪ متنوع خاندان آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;

[[چنگھائي-تبت پليٽو]] جي مٿانهين حصن ۾ مقامي مڇين جون جنسون نسبتاً گهٽ آهن، جتي خاص طور تي ''[[جمناسائپرس]]''، ''[[جمناڊپٽائڪس]]''، ''[[پليٽيفاروڊون]]''، ''[[شزوپائگوپسس]]'' ۽ ''[[ٽرائپلوفائسا]]''
جهڙيون لوچون ملن ٿيون.&lt;ref name=Qi2016/&gt; زرد درياهه جي 18 مقامي جنسن مان 12 مٿئين وهڪري ۾ ملن ٿيون.&lt;ref name=Xie2018/&gt; انهن مان ڪيترين کي خطرو لاحق آهي ۽ ڪيترن ئي مٿانهين معاون درياهن ۾ هاڻي متعارف ڪرايل [[سالمن]] قسمون غالب ٿي ويون آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=Qi2016/&gt;

هيٺئين وهڪري ۽ ڊيلٽا ۾ ڪيترين ئي [[کارو پاڻي|کارن]] يا [[يوريهيلائن]] مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن ۾ گوبي مڇيون، [[ايشيائي سي باس]]، [[فليٽ فش]] ۽ ''[[ٽاڪيفوگو]]'' پفر مڇيون شامل آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;

مڇي مارڻ اڄ به اهم معاشي سرگرمي آهي، پر پڪڙ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. 2007ع ۾ ڄاڻايو ويو ته زرد درياهه مان پڪڙيل مڇين جو مقدار اڳ جي ڀيٽ ۾ 40 سيڪڙو گهٽجي ويو هو.&lt;ref name=Watts2007/&gt; وڏيون [[ايشيائي ڪارپ]]، [[شڪاري ڪارپ]]، [[ووچانگ بريم]] ۽ وڏيون [[ڪيٽ فش]] اڃا تائين موجود آهن، پر سڀ کان وڏيون جنسون جهڙوڪ [[چيني پيڊل فش]]، [[ڪالوگا اسٽرجن]] ۽ [[يانگزي اسٽرجن]] گذريل لڳ ڀڳ پنجاهه سالن کان زرد درياهه جي طاس ۾ ڏٺيون نه ويون آهن.&lt;ref name=Xie2018/&gt;&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.17520/biods.2020191 |title=Species diversity and conservation of freshwater fishes in the Yellow River basin|last1=Zhao |first1=Y. |journal=Biodiversity Science |display-authors=etal |date=2020 |volume=28 |issue=12 |pages=1496–1510 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

2018ع کان هر سال 1 اپريل کان 30 جون تائين زرد درياهه جي سڄي طاس ۾ مڇي مارڻ تي سالياني پابندي لاڳو ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[https://www.seetao.com/details/59194.html The Yangtze River has entered a ten-year fishing ban. What about the Yellow River]&lt;/ref&gt; 1 اپريل 2022ع کان [[چنگھائي]]، [[سيچوان]] ۽ [[گانسو]] جي مٿئين وهڪري ۾ قدرتي مڇين جي شڪار تي مڪمل پابندي لاڳو ڪئي وئي، جيڪا 2025ع جي آخر تائين جاري رهندي. باقي طاس ۾ سالياني پابندي جو عرصو 1 اپريل کان 31 جولاءِ تائين وڌايو ويو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.moa.gov.cn/govpublic/YYJ/202202/t20220222_6389264.htm 农业农村部关于调整黄河禁渔期制度的通告]&lt;/ref&gt;

===آبي زراعت===
[[File:Chinemys reevesii 02.jpg|thumb|[[چيني تلاءَ وارو ڪڇون]] (تصوير ۾ ڏيکاريل) ۽ [[چيني نرم خول وارو ڪڇون]] ٻئي زرد درياهه جا مقامي آهن، پر وڏي پيماني تي فارمن ۾ پڻ پاليا وڃن ٿا.]]

زرد درياهه عام طور تي [[چين ۾ آبي زراعت|آبي زراعت]] لاءِ وچ ۽ ڏکڻ چين جي درياهن، جهڙوڪ [[يانگزي درياهه|يانگزي]] يا [[پرل درياهه]] جيترو مناسب ناهي، پر ان جي ڪنارن سان ڪجهه علائقن ۾ آبي زراعت ڪئي وڃي ٿي. هڪ اهم مرڪز [[شِنگ يانگ]] جي درياهه ڪناري واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي، جيڪو [[ژينگژو]] کان مٿانهون آهي. 1986ع ۾ [[وانگچُن، شِنگ يانگ|وانگچُن]] ۾ مڇين جا تلاءَ ٺاهڻ شروع ٿيا، جيڪي وڌندي وڌندي 15,000 [[مو (ماپ)|مو]] (10 چورس ڪلوميٽر) تائين پهچي ويا، ۽ وانگچُن اتر چين جو سڀ کان وڏو آبي زراعت مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html |script-title=zh:黄河畔的荥阳市万亩鱼塘 |trans-title=Ten thousand of ''mu'' of fish ponds in the riverside Xingyang |website=zgnyqss.com |language=zh-hans |date=2011-09-30 |access-date=17 March 2013 |archive-date=1 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201073225/http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

زرد درياهه جي طاس ۾ ڪڇن جون ٻه مقامي جنسون ملن ٿيون: [[چيني تلاءَ وارو ڪڇون]] ۽ [[چيني نرم خول وارو ڪڇون]]. ٻنهي کي، خاص طور تي نرم خول واري ڪڇي کي، خوراڪ لاءِ وڏي پيماني تي فارمن ۾ پاليو وڃي ٿو. چيني کاڌن ۾ مشهور هن نرم خول واري ڪڇي جي هڪ قسم کي &quot;زرد درياهه ڪڇون&quot; ({{lang|zh-hans|黄河鳖}}) سڏيو وڃي ٿو. اڄڪلهه چين جي گهڻن ريسٽورنٽن ۾ استعمال ٿيندڙ اهي ڪڇون فارمن مان ايندا آهن، جيڪي زرد درياهه جي ويجهو هجن يا نه هجن.

2007ع ۾ [[وانگچُن، شِنگ يانگ]]، [[هينان]] ۾ هن قسم جي ڪڇن جي وڏي فارم جي تعمير شروع ڪئي وئي. هر سال پنج لک نه پر پنج ملين ڪڇا پالڻ جي گنجائش سان، اها سهولت هينان صوبي جي سڀ کان وڏي فارم بڻجڻ جي اميد هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm |script-title=zh:荥阳开建河南省最大黄河鳖养殖基地 |trans-title=Construction started in Xingyang on the province's largest Yellow River Turtle farm |website=zynews.com |language=zh-hans |date=2007-07-24 |access-date=17 March 2013 |archive-date=22 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222032909/http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

تمام وڏي جسامت وارو [[چيني ديو قامت سلامينڊر]]، جيڪو خوراڪ ۽ روايتي دوائن لاءِ شڪار ٿيڻ سبب سخت متاثر ٿيو آهي، زرد درياهه سميت چين جي ٻين درياهن جو مقامي جانور آهي. چين جي ڪيترن ئي علائقن ۾ هن جي وڏي پيماني تي فارمن ۾ افزائش ڪئي وڃي ٿي. جينياتي تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته قيد ۾ پاليل اڪثر سلامينڊر زرد درياهه واري نسل سان تعلق رکن ٿا. جڏهن انهن کي ٻيهر فطرت ۾ ڇڏيو وڃي ٿو ته زرد درياهه واري نسل جا سلامينڊر ٻين علائقن تائين پکڙجي وڃن ٿا، جنهن ڪري ٻين مقامي نسلن لاءِ خطرو پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=Yan2018&gt;{{Cite journal|last1=Yan|first1=Fang|last2=Lü|first2=Jingcai|last3=Zhang|first3=Baolin|last4=Yuan|first4=Zhiyong|last5=Zhao|first5=Haipeng|last6=Huang|first6=Song|last7=Wei|first7=Gang|last8=Mi|first8=Xue|last9=Zou|first9=Dahu|year=2018|title=The Chinese giant salamander exemplifies the hidden extinction of cryptic species|journal=Current Biology|volume=28|issue=10|pages=R590–R592|doi=10.1016/j.cub.2018.04.004|pmid=29787716|doi-access=free|bibcode=2018CBio...28.R590Y }}&lt;/ref&gt;

==نباتات==

زرد درياهه ڪيترن ئي ماحولياتي علائقن مان گذري ٿو، جن ۾ [[تبتي پليٽو جا الپائن جهاڙيلا علائقا ۽ چراگاهه]]، [[مرڪزي تبتي پليٽو جي الپائن اسٽيپ]]، [[ٻيلو]]، [[اورڊوس ريگستان]]، [[منگوليا–منچوريا گھاسزار]] ۽ [[بوهائي سمنڊ جا لوڻياٺي چراگاهه]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Olson |first1=David M. |last2=Dinerstein |first2=Eric |last3=Wikramanayake |first3=Eric D. |last4=Burgess |first4=Neil D. |last5=Powell |first5=George V. N. |last6=Underwood |first6=Emma C. |last7=D'amico |first7=Jennifer A. |last8=Itoua |first8=Illanga |last9=Strand |first9=Holly E. |last10=Morrison |first10=John C. |last11=Loucks |first11=Colby J. |last12=Allnutt |first12=Thomas F. |last13=Ricketts |first13=Taylor H. |last14=Kura |first14=Yumiko |last15=Lamoreux |first15=John F. |last16=Wettengel |first16=Wesley W. |last17=Hedao |first17=Prashant |last18=Kassem |first18=Kenneth R. |title=Terrestrial Ecoregions of the World: A New Map of Life on Earth |journal=BioScience |date=2001 |volume=51 |issue=11 |pages=933 |doi=10.1641/0006-3568(2001)051[0933:TEOTWA]2.0.CO;2}}&lt;/ref&gt; نباتاتي حياتي هنڌ جي لحاظ سان گهڻو مختلف آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Greer |first1=Charles |last2=Popov |first2=Igor |date=15 December 2025 |title=Yellow River: Plant and Animal Life |url=https://www.britannica.com/place/Yellow-River/Plant-and-animal-life |encyclopedia=Britannica |location=United States |access-date=28 December 2025}}&lt;/ref&gt; هيٺين علائقن، جيڪي انساني ترقيءَ کان گهڻو متاثر ٿيا آهن، اتي نباتاتي تنوع نسبتاً گهٽ آهي، ۽ نباتات ۾ بنيادي طور [[سوئيڊا|سيپ ويڊ]]، [[فريگمائٽس آسٽرالس|فريگمائٽس]]، [[سيٽاريا ويرڊس]]|فاڪس ٽيل گھاس]]، [[امپيراٽا سلنڊريڪا|ڪونائي گھاس]] ۽ [[ٽيمرڪس چائينينسس|ٽيمرسڪ]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Xu |first1=Zhen |last2=Li |first2=Renqiang |last3=Dou |first3=Wenjun |last4=Wen |first4=Hui |last5=Yu |first5=Shulin |last6=Wang |first6=Pan |last7=Ning |first7=Lehua |last8=Duan |first8=Jiaquan |last9=Wang |first9=Jichun |title=Plant Diversity Response to Environmental Factors in Yellow River Delta, China |journal=Land |date=20 February 2024 |volume=13 |issue=3 |pages=264 |doi=10.3390/land13030264 |doi-access=free |bibcode=2024Land...13..264X }}&lt;/ref&gt;

===نباتاتي تبديليون===
درياهه جي ڊيلٽا جي ڇڏيل حصن ۾ [[ڪاٺيلا ٻوٽن جي واڌ]] سبب جڙي ٻوٽين جي تنوع ۾ گهٽتائي اچي ٿي، جنهن سان مٽيءَ جون خاصيتون تبديل ٿين ٿيون ۽ انهن آبي دلدلي ماحولياتي نظامن جي ماحولياتي توازن ۽ ڪارڪردگي تي ممڪن اثر پوي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Jiaxuan |last2=Luo |first2=Mengjiao |last3=Qu |first3=Fanzhu |last4=Sun |first4=Bowen |last5=Yu |first5=Yang |last6=Meng |first6=Ling |date=2025-05-21 |title=Impacts of Shrub Encroachment on Vegetation Community and Soil Characteristics in Coastal Wetlands of the Abandoned Yellow River Course |journal=Agronomy |language=en |volume=15 |issue=5 |pages=1258 |doi=10.3390/agronomy15051258 |doi-access=free |bibcode=2025Agron..15.1258L |issn=2073-4395}}&lt;/ref&gt;

===تحفظ جون ڪوششون===
[[شانگچيو]] کان ٻاهر واقع شانگچيو زرد درياهه قديم وهڪري جو قومي ٻيلو پارڪ هڪ انساني هٿان تيار ڪيل ٻيلو آهي، جيڪو زرد درياهه واري علائقي جي حياتياتي تنوع جي جزوي بحالي لاءِ قائم ڪيو ويو آهي. هي پارڪ حياتياتي تنوع جو مالڪ آهي، مصنوعي ٻيلن بابت تحقيق لاءِ اهم وسيلي طور ڪم ڪري ٿو ۽ ڪجهه [[خطري هيٺ نوع|خطري هيٺ آيل نوعن]] لاءِ محفوظ پناهه گاهه پڻ فراهم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wang |first1=Xiaofang |last2=Song |first2=Yiming |last3=Zhang |first3=Xiangju |last4=Hou |first4=Heping |last5=Li |first5=Yongsheng |title=Plant Diversity Research in Shangqiu Yellow River Ancient Course National Forest Park, China |journal=Forests |date=20 October 2024 |volume=15 |issue=10 |pages=1831 |doi=10.3390/f15101831 |doi-access=free |bibcode=2024Fore...15.1831W }}&lt;/ref&gt;

==آلودگي==
{{see also|چين ۾ پاڻي جي آلودگي}}

25 نومبر 2008ع تي ''[[دي گارجين]]'' جي صحافيه ٽانيا برينيگن پنهنجي رپورٽ ''&quot;چين جي ماءُ درياهه: زرد درياهه&quot;'' ۾ دعويٰ ڪئي ته سخت [[چين ۾ پاڻي جي آلودگي|پاڻيءَ جي آلودگي]] سبب چين جي زرد درياهه جو هڪ ٽيون حصو زرعي يا صنعتي استعمال لاءِ به ناقابلِ استعمال بڻجي چڪو آهي، جنهن جو وڏو سبب ڪارخانن مان نڪرندڙ فضلو ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن جو نيڪال آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2008/nov/25/water-china|title= One-third of China's Yellow River 'unfit for drinking or agriculture' Factory waste and sewage from growing cities has severely polluted major waterway, according to Chinese research|author-last1=Branigan|author-first1= Tania |date=25 November 2008|work=The Guardian |location=UK|access-date=14 March 2009}}&lt;/ref&gt;

درياهه پنهنجي پهرئين وڏي شهر [[شيننگ]] تائين پهچندي ئي شديد آلودگي جو شڪار ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=行程3000公里 亲眼目睹黄河水污染现状(组图) |trans-title=Travelling 3000km to document the pollution of the Yellow River in pictures|date=2004-09-16|work= 北京青年报|via=Sina|url=http://finance.sina.com.cn/x/20040916/09041027452.shtml }}&lt;/ref&gt;

[[زرد درياهه ڪنزرويئنسي ڪميشن]] 2007ع ۾ درياهه جي 8,384 ميلن کان وڌيڪ حصي جو سروي ڪيو ۽ ٻڌايو ته درياهه جي 33.8 سيڪڙو حصي جي پاڻيءَ جو معيار [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] جي معيار موجب &quot;سطح پنج&quot; کان به هيٺ هو. سطح پنج جو پاڻي پيئڻ، آبي زراعت، صنعتي استعمال يا زرعي مقصدن لاءِ به مناسب نه هوندو آهي. رپورٽ موجب گذريل سال درياهه جي نظام ۾ مجموعي طور 4.29 ارب ٽن فضلو ۽ گندو پاڻي خارج ڪيو ويو، جنهن مان 70 سيڪڙو صنعتن ۽ پيداواري ادارن، 23 سيڪڙو گهريلو نيڪال، ۽ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻين ذريعن مان آيو هو.{{which|date=October 2011}}

==ثقافت ۾==
[[File:Mother Huang He Lanzhou.jpg|right|thumb|[[لانژو]] ۾ زرد درياهه جي ماءُ (黄河母亲雕塑) جو مجسمو]]

{{Quote box
| quote =
هوا گجندي پئي اچي، گهوڙا هڻڪارون ڪري رهيا آهن،&lt;br&gt;
زرد درياهه گجندو پيو وهي، زرد درياهه گجندو پيو وهي!&lt;br&gt;
...&lt;br&gt;
جبلن ۾ لکين بهادر سپاهي موجود آهن!&lt;br&gt;
۽ ميدان بهادر گوريلا ويڙهاڪن سان ڀرجي ويا آهن!&lt;br&gt;
سڀئي [[ٻي چين-جاپان جنگ|جاپاني حملي آورن]] سان وڙهڻ لاءِ گڏ ٿيا آهن!&lt;br&gt;
پنهنجون سڀئي پستولون ۽ بندوقون سنڀاليو.&lt;br&gt;
پنهنجون سڀئي تلوارون ۽ نيزا مضبوطيءَ سان جهليو!&lt;br&gt;
زرد درياهه جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
[[اتر چين جو ميدان|اتر]] جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
ملڪ جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
پنهنجي وطن جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
| author = [[گوانگ ويران]] ۽ [[شيان شنگهائي]]
| source = ''[[زرد درياهه ڪنٽاٽا]]''، 1939ع
| width = 30%
}}

هڪ روايتي عقيدي موجب زرد درياهه [[تيان]] (آسمان) مان وهي ٿو ۽ [[کيرائين واٽ]] جو تسلسل آهي. چيني ڏند ڪٿا موجب [[ژانگ چيان]] کي زرد درياهه جو سرچشمو ڳولڻ لاءِ موڪليو ويو. ڪيترن ڏينهن تائين درياهه ۾ سفر ڪرڻ کان پوءِ هن هڪ [[ڳئون چاريندڙ ۽ اُڻندڙ ڇوڪري]] کي ڏٺو. جڏهن هن ڇوڪريءَ کان پنهنجي جاءِ بابت پڇيو ته هن کيس پنهنجو [[شٽل (اُڻت)|اُڻت وارو شٽل]] ڏنو ۽ چيو ته اهو نجومي يان جون پِنگ (嚴君平) کي ڏيکاريندو. جڏهن ژانگ واپس موٽيو ته نجومي ان کي اُڻندڙ ڇوڪري ([[ويگا]]) جو شٽل سڃاتو ۽ ٻڌايو ته جنهن وقت ژانگ اهو شٽل حاصل ڪيو هو، تڏهن هن هڪ [[سيارو|آوارو تارو]] اُڻندڙ ڇوڪري ۽ ڳئون چاريندڙ ([[الطائر]]) جي وچ مان گذرندي ڏٺو هو.&lt;ref name=&quot;CBDChangChenchou&quot;&gt;{{ChineseBioDict|Chang Chên-chou}}&lt;/ref&gt;

[[هيبي]] ۽ [[هينان]] صوبن جا نالا زرد درياهه مان نڪتل آهن. انهن جا مطلب ترتيبوار &quot;درياهه جي اتر&quot; ۽ &quot;درياهه جي ڏکڻ&quot; آهن، جيتوڻيڪ تاريخي طور انهن جي وچ واري سرحد ڪڏهن به مستقل نه رهي آهي، ۽ موجوده وقت ۾ هيبي ۽ هينان جي سرحد زرد درياهه بدران [[ژانگ درياهه]] آهي.

;ماءُ درياهه ۽ چيني تهذيب جو گهوارو
روايتي طور اهو عقيدو آهي ته چيني تهذيب جي شروعات زرد درياهه جي طاس ۾ ٿي. چيني ماڻهو هن درياهه کي &quot;ماءُ درياهه&quot; ۽ &quot;چيني تهذيب جو گهوارو&quot; سڏين ٿا.

[[چين جي تاريخ]] دوران زرد درياهه کي هڪ ئي وقت نعمت ۽ مصيبت ٻنهي طور ڏٺو ويو آهي، تنهنڪري ان کي &quot;چين جو فخر&quot; ۽ &quot;چين جو ڏک&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;Cheng, Linsun and Brown, Kerry (2009) ''Berkshire encyclopedia of China'', Berkshire Publishing Group, p. 1125 {{ISBN|978-0-9770159-4-8}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ ۾ هي درياهه مغربي ۽ جاپاني سامراجيت جي مقابلي ۾ اڀرندڙ چيني قوم جي علامت بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Chen |first=Fei |date=2019 |title=Rediscovering the Yellow River and the Yangtze River: the Circulation of Discourses on the North–South Dichotomy between Late Qing China and Meiji Japan |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-asian-studies/article/abs/rediscovering-the-yellow-river-and-the-yangtze-river-the-circulation-of-discourses-on-the-northsouth-dichotomy-between-late-qing-china-and-meiji-japan/FA789BD0E4991B50B13D68B3ECD3C6BF |journal=International Journal of Asian Studies |volume=16 |issue=1 |pages=33–51 |doi=10.1017/S1479591418000323 |issn=1479-5914|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ان کان به اڳ، زرد درياهه بابت بيشمار شاعريون ۽ لوڪ ڪهاڻيون زباني روايتن ذريعي نسل در نسل منتقل ٿينديون رهيون، جيڪي ان کي &quot;چيني روح جي علامت&quot; طور پيش ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The 'Yellow River Piano Concerto': Politics, Culture, and Style|last=Chen|first=Shing-Lih|date=1995|journal=University of British Columbia}}&lt;/ref&gt;

;آفتن جو درياهه
اتر چين جي ميدان ۾ چيني تهذيب جي ارتقا ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪرڻ باوجود، زرد درياهه جي بار بار ايندڙ ٻوڏن ۽ پنهنجي وهڪري جي تبديليءَ سبب درياهه جي ڪنارن تي رهندڙ آباديءَ کي وڏين آفتن کي منهن ڏيڻو پيو، تنهنڪري ان کي &quot;آفتن جو درياهه&quot; ({{lang-zh|s=灾难河}}) پڻ چيو وڃي ٿو. زرد درياهه جو انتظام تاريخ جي مختلف دورن ۾ ڪيترين ئي چيني سلطنتن لاءِ هڪ وڏو سياسي مسئلو رهيو آهي.&lt;ref&gt;[http://36.112.18.13/Qikan/Article/Detail?id=75778371504849534853484949 基于黄河灾害研究综述的思考 On a Review of the Disasters from the Yellow River]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://cdo.develpress.com/?p=10096 黄河安澜呼唤生态保护和高质量发展]&lt;/ref&gt;

;جڏهن زرد درياهه صاف وهي
ڪڏهن ڪڏهن زرد درياهه کي شاعراڻي انداز ۾ &quot;گدلو وهڪرو&quot; ({{lang-zh|first=t|labels=no|s={{linktext|浊|流}}|t={{linktext|濁|流}}|p=Zhuó Liú}}) پڻ سڏيو ويندو آهي. چيني محاورو &quot;جڏهن زرد درياهه صاف وهي&quot; اهڙي واقعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪو ڪڏهن به نه ٿيندو، ۽ اهو انگريزي محاوري &quot;when pigs fly&quot; سان مشابهت رکي ٿو.{{citation needed|date=March 2023}}

[[يونگلي شهنشاهه]] جي دور ۾ &quot;زرد درياهه جي صاف وهڻ&quot; کي هڪ نيڪ شگون سمجهيو ويو. ان سان گڏ [[چيلن]] (1414ع ۾ [[بنگال]] جي سفارت پاران [[ژينگ هي]] جي جهازن وسيلي چين آندل آفريقي زرافو)، [[زويو]] ۽ ٻين غيرمعمولي قدرتي واقعن جي ظاهر ٿيڻ کي به خوش نصيبي جي نشاني قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=duy&gt;{{Cite journal
|first=J.J.L.|last=Duyvendak|jstor=4527170
|title=The True Dates of the Chinese Maritime Expeditions in the Early Fifteenth Century
|journal=T'oung Pao |series=Second Series|volume=34|issue=5|year=1939|pages=401–403}}&lt;/ref&gt;

==سياحت==
[[File:Kanbula Geopark.png|thumb|[[ڪنبولا نيشنل جيوپارڪ]]، [[چنگھائي]]]]

زرد درياهه سان لاڳاپيل ڪيترائي مشهور سياحتي ماڳ آهن، جن ۾ [[چنگھائي]] جو ڪنبولا [[يونيسڪو]] گلوبل جيوپارڪ، [[گانسو]] ۾ [[ليوجياشيا ڊيم]] ڀرسان [[بنگلنگ مندر|بنگلنگ غارن وارا مندر]]، [[گانسو]] جو [[زرد درياهه پٿرن وارو ٻيلو]]، ۽ [[شانشي]] ۾ [[هوڪو آبشار]] شامل آهن.

1986ع ۾ چيني رافٽنگ ٽيمن پهريون ڀيرو زرد درياهه جو مڪمل سفر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blog.westminster.ac.uk/contemporarychina/the-yangtze-river-conquest-rafting-for-chinas-honour/ |title=The Yangtze River conquest: rafting for China's honour}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ زرد درياهه جي مڪمل ڊيگهه تي پيادل هلڻ ۽ سائيڪل ذريعي سفر ڪرڻ جون به ڪامياب ڪوششون ڪيون ويون آهن، جيتوڻيڪ مٿئين وهڪري جا ڪي حصا اهڙا آهن جتي درياهه جي ڪناري تائين پهچ ممڪن ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.josephrock.net/2025/02/next-trip-cycling-yellow-river-from-sea.html |title=Next trip: Cycling Yellow River from Sea}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>els69dbqayb7uts9c9ehlzh7i30yw1c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390147</id>
      <parentid>390146</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T08:27:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104997" sha1="50u0ej0sofed4qtogs2q4x53ipnewmb" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

=== تهذيب جي جنم ڀومي ===
{{see also|زرد درياهه جي تهذيب}}

[[File:Nine Provinces of China.png|thumb|عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو]]
[[File:Western Zhou geography.svg|thumb|[[مغربي زو خاندان]] جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.]]

[[چيني ڏند ڪٿا]] موجب ديو قامت [[ڪوا فو]] سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ [[وي درياهه]] جو پاڻي پي ويو.&lt;ref&gt;Summary of the story given in the definition of {{lang|zh|夸父追日}}: {{cite book|script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title=[[Xiandai Hanyu Cidian|A Dictionary of Current Chinese]] (Seventh Edition) |date=1 September 2016|publisher=[[The Commercial Press]] |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}&lt;/ref&gt;

[[بهار ۽ سرءُ وارو دور|بهار ۽ سرءُ جي دور]]&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;&gt;Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map &quot;4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)&quot;. {{in lang|fr}}&lt;br/&gt; English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}&lt;/ref&gt; ۽ [[چن خاندان]] جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، [[لويانگ]] کان گذرڻ کان پوءِ درياهه [[شانشي]] ۽ [[هينان]] صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ [[هيبي]] ۽ [[شنڊونگ]] جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده [[تيانجن]] جي ويجهو [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

[[ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه]] جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري [[عظيم يو]] کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|黄河水利委员会黄河志总编辑室|2010|loc=一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代}}&lt;/ref&gt;

''[[يو گونگ]]'' ۾ لکيل آهي: &quot;جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡}}&lt;/ref&gt;

هتي ذڪر ڪيل &quot;جشي&quot; مان مراد موجوده [[چنگھائي]] صوبي جي [[شون هوا سالار خودمختيار ضلعو]] ڀرسان واقع [[آمني ماچن جبل]] آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف [[هوائين]] ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي [[سان مين]] ۽ [[مينگجن]] کان گذرندي [[لو درياهه (هينان)|لو درياهه]] سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو [[دائي پي جبل]] جي اتر کان، [[ژانگ درياهه]] کي پار ڪندي، موجوده [[چوژو ضلعو]] ([[هيبي]]) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده [[شين ضلعو]] وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي [[چنگ ضلعو]] جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار [[تيانجن]] جي ڏکڻ اوڀر مان [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر ''يو گونگ'' ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي &quot;يو درياهه&quot; سڏيو وڃي ٿو.

=== يو درياهه جي وهڪري جي تبديلي ===

[[ژو خاندان]] جي [[ژو جي بادشاهه ڊِنگ|بادشاهه ڊِنگ]] جي حڪومت جي پنجين سال (602 ق.م.) ۾ درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري کي ڇڏي ڪيترائي سؤ ڪلوميٽر اوڀر طرف منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه [[لي يانگ]] (موجوده [[شون ضلعو]]، [[هينان]] جي ڏکڻ اولهه) ۾ سوشو نالي هنڌ وٽ پنهنجا ڪنارا ٽوڙي ٻاهر نڪري آيو ۽ يو درياهه جي اصل وهڪري کان هٽي ويو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|漢書|chapter=卷029|quote=王横言：&quot;禹之行河水，本随西山下东北去。《周谱》云：'定王五年河徙'，则今所行，非禹之所穿也。&quot;}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ اهو [[ژانگ وو]] (موجوده [[ڇانگ ضلعو]]، [[هيبي]] جي اتر اوڀر) وٽ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ٿيو، جيڪو [[عظيم يو]] طرفان ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ کان پوءِ تاريخ ۾ زرد درياهه جي وهڪري جي پهرين وڏي تبديلي مڃي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=禹河大徙|url=http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|website=黄河网|publisher=水利部黄河水利委员会|accessdate=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424174203/http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|archive-date=2017-04-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
سوشو وٽ رخ بدلائڻ کان پوءِ نئون وهڪرو تقريباً [[هوا ضلعو]] کان اوڀر طرف وهندو هو، پوءِ [[هينان]] ۾ [[پويانگ]] جي اتر اولهه مان گذرندي اتر طرف مڙندو هو. ان کان پوءِ [[شنڊونگ]] جي [[گوان ضلعو]] جي اتر ۾ ٻيهر اوڀر طرف مڙي، پوءِ [[چي پنگ]] مان گذرندي وري اتر طرف وڌندو هو، [[هيبي]] جي [[ڇانگژو]] مان آهستي آهستي اتر طرف منتقل ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده [[هوانگ هوا]] ضلعي جي اتر ۾ [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡锥指|[[胡渭]]|quote=周定王五年河徙，自宿胥口东行漯川，右经滑台城(滑县旧城)，又东北经黎阳县(泼县东北兰里)南，又东北经凉城县，又东北为长寿津，河至此与深川别行而东北入海，水经谓之大河故渎。}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران يو درياهه جو اصل وهڪرو ڪجهه وقت تائين وقفي وقفي سان پاڻي کڻندو رهيو، پر [[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] جي وچ ڌاري مڪمل طور سڪي ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|袁仲翔|王质彬|徐福龄|1991|loc=一、夏商西周春秋战国时期}}&lt;/ref&gt;
[[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] ۾ بندن، واهن ۽ ذخيرن کي نقصان پهچائڻ ۽ دشمن رياستن کي ٻوڏ ۾ ٻوڙڻ هڪ عام فوجي حڪمت عملي بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Floods&quot;&gt;Allaby, Michael &amp; Garrat, Richard. ''Facts on File Dangerous Weather Series: [https://books.google.com/books?id=QTKbcWwJ90MC&amp;pg=PA142 Floods]'', p. 142. Infobase Pub., 2003. {{ISBN|0-8160-5282-4}}. Accessed 15 October 2011.&lt;/ref&gt;
ڇو ته زرد درياهه جي وادي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] کان [[گوانژونگ]] واري علائقي ۽ [[چن رياست]] ڏانهن وڃڻ جو اهم رستو هئي، تنهنڪري چن رياست [[هانگو لنگهه]] کي مضبوط قلعن سان محفوظ ڪيو. هتي ڪيترائي اهم معرڪا ٿيا، ۽ اهو [[هان خاندان]] جي گاديءَ وارن شهرن [[چانگ آن]] ۽ [[لويانگ]] جي حفاظت لاءِ به هڪ اهم دفاعي لنگهه هو.
11ع ۾ آيل وڏي ٻوڏ کي مختصر عرصي واري [[شن خاندان]] جي زوال جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 70ع واري ٻي وڏي ٻوڏ کان پوءِ درياهه ٻيهر [[شنڊونگ]] جي اتر مان تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي واپس اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== شاهي دور ===

ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات کان پوءِ [[هانگو لنگهه]] جي فوجي اهميت گهٽجڻ لڳي، ۽ وڏا قلعا ۽ فوجي اڏا [[تونگ لنگهه|تونگ گوان]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. 923ع ۾ [[بعد وارو ليانگ]] خاندان جي جنرل [[دوان نِنگ]] پنهنجي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي [[بعد وارو تانگ]] کان بچائڻ جي ناڪام ڪوشش ۾ بند ڀڃرائي لڳ ڀڳ {{convert|1000|sqmi|sp=us}} علائقو ٻوڙي ڇڏيو. [[سونگ خاندان|سونگ]] دور جي انجنيئر [[لي چون]] پڻ 1020ع ۾ [[ليائو خاندان|ختان]] جي حملي کان بچاءَ لاءِ زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري کي ٻوڙڻ جي ساڳي تجويز ڏني، پر اها رد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي رياستن وچ ۾ ٿيل [[چانيوان معاهدو]] سونگ حڪومت کي نوان کاهه کوٽڻ يا درياهه جو رخ تبديل ڪرڻ کان واضح طور روڪيندو هو.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;&gt;Elvin, Mark &amp; Liu Cuirong&lt;!--sic--&gt; (eds.) ''Studies in Environment and History:'' ''[https://books.google.com/books?id=tAxmcRXKpaUC&amp;pg=PA554 Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History]'', pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. {{ISBN|0-521-56381-X}}.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به بند ٽٽندا رهيا. [[1034ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1034ع ۾ هينگ لونگ]] وٽ بند ٽٽڻ سبب درياهه ٽن وهڪرن ۾ ورهائجي ويو ۽ [[ديژو]] ۽ [[بوزو (جديد شنڊونگ)|بوزو]] جي اترين علائقن ۾ بار بار ٻوڏون آيون.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; سونگ حڪومت پنجن سالن تائين پراڻو وهڪرو بحال ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪندي رهي. صرف هڪ سال اندر 35,000 کان وڌيڪ مزدور، 100,000 ڀرتي ڪيل ڪارڪن، ۽ 220,000 ٽن ڪاٺ ۽ بانس استعمال ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; پر آخرڪار 1041ع ۾ اهو منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. ان کان پوءِ نسبتاً آهستي وهندڙ درياهه 1048ع ۾ [[شانگهو]] وٽ ٻيهر بند ٽوڙي پنهنجو مکيه وهڪرو اتر طرف [[تيانجن]] ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== ڏاکڻو وهڪرو وارو دور ===
[[File:546 of 'The International Geography. ... Edited by H. R. Mill' (11167528043).jpg|thumb|زرد درياهه جي پراڻن ۽ موجوده ڇوڙن جو نقشو]]
[[File:Ming Zuling.png|thumb|[[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم ڀرسان [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] ۽ [[منگ زولِنگ]] جو نقشو، جيڪو [[پان جيشُن]] جي ''Overview of River Maintenance'' جي [[چار خزانا مڪمل لائبريري]] واري ايڊيشن مان ورتل آهي. [[چنگ خاندان]] واري ايڊيشن تائين 1680ع جي ٻوڏ سبب اهي سڀ هنڌ پاڻي هيٺ اچي چڪا هئا.]]

1128ع کان 1855ع تائين زرد درياهه پنهنجي اڄوڪي رستي موجب [[بوهائي سمنڊ]] ۾ نه پر ڏکڻ طرف وهي [[هوائي درياهه]] سان ملي موجوده اتر [[جيانگسو صوبو]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان [[زرد سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. 1128ع ۾ [[ڪائيفينگ]] جي گورنر [[دو چونگ]] {{nowrap|({{lang|zh|{{linktext|杜|充}}}})}} جي اڳواڻي هيٺ [[سونگ خاندان]] جي فوجن [[جن خاندان (1115–1234)|جن خاندان]] جي وڌندڙ فوج کي روڪڻ لاءِ زرد درياهه جا ڏاکڻا بند ٽوڙي ڇڏيا. ان جي نتيجي ۾ درياهه جو وڏو رخ بدلجي ويو ۽ زرد درياهه [[سي درياهه]] ۽ [[هوائي درياهه]] جي ٻين معاون درياهن کي پنهنجي وهڪري ۾ شامل ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=Yunzhen |last2=Syvitski |first2=James PM |last3=Shu |first3=Gao |last4=Overeem |first4=Irina |last5=Kettner |first5=Albert J |title=Socio-economic Impacts on Flooding: A 4000-Year History of the Yellow River, China |journal=Ambio |date=2012 |volume=41 |issue=7 |pages=682–698 |doi=10.1007/s13280-012-0290-5 |pmid=22673799 |pmc=3472015|bibcode=2012Ambio..41..682C }}&lt;/ref&gt; تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زرد درياهه مڪمل طور [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ کان وهي [[زرد سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو. 1194ع تائين هوائي درياهه جو ڇوڙ گپ سان بند ٿي ويو هو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;&gt;Grousset, Rene. ''The Rise and Splendour of the Chinese Empire'', p. 303. University of California Press, 1959.&lt;/ref&gt; گپ جي وڏي مقدار سبب، جڏهن بعد ۾ زرد درياهه ٻيهر پنهنجو رخ تبديل ڪيو، تڏهن به هوائي درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن واپس نه وڃي سگهيو، بلڪه ان جو پاڻي [[هونگزي ڍنڍ]] ۾ گڏ ٿيڻ لڳو ۽ پوءِ ڏکڻ طرف [[يانگزي درياهه]] ڏانهن وهي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pietz |first1=David A. |title=The Yellow River |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674058248 |page=50}}&lt;/ref&gt;

[[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1344ع جي ٻوڏ]] دوران زرد درياهه ٻيهر [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ طرف وهي ويو. ان وقت [[يوان خاندان]] زوال پذير هو، ۽ شهنشاهه درياهه جا نوان بند اڏائڻ لاءِ وڏي انگ ۾ ماڻهن کي جبري پورهئي تي لڳايو. انهن سخت حالتن بغاوتن کي جنم ڏنو، جيڪي آخرڪار [[منگ خاندان]] جي قيام جو سبب بڻيون.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;/&gt; 1391ع ۾ [[1391ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|ٻي وڏي ٻوڏ]] دوران درياهه [[ڪائيفينگ]] کان [[فينگيانگ ضلعو]] ([[آنهوئي]]) تائين ٻوڏ آندي. آخرڪار [[1494ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1494ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ عوامي تعميراتي منصوبن دوران خواجه سرا [[لي شِنگ]] درياهه جي وهڪري کي مستحڪم بڻايو.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt; 16هين صديءَ دوران به درياهه ڪيترائي ڀيرا ٻوڏ آندو، جن ۾ 1526ع، 1534ع، 1558ع ۽ 1587ع جون ٻوڏون شامل آهن، ۽ هر ٻوڏ هيٺئين وهڪري ۾ تبديلي آندي.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;&gt;Tsai, Shih-Shan Henry. ''SUNY Series in Chinese Local Studies'': ''[https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC&amp;pg=PA200 The Eunuchs in the Ming Dynasty]''. SUNY Press, 1996. {{ISBN|0791426874}}, 9780791426876.&lt;/ref&gt;

[[1642ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1642ع جي ٻوڏ]] انسانن جي پيدا ڪيل هئي. [[ڪائيفينگ]] جي منگ گورنر شهر جو ڇهن مهينن کان گهيرو ڪندڙ هاري اڳواڻ [[لي زِيچينگ]] جي فوجن کي تباهه ڪرڻ لاءِ بند ٽوڙڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;Lorge, Peter Allan. ''[https://books.google.com/books?id=SE2Gw8rjuXQC&amp;pg=PA147 War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795]'', p. 147. Routledge, 2005. {{ISBN|978-0-415-31691-0}}.&lt;/ref&gt; نتيجي ۾ باغين بدران پنهنجو ئي شهر تباهه ٿي ويو، ۽ ٻوڏ، ڏڪار ۽ وبائن سبب شهر جي اڳوڻي 378,000 آبادي مان لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref&gt;[[Xu Xin (Judaic scholar)|Xu Xin]]. ''[https://books.google.com/books?id=GAAWkYBNu5sC&amp;pg=PA47 The Jews of Kaifeng, China: History, Culture, and Religion]'', p. 47. Ktav Publishing Inc, 2003. {{ISBN|978-0-88125-791-5}}.&lt;/ref&gt; هي خوشحال شهر تقريباً ويران ٿي ويو ۽ پوءِ [[چنگ خاندان]] جي [[ڪانگشي شهنشاهه]] جي دور ۾ ٻيهر آباد ڪيو ويو.

شاهي دور ۾ اهو سوال هميشه تڪراري رهيو ته ٻوڏ کي ڪيتري شدت سان روڪڻ گهرجي ۽ جڏهن درياهه پنهنجو رخ بدلائي ته ڇا ان کي ٻيهر پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو وڃي يا نه. جاگرافيدان چارلس گرير موجب ٻن مختلف نظرين جو وجود هو. هڪ، جنهن کي هو [[ڪنفيوشس ازم]] سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿو، درياهه کي اوچن بندن جي وچ ۾ محدود رکڻ جي حمايت ڪندو هو ته جيئن پوک لائق زمين وڌ کان وڌ محفوظ رهي. ٻيو، جنهن کي هو [[تائوازم]] سان منسوب ڪري ٿو، گهٽ اوچائي وارن بندن جو حامي هو، جيڪي هڪ ٻئي کان 5 کان 10 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي هجن.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|pages=387–88|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; [[سونگ خاندان]] جي [[سونگ جي شهنشاهه رين زونگ|رين زونگ]] ۽ [[سونگ جي شهنشاهه شين زونگ|شين زونگ]] جي دور ۾، جڏهن درياهه بار بار بند ٽوڙي اتر ۽ اولهه طرف منتقل ٿيندو رهيو، درٻاري عملدارن ۾ ان ڳالهه تي ڊگهو اختلاف رهيو ته ڇا وڏي خرچ سان درياهه کي وري پراڻي وهڪري ڏانهن آڻڻ گهرجي يا نه. آخرڪار شين زونگ حڪم ڏنو ته درياهه کي پنهنجي نئين وهڪري ۾ ئي رهڻ ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Lamoroux|author-first1= Christian|title=From the Yellow River to the Huai, chapter 15 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|pages=556–571|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

روايتي ٻوڏ ڪنٽرول لاءِ [[بند (پاڻي)|بند]]، [[ريوٽمينٽ]]، پاڻي جي زور کي گهٽائڻ لاءِ حفاظتي ڀتيون، اضافي پاڻي گڏ ڪرڻ وارا تلاءَ، نيڪالي وارا واهه ۽ [[پولڊر]] استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|page=388|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; انهن طريقن بابت [[پان جيشُن]] جهڙن عملدارن تفصيلي ڪتاب پڻ لکيا.&lt;ref&gt;''Overview on River Management'' {{nowrap|({{lang|zh|《河防一覽》}}}} {{transliteration|zh|Héfáng yīlǎn}}), 1590.&lt;/ref&gt; پان جيشُن جو خيال هو ته درياهه جي مختلف شاخن کي گڏ ڪرڻ سان وهڪري جي طاقت وڌندي، جنهن سان گپ کي هيٺ کڻي وڃڻ جي صلاحيت به وڌندي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Elvin|author-first1= Mark |author-last2= Su |author-first2=Ninghu|title=The Influence of the Yellow River on Hangzhou Bay since AD 1000, chapter 10 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|page=400|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به زرد درياهه، [[هوائي درياهه]] ۽ [[عظيم واهه]] جي سنگم واري علائقي ۾ حالتون ايتريون پيچيده رهيون، جو 1680ع جي وڏي ٻوڏ علائقي جي اهم مرڪز [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] کي مڪمل طور ٻوڙي ڇڏيو، جنهن کان پوءِ پان جيشُن کي درٻار مان هٽايو ويو. ان ٻوڏ دوران ويجهو واقع [[منگ ابن ڏاڏن جو مقبرو]] به [[هونگزي ڍنڍ]] هيٺ صدين تائين دفن رهيو، جيستائين جديد آبپاشي ۽ ٻوڏ ڪنٽرول منصوبن سبب پاڻيءَ جي سطح گهٽ نه ٿي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي کان کوٽائي ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع نه ٿيو.

{{wide image|Qianlong Emperor’s Southern Inspection Tour, Scroll 4, Confluence of the Huai and Yellow Rivers.jpg|3300px|''[[قيان لونگ شهنشاهه]] جي ڏاکڻي دوري'' جي چوٿين طومار ۾ [[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم جو منظر ڏيکاريل آهي.}}

=== اوڻيهين صديءَ کان موجوده دور تائين ===
[[File:Tchagan-Kouren.png|thumb|1851ع ۾ هيڪو شهر (هاڻوڪي [[ٽوگتو ضلعي]]، [[اندروني منگوليا]])]]
[[File:1938 Yellow River flood.jpg|right|thumb|1938ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ دوران [[قومپرست چيني فوج]] جا سپاهي.]]

[[1851ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1851ع کان 1855ع]] جي وچ ۾&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt;، [[نيئن بغاوت]] ۽ [[تائي پنگ بغاوت]] دوران آيل ٻوڏن سبب زرد درياهه ٻيهر اتر طرف موٽي آيو. [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1887ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 900,000 کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;&gt;International Rivers Report. &quot;[http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf Before the Deluge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704083330/http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf |date=4 July 2008 }}&quot;. 2007.&lt;/ref&gt; ۽ اها ڏڪار ۽ وبائن کي ڇڏي تاريخ جي ٻئي سڀ کان وڏي قدرتي آفت مڃي وڃي ٿي. [[1897ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1897ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ زرد درياهه تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي قائم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Needham, Joseph. ''Science and Civilization in China''. Vol. 1. ''Introductory Orientations'', p. 68. Caves Books Ltd. (Taipei), 1986 {{ISBN|052105799X}}.&lt;/ref&gt;

1898ع جي ٻوڏ [[شنڊونگ]] جي ڪيترين ئي آباديُن کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}} ان کان پوءِ آيل ڏڪار ۽ عيسائي مشنرين جي سرگرمين سبب ڳوٺاڻن سماج ۾ پيدا ٿيل سماجي ڇڪتاڻ [[باڪسر تحريڪ]] ۽ [[باڪسر بغاوت]] جي اڀار جا اهم سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}}

[[1931ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1931ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;/&gt; ۽ اها انساني جاني نقصان جي لحاظ کان تاريخ جي سڀ کان وڏي رڪارڊ ٿيل ٻوڏ مڃي وڃي ٿي.

9 جون 1938ع تي، [[ٻي چين-جاپان جنگ]] دوران، [[چيانگ ڪائي شيڪ]] جي حڪم تي [[ڪومنٽانگ]] فوجن [[هوايوانڪو، هينان|هوايوانڪو]] ڀرسان زرد درياهه جا بند ٽوڙي ڇڏيا. ڪينيڊين مورخ ڊائنا ليري ان کي &quot;جنگ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل قدرتي آفت&quot; قرار ڏنو آهي. هن ڪارروائي جو مقصد &quot;پاڻي کي سپاهين جي متبادل طور استعمال ڪرڻ&quot; واري حڪمت عملي تحت اڳتي وڌندڙ جاپاني فوج کي روڪڻ هو. تقريباً {{convert|54000|km2|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} علائقو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن ۾ اندازاً 500,000 کان 900,000 چيني مارجي ويا، جڏهن ته جاپاني فوجين جي جاني نقصان جو صحيح انگ معلوم ناهي. ٻوڏ جاپاني فوج کي زرد درياهه جي ڏاکڻي ڪناري تي [[ژينگژو]] تي قبضي کان عارضي طور روڪي ڇڏيو، پر اهي آخرڪار [[ووهان]] تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪو ان وقت چيني حڪومت جو عارضي گاديءَ وارو شهر هو.&lt;ref&gt;Lary, Diana. &quot;The Waters Covered the Earth: China's War-Induced Natural Disaster&quot;. Op. cit. in Selden, Mark &amp; So, Alvin Y., eds. ''War and State Terrorism: The United States, Japan, and the Asia-Pacific in the Long Twentieth Century'', pp. 143–170. Rowman &amp; Littlefield, 2004 {{ISBN|0742523918}}.&lt;/ref&gt;

ڪومنٽانگ حڪومت هوايوانڪو جا بند ٽوڙڻ ۽ ان کان پوءِ پيش آيل آفت جي ذميواري قبول نه ڪئي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;&gt;{{cite journal|first=Kathryn |last=Edgerton-Tarpley |title=A River Runs through It: The Yellow River and The Chinese Civil War, 1946–1947 |journal=Social Science History |volume=41 |issue=2 |date=Summer 2017 |pages=141–173 |doi=10.1017/ssh.2017.2|jstor=90017906 |url=https://www.jstor.org/stable/90017906}}&lt;/ref&gt;{{rp|145}} ۽ ان جو الزام جاپاني جنگي جهازن تي هنيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جاپان ۽ عالمي پريس چيني حڪومت جي ذميواري کي نمايان ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جڏهن ته چين اندر، حتيٰ جو [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي اخبارن به، جنگ جي پڄاڻي تائين حڪومت جي سرڪاري موقف جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}}

1940ع ۾ ئي ڪومنٽانگ حڪومت اعلان ڪيو ته جاپان جي شڪست کان پوءِ درياهه کي ٻيهر اتر واري پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو ويندو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} 1944ع جي آخر ۾ هوايوانڪو واري شگاف کي بند ڪرڻ ۽ 1938ع کان اڳ واري وهڪري مطابق بندن جي بحالي جي رٿابندي شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ان جي مخالفت اترئين وهڪري جي ڪنارن تي رهندڙ ماڻهن&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ۽ مقامي ڪميونسٽ باغين ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|150}}

1946ع ۾ [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مرڪزي ڪميٽي پڻ درياهه کي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽائڻ جي اصول سان اتفاق ڪيو، پر شرط رکيو ته پهرين بندن جي مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان جي باوجود قومپرست حڪومت هوايوانڪو جي شگاف کي بند ڪرڻ جو ڪم جاري رکيو، ۽ منصوبي جي شروعات سرڪاري طور 1 مارچ 1946ع تي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان کان ٿوري ئي دير پوءِ ڪميونسٽن پهريون ڀيرو کلي عام قومپرستن کي بند ٽوڙڻ ۽ جاپانين کي روڪڻ ۾ ناڪاميءَ جو ذميوار قرار ڏنو.

جاري [[چيني گهرو جنگ]] ۽ 1947ع جي  سبب [[چيانگ ڪائي شيڪ]] لاءِ شگاف بند ڪرڻ فوجي لحاظ کان اهم هو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|155}} قومپرستن آخرڪار 5000 فٽ ڊگهو شگاف 15 مارچ 1947ع تي بند ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158}} ۽ ٻئي ڏينهن درياهه مڪمل طور پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158-59}} ساڳئي سال [[چوٿين مئي تحريڪ]] جي سالگرهه تي ڪومنٽانگ هوايوانڪو ۾ ان ڪاميابي جي جشن لاءِ تقريب پڻ منعقد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159}}

ساڳئي سال ڏاکڻي پراڻي وهڪري واري علائقي ۾ ٻيهر زراعت شروع ٿي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159-60}} جڏهن ته اترئين بحال ٿيل وهڪري جي ڀرسان، جتي بند اڃا مرمت نه ٿيا هئا، هزارين ماڻهو لڏپلاڻ تي مجبور ٿيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|160}} ڪميونسٽن جي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ مقامي عملدارن لکين ماڻهن کي متحرڪ ڪري بندن جي مرمت ۽ مضبوطيءَ جا وسيع منصوبا شروع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|162}}

1949ع ۾ ڪميونسٽن جي فتح کان پوءِ، [[چين جي عوامي جمهوريه]] 1954ع ۾ ''زرد درياهه جي ٻوڏن تي بنيادي ضابطو ۽ زرد درياهه جي آبي منصوبن جي ترقي'' وارو قومي منصوبو جاري ڪيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book |last=Harrell |first=Stevan |title=An Ecological History of Modern China |publisher=[[University of Washington Press]] |year=2023 |isbn=9780295751719 |location=Seattle}}&lt;/ref&gt;{{Rp|pages=111–113}} ان جو مقصد ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] جي برساتي زراعت کي آبپاشي واري زراعت ۾ تبديل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}} 1957ع کان انهن منصوبن تي وڏي پيماني تي عملدرآمد شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}}

1970ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين درياهه جي سڪي وڃڻ جو رجحان تيزي سان وڌيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ زرد درياهه هر سال سراسري طور لڳ ڀڳ 180 ڏينهن تائين سمنڊ تائين پهچي نه سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}} 1997ع ۾ ته درياهه لڳاتار 226 ڏينهن تائين سمنڊ ۾ ڇوڙ نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}}

12 آگسٽ 2024ع تي [[چين جي پاڻي وسيلن واري وزارت]] جي زرد درياهه آبي ڪميٽي اعلان ڪيو ته 1999ع کان سڄي درياهه جي گڏيل پاڻي وهڪري واري نظام جي نفاذ کان پوءِ زرد درياهه 25 سالن کان بنا رڪاوٽ وهندو رهيو آهي. انهن 25 سالن دوران زرد درياهه جي مکيه وهڪري مان مجموعي طور 543.6 ارب ڪعبي ميٽر کان وڌيڪ پاڻي فراهم ڪيو ويو، جڏهن ته 1.464 ارب ڪعبي ميٽر ماحولياتي پاڻي پڻ فراهم ڪيو ويو. درياهه جي ڇوڙ واري آبي زمينن ۽ محفوظ علائقن ۾ پکين جي نسلن جو انگ وڌي 373 ٿي ويو، ۽ آبي ماحولياتي نظام ۾ نمايان بحالي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=黄河实现连续25年不断流_新闻频道_中国青年网 |url=https://news.youth.cn/gn/202408/t20240812_15443210.htm |access-date=2025-04-08 |website=news.youth.cn}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

[[File:Bassin-du-fleuve-jaune.png|thumb|زرد درياهه جي طاس جو طبقاتي نقشو]]

زرد درياهه جي طاس جي اوڀر-اولهه ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|1900|km|-1|sp=us}} ۽ اتر-ڏکڻ ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آهي. ان جو ڪل [[آبگير علائقو]] لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آهي.

[[چائنا ايڪسپلوريشن اينڊ ريسرچ سوسائٽي]] موجب،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=China Exploration &amp; Research Society|url=http://www.cers.org.hk/index.php/en/|access-date=2021-01-06|website=cers.org.hk|archive-date=28 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328175811/http://www.cers.org.hk/index.php/en/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه جو سرچشمو [[بيان هار جبلن]] ۾ {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}} تي، [[يوشو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اوڀرئين ڪناري ڀرسان واقع آهي. ان جون سرچشمي واريون معاون نديون [[گيارنگ ڍنڍ]] ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جيڪي [[گولو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اولهندي حصي ۾، [[چنگھائي]] جي بيان هار جبلن جي بلند علائقن ۾ واقع آهن. [[زوئيگي بيسن]] ۾، جيڪو [[گانسو]] جي سرحد سان لڳو لڳ آهي، زرد درياهه پهرين اتر اولهه ۽ پوءِ اتر اوڀر طرف وڪڙ ڪري ٿو، ان کان پوءِ ڏکڻ طرف مڙي مشهور &quot;[[اورڊوس لوپ]]&quot; ٺاهي ٿو، ۽ پوءِ عام طور اوڀر طرف [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان وهي [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جو [[آبگير طاس]] {{convert|752443|km2|sp=us|0}} تي پکڙيل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 140 ملين ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ۽ آبپاشي فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;/&gt;

زرد درياهه هاڻوڪي چين جي ستن [[چين جا صوبا|صوبن]] ۽ ٻن [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقن]] مان وهي ٿو، جيڪي اولهه کان اوڀر طرف هن ريت آهن: [[چنگھائي]]، [[سيچوان]]، [[گانسو]]، [[ننگشيا]]، [[اندروني منگوليا]]، [[شانشي]]، [[شانسي]]، [[هينان]] ۽ [[شنڊونگ]]. زرد درياهه جي موجوده وهڪري تي واقع اهم شهرن ۾ [[لانژو]]، [[ينچوان]]، [[ووھائي]]، [[باوتو]]، [[لويانگ]]، [[ژينگژو]]، [[ڪائيفينگ]] ۽ [[جينان]] شامل آهن. درياهه جو موجوده ڇوڙ [[ڪينلي ضلعو|ڪينلي ضلعي]]، [[شنڊونگ]] ۾ واقع آهي.

عام طور زرد درياهه کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي. اهي تقريباً [[تبتي پليٽو]] جي جبلستاني اتر اوڀرئين حصي، [[اورڊوس لوپ]] ۽ [[لوئس پليٽو]]، ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] تي مشتمل آهن. بهرحال، مختلف محقق انهن ٽن مرحلن جي حدبندين بابت مختلف رايا رکن ٿا.{{Citation needed|date=May 2009}} هن مقالي ۾ بنيادي طور [[زرد درياهه تحفظ ڪميشن]] طرفان اختيار ڪيل ورهاست استعمال ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[http://www.yellowriver.gov.cn/ Yellow River Conservancy Commission]. Yellowriver.gov.cn. Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;

زرد درياهه سان گڏ ايندڙ تلڇٽ [[بوھائي سمنڊ]] مان ٿيندي [[اتر پيلو سمنڊ]] ۽ [[ڏکڻ پيلو سمنڊ]] تائين پهتي آهي، جتي [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي چوڌاري هڪ پري وارو تلڇٽي مرڪز (Distal Depocenter) ٺهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=J Paul Liu, John D Milliman, Shu Gao, Peng Cheng |title=Holocene development of the Yellow River's subaqueous delta, North Yellow Sea|journal=[[Marine Geology]]|date=2004|volume=209|issue=1–4|pages=45–67|doi=10.1016/j.margeo.2004.06.009|bibcode=2004MGeol.209...45L}}&lt;/ref&gt;

===ارضيات===
زرد درياهه پهريون ڀيرو غالباً [[ديرين مائيوسين]]، [[پليائيوسين]] يا [[پليئسٽوسين]] دور دوران وجود ۾ آيو،&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Wang |first1=Xin |last2=Hu |first2=Gang |last3=Saito |first3=Yoshiki |last4=Ni |first4=Guanzhong |last5=Hu |first5=Han |last6=Yu |first6=Ziying |last7=Chen |first7=Jingping |last8=Wang |first8=Mi |last9=Yuan |first9=Xiaoping |last10=Wang |first10=Lei |last11=Hu |first11=Zhenbo |last12=Nie |first12=Junsheng |last13=Pan |first13=Baotian |title=Did the modern Yellow River form at the Mid-Pleistocene transition? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2095927322002365#:~:text=The%20incision%20of%20the%20Sanmen,Plateau%20to%20global%20climate%20change. |journal=Science Bulletin |date=2022 |volume=67 |issue=15 |pages=1603–1610 |doi=10.1016/j.scib.2022.06.003 |pmid=36546288 |bibcode=2022SciBu..67.1603W |via=Elsevier Science Direct|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Xue |first=Chunting |date=August 1993 |title=Historical changes in the Yellow River delta, China |url=https://www.researchgate.net/publication/240420103 |journal=Marine Geology |volume=113 |issue=3–4 |pages=321–330 |doi=10.1016/0025-3227(93)90025-Q|bibcode=1993MGeol.113..321X }}&lt;/ref&gt; جيڪو [[تبتي پليٽو]] جي مٿي اڀرڻ (uplift) جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hu |first1=Zhenbo |last2=Pan |first2=Baotian |last3=Guo |first3=Lianyong |last4=Vandenberghe |first4=Jef |last5=Liu |first5=Xiaopeng |last6=Wang |first6=Junping |last7=Fan |first7=Yunlong |last8=Mao |first8=Junwei |last9=Gao |first9=Hongshan |last10=Hu |first10=Xiaofei |date=2016-02-01 |title=Rapid fluvial incision and headward erosion by the Yellow River along the Jinshaan gorge during the past 1.2 Ma as a result of tectonic extension |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379115301864 |journal=Quaternary Science Reviews |volume=133 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.quascirev.2015.12.003 |bibcode=2016QSRv..133....1H |issn=0277-3791|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===مٿيون وهڪرو===
{{unreferenced section|date=September 2015}}

زرد درياهه جو مٿيون وهڪرو [[بيان هار جبلن]] ۾ واقع ان جي سرچشمي کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[هيڪو ٽائون]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] تائين پکڙيل آهي، جتي درياهه ڏکڻ طرف تيز وڪڙ کڻي ٿو. هن حصي جي ڪل ڊيگهه {{convert|3472|km|0|sp=us}} ۽ ڪل طاس جو پکيڙ {{convert|386000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جي 51.4٪ جي برابر آهي. هن وهڪري دوران زرد درياهه جي اوچائي {{convert|3496|m|0|sp=us}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري [[ڍلان]] 0.10٪ آهي.

سرچشمي وارو حصو بنيادي طور [[بيان هار جبلن]] ۽ [[امني ماچين]] جبلن جي وچ ۾ موجود چراگاهن، دلدلن ۽ ٽڪرين مان گذري ٿو. هتي درياهه جو پاڻي صاف ۽ وهڪرو مستحڪم هوندو آهي. هن علائقي ۾ شفاف ڍنڍون نمايان خصوصيت آهن. هن حصي جون ٻه اهم ڍنڍون [[گيارنگ ڍنڍ]] (ژالنگ) ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] (ايلنگ) آهن، جن جي گنجائش ترتيبوار 4.7 ارب ۽ 10.8 ارب ڪعبي ميٽر (166 ۽ 381 ارب ڪعبي فوٽ) آهي. سمنڊ جي سطح کان {{convert|4290|m|sigfig=4|sp=us|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع اهي چين جون سڀ کان وڏيون مٿانهين ميدان واريون مٺي پاڻي جون ڍنڍون آهن. زرد درياهه جي سرچشمي واري علائقي جو وڏو حصو [[سانجيانگ يوان قومي قدرتي محفوظ علائقو|سانجيانگ يوان (&quot;ٽن درياهن جا سرچشما&quot;) قومي قدرتي محفوظ علائقو]] قرار ڏنو ويو آهي، ته جيئن زرد درياهه، [[يانگزي درياهه]] ۽ [[ميڪونگ درياهه]] جي سرچشمن جي حفاظت ٿي سگهي.

امني ماچين جبلن جي اوڀرئين ڪناري سان اوڀر طرف وهندي، زرد درياهه [[ماچو ڪائونٽي]]، [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هتي اهو بلند دلدلي علائقي [[زوئيگي دلدل]] جي ڪناري سان وهي ٿو ۽ پوءِ اوچتو اتر اولهه طرف وڪڙ ڪري [[ماچو ڪائونٽي|ماچو]] ۽ [[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]] جي وچ ۾ سرحد بڻائي ٿو. پوءِ درياهه امني ماچين جبلن جي اترئين ڪناري سان وهندي ٻيهر [[چنگھائي]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ آهستي آهستي اتر طرف مڙي [[شنگھائي ڪائونٽي]] ۾ [[لونگيانگ گھاٽي]] ڏانهن وڌي ٿو.

وادي وارو حصو [[چنگھائي]] جي لونگيانگ گھاٽي کان [[گانسو]] جي [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پکڙيل آهي. درياهه جي ٻنهي پاسن تي اوچا پهاڙي ڪنارا آهن. درياهه جو پيٽ سوڙهو ۽ لاٿ تيز هجڻ سبب هن حصي ۾ وهڪرو نهايت تيز ۽ ڇوليدار هوندو آهي. هن حصي ۾ 20 گھاٽيون آهن، جن مان [[لونگيانگ گھاٽي|لونگيانگ]]، جيشي، [[ليوجياشيا ڊيم|ليوجيا]]، باپان ۽ [[چنگتونگ گھاٽي|چنگتونگ]] سڀ کان مشهور آهن. وهڪري جون اهي حالتون [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ انتهائي موزون آهن. زرد درياهه انهن گھاٽين مان گذرندي ٻي ۽ آخري ڀيرو [[چنگھائي]] مان نڪري [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو، جيڪو [[ليوجيا گھاٽي]] کان ٿورو اڳ آهي. [[يانگو گھاٽي]] کان هيٺ [[لانژو]]، جيڪو صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، زرد درياهه جي ڪناري تي آباد آهي. اتان درياهه اتر اوڀر طرف وهي [[ننگشيا]] ۾ [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پهچي ٿو.

چنگتونگ گھاٽي مان نڪرڻ کان پوءِ درياهه وسيع [[آلوويئل ميدان]]ن، يعني [[ينچوان ميدان]] ۽ [[هيتائو ميدان]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ درياهه جي ڪنارن وارا علائقا گهڻو ڪري ريگستان ۽ گاهه وارا ميدان آهن، جڏهن ته معاون نديون تمام ٿوريون آهن. وهڪرو نسبتاً آهستو هوندو آهي. هيتائو ميدان جي ڊيگهه {{convert|900|km|-1|sp=us|abbr=on}} ۽ ويڪر {{convert|30|to|50|km|mi|0|sp=us|abbr=on}} آهي. تاريخي طور هي زرد درياهه سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آبپاشي وارو ميدان رهيو آهي.

&lt;gallery&gt;
File:九曲黄河第一湾1.JPG|[[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]]
File:YellowRiver.jpg|[[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]]، [[تبتي پليٽو]] ۾، [[لوئس پليٽو]] کان مٿانهون علائقو
File:景泰 黄河石林景区之黄河与崖壁 02.jpg|[[جنگتائي ڪائونٽي]]، [[گانسو]]
File:VM 6056 Liujiaxia Town.jpg|[[ليوجياشيا]]، [[گانسو]]
File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|[[داشيا درياهه]] (هيٺئين ساڄي پاسي کان ايندڙ) [[لينشيا خودمختيار صوبي]]، [[گانسو]] ۾ زرد درياهه جي [[ليوجياشيا ذخيرو]] ۾ ڇوڙ ڪندي
&lt;/gallery&gt;

===وچيون وهڪرو===
{{main|اورڊوس لوپ|هيتائو}}

[[اورڊوس لوپ]] زرد درياهه جي هڪ وڏي وڪڙ سان ٺهيو آهي، جيڪو [[ژونگ ننگ ڪائونٽي]]، [[ننگشيا]] کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[شانشي]] جي [[تونگ گوان ڪائونٽي]] ۾ [[ويئي درياهه]] سان سنگم وٽ اوڀر طرف تيز موڙ تي ختم ٿئي ٿو. بهرحال، سرڪاري طور زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] کان [[ژينگژو]]، [[هينان]] تائين شمار ڪيو وڃي ٿو. وچئين وهڪري جي ڊيگهه {{convert|1206|km|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته ان جي طاس جو پکيڙ {{convert|344000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو 45.7٪ آهي. هن حصي ۾ درياهه جي اوچائي مجموعي طور {{convert|890|m|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.074٪ آهي. وچئين وهڪري ۾ 30 وڏيون معاون نديون شامل ٿين ٿيون، جن سبب پاڻي جي وهڪري ۾ 43.5٪ واڌ ٿئي ٿي. زرد درياهه جي مجموعي تلڇٽ جو 92٪ حصو به هن وهڪري مان اچي ٿو.

زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[لوئس پليٽو]] مان گذري ٿو، جتي تمام گهڻي زميني ڪٽائي (erosion) ٿئي ٿي. درياهه ۾ شامل ٿيندڙ وڏي مقدار ۾ مٽي ۽ واري سبب زرد درياهه دنيا جو سڀ کان وڌيڪ [[تلڇٽ]] کڻندڙ درياهه بڻجي ويو آهي. 1933ع ۾ درياهه ۾ تلڇٽ جي سالياني مقدار جو سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ 3.91 ارب ٽن هو. جڏهن ته 1977ع ۾ تلڇٽ جي سڀ کان وڌيڪ ڪثافت 920 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر (57.4 پائونڊ في ڪعبي فوٽ) رڪارڊ ڪئي وئي. اهي تلڇٽ بعد ۾ هيٺئين وهڪري جي آهستي وهندڙ حصي ۾ جمع ٿين ٿا، جنهن سان [[درياهي پيٽ]] اوچو ٿي وڃي ٿو ۽ مشهور &quot;زمين کان مٿانهون درياهه&quot; وجود ۾ اچي ٿو. [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] کان [[يومينڪو]] تائين درياهه پنهنجي مکيه وهڪري ۾ لڳاتار ڊگهي وادين مان گذري ٿو، جيڪي گڏيل طور [[جنشان وادي]] سڏجن ٿيون. هن حصي ۾ موجود آبي توانائي جا وسيع وسيلا ان کي [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ ملڪ جو ٻيون سڀ کان موزون علائقو بڻائين ٿا. مشهور [[هوڪو آبشار]] به هن وادي جي هيٺئين حصي ۾ [[شانسي]] ۽ [[شانشي]] جي سرحد تي واقع آهي.

&lt;gallery&gt;
File:Zhongshan Bridge, Lanzhou (53724585497).jpg|[[لانژو]]، [[گانسو]]
File:沙坡头景区之黄河与悬索桥 02.jpg|[[شاپوٽو]]، [[ننگشيا]]، چوڌاري ريگستان سان
Iss067e122535 lrg.jpg|[[دالاڊ بينر]]، [[باوتو]]، [[اندروني منگوليا]]
File:HukouWaterfall4.jpg|[[هوڪو آبشار]]، [[ييچوان ڪائونٽي، شانشي|ييچوان]]، [[شانشي]]
File:Qiankun Bend.jpg|[[چيانڪن وڪڙ]]، [[يونگھي ڪائونٽي]]، [[شانسي]]
File:20221218 View of the Yellow River at Yinmagou 01.jpg|[[شنگيانگ]]، [[هينان]]
&lt;/gallery&gt;

===هيٺيون وهڪرو===
{{main|زرد درياهه جو ڊيلٽا}}

هيٺئين وهڪري ۾، [[ژينگژو]] کان درياهه جي ڇوڙ تائين، جيڪو {{convert|786|km|sp=us|abbr=on}} ڊگهو آهي، زرد درياهه [[ٻنڌ]]ن جي وچ ۾ وهندي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان اتر اوڀر طرف وهي آخرڪار [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هن حصي جي طاس جو پکيڙ رڳو {{convert|23000|km2|sp=us}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو فقط 3٪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن حصي ۾ تمام ٿوريون معاون نديون شامل ٿين ٿيون؛ ڏکڻ جون تقريباً سڀئي نديون [[هوائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جڏهن ته اتر جون نديون [[هائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. مثال طور، هوائي درياهه جي طاس کي زرد درياهه جي طاس کان زرد درياهه جي ڏاکڻي ٻنڌ ذريعي جدا ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yang |first1=Gonghuan |last2=Zhuang |first2=Dafang |title=Atlas of the Huai River Basin Water Environment: Digestive Cancer Mortality |date=2014 |publisher=Springer |isbn=9789401786195 |page=143}}&lt;/ref&gt; هيٺئين وهڪري ۾ اوچائيءَ جو مجموعي لاٿ {{convert|93.6|m|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.012٪ آهي.

وچئين وهڪري مان ايندڙ تلڇٽ هن حصي ۾ گڏ ٿي درياهه جي پيٽ کي مسلسل اوچو ڪن ٿا. تلڇٽ جي تمام گهڻي جمع ٿيڻ سبب درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان ڪيترائي ميٽر مٿي ٿي ويو آهي. انهيءَ ڪري درياهه جي هن حصي کي [[زمين کان مٿانهون درياهه]] سڏيو وڃي ٿو. [[ڪائيفينگ]]، [[هينان]] ۾ زرد درياهه جو پيٽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|10|m|sp=us|0}} مٿي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |author-last1=Leung|author-first1= George |title=Reclamation and Sediment Control in the Middle Yellow River Valley |journal=Water International |volume=21 |issue=1 |pages=12–19 |year=1996 |doi=10.1080/02508069608686482|bibcode=1996WatIn..21...12L |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214151633/http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |archive-date=14 December 2013 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
Dongping Lake-Laohu Town 05.jpg|[[ڊونگ پنگ ڍنڍ]]، زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري جي سڀ کان وڏي معاون ڍنڍ
Dezhou-Dajiawa Railway Yellow River Bridge.jpg|ريل گاڏي نمبر K1531 [[ليجن ڪائونٽي]]، [[شنڊونگ]] ڀرسان زرد درياهه تي [[لونگجو پل]] تان گذرندي
File:Yellow River Delta.jpeg|[[زرد درياهه جو ڊيلٽا]]
File:柳树 - Willows - 2011.11 - panoramio.jpg|[[شنڊونگ]] جي [[ڊونگ يِنگ]] ويجهو ڊيلٽا ۾ بيد جا وڻ
File:泥滩上枯死的植物 - Dead Plants on Mud Flat - 2012.09 - panoramio.jpg|ڊيلٽا ڀرسان [[گاريءَ جو ميدان]]
&lt;/gallery&gt;

===معاون نديون===
[[File:202309 Tongguan Ancient City Overview.jpg|thumb|زرد درياهه ۽ ان جي سڀ کان وڏي معاون [[ويئي درياهه]] جي سنگم تاريخي طور چين ۾ هڪ انتهائي اهم حڪمتِ عملي وارو هنڌ رهيو آهي. [[تونگ لنگهه]] هتي تعمير ڪيو ويو هو، جيڪو تصوير جي سامهون نظر اچي ٿو.]]

زرد درياهه جون معاون نديون، سرچشمي کان ڇوڙ تائين، هيٺ ڏجن ٿيون:
*[[اڇو درياهه (چين)|اڇو درياهه]]
*[[داشيا درياهه]]
*[[تائو درياهه]]
*[[هوانگ شوئي درياهه|هوانگ شوئي]]
**[[داتونگ درياهه]]
*[[ژوانگلانگ درياهه]]
*[[زولي درياهه]]
*[[چنگشوئي درياهه]]
*[[داهيئي درياهه]]
*[[ڪوئي درياهه]]
*[[ووڊنگ درياهه]]
*[[فين درياهه]]
*[[ويئي درياهه]] (هي زرد درياهه جي سڀ کان وڏي معاون ندي آهي)
*[[لوئو درياهه (هينان)|لوئو درياهه]]
*[[چن درياهه (شانسي)|چن درياهه]]
*[[داوين درياهه]]

زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري ۾ ڪا به معاون ندي شامل نه ٿيندي آهي.

==خاصيتون==

[[File:Yellow River Delta Animation.gif|thumb|1989ع کان 2009ع تائين پنجن سالن جي وقفي سان [[زرد درياهه جو ڊيلٽا|زرد درياهه جي ڊيلٽا]] جي واڌ.]]

زرد درياهه پنهنجي وڏي مقدار واري [[تلڇٽ]] (سلٽ) جي ڪري مشهور آهي. [[لوئس پليٽو]] مان هيٺ لهڻ وقت اهو هر سال لڳ ڀڳ 1.6 ارب ٽن تلڇٽ پاڻ سان کڻي اچي ٿو. جيڪڏهن درياهه مناسب مقدار ۾ پاڻي سان سمنڊ تائين پهچي، ته ان مان لڳ ڀڳ 1.4 ارب ٽن تلڇٽ هر سال سمنڊ ۾ منتقل ٿئي ٿي.{{Citation needed|date=May 2009}} هڪ اندازي موجب هر ڪعبي ميٽر پاڻي ۾ 34 ڪلوگرام تلڇٽ هوندي آهي، جڏهن ته [[ڪولوراڊو درياهه]] ۾ اها مقدار 10 ڪلوگرام ۽ [[نيل درياهه]] ۾ صرف 1 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

زرد درياهه جو سراسري وهڪرو 2,110 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ ٻڌايو وڃي ٿو (جڏهن ته [[يانگزي درياهه]] جو 32,000 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ آهي)، جڏهن ته وڌ ۾ وڌ وهڪرو 25,000 ۽ گهٽ ۾ گهٽ 245 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ رڪارڊ ڪيو ويو آهي. بهرحال، 1972ع کان پوءِ درياهه گهڻو ڪري سمنڊ تائين پهچڻ کان اڳ ئي سڪي ويندو رهيو آهي. پاڻي جي مقدار ۾ هي گهٽتائي زرعي آبپاشي ۾ واڌ سبب ٿي، جيڪا 1950ع کان پنج ڀيرا وڌي چڪي آهي. 1999ع تائين درياهه مان ورتل پاڻي 140 ملين ماڻهن کي فراهم ڪيو ويندو هو ۽ {{convert|74,000|km2|sqmi|abbr=on}} زمين کي سيراب ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/video/2007/05/30/world/asia/1194817118362/chinas-yellow-river-part-1.html China's Yellow River, Part 1]. ''The New York Times'' (2007-05-30)&lt;/ref&gt; زرد درياهه جي ڊيلٽا جو ڪل پکيڙ {{convert|8,000|km2|mi2|abbr=off|sp=us}} آهي. پر سمنڊ تائين پهچندڙ تلڇٽ ۾ گهٽتائي سبب 1996ع کان وٺي ڊيلٽا هر سال ڪجهه حد تائين سامونڊي ڪٽائي (erosion) جي نتيجي ۾ گهٽجندي پئي وڃي.&lt;ref&gt;[http://china.org.cn/english/2005/Feb/119497.htm Yellow River Delta Shrinking 7.6 Square Kilometers Annually], ''China Daily'' 1 February 2005&lt;/ref&gt;

درياهه ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جولاءِ کان آڪٽوبر تائين برساتي موسم دوران وهندو آهي، جڏهن سالياني وهڪري جو لڳ ڀڳ 60٪ حصو هن عرصي ۾ گذري ٿو. جڏهن ته آبپاشي لاءِ سڀ کان وڌيڪ پاڻي مارچ کان جون تائين گهربل هوندو آهي. اضافي پاڻي کي محفوظ ڪرڻ، ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ ڪيترائي بند تعمير ڪيا ويا آهن، پر تلڇٽ جي تمام وڏي مقدار سبب انهن جي متوقع عمر محدود آهي. تجويز ڪيل [[ڏکڻ–اتر پاڻي منتقلي منصوبو]] ۾ [[يانگزي درياهه]] مان پاڻي منتقل ڪرڻ جون ڪيترائي رٿائون شامل آهن: هڪ درياهن جي اولهندي سرچشمن وٽ، جتي اهي هڪ ٻئي جي ويجهو آهن؛ ٻي [[هان درياهه]] جي مٿئين وهڪري مان؛ ۽ ٽين قديم [[چين جي عظيم واهه]] جي رستي سان.{{Citation needed|date=May 2009}}

تلڇٽ جي وڏي مقدار سبب زرد درياهه هڪ [[رسوبي وهڪرو]] (Depositional stream) آهي، يعني جتي وهڪرو آهستو هوندو آهي، اتي اهو پاڻ سان آندل مٽيءَ جو ڪجهه حصو پنهنجي پيٽ ۾ جمع ڪندو رهي ٿو. اهي تلڇٽ هيٺئين وهڪري ۾ [[قدرتي بند]]ن جي وچ ۾ درياهه جي پيٽ کي آهستي آهستي اوچو ڪن ٿا. جيڪڏهن ٻوڏ اچي، ته درياهه انهن بندن کي ٽوڙي ڀرپاسي جي هيٺاهين ٻوڏ واري ميدان ۾ نئون وهڪرو اختيار ڪري سگهي ٿو. تاريخي طور اهڙو واقعو لڳ ڀڳ هر سئو سالن ۾ هڪ ڀيرو پيش ايندو رهيو آهي. جديد دور ۾ ٻنڌن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ٻوڏن تي ضابطو آڻڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون ڪيون ويون آهن.{{Citation needed|date=May 2009}}

==آبي بجلي جا بند==
[[File:6058-Liujiaxia-Dam.jpg|thumb|[[ليوجياشيا بند]]، [[گانسو]]]]

هيٺ زرد درياهه تي تعمير ڪيل [[آبي بجلي]] گهرن جي هڪ اڻپوري فهرست ڏنل آهي، جيڪا انهن جي پهرين آپريشن جي سال (قوسين ۾) مطابق ترتيب ڏنل آهي:

*[[سانمينشيا بند]] (1960؛ [[سانمينشيا]]، [[هينان]])
*{{ill|سانشينگگونگ بند|zh|三盛公水利枢纽}} (1966؛ [[ڊينگڪو ڪائونٽي]] &lt;small&gt;([[بايان نور]] جو حصو)&lt;/small&gt;، [[اندروني منگوليا]])
*{{ill|چنگتونگ گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|青铜峡水库}} (1968؛ [[چنگتونگشيا]]، [[ننگشيا]])
*[[ليوجياشيا بند]] (ليوجيا گھاٽي) (1974؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[ليجياشيا بند]] (1997؛ [[جينڪا ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگوشيا بند]] (يانگو گھاٽي) آبي بجلي گهر (1975؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[تيانچياو بند]] (1977؛ [[باودي ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[فوگو ڪائونٽي]]، [[شانشي]] جي سرحد تي)
*[[باپانشيا بند]] (باپان گھاٽي) (1980؛ [[شيگو ضلعو]]، [[لانژو]]، [[گانسو]])
*[[لونگيانگشيا بند]] (1992؛ [[گونگهي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[دا گھاٽي]] آبي بجلي گهر (1998؛ [[لانژو]]، [[گانسو]])
*{{ill|لي گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|李家峡水库}} (1999؛ [[هوالونگ ڪائونٽي]]، [[هائيڊونگ]]، [[چنگھائي]])
*[[وانجيازائي بند]] (1999؛ [[پيانگوان ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[اندروني منگوليا]])
*[[شياولانگڊي بند]] (2001؛ [[جييوان]]، [[هينان]])
*[[لاشيويا بند]] (2010؛ [[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگچو بند]] (2016؛ [[شنگھائي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[مائيرڊانگ بند]] (2018؛ [[ماچين ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])

2000ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب، ستن وڏن آبي بجلي گهرن (لونگيانگشيا، ليجياشيا، ليوجياشيا، يانگوشيا، باپانشيا، داشيا ۽ چنگلونگشيا) جي گڏيل نصب ٿيل بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش 5,618 ميگاواٽ هئي.&lt;ref&gt;[http://english.people.com.cn/english/200012/14/eng20001214_57817.html Yellow River Upstream Important to West-East Power Transmission] People's Daily, 14 December 2000&lt;/ref&gt;

==پارگذر==
[[File:Major cities along the Yellow River.svg|thumb|زرد درياهه جي ڪنارن سان گڏ اهم شهر]]
[[File:Yellow river pontoon bridge jinan 2008 05.jpg|thumb|[[پونٽون پل]] (لوڪو پونٽون پل {{lang-zh|s={{linktext|泺口浮桥}}|t=濼口浮橋|p=Luòkǒu Fúqiáo}}) [[جينان]]، [[شانڊونگ]] ۾ زرد درياهه تي]]

صوبي وار، هيٺئين وهڪري کان مٿئين وهڪري ڏانهن ترتيب سان اهم پلون ۽ ٻيڙين وسيلي پارگذر هي آهن:{{citation needed|date=March 2020}}

[[شانڊونگ]]
* [[ڊونگ يِنگ زرد درياهه پل]]
* [[شينگلي زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[ليجن زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[بنژو زرد درياهه روڊ-ريلوي پل]]
* [[بنژو زرد درياهه شاهراهه پل]]
* [[بنژو–لائيو ايڪسپريس وي بنژو زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[هوئي چنگ زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[جييانگ زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جي 20 چنگڊائو–ينچوان ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جينان زرد درياهه پل]]
* [[لوڪو زرد درياهه ريلوي پل]] ([[جينان]])
* [[جينان جيانبانگ زرد درياهه پل]]
* [[بيجنگ–شنگهائي تيز رفتار ريلوي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–تائيپي ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–شنگهائي ريلوي جينان نئين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[پنگيين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ليائوچينگ]])

شانڊونگ–[[هينان]]
* [[بيجنگ–ڪولون ريلوي سنڪو زرد درياهه پل]] ([[جيننگ]]–[[پويانگ]])
* [[جوانچينگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])
* [[ڊونگمِنگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])

[[هينان]]
* [[ڪائيفينگ زرد درياهه پل]] ([[ڪائيفينگ]])
* [[ژينگژو زرد درياهه پل]] ([[ژينگژو]])

[[شانسي]]–[[هينان]]
* [[سانمين زرد درياهه پل]] ([[سانمينشيا]])

[[شانشي]]–[[هينان]]
* [[هانچينگ يومينڪو زرد درياهه پل]]

[[ننگشيا]]
* [[ينچوان زرد درياهه پل]] ([[ينچوان]])

[[اندروني منگوليا]]
* [[باوتو زرد درياهه پل]] ([[باوتو]])

[[گانسو]]
* [[لانژو زرد درياهه پل]]
* [[ژونگشان پل]] ([[لانژو]])

[[چنگھائي]]
* [[داري زرد درياهه پل]]
* [[جيانژا زرد درياهه پل]]
&lt;!--* زالنگهو پارگذر--&gt;

==جيوت==
===مڇيون===
[[File:DV Paradise fish male 03.jpg|thumb|[[پيراڊائيس مڇي]] ايڪويريم جي شوقينن ۾ تمام مشهور آهي ۽ ان جو اصل اوڀر ايشيا جي دريائي نظامن، جن ۾ زرد درياهه پڻ شامل آهي، مان آهي.]]

زرد درياهه جو طاس مڇين جي لحاظ کان انتهائي مالا مال آهي. هتي 28 [[خاندان (حياتيات)|خاندانن]] ۽ 92 [[جنس (حياتيات)|جنسن]] سان تعلق رکندڙ 160 کان وڌيڪ مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن مان 19 جنسون دنيا جي ڪنهن ٻئي هنڌ نٿيون ملن (يعني [[مقامي نوع|مقامي]] آهن). تنهن هوندي به رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي، [[متعارف ڪرايل نوعون|پرڏيهي نوعن]] جي متعارف ٿيڻ ۽ حد کان وڌيڪ شڪار سبب ڪيترين ئي مقامي مڇين جي آبادي گهٽجي وئي آهي يا اهي ختم ٿي چڪيون آهن، جڏهن ته ڪيترين کي چين جي سرخ فهرست ۾ [[خطري هيٺ نوع]] قرار ڏنو ويو آهي.

ڊيمن ۽ انهن جي ذخيرن سست وهڪري ۽ بيٺل پاڻي وارين مڇين لاءِ نوان رهائشي ماحول پيدا ڪيا آهن، پر تيز وهندڙ پاڻيءَ واريون مڇيون متاثر ٿيون آهن ۽ ڪيترين قسمن جي نسل وڌائڻ لاءِ مٿانهين ۽ هيٺانهين لڏپلاڻ پڻ رڪجي وئي آهي.
2000ع واري ڏهاڪي تائين زرد درياهه جي طاس ۾ رڳو 80 مقامي مڇين جون جنسون، جيڪي 63 جنسن ۽ 18 خاندانن سان واسطو رکندڙ هيون، رڪارڊ ڪيون ويون.&lt;ref na ان جي ابتڙ، متعارف ڪرايل مڇين جو تعداد ۽ گهڻائي وڌي وئي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، جڏهن مڇي ماهر [[لي سي ژونگ (مڇي ماهر)|لي سي ژونگ]] هن علائقي جي مڇين جو پهريون جامع سروي شايع ڪيو، تڏهن رڳو هڪ متعارف ڪرايل نوع موجود هئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي تائين انهن جو تعداد 26 ٿي ويو.

ايشيائي درياهن وانگر، [[ڪارپ خاندان|ڪارپ خاندان (Cyprinidae)]] زرد درياهه جي طاس ۾ سڀ کان وڏو ۽ متنوع خاندان آهي. هن طاس ۾ 85 کان وڌيڪ ڪارپ قسمون رڪارڊ ٿيون آهن. ان کان پوءِ [[پٿريلي لوچ]] (20 کان وڌيڪ جنسون)، [[گوبي مڇيون]] (تقريباً 15 جنسون)، [[لوچ]] (تقريباً 10 جنسون) ۽ [[بيگريڊ ڪيٽ فش]] (تقريباً 10 جنسون) سڀ کان وڌيڪ متنوع خاندان آهن.

[[چنگھائي-تبت پليٽو]] جي مٿانهين حصن ۾ مقامي مڇين جون جنسون نسبتاً گهٽ آهن، جتي خاص طور تي ''[[جمناسائپرس]]''، ''[[جمناڊپٽائڪس]]''، ''[[پليٽيفاروڊون]]''، ''[[شزوپائگوپسس]]'' ۽ ''[[ٽرائپلوفائسا]]''
جهڙيون لوچون ملن ٿيون. زرد درياهه جي 18 مقامي جنسن مان 12 مٿئين وهڪري ۾ ملن ٿيون. انهن مان ڪيترين کي خطرو لاحق آهي ۽ ڪيترن ئي مٿانهين معاون درياهن ۾ هاڻي متعارف ڪرايل [[سالمن]] قسمون غالب ٿي ويون آهن.

هيٺئين وهڪري ۽ ڊيلٽا ۾ ڪيترين ئي [[کارو پاڻي|کارن]] يا [[يوريهيلائن]] مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن ۾ گوبي مڇيون، [[ايشيائي سي باس]]، [[فليٽ فش]] ۽ ''[[ٽاڪيفوگو]]'' پفر مڇيون شامل آهن.

مڇي مارڻ اڄ به اهم معاشي سرگرمي آهي، پر پڪڙ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. 2007ع ۾ ڄاڻايو ويو ته زرد درياهه مان پڪڙيل مڇين جو مقدار اڳ جي ڀيٽ ۾ 40 سيڪڙو گهٽجي ويو هو. وڏيون [[ايشيائي ڪارپ]]، [[شڪاري ڪارپ]]، [[ووچانگ بريم]] ۽ وڏيون [[ڪيٽ فش]] اڃا تائين موجود آهن، پر سڀ کان وڏيون جنسون جهڙوڪ [[چيني پيڊل فش]]، [[ڪالوگا اسٽرجن]] ۽ [[يانگزي اسٽرجن]] گذريل لڳ ڀڳ پنجاهه سالن کان زرد درياهه جي طاس ۾ ڏٺيون نه ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt;
&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.17520/biods.2020191 |title=Species diversity and conservation of freshwater fishes in the Yellow River basin|last1=Zhao |first1=Y. |journal=Biodiversity Science |display-authors=etal |date=2020 |volume=28 |issue=12 |pages=1496–1510 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

2018ع کان هر سال 1 اپريل کان 30 جون تائين زرد درياهه جي سڄي طاس ۾ مڇي مارڻ تي سالياني پابندي لاڳو ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[https://www.seetao.com/details/59194.html The Yangtze River has entered a ten-year fishing ban. What about the Yellow River]&lt;/ref&gt; 1 اپريل 2022ع کان [[چنگھائي]]، [[سيچوان]] ۽ [[گانسو]] جي مٿئين وهڪري ۾ قدرتي مڇين جي شڪار تي مڪمل پابندي لاڳو ڪئي وئي، جيڪا 2025ع جي آخر تائين جاري رهندي. باقي طاس ۾ سالياني پابندي جو عرصو 1 اپريل کان 31 جولاءِ تائين وڌايو ويو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.moa.gov.cn/govpublic/YYJ/202202/t20220222_6389264.htm 农业农村部关于调整黄河禁渔期制度的通告]&lt;/ref&gt;

===آبي زراعت===
[[File:Chinemys reevesii 02.jpg|thumb|[[چيني تلاءَ وارو ڪڇون]] (تصوير ۾ ڏيکاريل) ۽ [[چيني نرم خول وارو ڪڇون]] ٻئي زرد درياهه جا مقامي آهن، پر وڏي پيماني تي فارمن ۾ پڻ پاليا وڃن ٿا.]]

زرد درياهه عام طور تي [[چين ۾ آبي زراعت|آبي زراعت]] لاءِ وچ ۽ ڏکڻ چين جي درياهن، جهڙوڪ [[يانگزي درياهه|يانگزي]] يا [[پرل درياهه]] جيترو مناسب ناهي، پر ان جي ڪنارن سان ڪجهه علائقن ۾ آبي زراعت ڪئي وڃي ٿي. هڪ اهم مرڪز [[شِنگ يانگ]] جي درياهه ڪناري واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي، جيڪو [[ژينگژو]] کان مٿانهون آهي. 1986ع ۾ [[وانگچُن، شِنگ يانگ|وانگچُن]] ۾ مڇين جا تلاءَ ٺاهڻ شروع ٿيا، جيڪي وڌندي وڌندي 15,000 [[مو (ماپ)|مو]] (10 چورس ڪلوميٽر) تائين پهچي ويا، ۽ وانگچُن اتر چين جو سڀ کان وڏو آبي زراعت مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html |script-title=zh:黄河畔的荥阳市万亩鱼塘 |trans-title=Ten thousand of ''mu'' of fish ponds in the riverside Xingyang |website=zgnyqss.com |language=zh-hans |date=2011-09-30 |access-date=17 March 2013 |archive-date=1 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201073225/http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

زرد درياهه جي طاس ۾ ڪڇن جون ٻه مقامي جنسون ملن ٿيون: [[چيني تلاءَ وارو ڪڇون]] ۽ [[چيني نرم خول وارو ڪڇون]]. ٻنهي کي، خاص طور تي نرم خول واري ڪڇي کي، خوراڪ لاءِ وڏي پيماني تي فارمن ۾ پاليو وڃي ٿو. چيني کاڌن ۾ مشهور هن نرم خول واري ڪڇي جي هڪ قسم کي &quot;زرد درياهه ڪڇون&quot; ({{lang|zh-hans|黄河鳖}}) سڏيو وڃي ٿو. اڄڪلهه چين جي گهڻن ريسٽورنٽن ۾ استعمال ٿيندڙ اهي ڪڇون فارمن مان ايندا آهن، جيڪي زرد درياهه جي ويجهو هجن يا نه هجن.

2007ع ۾ [[وانگچُن، شِنگ يانگ]]، [[هينان]] ۾ هن قسم جي ڪڇن جي وڏي فارم جي تعمير شروع ڪئي وئي. هر سال پنج لک نه پر پنج ملين ڪڇا پالڻ جي گنجائش سان، اها سهولت هينان صوبي جي سڀ کان وڏي فارم بڻجڻ جي اميد هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm |script-title=zh:荥阳开建河南省最大黄河鳖养殖基地 |trans-title=Construction started in Xingyang on the province's largest Yellow River Turtle farm |website=zynews.com |language=zh-hans |date=2007-07-24 |access-date=17 March 2013 |archive-date=22 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222032909/http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

تمام وڏي جسامت وارو [[چيني ديو قامت سلامينڊر]]، جيڪو خوراڪ ۽ روايتي دوائن لاءِ شڪار ٿيڻ سبب سخت متاثر ٿيو آهي، زرد درياهه سميت چين جي ٻين درياهن جو مقامي جانور آهي. چين جي ڪيترن ئي علائقن ۾ هن جي وڏي پيماني تي فارمن ۾ افزائش ڪئي وڃي ٿي. جينياتي تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته قيد ۾ پاليل اڪثر سلامينڊر زرد درياهه واري نسل سان تعلق رکن ٿا. جڏهن انهن کي ٻيهر فطرت ۾ ڇڏيو وڃي ٿو ته زرد درياهه واري نسل جا سلامينڊر ٻين علائقن تائين پکڙجي وڃن ٿا، جنهن ڪري ٻين مقامي نسلن لاءِ خطرو پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=Yan2018&gt;{{Cite journal|last1=Yan|first1=Fang|last2=Lü|first2=Jingcai|last3=Zhang|first3=Baolin|last4=Yuan|first4=Zhiyong|last5=Zhao|first5=Haipeng|last6=Huang|first6=Song|last7=Wei|first7=Gang|last8=Mi|first8=Xue|last9=Zou|first9=Dahu|year=2018|title=The Chinese giant salamander exemplifies the hidden extinction of cryptic species|journal=Current Biology|volume=28|issue=10|pages=R590–R592|doi=10.1016/j.cub.2018.04.004|pmid=29787716|doi-access=free|bibcode=2018CBio...28.R590Y }}&lt;/ref&gt;

==نباتات==

زرد درياهه ڪيترن ئي ماحولياتي علائقن مان گذري ٿو، جن ۾ [[تبتي پليٽو جا الپائن جهاڙيلا علائقا ۽ چراگاهه]]، [[مرڪزي تبتي پليٽو جي الپائن اسٽيپ]]، [[ٻيلو]]، [[اورڊوس ريگستان]]، [[منگوليا–منچوريا گھاسزار]] ۽ [[بوهائي سمنڊ جا لوڻياٺي چراگاهه]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Olson |first1=David M. |last2=Dinerstein |first2=Eric |last3=Wikramanayake |first3=Eric D. |last4=Burgess |first4=Neil D. |last5=Powell |first5=George V. N. |last6=Underwood |first6=Emma C. |last7=D'amico |first7=Jennifer A. |last8=Itoua |first8=Illanga |last9=Strand |first9=Holly E. |last10=Morrison |first10=John C. |last11=Loucks |first11=Colby J. |last12=Allnutt |first12=Thomas F. |last13=Ricketts |first13=Taylor H. |last14=Kura |first14=Yumiko |last15=Lamoreux |first15=John F. |last16=Wettengel |first16=Wesley W. |last17=Hedao |first17=Prashant |last18=Kassem |first18=Kenneth R. |title=Terrestrial Ecoregions of the World: A New Map of Life on Earth |journal=BioScience |date=2001 |volume=51 |issue=11 |pages=933 |doi=10.1641/0006-3568(2001)051[0933:TEOTWA]2.0.CO;2}}&lt;/ref&gt; نباتاتي حياتي هنڌ جي لحاظ سان گهڻو مختلف آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Greer |first1=Charles |last2=Popov |first2=Igor |date=15 December 2025 |title=Yellow River: Plant and Animal Life |url=https://www.britannica.com/place/Yellow-River/Plant-and-animal-life |encyclopedia=Britannica |location=United States |access-date=28 December 2025}}&lt;/ref&gt; هيٺين علائقن، جيڪي انساني ترقيءَ کان گهڻو متاثر ٿيا آهن، اتي نباتاتي تنوع نسبتاً گهٽ آهي، ۽ نباتات ۾ بنيادي طور [[سوئيڊا|سيپ ويڊ]]، [[فريگمائٽس آسٽرالس|فريگمائٽس]]، [[سيٽاريا ويرڊس]]|فاڪس ٽيل گھاس]]، [[امپيراٽا سلنڊريڪا|ڪونائي گھاس]] ۽ [[ٽيمرڪس چائينينسس|ٽيمرسڪ]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Xu |first1=Zhen |last2=Li |first2=Renqiang |last3=Dou |first3=Wenjun |last4=Wen |first4=Hui |last5=Yu |first5=Shulin |last6=Wang |first6=Pan |last7=Ning |first7=Lehua |last8=Duan |first8=Jiaquan |last9=Wang |first9=Jichun |title=Plant Diversity Response to Environmental Factors in Yellow River Delta, China |journal=Land |date=20 February 2024 |volume=13 |issue=3 |pages=264 |doi=10.3390/land13030264 |doi-access=free |bibcode=2024Land...13..264X }}&lt;/ref&gt;

===نباتاتي تبديليون===
درياهه جي ڊيلٽا جي ڇڏيل حصن ۾ [[ڪاٺيلا ٻوٽن جي واڌ]] سبب جڙي ٻوٽين جي تنوع ۾ گهٽتائي اچي ٿي، جنهن سان مٽيءَ جون خاصيتون تبديل ٿين ٿيون ۽ انهن آبي دلدلي ماحولياتي نظامن جي ماحولياتي توازن ۽ ڪارڪردگي تي ممڪن اثر پوي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Jiaxuan |last2=Luo |first2=Mengjiao |last3=Qu |first3=Fanzhu |last4=Sun |first4=Bowen |last5=Yu |first5=Yang |last6=Meng |first6=Ling |date=2025-05-21 |title=Impacts of Shrub Encroachment on Vegetation Community and Soil Characteristics in Coastal Wetlands of the Abandoned Yellow River Course |journal=Agronomy |language=en |volume=15 |issue=5 |pages=1258 |doi=10.3390/agronomy15051258 |doi-access=free |bibcode=2025Agron..15.1258L |issn=2073-4395}}&lt;/ref&gt;

===تحفظ جون ڪوششون===
[[شانگچيو]] کان ٻاهر واقع شانگچيو زرد درياهه قديم وهڪري جو قومي ٻيلو پارڪ هڪ انساني هٿان تيار ڪيل ٻيلو آهي، جيڪو زرد درياهه واري علائقي جي حياتياتي تنوع جي جزوي بحالي لاءِ قائم ڪيو ويو آهي. هي پارڪ حياتياتي تنوع جو مالڪ آهي، مصنوعي ٻيلن بابت تحقيق لاءِ اهم وسيلي طور ڪم ڪري ٿو ۽ ڪجهه [[خطري هيٺ نوع|خطري هيٺ آيل نوعن]] لاءِ محفوظ پناهه گاهه پڻ فراهم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wang |first1=Xiaofang |last2=Song |first2=Yiming |last3=Zhang |first3=Xiangju |last4=Hou |first4=Heping |last5=Li |first5=Yongsheng |title=Plant Diversity Research in Shangqiu Yellow River Ancient Course National Forest Park, China |journal=Forests |date=20 October 2024 |volume=15 |issue=10 |pages=1831 |doi=10.3390/f15101831 |doi-access=free |bibcode=2024Fore...15.1831W }}&lt;/ref&gt;

==آلودگي==
{{see also|چين ۾ پاڻي جي آلودگي}}

25 نومبر 2008ع تي ''[[دي گارجين]]'' جي صحافيه ٽانيا برينيگن پنهنجي رپورٽ ''&quot;چين جي ماءُ درياهه: زرد درياهه&quot;'' ۾ دعويٰ ڪئي ته سخت [[چين ۾ پاڻي جي آلودگي|پاڻيءَ جي آلودگي]] سبب چين جي زرد درياهه جو هڪ ٽيون حصو زرعي يا صنعتي استعمال لاءِ به ناقابلِ استعمال بڻجي چڪو آهي، جنهن جو وڏو سبب ڪارخانن مان نڪرندڙ فضلو ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن جو نيڪال آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2008/nov/25/water-china|title= One-third of China's Yellow River 'unfit for drinking or agriculture' Factory waste and sewage from growing cities has severely polluted major waterway, according to Chinese research|author-last1=Branigan|author-first1= Tania |date=25 November 2008|work=The Guardian |location=UK|access-date=14 March 2009}}&lt;/ref&gt;

درياهه پنهنجي پهرئين وڏي شهر [[شيننگ]] تائين پهچندي ئي شديد آلودگي جو شڪار ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=行程3000公里 亲眼目睹黄河水污染现状(组图) |trans-title=Travelling 3000km to document the pollution of the Yellow River in pictures|date=2004-09-16|work= 北京青年报|via=Sina|url=http://finance.sina.com.cn/x/20040916/09041027452.shtml }}&lt;/ref&gt;

[[زرد درياهه ڪنزرويئنسي ڪميشن]] 2007ع ۾ درياهه جي 8,384 ميلن کان وڌيڪ حصي جو سروي ڪيو ۽ ٻڌايو ته درياهه جي 33.8 سيڪڙو حصي جي پاڻيءَ جو معيار [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] جي معيار موجب &quot;سطح پنج&quot; کان به هيٺ هو. سطح پنج جو پاڻي پيئڻ، آبي زراعت، صنعتي استعمال يا زرعي مقصدن لاءِ به مناسب نه هوندو آهي. رپورٽ موجب گذريل سال درياهه جي نظام ۾ مجموعي طور 4.29 ارب ٽن فضلو ۽ گندو پاڻي خارج ڪيو ويو، جنهن مان 70 سيڪڙو صنعتن ۽ پيداواري ادارن، 23 سيڪڙو گهريلو نيڪال، ۽ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻين ذريعن مان آيو هو.{{which|date=October 2011}}

==ثقافت ۾==
[[File:Mother Huang He Lanzhou.jpg|right|thumb|[[لانژو]] ۾ زرد درياهه جي ماءُ (黄河母亲雕塑) جو مجسمو]]

{{Quote box
| quote =
هوا گجندي پئي اچي، گهوڙا هڻڪارون ڪري رهيا آهن،&lt;br&gt;
زرد درياهه گجندو پيو وهي، زرد درياهه گجندو پيو وهي!&lt;br&gt;
...&lt;br&gt;
جبلن ۾ لکين بهادر سپاهي موجود آهن!&lt;br&gt;
۽ ميدان بهادر گوريلا ويڙهاڪن سان ڀرجي ويا آهن!&lt;br&gt;
سڀئي [[ٻي چين-جاپان جنگ|جاپاني حملي آورن]] سان وڙهڻ لاءِ گڏ ٿيا آهن!&lt;br&gt;
پنهنجون سڀئي پستولون ۽ بندوقون سنڀاليو.&lt;br&gt;
پنهنجون سڀئي تلوارون ۽ نيزا مضبوطيءَ سان جهليو!&lt;br&gt;
زرد درياهه جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
[[اتر چين جو ميدان|اتر]] جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
ملڪ جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
پنهنجي وطن جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
| author = [[گوانگ ويران]] ۽ [[شيان شنگهائي]]
| source = ''[[زرد درياهه ڪنٽاٽا]]''، 1939ع
| width = 30%
}}

هڪ روايتي عقيدي موجب زرد درياهه [[تيان]] (آسمان) مان وهي ٿو ۽ [[کيرائين واٽ]] جو تسلسل آهي. چيني ڏند ڪٿا موجب [[ژانگ چيان]] کي زرد درياهه جو سرچشمو ڳولڻ لاءِ موڪليو ويو. ڪيترن ڏينهن تائين درياهه ۾ سفر ڪرڻ کان پوءِ هن هڪ [[ڳئون چاريندڙ ۽ اُڻندڙ ڇوڪري]] کي ڏٺو. جڏهن هن ڇوڪريءَ کان پنهنجي جاءِ بابت پڇيو ته هن کيس پنهنجو [[شٽل (اُڻت)|اُڻت وارو شٽل]] ڏنو ۽ چيو ته اهو نجومي يان جون پِنگ (嚴君平) کي ڏيکاريندو. جڏهن ژانگ واپس موٽيو ته نجومي ان کي اُڻندڙ ڇوڪري ([[ويگا]]) جو شٽل سڃاتو ۽ ٻڌايو ته جنهن وقت ژانگ اهو شٽل حاصل ڪيو هو، تڏهن هن هڪ [[سيارو|آوارو تارو]] اُڻندڙ ڇوڪري ۽ ڳئون چاريندڙ ([[الطائر]]) جي وچ مان گذرندي ڏٺو هو.&lt;ref name=&quot;CBDChangChenchou&quot;&gt;{{ChineseBioDict|Chang Chên-chou}}&lt;/ref&gt;

[[هيبي]] ۽ [[هينان]] صوبن جا نالا زرد درياهه مان نڪتل آهن. انهن جا مطلب ترتيبوار &quot;درياهه جي اتر&quot; ۽ &quot;درياهه جي ڏکڻ&quot; آهن، جيتوڻيڪ تاريخي طور انهن جي وچ واري سرحد ڪڏهن به مستقل نه رهي آهي، ۽ موجوده وقت ۾ هيبي ۽ هينان جي سرحد زرد درياهه بدران [[ژانگ درياهه]] آهي.

;ماءُ درياهه ۽ چيني تهذيب جو گهوارو
روايتي طور اهو عقيدو آهي ته چيني تهذيب جي شروعات زرد درياهه جي طاس ۾ ٿي. چيني ماڻهو هن درياهه کي &quot;ماءُ درياهه&quot; ۽ &quot;چيني تهذيب جو گهوارو&quot; سڏين ٿا.

[[چين جي تاريخ]] دوران زرد درياهه کي هڪ ئي وقت نعمت ۽ مصيبت ٻنهي طور ڏٺو ويو آهي، تنهنڪري ان کي &quot;چين جو فخر&quot; ۽ &quot;چين جو ڏک&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;Cheng, Linsun and Brown, Kerry (2009) ''Berkshire encyclopedia of China'', Berkshire Publishing Group, p. 1125 {{ISBN|978-0-9770159-4-8}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ ۾ هي درياهه مغربي ۽ جاپاني سامراجيت جي مقابلي ۾ اڀرندڙ چيني قوم جي علامت بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Chen |first=Fei |date=2019 |title=Rediscovering the Yellow River and the Yangtze River: the Circulation of Discourses on the North–South Dichotomy between Late Qing China and Meiji Japan |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-asian-studies/article/abs/rediscovering-the-yellow-river-and-the-yangtze-river-the-circulation-of-discourses-on-the-northsouth-dichotomy-between-late-qing-china-and-meiji-japan/FA789BD0E4991B50B13D68B3ECD3C6BF |journal=International Journal of Asian Studies |volume=16 |issue=1 |pages=33–51 |doi=10.1017/S1479591418000323 |issn=1479-5914|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ان کان به اڳ، زرد درياهه بابت بيشمار شاعريون ۽ لوڪ ڪهاڻيون زباني روايتن ذريعي نسل در نسل منتقل ٿينديون رهيون، جيڪي ان کي &quot;چيني روح جي علامت&quot; طور پيش ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The 'Yellow River Piano Concerto': Politics, Culture, and Style|last=Chen|first=Shing-Lih|date=1995|journal=University of British Columbia}}&lt;/ref&gt;

;آفتن جو درياهه
اتر چين جي ميدان ۾ چيني تهذيب جي ارتقا ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪرڻ باوجود، زرد درياهه جي بار بار ايندڙ ٻوڏن ۽ پنهنجي وهڪري جي تبديليءَ سبب درياهه جي ڪنارن تي رهندڙ آباديءَ کي وڏين آفتن کي منهن ڏيڻو پيو، تنهنڪري ان کي &quot;آفتن جو درياهه&quot; ({{lang-zh|s=灾难河}}) پڻ چيو وڃي ٿو. زرد درياهه جو انتظام تاريخ جي مختلف دورن ۾ ڪيترين ئي چيني سلطنتن لاءِ هڪ وڏو سياسي مسئلو رهيو آهي.&lt;ref&gt;[http://36.112.18.13/Qikan/Article/Detail?id=75778371504849534853484949 基于黄河灾害研究综述的思考 On a Review of the Disasters from the Yellow River]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://cdo.develpress.com/?p=10096 黄河安澜呼唤生态保护和高质量发展]&lt;/ref&gt;

;جڏهن زرد درياهه صاف وهي
ڪڏهن ڪڏهن زرد درياهه کي شاعراڻي انداز ۾ &quot;گدلو وهڪرو&quot; ({{lang-zh|first=t|labels=no|s={{linktext|浊|流}}|t={{linktext|濁|流}}|p=Zhuó Liú}}) پڻ سڏيو ويندو آهي. چيني محاورو &quot;جڏهن زرد درياهه صاف وهي&quot; اهڙي واقعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪو ڪڏهن به نه ٿيندو، ۽ اهو انگريزي محاوري &quot;when pigs fly&quot; سان مشابهت رکي ٿو.{{citation needed|date=March 2023}}

[[يونگلي شهنشاهه]] جي دور ۾ &quot;زرد درياهه جي صاف وهڻ&quot; کي هڪ نيڪ شگون سمجهيو ويو. ان سان گڏ [[چيلن]] (1414ع ۾ [[بنگال]] جي سفارت پاران [[ژينگ هي]] جي جهازن وسيلي چين آندل آفريقي زرافو)، [[زويو]] ۽ ٻين غيرمعمولي قدرتي واقعن جي ظاهر ٿيڻ کي به خوش نصيبي جي نشاني قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=duy&gt;{{Cite journal
|first=J.J.L.|last=Duyvendak|jstor=4527170
|title=The True Dates of the Chinese Maritime Expeditions in the Early Fifteenth Century
|journal=T'oung Pao |series=Second Series|volume=34|issue=5|year=1939|pages=401–403}}&lt;/ref&gt;

==سياحت==
[[File:Kanbula Geopark.png|thumb|[[ڪنبولا نيشنل جيوپارڪ]]، [[چنگھائي]]]]

زرد درياهه سان لاڳاپيل ڪيترائي مشهور سياحتي ماڳ آهن، جن ۾ [[چنگھائي]] جو ڪنبولا [[يونيسڪو]] گلوبل جيوپارڪ، [[گانسو]] ۾ [[ليوجياشيا ڊيم]] ڀرسان [[بنگلنگ مندر|بنگلنگ غارن وارا مندر]]، [[گانسو]] جو [[زرد درياهه پٿرن وارو ٻيلو]]، ۽ [[شانشي]] ۾ [[هوڪو آبشار]] شامل آهن.

1986ع ۾ چيني رافٽنگ ٽيمن پهريون ڀيرو زرد درياهه جو مڪمل سفر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blog.westminster.ac.uk/contemporarychina/the-yangtze-river-conquest-rafting-for-chinas-honour/ |title=The Yangtze River conquest: rafting for China's honour}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ زرد درياهه جي مڪمل ڊيگهه تي پيادل هلڻ ۽ سائيڪل ذريعي سفر ڪرڻ جون به ڪامياب ڪوششون ڪيون ويون آهن، جيتوڻيڪ مٿئين وهڪري جا ڪي حصا اهڙا آهن جتي درياهه جي ڪناري تائين پهچ ممڪن ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.josephrock.net/2025/02/next-trip-cycling-yellow-river-from-sea.html |title=Next trip: Cycling Yellow River from Sea}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>50u0ej0sofed4qtogs2q4x53ipnewmb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390148</id>
      <parentid>390147</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T08:31:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* نباتات */</comment>
      <origin>390148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104991" sha1="fmybbpnvnt96exs77uozq0kx04lcgwo" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

=== تهذيب جي جنم ڀومي ===
{{see also|زرد درياهه جي تهذيب}}

[[File:Nine Provinces of China.png|thumb|عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو]]
[[File:Western Zhou geography.svg|thumb|[[مغربي زو خاندان]] جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.]]

[[چيني ڏند ڪٿا]] موجب ديو قامت [[ڪوا فو]] سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ [[وي درياهه]] جو پاڻي پي ويو.&lt;ref&gt;Summary of the story given in the definition of {{lang|zh|夸父追日}}: {{cite book|script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title=[[Xiandai Hanyu Cidian|A Dictionary of Current Chinese]] (Seventh Edition) |date=1 September 2016|publisher=[[The Commercial Press]] |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}&lt;/ref&gt;

[[بهار ۽ سرءُ وارو دور|بهار ۽ سرءُ جي دور]]&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;&gt;Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map &quot;4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)&quot;. {{in lang|fr}}&lt;br/&gt; English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}&lt;/ref&gt; ۽ [[چن خاندان]] جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، [[لويانگ]] کان گذرڻ کان پوءِ درياهه [[شانشي]] ۽ [[هينان]] صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ [[هيبي]] ۽ [[شنڊونگ]] جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده [[تيانجن]] جي ويجهو [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

[[ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه]] جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري [[عظيم يو]] کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|黄河水利委员会黄河志总编辑室|2010|loc=一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代}}&lt;/ref&gt;

''[[يو گونگ]]'' ۾ لکيل آهي: &quot;جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡}}&lt;/ref&gt;

هتي ذڪر ڪيل &quot;جشي&quot; مان مراد موجوده [[چنگھائي]] صوبي جي [[شون هوا سالار خودمختيار ضلعو]] ڀرسان واقع [[آمني ماچن جبل]] آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف [[هوائين]] ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي [[سان مين]] ۽ [[مينگجن]] کان گذرندي [[لو درياهه (هينان)|لو درياهه]] سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو [[دائي پي جبل]] جي اتر کان، [[ژانگ درياهه]] کي پار ڪندي، موجوده [[چوژو ضلعو]] ([[هيبي]]) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده [[شين ضلعو]] وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي [[چنگ ضلعو]] جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار [[تيانجن]] جي ڏکڻ اوڀر مان [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر ''يو گونگ'' ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي &quot;يو درياهه&quot; سڏيو وڃي ٿو.

=== يو درياهه جي وهڪري جي تبديلي ===

[[ژو خاندان]] جي [[ژو جي بادشاهه ڊِنگ|بادشاهه ڊِنگ]] جي حڪومت جي پنجين سال (602 ق.م.) ۾ درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري کي ڇڏي ڪيترائي سؤ ڪلوميٽر اوڀر طرف منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه [[لي يانگ]] (موجوده [[شون ضلعو]]، [[هينان]] جي ڏکڻ اولهه) ۾ سوشو نالي هنڌ وٽ پنهنجا ڪنارا ٽوڙي ٻاهر نڪري آيو ۽ يو درياهه جي اصل وهڪري کان هٽي ويو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|漢書|chapter=卷029|quote=王横言：&quot;禹之行河水，本随西山下东北去。《周谱》云：'定王五年河徙'，则今所行，非禹之所穿也。&quot;}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ اهو [[ژانگ وو]] (موجوده [[ڇانگ ضلعو]]، [[هيبي]] جي اتر اوڀر) وٽ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ٿيو، جيڪو [[عظيم يو]] طرفان ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ کان پوءِ تاريخ ۾ زرد درياهه جي وهڪري جي پهرين وڏي تبديلي مڃي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=禹河大徙|url=http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|website=黄河网|publisher=水利部黄河水利委员会|accessdate=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424174203/http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|archive-date=2017-04-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
سوشو وٽ رخ بدلائڻ کان پوءِ نئون وهڪرو تقريباً [[هوا ضلعو]] کان اوڀر طرف وهندو هو، پوءِ [[هينان]] ۾ [[پويانگ]] جي اتر اولهه مان گذرندي اتر طرف مڙندو هو. ان کان پوءِ [[شنڊونگ]] جي [[گوان ضلعو]] جي اتر ۾ ٻيهر اوڀر طرف مڙي، پوءِ [[چي پنگ]] مان گذرندي وري اتر طرف وڌندو هو، [[هيبي]] جي [[ڇانگژو]] مان آهستي آهستي اتر طرف منتقل ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده [[هوانگ هوا]] ضلعي جي اتر ۾ [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡锥指|[[胡渭]]|quote=周定王五年河徙，自宿胥口东行漯川，右经滑台城(滑县旧城)，又东北经黎阳县(泼县东北兰里)南，又东北经凉城县，又东北为长寿津，河至此与深川别行而东北入海，水经谓之大河故渎。}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران يو درياهه جو اصل وهڪرو ڪجهه وقت تائين وقفي وقفي سان پاڻي کڻندو رهيو، پر [[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] جي وچ ڌاري مڪمل طور سڪي ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|袁仲翔|王质彬|徐福龄|1991|loc=一、夏商西周春秋战国时期}}&lt;/ref&gt;
[[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] ۾ بندن، واهن ۽ ذخيرن کي نقصان پهچائڻ ۽ دشمن رياستن کي ٻوڏ ۾ ٻوڙڻ هڪ عام فوجي حڪمت عملي بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Floods&quot;&gt;Allaby, Michael &amp; Garrat, Richard. ''Facts on File Dangerous Weather Series: [https://books.google.com/books?id=QTKbcWwJ90MC&amp;pg=PA142 Floods]'', p. 142. Infobase Pub., 2003. {{ISBN|0-8160-5282-4}}. Accessed 15 October 2011.&lt;/ref&gt;
ڇو ته زرد درياهه جي وادي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] کان [[گوانژونگ]] واري علائقي ۽ [[چن رياست]] ڏانهن وڃڻ جو اهم رستو هئي، تنهنڪري چن رياست [[هانگو لنگهه]] کي مضبوط قلعن سان محفوظ ڪيو. هتي ڪيترائي اهم معرڪا ٿيا، ۽ اهو [[هان خاندان]] جي گاديءَ وارن شهرن [[چانگ آن]] ۽ [[لويانگ]] جي حفاظت لاءِ به هڪ اهم دفاعي لنگهه هو.
11ع ۾ آيل وڏي ٻوڏ کي مختصر عرصي واري [[شن خاندان]] جي زوال جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 70ع واري ٻي وڏي ٻوڏ کان پوءِ درياهه ٻيهر [[شنڊونگ]] جي اتر مان تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي واپس اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== شاهي دور ===

ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات کان پوءِ [[هانگو لنگهه]] جي فوجي اهميت گهٽجڻ لڳي، ۽ وڏا قلعا ۽ فوجي اڏا [[تونگ لنگهه|تونگ گوان]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. 923ع ۾ [[بعد وارو ليانگ]] خاندان جي جنرل [[دوان نِنگ]] پنهنجي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي [[بعد وارو تانگ]] کان بچائڻ جي ناڪام ڪوشش ۾ بند ڀڃرائي لڳ ڀڳ {{convert|1000|sqmi|sp=us}} علائقو ٻوڙي ڇڏيو. [[سونگ خاندان|سونگ]] دور جي انجنيئر [[لي چون]] پڻ 1020ع ۾ [[ليائو خاندان|ختان]] جي حملي کان بچاءَ لاءِ زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري کي ٻوڙڻ جي ساڳي تجويز ڏني، پر اها رد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي رياستن وچ ۾ ٿيل [[چانيوان معاهدو]] سونگ حڪومت کي نوان کاهه کوٽڻ يا درياهه جو رخ تبديل ڪرڻ کان واضح طور روڪيندو هو.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;&gt;Elvin, Mark &amp; Liu Cuirong&lt;!--sic--&gt; (eds.) ''Studies in Environment and History:'' ''[https://books.google.com/books?id=tAxmcRXKpaUC&amp;pg=PA554 Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History]'', pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. {{ISBN|0-521-56381-X}}.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به بند ٽٽندا رهيا. [[1034ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1034ع ۾ هينگ لونگ]] وٽ بند ٽٽڻ سبب درياهه ٽن وهڪرن ۾ ورهائجي ويو ۽ [[ديژو]] ۽ [[بوزو (جديد شنڊونگ)|بوزو]] جي اترين علائقن ۾ بار بار ٻوڏون آيون.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; سونگ حڪومت پنجن سالن تائين پراڻو وهڪرو بحال ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪندي رهي. صرف هڪ سال اندر 35,000 کان وڌيڪ مزدور، 100,000 ڀرتي ڪيل ڪارڪن، ۽ 220,000 ٽن ڪاٺ ۽ بانس استعمال ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; پر آخرڪار 1041ع ۾ اهو منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. ان کان پوءِ نسبتاً آهستي وهندڙ درياهه 1048ع ۾ [[شانگهو]] وٽ ٻيهر بند ٽوڙي پنهنجو مکيه وهڪرو اتر طرف [[تيانجن]] ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== ڏاکڻو وهڪرو وارو دور ===
[[File:546 of 'The International Geography. ... Edited by H. R. Mill' (11167528043).jpg|thumb|زرد درياهه جي پراڻن ۽ موجوده ڇوڙن جو نقشو]]
[[File:Ming Zuling.png|thumb|[[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم ڀرسان [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] ۽ [[منگ زولِنگ]] جو نقشو، جيڪو [[پان جيشُن]] جي ''Overview of River Maintenance'' جي [[چار خزانا مڪمل لائبريري]] واري ايڊيشن مان ورتل آهي. [[چنگ خاندان]] واري ايڊيشن تائين 1680ع جي ٻوڏ سبب اهي سڀ هنڌ پاڻي هيٺ اچي چڪا هئا.]]

1128ع کان 1855ع تائين زرد درياهه پنهنجي اڄوڪي رستي موجب [[بوهائي سمنڊ]] ۾ نه پر ڏکڻ طرف وهي [[هوائي درياهه]] سان ملي موجوده اتر [[جيانگسو صوبو]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان [[زرد سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. 1128ع ۾ [[ڪائيفينگ]] جي گورنر [[دو چونگ]] {{nowrap|({{lang|zh|{{linktext|杜|充}}}})}} جي اڳواڻي هيٺ [[سونگ خاندان]] جي فوجن [[جن خاندان (1115–1234)|جن خاندان]] جي وڌندڙ فوج کي روڪڻ لاءِ زرد درياهه جا ڏاکڻا بند ٽوڙي ڇڏيا. ان جي نتيجي ۾ درياهه جو وڏو رخ بدلجي ويو ۽ زرد درياهه [[سي درياهه]] ۽ [[هوائي درياهه]] جي ٻين معاون درياهن کي پنهنجي وهڪري ۾ شامل ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=Yunzhen |last2=Syvitski |first2=James PM |last3=Shu |first3=Gao |last4=Overeem |first4=Irina |last5=Kettner |first5=Albert J |title=Socio-economic Impacts on Flooding: A 4000-Year History of the Yellow River, China |journal=Ambio |date=2012 |volume=41 |issue=7 |pages=682–698 |doi=10.1007/s13280-012-0290-5 |pmid=22673799 |pmc=3472015|bibcode=2012Ambio..41..682C }}&lt;/ref&gt; تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زرد درياهه مڪمل طور [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ کان وهي [[زرد سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو. 1194ع تائين هوائي درياهه جو ڇوڙ گپ سان بند ٿي ويو هو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;&gt;Grousset, Rene. ''The Rise and Splendour of the Chinese Empire'', p. 303. University of California Press, 1959.&lt;/ref&gt; گپ جي وڏي مقدار سبب، جڏهن بعد ۾ زرد درياهه ٻيهر پنهنجو رخ تبديل ڪيو، تڏهن به هوائي درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن واپس نه وڃي سگهيو، بلڪه ان جو پاڻي [[هونگزي ڍنڍ]] ۾ گڏ ٿيڻ لڳو ۽ پوءِ ڏکڻ طرف [[يانگزي درياهه]] ڏانهن وهي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pietz |first1=David A. |title=The Yellow River |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674058248 |page=50}}&lt;/ref&gt;

[[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1344ع جي ٻوڏ]] دوران زرد درياهه ٻيهر [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ طرف وهي ويو. ان وقت [[يوان خاندان]] زوال پذير هو، ۽ شهنشاهه درياهه جا نوان بند اڏائڻ لاءِ وڏي انگ ۾ ماڻهن کي جبري پورهئي تي لڳايو. انهن سخت حالتن بغاوتن کي جنم ڏنو، جيڪي آخرڪار [[منگ خاندان]] جي قيام جو سبب بڻيون.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;/&gt; 1391ع ۾ [[1391ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|ٻي وڏي ٻوڏ]] دوران درياهه [[ڪائيفينگ]] کان [[فينگيانگ ضلعو]] ([[آنهوئي]]) تائين ٻوڏ آندي. آخرڪار [[1494ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1494ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ عوامي تعميراتي منصوبن دوران خواجه سرا [[لي شِنگ]] درياهه جي وهڪري کي مستحڪم بڻايو.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt; 16هين صديءَ دوران به درياهه ڪيترائي ڀيرا ٻوڏ آندو، جن ۾ 1526ع، 1534ع، 1558ع ۽ 1587ع جون ٻوڏون شامل آهن، ۽ هر ٻوڏ هيٺئين وهڪري ۾ تبديلي آندي.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;&gt;Tsai, Shih-Shan Henry. ''SUNY Series in Chinese Local Studies'': ''[https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC&amp;pg=PA200 The Eunuchs in the Ming Dynasty]''. SUNY Press, 1996. {{ISBN|0791426874}}, 9780791426876.&lt;/ref&gt;

[[1642ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1642ع جي ٻوڏ]] انسانن جي پيدا ڪيل هئي. [[ڪائيفينگ]] جي منگ گورنر شهر جو ڇهن مهينن کان گهيرو ڪندڙ هاري اڳواڻ [[لي زِيچينگ]] جي فوجن کي تباهه ڪرڻ لاءِ بند ٽوڙڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;Lorge, Peter Allan. ''[https://books.google.com/books?id=SE2Gw8rjuXQC&amp;pg=PA147 War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795]'', p. 147. Routledge, 2005. {{ISBN|978-0-415-31691-0}}.&lt;/ref&gt; نتيجي ۾ باغين بدران پنهنجو ئي شهر تباهه ٿي ويو، ۽ ٻوڏ، ڏڪار ۽ وبائن سبب شهر جي اڳوڻي 378,000 آبادي مان لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref&gt;[[Xu Xin (Judaic scholar)|Xu Xin]]. ''[https://books.google.com/books?id=GAAWkYBNu5sC&amp;pg=PA47 The Jews of Kaifeng, China: History, Culture, and Religion]'', p. 47. Ktav Publishing Inc, 2003. {{ISBN|978-0-88125-791-5}}.&lt;/ref&gt; هي خوشحال شهر تقريباً ويران ٿي ويو ۽ پوءِ [[چنگ خاندان]] جي [[ڪانگشي شهنشاهه]] جي دور ۾ ٻيهر آباد ڪيو ويو.

شاهي دور ۾ اهو سوال هميشه تڪراري رهيو ته ٻوڏ کي ڪيتري شدت سان روڪڻ گهرجي ۽ جڏهن درياهه پنهنجو رخ بدلائي ته ڇا ان کي ٻيهر پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو وڃي يا نه. جاگرافيدان چارلس گرير موجب ٻن مختلف نظرين جو وجود هو. هڪ، جنهن کي هو [[ڪنفيوشس ازم]] سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿو، درياهه کي اوچن بندن جي وچ ۾ محدود رکڻ جي حمايت ڪندو هو ته جيئن پوک لائق زمين وڌ کان وڌ محفوظ رهي. ٻيو، جنهن کي هو [[تائوازم]] سان منسوب ڪري ٿو، گهٽ اوچائي وارن بندن جو حامي هو، جيڪي هڪ ٻئي کان 5 کان 10 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي هجن.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|pages=387–88|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; [[سونگ خاندان]] جي [[سونگ جي شهنشاهه رين زونگ|رين زونگ]] ۽ [[سونگ جي شهنشاهه شين زونگ|شين زونگ]] جي دور ۾، جڏهن درياهه بار بار بند ٽوڙي اتر ۽ اولهه طرف منتقل ٿيندو رهيو، درٻاري عملدارن ۾ ان ڳالهه تي ڊگهو اختلاف رهيو ته ڇا وڏي خرچ سان درياهه کي وري پراڻي وهڪري ڏانهن آڻڻ گهرجي يا نه. آخرڪار شين زونگ حڪم ڏنو ته درياهه کي پنهنجي نئين وهڪري ۾ ئي رهڻ ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Lamoroux|author-first1= Christian|title=From the Yellow River to the Huai, chapter 15 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|pages=556–571|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

روايتي ٻوڏ ڪنٽرول لاءِ [[بند (پاڻي)|بند]]، [[ريوٽمينٽ]]، پاڻي جي زور کي گهٽائڻ لاءِ حفاظتي ڀتيون، اضافي پاڻي گڏ ڪرڻ وارا تلاءَ، نيڪالي وارا واهه ۽ [[پولڊر]] استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|page=388|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; انهن طريقن بابت [[پان جيشُن]] جهڙن عملدارن تفصيلي ڪتاب پڻ لکيا.&lt;ref&gt;''Overview on River Management'' {{nowrap|({{lang|zh|《河防一覽》}}}} {{transliteration|zh|Héfáng yīlǎn}}), 1590.&lt;/ref&gt; پان جيشُن جو خيال هو ته درياهه جي مختلف شاخن کي گڏ ڪرڻ سان وهڪري جي طاقت وڌندي، جنهن سان گپ کي هيٺ کڻي وڃڻ جي صلاحيت به وڌندي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Elvin|author-first1= Mark |author-last2= Su |author-first2=Ninghu|title=The Influence of the Yellow River on Hangzhou Bay since AD 1000, chapter 10 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|page=400|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به زرد درياهه، [[هوائي درياهه]] ۽ [[عظيم واهه]] جي سنگم واري علائقي ۾ حالتون ايتريون پيچيده رهيون، جو 1680ع جي وڏي ٻوڏ علائقي جي اهم مرڪز [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] کي مڪمل طور ٻوڙي ڇڏيو، جنهن کان پوءِ پان جيشُن کي درٻار مان هٽايو ويو. ان ٻوڏ دوران ويجهو واقع [[منگ ابن ڏاڏن جو مقبرو]] به [[هونگزي ڍنڍ]] هيٺ صدين تائين دفن رهيو، جيستائين جديد آبپاشي ۽ ٻوڏ ڪنٽرول منصوبن سبب پاڻيءَ جي سطح گهٽ نه ٿي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي کان کوٽائي ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع نه ٿيو.

{{wide image|Qianlong Emperor’s Southern Inspection Tour, Scroll 4, Confluence of the Huai and Yellow Rivers.jpg|3300px|''[[قيان لونگ شهنشاهه]] جي ڏاکڻي دوري'' جي چوٿين طومار ۾ [[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم جو منظر ڏيکاريل آهي.}}

=== اوڻيهين صديءَ کان موجوده دور تائين ===
[[File:Tchagan-Kouren.png|thumb|1851ع ۾ هيڪو شهر (هاڻوڪي [[ٽوگتو ضلعي]]، [[اندروني منگوليا]])]]
[[File:1938 Yellow River flood.jpg|right|thumb|1938ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ دوران [[قومپرست چيني فوج]] جا سپاهي.]]

[[1851ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1851ع کان 1855ع]] جي وچ ۾&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt;، [[نيئن بغاوت]] ۽ [[تائي پنگ بغاوت]] دوران آيل ٻوڏن سبب زرد درياهه ٻيهر اتر طرف موٽي آيو. [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1887ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 900,000 کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;&gt;International Rivers Report. &quot;[http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf Before the Deluge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704083330/http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf |date=4 July 2008 }}&quot;. 2007.&lt;/ref&gt; ۽ اها ڏڪار ۽ وبائن کي ڇڏي تاريخ جي ٻئي سڀ کان وڏي قدرتي آفت مڃي وڃي ٿي. [[1897ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1897ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ زرد درياهه تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي قائم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Needham, Joseph. ''Science and Civilization in China''. Vol. 1. ''Introductory Orientations'', p. 68. Caves Books Ltd. (Taipei), 1986 {{ISBN|052105799X}}.&lt;/ref&gt;

1898ع جي ٻوڏ [[شنڊونگ]] جي ڪيترين ئي آباديُن کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}} ان کان پوءِ آيل ڏڪار ۽ عيسائي مشنرين جي سرگرمين سبب ڳوٺاڻن سماج ۾ پيدا ٿيل سماجي ڇڪتاڻ [[باڪسر تحريڪ]] ۽ [[باڪسر بغاوت]] جي اڀار جا اهم سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}}

[[1931ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1931ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;/&gt; ۽ اها انساني جاني نقصان جي لحاظ کان تاريخ جي سڀ کان وڏي رڪارڊ ٿيل ٻوڏ مڃي وڃي ٿي.

9 جون 1938ع تي، [[ٻي چين-جاپان جنگ]] دوران، [[چيانگ ڪائي شيڪ]] جي حڪم تي [[ڪومنٽانگ]] فوجن [[هوايوانڪو، هينان|هوايوانڪو]] ڀرسان زرد درياهه جا بند ٽوڙي ڇڏيا. ڪينيڊين مورخ ڊائنا ليري ان کي &quot;جنگ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل قدرتي آفت&quot; قرار ڏنو آهي. هن ڪارروائي جو مقصد &quot;پاڻي کي سپاهين جي متبادل طور استعمال ڪرڻ&quot; واري حڪمت عملي تحت اڳتي وڌندڙ جاپاني فوج کي روڪڻ هو. تقريباً {{convert|54000|km2|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} علائقو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن ۾ اندازاً 500,000 کان 900,000 چيني مارجي ويا، جڏهن ته جاپاني فوجين جي جاني نقصان جو صحيح انگ معلوم ناهي. ٻوڏ جاپاني فوج کي زرد درياهه جي ڏاکڻي ڪناري تي [[ژينگژو]] تي قبضي کان عارضي طور روڪي ڇڏيو، پر اهي آخرڪار [[ووهان]] تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪو ان وقت چيني حڪومت جو عارضي گاديءَ وارو شهر هو.&lt;ref&gt;Lary, Diana. &quot;The Waters Covered the Earth: China's War-Induced Natural Disaster&quot;. Op. cit. in Selden, Mark &amp; So, Alvin Y., eds. ''War and State Terrorism: The United States, Japan, and the Asia-Pacific in the Long Twentieth Century'', pp. 143–170. Rowman &amp; Littlefield, 2004 {{ISBN|0742523918}}.&lt;/ref&gt;

ڪومنٽانگ حڪومت هوايوانڪو جا بند ٽوڙڻ ۽ ان کان پوءِ پيش آيل آفت جي ذميواري قبول نه ڪئي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;&gt;{{cite journal|first=Kathryn |last=Edgerton-Tarpley |title=A River Runs through It: The Yellow River and The Chinese Civil War, 1946–1947 |journal=Social Science History |volume=41 |issue=2 |date=Summer 2017 |pages=141–173 |doi=10.1017/ssh.2017.2|jstor=90017906 |url=https://www.jstor.org/stable/90017906}}&lt;/ref&gt;{{rp|145}} ۽ ان جو الزام جاپاني جنگي جهازن تي هنيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جاپان ۽ عالمي پريس چيني حڪومت جي ذميواري کي نمايان ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جڏهن ته چين اندر، حتيٰ جو [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي اخبارن به، جنگ جي پڄاڻي تائين حڪومت جي سرڪاري موقف جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}}

1940ع ۾ ئي ڪومنٽانگ حڪومت اعلان ڪيو ته جاپان جي شڪست کان پوءِ درياهه کي ٻيهر اتر واري پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو ويندو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} 1944ع جي آخر ۾ هوايوانڪو واري شگاف کي بند ڪرڻ ۽ 1938ع کان اڳ واري وهڪري مطابق بندن جي بحالي جي رٿابندي شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ان جي مخالفت اترئين وهڪري جي ڪنارن تي رهندڙ ماڻهن&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ۽ مقامي ڪميونسٽ باغين ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|150}}

1946ع ۾ [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مرڪزي ڪميٽي پڻ درياهه کي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽائڻ جي اصول سان اتفاق ڪيو، پر شرط رکيو ته پهرين بندن جي مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان جي باوجود قومپرست حڪومت هوايوانڪو جي شگاف کي بند ڪرڻ جو ڪم جاري رکيو، ۽ منصوبي جي شروعات سرڪاري طور 1 مارچ 1946ع تي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان کان ٿوري ئي دير پوءِ ڪميونسٽن پهريون ڀيرو کلي عام قومپرستن کي بند ٽوڙڻ ۽ جاپانين کي روڪڻ ۾ ناڪاميءَ جو ذميوار قرار ڏنو.

جاري [[چيني گهرو جنگ]] ۽ 1947ع جي  سبب [[چيانگ ڪائي شيڪ]] لاءِ شگاف بند ڪرڻ فوجي لحاظ کان اهم هو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|155}} قومپرستن آخرڪار 5000 فٽ ڊگهو شگاف 15 مارچ 1947ع تي بند ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158}} ۽ ٻئي ڏينهن درياهه مڪمل طور پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158-59}} ساڳئي سال [[چوٿين مئي تحريڪ]] جي سالگرهه تي ڪومنٽانگ هوايوانڪو ۾ ان ڪاميابي جي جشن لاءِ تقريب پڻ منعقد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159}}

ساڳئي سال ڏاکڻي پراڻي وهڪري واري علائقي ۾ ٻيهر زراعت شروع ٿي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159-60}} جڏهن ته اترئين بحال ٿيل وهڪري جي ڀرسان، جتي بند اڃا مرمت نه ٿيا هئا، هزارين ماڻهو لڏپلاڻ تي مجبور ٿيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|160}} ڪميونسٽن جي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ مقامي عملدارن لکين ماڻهن کي متحرڪ ڪري بندن جي مرمت ۽ مضبوطيءَ جا وسيع منصوبا شروع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|162}}

1949ع ۾ ڪميونسٽن جي فتح کان پوءِ، [[چين جي عوامي جمهوريه]] 1954ع ۾ ''زرد درياهه جي ٻوڏن تي بنيادي ضابطو ۽ زرد درياهه جي آبي منصوبن جي ترقي'' وارو قومي منصوبو جاري ڪيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book |last=Harrell |first=Stevan |title=An Ecological History of Modern China |publisher=[[University of Washington Press]] |year=2023 |isbn=9780295751719 |location=Seattle}}&lt;/ref&gt;{{Rp|pages=111–113}} ان جو مقصد ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] جي برساتي زراعت کي آبپاشي واري زراعت ۾ تبديل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}} 1957ع کان انهن منصوبن تي وڏي پيماني تي عملدرآمد شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}}

1970ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين درياهه جي سڪي وڃڻ جو رجحان تيزي سان وڌيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ زرد درياهه هر سال سراسري طور لڳ ڀڳ 180 ڏينهن تائين سمنڊ تائين پهچي نه سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}} 1997ع ۾ ته درياهه لڳاتار 226 ڏينهن تائين سمنڊ ۾ ڇوڙ نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}}

12 آگسٽ 2024ع تي [[چين جي پاڻي وسيلن واري وزارت]] جي زرد درياهه آبي ڪميٽي اعلان ڪيو ته 1999ع کان سڄي درياهه جي گڏيل پاڻي وهڪري واري نظام جي نفاذ کان پوءِ زرد درياهه 25 سالن کان بنا رڪاوٽ وهندو رهيو آهي. انهن 25 سالن دوران زرد درياهه جي مکيه وهڪري مان مجموعي طور 543.6 ارب ڪعبي ميٽر کان وڌيڪ پاڻي فراهم ڪيو ويو، جڏهن ته 1.464 ارب ڪعبي ميٽر ماحولياتي پاڻي پڻ فراهم ڪيو ويو. درياهه جي ڇوڙ واري آبي زمينن ۽ محفوظ علائقن ۾ پکين جي نسلن جو انگ وڌي 373 ٿي ويو، ۽ آبي ماحولياتي نظام ۾ نمايان بحالي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=黄河实现连续25年不断流_新闻频道_中国青年网 |url=https://news.youth.cn/gn/202408/t20240812_15443210.htm |access-date=2025-04-08 |website=news.youth.cn}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

[[File:Bassin-du-fleuve-jaune.png|thumb|زرد درياهه جي طاس جو طبقاتي نقشو]]

زرد درياهه جي طاس جي اوڀر-اولهه ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|1900|km|-1|sp=us}} ۽ اتر-ڏکڻ ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آهي. ان جو ڪل [[آبگير علائقو]] لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آهي.

[[چائنا ايڪسپلوريشن اينڊ ريسرچ سوسائٽي]] موجب،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=China Exploration &amp; Research Society|url=http://www.cers.org.hk/index.php/en/|access-date=2021-01-06|website=cers.org.hk|archive-date=28 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328175811/http://www.cers.org.hk/index.php/en/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه جو سرچشمو [[بيان هار جبلن]] ۾ {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}} تي، [[يوشو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اوڀرئين ڪناري ڀرسان واقع آهي. ان جون سرچشمي واريون معاون نديون [[گيارنگ ڍنڍ]] ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جيڪي [[گولو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اولهندي حصي ۾، [[چنگھائي]] جي بيان هار جبلن جي بلند علائقن ۾ واقع آهن. [[زوئيگي بيسن]] ۾، جيڪو [[گانسو]] جي سرحد سان لڳو لڳ آهي، زرد درياهه پهرين اتر اولهه ۽ پوءِ اتر اوڀر طرف وڪڙ ڪري ٿو، ان کان پوءِ ڏکڻ طرف مڙي مشهور &quot;[[اورڊوس لوپ]]&quot; ٺاهي ٿو، ۽ پوءِ عام طور اوڀر طرف [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان وهي [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جو [[آبگير طاس]] {{convert|752443|km2|sp=us|0}} تي پکڙيل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 140 ملين ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ۽ آبپاشي فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;/&gt;

زرد درياهه هاڻوڪي چين جي ستن [[چين جا صوبا|صوبن]] ۽ ٻن [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقن]] مان وهي ٿو، جيڪي اولهه کان اوڀر طرف هن ريت آهن: [[چنگھائي]]، [[سيچوان]]، [[گانسو]]، [[ننگشيا]]، [[اندروني منگوليا]]، [[شانشي]]، [[شانسي]]، [[هينان]] ۽ [[شنڊونگ]]. زرد درياهه جي موجوده وهڪري تي واقع اهم شهرن ۾ [[لانژو]]، [[ينچوان]]، [[ووھائي]]، [[باوتو]]، [[لويانگ]]، [[ژينگژو]]، [[ڪائيفينگ]] ۽ [[جينان]] شامل آهن. درياهه جو موجوده ڇوڙ [[ڪينلي ضلعو|ڪينلي ضلعي]]، [[شنڊونگ]] ۾ واقع آهي.

عام طور زرد درياهه کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي. اهي تقريباً [[تبتي پليٽو]] جي جبلستاني اتر اوڀرئين حصي، [[اورڊوس لوپ]] ۽ [[لوئس پليٽو]]، ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] تي مشتمل آهن. بهرحال، مختلف محقق انهن ٽن مرحلن جي حدبندين بابت مختلف رايا رکن ٿا.{{Citation needed|date=May 2009}} هن مقالي ۾ بنيادي طور [[زرد درياهه تحفظ ڪميشن]] طرفان اختيار ڪيل ورهاست استعمال ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[http://www.yellowriver.gov.cn/ Yellow River Conservancy Commission]. Yellowriver.gov.cn. Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;

زرد درياهه سان گڏ ايندڙ تلڇٽ [[بوھائي سمنڊ]] مان ٿيندي [[اتر پيلو سمنڊ]] ۽ [[ڏکڻ پيلو سمنڊ]] تائين پهتي آهي، جتي [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي چوڌاري هڪ پري وارو تلڇٽي مرڪز (Distal Depocenter) ٺهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=J Paul Liu, John D Milliman, Shu Gao, Peng Cheng |title=Holocene development of the Yellow River's subaqueous delta, North Yellow Sea|journal=[[Marine Geology]]|date=2004|volume=209|issue=1–4|pages=45–67|doi=10.1016/j.margeo.2004.06.009|bibcode=2004MGeol.209...45L}}&lt;/ref&gt;

===ارضيات===
زرد درياهه پهريون ڀيرو غالباً [[ديرين مائيوسين]]، [[پليائيوسين]] يا [[پليئسٽوسين]] دور دوران وجود ۾ آيو،&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Wang |first1=Xin |last2=Hu |first2=Gang |last3=Saito |first3=Yoshiki |last4=Ni |first4=Guanzhong |last5=Hu |first5=Han |last6=Yu |first6=Ziying |last7=Chen |first7=Jingping |last8=Wang |first8=Mi |last9=Yuan |first9=Xiaoping |last10=Wang |first10=Lei |last11=Hu |first11=Zhenbo |last12=Nie |first12=Junsheng |last13=Pan |first13=Baotian |title=Did the modern Yellow River form at the Mid-Pleistocene transition? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2095927322002365#:~:text=The%20incision%20of%20the%20Sanmen,Plateau%20to%20global%20climate%20change. |journal=Science Bulletin |date=2022 |volume=67 |issue=15 |pages=1603–1610 |doi=10.1016/j.scib.2022.06.003 |pmid=36546288 |bibcode=2022SciBu..67.1603W |via=Elsevier Science Direct|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Xue |first=Chunting |date=August 1993 |title=Historical changes in the Yellow River delta, China |url=https://www.researchgate.net/publication/240420103 |journal=Marine Geology |volume=113 |issue=3–4 |pages=321–330 |doi=10.1016/0025-3227(93)90025-Q|bibcode=1993MGeol.113..321X }}&lt;/ref&gt; جيڪو [[تبتي پليٽو]] جي مٿي اڀرڻ (uplift) جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hu |first1=Zhenbo |last2=Pan |first2=Baotian |last3=Guo |first3=Lianyong |last4=Vandenberghe |first4=Jef |last5=Liu |first5=Xiaopeng |last6=Wang |first6=Junping |last7=Fan |first7=Yunlong |last8=Mao |first8=Junwei |last9=Gao |first9=Hongshan |last10=Hu |first10=Xiaofei |date=2016-02-01 |title=Rapid fluvial incision and headward erosion by the Yellow River along the Jinshaan gorge during the past 1.2 Ma as a result of tectonic extension |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379115301864 |journal=Quaternary Science Reviews |volume=133 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.quascirev.2015.12.003 |bibcode=2016QSRv..133....1H |issn=0277-3791|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===مٿيون وهڪرو===
{{unreferenced section|date=September 2015}}

زرد درياهه جو مٿيون وهڪرو [[بيان هار جبلن]] ۾ واقع ان جي سرچشمي کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[هيڪو ٽائون]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] تائين پکڙيل آهي، جتي درياهه ڏکڻ طرف تيز وڪڙ کڻي ٿو. هن حصي جي ڪل ڊيگهه {{convert|3472|km|0|sp=us}} ۽ ڪل طاس جو پکيڙ {{convert|386000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جي 51.4٪ جي برابر آهي. هن وهڪري دوران زرد درياهه جي اوچائي {{convert|3496|m|0|sp=us}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري [[ڍلان]] 0.10٪ آهي.

سرچشمي وارو حصو بنيادي طور [[بيان هار جبلن]] ۽ [[امني ماچين]] جبلن جي وچ ۾ موجود چراگاهن، دلدلن ۽ ٽڪرين مان گذري ٿو. هتي درياهه جو پاڻي صاف ۽ وهڪرو مستحڪم هوندو آهي. هن علائقي ۾ شفاف ڍنڍون نمايان خصوصيت آهن. هن حصي جون ٻه اهم ڍنڍون [[گيارنگ ڍنڍ]] (ژالنگ) ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] (ايلنگ) آهن، جن جي گنجائش ترتيبوار 4.7 ارب ۽ 10.8 ارب ڪعبي ميٽر (166 ۽ 381 ارب ڪعبي فوٽ) آهي. سمنڊ جي سطح کان {{convert|4290|m|sigfig=4|sp=us|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع اهي چين جون سڀ کان وڏيون مٿانهين ميدان واريون مٺي پاڻي جون ڍنڍون آهن. زرد درياهه جي سرچشمي واري علائقي جو وڏو حصو [[سانجيانگ يوان قومي قدرتي محفوظ علائقو|سانجيانگ يوان (&quot;ٽن درياهن جا سرچشما&quot;) قومي قدرتي محفوظ علائقو]] قرار ڏنو ويو آهي، ته جيئن زرد درياهه، [[يانگزي درياهه]] ۽ [[ميڪونگ درياهه]] جي سرچشمن جي حفاظت ٿي سگهي.

امني ماچين جبلن جي اوڀرئين ڪناري سان اوڀر طرف وهندي، زرد درياهه [[ماچو ڪائونٽي]]، [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هتي اهو بلند دلدلي علائقي [[زوئيگي دلدل]] جي ڪناري سان وهي ٿو ۽ پوءِ اوچتو اتر اولهه طرف وڪڙ ڪري [[ماچو ڪائونٽي|ماچو]] ۽ [[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]] جي وچ ۾ سرحد بڻائي ٿو. پوءِ درياهه امني ماچين جبلن جي اترئين ڪناري سان وهندي ٻيهر [[چنگھائي]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ آهستي آهستي اتر طرف مڙي [[شنگھائي ڪائونٽي]] ۾ [[لونگيانگ گھاٽي]] ڏانهن وڌي ٿو.

وادي وارو حصو [[چنگھائي]] جي لونگيانگ گھاٽي کان [[گانسو]] جي [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پکڙيل آهي. درياهه جي ٻنهي پاسن تي اوچا پهاڙي ڪنارا آهن. درياهه جو پيٽ سوڙهو ۽ لاٿ تيز هجڻ سبب هن حصي ۾ وهڪرو نهايت تيز ۽ ڇوليدار هوندو آهي. هن حصي ۾ 20 گھاٽيون آهن، جن مان [[لونگيانگ گھاٽي|لونگيانگ]]، جيشي، [[ليوجياشيا ڊيم|ليوجيا]]، باپان ۽ [[چنگتونگ گھاٽي|چنگتونگ]] سڀ کان مشهور آهن. وهڪري جون اهي حالتون [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ انتهائي موزون آهن. زرد درياهه انهن گھاٽين مان گذرندي ٻي ۽ آخري ڀيرو [[چنگھائي]] مان نڪري [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو، جيڪو [[ليوجيا گھاٽي]] کان ٿورو اڳ آهي. [[يانگو گھاٽي]] کان هيٺ [[لانژو]]، جيڪو صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، زرد درياهه جي ڪناري تي آباد آهي. اتان درياهه اتر اوڀر طرف وهي [[ننگشيا]] ۾ [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پهچي ٿو.

چنگتونگ گھاٽي مان نڪرڻ کان پوءِ درياهه وسيع [[آلوويئل ميدان]]ن، يعني [[ينچوان ميدان]] ۽ [[هيتائو ميدان]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ درياهه جي ڪنارن وارا علائقا گهڻو ڪري ريگستان ۽ گاهه وارا ميدان آهن، جڏهن ته معاون نديون تمام ٿوريون آهن. وهڪرو نسبتاً آهستو هوندو آهي. هيتائو ميدان جي ڊيگهه {{convert|900|km|-1|sp=us|abbr=on}} ۽ ويڪر {{convert|30|to|50|km|mi|0|sp=us|abbr=on}} آهي. تاريخي طور هي زرد درياهه سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آبپاشي وارو ميدان رهيو آهي.

&lt;gallery&gt;
File:九曲黄河第一湾1.JPG|[[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]]
File:YellowRiver.jpg|[[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]]، [[تبتي پليٽو]] ۾، [[لوئس پليٽو]] کان مٿانهون علائقو
File:景泰 黄河石林景区之黄河与崖壁 02.jpg|[[جنگتائي ڪائونٽي]]، [[گانسو]]
File:VM 6056 Liujiaxia Town.jpg|[[ليوجياشيا]]، [[گانسو]]
File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|[[داشيا درياهه]] (هيٺئين ساڄي پاسي کان ايندڙ) [[لينشيا خودمختيار صوبي]]، [[گانسو]] ۾ زرد درياهه جي [[ليوجياشيا ذخيرو]] ۾ ڇوڙ ڪندي
&lt;/gallery&gt;

===وچيون وهڪرو===
{{main|اورڊوس لوپ|هيتائو}}

[[اورڊوس لوپ]] زرد درياهه جي هڪ وڏي وڪڙ سان ٺهيو آهي، جيڪو [[ژونگ ننگ ڪائونٽي]]، [[ننگشيا]] کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[شانشي]] جي [[تونگ گوان ڪائونٽي]] ۾ [[ويئي درياهه]] سان سنگم وٽ اوڀر طرف تيز موڙ تي ختم ٿئي ٿو. بهرحال، سرڪاري طور زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] کان [[ژينگژو]]، [[هينان]] تائين شمار ڪيو وڃي ٿو. وچئين وهڪري جي ڊيگهه {{convert|1206|km|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته ان جي طاس جو پکيڙ {{convert|344000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو 45.7٪ آهي. هن حصي ۾ درياهه جي اوچائي مجموعي طور {{convert|890|m|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.074٪ آهي. وچئين وهڪري ۾ 30 وڏيون معاون نديون شامل ٿين ٿيون، جن سبب پاڻي جي وهڪري ۾ 43.5٪ واڌ ٿئي ٿي. زرد درياهه جي مجموعي تلڇٽ جو 92٪ حصو به هن وهڪري مان اچي ٿو.

زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[لوئس پليٽو]] مان گذري ٿو، جتي تمام گهڻي زميني ڪٽائي (erosion) ٿئي ٿي. درياهه ۾ شامل ٿيندڙ وڏي مقدار ۾ مٽي ۽ واري سبب زرد درياهه دنيا جو سڀ کان وڌيڪ [[تلڇٽ]] کڻندڙ درياهه بڻجي ويو آهي. 1933ع ۾ درياهه ۾ تلڇٽ جي سالياني مقدار جو سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ 3.91 ارب ٽن هو. جڏهن ته 1977ع ۾ تلڇٽ جي سڀ کان وڌيڪ ڪثافت 920 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر (57.4 پائونڊ في ڪعبي فوٽ) رڪارڊ ڪئي وئي. اهي تلڇٽ بعد ۾ هيٺئين وهڪري جي آهستي وهندڙ حصي ۾ جمع ٿين ٿا، جنهن سان [[درياهي پيٽ]] اوچو ٿي وڃي ٿو ۽ مشهور &quot;زمين کان مٿانهون درياهه&quot; وجود ۾ اچي ٿو. [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] کان [[يومينڪو]] تائين درياهه پنهنجي مکيه وهڪري ۾ لڳاتار ڊگهي وادين مان گذري ٿو، جيڪي گڏيل طور [[جنشان وادي]] سڏجن ٿيون. هن حصي ۾ موجود آبي توانائي جا وسيع وسيلا ان کي [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ ملڪ جو ٻيون سڀ کان موزون علائقو بڻائين ٿا. مشهور [[هوڪو آبشار]] به هن وادي جي هيٺئين حصي ۾ [[شانسي]] ۽ [[شانشي]] جي سرحد تي واقع آهي.

&lt;gallery&gt;
File:Zhongshan Bridge, Lanzhou (53724585497).jpg|[[لانژو]]، [[گانسو]]
File:沙坡头景区之黄河与悬索桥 02.jpg|[[شاپوٽو]]، [[ننگشيا]]، چوڌاري ريگستان سان
Iss067e122535 lrg.jpg|[[دالاڊ بينر]]، [[باوتو]]، [[اندروني منگوليا]]
File:HukouWaterfall4.jpg|[[هوڪو آبشار]]، [[ييچوان ڪائونٽي، شانشي|ييچوان]]، [[شانشي]]
File:Qiankun Bend.jpg|[[چيانڪن وڪڙ]]، [[يونگھي ڪائونٽي]]، [[شانسي]]
File:20221218 View of the Yellow River at Yinmagou 01.jpg|[[شنگيانگ]]، [[هينان]]
&lt;/gallery&gt;

===هيٺيون وهڪرو===
{{main|زرد درياهه جو ڊيلٽا}}

هيٺئين وهڪري ۾، [[ژينگژو]] کان درياهه جي ڇوڙ تائين، جيڪو {{convert|786|km|sp=us|abbr=on}} ڊگهو آهي، زرد درياهه [[ٻنڌ]]ن جي وچ ۾ وهندي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان اتر اوڀر طرف وهي آخرڪار [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هن حصي جي طاس جو پکيڙ رڳو {{convert|23000|km2|sp=us}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو فقط 3٪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن حصي ۾ تمام ٿوريون معاون نديون شامل ٿين ٿيون؛ ڏکڻ جون تقريباً سڀئي نديون [[هوائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جڏهن ته اتر جون نديون [[هائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. مثال طور، هوائي درياهه جي طاس کي زرد درياهه جي طاس کان زرد درياهه جي ڏاکڻي ٻنڌ ذريعي جدا ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yang |first1=Gonghuan |last2=Zhuang |first2=Dafang |title=Atlas of the Huai River Basin Water Environment: Digestive Cancer Mortality |date=2014 |publisher=Springer |isbn=9789401786195 |page=143}}&lt;/ref&gt; هيٺئين وهڪري ۾ اوچائيءَ جو مجموعي لاٿ {{convert|93.6|m|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.012٪ آهي.

وچئين وهڪري مان ايندڙ تلڇٽ هن حصي ۾ گڏ ٿي درياهه جي پيٽ کي مسلسل اوچو ڪن ٿا. تلڇٽ جي تمام گهڻي جمع ٿيڻ سبب درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان ڪيترائي ميٽر مٿي ٿي ويو آهي. انهيءَ ڪري درياهه جي هن حصي کي [[زمين کان مٿانهون درياهه]] سڏيو وڃي ٿو. [[ڪائيفينگ]]، [[هينان]] ۾ زرد درياهه جو پيٽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|10|m|sp=us|0}} مٿي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |author-last1=Leung|author-first1= George |title=Reclamation and Sediment Control in the Middle Yellow River Valley |journal=Water International |volume=21 |issue=1 |pages=12–19 |year=1996 |doi=10.1080/02508069608686482|bibcode=1996WatIn..21...12L |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214151633/http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |archive-date=14 December 2013 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
Dongping Lake-Laohu Town 05.jpg|[[ڊونگ پنگ ڍنڍ]]، زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري جي سڀ کان وڏي معاون ڍنڍ
Dezhou-Dajiawa Railway Yellow River Bridge.jpg|ريل گاڏي نمبر K1531 [[ليجن ڪائونٽي]]، [[شنڊونگ]] ڀرسان زرد درياهه تي [[لونگجو پل]] تان گذرندي
File:Yellow River Delta.jpeg|[[زرد درياهه جو ڊيلٽا]]
File:柳树 - Willows - 2011.11 - panoramio.jpg|[[شنڊونگ]] جي [[ڊونگ يِنگ]] ويجهو ڊيلٽا ۾ بيد جا وڻ
File:泥滩上枯死的植物 - Dead Plants on Mud Flat - 2012.09 - panoramio.jpg|ڊيلٽا ڀرسان [[گاريءَ جو ميدان]]
&lt;/gallery&gt;

===معاون نديون===
[[File:202309 Tongguan Ancient City Overview.jpg|thumb|زرد درياهه ۽ ان جي سڀ کان وڏي معاون [[ويئي درياهه]] جي سنگم تاريخي طور چين ۾ هڪ انتهائي اهم حڪمتِ عملي وارو هنڌ رهيو آهي. [[تونگ لنگهه]] هتي تعمير ڪيو ويو هو، جيڪو تصوير جي سامهون نظر اچي ٿو.]]

زرد درياهه جون معاون نديون، سرچشمي کان ڇوڙ تائين، هيٺ ڏجن ٿيون:
*[[اڇو درياهه (چين)|اڇو درياهه]]
*[[داشيا درياهه]]
*[[تائو درياهه]]
*[[هوانگ شوئي درياهه|هوانگ شوئي]]
**[[داتونگ درياهه]]
*[[ژوانگلانگ درياهه]]
*[[زولي درياهه]]
*[[چنگشوئي درياهه]]
*[[داهيئي درياهه]]
*[[ڪوئي درياهه]]
*[[ووڊنگ درياهه]]
*[[فين درياهه]]
*[[ويئي درياهه]] (هي زرد درياهه جي سڀ کان وڏي معاون ندي آهي)
*[[لوئو درياهه (هينان)|لوئو درياهه]]
*[[چن درياهه (شانسي)|چن درياهه]]
*[[داوين درياهه]]

زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري ۾ ڪا به معاون ندي شامل نه ٿيندي آهي.

==خاصيتون==

[[File:Yellow River Delta Animation.gif|thumb|1989ع کان 2009ع تائين پنجن سالن جي وقفي سان [[زرد درياهه جو ڊيلٽا|زرد درياهه جي ڊيلٽا]] جي واڌ.]]

زرد درياهه پنهنجي وڏي مقدار واري [[تلڇٽ]] (سلٽ) جي ڪري مشهور آهي. [[لوئس پليٽو]] مان هيٺ لهڻ وقت اهو هر سال لڳ ڀڳ 1.6 ارب ٽن تلڇٽ پاڻ سان کڻي اچي ٿو. جيڪڏهن درياهه مناسب مقدار ۾ پاڻي سان سمنڊ تائين پهچي، ته ان مان لڳ ڀڳ 1.4 ارب ٽن تلڇٽ هر سال سمنڊ ۾ منتقل ٿئي ٿي.{{Citation needed|date=May 2009}} هڪ اندازي موجب هر ڪعبي ميٽر پاڻي ۾ 34 ڪلوگرام تلڇٽ هوندي آهي، جڏهن ته [[ڪولوراڊو درياهه]] ۾ اها مقدار 10 ڪلوگرام ۽ [[نيل درياهه]] ۾ صرف 1 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

زرد درياهه جو سراسري وهڪرو 2,110 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ ٻڌايو وڃي ٿو (جڏهن ته [[يانگزي درياهه]] جو 32,000 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ آهي)، جڏهن ته وڌ ۾ وڌ وهڪرو 25,000 ۽ گهٽ ۾ گهٽ 245 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ رڪارڊ ڪيو ويو آهي. بهرحال، 1972ع کان پوءِ درياهه گهڻو ڪري سمنڊ تائين پهچڻ کان اڳ ئي سڪي ويندو رهيو آهي. پاڻي جي مقدار ۾ هي گهٽتائي زرعي آبپاشي ۾ واڌ سبب ٿي، جيڪا 1950ع کان پنج ڀيرا وڌي چڪي آهي. 1999ع تائين درياهه مان ورتل پاڻي 140 ملين ماڻهن کي فراهم ڪيو ويندو هو ۽ {{convert|74,000|km2|sqmi|abbr=on}} زمين کي سيراب ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/video/2007/05/30/world/asia/1194817118362/chinas-yellow-river-part-1.html China's Yellow River, Part 1]. ''The New York Times'' (2007-05-30)&lt;/ref&gt; زرد درياهه جي ڊيلٽا جو ڪل پکيڙ {{convert|8,000|km2|mi2|abbr=off|sp=us}} آهي. پر سمنڊ تائين پهچندڙ تلڇٽ ۾ گهٽتائي سبب 1996ع کان وٺي ڊيلٽا هر سال ڪجهه حد تائين سامونڊي ڪٽائي (erosion) جي نتيجي ۾ گهٽجندي پئي وڃي.&lt;ref&gt;[http://china.org.cn/english/2005/Feb/119497.htm Yellow River Delta Shrinking 7.6 Square Kilometers Annually], ''China Daily'' 1 February 2005&lt;/ref&gt;

درياهه ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جولاءِ کان آڪٽوبر تائين برساتي موسم دوران وهندو آهي، جڏهن سالياني وهڪري جو لڳ ڀڳ 60٪ حصو هن عرصي ۾ گذري ٿو. جڏهن ته آبپاشي لاءِ سڀ کان وڌيڪ پاڻي مارچ کان جون تائين گهربل هوندو آهي. اضافي پاڻي کي محفوظ ڪرڻ، ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ ڪيترائي بند تعمير ڪيا ويا آهن، پر تلڇٽ جي تمام وڏي مقدار سبب انهن جي متوقع عمر محدود آهي. تجويز ڪيل [[ڏکڻ–اتر پاڻي منتقلي منصوبو]] ۾ [[يانگزي درياهه]] مان پاڻي منتقل ڪرڻ جون ڪيترائي رٿائون شامل آهن: هڪ درياهن جي اولهندي سرچشمن وٽ، جتي اهي هڪ ٻئي جي ويجهو آهن؛ ٻي [[هان درياهه]] جي مٿئين وهڪري مان؛ ۽ ٽين قديم [[چين جي عظيم واهه]] جي رستي سان.{{Citation needed|date=May 2009}}

تلڇٽ جي وڏي مقدار سبب زرد درياهه هڪ [[رسوبي وهڪرو]] (Depositional stream) آهي، يعني جتي وهڪرو آهستو هوندو آهي، اتي اهو پاڻ سان آندل مٽيءَ جو ڪجهه حصو پنهنجي پيٽ ۾ جمع ڪندو رهي ٿو. اهي تلڇٽ هيٺئين وهڪري ۾ [[قدرتي بند]]ن جي وچ ۾ درياهه جي پيٽ کي آهستي آهستي اوچو ڪن ٿا. جيڪڏهن ٻوڏ اچي، ته درياهه انهن بندن کي ٽوڙي ڀرپاسي جي هيٺاهين ٻوڏ واري ميدان ۾ نئون وهڪرو اختيار ڪري سگهي ٿو. تاريخي طور اهڙو واقعو لڳ ڀڳ هر سئو سالن ۾ هڪ ڀيرو پيش ايندو رهيو آهي. جديد دور ۾ ٻنڌن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ٻوڏن تي ضابطو آڻڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون ڪيون ويون آهن.{{Citation needed|date=May 2009}}

==آبي بجلي جا بند==
[[File:6058-Liujiaxia-Dam.jpg|thumb|[[ليوجياشيا بند]]، [[گانسو]]]]

هيٺ زرد درياهه تي تعمير ڪيل [[آبي بجلي]] گهرن جي هڪ اڻپوري فهرست ڏنل آهي، جيڪا انهن جي پهرين آپريشن جي سال (قوسين ۾) مطابق ترتيب ڏنل آهي:

*[[سانمينشيا بند]] (1960؛ [[سانمينشيا]]، [[هينان]])
*{{ill|سانشينگگونگ بند|zh|三盛公水利枢纽}} (1966؛ [[ڊينگڪو ڪائونٽي]] &lt;small&gt;([[بايان نور]] جو حصو)&lt;/small&gt;، [[اندروني منگوليا]])
*{{ill|چنگتونگ گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|青铜峡水库}} (1968؛ [[چنگتونگشيا]]، [[ننگشيا]])
*[[ليوجياشيا بند]] (ليوجيا گھاٽي) (1974؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[ليجياشيا بند]] (1997؛ [[جينڪا ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگوشيا بند]] (يانگو گھاٽي) آبي بجلي گهر (1975؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[تيانچياو بند]] (1977؛ [[باودي ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[فوگو ڪائونٽي]]، [[شانشي]] جي سرحد تي)
*[[باپانشيا بند]] (باپان گھاٽي) (1980؛ [[شيگو ضلعو]]، [[لانژو]]، [[گانسو]])
*[[لونگيانگشيا بند]] (1992؛ [[گونگهي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[دا گھاٽي]] آبي بجلي گهر (1998؛ [[لانژو]]، [[گانسو]])
*{{ill|لي گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|李家峡水库}} (1999؛ [[هوالونگ ڪائونٽي]]، [[هائيڊونگ]]، [[چنگھائي]])
*[[وانجيازائي بند]] (1999؛ [[پيانگوان ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[اندروني منگوليا]])
*[[شياولانگڊي بند]] (2001؛ [[جييوان]]، [[هينان]])
*[[لاشيويا بند]] (2010؛ [[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگچو بند]] (2016؛ [[شنگھائي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[مائيرڊانگ بند]] (2018؛ [[ماچين ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])

2000ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب، ستن وڏن آبي بجلي گهرن (لونگيانگشيا، ليجياشيا، ليوجياشيا، يانگوشيا، باپانشيا، داشيا ۽ چنگلونگشيا) جي گڏيل نصب ٿيل بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش 5,618 ميگاواٽ هئي.&lt;ref&gt;[http://english.people.com.cn/english/200012/14/eng20001214_57817.html Yellow River Upstream Important to West-East Power Transmission] People's Daily, 14 December 2000&lt;/ref&gt;

==پارگذر==
[[File:Major cities along the Yellow River.svg|thumb|زرد درياهه جي ڪنارن سان گڏ اهم شهر]]
[[File:Yellow river pontoon bridge jinan 2008 05.jpg|thumb|[[پونٽون پل]] (لوڪو پونٽون پل {{lang-zh|s={{linktext|泺口浮桥}}|t=濼口浮橋|p=Luòkǒu Fúqiáo}}) [[جينان]]، [[شانڊونگ]] ۾ زرد درياهه تي]]

صوبي وار، هيٺئين وهڪري کان مٿئين وهڪري ڏانهن ترتيب سان اهم پلون ۽ ٻيڙين وسيلي پارگذر هي آهن:{{citation needed|date=March 2020}}

[[شانڊونگ]]
* [[ڊونگ يِنگ زرد درياهه پل]]
* [[شينگلي زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[ليجن زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[بنژو زرد درياهه روڊ-ريلوي پل]]
* [[بنژو زرد درياهه شاهراهه پل]]
* [[بنژو–لائيو ايڪسپريس وي بنژو زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[هوئي چنگ زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[جييانگ زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جي 20 چنگڊائو–ينچوان ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جينان زرد درياهه پل]]
* [[لوڪو زرد درياهه ريلوي پل]] ([[جينان]])
* [[جينان جيانبانگ زرد درياهه پل]]
* [[بيجنگ–شنگهائي تيز رفتار ريلوي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–تائيپي ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–شنگهائي ريلوي جينان نئين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[پنگيين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ليائوچينگ]])

شانڊونگ–[[هينان]]
* [[بيجنگ–ڪولون ريلوي سنڪو زرد درياهه پل]] ([[جيننگ]]–[[پويانگ]])
* [[جوانچينگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])
* [[ڊونگمِنگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])

[[هينان]]
* [[ڪائيفينگ زرد درياهه پل]] ([[ڪائيفينگ]])
* [[ژينگژو زرد درياهه پل]] ([[ژينگژو]])

[[شانسي]]–[[هينان]]
* [[سانمين زرد درياهه پل]] ([[سانمينشيا]])

[[شانشي]]–[[هينان]]
* [[هانچينگ يومينڪو زرد درياهه پل]]

[[ننگشيا]]
* [[ينچوان زرد درياهه پل]] ([[ينچوان]])

[[اندروني منگوليا]]
* [[باوتو زرد درياهه پل]] ([[باوتو]])

[[گانسو]]
* [[لانژو زرد درياهه پل]]
* [[ژونگشان پل]] ([[لانژو]])

[[چنگھائي]]
* [[داري زرد درياهه پل]]
* [[جيانژا زرد درياهه پل]]
&lt;!--* زالنگهو پارگذر--&gt;

==جيوت==
===مڇيون===
[[File:DV Paradise fish male 03.jpg|thumb|[[پيراڊائيس مڇي]] ايڪويريم جي شوقينن ۾ تمام مشهور آهي ۽ ان جو اصل اوڀر ايشيا جي دريائي نظامن، جن ۾ زرد درياهه پڻ شامل آهي، مان آهي.]]

زرد درياهه جو طاس مڇين جي لحاظ کان انتهائي مالا مال آهي. هتي 28 [[خاندان (حياتيات)|خاندانن]] ۽ 92 [[جنس (حياتيات)|جنسن]] سان تعلق رکندڙ 160 کان وڌيڪ مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن مان 19 جنسون دنيا جي ڪنهن ٻئي هنڌ نٿيون ملن (يعني [[مقامي نوع|مقامي]] آهن). تنهن هوندي به رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي، [[متعارف ڪرايل نوعون|پرڏيهي نوعن]] جي متعارف ٿيڻ ۽ حد کان وڌيڪ شڪار سبب ڪيترين ئي مقامي مڇين جي آبادي گهٽجي وئي آهي يا اهي ختم ٿي چڪيون آهن، جڏهن ته ڪيترين کي چين جي سرخ فهرست ۾ [[خطري هيٺ نوع]] قرار ڏنو ويو آهي.

ڊيمن ۽ انهن جي ذخيرن سست وهڪري ۽ بيٺل پاڻي وارين مڇين لاءِ نوان رهائشي ماحول پيدا ڪيا آهن، پر تيز وهندڙ پاڻيءَ واريون مڇيون متاثر ٿيون آهن ۽ ڪيترين قسمن جي نسل وڌائڻ لاءِ مٿانهين ۽ هيٺانهين لڏپلاڻ پڻ رڪجي وئي آهي.
2000ع واري ڏهاڪي تائين زرد درياهه جي طاس ۾ رڳو 80 مقامي مڇين جون جنسون، جيڪي 63 جنسن ۽ 18 خاندانن سان واسطو رکندڙ هيون، رڪارڊ ڪيون ويون.&lt;ref na ان جي ابتڙ، متعارف ڪرايل مڇين جو تعداد ۽ گهڻائي وڌي وئي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، جڏهن مڇي ماهر [[لي سي ژونگ (مڇي ماهر)|لي سي ژونگ]] هن علائقي جي مڇين جو پهريون جامع سروي شايع ڪيو، تڏهن رڳو هڪ متعارف ڪرايل نوع موجود هئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي تائين انهن جو تعداد 26 ٿي ويو.

ايشيائي درياهن وانگر، [[ڪارپ خاندان|ڪارپ خاندان (Cyprinidae)]] زرد درياهه جي طاس ۾ سڀ کان وڏو ۽ متنوع خاندان آهي. هن طاس ۾ 85 کان وڌيڪ ڪارپ قسمون رڪارڊ ٿيون آهن. ان کان پوءِ [[پٿريلي لوچ]] (20 کان وڌيڪ جنسون)، [[گوبي مڇيون]] (تقريباً 15 جنسون)، [[لوچ]] (تقريباً 10 جنسون) ۽ [[بيگريڊ ڪيٽ فش]] (تقريباً 10 جنسون) سڀ کان وڌيڪ متنوع خاندان آهن.

[[چنگھائي-تبت پليٽو]] جي مٿانهين حصن ۾ مقامي مڇين جون جنسون نسبتاً گهٽ آهن، جتي خاص طور تي ''[[جمناسائپرس]]''، ''[[جمناڊپٽائڪس]]''، ''[[پليٽيفاروڊون]]''، ''[[شزوپائگوپسس]]'' ۽ ''[[ٽرائپلوفائسا]]''
جهڙيون لوچون ملن ٿيون. زرد درياهه جي 18 مقامي جنسن مان 12 مٿئين وهڪري ۾ ملن ٿيون. انهن مان ڪيترين کي خطرو لاحق آهي ۽ ڪيترن ئي مٿانهين معاون درياهن ۾ هاڻي متعارف ڪرايل [[سالمن]] قسمون غالب ٿي ويون آهن.

هيٺئين وهڪري ۽ ڊيلٽا ۾ ڪيترين ئي [[کارو پاڻي|کارن]] يا [[يوريهيلائن]] مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن ۾ گوبي مڇيون، [[ايشيائي سي باس]]، [[فليٽ فش]] ۽ ''[[ٽاڪيفوگو]]'' پفر مڇيون شامل آهن.

مڇي مارڻ اڄ به اهم معاشي سرگرمي آهي، پر پڪڙ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. 2007ع ۾ ڄاڻايو ويو ته زرد درياهه مان پڪڙيل مڇين جو مقدار اڳ جي ڀيٽ ۾ 40 سيڪڙو گهٽجي ويو هو. وڏيون [[ايشيائي ڪارپ]]، [[شڪاري ڪارپ]]، [[ووچانگ بريم]] ۽ وڏيون [[ڪيٽ فش]] اڃا تائين موجود آهن، پر سڀ کان وڏيون جنسون جهڙوڪ [[چيني پيڊل فش]]، [[ڪالوگا اسٽرجن]] ۽ [[يانگزي اسٽرجن]] گذريل لڳ ڀڳ پنجاهه سالن کان زرد درياهه جي طاس ۾ ڏٺيون نه ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Fishes_YR2015&quot;/&gt;
&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.17520/biods.2020191 |title=Species diversity and conservation of freshwater fishes in the Yellow River basin|last1=Zhao |first1=Y. |journal=Biodiversity Science |display-authors=etal |date=2020 |volume=28 |issue=12 |pages=1496–1510 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

2018ع کان هر سال 1 اپريل کان 30 جون تائين زرد درياهه جي سڄي طاس ۾ مڇي مارڻ تي سالياني پابندي لاڳو ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[https://www.seetao.com/details/59194.html The Yangtze River has entered a ten-year fishing ban. What about the Yellow River]&lt;/ref&gt; 1 اپريل 2022ع کان [[چنگھائي]]، [[سيچوان]] ۽ [[گانسو]] جي مٿئين وهڪري ۾ قدرتي مڇين جي شڪار تي مڪمل پابندي لاڳو ڪئي وئي، جيڪا 2025ع جي آخر تائين جاري رهندي. باقي طاس ۾ سالياني پابندي جو عرصو 1 اپريل کان 31 جولاءِ تائين وڌايو ويو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.moa.gov.cn/govpublic/YYJ/202202/t20220222_6389264.htm 农业农村部关于调整黄河禁渔期制度的通告]&lt;/ref&gt;

===آبي زراعت===
[[File:Chinemys reevesii 02.jpg|thumb|[[چيني تلاءَ وارو ڪڇون]] (تصوير ۾ ڏيکاريل) ۽ [[چيني نرم خول وارو ڪڇون]] ٻئي زرد درياهه جا مقامي آهن، پر وڏي پيماني تي فارمن ۾ پڻ پاليا وڃن ٿا.]]

زرد درياهه عام طور تي [[چين ۾ آبي زراعت|آبي زراعت]] لاءِ وچ ۽ ڏکڻ چين جي درياهن، جهڙوڪ [[يانگزي درياهه|يانگزي]] يا [[پرل درياهه]] جيترو مناسب ناهي، پر ان جي ڪنارن سان ڪجهه علائقن ۾ آبي زراعت ڪئي وڃي ٿي. هڪ اهم مرڪز [[شِنگ يانگ]] جي درياهه ڪناري واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي، جيڪو [[ژينگژو]] کان مٿانهون آهي. 1986ع ۾ [[وانگچُن، شِنگ يانگ|وانگچُن]] ۾ مڇين جا تلاءَ ٺاهڻ شروع ٿيا، جيڪي وڌندي وڌندي 15,000 [[مو (ماپ)|مو]] (10 چورس ڪلوميٽر) تائين پهچي ويا، ۽ وانگچُن اتر چين جو سڀ کان وڏو آبي زراعت مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html |script-title=zh:黄河畔的荥阳市万亩鱼塘 |trans-title=Ten thousand of ''mu'' of fish ponds in the riverside Xingyang |website=zgnyqss.com |language=zh-hans |date=2011-09-30 |access-date=17 March 2013 |archive-date=1 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201073225/http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

زرد درياهه جي طاس ۾ ڪڇن جون ٻه مقامي جنسون ملن ٿيون: [[چيني تلاءَ وارو ڪڇون]] ۽ [[چيني نرم خول وارو ڪڇون]]. ٻنهي کي، خاص طور تي نرم خول واري ڪڇي کي، خوراڪ لاءِ وڏي پيماني تي فارمن ۾ پاليو وڃي ٿو. چيني کاڌن ۾ مشهور هن نرم خول واري ڪڇي جي هڪ قسم کي &quot;زرد درياهه ڪڇون&quot; ({{lang|zh-hans|黄河鳖}}) سڏيو وڃي ٿو. اڄڪلهه چين جي گهڻن ريسٽورنٽن ۾ استعمال ٿيندڙ اهي ڪڇون فارمن مان ايندا آهن، جيڪي زرد درياهه جي ويجهو هجن يا نه هجن.

2007ع ۾ [[وانگچُن، شِنگ يانگ]]، [[هينان]] ۾ هن قسم جي ڪڇن جي وڏي فارم جي تعمير شروع ڪئي وئي. هر سال پنج لک نه پر پنج ملين ڪڇا پالڻ جي گنجائش سان، اها سهولت هينان صوبي جي سڀ کان وڏي فارم بڻجڻ جي اميد هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm |script-title=zh:荥阳开建河南省最大黄河鳖养殖基地 |trans-title=Construction started in Xingyang on the province's largest Yellow River Turtle farm |website=zynews.com |language=zh-hans |date=2007-07-24 |access-date=17 March 2013 |archive-date=22 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222032909/http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

تمام وڏي جسامت وارو [[چيني ديو قامت سلامينڊر]]، جيڪو خوراڪ ۽ روايتي دوائن لاءِ شڪار ٿيڻ سبب سخت متاثر ٿيو آهي، زرد درياهه سميت چين جي ٻين درياهن جو مقامي جانور آهي. چين جي ڪيترن ئي علائقن ۾ هن جي وڏي پيماني تي فارمن ۾ افزائش ڪئي وڃي ٿي. جينياتي تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته قيد ۾ پاليل اڪثر سلامينڊر زرد درياهه واري نسل سان تعلق رکن ٿا. جڏهن انهن کي ٻيهر فطرت ۾ ڇڏيو وڃي ٿو ته زرد درياهه واري نسل جا سلامينڊر ٻين علائقن تائين پکڙجي وڃن ٿا، جنهن ڪري ٻين مقامي نسلن لاءِ خطرو پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=Yan2018&gt;{{Cite journal|last1=Yan|first1=Fang|last2=Lü|first2=Jingcai|last3=Zhang|first3=Baolin|last4=Yuan|first4=Zhiyong|last5=Zhao|first5=Haipeng|last6=Huang|first6=Song|last7=Wei|first7=Gang|last8=Mi|first8=Xue|last9=Zou|first9=Dahu|year=2018|title=The Chinese giant salamander exemplifies the hidden extinction of cryptic species|journal=Current Biology|volume=28|issue=10|pages=R590–R592|doi=10.1016/j.cub.2018.04.004|pmid=29787716|doi-access=free|bibcode=2018CBio...28.R590Y }}&lt;/ref&gt;

==نباتات==

زرد درياهه ڪيترن ئي ماحولياتي علائقن مان گذري ٿو، جن ۾ [[تبتي پليٽو جا الپائن جهاڙيلا علائقا ۽ چراگاهه]]، [[مرڪزي تبتي پليٽو جي الپائن اسٽيپ]]، [[ٻيلو]]، [[اورڊوس ريگستان]]، [[منگوليا–منچوريا گھاسزار]] ۽ [[بوهائي سمنڊ جا لوڻياٺي چراگاهه]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Olson |first1=David M. |last2=Dinerstein |first2=Eric |last3=Wikramanayake |first3=Eric D. |last4=Burgess |first4=Neil D. |last5=Powell |first5=George V. N. |last6=Underwood |first6=Emma C. |last7=D'amico |first7=Jennifer A. |last8=Itoua |first8=Illanga |last9=Strand |first9=Holly E. |last10=Morrison |first10=John C. |last11=Loucks |first11=Colby J. |last12=Allnutt |first12=Thomas F. |last13=Ricketts |first13=Taylor H. |last14=Kura |first14=Yumiko |last15=Lamoreux |first15=John F. |last16=Wettengel |first16=Wesley W. |last17=Hedao |first17=Prashant |last18=Kassem |first18=Kenneth R. |title=Terrestrial Ecoregions of the World: A New Map of Life on Earth |journal=BioScience |date=2001 |volume=51 |issue=11 |pages=933 |doi=10.1641/0006-3568(2001)051[0933:TEOTWA]2.0.CO;2}}&lt;/ref&gt; نباتاتي حياتي هنڌ جي لحاظ سان گهڻو مختلف آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Greer |first1=Charles |last2=Popov |first2=Igor |date=15 December 2025 |title=Yellow River: Plant and Animal Life |url=https://www.britannica.com/place/Yellow-River/Plant-and-animal-life |encyclopedia=Britannica |location=United States |access-date=28 December 2025}}&lt;/ref&gt; هيٺين علائقن، جيڪي انساني ترقيءَ کان گهڻو متاثر ٿيا آهن، اتي نباتاتي تنوع نسبتاً گهٽ آهي، ۽ نباتات ۾ بنيادي طور [[سوئيڊا|سيپ ويڊ]]، [[فريگمائٽس آسٽرالس|فريگمائٽس]]، [[سيٽاريا ويرڊس|فاڪس ٽيل گاھ]]، [[امپيراٽا سلنڊريڪا|ڪونائي گاھ]] ۽ [[ٽيمرڪس چائينينسس|ٽيمرسڪ]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Xu |first1=Zhen |last2=Li |first2=Renqiang |last3=Dou |first3=Wenjun |last4=Wen |first4=Hui |last5=Yu |first5=Shulin |last6=Wang |first6=Pan |last7=Ning |first7=Lehua |last8=Duan |first8=Jiaquan |last9=Wang |first9=Jichun |title=Plant Diversity Response to Environmental Factors in Yellow River Delta, China |journal=Land |date=20 February 2024 |volume=13 |issue=3 |pages=264 |doi=10.3390/land13030264 |doi-access=free |bibcode=2024Land...13..264X }}&lt;/ref&gt;

===نباتاتي تبديليون===
درياهه جي ڊيلٽا جي ڇڏيل حصن ۾ [[ڪاٺيلا ٻوٽن جي واڌ]] سبب جڙي ٻوٽين جي تنوع ۾ گهٽتائي اچي ٿي، جنهن سان مٽيءَ جون خاصيتون تبديل ٿين ٿيون ۽ انهن آبي دلدلي ماحولياتي نظامن جي ماحولياتي توازن ۽ ڪارڪردگي تي ممڪن اثر پوي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Jiaxuan |last2=Luo |first2=Mengjiao |last3=Qu |first3=Fanzhu |last4=Sun |first4=Bowen |last5=Yu |first5=Yang |last6=Meng |first6=Ling |date=2025-05-21 |title=Impacts of Shrub Encroachment on Vegetation Community and Soil Characteristics in Coastal Wetlands of the Abandoned Yellow River Course |journal=Agronomy |language=en |volume=15 |issue=5 |pages=1258 |doi=10.3390/agronomy15051258 |doi-access=free |bibcode=2025Agron..15.1258L |issn=2073-4395}}&lt;/ref&gt;

===تحفظ جون ڪوششون===
[[شانگچيو]] کان ٻاهر واقع شانگچيو زرد درياهه قديم وهڪري جو قومي ٻيلو پارڪ هڪ انساني هٿان تيار ڪيل ٻيلو آهي، جيڪو زرد درياهه واري علائقي جي حياتياتي تنوع جي جزوي بحالي لاءِ قائم ڪيو ويو آهي. هي پارڪ حياتياتي تنوع جو مالڪ آهي، مصنوعي ٻيلن بابت تحقيق لاءِ اهم وسيلي طور ڪم ڪري ٿو ۽ ڪجهه [[خطري هيٺ نوع|خطري هيٺ آيل نوعن]] لاءِ محفوظ پناهه گاهه پڻ فراهم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wang |first1=Xiaofang |last2=Song |first2=Yiming |last3=Zhang |first3=Xiangju |last4=Hou |first4=Heping |last5=Li |first5=Yongsheng |title=Plant Diversity Research in Shangqiu Yellow River Ancient Course National Forest Park, China |journal=Forests |date=20 October 2024 |volume=15 |issue=10 |pages=1831 |doi=10.3390/f15101831 |doi-access=free |bibcode=2024Fore...15.1831W }}&lt;/ref&gt;

==آلودگي==
{{see also|چين ۾ پاڻي جي آلودگي}}

25 نومبر 2008ع تي ''[[دي گارجين]]'' جي صحافيه ٽانيا برينيگن پنهنجي رپورٽ ''&quot;چين جي ماءُ درياهه: زرد درياهه&quot;'' ۾ دعويٰ ڪئي ته سخت [[چين ۾ پاڻي جي آلودگي|پاڻيءَ جي آلودگي]] سبب چين جي زرد درياهه جو هڪ ٽيون حصو زرعي يا صنعتي استعمال لاءِ به ناقابلِ استعمال بڻجي چڪو آهي، جنهن جو وڏو سبب ڪارخانن مان نڪرندڙ فضلو ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن جو نيڪال آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2008/nov/25/water-china|title= One-third of China's Yellow River 'unfit for drinking or agriculture' Factory waste and sewage from growing cities has severely polluted major waterway, according to Chinese research|author-last1=Branigan|author-first1= Tania |date=25 November 2008|work=The Guardian |location=UK|access-date=14 March 2009}}&lt;/ref&gt;

درياهه پنهنجي پهرئين وڏي شهر [[شيننگ]] تائين پهچندي ئي شديد آلودگي جو شڪار ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=行程3000公里 亲眼目睹黄河水污染现状(组图) |trans-title=Travelling 3000km to document the pollution of the Yellow River in pictures|date=2004-09-16|work= 北京青年报|via=Sina|url=http://finance.sina.com.cn/x/20040916/09041027452.shtml }}&lt;/ref&gt;

[[زرد درياهه ڪنزرويئنسي ڪميشن]] 2007ع ۾ درياهه جي 8,384 ميلن کان وڌيڪ حصي جو سروي ڪيو ۽ ٻڌايو ته درياهه جي 33.8 سيڪڙو حصي جي پاڻيءَ جو معيار [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] جي معيار موجب &quot;سطح پنج&quot; کان به هيٺ هو. سطح پنج جو پاڻي پيئڻ، آبي زراعت، صنعتي استعمال يا زرعي مقصدن لاءِ به مناسب نه هوندو آهي. رپورٽ موجب گذريل سال درياهه جي نظام ۾ مجموعي طور 4.29 ارب ٽن فضلو ۽ گندو پاڻي خارج ڪيو ويو، جنهن مان 70 سيڪڙو صنعتن ۽ پيداواري ادارن، 23 سيڪڙو گهريلو نيڪال، ۽ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻين ذريعن مان آيو هو.{{which|date=October 2011}}

==ثقافت ۾==
[[File:Mother Huang He Lanzhou.jpg|right|thumb|[[لانژو]] ۾ زرد درياهه جي ماءُ (黄河母亲雕塑) جو مجسمو]]

{{Quote box
| quote =
هوا گجندي پئي اچي، گهوڙا هڻڪارون ڪري رهيا آهن،&lt;br&gt;
زرد درياهه گجندو پيو وهي، زرد درياهه گجندو پيو وهي!&lt;br&gt;
...&lt;br&gt;
جبلن ۾ لکين بهادر سپاهي موجود آهن!&lt;br&gt;
۽ ميدان بهادر گوريلا ويڙهاڪن سان ڀرجي ويا آهن!&lt;br&gt;
سڀئي [[ٻي چين-جاپان جنگ|جاپاني حملي آورن]] سان وڙهڻ لاءِ گڏ ٿيا آهن!&lt;br&gt;
پنهنجون سڀئي پستولون ۽ بندوقون سنڀاليو.&lt;br&gt;
پنهنجون سڀئي تلوارون ۽ نيزا مضبوطيءَ سان جهليو!&lt;br&gt;
زرد درياهه جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
[[اتر چين جو ميدان|اتر]] جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
ملڪ جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
پنهنجي وطن جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
| author = [[گوانگ ويران]] ۽ [[شيان شنگهائي]]
| source = ''[[زرد درياهه ڪنٽاٽا]]''، 1939ع
| width = 30%
}}

هڪ روايتي عقيدي موجب زرد درياهه [[تيان]] (آسمان) مان وهي ٿو ۽ [[کيرائين واٽ]] جو تسلسل آهي. چيني ڏند ڪٿا موجب [[ژانگ چيان]] کي زرد درياهه جو سرچشمو ڳولڻ لاءِ موڪليو ويو. ڪيترن ڏينهن تائين درياهه ۾ سفر ڪرڻ کان پوءِ هن هڪ [[ڳئون چاريندڙ ۽ اُڻندڙ ڇوڪري]] کي ڏٺو. جڏهن هن ڇوڪريءَ کان پنهنجي جاءِ بابت پڇيو ته هن کيس پنهنجو [[شٽل (اُڻت)|اُڻت وارو شٽل]] ڏنو ۽ چيو ته اهو نجومي يان جون پِنگ (嚴君平) کي ڏيکاريندو. جڏهن ژانگ واپس موٽيو ته نجومي ان کي اُڻندڙ ڇوڪري ([[ويگا]]) جو شٽل سڃاتو ۽ ٻڌايو ته جنهن وقت ژانگ اهو شٽل حاصل ڪيو هو، تڏهن هن هڪ [[سيارو|آوارو تارو]] اُڻندڙ ڇوڪري ۽ ڳئون چاريندڙ ([[الطائر]]) جي وچ مان گذرندي ڏٺو هو.&lt;ref name=&quot;CBDChangChenchou&quot;&gt;{{ChineseBioDict|Chang Chên-chou}}&lt;/ref&gt;

[[هيبي]] ۽ [[هينان]] صوبن جا نالا زرد درياهه مان نڪتل آهن. انهن جا مطلب ترتيبوار &quot;درياهه جي اتر&quot; ۽ &quot;درياهه جي ڏکڻ&quot; آهن، جيتوڻيڪ تاريخي طور انهن جي وچ واري سرحد ڪڏهن به مستقل نه رهي آهي، ۽ موجوده وقت ۾ هيبي ۽ هينان جي سرحد زرد درياهه بدران [[ژانگ درياهه]] آهي.

;ماءُ درياهه ۽ چيني تهذيب جو گهوارو
روايتي طور اهو عقيدو آهي ته چيني تهذيب جي شروعات زرد درياهه جي طاس ۾ ٿي. چيني ماڻهو هن درياهه کي &quot;ماءُ درياهه&quot; ۽ &quot;چيني تهذيب جو گهوارو&quot; سڏين ٿا.

[[چين جي تاريخ]] دوران زرد درياهه کي هڪ ئي وقت نعمت ۽ مصيبت ٻنهي طور ڏٺو ويو آهي، تنهنڪري ان کي &quot;چين جو فخر&quot; ۽ &quot;چين جو ڏک&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;Cheng, Linsun and Brown, Kerry (2009) ''Berkshire encyclopedia of China'', Berkshire Publishing Group, p. 1125 {{ISBN|978-0-9770159-4-8}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ ۾ هي درياهه مغربي ۽ جاپاني سامراجيت جي مقابلي ۾ اڀرندڙ چيني قوم جي علامت بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Chen |first=Fei |date=2019 |title=Rediscovering the Yellow River and the Yangtze River: the Circulation of Discourses on the North–South Dichotomy between Late Qing China and Meiji Japan |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-asian-studies/article/abs/rediscovering-the-yellow-river-and-the-yangtze-river-the-circulation-of-discourses-on-the-northsouth-dichotomy-between-late-qing-china-and-meiji-japan/FA789BD0E4991B50B13D68B3ECD3C6BF |journal=International Journal of Asian Studies |volume=16 |issue=1 |pages=33–51 |doi=10.1017/S1479591418000323 |issn=1479-5914|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ان کان به اڳ، زرد درياهه بابت بيشمار شاعريون ۽ لوڪ ڪهاڻيون زباني روايتن ذريعي نسل در نسل منتقل ٿينديون رهيون، جيڪي ان کي &quot;چيني روح جي علامت&quot; طور پيش ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The 'Yellow River Piano Concerto': Politics, Culture, and Style|last=Chen|first=Shing-Lih|date=1995|journal=University of British Columbia}}&lt;/ref&gt;

;آفتن جو درياهه
اتر چين جي ميدان ۾ چيني تهذيب جي ارتقا ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪرڻ باوجود، زرد درياهه جي بار بار ايندڙ ٻوڏن ۽ پنهنجي وهڪري جي تبديليءَ سبب درياهه جي ڪنارن تي رهندڙ آباديءَ کي وڏين آفتن کي منهن ڏيڻو پيو، تنهنڪري ان کي &quot;آفتن جو درياهه&quot; ({{lang-zh|s=灾难河}}) پڻ چيو وڃي ٿو. زرد درياهه جو انتظام تاريخ جي مختلف دورن ۾ ڪيترين ئي چيني سلطنتن لاءِ هڪ وڏو سياسي مسئلو رهيو آهي.&lt;ref&gt;[http://36.112.18.13/Qikan/Article/Detail?id=75778371504849534853484949 基于黄河灾害研究综述的思考 On a Review of the Disasters from the Yellow River]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://cdo.develpress.com/?p=10096 黄河安澜呼唤生态保护和高质量发展]&lt;/ref&gt;

;جڏهن زرد درياهه صاف وهي
ڪڏهن ڪڏهن زرد درياهه کي شاعراڻي انداز ۾ &quot;گدلو وهڪرو&quot; ({{lang-zh|first=t|labels=no|s={{linktext|浊|流}}|t={{linktext|濁|流}}|p=Zhuó Liú}}) پڻ سڏيو ويندو آهي. چيني محاورو &quot;جڏهن زرد درياهه صاف وهي&quot; اهڙي واقعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪو ڪڏهن به نه ٿيندو، ۽ اهو انگريزي محاوري &quot;when pigs fly&quot; سان مشابهت رکي ٿو.{{citation needed|date=March 2023}}

[[يونگلي شهنشاهه]] جي دور ۾ &quot;زرد درياهه جي صاف وهڻ&quot; کي هڪ نيڪ شگون سمجهيو ويو. ان سان گڏ [[چيلن]] (1414ع ۾ [[بنگال]] جي سفارت پاران [[ژينگ هي]] جي جهازن وسيلي چين آندل آفريقي زرافو)، [[زويو]] ۽ ٻين غيرمعمولي قدرتي واقعن جي ظاهر ٿيڻ کي به خوش نصيبي جي نشاني قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=duy&gt;{{Cite journal
|first=J.J.L.|last=Duyvendak|jstor=4527170
|title=The True Dates of the Chinese Maritime Expeditions in the Early Fifteenth Century
|journal=T'oung Pao |series=Second Series|volume=34|issue=5|year=1939|pages=401–403}}&lt;/ref&gt;

==سياحت==
[[File:Kanbula Geopark.png|thumb|[[ڪنبولا نيشنل جيوپارڪ]]، [[چنگھائي]]]]

زرد درياهه سان لاڳاپيل ڪيترائي مشهور سياحتي ماڳ آهن، جن ۾ [[چنگھائي]] جو ڪنبولا [[يونيسڪو]] گلوبل جيوپارڪ، [[گانسو]] ۾ [[ليوجياشيا ڊيم]] ڀرسان [[بنگلنگ مندر|بنگلنگ غارن وارا مندر]]، [[گانسو]] جو [[زرد درياهه پٿرن وارو ٻيلو]]، ۽ [[شانشي]] ۾ [[هوڪو آبشار]] شامل آهن.

1986ع ۾ چيني رافٽنگ ٽيمن پهريون ڀيرو زرد درياهه جو مڪمل سفر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blog.westminster.ac.uk/contemporarychina/the-yangtze-river-conquest-rafting-for-chinas-honour/ |title=The Yangtze River conquest: rafting for China's honour}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ زرد درياهه جي مڪمل ڊيگهه تي پيادل هلڻ ۽ سائيڪل ذريعي سفر ڪرڻ جون به ڪامياب ڪوششون ڪيون ويون آهن، جيتوڻيڪ مٿئين وهڪري جا ڪي حصا اهڙا آهن جتي درياهه جي ڪناري تائين پهچ ممڪن ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.josephrock.net/2025/02/next-trip-cycling-yellow-river-from-sea.html |title=Next trip: Cycling Yellow River from Sea}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>fmybbpnvnt96exs77uozq0kx04lcgwo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390149</id>
      <parentid>390148</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T08:34:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104963" sha1="484af7jhiuz8guwquzcna9jdebjw3zu" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

=== تهذيب جي جنم ڀومي ===
{{see also|زرد درياهه جي تهذيب}}

[[File:Nine Provinces of China.png|thumb|عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو]]
[[File:Western Zhou geography.svg|thumb|[[مغربي زو خاندان]] جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.]]

[[چيني ڏند ڪٿا]] موجب ديو قامت [[ڪوا فو]] سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ [[وي درياهه]] جو پاڻي پي ويو.&lt;ref&gt;Summary of the story given in the definition of {{lang|zh|夸父追日}}: {{cite book|script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title=[[Xiandai Hanyu Cidian|A Dictionary of Current Chinese]] (Seventh Edition) |date=1 September 2016|publisher=[[The Commercial Press]] |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}&lt;/ref&gt;

[[بهار ۽ سرءُ وارو دور|بهار ۽ سرءُ جي دور]]&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;&gt;Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map &quot;4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)&quot;. {{in lang|fr}}&lt;br/&gt; English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}&lt;/ref&gt; ۽ [[چن خاندان]] جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، [[لويانگ]] کان گذرڻ کان پوءِ درياهه [[شانشي]] ۽ [[هينان]] صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ [[هيبي]] ۽ [[شنڊونگ]] جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده [[تيانجن]] جي ويجهو [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

[[ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه]] جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري [[عظيم يو]] کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|黄河水利委员会黄河志总编辑室|2010|loc=一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代}}&lt;/ref&gt;

''[[يو گونگ]]'' ۾ لکيل آهي: &quot;جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡}}&lt;/ref&gt;

هتي ذڪر ڪيل &quot;جشي&quot; مان مراد موجوده [[چنگھائي]] صوبي جي [[شون هوا سالار خودمختيار ضلعو]] ڀرسان واقع [[آمني ماچن جبل]] آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف [[هوائين]] ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي [[سان مين]] ۽ [[مينگجن]] کان گذرندي [[لو درياهه (هينان)|لو درياهه]] سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو [[دائي پي جبل]] جي اتر کان، [[ژانگ درياهه]] کي پار ڪندي، موجوده [[چوژو ضلعو]] ([[هيبي]]) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده [[شين ضلعو]] وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي [[چنگ ضلعو]] جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار [[تيانجن]] جي ڏکڻ اوڀر مان [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر ''يو گونگ'' ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي &quot;يو درياهه&quot; سڏيو وڃي ٿو.

=== يو درياهه جي وهڪري جي تبديلي ===

[[ژو خاندان]] جي [[ژو جي بادشاهه ڊِنگ|بادشاهه ڊِنگ]] جي حڪومت جي پنجين سال (602 ق.م.) ۾ درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري کي ڇڏي ڪيترائي سؤ ڪلوميٽر اوڀر طرف منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه [[لي يانگ]] (موجوده [[شون ضلعو]]، [[هينان]] جي ڏکڻ اولهه) ۾ سوشو نالي هنڌ وٽ پنهنجا ڪنارا ٽوڙي ٻاهر نڪري آيو ۽ يو درياهه جي اصل وهڪري کان هٽي ويو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|漢書|chapter=卷029|quote=王横言：&quot;禹之行河水，本随西山下东北去。《周谱》云：'定王五年河徙'，则今所行，非禹之所穿也。&quot;}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ اهو [[ژانگ وو]] (موجوده [[ڇانگ ضلعو]]، [[هيبي]] جي اتر اوڀر) وٽ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ٿيو، جيڪو [[عظيم يو]] طرفان ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ کان پوءِ تاريخ ۾ زرد درياهه جي وهڪري جي پهرين وڏي تبديلي مڃي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=禹河大徙|url=http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|website=黄河网|publisher=水利部黄河水利委员会|accessdate=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424174203/http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|archive-date=2017-04-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
سوشو وٽ رخ بدلائڻ کان پوءِ نئون وهڪرو تقريباً [[هوا ضلعو]] کان اوڀر طرف وهندو هو، پوءِ [[هينان]] ۾ [[پويانگ]] جي اتر اولهه مان گذرندي اتر طرف مڙندو هو. ان کان پوءِ [[شنڊونگ]] جي [[گوان ضلعو]] جي اتر ۾ ٻيهر اوڀر طرف مڙي، پوءِ [[چي پنگ]] مان گذرندي وري اتر طرف وڌندو هو، [[هيبي]] جي [[ڇانگژو]] مان آهستي آهستي اتر طرف منتقل ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده [[هوانگ هوا]] ضلعي جي اتر ۾ [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡锥指|[[胡渭]]|quote=周定王五年河徙，自宿胥口东行漯川，右经滑台城(滑县旧城)，又东北经黎阳县(泼县东北兰里)南，又东北经凉城县，又东北为长寿津，河至此与深川别行而东北入海，水经谓之大河故渎。}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران يو درياهه جو اصل وهڪرو ڪجهه وقت تائين وقفي وقفي سان پاڻي کڻندو رهيو، پر [[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] جي وچ ڌاري مڪمل طور سڪي ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|袁仲翔|王质彬|徐福龄|1991|loc=一、夏商西周春秋战国时期}}&lt;/ref&gt;
[[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] ۾ بندن، واهن ۽ ذخيرن کي نقصان پهچائڻ ۽ دشمن رياستن کي ٻوڏ ۾ ٻوڙڻ هڪ عام فوجي حڪمت عملي بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Floods&quot;&gt;Allaby, Michael &amp; Garrat, Richard. ''Facts on File Dangerous Weather Series: [https://books.google.com/books?id=QTKbcWwJ90MC&amp;pg=PA142 Floods]'', p. 142. Infobase Pub., 2003. {{ISBN|0-8160-5282-4}}. Accessed 15 October 2011.&lt;/ref&gt;
ڇو ته زرد درياهه جي وادي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] کان [[گوانژونگ]] واري علائقي ۽ [[چن رياست]] ڏانهن وڃڻ جو اهم رستو هئي، تنهنڪري چن رياست [[هانگو لنگهه]] کي مضبوط قلعن سان محفوظ ڪيو. هتي ڪيترائي اهم معرڪا ٿيا، ۽ اهو [[هان خاندان]] جي گاديءَ وارن شهرن [[چانگ آن]] ۽ [[لويانگ]] جي حفاظت لاءِ به هڪ اهم دفاعي لنگهه هو.
11ع ۾ آيل وڏي ٻوڏ کي مختصر عرصي واري [[شن خاندان]] جي زوال جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 70ع واري ٻي وڏي ٻوڏ کان پوءِ درياهه ٻيهر [[شنڊونگ]] جي اتر مان تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي واپس اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== شاهي دور ===

ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات کان پوءِ [[هانگو لنگهه]] جي فوجي اهميت گهٽجڻ لڳي، ۽ وڏا قلعا ۽ فوجي اڏا [[تونگ لنگهه|تونگ گوان]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. 923ع ۾ [[بعد وارو ليانگ]] خاندان جي جنرل [[دوان نِنگ]] پنهنجي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي [[بعد وارو تانگ]] کان بچائڻ جي ناڪام ڪوشش ۾ بند ڀڃرائي لڳ ڀڳ {{convert|1000|sqmi|sp=us}} علائقو ٻوڙي ڇڏيو. [[سونگ خاندان|سونگ]] دور جي انجنيئر [[لي چون]] پڻ 1020ع ۾ [[ليائو خاندان|ختان]] جي حملي کان بچاءَ لاءِ زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري کي ٻوڙڻ جي ساڳي تجويز ڏني، پر اها رد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي رياستن وچ ۾ ٿيل [[چانيوان معاهدو]] سونگ حڪومت کي نوان کاهه کوٽڻ يا درياهه جو رخ تبديل ڪرڻ کان واضح طور روڪيندو هو.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;&gt;Elvin, Mark &amp; Liu Cuirong&lt;!--sic--&gt; (eds.) ''Studies in Environment and History:'' ''[https://books.google.com/books?id=tAxmcRXKpaUC&amp;pg=PA554 Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History]'', pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. {{ISBN|0-521-56381-X}}.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به بند ٽٽندا رهيا. [[1034ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1034ع ۾ هينگ لونگ]] وٽ بند ٽٽڻ سبب درياهه ٽن وهڪرن ۾ ورهائجي ويو ۽ [[ديژو]] ۽ [[بوزو (جديد شنڊونگ)|بوزو]] جي اترين علائقن ۾ بار بار ٻوڏون آيون.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; سونگ حڪومت پنجن سالن تائين پراڻو وهڪرو بحال ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪندي رهي. صرف هڪ سال اندر 35,000 کان وڌيڪ مزدور، 100,000 ڀرتي ڪيل ڪارڪن، ۽ 220,000 ٽن ڪاٺ ۽ بانس استعمال ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; پر آخرڪار 1041ع ۾ اهو منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. ان کان پوءِ نسبتاً آهستي وهندڙ درياهه 1048ع ۾ [[شانگهو]] وٽ ٻيهر بند ٽوڙي پنهنجو مکيه وهڪرو اتر طرف [[تيانجن]] ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== ڏاکڻو وهڪرو وارو دور ===
[[File:546 of 'The International Geography. ... Edited by H. R. Mill' (11167528043).jpg|thumb|زرد درياهه جي پراڻن ۽ موجوده ڇوڙن جو نقشو]]
[[File:Ming Zuling.png|thumb|[[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم ڀرسان [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] ۽ [[منگ زولِنگ]] جو نقشو، جيڪو [[پان جيشُن]] جي ''Overview of River Maintenance'' جي [[چار خزانا مڪمل لائبريري]] واري ايڊيشن مان ورتل آهي. [[چنگ خاندان]] واري ايڊيشن تائين 1680ع جي ٻوڏ سبب اهي سڀ هنڌ پاڻي هيٺ اچي چڪا هئا.]]

1128ع کان 1855ع تائين زرد درياهه پنهنجي اڄوڪي رستي موجب [[بوهائي سمنڊ]] ۾ نه پر ڏکڻ طرف وهي [[هوائي درياهه]] سان ملي موجوده اتر [[جيانگسو صوبو]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان [[زرد سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. 1128ع ۾ [[ڪائيفينگ]] جي گورنر [[دو چونگ]] {{nowrap|({{lang|zh|{{linktext|杜|充}}}})}} جي اڳواڻي هيٺ [[سونگ خاندان]] جي فوجن [[جن خاندان (1115–1234)|جن خاندان]] جي وڌندڙ فوج کي روڪڻ لاءِ زرد درياهه جا ڏاکڻا بند ٽوڙي ڇڏيا. ان جي نتيجي ۾ درياهه جو وڏو رخ بدلجي ويو ۽ زرد درياهه [[سي درياهه]] ۽ [[هوائي درياهه]] جي ٻين معاون درياهن کي پنهنجي وهڪري ۾ شامل ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=Yunzhen |last2=Syvitski |first2=James PM |last3=Shu |first3=Gao |last4=Overeem |first4=Irina |last5=Kettner |first5=Albert J |title=Socio-economic Impacts on Flooding: A 4000-Year History of the Yellow River, China |journal=Ambio |date=2012 |volume=41 |issue=7 |pages=682–698 |doi=10.1007/s13280-012-0290-5 |pmid=22673799 |pmc=3472015|bibcode=2012Ambio..41..682C }}&lt;/ref&gt; تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زرد درياهه مڪمل طور [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ کان وهي [[زرد سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو. 1194ع تائين هوائي درياهه جو ڇوڙ گپ سان بند ٿي ويو هو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;&gt;Grousset, Rene. ''The Rise and Splendour of the Chinese Empire'', p. 303. University of California Press, 1959.&lt;/ref&gt; گپ جي وڏي مقدار سبب، جڏهن بعد ۾ زرد درياهه ٻيهر پنهنجو رخ تبديل ڪيو، تڏهن به هوائي درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن واپس نه وڃي سگهيو، بلڪه ان جو پاڻي [[هونگزي ڍنڍ]] ۾ گڏ ٿيڻ لڳو ۽ پوءِ ڏکڻ طرف [[يانگزي درياهه]] ڏانهن وهي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pietz |first1=David A. |title=The Yellow River |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674058248 |page=50}}&lt;/ref&gt;

[[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1344ع جي ٻوڏ]] دوران زرد درياهه ٻيهر [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ طرف وهي ويو. ان وقت [[يوان خاندان]] زوال پذير هو، ۽ شهنشاهه درياهه جا نوان بند اڏائڻ لاءِ وڏي انگ ۾ ماڻهن کي جبري پورهئي تي لڳايو. انهن سخت حالتن بغاوتن کي جنم ڏنو، جيڪي آخرڪار [[منگ خاندان]] جي قيام جو سبب بڻيون.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;/&gt; 1391ع ۾ [[1391ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|ٻي وڏي ٻوڏ]] دوران درياهه [[ڪائيفينگ]] کان [[فينگيانگ ضلعو]] ([[آنهوئي]]) تائين ٻوڏ آندي. آخرڪار [[1494ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1494ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ عوامي تعميراتي منصوبن دوران خواجه سرا [[لي شِنگ]] درياهه جي وهڪري کي مستحڪم بڻايو.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt; 16هين صديءَ دوران به درياهه ڪيترائي ڀيرا ٻوڏ آندو، جن ۾ 1526ع، 1534ع، 1558ع ۽ 1587ع جون ٻوڏون شامل آهن، ۽ هر ٻوڏ هيٺئين وهڪري ۾ تبديلي آندي.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;&gt;Tsai, Shih-Shan Henry. ''SUNY Series in Chinese Local Studies'': ''[https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC&amp;pg=PA200 The Eunuchs in the Ming Dynasty]''. SUNY Press, 1996. {{ISBN|0791426874}}, 9780791426876.&lt;/ref&gt;

[[1642ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1642ع جي ٻوڏ]] انسانن جي پيدا ڪيل هئي. [[ڪائيفينگ]] جي منگ گورنر شهر جو ڇهن مهينن کان گهيرو ڪندڙ هاري اڳواڻ [[لي زِيچينگ]] جي فوجن کي تباهه ڪرڻ لاءِ بند ٽوڙڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;Lorge, Peter Allan. ''[https://books.google.com/books?id=SE2Gw8rjuXQC&amp;pg=PA147 War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795]'', p. 147. Routledge, 2005. {{ISBN|978-0-415-31691-0}}.&lt;/ref&gt; نتيجي ۾ باغين بدران پنهنجو ئي شهر تباهه ٿي ويو، ۽ ٻوڏ، ڏڪار ۽ وبائن سبب شهر جي اڳوڻي 378,000 آبادي مان لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref&gt;[[Xu Xin (Judaic scholar)|Xu Xin]]. ''[https://books.google.com/books?id=GAAWkYBNu5sC&amp;pg=PA47 The Jews of Kaifeng, China: History, Culture, and Religion]'', p. 47. Ktav Publishing Inc, 2003. {{ISBN|978-0-88125-791-5}}.&lt;/ref&gt; هي خوشحال شهر تقريباً ويران ٿي ويو ۽ پوءِ [[چنگ خاندان]] جي [[ڪانگشي شهنشاهه]] جي دور ۾ ٻيهر آباد ڪيو ويو.

شاهي دور ۾ اهو سوال هميشه تڪراري رهيو ته ٻوڏ کي ڪيتري شدت سان روڪڻ گهرجي ۽ جڏهن درياهه پنهنجو رخ بدلائي ته ڇا ان کي ٻيهر پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو وڃي يا نه. جاگرافيدان چارلس گرير موجب ٻن مختلف نظرين جو وجود هو. هڪ، جنهن کي هو [[ڪنفيوشس ازم]] سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿو، درياهه کي اوچن بندن جي وچ ۾ محدود رکڻ جي حمايت ڪندو هو ته جيئن پوک لائق زمين وڌ کان وڌ محفوظ رهي. ٻيو، جنهن کي هو [[تائوازم]] سان منسوب ڪري ٿو، گهٽ اوچائي وارن بندن جو حامي هو، جيڪي هڪ ٻئي کان 5 کان 10 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي هجن.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|pages=387–88|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; [[سونگ خاندان]] جي [[سونگ جي شهنشاهه رين زونگ|رين زونگ]] ۽ [[سونگ جي شهنشاهه شين زونگ|شين زونگ]] جي دور ۾، جڏهن درياهه بار بار بند ٽوڙي اتر ۽ اولهه طرف منتقل ٿيندو رهيو، درٻاري عملدارن ۾ ان ڳالهه تي ڊگهو اختلاف رهيو ته ڇا وڏي خرچ سان درياهه کي وري پراڻي وهڪري ڏانهن آڻڻ گهرجي يا نه. آخرڪار شين زونگ حڪم ڏنو ته درياهه کي پنهنجي نئين وهڪري ۾ ئي رهڻ ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Lamoroux|author-first1= Christian|title=From the Yellow River to the Huai, chapter 15 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|pages=556–571|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

روايتي ٻوڏ ڪنٽرول لاءِ [[بند (پاڻي)|بند]]، [[ريوٽمينٽ]]، پاڻي جي زور کي گهٽائڻ لاءِ حفاظتي ڀتيون، اضافي پاڻي گڏ ڪرڻ وارا تلاءَ، نيڪالي وارا واهه ۽ [[پولڊر]] استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|page=388|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; انهن طريقن بابت [[پان جيشُن]] جهڙن عملدارن تفصيلي ڪتاب پڻ لکيا.&lt;ref&gt;''Overview on River Management'' {{nowrap|({{lang|zh|《河防一覽》}}}} {{transliteration|zh|Héfáng yīlǎn}}), 1590.&lt;/ref&gt; پان جيشُن جو خيال هو ته درياهه جي مختلف شاخن کي گڏ ڪرڻ سان وهڪري جي طاقت وڌندي، جنهن سان گپ کي هيٺ کڻي وڃڻ جي صلاحيت به وڌندي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Elvin|author-first1= Mark |author-last2= Su |author-first2=Ninghu|title=The Influence of the Yellow River on Hangzhou Bay since AD 1000, chapter 10 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|page=400|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به زرد درياهه، [[هوائي درياهه]] ۽ [[عظيم واهه]] جي سنگم واري علائقي ۾ حالتون ايتريون پيچيده رهيون، جو 1680ع جي وڏي ٻوڏ علائقي جي اهم مرڪز [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] کي مڪمل طور ٻوڙي ڇڏيو، جنهن کان پوءِ پان جيشُن کي درٻار مان هٽايو ويو. ان ٻوڏ دوران ويجهو واقع [[منگ ابن ڏاڏن جو مقبرو]] به [[هونگزي ڍنڍ]] هيٺ صدين تائين دفن رهيو، جيستائين جديد آبپاشي ۽ ٻوڏ ڪنٽرول منصوبن سبب پاڻيءَ جي سطح گهٽ نه ٿي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي کان کوٽائي ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع نه ٿيو.

{{wide image|Qianlong Emperor’s Southern Inspection Tour, Scroll 4, Confluence of the Huai and Yellow Rivers.jpg|3300px|''[[قيان لونگ شهنشاهه]] جي ڏاکڻي دوري'' جي چوٿين طومار ۾ [[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم جو منظر ڏيکاريل آهي.}}

=== اوڻيهين صديءَ کان موجوده دور تائين ===
[[File:Tchagan-Kouren.png|thumb|1851ع ۾ هيڪو شهر (هاڻوڪي [[ٽوگتو ضلعي]]، [[اندروني منگوليا]])]]
[[File:1938 Yellow River flood.jpg|right|thumb|1938ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ دوران [[قومپرست چيني فوج]] جا سپاهي.]]

[[1851ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1851ع کان 1855ع]] جي وچ ۾&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt;، [[نيئن بغاوت]] ۽ [[تائي پنگ بغاوت]] دوران آيل ٻوڏن سبب زرد درياهه ٻيهر اتر طرف موٽي آيو. [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1887ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 900,000 کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;&gt;International Rivers Report. &quot;[http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf Before the Deluge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704083330/http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf |date=4 July 2008 }}&quot;. 2007.&lt;/ref&gt; ۽ اها ڏڪار ۽ وبائن کي ڇڏي تاريخ جي ٻئي سڀ کان وڏي قدرتي آفت مڃي وڃي ٿي. [[1897ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1897ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ زرد درياهه تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي قائم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Needham, Joseph. ''Science and Civilization in China''. Vol. 1. ''Introductory Orientations'', p. 68. Caves Books Ltd. (Taipei), 1986 {{ISBN|052105799X}}.&lt;/ref&gt;

1898ع جي ٻوڏ [[شنڊونگ]] جي ڪيترين ئي آباديُن کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}} ان کان پوءِ آيل ڏڪار ۽ عيسائي مشنرين جي سرگرمين سبب ڳوٺاڻن سماج ۾ پيدا ٿيل سماجي ڇڪتاڻ [[باڪسر تحريڪ]] ۽ [[باڪسر بغاوت]] جي اڀار جا اهم سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}}

[[1931ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1931ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;/&gt; ۽ اها انساني جاني نقصان جي لحاظ کان تاريخ جي سڀ کان وڏي رڪارڊ ٿيل ٻوڏ مڃي وڃي ٿي.

9 جون 1938ع تي، [[ٻي چين-جاپان جنگ]] دوران، [[چيانگ ڪائي شيڪ]] جي حڪم تي [[ڪومنٽانگ]] فوجن [[هوايوانڪو، هينان|هوايوانڪو]] ڀرسان زرد درياهه جا بند ٽوڙي ڇڏيا. ڪينيڊين مورخ ڊائنا ليري ان کي &quot;جنگ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل قدرتي آفت&quot; قرار ڏنو آهي. هن ڪارروائي جو مقصد &quot;پاڻي کي سپاهين جي متبادل طور استعمال ڪرڻ&quot; واري حڪمت عملي تحت اڳتي وڌندڙ جاپاني فوج کي روڪڻ هو. تقريباً {{convert|54000|km2|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} علائقو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن ۾ اندازاً 500,000 کان 900,000 چيني مارجي ويا، جڏهن ته جاپاني فوجين جي جاني نقصان جو صحيح انگ معلوم ناهي. ٻوڏ جاپاني فوج کي زرد درياهه جي ڏاکڻي ڪناري تي [[ژينگژو]] تي قبضي کان عارضي طور روڪي ڇڏيو، پر اهي آخرڪار [[ووهان]] تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪو ان وقت چيني حڪومت جو عارضي گاديءَ وارو شهر هو.&lt;ref&gt;Lary, Diana. &quot;The Waters Covered the Earth: China's War-Induced Natural Disaster&quot;. Op. cit. in Selden, Mark &amp; So, Alvin Y., eds. ''War and State Terrorism: The United States, Japan, and the Asia-Pacific in the Long Twentieth Century'', pp. 143–170. Rowman &amp; Littlefield, 2004 {{ISBN|0742523918}}.&lt;/ref&gt;

ڪومنٽانگ حڪومت هوايوانڪو جا بند ٽوڙڻ ۽ ان کان پوءِ پيش آيل آفت جي ذميواري قبول نه ڪئي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;&gt;{{cite journal|first=Kathryn |last=Edgerton-Tarpley |title=A River Runs through It: The Yellow River and The Chinese Civil War, 1946–1947 |journal=Social Science History |volume=41 |issue=2 |date=Summer 2017 |pages=141–173 |doi=10.1017/ssh.2017.2|jstor=90017906 |url=https://www.jstor.org/stable/90017906}}&lt;/ref&gt;{{rp|145}} ۽ ان جو الزام جاپاني جنگي جهازن تي هنيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جاپان ۽ عالمي پريس چيني حڪومت جي ذميواري کي نمايان ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جڏهن ته چين اندر، حتيٰ جو [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي اخبارن به، جنگ جي پڄاڻي تائين حڪومت جي سرڪاري موقف جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}}

1940ع ۾ ئي ڪومنٽانگ حڪومت اعلان ڪيو ته جاپان جي شڪست کان پوءِ درياهه کي ٻيهر اتر واري پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو ويندو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} 1944ع جي آخر ۾ هوايوانڪو واري شگاف کي بند ڪرڻ ۽ 1938ع کان اڳ واري وهڪري مطابق بندن جي بحالي جي رٿابندي شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ان جي مخالفت اترئين وهڪري جي ڪنارن تي رهندڙ ماڻهن&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ۽ مقامي ڪميونسٽ باغين ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|150}}

1946ع ۾ [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مرڪزي ڪميٽي پڻ درياهه کي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽائڻ جي اصول سان اتفاق ڪيو، پر شرط رکيو ته پهرين بندن جي مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان جي باوجود قومپرست حڪومت هوايوانڪو جي شگاف کي بند ڪرڻ جو ڪم جاري رکيو، ۽ منصوبي جي شروعات سرڪاري طور 1 مارچ 1946ع تي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان کان ٿوري ئي دير پوءِ ڪميونسٽن پهريون ڀيرو کلي عام قومپرستن کي بند ٽوڙڻ ۽ جاپانين کي روڪڻ ۾ ناڪاميءَ جو ذميوار قرار ڏنو.

جاري [[چيني گهرو جنگ]] ۽ 1947ع جي  سبب [[چيانگ ڪائي شيڪ]] لاءِ شگاف بند ڪرڻ فوجي لحاظ کان اهم هو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|155}} قومپرستن آخرڪار 5000 فٽ ڊگهو شگاف 15 مارچ 1947ع تي بند ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158}} ۽ ٻئي ڏينهن درياهه مڪمل طور پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158-59}} ساڳئي سال [[چوٿين مئي تحريڪ]] جي سالگرهه تي ڪومنٽانگ هوايوانڪو ۾ ان ڪاميابي جي جشن لاءِ تقريب پڻ منعقد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159}}

ساڳئي سال ڏاکڻي پراڻي وهڪري واري علائقي ۾ ٻيهر زراعت شروع ٿي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159-60}} جڏهن ته اترئين بحال ٿيل وهڪري جي ڀرسان، جتي بند اڃا مرمت نه ٿيا هئا، هزارين ماڻهو لڏپلاڻ تي مجبور ٿيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|160}} ڪميونسٽن جي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ مقامي عملدارن لکين ماڻهن کي متحرڪ ڪري بندن جي مرمت ۽ مضبوطيءَ جا وسيع منصوبا شروع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|162}}

1949ع ۾ ڪميونسٽن جي فتح کان پوءِ، [[چين جي عوامي جمهوريه]] 1954ع ۾ ''زرد درياهه جي ٻوڏن تي بنيادي ضابطو ۽ زرد درياهه جي آبي منصوبن جي ترقي'' وارو قومي منصوبو جاري ڪيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book |last=Harrell |first=Stevan |title=An Ecological History of Modern China |publisher=[[University of Washington Press]] |year=2023 |isbn=9780295751719 |location=Seattle}}&lt;/ref&gt;{{Rp|pages=111–113}} ان جو مقصد ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] جي برساتي زراعت کي آبپاشي واري زراعت ۾ تبديل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}} 1957ع کان انهن منصوبن تي وڏي پيماني تي عملدرآمد شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}}

1970ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين درياهه جي سڪي وڃڻ جو رجحان تيزي سان وڌيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ زرد درياهه هر سال سراسري طور لڳ ڀڳ 180 ڏينهن تائين سمنڊ تائين پهچي نه سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}} 1997ع ۾ ته درياهه لڳاتار 226 ڏينهن تائين سمنڊ ۾ ڇوڙ نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}}

12 آگسٽ 2024ع تي [[چين جي پاڻي وسيلن واري وزارت]] جي زرد درياهه آبي ڪميٽي اعلان ڪيو ته 1999ع کان سڄي درياهه جي گڏيل پاڻي وهڪري واري نظام جي نفاذ کان پوءِ زرد درياهه 25 سالن کان بنا رڪاوٽ وهندو رهيو آهي. انهن 25 سالن دوران زرد درياهه جي مکيه وهڪري مان مجموعي طور 543.6 ارب ڪعبي ميٽر کان وڌيڪ پاڻي فراهم ڪيو ويو، جڏهن ته 1.464 ارب ڪعبي ميٽر ماحولياتي پاڻي پڻ فراهم ڪيو ويو. درياهه جي ڇوڙ واري آبي زمينن ۽ محفوظ علائقن ۾ پکين جي نسلن جو انگ وڌي 373 ٿي ويو، ۽ آبي ماحولياتي نظام ۾ نمايان بحالي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=黄河实现连续25年不断流_新闻频道_中国青年网 |url=https://news.youth.cn/gn/202408/t20240812_15443210.htm |access-date=2025-04-08 |website=news.youth.cn}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

[[File:Bassin-du-fleuve-jaune.png|thumb|زرد درياهه جي طاس جو طبقاتي نقشو]]

زرد درياهه جي طاس جي اوڀر-اولهه ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|1900|km|-1|sp=us}} ۽ اتر-ڏکڻ ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آهي. ان جو ڪل [[آبگير علائقو]] لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آهي.

[[چائنا ايڪسپلوريشن اينڊ ريسرچ سوسائٽي]] موجب،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=China Exploration &amp; Research Society|url=http://www.cers.org.hk/index.php/en/|access-date=2021-01-06|website=cers.org.hk|archive-date=28 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328175811/http://www.cers.org.hk/index.php/en/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه جو سرچشمو [[بيان هار جبلن]] ۾ {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}} تي، [[يوشو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اوڀرئين ڪناري ڀرسان واقع آهي. ان جون سرچشمي واريون معاون نديون [[گيارنگ ڍنڍ]] ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جيڪي [[گولو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اولهندي حصي ۾، [[چنگھائي]] جي بيان هار جبلن جي بلند علائقن ۾ واقع آهن. [[زوئيگي بيسن]] ۾، جيڪو [[گانسو]] جي سرحد سان لڳو لڳ آهي، زرد درياهه پهرين اتر اولهه ۽ پوءِ اتر اوڀر طرف وڪڙ ڪري ٿو، ان کان پوءِ ڏکڻ طرف مڙي مشهور &quot;[[اورڊوس لوپ]]&quot; ٺاهي ٿو، ۽ پوءِ عام طور اوڀر طرف [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان وهي [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جو [[آبگير طاس]] {{convert|752443|km2|sp=us|0}} تي پکڙيل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 140 ملين ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ۽ آبپاشي فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;/&gt;

زرد درياهه هاڻوڪي چين جي ستن [[چين جا صوبا|صوبن]] ۽ ٻن [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقن]] مان وهي ٿو، جيڪي اولهه کان اوڀر طرف هن ريت آهن: [[چنگھائي]]، [[سيچوان]]، [[گانسو]]، [[ننگشيا]]، [[اندروني منگوليا]]، [[شانشي]]، [[شانسي]]، [[هينان]] ۽ [[شنڊونگ]]. زرد درياهه جي موجوده وهڪري تي واقع اهم شهرن ۾ [[لانژو]]، [[ينچوان]]، [[ووھائي]]، [[باوتو]]، [[لويانگ]]، [[ژينگژو]]، [[ڪائيفينگ]] ۽ [[جينان]] شامل آهن. درياهه جو موجوده ڇوڙ [[ڪينلي ضلعو|ڪينلي ضلعي]]، [[شنڊونگ]] ۾ واقع آهي.

عام طور زرد درياهه کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي. اهي تقريباً [[تبتي پليٽو]] جي جبلستاني اتر اوڀرئين حصي، [[اورڊوس لوپ]] ۽ [[لوئس پليٽو]]، ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] تي مشتمل آهن. بهرحال، مختلف محقق انهن ٽن مرحلن جي حدبندين بابت مختلف رايا رکن ٿا.{{Citation needed|date=May 2009}} هن مقالي ۾ بنيادي طور [[زرد درياهه تحفظ ڪميشن]] طرفان اختيار ڪيل ورهاست استعمال ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[http://www.yellowriver.gov.cn/ Yellow River Conservancy Commission]. Yellowriver.gov.cn. Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;

زرد درياهه سان گڏ ايندڙ تلڇٽ [[بوھائي سمنڊ]] مان ٿيندي [[اتر پيلو سمنڊ]] ۽ [[ڏکڻ پيلو سمنڊ]] تائين پهتي آهي، جتي [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي چوڌاري هڪ پري وارو تلڇٽي مرڪز (Distal Depocenter) ٺهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=J Paul Liu, John D Milliman, Shu Gao, Peng Cheng |title=Holocene development of the Yellow River's subaqueous delta, North Yellow Sea|journal=[[Marine Geology]]|date=2004|volume=209|issue=1–4|pages=45–67|doi=10.1016/j.margeo.2004.06.009|bibcode=2004MGeol.209...45L}}&lt;/ref&gt;

===ارضيات===
زرد درياهه پهريون ڀيرو غالباً [[ديرين مائيوسين]]، [[پليائيوسين]] يا [[پليئسٽوسين]] دور دوران وجود ۾ آيو،&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Wang |first1=Xin |last2=Hu |first2=Gang |last3=Saito |first3=Yoshiki |last4=Ni |first4=Guanzhong |last5=Hu |first5=Han |last6=Yu |first6=Ziying |last7=Chen |first7=Jingping |last8=Wang |first8=Mi |last9=Yuan |first9=Xiaoping |last10=Wang |first10=Lei |last11=Hu |first11=Zhenbo |last12=Nie |first12=Junsheng |last13=Pan |first13=Baotian |title=Did the modern Yellow River form at the Mid-Pleistocene transition? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2095927322002365#:~:text=The%20incision%20of%20the%20Sanmen,Plateau%20to%20global%20climate%20change. |journal=Science Bulletin |date=2022 |volume=67 |issue=15 |pages=1603–1610 |doi=10.1016/j.scib.2022.06.003 |pmid=36546288 |bibcode=2022SciBu..67.1603W |via=Elsevier Science Direct|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Xue |first=Chunting |date=August 1993 |title=Historical changes in the Yellow River delta, China |url=https://www.researchgate.net/publication/240420103 |journal=Marine Geology |volume=113 |issue=3–4 |pages=321–330 |doi=10.1016/0025-3227(93)90025-Q|bibcode=1993MGeol.113..321X }}&lt;/ref&gt; جيڪو [[تبتي پليٽو]] جي مٿي اڀرڻ (uplift) جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hu |first1=Zhenbo |last2=Pan |first2=Baotian |last3=Guo |first3=Lianyong |last4=Vandenberghe |first4=Jef |last5=Liu |first5=Xiaopeng |last6=Wang |first6=Junping |last7=Fan |first7=Yunlong |last8=Mao |first8=Junwei |last9=Gao |first9=Hongshan |last10=Hu |first10=Xiaofei |date=2016-02-01 |title=Rapid fluvial incision and headward erosion by the Yellow River along the Jinshaan gorge during the past 1.2 Ma as a result of tectonic extension |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379115301864 |journal=Quaternary Science Reviews |volume=133 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.quascirev.2015.12.003 |bibcode=2016QSRv..133....1H |issn=0277-3791|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===مٿيون وهڪرو===
{{unreferenced section|date=September 2015}}

زرد درياهه جو مٿيون وهڪرو [[بيان هار جبلن]] ۾ واقع ان جي سرچشمي کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[هيڪو ٽائون]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] تائين پکڙيل آهي، جتي درياهه ڏکڻ طرف تيز وڪڙ کڻي ٿو. هن حصي جي ڪل ڊيگهه {{convert|3472|km|0|sp=us}} ۽ ڪل طاس جو پکيڙ {{convert|386000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جي 51.4٪ جي برابر آهي. هن وهڪري دوران زرد درياهه جي اوچائي {{convert|3496|m|0|sp=us}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري [[ڍلان]] 0.10٪ آهي.

سرچشمي وارو حصو بنيادي طور [[بيان هار جبلن]] ۽ [[امني ماچين]] جبلن جي وچ ۾ موجود چراگاهن، دلدلن ۽ ٽڪرين مان گذري ٿو. هتي درياهه جو پاڻي صاف ۽ وهڪرو مستحڪم هوندو آهي. هن علائقي ۾ شفاف ڍنڍون نمايان خصوصيت آهن. هن حصي جون ٻه اهم ڍنڍون [[گيارنگ ڍنڍ]] (ژالنگ) ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] (ايلنگ) آهن، جن جي گنجائش ترتيبوار 4.7 ارب ۽ 10.8 ارب ڪعبي ميٽر (166 ۽ 381 ارب ڪعبي فوٽ) آهي. سمنڊ جي سطح کان {{convert|4290|m|sigfig=4|sp=us|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع اهي چين جون سڀ کان وڏيون مٿانهين ميدان واريون مٺي پاڻي جون ڍنڍون آهن. زرد درياهه جي سرچشمي واري علائقي جو وڏو حصو [[سانجيانگ يوان قومي قدرتي محفوظ علائقو|سانجيانگ يوان (&quot;ٽن درياهن جا سرچشما&quot;) قومي قدرتي محفوظ علائقو]] قرار ڏنو ويو آهي، ته جيئن زرد درياهه، [[يانگزي درياهه]] ۽ [[ميڪونگ درياهه]] جي سرچشمن جي حفاظت ٿي سگهي.

امني ماچين جبلن جي اوڀرئين ڪناري سان اوڀر طرف وهندي، زرد درياهه [[ماچو ڪائونٽي]]، [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هتي اهو بلند دلدلي علائقي [[زوئيگي دلدل]] جي ڪناري سان وهي ٿو ۽ پوءِ اوچتو اتر اولهه طرف وڪڙ ڪري [[ماچو ڪائونٽي|ماچو]] ۽ [[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]] جي وچ ۾ سرحد بڻائي ٿو. پوءِ درياهه امني ماچين جبلن جي اترئين ڪناري سان وهندي ٻيهر [[چنگھائي]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ آهستي آهستي اتر طرف مڙي [[شنگھائي ڪائونٽي]] ۾ [[لونگيانگ گھاٽي]] ڏانهن وڌي ٿو.

وادي وارو حصو [[چنگھائي]] جي لونگيانگ گھاٽي کان [[گانسو]] جي [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پکڙيل آهي. درياهه جي ٻنهي پاسن تي اوچا پهاڙي ڪنارا آهن. درياهه جو پيٽ سوڙهو ۽ لاٿ تيز هجڻ سبب هن حصي ۾ وهڪرو نهايت تيز ۽ ڇوليدار هوندو آهي. هن حصي ۾ 20 گھاٽيون آهن، جن مان [[لونگيانگ گھاٽي|لونگيانگ]]، جيشي، [[ليوجياشيا ڊيم|ليوجيا]]، باپان ۽ [[چنگتونگ گھاٽي|چنگتونگ]] سڀ کان مشهور آهن. وهڪري جون اهي حالتون [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ انتهائي موزون آهن. زرد درياهه انهن گھاٽين مان گذرندي ٻي ۽ آخري ڀيرو [[چنگھائي]] مان نڪري [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو، جيڪو [[ليوجيا گھاٽي]] کان ٿورو اڳ آهي. [[يانگو گھاٽي]] کان هيٺ [[لانژو]]، جيڪو صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، زرد درياهه جي ڪناري تي آباد آهي. اتان درياهه اتر اوڀر طرف وهي [[ننگشيا]] ۾ [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پهچي ٿو.

چنگتونگ گھاٽي مان نڪرڻ کان پوءِ درياهه وسيع [[آلوويئل ميدان]]ن، يعني [[ينچوان ميدان]] ۽ [[هيتائو ميدان]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ درياهه جي ڪنارن وارا علائقا گهڻو ڪري ريگستان ۽ گاهه وارا ميدان آهن، جڏهن ته معاون نديون تمام ٿوريون آهن. وهڪرو نسبتاً آهستو هوندو آهي. هيتائو ميدان جي ڊيگهه {{convert|900|km|-1|sp=us|abbr=on}} ۽ ويڪر {{convert|30|to|50|km|mi|0|sp=us|abbr=on}} آهي. تاريخي طور هي زرد درياهه سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آبپاشي وارو ميدان رهيو آهي.

&lt;gallery&gt;
File:九曲黄河第一湾1.JPG|[[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]]
File:YellowRiver.jpg|[[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]]، [[تبتي پليٽو]] ۾، [[لوئس پليٽو]] کان مٿانهون علائقو
File:景泰 黄河石林景区之黄河与崖壁 02.jpg|[[جنگتائي ڪائونٽي]]، [[گانسو]]
File:VM 6056 Liujiaxia Town.jpg|[[ليوجياشيا]]، [[گانسو]]
File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|[[داشيا درياهه]] (هيٺئين ساڄي پاسي کان ايندڙ) [[لينشيا خودمختيار صوبي]]، [[گانسو]] ۾ زرد درياهه جي [[ليوجياشيا ذخيرو]] ۾ ڇوڙ ڪندي
&lt;/gallery&gt;

===وچيون وهڪرو===
{{main|اورڊوس لوپ|هيتائو}}

[[اورڊوس لوپ]] زرد درياهه جي هڪ وڏي وڪڙ سان ٺهيو آهي، جيڪو [[ژونگ ننگ ڪائونٽي]]، [[ننگشيا]] کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[شانشي]] جي [[تونگ گوان ڪائونٽي]] ۾ [[ويئي درياهه]] سان سنگم وٽ اوڀر طرف تيز موڙ تي ختم ٿئي ٿو. بهرحال، سرڪاري طور زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] کان [[ژينگژو]]، [[هينان]] تائين شمار ڪيو وڃي ٿو. وچئين وهڪري جي ڊيگهه {{convert|1206|km|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته ان جي طاس جو پکيڙ {{convert|344000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو 45.7٪ آهي. هن حصي ۾ درياهه جي اوچائي مجموعي طور {{convert|890|m|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.074٪ آهي. وچئين وهڪري ۾ 30 وڏيون معاون نديون شامل ٿين ٿيون، جن سبب پاڻي جي وهڪري ۾ 43.5٪ واڌ ٿئي ٿي. زرد درياهه جي مجموعي تلڇٽ جو 92٪ حصو به هن وهڪري مان اچي ٿو.

زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[لوئس پليٽو]] مان گذري ٿو، جتي تمام گهڻي زميني ڪٽائي (erosion) ٿئي ٿي. درياهه ۾ شامل ٿيندڙ وڏي مقدار ۾ مٽي ۽ واري سبب زرد درياهه دنيا جو سڀ کان وڌيڪ [[تلڇٽ]] کڻندڙ درياهه بڻجي ويو آهي. 1933ع ۾ درياهه ۾ تلڇٽ جي سالياني مقدار جو سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ 3.91 ارب ٽن هو. جڏهن ته 1977ع ۾ تلڇٽ جي سڀ کان وڌيڪ ڪثافت 920 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر (57.4 پائونڊ في ڪعبي فوٽ) رڪارڊ ڪئي وئي. اهي تلڇٽ بعد ۾ هيٺئين وهڪري جي آهستي وهندڙ حصي ۾ جمع ٿين ٿا، جنهن سان [[درياهي پيٽ]] اوچو ٿي وڃي ٿو ۽ مشهور &quot;زمين کان مٿانهون درياهه&quot; وجود ۾ اچي ٿو. [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] کان [[يومينڪو]] تائين درياهه پنهنجي مکيه وهڪري ۾ لڳاتار ڊگهي وادين مان گذري ٿو، جيڪي گڏيل طور [[جنشان وادي]] سڏجن ٿيون. هن حصي ۾ موجود آبي توانائي جا وسيع وسيلا ان کي [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ ملڪ جو ٻيون سڀ کان موزون علائقو بڻائين ٿا. مشهور [[هوڪو آبشار]] به هن وادي جي هيٺئين حصي ۾ [[شانسي]] ۽ [[شانشي]] جي سرحد تي واقع آهي.

&lt;gallery&gt;
File:Zhongshan Bridge, Lanzhou (53724585497).jpg|[[لانژو]]، [[گانسو]]
File:沙坡头景区之黄河与悬索桥 02.jpg|[[شاپوٽو]]، [[ننگشيا]]، چوڌاري ريگستان سان
Iss067e122535 lrg.jpg|[[دالاڊ بينر]]، [[باوتو]]، [[اندروني منگوليا]]
File:HukouWaterfall4.jpg|[[هوڪو آبشار]]، [[ييچوان ڪائونٽي، شانشي|ييچوان]]، [[شانشي]]
File:Qiankun Bend.jpg|[[چيانڪن وڪڙ]]، [[يونگھي ڪائونٽي]]، [[شانسي]]
File:20221218 View of the Yellow River at Yinmagou 01.jpg|[[شنگيانگ]]، [[هينان]]
&lt;/gallery&gt;

===هيٺيون وهڪرو===
{{main|زرد درياهه جو ڊيلٽا}}

هيٺئين وهڪري ۾، [[ژينگژو]] کان درياهه جي ڇوڙ تائين، جيڪو {{convert|786|km|sp=us|abbr=on}} ڊگهو آهي، زرد درياهه [[ٻنڌ]]ن جي وچ ۾ وهندي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان اتر اوڀر طرف وهي آخرڪار [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هن حصي جي طاس جو پکيڙ رڳو {{convert|23000|km2|sp=us}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو فقط 3٪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن حصي ۾ تمام ٿوريون معاون نديون شامل ٿين ٿيون؛ ڏکڻ جون تقريباً سڀئي نديون [[هوائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جڏهن ته اتر جون نديون [[هائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. مثال طور، هوائي درياهه جي طاس کي زرد درياهه جي طاس کان زرد درياهه جي ڏاکڻي ٻنڌ ذريعي جدا ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yang |first1=Gonghuan |last2=Zhuang |first2=Dafang |title=Atlas of the Huai River Basin Water Environment: Digestive Cancer Mortality |date=2014 |publisher=Springer |isbn=9789401786195 |page=143}}&lt;/ref&gt; هيٺئين وهڪري ۾ اوچائيءَ جو مجموعي لاٿ {{convert|93.6|m|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.012٪ آهي.

وچئين وهڪري مان ايندڙ تلڇٽ هن حصي ۾ گڏ ٿي درياهه جي پيٽ کي مسلسل اوچو ڪن ٿا. تلڇٽ جي تمام گهڻي جمع ٿيڻ سبب درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان ڪيترائي ميٽر مٿي ٿي ويو آهي. انهيءَ ڪري درياهه جي هن حصي کي [[زمين کان مٿانهون درياهه]] سڏيو وڃي ٿو. [[ڪائيفينگ]]، [[هينان]] ۾ زرد درياهه جو پيٽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|10|m|sp=us|0}} مٿي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |author-last1=Leung|author-first1= George |title=Reclamation and Sediment Control in the Middle Yellow River Valley |journal=Water International |volume=21 |issue=1 |pages=12–19 |year=1996 |doi=10.1080/02508069608686482|bibcode=1996WatIn..21...12L |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214151633/http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |archive-date=14 December 2013 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
Dongping Lake-Laohu Town 05.jpg|[[ڊونگ پنگ ڍنڍ]]، زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري جي سڀ کان وڏي معاون ڍنڍ
Dezhou-Dajiawa Railway Yellow River Bridge.jpg|ريل گاڏي نمبر K1531 [[ليجن ڪائونٽي]]، [[شنڊونگ]] ڀرسان زرد درياهه تي [[لونگجو پل]] تان گذرندي
File:Yellow River Delta.jpeg|[[زرد درياهه جو ڊيلٽا]]
File:柳树 - Willows - 2011.11 - panoramio.jpg|[[شنڊونگ]] جي [[ڊونگ يِنگ]] ويجهو ڊيلٽا ۾ بيد جا وڻ
File:泥滩上枯死的植物 - Dead Plants on Mud Flat - 2012.09 - panoramio.jpg|ڊيلٽا ڀرسان [[گاريءَ جو ميدان]]
&lt;/gallery&gt;

===معاون نديون===
[[File:202309 Tongguan Ancient City Overview.jpg|thumb|زرد درياهه ۽ ان جي سڀ کان وڏي معاون [[ويئي درياهه]] جي سنگم تاريخي طور چين ۾ هڪ انتهائي اهم حڪمتِ عملي وارو هنڌ رهيو آهي. [[تونگ لنگهه]] هتي تعمير ڪيو ويو هو، جيڪو تصوير جي سامهون نظر اچي ٿو.]]

زرد درياهه جون معاون نديون، سرچشمي کان ڇوڙ تائين، هيٺ ڏجن ٿيون:
*[[اڇو درياهه (چين)|اڇو درياهه]]
*[[داشيا درياهه]]
*[[تائو درياهه]]
*[[هوانگ شوئي درياهه|هوانگ شوئي]]
**[[داتونگ درياهه]]
*[[ژوانگلانگ درياهه]]
*[[زولي درياهه]]
*[[چنگشوئي درياهه]]
*[[داهيئي درياهه]]
*[[ڪوئي درياهه]]
*[[ووڊنگ درياهه]]
*[[فين درياهه]]
*[[ويئي درياهه]] (هي زرد درياهه جي سڀ کان وڏي معاون ندي آهي)
*[[لوئو درياهه (هينان)|لوئو درياهه]]
*[[چن درياهه (شانسي)|چن درياهه]]
*[[داوين درياهه]]

زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري ۾ ڪا به معاون ندي شامل نه ٿيندي آهي.

==خاصيتون==

[[File:Yellow River Delta Animation.gif|thumb|1989ع کان 2009ع تائين پنجن سالن جي وقفي سان [[زرد درياهه جو ڊيلٽا|زرد درياهه جي ڊيلٽا]] جي واڌ.]]

زرد درياهه پنهنجي وڏي مقدار واري [[تلڇٽ]] (سلٽ) جي ڪري مشهور آهي. [[لوئس پليٽو]] مان هيٺ لهڻ وقت اهو هر سال لڳ ڀڳ 1.6 ارب ٽن تلڇٽ پاڻ سان کڻي اچي ٿو. جيڪڏهن درياهه مناسب مقدار ۾ پاڻي سان سمنڊ تائين پهچي، ته ان مان لڳ ڀڳ 1.4 ارب ٽن تلڇٽ هر سال سمنڊ ۾ منتقل ٿئي ٿي.{{Citation needed|date=May 2009}} هڪ اندازي موجب هر ڪعبي ميٽر پاڻي ۾ 34 ڪلوگرام تلڇٽ هوندي آهي، جڏهن ته [[ڪولوراڊو درياهه]] ۾ اها مقدار 10 ڪلوگرام ۽ [[نيل درياهه]] ۾ صرف 1 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

زرد درياهه جو سراسري وهڪرو 2,110 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ ٻڌايو وڃي ٿو (جڏهن ته [[يانگزي درياهه]] جو 32,000 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ آهي)، جڏهن ته وڌ ۾ وڌ وهڪرو 25,000 ۽ گهٽ ۾ گهٽ 245 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ رڪارڊ ڪيو ويو آهي. بهرحال، 1972ع کان پوءِ درياهه گهڻو ڪري سمنڊ تائين پهچڻ کان اڳ ئي سڪي ويندو رهيو آهي. پاڻي جي مقدار ۾ هي گهٽتائي زرعي آبپاشي ۾ واڌ سبب ٿي، جيڪا 1950ع کان پنج ڀيرا وڌي چڪي آهي. 1999ع تائين درياهه مان ورتل پاڻي 140 ملين ماڻهن کي فراهم ڪيو ويندو هو ۽ {{convert|74,000|km2|sqmi|abbr=on}} زمين کي سيراب ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/video/2007/05/30/world/asia/1194817118362/chinas-yellow-river-part-1.html China's Yellow River, Part 1]. ''The New York Times'' (2007-05-30)&lt;/ref&gt; زرد درياهه جي ڊيلٽا جو ڪل پکيڙ {{convert|8,000|km2|mi2|abbr=off|sp=us}} آهي. پر سمنڊ تائين پهچندڙ تلڇٽ ۾ گهٽتائي سبب 1996ع کان وٺي ڊيلٽا هر سال ڪجهه حد تائين سامونڊي ڪٽائي (erosion) جي نتيجي ۾ گهٽجندي پئي وڃي.&lt;ref&gt;[http://china.org.cn/english/2005/Feb/119497.htm Yellow River Delta Shrinking 7.6 Square Kilometers Annually], ''China Daily'' 1 February 2005&lt;/ref&gt;

درياهه ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جولاءِ کان آڪٽوبر تائين برساتي موسم دوران وهندو آهي، جڏهن سالياني وهڪري جو لڳ ڀڳ 60٪ حصو هن عرصي ۾ گذري ٿو. جڏهن ته آبپاشي لاءِ سڀ کان وڌيڪ پاڻي مارچ کان جون تائين گهربل هوندو آهي. اضافي پاڻي کي محفوظ ڪرڻ، ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ ڪيترائي بند تعمير ڪيا ويا آهن، پر تلڇٽ جي تمام وڏي مقدار سبب انهن جي متوقع عمر محدود آهي. تجويز ڪيل [[ڏکڻ–اتر پاڻي منتقلي منصوبو]] ۾ [[يانگزي درياهه]] مان پاڻي منتقل ڪرڻ جون ڪيترائي رٿائون شامل آهن: هڪ درياهن جي اولهندي سرچشمن وٽ، جتي اهي هڪ ٻئي جي ويجهو آهن؛ ٻي [[هان درياهه]] جي مٿئين وهڪري مان؛ ۽ ٽين قديم [[چين جي عظيم واهه]] جي رستي سان.{{Citation needed|date=May 2009}}

تلڇٽ جي وڏي مقدار سبب زرد درياهه هڪ [[رسوبي وهڪرو]] (Depositional stream) آهي، يعني جتي وهڪرو آهستو هوندو آهي، اتي اهو پاڻ سان آندل مٽيءَ جو ڪجهه حصو پنهنجي پيٽ ۾ جمع ڪندو رهي ٿو. اهي تلڇٽ هيٺئين وهڪري ۾ [[قدرتي بند]]ن جي وچ ۾ درياهه جي پيٽ کي آهستي آهستي اوچو ڪن ٿا. جيڪڏهن ٻوڏ اچي، ته درياهه انهن بندن کي ٽوڙي ڀرپاسي جي هيٺاهين ٻوڏ واري ميدان ۾ نئون وهڪرو اختيار ڪري سگهي ٿو. تاريخي طور اهڙو واقعو لڳ ڀڳ هر سئو سالن ۾ هڪ ڀيرو پيش ايندو رهيو آهي. جديد دور ۾ ٻنڌن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ٻوڏن تي ضابطو آڻڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون ڪيون ويون آهن.{{Citation needed|date=May 2009}}

==آبي بجلي جا بند==
[[File:6058-Liujiaxia-Dam.jpg|thumb|[[ليوجياشيا بند]]، [[گانسو]]]]

هيٺ زرد درياهه تي تعمير ڪيل [[آبي بجلي]] گهرن جي هڪ اڻپوري فهرست ڏنل آهي، جيڪا انهن جي پهرين آپريشن جي سال (قوسين ۾) مطابق ترتيب ڏنل آهي:

*[[سانمينشيا بند]] (1960؛ [[سانمينشيا]]، [[هينان]])
*{{ill|سانشينگگونگ بند|zh|三盛公水利枢纽}} (1966؛ [[ڊينگڪو ڪائونٽي]] &lt;small&gt;([[بايان نور]] جو حصو)&lt;/small&gt;، [[اندروني منگوليا]])
*{{ill|چنگتونگ گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|青铜峡水库}} (1968؛ [[چنگتونگشيا]]، [[ننگشيا]])
*[[ليوجياشيا بند]] (ليوجيا گھاٽي) (1974؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[ليجياشيا بند]] (1997؛ [[جينڪا ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگوشيا بند]] (يانگو گھاٽي) آبي بجلي گهر (1975؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[تيانچياو بند]] (1977؛ [[باودي ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[فوگو ڪائونٽي]]، [[شانشي]] جي سرحد تي)
*[[باپانشيا بند]] (باپان گھاٽي) (1980؛ [[شيگو ضلعو]]، [[لانژو]]، [[گانسو]])
*[[لونگيانگشيا بند]] (1992؛ [[گونگهي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[دا گھاٽي]] آبي بجلي گهر (1998؛ [[لانژو]]، [[گانسو]])
*{{ill|لي گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|李家峡水库}} (1999؛ [[هوالونگ ڪائونٽي]]، [[هائيڊونگ]]، [[چنگھائي]])
*[[وانجيازائي بند]] (1999؛ [[پيانگوان ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[اندروني منگوليا]])
*[[شياولانگڊي بند]] (2001؛ [[جييوان]]، [[هينان]])
*[[لاشيويا بند]] (2010؛ [[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگچو بند]] (2016؛ [[شنگھائي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[مائيرڊانگ بند]] (2018؛ [[ماچين ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])

2000ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب، ستن وڏن آبي بجلي گهرن (لونگيانگشيا، ليجياشيا، ليوجياشيا، يانگوشيا، باپانشيا، داشيا ۽ چنگلونگشيا) جي گڏيل نصب ٿيل بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش 5,618 ميگاواٽ هئي.&lt;ref&gt;[http://english.people.com.cn/english/200012/14/eng20001214_57817.html Yellow River Upstream Important to West-East Power Transmission] People's Daily, 14 December 2000&lt;/ref&gt;

==پارگذر==
[[File:Major cities along the Yellow River.svg|thumb|زرد درياهه جي ڪنارن سان گڏ اهم شهر]]
[[File:Yellow river pontoon bridge jinan 2008 05.jpg|thumb|[[پونٽون پل]] (لوڪو پونٽون پل {{lang-zh|s={{linktext|泺口浮桥}}|t=濼口浮橋|p=Luòkǒu Fúqiáo}}) [[جينان]]، [[شانڊونگ]] ۾ زرد درياهه تي]]

صوبي وار، هيٺئين وهڪري کان مٿئين وهڪري ڏانهن ترتيب سان اهم پلون ۽ ٻيڙين وسيلي پارگذر هي آهن:{{citation needed|date=March 2020}}

[[شانڊونگ]]
* [[ڊونگ يِنگ زرد درياهه پل]]
* [[شينگلي زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[ليجن زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[بنژو زرد درياهه روڊ-ريلوي پل]]
* [[بنژو زرد درياهه شاهراهه پل]]
* [[بنژو–لائيو ايڪسپريس وي بنژو زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[هوئي چنگ زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[جييانگ زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جي 20 چنگڊائو–ينچوان ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جينان زرد درياهه پل]]
* [[لوڪو زرد درياهه ريلوي پل]] ([[جينان]])
* [[جينان جيانبانگ زرد درياهه پل]]
* [[بيجنگ–شنگهائي تيز رفتار ريلوي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–تائيپي ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–شنگهائي ريلوي جينان نئين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[پنگيين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ليائوچينگ]])

شانڊونگ–[[هينان]]
* [[بيجنگ–ڪولون ريلوي سنڪو زرد درياهه پل]] ([[جيننگ]]–[[پويانگ]])
* [[جوانچينگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])
* [[ڊونگمِنگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])

[[هينان]]
* [[ڪائيفينگ زرد درياهه پل]] ([[ڪائيفينگ]])
* [[ژينگژو زرد درياهه پل]] ([[ژينگژو]])

[[شانسي]]–[[هينان]]
* [[سانمين زرد درياهه پل]] ([[سانمينشيا]])

[[شانشي]]–[[هينان]]
* [[هانچينگ يومينڪو زرد درياهه پل]]

[[ننگشيا]]
* [[ينچوان زرد درياهه پل]] ([[ينچوان]])

[[اندروني منگوليا]]
* [[باوتو زرد درياهه پل]] ([[باوتو]])

[[گانسو]]
* [[لانژو زرد درياهه پل]]
* [[ژونگشان پل]] ([[لانژو]])

[[چنگھائي]]
* [[داري زرد درياهه پل]]
* [[جيانژا زرد درياهه پل]]
&lt;!--* زالنگهو پارگذر--&gt;

==جيوت==
===مڇيون===
[[File:DV Paradise fish male 03.jpg|thumb|[[پيراڊائيس مڇي]] ايڪويريم جي شوقينن ۾ تمام مشهور آهي ۽ ان جو اصل اوڀر ايشيا جي دريائي نظامن، جن ۾ زرد درياهه پڻ شامل آهي، مان آهي.]]

زرد درياهه جو طاس مڇين جي لحاظ کان انتهائي مالا مال آهي. هتي 28 [[خاندان (حياتيات)|خاندانن]] ۽ 92 [[جنس (حياتيات)|جنسن]] سان تعلق رکندڙ 160 کان وڌيڪ مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن مان 19 جنسون دنيا جي ڪنهن ٻئي هنڌ نٿيون ملن (يعني [[مقامي نوع|مقامي]] آهن). تنهن هوندي به رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي، [[متعارف ڪرايل نوعون|پرڏيهي نوعن]] جي متعارف ٿيڻ ۽ حد کان وڌيڪ شڪار سبب ڪيترين ئي مقامي مڇين جي آبادي گهٽجي وئي آهي يا اهي ختم ٿي چڪيون آهن، جڏهن ته ڪيترين کي چين جي سرخ فهرست ۾ [[خطري هيٺ نوع]] قرار ڏنو ويو آهي.

ڊيمن ۽ انهن جي ذخيرن سست وهڪري ۽ بيٺل پاڻي وارين مڇين لاءِ نوان رهائشي ماحول پيدا ڪيا آهن، پر تيز وهندڙ پاڻيءَ واريون مڇيون متاثر ٿيون آهن ۽ ڪيترين قسمن جي نسل وڌائڻ لاءِ مٿانهين ۽ هيٺانهين لڏپلاڻ پڻ رڪجي وئي آهي.
2000ع واري ڏهاڪي تائين زرد درياهه جي طاس ۾ رڳو 80 مقامي مڇين جون جنسون، جيڪي 63 جنسن ۽ 18 خاندانن سان واسطو رکندڙ هيون، رڪارڊ ڪيون ويون.&lt;ref na ان جي ابتڙ، متعارف ڪرايل مڇين جو تعداد ۽ گهڻائي وڌي وئي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، جڏهن مڇي ماهر [[لي سي ژونگ (مڇي ماهر)|لي سي ژونگ]] هن علائقي جي مڇين جو پهريون جامع سروي شايع ڪيو، تڏهن رڳو هڪ متعارف ڪرايل نوع موجود هئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي تائين انهن جو تعداد 26 ٿي ويو.

ايشيائي درياهن وانگر، [[ڪارپ خاندان|ڪارپ خاندان (Cyprinidae)]] زرد درياهه جي طاس ۾ سڀ کان وڏو ۽ متنوع خاندان آهي. هن طاس ۾ 85 کان وڌيڪ ڪارپ قسمون رڪارڊ ٿيون آهن. ان کان پوءِ [[پٿريلي لوچ]] (20 کان وڌيڪ جنسون)، [[گوبي مڇيون]] (تقريباً 15 جنسون)، [[لوچ]] (تقريباً 10 جنسون) ۽ [[بيگريڊ ڪيٽ فش]] (تقريباً 10 جنسون) سڀ کان وڌيڪ متنوع خاندان آهن.

[[چنگھائي-تبت پليٽو]] جي مٿانهين حصن ۾ مقامي مڇين جون جنسون نسبتاً گهٽ آهن، جتي خاص طور تي ''[[جمناسائپرس]]''، ''[[جمناڊپٽائڪس]]''، ''[[پليٽيفاروڊون]]''، ''[[شزوپائگوپسس]]'' ۽ ''[[ٽرائپلوفائسا]]''
جهڙيون لوچون ملن ٿيون. زرد درياهه جي 18 مقامي جنسن مان 12 مٿئين وهڪري ۾ ملن ٿيون. انهن مان ڪيترين کي خطرو لاحق آهي ۽ ڪيترن ئي مٿانهين معاون درياهن ۾ هاڻي متعارف ڪرايل [[سالمن]] قسمون غالب ٿي ويون آهن.

هيٺئين وهڪري ۽ ڊيلٽا ۾ ڪيترين ئي [[کارو پاڻي|کارن]] يا [[يوريهيلائن]] مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن ۾ گوبي مڇيون، [[ايشيائي سي باس]]، [[فليٽ فش]] ۽ ''[[ٽاڪيفوگو]]'' پفر مڇيون شامل آهن.

مڇي مارڻ اڄ به اهم معاشي سرگرمي آهي، پر پڪڙ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. 2007ع ۾ ڄاڻايو ويو ته زرد درياهه مان پڪڙيل مڇين جو مقدار اڳ جي ڀيٽ ۾ 40 سيڪڙو گهٽجي ويو هو. وڏيون [[ايشيائي ڪارپ]]، [[شڪاري ڪارپ]]، [[ووچانگ بريم]] ۽ وڏيون [[ڪيٽ فش]] اڃا تائين موجود آهن، پر سڀ کان وڏيون جنسون جهڙوڪ [[چيني پيڊل فش]]، [[ڪالوگا اسٽرجن]] ۽ [[يانگزي اسٽرجن]] گذريل لڳ ڀڳ پنجاهه سالن کان زرد درياهه جي طاس ۾ ڏٺيون نه ويون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.17520/biods.2020191 |title=Species diversity and conservation of freshwater fishes in the Yellow River basin|last1=Zhao |first1=Y. |journal=Biodiversity Science |display-authors=etal |date=2020 |volume=28 |issue=12 |pages=1496–1510 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

2018ع کان هر سال 1 اپريل کان 30 جون تائين زرد درياهه جي سڄي طاس ۾ مڇي مارڻ تي سالياني پابندي لاڳو ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[https://www.seetao.com/details/59194.html The Yangtze River has entered a ten-year fishing ban. What about the Yellow River]&lt;/ref&gt; 1 اپريل 2022ع کان [[چنگھائي]]، [[سيچوان]] ۽ [[گانسو]] جي مٿئين وهڪري ۾ قدرتي مڇين جي شڪار تي مڪمل پابندي لاڳو ڪئي وئي، جيڪا 2025ع جي آخر تائين جاري رهندي. باقي طاس ۾ سالياني پابندي جو عرصو 1 اپريل کان 31 جولاءِ تائين وڌايو ويو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.moa.gov.cn/govpublic/YYJ/202202/t20220222_6389264.htm 农业农村部关于调整黄河禁渔期制度的通告]&lt;/ref&gt;

===آبي زراعت===
[[File:Chinemys reevesii 02.jpg|thumb|[[چيني تلاءَ وارو ڪڇون]] (تصوير ۾ ڏيکاريل) ۽ [[چيني نرم خول وارو ڪڇون]] ٻئي زرد درياهه جا مقامي آهن، پر وڏي پيماني تي فارمن ۾ پڻ پاليا وڃن ٿا.]]

زرد درياهه عام طور تي [[چين ۾ آبي زراعت|آبي زراعت]] لاءِ وچ ۽ ڏکڻ چين جي درياهن، جهڙوڪ [[يانگزي درياهه|يانگزي]] يا [[پرل درياهه]] جيترو مناسب ناهي، پر ان جي ڪنارن سان ڪجهه علائقن ۾ آبي زراعت ڪئي وڃي ٿي. هڪ اهم مرڪز [[شِنگ يانگ]] جي درياهه ڪناري واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي، جيڪو [[ژينگژو]] کان مٿانهون آهي. 1986ع ۾ [[وانگچُن، شِنگ يانگ|وانگچُن]] ۾ مڇين جا تلاءَ ٺاهڻ شروع ٿيا، جيڪي وڌندي وڌندي 15,000 [[مو (ماپ)|مو]] (10 چورس ڪلوميٽر) تائين پهچي ويا، ۽ وانگچُن اتر چين جو سڀ کان وڏو آبي زراعت مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html |script-title=zh:黄河畔的荥阳市万亩鱼塘 |trans-title=Ten thousand of ''mu'' of fish ponds in the riverside Xingyang |website=zgnyqss.com |language=zh-hans |date=2011-09-30 |access-date=17 March 2013 |archive-date=1 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201073225/http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

زرد درياهه جي طاس ۾ ڪڇن جون ٻه مقامي جنسون ملن ٿيون: [[چيني تلاءَ وارو ڪڇون]] ۽ [[چيني نرم خول وارو ڪڇون]]. ٻنهي کي، خاص طور تي نرم خول واري ڪڇي کي، خوراڪ لاءِ وڏي پيماني تي فارمن ۾ پاليو وڃي ٿو. چيني کاڌن ۾ مشهور هن نرم خول واري ڪڇي جي هڪ قسم کي &quot;زرد درياهه ڪڇون&quot; ({{lang|zh-hans|黄河鳖}}) سڏيو وڃي ٿو. اڄڪلهه چين جي گهڻن ريسٽورنٽن ۾ استعمال ٿيندڙ اهي ڪڇون فارمن مان ايندا آهن، جيڪي زرد درياهه جي ويجهو هجن يا نه هجن.

2007ع ۾ [[وانگچُن، شِنگ يانگ]]، [[هينان]] ۾ هن قسم جي ڪڇن جي وڏي فارم جي تعمير شروع ڪئي وئي. هر سال پنج لک نه پر پنج ملين ڪڇا پالڻ جي گنجائش سان، اها سهولت هينان صوبي جي سڀ کان وڏي فارم بڻجڻ جي اميد هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm |script-title=zh:荥阳开建河南省最大黄河鳖养殖基地 |trans-title=Construction started in Xingyang on the province's largest Yellow River Turtle farm |website=zynews.com |language=zh-hans |date=2007-07-24 |access-date=17 March 2013 |archive-date=22 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222032909/http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

تمام وڏي جسامت وارو [[چيني ديو قامت سلامينڊر]]، جيڪو خوراڪ ۽ روايتي دوائن لاءِ شڪار ٿيڻ سبب سخت متاثر ٿيو آهي، زرد درياهه سميت چين جي ٻين درياهن جو مقامي جانور آهي. چين جي ڪيترن ئي علائقن ۾ هن جي وڏي پيماني تي فارمن ۾ افزائش ڪئي وڃي ٿي. جينياتي تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته قيد ۾ پاليل اڪثر سلامينڊر زرد درياهه واري نسل سان تعلق رکن ٿا. جڏهن انهن کي ٻيهر فطرت ۾ ڇڏيو وڃي ٿو ته زرد درياهه واري نسل جا سلامينڊر ٻين علائقن تائين پکڙجي وڃن ٿا، جنهن ڪري ٻين مقامي نسلن لاءِ خطرو پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=Yan2018&gt;{{Cite journal|last1=Yan|first1=Fang|last2=Lü|first2=Jingcai|last3=Zhang|first3=Baolin|last4=Yuan|first4=Zhiyong|last5=Zhao|first5=Haipeng|last6=Huang|first6=Song|last7=Wei|first7=Gang|last8=Mi|first8=Xue|last9=Zou|first9=Dahu|year=2018|title=The Chinese giant salamander exemplifies the hidden extinction of cryptic species|journal=Current Biology|volume=28|issue=10|pages=R590–R592|doi=10.1016/j.cub.2018.04.004|pmid=29787716|doi-access=free|bibcode=2018CBio...28.R590Y }}&lt;/ref&gt;

==نباتات==

زرد درياهه ڪيترن ئي ماحولياتي علائقن مان گذري ٿو، جن ۾ [[تبتي پليٽو جا الپائن جهاڙيلا علائقا ۽ چراگاهه]]، [[مرڪزي تبتي پليٽو جي الپائن اسٽيپ]]، [[ٻيلو]]، [[اورڊوس ريگستان]]، [[منگوليا–منچوريا گھاسزار]] ۽ [[بوهائي سمنڊ جا لوڻياٺي چراگاهه]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Olson |first1=David M. |last2=Dinerstein |first2=Eric |last3=Wikramanayake |first3=Eric D. |last4=Burgess |first4=Neil D. |last5=Powell |first5=George V. N. |last6=Underwood |first6=Emma C. |last7=D'amico |first7=Jennifer A. |last8=Itoua |first8=Illanga |last9=Strand |first9=Holly E. |last10=Morrison |first10=John C. |last11=Loucks |first11=Colby J. |last12=Allnutt |first12=Thomas F. |last13=Ricketts |first13=Taylor H. |last14=Kura |first14=Yumiko |last15=Lamoreux |first15=John F. |last16=Wettengel |first16=Wesley W. |last17=Hedao |first17=Prashant |last18=Kassem |first18=Kenneth R. |title=Terrestrial Ecoregions of the World: A New Map of Life on Earth |journal=BioScience |date=2001 |volume=51 |issue=11 |pages=933 |doi=10.1641/0006-3568(2001)051[0933:TEOTWA]2.0.CO;2}}&lt;/ref&gt; نباتاتي حياتي هنڌ جي لحاظ سان گهڻو مختلف آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Greer |first1=Charles |last2=Popov |first2=Igor |date=15 December 2025 |title=Yellow River: Plant and Animal Life |url=https://www.britannica.com/place/Yellow-River/Plant-and-animal-life |encyclopedia=Britannica |location=United States |access-date=28 December 2025}}&lt;/ref&gt; هيٺين علائقن، جيڪي انساني ترقيءَ کان گهڻو متاثر ٿيا آهن، اتي نباتاتي تنوع نسبتاً گهٽ آهي، ۽ نباتات ۾ بنيادي طور [[سوئيڊا|سيپ ويڊ]]، [[فريگمائٽس آسٽرالس|فريگمائٽس]]، [[سيٽاريا ويرڊس|فاڪس ٽيل گاھ]]، [[امپيراٽا سلنڊريڪا|ڪونائي گاھ]] ۽ [[ٽيمرڪس چائينينسس|ٽيمرسڪ]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Xu |first1=Zhen |last2=Li |first2=Renqiang |last3=Dou |first3=Wenjun |last4=Wen |first4=Hui |last5=Yu |first5=Shulin |last6=Wang |first6=Pan |last7=Ning |first7=Lehua |last8=Duan |first8=Jiaquan |last9=Wang |first9=Jichun |title=Plant Diversity Response to Environmental Factors in Yellow River Delta, China |journal=Land |date=20 February 2024 |volume=13 |issue=3 |pages=264 |doi=10.3390/land13030264 |doi-access=free |bibcode=2024Land...13..264X }}&lt;/ref&gt;

===نباتاتي تبديليون===
درياهه جي ڊيلٽا جي ڇڏيل حصن ۾ [[ڪاٺيلا ٻوٽن جي واڌ]] سبب جڙي ٻوٽين جي تنوع ۾ گهٽتائي اچي ٿي، جنهن سان مٽيءَ جون خاصيتون تبديل ٿين ٿيون ۽ انهن آبي دلدلي ماحولياتي نظامن جي ماحولياتي توازن ۽ ڪارڪردگي تي ممڪن اثر پوي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Jiaxuan |last2=Luo |first2=Mengjiao |last3=Qu |first3=Fanzhu |last4=Sun |first4=Bowen |last5=Yu |first5=Yang |last6=Meng |first6=Ling |date=2025-05-21 |title=Impacts of Shrub Encroachment on Vegetation Community and Soil Characteristics in Coastal Wetlands of the Abandoned Yellow River Course |journal=Agronomy |language=en |volume=15 |issue=5 |pages=1258 |doi=10.3390/agronomy15051258 |doi-access=free |bibcode=2025Agron..15.1258L |issn=2073-4395}}&lt;/ref&gt;

===تحفظ جون ڪوششون===
[[شانگچيو]] کان ٻاهر واقع شانگچيو زرد درياهه قديم وهڪري جو قومي ٻيلو پارڪ هڪ انساني هٿان تيار ڪيل ٻيلو آهي، جيڪو زرد درياهه واري علائقي جي حياتياتي تنوع جي جزوي بحالي لاءِ قائم ڪيو ويو آهي. هي پارڪ حياتياتي تنوع جو مالڪ آهي، مصنوعي ٻيلن بابت تحقيق لاءِ اهم وسيلي طور ڪم ڪري ٿو ۽ ڪجهه [[خطري هيٺ نوع|خطري هيٺ آيل نوعن]] لاءِ محفوظ پناهه گاهه پڻ فراهم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wang |first1=Xiaofang |last2=Song |first2=Yiming |last3=Zhang |first3=Xiangju |last4=Hou |first4=Heping |last5=Li |first5=Yongsheng |title=Plant Diversity Research in Shangqiu Yellow River Ancient Course National Forest Park, China |journal=Forests |date=20 October 2024 |volume=15 |issue=10 |pages=1831 |doi=10.3390/f15101831 |doi-access=free |bibcode=2024Fore...15.1831W }}&lt;/ref&gt;

==آلودگي==
{{see also|چين ۾ پاڻي جي آلودگي}}

25 نومبر 2008ع تي ''[[دي گارجين]]'' جي صحافيه ٽانيا برينيگن پنهنجي رپورٽ ''&quot;چين جي ماءُ درياهه: زرد درياهه&quot;'' ۾ دعويٰ ڪئي ته سخت [[چين ۾ پاڻي جي آلودگي|پاڻيءَ جي آلودگي]] سبب چين جي زرد درياهه جو هڪ ٽيون حصو زرعي يا صنعتي استعمال لاءِ به ناقابلِ استعمال بڻجي چڪو آهي، جنهن جو وڏو سبب ڪارخانن مان نڪرندڙ فضلو ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن جو نيڪال آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2008/nov/25/water-china|title= One-third of China's Yellow River 'unfit for drinking or agriculture' Factory waste and sewage from growing cities has severely polluted major waterway, according to Chinese research|author-last1=Branigan|author-first1= Tania |date=25 November 2008|work=The Guardian |location=UK|access-date=14 March 2009}}&lt;/ref&gt;

درياهه پنهنجي پهرئين وڏي شهر [[شيننگ]] تائين پهچندي ئي شديد آلودگي جو شڪار ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=行程3000公里 亲眼目睹黄河水污染现状(组图) |trans-title=Travelling 3000km to document the pollution of the Yellow River in pictures|date=2004-09-16|work= 北京青年报|via=Sina|url=http://finance.sina.com.cn/x/20040916/09041027452.shtml }}&lt;/ref&gt;

[[زرد درياهه ڪنزرويئنسي ڪميشن]] 2007ع ۾ درياهه جي 8,384 ميلن کان وڌيڪ حصي جو سروي ڪيو ۽ ٻڌايو ته درياهه جي 33.8 سيڪڙو حصي جي پاڻيءَ جو معيار [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] جي معيار موجب &quot;سطح پنج&quot; کان به هيٺ هو. سطح پنج جو پاڻي پيئڻ، آبي زراعت، صنعتي استعمال يا زرعي مقصدن لاءِ به مناسب نه هوندو آهي. رپورٽ موجب گذريل سال درياهه جي نظام ۾ مجموعي طور 4.29 ارب ٽن فضلو ۽ گندو پاڻي خارج ڪيو ويو، جنهن مان 70 سيڪڙو صنعتن ۽ پيداواري ادارن، 23 سيڪڙو گهريلو نيڪال، ۽ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻين ذريعن مان آيو هو.{{which|date=October 2011}}

==ثقافت ۾==
[[File:Mother Huang He Lanzhou.jpg|right|thumb|[[لانژو]] ۾ زرد درياهه جي ماءُ (黄河母亲雕塑) جو مجسمو]]

{{Quote box
| quote =
هوا گجندي پئي اچي، گهوڙا هڻڪارون ڪري رهيا آهن،&lt;br&gt;
زرد درياهه گجندو پيو وهي، زرد درياهه گجندو پيو وهي!&lt;br&gt;
...&lt;br&gt;
جبلن ۾ لکين بهادر سپاهي موجود آهن!&lt;br&gt;
۽ ميدان بهادر گوريلا ويڙهاڪن سان ڀرجي ويا آهن!&lt;br&gt;
سڀئي [[ٻي چين-جاپان جنگ|جاپاني حملي آورن]] سان وڙهڻ لاءِ گڏ ٿيا آهن!&lt;br&gt;
پنهنجون سڀئي پستولون ۽ بندوقون سنڀاليو.&lt;br&gt;
پنهنجون سڀئي تلوارون ۽ نيزا مضبوطيءَ سان جهليو!&lt;br&gt;
زرد درياهه جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
[[اتر چين جو ميدان|اتر]] جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
ملڪ جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
پنهنجي وطن جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
| author = [[گوانگ ويران]] ۽ [[شيان شنگهائي]]
| source = ''[[زرد درياهه ڪنٽاٽا]]''، 1939ع
| width = 30%
}}

هڪ روايتي عقيدي موجب زرد درياهه [[تيان]] (آسمان) مان وهي ٿو ۽ [[کيرائين واٽ]] جو تسلسل آهي. چيني ڏند ڪٿا موجب [[ژانگ چيان]] کي زرد درياهه جو سرچشمو ڳولڻ لاءِ موڪليو ويو. ڪيترن ڏينهن تائين درياهه ۾ سفر ڪرڻ کان پوءِ هن هڪ [[ڳئون چاريندڙ ۽ اُڻندڙ ڇوڪري]] کي ڏٺو. جڏهن هن ڇوڪريءَ کان پنهنجي جاءِ بابت پڇيو ته هن کيس پنهنجو [[شٽل (اُڻت)|اُڻت وارو شٽل]] ڏنو ۽ چيو ته اهو نجومي يان جون پِنگ (嚴君平) کي ڏيکاريندو. جڏهن ژانگ واپس موٽيو ته نجومي ان کي اُڻندڙ ڇوڪري ([[ويگا]]) جو شٽل سڃاتو ۽ ٻڌايو ته جنهن وقت ژانگ اهو شٽل حاصل ڪيو هو، تڏهن هن هڪ [[سيارو|آوارو تارو]] اُڻندڙ ڇوڪري ۽ ڳئون چاريندڙ ([[الطائر]]) جي وچ مان گذرندي ڏٺو هو.&lt;ref name=&quot;CBDChangChenchou&quot;&gt;{{ChineseBioDict|Chang Chên-chou}}&lt;/ref&gt;

[[هيبي]] ۽ [[هينان]] صوبن جا نالا زرد درياهه مان نڪتل آهن. انهن جا مطلب ترتيبوار &quot;درياهه جي اتر&quot; ۽ &quot;درياهه جي ڏکڻ&quot; آهن، جيتوڻيڪ تاريخي طور انهن جي وچ واري سرحد ڪڏهن به مستقل نه رهي آهي، ۽ موجوده وقت ۾ هيبي ۽ هينان جي سرحد زرد درياهه بدران [[ژانگ درياهه]] آهي.

;ماءُ درياهه ۽ چيني تهذيب جو گهوارو
روايتي طور اهو عقيدو آهي ته چيني تهذيب جي شروعات زرد درياهه جي طاس ۾ ٿي. چيني ماڻهو هن درياهه کي &quot;ماءُ درياهه&quot; ۽ &quot;چيني تهذيب جو گهوارو&quot; سڏين ٿا.

[[چين جي تاريخ]] دوران زرد درياهه کي هڪ ئي وقت نعمت ۽ مصيبت ٻنهي طور ڏٺو ويو آهي، تنهنڪري ان کي &quot;چين جو فخر&quot; ۽ &quot;چين جو ڏک&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;Cheng, Linsun and Brown, Kerry (2009) ''Berkshire encyclopedia of China'', Berkshire Publishing Group, p. 1125 {{ISBN|978-0-9770159-4-8}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ ۾ هي درياهه مغربي ۽ جاپاني سامراجيت جي مقابلي ۾ اڀرندڙ چيني قوم جي علامت بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Chen |first=Fei |date=2019 |title=Rediscovering the Yellow River and the Yangtze River: the Circulation of Discourses on the North–South Dichotomy between Late Qing China and Meiji Japan |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-asian-studies/article/abs/rediscovering-the-yellow-river-and-the-yangtze-river-the-circulation-of-discourses-on-the-northsouth-dichotomy-between-late-qing-china-and-meiji-japan/FA789BD0E4991B50B13D68B3ECD3C6BF |journal=International Journal of Asian Studies |volume=16 |issue=1 |pages=33–51 |doi=10.1017/S1479591418000323 |issn=1479-5914|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ان کان به اڳ، زرد درياهه بابت بيشمار شاعريون ۽ لوڪ ڪهاڻيون زباني روايتن ذريعي نسل در نسل منتقل ٿينديون رهيون، جيڪي ان کي &quot;چيني روح جي علامت&quot; طور پيش ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The 'Yellow River Piano Concerto': Politics, Culture, and Style|last=Chen|first=Shing-Lih|date=1995|journal=University of British Columbia}}&lt;/ref&gt;

;آفتن جو درياهه
اتر چين جي ميدان ۾ چيني تهذيب جي ارتقا ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪرڻ باوجود، زرد درياهه جي بار بار ايندڙ ٻوڏن ۽ پنهنجي وهڪري جي تبديليءَ سبب درياهه جي ڪنارن تي رهندڙ آباديءَ کي وڏين آفتن کي منهن ڏيڻو پيو، تنهنڪري ان کي &quot;آفتن جو درياهه&quot; ({{lang-zh|s=灾难河}}) پڻ چيو وڃي ٿو. زرد درياهه جو انتظام تاريخ جي مختلف دورن ۾ ڪيترين ئي چيني سلطنتن لاءِ هڪ وڏو سياسي مسئلو رهيو آهي.&lt;ref&gt;[http://36.112.18.13/Qikan/Article/Detail?id=75778371504849534853484949 基于黄河灾害研究综述的思考 On a Review of the Disasters from the Yellow River]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://cdo.develpress.com/?p=10096 黄河安澜呼唤生态保护和高质量发展]&lt;/ref&gt;

;جڏهن زرد درياهه صاف وهي
ڪڏهن ڪڏهن زرد درياهه کي شاعراڻي انداز ۾ &quot;گدلو وهڪرو&quot; ({{lang-zh|first=t|labels=no|s={{linktext|浊|流}}|t={{linktext|濁|流}}|p=Zhuó Liú}}) پڻ سڏيو ويندو آهي. چيني محاورو &quot;جڏهن زرد درياهه صاف وهي&quot; اهڙي واقعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪو ڪڏهن به نه ٿيندو، ۽ اهو انگريزي محاوري &quot;when pigs fly&quot; سان مشابهت رکي ٿو.{{citation needed|date=March 2023}}

[[يونگلي شهنشاهه]] جي دور ۾ &quot;زرد درياهه جي صاف وهڻ&quot; کي هڪ نيڪ شگون سمجهيو ويو. ان سان گڏ [[چيلن]] (1414ع ۾ [[بنگال]] جي سفارت پاران [[ژينگ هي]] جي جهازن وسيلي چين آندل آفريقي زرافو)، [[زويو]] ۽ ٻين غيرمعمولي قدرتي واقعن جي ظاهر ٿيڻ کي به خوش نصيبي جي نشاني قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=duy&gt;{{Cite journal
|first=J.J.L.|last=Duyvendak|jstor=4527170
|title=The True Dates of the Chinese Maritime Expeditions in the Early Fifteenth Century
|journal=T'oung Pao |series=Second Series|volume=34|issue=5|year=1939|pages=401–403}}&lt;/ref&gt;

==سياحت==
[[File:Kanbula Geopark.png|thumb|[[ڪنبولا نيشنل جيوپارڪ]]، [[چنگھائي]]]]

زرد درياهه سان لاڳاپيل ڪيترائي مشهور سياحتي ماڳ آهن، جن ۾ [[چنگھائي]] جو ڪنبولا [[يونيسڪو]] گلوبل جيوپارڪ، [[گانسو]] ۾ [[ليوجياشيا ڊيم]] ڀرسان [[بنگلنگ مندر|بنگلنگ غارن وارا مندر]]، [[گانسو]] جو [[زرد درياهه پٿرن وارو ٻيلو]]، ۽ [[شانشي]] ۾ [[هوڪو آبشار]] شامل آهن.

1986ع ۾ چيني رافٽنگ ٽيمن پهريون ڀيرو زرد درياهه جو مڪمل سفر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blog.westminster.ac.uk/contemporarychina/the-yangtze-river-conquest-rafting-for-chinas-honour/ |title=The Yangtze River conquest: rafting for China's honour}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ زرد درياهه جي مڪمل ڊيگهه تي پيادل هلڻ ۽ سائيڪل ذريعي سفر ڪرڻ جون به ڪامياب ڪوششون ڪيون ويون آهن، جيتوڻيڪ مٿئين وهڪري جا ڪي حصا اهڙا آهن جتي درياهه جي ڪناري تائين پهچ ممڪن ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.josephrock.net/2025/02/next-trip-cycling-yellow-river-from-sea.html |title=Next trip: Cycling Yellow River from Sea}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>484af7jhiuz8guwquzcna9jdebjw3zu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390150</id>
      <parentid>390149</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T08:38:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* مڇيون */</comment>
      <origin>390150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104958" sha1="pmrnllyqo8czd0e0rb0rhcry2tn1uxk" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow Rive '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

=== تهذيب جي جنم ڀومي ===
{{see also|زرد درياهه جي تهذيب}}

[[File:Nine Provinces of China.png|thumb|عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو]]
[[File:Western Zhou geography.svg|thumb|[[مغربي زو خاندان]] جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.]]

[[چيني ڏند ڪٿا]] موجب ديو قامت [[ڪوا فو]] سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ [[وي درياهه]] جو پاڻي پي ويو.&lt;ref&gt;Summary of the story given in the definition of {{lang|zh|夸父追日}}: {{cite book|script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title=[[Xiandai Hanyu Cidian|A Dictionary of Current Chinese]] (Seventh Edition) |date=1 September 2016|publisher=[[The Commercial Press]] |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}&lt;/ref&gt;

[[بهار ۽ سرءُ وارو دور|بهار ۽ سرءُ جي دور]]&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;&gt;Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map &quot;4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)&quot;. {{in lang|fr}}&lt;br/&gt; English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}&lt;/ref&gt; ۽ [[چن خاندان]] جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، [[لويانگ]] کان گذرڻ کان پوءِ درياهه [[شانشي]] ۽ [[هينان]] صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ [[هيبي]] ۽ [[شنڊونگ]] جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده [[تيانجن]] جي ويجهو [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

[[ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه]] جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري [[عظيم يو]] کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|黄河水利委员会黄河志总编辑室|2010|loc=一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代}}&lt;/ref&gt;

''[[يو گونگ]]'' ۾ لکيل آهي: &quot;جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡}}&lt;/ref&gt;

هتي ذڪر ڪيل &quot;جشي&quot; مان مراد موجوده [[چنگھائي]] صوبي جي [[شون هوا سالار خودمختيار ضلعو]] ڀرسان واقع [[آمني ماچن جبل]] آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف [[هوائين]] ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي [[سان مين]] ۽ [[مينگجن]] کان گذرندي [[لو درياهه (هينان)|لو درياهه]] سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو [[دائي پي جبل]] جي اتر کان، [[ژانگ درياهه]] کي پار ڪندي، موجوده [[چوژو ضلعو]] ([[هيبي]]) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده [[شين ضلعو]] وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي [[چنگ ضلعو]] جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار [[تيانجن]] جي ڏکڻ اوڀر مان [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر ''يو گونگ'' ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي &quot;يو درياهه&quot; سڏيو وڃي ٿو.

=== يو درياهه جي وهڪري جي تبديلي ===

[[ژو خاندان]] جي [[ژو جي بادشاهه ڊِنگ|بادشاهه ڊِنگ]] جي حڪومت جي پنجين سال (602 ق.م.) ۾ درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري کي ڇڏي ڪيترائي سؤ ڪلوميٽر اوڀر طرف منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه [[لي يانگ]] (موجوده [[شون ضلعو]]، [[هينان]] جي ڏکڻ اولهه) ۾ سوشو نالي هنڌ وٽ پنهنجا ڪنارا ٽوڙي ٻاهر نڪري آيو ۽ يو درياهه جي اصل وهڪري کان هٽي ويو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|漢書|chapter=卷029|quote=王横言：&quot;禹之行河水，本随西山下东北去。《周谱》云：'定王五年河徙'，则今所行，非禹之所穿也。&quot;}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ اهو [[ژانگ وو]] (موجوده [[ڇانگ ضلعو]]، [[هيبي]] جي اتر اوڀر) وٽ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ٿيو، جيڪو [[عظيم يو]] طرفان ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ کان پوءِ تاريخ ۾ زرد درياهه جي وهڪري جي پهرين وڏي تبديلي مڃي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=禹河大徙|url=http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|website=黄河网|publisher=水利部黄河水利委员会|accessdate=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424174203/http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|archive-date=2017-04-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
سوشو وٽ رخ بدلائڻ کان پوءِ نئون وهڪرو تقريباً [[هوا ضلعو]] کان اوڀر طرف وهندو هو، پوءِ [[هينان]] ۾ [[پويانگ]] جي اتر اولهه مان گذرندي اتر طرف مڙندو هو. ان کان پوءِ [[شنڊونگ]] جي [[گوان ضلعو]] جي اتر ۾ ٻيهر اوڀر طرف مڙي، پوءِ [[چي پنگ]] مان گذرندي وري اتر طرف وڌندو هو، [[هيبي]] جي [[ڇانگژو]] مان آهستي آهستي اتر طرف منتقل ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده [[هوانگ هوا]] ضلعي جي اتر ۾ [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡锥指|[[胡渭]]|quote=周定王五年河徙，自宿胥口东行漯川，右经滑台城(滑县旧城)，又东北经黎阳县(泼县东北兰里)南，又东北经凉城县，又东北为长寿津，河至此与深川别行而东北入海，水经谓之大河故渎。}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران يو درياهه جو اصل وهڪرو ڪجهه وقت تائين وقفي وقفي سان پاڻي کڻندو رهيو، پر [[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] جي وچ ڌاري مڪمل طور سڪي ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|袁仲翔|王质彬|徐福龄|1991|loc=一、夏商西周春秋战国时期}}&lt;/ref&gt;
[[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] ۾ بندن، واهن ۽ ذخيرن کي نقصان پهچائڻ ۽ دشمن رياستن کي ٻوڏ ۾ ٻوڙڻ هڪ عام فوجي حڪمت عملي بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Floods&quot;&gt;Allaby, Michael &amp; Garrat, Richard. ''Facts on File Dangerous Weather Series: [https://books.google.com/books?id=QTKbcWwJ90MC&amp;pg=PA142 Floods]'', p. 142. Infobase Pub., 2003. {{ISBN|0-8160-5282-4}}. Accessed 15 October 2011.&lt;/ref&gt;
ڇو ته زرد درياهه جي وادي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] کان [[گوانژونگ]] واري علائقي ۽ [[چن رياست]] ڏانهن وڃڻ جو اهم رستو هئي، تنهنڪري چن رياست [[هانگو لنگهه]] کي مضبوط قلعن سان محفوظ ڪيو. هتي ڪيترائي اهم معرڪا ٿيا، ۽ اهو [[هان خاندان]] جي گاديءَ وارن شهرن [[چانگ آن]] ۽ [[لويانگ]] جي حفاظت لاءِ به هڪ اهم دفاعي لنگهه هو.
11ع ۾ آيل وڏي ٻوڏ کي مختصر عرصي واري [[شن خاندان]] جي زوال جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 70ع واري ٻي وڏي ٻوڏ کان پوءِ درياهه ٻيهر [[شنڊونگ]] جي اتر مان تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي واپس اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== شاهي دور ===

ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات کان پوءِ [[هانگو لنگهه]] جي فوجي اهميت گهٽجڻ لڳي، ۽ وڏا قلعا ۽ فوجي اڏا [[تونگ لنگهه|تونگ گوان]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. 923ع ۾ [[بعد وارو ليانگ]] خاندان جي جنرل [[دوان نِنگ]] پنهنجي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي [[بعد وارو تانگ]] کان بچائڻ جي ناڪام ڪوشش ۾ بند ڀڃرائي لڳ ڀڳ {{convert|1000|sqmi|sp=us}} علائقو ٻوڙي ڇڏيو. [[سونگ خاندان|سونگ]] دور جي انجنيئر [[لي چون]] پڻ 1020ع ۾ [[ليائو خاندان|ختان]] جي حملي کان بچاءَ لاءِ زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري کي ٻوڙڻ جي ساڳي تجويز ڏني، پر اها رد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي رياستن وچ ۾ ٿيل [[چانيوان معاهدو]] سونگ حڪومت کي نوان کاهه کوٽڻ يا درياهه جو رخ تبديل ڪرڻ کان واضح طور روڪيندو هو.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;&gt;Elvin, Mark &amp; Liu Cuirong&lt;!--sic--&gt; (eds.) ''Studies in Environment and History:'' ''[https://books.google.com/books?id=tAxmcRXKpaUC&amp;pg=PA554 Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History]'', pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. {{ISBN|0-521-56381-X}}.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به بند ٽٽندا رهيا. [[1034ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1034ع ۾ هينگ لونگ]] وٽ بند ٽٽڻ سبب درياهه ٽن وهڪرن ۾ ورهائجي ويو ۽ [[ديژو]] ۽ [[بوزو (جديد شنڊونگ)|بوزو]] جي اترين علائقن ۾ بار بار ٻوڏون آيون.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; سونگ حڪومت پنجن سالن تائين پراڻو وهڪرو بحال ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪندي رهي. صرف هڪ سال اندر 35,000 کان وڌيڪ مزدور، 100,000 ڀرتي ڪيل ڪارڪن، ۽ 220,000 ٽن ڪاٺ ۽ بانس استعمال ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; پر آخرڪار 1041ع ۾ اهو منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. ان کان پوءِ نسبتاً آهستي وهندڙ درياهه 1048ع ۾ [[شانگهو]] وٽ ٻيهر بند ٽوڙي پنهنجو مکيه وهڪرو اتر طرف [[تيانجن]] ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== ڏاکڻو وهڪرو وارو دور ===
[[File:546 of 'The International Geography. ... Edited by H. R. Mill' (11167528043).jpg|thumb|زرد درياهه جي پراڻن ۽ موجوده ڇوڙن جو نقشو]]
[[File:Ming Zuling.png|thumb|[[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم ڀرسان [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] ۽ [[منگ زولِنگ]] جو نقشو، جيڪو [[پان جيشُن]] جي ''Overview of River Maintenance'' جي [[چار خزانا مڪمل لائبريري]] واري ايڊيشن مان ورتل آهي. [[چنگ خاندان]] واري ايڊيشن تائين 1680ع جي ٻوڏ سبب اهي سڀ هنڌ پاڻي هيٺ اچي چڪا هئا.]]

1128ع کان 1855ع تائين زرد درياهه پنهنجي اڄوڪي رستي موجب [[بوهائي سمنڊ]] ۾ نه پر ڏکڻ طرف وهي [[هوائي درياهه]] سان ملي موجوده اتر [[جيانگسو صوبو]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان [[زرد سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. 1128ع ۾ [[ڪائيفينگ]] جي گورنر [[دو چونگ]] {{nowrap|({{lang|zh|{{linktext|杜|充}}}})}} جي اڳواڻي هيٺ [[سونگ خاندان]] جي فوجن [[جن خاندان (1115–1234)|جن خاندان]] جي وڌندڙ فوج کي روڪڻ لاءِ زرد درياهه جا ڏاکڻا بند ٽوڙي ڇڏيا. ان جي نتيجي ۾ درياهه جو وڏو رخ بدلجي ويو ۽ زرد درياهه [[سي درياهه]] ۽ [[هوائي درياهه]] جي ٻين معاون درياهن کي پنهنجي وهڪري ۾ شامل ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=Yunzhen |last2=Syvitski |first2=James PM |last3=Shu |first3=Gao |last4=Overeem |first4=Irina |last5=Kettner |first5=Albert J |title=Socio-economic Impacts on Flooding: A 4000-Year History of the Yellow River, China |journal=Ambio |date=2012 |volume=41 |issue=7 |pages=682–698 |doi=10.1007/s13280-012-0290-5 |pmid=22673799 |pmc=3472015|bibcode=2012Ambio..41..682C }}&lt;/ref&gt; تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زرد درياهه مڪمل طور [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ کان وهي [[زرد سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو. 1194ع تائين هوائي درياهه جو ڇوڙ گپ سان بند ٿي ويو هو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;&gt;Grousset, Rene. ''The Rise and Splendour of the Chinese Empire'', p. 303. University of California Press, 1959.&lt;/ref&gt; گپ جي وڏي مقدار سبب، جڏهن بعد ۾ زرد درياهه ٻيهر پنهنجو رخ تبديل ڪيو، تڏهن به هوائي درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن واپس نه وڃي سگهيو، بلڪه ان جو پاڻي [[هونگزي ڍنڍ]] ۾ گڏ ٿيڻ لڳو ۽ پوءِ ڏکڻ طرف [[يانگزي درياهه]] ڏانهن وهي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pietz |first1=David A. |title=The Yellow River |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674058248 |page=50}}&lt;/ref&gt;

[[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1344ع جي ٻوڏ]] دوران زرد درياهه ٻيهر [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ طرف وهي ويو. ان وقت [[يوان خاندان]] زوال پذير هو، ۽ شهنشاهه درياهه جا نوان بند اڏائڻ لاءِ وڏي انگ ۾ ماڻهن کي جبري پورهئي تي لڳايو. انهن سخت حالتن بغاوتن کي جنم ڏنو، جيڪي آخرڪار [[منگ خاندان]] جي قيام جو سبب بڻيون.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;/&gt; 1391ع ۾ [[1391ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|ٻي وڏي ٻوڏ]] دوران درياهه [[ڪائيفينگ]] کان [[فينگيانگ ضلعو]] ([[آنهوئي]]) تائين ٻوڏ آندي. آخرڪار [[1494ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1494ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ عوامي تعميراتي منصوبن دوران خواجه سرا [[لي شِنگ]] درياهه جي وهڪري کي مستحڪم بڻايو.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt; 16هين صديءَ دوران به درياهه ڪيترائي ڀيرا ٻوڏ آندو، جن ۾ 1526ع، 1534ع، 1558ع ۽ 1587ع جون ٻوڏون شامل آهن، ۽ هر ٻوڏ هيٺئين وهڪري ۾ تبديلي آندي.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;&gt;Tsai, Shih-Shan Henry. ''SUNY Series in Chinese Local Studies'': ''[https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC&amp;pg=PA200 The Eunuchs in the Ming Dynasty]''. SUNY Press, 1996. {{ISBN|0791426874}}, 9780791426876.&lt;/ref&gt;

[[1642ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1642ع جي ٻوڏ]] انسانن جي پيدا ڪيل هئي. [[ڪائيفينگ]] جي منگ گورنر شهر جو ڇهن مهينن کان گهيرو ڪندڙ هاري اڳواڻ [[لي زِيچينگ]] جي فوجن کي تباهه ڪرڻ لاءِ بند ٽوڙڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;Lorge, Peter Allan. ''[https://books.google.com/books?id=SE2Gw8rjuXQC&amp;pg=PA147 War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795]'', p. 147. Routledge, 2005. {{ISBN|978-0-415-31691-0}}.&lt;/ref&gt; نتيجي ۾ باغين بدران پنهنجو ئي شهر تباهه ٿي ويو، ۽ ٻوڏ، ڏڪار ۽ وبائن سبب شهر جي اڳوڻي 378,000 آبادي مان لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref&gt;[[Xu Xin (Judaic scholar)|Xu Xin]]. ''[https://books.google.com/books?id=GAAWkYBNu5sC&amp;pg=PA47 The Jews of Kaifeng, China: History, Culture, and Religion]'', p. 47. Ktav Publishing Inc, 2003. {{ISBN|978-0-88125-791-5}}.&lt;/ref&gt; هي خوشحال شهر تقريباً ويران ٿي ويو ۽ پوءِ [[چنگ خاندان]] جي [[ڪانگشي شهنشاهه]] جي دور ۾ ٻيهر آباد ڪيو ويو.

شاهي دور ۾ اهو سوال هميشه تڪراري رهيو ته ٻوڏ کي ڪيتري شدت سان روڪڻ گهرجي ۽ جڏهن درياهه پنهنجو رخ بدلائي ته ڇا ان کي ٻيهر پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو وڃي يا نه. جاگرافيدان چارلس گرير موجب ٻن مختلف نظرين جو وجود هو. هڪ، جنهن کي هو [[ڪنفيوشس ازم]] سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿو، درياهه کي اوچن بندن جي وچ ۾ محدود رکڻ جي حمايت ڪندو هو ته جيئن پوک لائق زمين وڌ کان وڌ محفوظ رهي. ٻيو، جنهن کي هو [[تائوازم]] سان منسوب ڪري ٿو، گهٽ اوچائي وارن بندن جو حامي هو، جيڪي هڪ ٻئي کان 5 کان 10 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي هجن.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|pages=387–88|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; [[سونگ خاندان]] جي [[سونگ جي شهنشاهه رين زونگ|رين زونگ]] ۽ [[سونگ جي شهنشاهه شين زونگ|شين زونگ]] جي دور ۾، جڏهن درياهه بار بار بند ٽوڙي اتر ۽ اولهه طرف منتقل ٿيندو رهيو، درٻاري عملدارن ۾ ان ڳالهه تي ڊگهو اختلاف رهيو ته ڇا وڏي خرچ سان درياهه کي وري پراڻي وهڪري ڏانهن آڻڻ گهرجي يا نه. آخرڪار شين زونگ حڪم ڏنو ته درياهه کي پنهنجي نئين وهڪري ۾ ئي رهڻ ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Lamoroux|author-first1= Christian|title=From the Yellow River to the Huai, chapter 15 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|pages=556–571|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

روايتي ٻوڏ ڪنٽرول لاءِ [[بند (پاڻي)|بند]]، [[ريوٽمينٽ]]، پاڻي جي زور کي گهٽائڻ لاءِ حفاظتي ڀتيون، اضافي پاڻي گڏ ڪرڻ وارا تلاءَ، نيڪالي وارا واهه ۽ [[پولڊر]] استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|page=388|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; انهن طريقن بابت [[پان جيشُن]] جهڙن عملدارن تفصيلي ڪتاب پڻ لکيا.&lt;ref&gt;''Overview on River Management'' {{nowrap|({{lang|zh|《河防一覽》}}}} {{transliteration|zh|Héfáng yīlǎn}}), 1590.&lt;/ref&gt; پان جيشُن جو خيال هو ته درياهه جي مختلف شاخن کي گڏ ڪرڻ سان وهڪري جي طاقت وڌندي، جنهن سان گپ کي هيٺ کڻي وڃڻ جي صلاحيت به وڌندي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Elvin|author-first1= Mark |author-last2= Su |author-first2=Ninghu|title=The Influence of the Yellow River on Hangzhou Bay since AD 1000, chapter 10 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|page=400|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به زرد درياهه، [[هوائي درياهه]] ۽ [[عظيم واهه]] جي سنگم واري علائقي ۾ حالتون ايتريون پيچيده رهيون، جو 1680ع جي وڏي ٻوڏ علائقي جي اهم مرڪز [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] کي مڪمل طور ٻوڙي ڇڏيو، جنهن کان پوءِ پان جيشُن کي درٻار مان هٽايو ويو. ان ٻوڏ دوران ويجهو واقع [[منگ ابن ڏاڏن جو مقبرو]] به [[هونگزي ڍنڍ]] هيٺ صدين تائين دفن رهيو، جيستائين جديد آبپاشي ۽ ٻوڏ ڪنٽرول منصوبن سبب پاڻيءَ جي سطح گهٽ نه ٿي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي کان کوٽائي ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع نه ٿيو.

{{wide image|Qianlong Emperor’s Southern Inspection Tour, Scroll 4, Confluence of the Huai and Yellow Rivers.jpg|3300px|''[[قيان لونگ شهنشاهه]] جي ڏاکڻي دوري'' جي چوٿين طومار ۾ [[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم جو منظر ڏيکاريل آهي.}}

=== اوڻيهين صديءَ کان موجوده دور تائين ===
[[File:Tchagan-Kouren.png|thumb|1851ع ۾ هيڪو شهر (هاڻوڪي [[ٽوگتو ضلعي]]، [[اندروني منگوليا]])]]
[[File:1938 Yellow River flood.jpg|right|thumb|1938ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ دوران [[قومپرست چيني فوج]] جا سپاهي.]]

[[1851ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1851ع کان 1855ع]] جي وچ ۾&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt;، [[نيئن بغاوت]] ۽ [[تائي پنگ بغاوت]] دوران آيل ٻوڏن سبب زرد درياهه ٻيهر اتر طرف موٽي آيو. [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1887ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 900,000 کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;&gt;International Rivers Report. &quot;[http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf Before the Deluge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704083330/http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf |date=4 July 2008 }}&quot;. 2007.&lt;/ref&gt; ۽ اها ڏڪار ۽ وبائن کي ڇڏي تاريخ جي ٻئي سڀ کان وڏي قدرتي آفت مڃي وڃي ٿي. [[1897ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1897ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ زرد درياهه تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي قائم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Needham, Joseph. ''Science and Civilization in China''. Vol. 1. ''Introductory Orientations'', p. 68. Caves Books Ltd. (Taipei), 1986 {{ISBN|052105799X}}.&lt;/ref&gt;

1898ع جي ٻوڏ [[شنڊونگ]] جي ڪيترين ئي آباديُن کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}} ان کان پوءِ آيل ڏڪار ۽ عيسائي مشنرين جي سرگرمين سبب ڳوٺاڻن سماج ۾ پيدا ٿيل سماجي ڇڪتاڻ [[باڪسر تحريڪ]] ۽ [[باڪسر بغاوت]] جي اڀار جا اهم سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}}

[[1931ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1931ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;/&gt; ۽ اها انساني جاني نقصان جي لحاظ کان تاريخ جي سڀ کان وڏي رڪارڊ ٿيل ٻوڏ مڃي وڃي ٿي.

9 جون 1938ع تي، [[ٻي چين-جاپان جنگ]] دوران، [[چيانگ ڪائي شيڪ]] جي حڪم تي [[ڪومنٽانگ]] فوجن [[هوايوانڪو، هينان|هوايوانڪو]] ڀرسان زرد درياهه جا بند ٽوڙي ڇڏيا. ڪينيڊين مورخ ڊائنا ليري ان کي &quot;جنگ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل قدرتي آفت&quot; قرار ڏنو آهي. هن ڪارروائي جو مقصد &quot;پاڻي کي سپاهين جي متبادل طور استعمال ڪرڻ&quot; واري حڪمت عملي تحت اڳتي وڌندڙ جاپاني فوج کي روڪڻ هو. تقريباً {{convert|54000|km2|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} علائقو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن ۾ اندازاً 500,000 کان 900,000 چيني مارجي ويا، جڏهن ته جاپاني فوجين جي جاني نقصان جو صحيح انگ معلوم ناهي. ٻوڏ جاپاني فوج کي زرد درياهه جي ڏاکڻي ڪناري تي [[ژينگژو]] تي قبضي کان عارضي طور روڪي ڇڏيو، پر اهي آخرڪار [[ووهان]] تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪو ان وقت چيني حڪومت جو عارضي گاديءَ وارو شهر هو.&lt;ref&gt;Lary, Diana. &quot;The Waters Covered the Earth: China's War-Induced Natural Disaster&quot;. Op. cit. in Selden, Mark &amp; So, Alvin Y., eds. ''War and State Terrorism: The United States, Japan, and the Asia-Pacific in the Long Twentieth Century'', pp. 143–170. Rowman &amp; Littlefield, 2004 {{ISBN|0742523918}}.&lt;/ref&gt;

ڪومنٽانگ حڪومت هوايوانڪو جا بند ٽوڙڻ ۽ ان کان پوءِ پيش آيل آفت جي ذميواري قبول نه ڪئي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;&gt;{{cite journal|first=Kathryn |last=Edgerton-Tarpley |title=A River Runs through It: The Yellow River and The Chinese Civil War, 1946–1947 |journal=Social Science History |volume=41 |issue=2 |date=Summer 2017 |pages=141–173 |doi=10.1017/ssh.2017.2|jstor=90017906 |url=https://www.jstor.org/stable/90017906}}&lt;/ref&gt;{{rp|145}} ۽ ان جو الزام جاپاني جنگي جهازن تي هنيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جاپان ۽ عالمي پريس چيني حڪومت جي ذميواري کي نمايان ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جڏهن ته چين اندر، حتيٰ جو [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي اخبارن به، جنگ جي پڄاڻي تائين حڪومت جي سرڪاري موقف جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}}

1940ع ۾ ئي ڪومنٽانگ حڪومت اعلان ڪيو ته جاپان جي شڪست کان پوءِ درياهه کي ٻيهر اتر واري پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو ويندو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} 1944ع جي آخر ۾ هوايوانڪو واري شگاف کي بند ڪرڻ ۽ 1938ع کان اڳ واري وهڪري مطابق بندن جي بحالي جي رٿابندي شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ان جي مخالفت اترئين وهڪري جي ڪنارن تي رهندڙ ماڻهن&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ۽ مقامي ڪميونسٽ باغين ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|150}}

1946ع ۾ [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مرڪزي ڪميٽي پڻ درياهه کي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽائڻ جي اصول سان اتفاق ڪيو، پر شرط رکيو ته پهرين بندن جي مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان جي باوجود قومپرست حڪومت هوايوانڪو جي شگاف کي بند ڪرڻ جو ڪم جاري رکيو، ۽ منصوبي جي شروعات سرڪاري طور 1 مارچ 1946ع تي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان کان ٿوري ئي دير پوءِ ڪميونسٽن پهريون ڀيرو کلي عام قومپرستن کي بند ٽوڙڻ ۽ جاپانين کي روڪڻ ۾ ناڪاميءَ جو ذميوار قرار ڏنو.

جاري [[چيني گهرو جنگ]] ۽ 1947ع جي  سبب [[چيانگ ڪائي شيڪ]] لاءِ شگاف بند ڪرڻ فوجي لحاظ کان اهم هو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|155}} قومپرستن آخرڪار 5000 فٽ ڊگهو شگاف 15 مارچ 1947ع تي بند ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158}} ۽ ٻئي ڏينهن درياهه مڪمل طور پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158-59}} ساڳئي سال [[چوٿين مئي تحريڪ]] جي سالگرهه تي ڪومنٽانگ هوايوانڪو ۾ ان ڪاميابي جي جشن لاءِ تقريب پڻ منعقد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159}}

ساڳئي سال ڏاکڻي پراڻي وهڪري واري علائقي ۾ ٻيهر زراعت شروع ٿي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159-60}} جڏهن ته اترئين بحال ٿيل وهڪري جي ڀرسان، جتي بند اڃا مرمت نه ٿيا هئا، هزارين ماڻهو لڏپلاڻ تي مجبور ٿيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|160}} ڪميونسٽن جي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ مقامي عملدارن لکين ماڻهن کي متحرڪ ڪري بندن جي مرمت ۽ مضبوطيءَ جا وسيع منصوبا شروع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|162}}

1949ع ۾ ڪميونسٽن جي فتح کان پوءِ، [[چين جي عوامي جمهوريه]] 1954ع ۾ ''زرد درياهه جي ٻوڏن تي بنيادي ضابطو ۽ زرد درياهه جي آبي منصوبن جي ترقي'' وارو قومي منصوبو جاري ڪيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book |last=Harrell |first=Stevan |title=An Ecological History of Modern China |publisher=[[University of Washington Press]] |year=2023 |isbn=9780295751719 |location=Seattle}}&lt;/ref&gt;{{Rp|pages=111–113}} ان جو مقصد ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] جي برساتي زراعت کي آبپاشي واري زراعت ۾ تبديل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}} 1957ع کان انهن منصوبن تي وڏي پيماني تي عملدرآمد شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}}

1970ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين درياهه جي سڪي وڃڻ جو رجحان تيزي سان وڌيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ زرد درياهه هر سال سراسري طور لڳ ڀڳ 180 ڏينهن تائين سمنڊ تائين پهچي نه سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}} 1997ع ۾ ته درياهه لڳاتار 226 ڏينهن تائين سمنڊ ۾ ڇوڙ نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}}

12 آگسٽ 2024ع تي [[چين جي پاڻي وسيلن واري وزارت]] جي زرد درياهه آبي ڪميٽي اعلان ڪيو ته 1999ع کان سڄي درياهه جي گڏيل پاڻي وهڪري واري نظام جي نفاذ کان پوءِ زرد درياهه 25 سالن کان بنا رڪاوٽ وهندو رهيو آهي. انهن 25 سالن دوران زرد درياهه جي مکيه وهڪري مان مجموعي طور 543.6 ارب ڪعبي ميٽر کان وڌيڪ پاڻي فراهم ڪيو ويو، جڏهن ته 1.464 ارب ڪعبي ميٽر ماحولياتي پاڻي پڻ فراهم ڪيو ويو. درياهه جي ڇوڙ واري آبي زمينن ۽ محفوظ علائقن ۾ پکين جي نسلن جو انگ وڌي 373 ٿي ويو، ۽ آبي ماحولياتي نظام ۾ نمايان بحالي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=黄河实现连续25年不断流_新闻频道_中国青年网 |url=https://news.youth.cn/gn/202408/t20240812_15443210.htm |access-date=2025-04-08 |website=news.youth.cn}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

[[File:Bassin-du-fleuve-jaune.png|thumb|زرد درياهه جي طاس جو طبقاتي نقشو]]

زرد درياهه جي طاس جي اوڀر-اولهه ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|1900|km|-1|sp=us}} ۽ اتر-ڏکڻ ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آهي. ان جو ڪل [[آبگير علائقو]] لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آهي.

[[چائنا ايڪسپلوريشن اينڊ ريسرچ سوسائٽي]] موجب،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=China Exploration &amp; Research Society|url=http://www.cers.org.hk/index.php/en/|access-date=2021-01-06|website=cers.org.hk|archive-date=28 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328175811/http://www.cers.org.hk/index.php/en/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه جو سرچشمو [[بيان هار جبلن]] ۾ {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}} تي، [[يوشو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اوڀرئين ڪناري ڀرسان واقع آهي. ان جون سرچشمي واريون معاون نديون [[گيارنگ ڍنڍ]] ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جيڪي [[گولو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اولهندي حصي ۾، [[چنگھائي]] جي بيان هار جبلن جي بلند علائقن ۾ واقع آهن. [[زوئيگي بيسن]] ۾، جيڪو [[گانسو]] جي سرحد سان لڳو لڳ آهي، زرد درياهه پهرين اتر اولهه ۽ پوءِ اتر اوڀر طرف وڪڙ ڪري ٿو، ان کان پوءِ ڏکڻ طرف مڙي مشهور &quot;[[اورڊوس لوپ]]&quot; ٺاهي ٿو، ۽ پوءِ عام طور اوڀر طرف [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان وهي [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جو [[آبگير طاس]] {{convert|752443|km2|sp=us|0}} تي پکڙيل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 140 ملين ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ۽ آبپاشي فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;/&gt;

زرد درياهه هاڻوڪي چين جي ستن [[چين جا صوبا|صوبن]] ۽ ٻن [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقن]] مان وهي ٿو، جيڪي اولهه کان اوڀر طرف هن ريت آهن: [[چنگھائي]]، [[سيچوان]]، [[گانسو]]، [[ننگشيا]]، [[اندروني منگوليا]]، [[شانشي]]، [[شانسي]]، [[هينان]] ۽ [[شنڊونگ]]. زرد درياهه جي موجوده وهڪري تي واقع اهم شهرن ۾ [[لانژو]]، [[ينچوان]]، [[ووھائي]]، [[باوتو]]، [[لويانگ]]، [[ژينگژو]]، [[ڪائيفينگ]] ۽ [[جينان]] شامل آهن. درياهه جو موجوده ڇوڙ [[ڪينلي ضلعو|ڪينلي ضلعي]]، [[شنڊونگ]] ۾ واقع آهي.

عام طور زرد درياهه کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي. اهي تقريباً [[تبتي پليٽو]] جي جبلستاني اتر اوڀرئين حصي، [[اورڊوس لوپ]] ۽ [[لوئس پليٽو]]، ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] تي مشتمل آهن. بهرحال، مختلف محقق انهن ٽن مرحلن جي حدبندين بابت مختلف رايا رکن ٿا.{{Citation needed|date=May 2009}} هن مقالي ۾ بنيادي طور [[زرد درياهه تحفظ ڪميشن]] طرفان اختيار ڪيل ورهاست استعمال ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[http://www.yellowriver.gov.cn/ Yellow River Conservancy Commission]. Yellowriver.gov.cn. Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;

زرد درياهه سان گڏ ايندڙ تلڇٽ [[بوھائي سمنڊ]] مان ٿيندي [[اتر پيلو سمنڊ]] ۽ [[ڏکڻ پيلو سمنڊ]] تائين پهتي آهي، جتي [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي چوڌاري هڪ پري وارو تلڇٽي مرڪز (Distal Depocenter) ٺهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=J Paul Liu, John D Milliman, Shu Gao, Peng Cheng |title=Holocene development of the Yellow River's subaqueous delta, North Yellow Sea|journal=[[Marine Geology]]|date=2004|volume=209|issue=1–4|pages=45–67|doi=10.1016/j.margeo.2004.06.009|bibcode=2004MGeol.209...45L}}&lt;/ref&gt;

===ارضيات===
زرد درياهه پهريون ڀيرو غالباً [[ديرين مائيوسين]]، [[پليائيوسين]] يا [[پليئسٽوسين]] دور دوران وجود ۾ آيو،&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Wang |first1=Xin |last2=Hu |first2=Gang |last3=Saito |first3=Yoshiki |last4=Ni |first4=Guanzhong |last5=Hu |first5=Han |last6=Yu |first6=Ziying |last7=Chen |first7=Jingping |last8=Wang |first8=Mi |last9=Yuan |first9=Xiaoping |last10=Wang |first10=Lei |last11=Hu |first11=Zhenbo |last12=Nie |first12=Junsheng |last13=Pan |first13=Baotian |title=Did the modern Yellow River form at the Mid-Pleistocene transition? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2095927322002365#:~:text=The%20incision%20of%20the%20Sanmen,Plateau%20to%20global%20climate%20change. |journal=Science Bulletin |date=2022 |volume=67 |issue=15 |pages=1603–1610 |doi=10.1016/j.scib.2022.06.003 |pmid=36546288 |bibcode=2022SciBu..67.1603W |via=Elsevier Science Direct|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Xue |first=Chunting |date=August 1993 |title=Historical changes in the Yellow River delta, China |url=https://www.researchgate.net/publication/240420103 |journal=Marine Geology |volume=113 |issue=3–4 |pages=321–330 |doi=10.1016/0025-3227(93)90025-Q|bibcode=1993MGeol.113..321X }}&lt;/ref&gt; جيڪو [[تبتي پليٽو]] جي مٿي اڀرڻ (uplift) جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hu |first1=Zhenbo |last2=Pan |first2=Baotian |last3=Guo |first3=Lianyong |last4=Vandenberghe |first4=Jef |last5=Liu |first5=Xiaopeng |last6=Wang |first6=Junping |last7=Fan |first7=Yunlong |last8=Mao |first8=Junwei |last9=Gao |first9=Hongshan |last10=Hu |first10=Xiaofei |date=2016-02-01 |title=Rapid fluvial incision and headward erosion by the Yellow River along the Jinshaan gorge during the past 1.2 Ma as a result of tectonic extension |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379115301864 |journal=Quaternary Science Reviews |volume=133 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.quascirev.2015.12.003 |bibcode=2016QSRv..133....1H |issn=0277-3791|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===مٿيون وهڪرو===
{{unreferenced section|date=September 2015}}

زرد درياهه جو مٿيون وهڪرو [[بيان هار جبلن]] ۾ واقع ان جي سرچشمي کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[هيڪو ٽائون]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] تائين پکڙيل آهي، جتي درياهه ڏکڻ طرف تيز وڪڙ کڻي ٿو. هن حصي جي ڪل ڊيگهه {{convert|3472|km|0|sp=us}} ۽ ڪل طاس جو پکيڙ {{convert|386000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جي 51.4٪ جي برابر آهي. هن وهڪري دوران زرد درياهه جي اوچائي {{convert|3496|m|0|sp=us}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري [[ڍلان]] 0.10٪ آهي.

سرچشمي وارو حصو بنيادي طور [[بيان هار جبلن]] ۽ [[امني ماچين]] جبلن جي وچ ۾ موجود چراگاهن، دلدلن ۽ ٽڪرين مان گذري ٿو. هتي درياهه جو پاڻي صاف ۽ وهڪرو مستحڪم هوندو آهي. هن علائقي ۾ شفاف ڍنڍون نمايان خصوصيت آهن. هن حصي جون ٻه اهم ڍنڍون [[گيارنگ ڍنڍ]] (ژالنگ) ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] (ايلنگ) آهن، جن جي گنجائش ترتيبوار 4.7 ارب ۽ 10.8 ارب ڪعبي ميٽر (166 ۽ 381 ارب ڪعبي فوٽ) آهي. سمنڊ جي سطح کان {{convert|4290|m|sigfig=4|sp=us|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع اهي چين جون سڀ کان وڏيون مٿانهين ميدان واريون مٺي پاڻي جون ڍنڍون آهن. زرد درياهه جي سرچشمي واري علائقي جو وڏو حصو [[سانجيانگ يوان قومي قدرتي محفوظ علائقو|سانجيانگ يوان (&quot;ٽن درياهن جا سرچشما&quot;) قومي قدرتي محفوظ علائقو]] قرار ڏنو ويو آهي، ته جيئن زرد درياهه، [[يانگزي درياهه]] ۽ [[ميڪونگ درياهه]] جي سرچشمن جي حفاظت ٿي سگهي.

امني ماچين جبلن جي اوڀرئين ڪناري سان اوڀر طرف وهندي، زرد درياهه [[ماچو ڪائونٽي]]، [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هتي اهو بلند دلدلي علائقي [[زوئيگي دلدل]] جي ڪناري سان وهي ٿو ۽ پوءِ اوچتو اتر اولهه طرف وڪڙ ڪري [[ماچو ڪائونٽي|ماچو]] ۽ [[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]] جي وچ ۾ سرحد بڻائي ٿو. پوءِ درياهه امني ماچين جبلن جي اترئين ڪناري سان وهندي ٻيهر [[چنگھائي]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ آهستي آهستي اتر طرف مڙي [[شنگھائي ڪائونٽي]] ۾ [[لونگيانگ گھاٽي]] ڏانهن وڌي ٿو.

وادي وارو حصو [[چنگھائي]] جي لونگيانگ گھاٽي کان [[گانسو]] جي [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پکڙيل آهي. درياهه جي ٻنهي پاسن تي اوچا پهاڙي ڪنارا آهن. درياهه جو پيٽ سوڙهو ۽ لاٿ تيز هجڻ سبب هن حصي ۾ وهڪرو نهايت تيز ۽ ڇوليدار هوندو آهي. هن حصي ۾ 20 گھاٽيون آهن، جن مان [[لونگيانگ گھاٽي|لونگيانگ]]، جيشي، [[ليوجياشيا ڊيم|ليوجيا]]، باپان ۽ [[چنگتونگ گھاٽي|چنگتونگ]] سڀ کان مشهور آهن. وهڪري جون اهي حالتون [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ انتهائي موزون آهن. زرد درياهه انهن گھاٽين مان گذرندي ٻي ۽ آخري ڀيرو [[چنگھائي]] مان نڪري [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو، جيڪو [[ليوجيا گھاٽي]] کان ٿورو اڳ آهي. [[يانگو گھاٽي]] کان هيٺ [[لانژو]]، جيڪو صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، زرد درياهه جي ڪناري تي آباد آهي. اتان درياهه اتر اوڀر طرف وهي [[ننگشيا]] ۾ [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پهچي ٿو.

چنگتونگ گھاٽي مان نڪرڻ کان پوءِ درياهه وسيع [[آلوويئل ميدان]]ن، يعني [[ينچوان ميدان]] ۽ [[هيتائو ميدان]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ درياهه جي ڪنارن وارا علائقا گهڻو ڪري ريگستان ۽ گاهه وارا ميدان آهن، جڏهن ته معاون نديون تمام ٿوريون آهن. وهڪرو نسبتاً آهستو هوندو آهي. هيتائو ميدان جي ڊيگهه {{convert|900|km|-1|sp=us|abbr=on}} ۽ ويڪر {{convert|30|to|50|km|mi|0|sp=us|abbr=on}} آهي. تاريخي طور هي زرد درياهه سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آبپاشي وارو ميدان رهيو آهي.

&lt;gallery&gt;
File:九曲黄河第一湾1.JPG|[[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]]
File:YellowRiver.jpg|[[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]]، [[تبتي پليٽو]] ۾، [[لوئس پليٽو]] کان مٿانهون علائقو
File:景泰 黄河石林景区之黄河与崖壁 02.jpg|[[جنگتائي ڪائونٽي]]، [[گانسو]]
File:VM 6056 Liujiaxia Town.jpg|[[ليوجياشيا]]، [[گانسو]]
File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|[[داشيا درياهه]] (هيٺئين ساڄي پاسي کان ايندڙ) [[لينشيا خودمختيار صوبي]]، [[گانسو]] ۾ زرد درياهه جي [[ليوجياشيا ذخيرو]] ۾ ڇوڙ ڪندي
&lt;/gallery&gt;

===وچيون وهڪرو===
{{main|اورڊوس لوپ|هيتائو}}

[[اورڊوس لوپ]] زرد درياهه جي هڪ وڏي وڪڙ سان ٺهيو آهي، جيڪو [[ژونگ ننگ ڪائونٽي]]، [[ننگشيا]] کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[شانشي]] جي [[تونگ گوان ڪائونٽي]] ۾ [[ويئي درياهه]] سان سنگم وٽ اوڀر طرف تيز موڙ تي ختم ٿئي ٿو. بهرحال، سرڪاري طور زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] کان [[ژينگژو]]، [[هينان]] تائين شمار ڪيو وڃي ٿو. وچئين وهڪري جي ڊيگهه {{convert|1206|km|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته ان جي طاس جو پکيڙ {{convert|344000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو 45.7٪ آهي. هن حصي ۾ درياهه جي اوچائي مجموعي طور {{convert|890|m|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.074٪ آهي. وچئين وهڪري ۾ 30 وڏيون معاون نديون شامل ٿين ٿيون، جن سبب پاڻي جي وهڪري ۾ 43.5٪ واڌ ٿئي ٿي. زرد درياهه جي مجموعي تلڇٽ جو 92٪ حصو به هن وهڪري مان اچي ٿو.

زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[لوئس پليٽو]] مان گذري ٿو، جتي تمام گهڻي زميني ڪٽائي (erosion) ٿئي ٿي. درياهه ۾ شامل ٿيندڙ وڏي مقدار ۾ مٽي ۽ واري سبب زرد درياهه دنيا جو سڀ کان وڌيڪ [[تلڇٽ]] کڻندڙ درياهه بڻجي ويو آهي. 1933ع ۾ درياهه ۾ تلڇٽ جي سالياني مقدار جو سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ 3.91 ارب ٽن هو. جڏهن ته 1977ع ۾ تلڇٽ جي سڀ کان وڌيڪ ڪثافت 920 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر (57.4 پائونڊ في ڪعبي فوٽ) رڪارڊ ڪئي وئي. اهي تلڇٽ بعد ۾ هيٺئين وهڪري جي آهستي وهندڙ حصي ۾ جمع ٿين ٿا، جنهن سان [[درياهي پيٽ]] اوچو ٿي وڃي ٿو ۽ مشهور &quot;زمين کان مٿانهون درياهه&quot; وجود ۾ اچي ٿو. [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] کان [[يومينڪو]] تائين درياهه پنهنجي مکيه وهڪري ۾ لڳاتار ڊگهي وادين مان گذري ٿو، جيڪي گڏيل طور [[جنشان وادي]] سڏجن ٿيون. هن حصي ۾ موجود آبي توانائي جا وسيع وسيلا ان کي [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ ملڪ جو ٻيون سڀ کان موزون علائقو بڻائين ٿا. مشهور [[هوڪو آبشار]] به هن وادي جي هيٺئين حصي ۾ [[شانسي]] ۽ [[شانشي]] جي سرحد تي واقع آهي.

&lt;gallery&gt;
File:Zhongshan Bridge, Lanzhou (53724585497).jpg|[[لانژو]]، [[گانسو]]
File:沙坡头景区之黄河与悬索桥 02.jpg|[[شاپوٽو]]، [[ننگشيا]]، چوڌاري ريگستان سان
Iss067e122535 lrg.jpg|[[دالاڊ بينر]]، [[باوتو]]، [[اندروني منگوليا]]
File:HukouWaterfall4.jpg|[[هوڪو آبشار]]، [[ييچوان ڪائونٽي، شانشي|ييچوان]]، [[شانشي]]
File:Qiankun Bend.jpg|[[چيانڪن وڪڙ]]، [[يونگھي ڪائونٽي]]، [[شانسي]]
File:20221218 View of the Yellow River at Yinmagou 01.jpg|[[شنگيانگ]]، [[هينان]]
&lt;/gallery&gt;

===هيٺيون وهڪرو===
{{main|زرد درياهه جو ڊيلٽا}}

هيٺئين وهڪري ۾، [[ژينگژو]] کان درياهه جي ڇوڙ تائين، جيڪو {{convert|786|km|sp=us|abbr=on}} ڊگهو آهي، زرد درياهه [[ٻنڌ]]ن جي وچ ۾ وهندي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان اتر اوڀر طرف وهي آخرڪار [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هن حصي جي طاس جو پکيڙ رڳو {{convert|23000|km2|sp=us}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو فقط 3٪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن حصي ۾ تمام ٿوريون معاون نديون شامل ٿين ٿيون؛ ڏکڻ جون تقريباً سڀئي نديون [[هوائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جڏهن ته اتر جون نديون [[هائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. مثال طور، هوائي درياهه جي طاس کي زرد درياهه جي طاس کان زرد درياهه جي ڏاکڻي ٻنڌ ذريعي جدا ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yang |first1=Gonghuan |last2=Zhuang |first2=Dafang |title=Atlas of the Huai River Basin Water Environment: Digestive Cancer Mortality |date=2014 |publisher=Springer |isbn=9789401786195 |page=143}}&lt;/ref&gt; هيٺئين وهڪري ۾ اوچائيءَ جو مجموعي لاٿ {{convert|93.6|m|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.012٪ آهي.

وچئين وهڪري مان ايندڙ تلڇٽ هن حصي ۾ گڏ ٿي درياهه جي پيٽ کي مسلسل اوچو ڪن ٿا. تلڇٽ جي تمام گهڻي جمع ٿيڻ سبب درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان ڪيترائي ميٽر مٿي ٿي ويو آهي. انهيءَ ڪري درياهه جي هن حصي کي [[زمين کان مٿانهون درياهه]] سڏيو وڃي ٿو. [[ڪائيفينگ]]، [[هينان]] ۾ زرد درياهه جو پيٽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|10|m|sp=us|0}} مٿي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |author-last1=Leung|author-first1= George |title=Reclamation and Sediment Control in the Middle Yellow River Valley |journal=Water International |volume=21 |issue=1 |pages=12–19 |year=1996 |doi=10.1080/02508069608686482|bibcode=1996WatIn..21...12L |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214151633/http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |archive-date=14 December 2013 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
Dongping Lake-Laohu Town 05.jpg|[[ڊونگ پنگ ڍنڍ]]، زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري جي سڀ کان وڏي معاون ڍنڍ
Dezhou-Dajiawa Railway Yellow River Bridge.jpg|ريل گاڏي نمبر K1531 [[ليجن ڪائونٽي]]، [[شنڊونگ]] ڀرسان زرد درياهه تي [[لونگجو پل]] تان گذرندي
File:Yellow River Delta.jpeg|[[زرد درياهه جو ڊيلٽا]]
File:柳树 - Willows - 2011.11 - panoramio.jpg|[[شنڊونگ]] جي [[ڊونگ يِنگ]] ويجهو ڊيلٽا ۾ بيد جا وڻ
File:泥滩上枯死的植物 - Dead Plants on Mud Flat - 2012.09 - panoramio.jpg|ڊيلٽا ڀرسان [[گاريءَ جو ميدان]]
&lt;/gallery&gt;

===معاون نديون===
[[File:202309 Tongguan Ancient City Overview.jpg|thumb|زرد درياهه ۽ ان جي سڀ کان وڏي معاون [[ويئي درياهه]] جي سنگم تاريخي طور چين ۾ هڪ انتهائي اهم حڪمتِ عملي وارو هنڌ رهيو آهي. [[تونگ لنگهه]] هتي تعمير ڪيو ويو هو، جيڪو تصوير جي سامهون نظر اچي ٿو.]]

زرد درياهه جون معاون نديون، سرچشمي کان ڇوڙ تائين، هيٺ ڏجن ٿيون:
*[[اڇو درياهه (چين)|اڇو درياهه]]
*[[داشيا درياهه]]
*[[تائو درياهه]]
*[[هوانگ شوئي درياهه|هوانگ شوئي]]
**[[داتونگ درياهه]]
*[[ژوانگلانگ درياهه]]
*[[زولي درياهه]]
*[[چنگشوئي درياهه]]
*[[داهيئي درياهه]]
*[[ڪوئي درياهه]]
*[[ووڊنگ درياهه]]
*[[فين درياهه]]
*[[ويئي درياهه]] (هي زرد درياهه جي سڀ کان وڏي معاون ندي آهي)
*[[لوئو درياهه (هينان)|لوئو درياهه]]
*[[چن درياهه (شانسي)|چن درياهه]]
*[[داوين درياهه]]

زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري ۾ ڪا به معاون ندي شامل نه ٿيندي آهي.

==خاصيتون==

[[File:Yellow River Delta Animation.gif|thumb|1989ع کان 2009ع تائين پنجن سالن جي وقفي سان [[زرد درياهه جو ڊيلٽا|زرد درياهه جي ڊيلٽا]] جي واڌ.]]

زرد درياهه پنهنجي وڏي مقدار واري [[تلڇٽ]] (سلٽ) جي ڪري مشهور آهي. [[لوئس پليٽو]] مان هيٺ لهڻ وقت اهو هر سال لڳ ڀڳ 1.6 ارب ٽن تلڇٽ پاڻ سان کڻي اچي ٿو. جيڪڏهن درياهه مناسب مقدار ۾ پاڻي سان سمنڊ تائين پهچي، ته ان مان لڳ ڀڳ 1.4 ارب ٽن تلڇٽ هر سال سمنڊ ۾ منتقل ٿئي ٿي.{{Citation needed|date=May 2009}} هڪ اندازي موجب هر ڪعبي ميٽر پاڻي ۾ 34 ڪلوگرام تلڇٽ هوندي آهي، جڏهن ته [[ڪولوراڊو درياهه]] ۾ اها مقدار 10 ڪلوگرام ۽ [[نيل درياهه]] ۾ صرف 1 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

زرد درياهه جو سراسري وهڪرو 2,110 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ ٻڌايو وڃي ٿو (جڏهن ته [[يانگزي درياهه]] جو 32,000 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ آهي)، جڏهن ته وڌ ۾ وڌ وهڪرو 25,000 ۽ گهٽ ۾ گهٽ 245 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ رڪارڊ ڪيو ويو آهي. بهرحال، 1972ع کان پوءِ درياهه گهڻو ڪري سمنڊ تائين پهچڻ کان اڳ ئي سڪي ويندو رهيو آهي. پاڻي جي مقدار ۾ هي گهٽتائي زرعي آبپاشي ۾ واڌ سبب ٿي، جيڪا 1950ع کان پنج ڀيرا وڌي چڪي آهي. 1999ع تائين درياهه مان ورتل پاڻي 140 ملين ماڻهن کي فراهم ڪيو ويندو هو ۽ {{convert|74,000|km2|sqmi|abbr=on}} زمين کي سيراب ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/video/2007/05/30/world/asia/1194817118362/chinas-yellow-river-part-1.html China's Yellow River, Part 1]. ''The New York Times'' (2007-05-30)&lt;/ref&gt; زرد درياهه جي ڊيلٽا جو ڪل پکيڙ {{convert|8,000|km2|mi2|abbr=off|sp=us}} آهي. پر سمنڊ تائين پهچندڙ تلڇٽ ۾ گهٽتائي سبب 1996ع کان وٺي ڊيلٽا هر سال ڪجهه حد تائين سامونڊي ڪٽائي (erosion) جي نتيجي ۾ گهٽجندي پئي وڃي.&lt;ref&gt;[http://china.org.cn/english/2005/Feb/119497.htm Yellow River Delta Shrinking 7.6 Square Kilometers Annually], ''China Daily'' 1 February 2005&lt;/ref&gt;

درياهه ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جولاءِ کان آڪٽوبر تائين برساتي موسم دوران وهندو آهي، جڏهن سالياني وهڪري جو لڳ ڀڳ 60٪ حصو هن عرصي ۾ گذري ٿو. جڏهن ته آبپاشي لاءِ سڀ کان وڌيڪ پاڻي مارچ کان جون تائين گهربل هوندو آهي. اضافي پاڻي کي محفوظ ڪرڻ، ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ ڪيترائي بند تعمير ڪيا ويا آهن، پر تلڇٽ جي تمام وڏي مقدار سبب انهن جي متوقع عمر محدود آهي. تجويز ڪيل [[ڏکڻ–اتر پاڻي منتقلي منصوبو]] ۾ [[يانگزي درياهه]] مان پاڻي منتقل ڪرڻ جون ڪيترائي رٿائون شامل آهن: هڪ درياهن جي اولهندي سرچشمن وٽ، جتي اهي هڪ ٻئي جي ويجهو آهن؛ ٻي [[هان درياهه]] جي مٿئين وهڪري مان؛ ۽ ٽين قديم [[چين جي عظيم واهه]] جي رستي سان.{{Citation needed|date=May 2009}}

تلڇٽ جي وڏي مقدار سبب زرد درياهه هڪ [[رسوبي وهڪرو]] (Depositional stream) آهي، يعني جتي وهڪرو آهستو هوندو آهي، اتي اهو پاڻ سان آندل مٽيءَ جو ڪجهه حصو پنهنجي پيٽ ۾ جمع ڪندو رهي ٿو. اهي تلڇٽ هيٺئين وهڪري ۾ [[قدرتي بند]]ن جي وچ ۾ درياهه جي پيٽ کي آهستي آهستي اوچو ڪن ٿا. جيڪڏهن ٻوڏ اچي، ته درياهه انهن بندن کي ٽوڙي ڀرپاسي جي هيٺاهين ٻوڏ واري ميدان ۾ نئون وهڪرو اختيار ڪري سگهي ٿو. تاريخي طور اهڙو واقعو لڳ ڀڳ هر سئو سالن ۾ هڪ ڀيرو پيش ايندو رهيو آهي. جديد دور ۾ ٻنڌن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ٻوڏن تي ضابطو آڻڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون ڪيون ويون آهن.{{Citation needed|date=May 2009}}

==آبي بجلي جا بند==
[[File:6058-Liujiaxia-Dam.jpg|thumb|[[ليوجياشيا بند]]، [[گانسو]]]]

هيٺ زرد درياهه تي تعمير ڪيل [[آبي بجلي]] گهرن جي هڪ اڻپوري فهرست ڏنل آهي، جيڪا انهن جي پهرين آپريشن جي سال (قوسين ۾) مطابق ترتيب ڏنل آهي:

*[[سانمينشيا بند]] (1960؛ [[سانمينشيا]]، [[هينان]])
*{{ill|سانشينگگونگ بند|zh|三盛公水利枢纽}} (1966؛ [[ڊينگڪو ڪائونٽي]] &lt;small&gt;([[بايان نور]] جو حصو)&lt;/small&gt;، [[اندروني منگوليا]])
*{{ill|چنگتونگ گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|青铜峡水库}} (1968؛ [[چنگتونگشيا]]، [[ننگشيا]])
*[[ليوجياشيا بند]] (ليوجيا گھاٽي) (1974؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[ليجياشيا بند]] (1997؛ [[جينڪا ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگوشيا بند]] (يانگو گھاٽي) آبي بجلي گهر (1975؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[تيانچياو بند]] (1977؛ [[باودي ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[فوگو ڪائونٽي]]، [[شانشي]] جي سرحد تي)
*[[باپانشيا بند]] (باپان گھاٽي) (1980؛ [[شيگو ضلعو]]، [[لانژو]]، [[گانسو]])
*[[لونگيانگشيا بند]] (1992؛ [[گونگهي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[دا گھاٽي]] آبي بجلي گهر (1998؛ [[لانژو]]، [[گانسو]])
*{{ill|لي گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|李家峡水库}} (1999؛ [[هوالونگ ڪائونٽي]]، [[هائيڊونگ]]، [[چنگھائي]])
*[[وانجيازائي بند]] (1999؛ [[پيانگوان ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[اندروني منگوليا]])
*[[شياولانگڊي بند]] (2001؛ [[جييوان]]، [[هينان]])
*[[لاشيويا بند]] (2010؛ [[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگچو بند]] (2016؛ [[شنگھائي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[مائيرڊانگ بند]] (2018؛ [[ماچين ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])

2000ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب، ستن وڏن آبي بجلي گهرن (لونگيانگشيا، ليجياشيا، ليوجياشيا، يانگوشيا، باپانشيا، داشيا ۽ چنگلونگشيا) جي گڏيل نصب ٿيل بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش 5,618 ميگاواٽ هئي.&lt;ref&gt;[http://english.people.com.cn/english/200012/14/eng20001214_57817.html Yellow River Upstream Important to West-East Power Transmission] People's Daily, 14 December 2000&lt;/ref&gt;

==پارگذر==
[[File:Major cities along the Yellow River.svg|thumb|زرد درياهه جي ڪنارن سان گڏ اهم شهر]]
[[File:Yellow river pontoon bridge jinan 2008 05.jpg|thumb|[[پونٽون پل]] (لوڪو پونٽون پل {{lang-zh|s={{linktext|泺口浮桥}}|t=濼口浮橋|p=Luòkǒu Fúqiáo}}) [[جينان]]، [[شانڊونگ]] ۾ زرد درياهه تي]]

صوبي وار، هيٺئين وهڪري کان مٿئين وهڪري ڏانهن ترتيب سان اهم پلون ۽ ٻيڙين وسيلي پارگذر هي آهن:{{citation needed|date=March 2020}}

[[شانڊونگ]]
* [[ڊونگ يِنگ زرد درياهه پل]]
* [[شينگلي زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[ليجن زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[بنژو زرد درياهه روڊ-ريلوي پل]]
* [[بنژو زرد درياهه شاهراهه پل]]
* [[بنژو–لائيو ايڪسپريس وي بنژو زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[هوئي چنگ زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[جييانگ زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جي 20 چنگڊائو–ينچوان ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جينان زرد درياهه پل]]
* [[لوڪو زرد درياهه ريلوي پل]] ([[جينان]])
* [[جينان جيانبانگ زرد درياهه پل]]
* [[بيجنگ–شنگهائي تيز رفتار ريلوي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–تائيپي ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–شنگهائي ريلوي جينان نئين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[پنگيين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ليائوچينگ]])

شانڊونگ–[[هينان]]
* [[بيجنگ–ڪولون ريلوي سنڪو زرد درياهه پل]] ([[جيننگ]]–[[پويانگ]])
* [[جوانچينگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])
* [[ڊونگمِنگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])

[[هينان]]
* [[ڪائيفينگ زرد درياهه پل]] ([[ڪائيفينگ]])
* [[ژينگژو زرد درياهه پل]] ([[ژينگژو]])

[[شانسي]]–[[هينان]]
* [[سانمين زرد درياهه پل]] ([[سانمينشيا]])

[[شانشي]]–[[هينان]]
* [[هانچينگ يومينڪو زرد درياهه پل]]

[[ننگشيا]]
* [[ينچوان زرد درياهه پل]] ([[ينچوان]])

[[اندروني منگوليا]]
* [[باوتو زرد درياهه پل]] ([[باوتو]])

[[گانسو]]
* [[لانژو زرد درياهه پل]]
* [[ژونگشان پل]] ([[لانژو]])

[[چنگھائي]]
* [[داري زرد درياهه پل]]
* [[جيانژا زرد درياهه پل]]
&lt;!--* زالنگهو پارگذر--&gt;

==جيوت==
===مڇيون===
[[File:DV Paradise fish male 03.jpg|thumb|[[پيراڊائيس مڇي]] ايڪويريم جي شوقينن ۾ تمام مشهور آهي ۽ ان جو اصل اوڀر ايشيا جي دريائي نظامن، جن ۾ زرد درياهه پڻ شامل آهي، مان آهي.]]

زرد درياهه جو طاس مڇين جي لحاظ کان انتهائي مالا مال آهي. هتي 28 [[خاندان (حياتيات)|خاندانن]] ۽ 92 [[جنس (حياتيات)|جنسن]] سان تعلق رکندڙ 160 کان وڌيڪ مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن مان 19 جنسون دنيا جي ڪنهن ٻئي هنڌ نٿيون ملن (يعني [[مقامي نوع|مقامي]] آهن). تنهن هوندي به رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي، [[متعارف ڪرايل نوعون|پرڏيهي نوعن]] جي متعارف ٿيڻ ۽ حد کان وڌيڪ شڪار سبب ڪيترين ئي مقامي مڇين جي آبادي گهٽجي وئي آهي يا اهي ختم ٿي چڪيون آهن، جڏهن ته ڪيترين کي چين جي سرخ فهرست ۾ [[خطري هيٺ نوع]] قرار ڏنو ويو آهي.

ڊيمن ۽ انهن جي ذخيرن سست وهڪري ۽ بيٺل پاڻي وارين مڇين لاءِ نوان رهائشي ماحول پيدا ڪيا آهن، پر تيز وهندڙ پاڻيءَ واريون مڇيون متاثر ٿيون آهن ۽ ڪيترين قسمن جي نسل وڌائڻ لاءِ مٿانهين ۽ هيٺانهين لڏپلاڻ پڻ رڪجي وئي آهي.
2000ع واري ڏهاڪي تائين زرد درياهه جي طاس ۾ رڳو 80 مقامي مڇين جون جنسون، جيڪي 63 جنسن ۽ 18 خاندانن سان واسطو رکندڙ هيون، رڪارڊ ڪيون ويون. ان جي ابتڙ، متعارف ڪرايل مڇين جو تعداد ۽ گهڻائي وڌي وئي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، جڏهن مڇي ماهر [[لي سي ژونگ (مڇي ماهر)|لي سي ژونگ]] هن علائقي جي مڇين جو پهريون جامع سروي شايع ڪيو، تڏهن رڳو هڪ متعارف ڪرايل نوع موجود هئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي تائين انهن جو تعداد 26 ٿي ويو.

ايشيائي درياهن وانگر، [[ڪارپ خاندان|ڪارپ خاندان (Cyprinidae)]] زرد درياهه جي طاس ۾ سڀ کان وڏو ۽ متنوع خاندان آهي. هن طاس ۾ 85 کان وڌيڪ ڪارپ قسمون رڪارڊ ٿيون آهن. ان کان پوءِ [[پٿريلي لوچ]] (20 کان وڌيڪ جنسون)، [[گوبي مڇيون]] (تقريباً 15 جنسون)، [[لوچ]] (تقريباً 10 جنسون) ۽ [[بيگريڊ ڪيٽ فش]] (تقريباً 10 جنسون) سڀ کان وڌيڪ متنوع خاندان آهن.

[[چنگھائي-تبت پليٽو]] جي مٿانهين حصن ۾ مقامي مڇين جون جنسون نسبتاً گهٽ آهن، جتي خاص طور تي ''[[جمناسائپرس]]''، ''[[جمناڊپٽائڪس]]''، ''[[پليٽيفاروڊون]]''، ''[[شزوپائگوپسس]]'' ۽ ''[[ٽرائپلوفائسا]]''
جهڙيون لوچون ملن ٿيون. زرد درياهه جي 18 مقامي جنسن مان 12 مٿئين وهڪري ۾ ملن ٿيون. انهن مان ڪيترين کي خطرو لاحق آهي ۽ ڪيترن ئي مٿانهين معاون درياهن ۾ هاڻي متعارف ڪرايل [[سالمن]] قسمون غالب ٿي ويون آهن.

هيٺئين وهڪري ۽ ڊيلٽا ۾ ڪيترين ئي [[کارو پاڻي|کارن]] يا [[يوريهيلائن]] مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن ۾ گوبي مڇيون، [[ايشيائي سي باس]]، [[فليٽ فش]] ۽ ''[[ٽاڪيفوگو]]'' پفر مڇيون شامل آهن.

مڇي مارڻ اڄ به اهم معاشي سرگرمي آهي، پر پڪڙ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. 2007ع ۾ ڄاڻايو ويو ته زرد درياهه مان پڪڙيل مڇين جو مقدار اڳ جي ڀيٽ ۾ 40 سيڪڙو گهٽجي ويو هو. وڏيون [[ايشيائي ڪارپ]]، [[شڪاري ڪارپ]]، [[ووچانگ بريم]] ۽ وڏيون [[ڪيٽ فش]] اڃا تائين موجود آهن، پر سڀ کان وڏيون جنسون جهڙوڪ [[چيني پيڊل فش]]، [[ڪالوگا اسٽرجن]] ۽ [[يانگزي اسٽرجن]] گذريل لڳ ڀڳ پنجاهه سالن کان زرد درياهه جي طاس ۾ ڏٺيون نه ويون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.17520/biods.2020191 |title=Species diversity and conservation of freshwater fishes in the Yellow River basin|last1=Zhao |first1=Y. |journal=Biodiversity Science |display-authors=etal |date=2020 |volume=28 |issue=12 |pages=1496–1510 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

2018ع کان هر سال 1 اپريل کان 30 جون تائين زرد درياهه جي سڄي طاس ۾ مڇي مارڻ تي سالياني پابندي لاڳو ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[https://www.seetao.com/details/59194.html The Yangtze River has entered a ten-year fishing ban. What about the Yellow River]&lt;/ref&gt; 1 اپريل 2022ع کان [[چنگھائي]]، [[سيچوان]] ۽ [[گانسو]] جي مٿئين وهڪري ۾ قدرتي مڇين جي شڪار تي مڪمل پابندي لاڳو ڪئي وئي، جيڪا 2025ع جي آخر تائين جاري رهندي. باقي طاس ۾ سالياني پابندي جو عرصو 1 اپريل کان 31 جولاءِ تائين وڌايو ويو آهي.
&lt;ref&gt;
[http://www.moa.gov.cn/govpublic/YYJ/202202/t20220222_6389264.htm 农业农村部关于调整黄河禁渔期制度的通告]&lt;/ref&gt;

===آبي زراعت===
[[File:Chinemys reevesii 02.jpg|thumb|[[چيني تلاءَ وارو ڪڇون]] (تصوير ۾ ڏيکاريل) ۽ [[چيني نرم خول وارو ڪڇون]] ٻئي زرد درياهه جا مقامي آهن، پر وڏي پيماني تي فارمن ۾ پڻ پاليا وڃن ٿا.]]

زرد درياهه عام طور تي [[چين ۾ آبي زراعت|آبي زراعت]] لاءِ وچ ۽ ڏکڻ چين جي درياهن، جهڙوڪ [[يانگزي درياهه|يانگزي]] يا [[پرل درياهه]] جيترو مناسب ناهي، پر ان جي ڪنارن سان ڪجهه علائقن ۾ آبي زراعت ڪئي وڃي ٿي. هڪ اهم مرڪز [[شِنگ يانگ]] جي درياهه ڪناري واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي، جيڪو [[ژينگژو]] کان مٿانهون آهي. 1986ع ۾ [[وانگچُن، شِنگ يانگ|وانگچُن]] ۾ مڇين جا تلاءَ ٺاهڻ شروع ٿيا، جيڪي وڌندي وڌندي 15,000 [[مو (ماپ)|مو]] (10 چورس ڪلوميٽر) تائين پهچي ويا، ۽ وانگچُن اتر چين جو سڀ کان وڏو آبي زراعت مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html |script-title=zh:黄河畔的荥阳市万亩鱼塘 |trans-title=Ten thousand of ''mu'' of fish ponds in the riverside Xingyang |website=zgnyqss.com |language=zh-hans |date=2011-09-30 |access-date=17 March 2013 |archive-date=1 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201073225/http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

زرد درياهه جي طاس ۾ ڪڇن جون ٻه مقامي جنسون ملن ٿيون: [[چيني تلاءَ وارو ڪڇون]] ۽ [[چيني نرم خول وارو ڪڇون]]. ٻنهي کي، خاص طور تي نرم خول واري ڪڇي کي، خوراڪ لاءِ وڏي پيماني تي فارمن ۾ پاليو وڃي ٿو. چيني کاڌن ۾ مشهور هن نرم خول واري ڪڇي جي هڪ قسم کي &quot;زرد درياهه ڪڇون&quot; ({{lang|zh-hans|黄河鳖}}) سڏيو وڃي ٿو. اڄڪلهه چين جي گهڻن ريسٽورنٽن ۾ استعمال ٿيندڙ اهي ڪڇون فارمن مان ايندا آهن، جيڪي زرد درياهه جي ويجهو هجن يا نه هجن.

2007ع ۾ [[وانگچُن، شِنگ يانگ]]، [[هينان]] ۾ هن قسم جي ڪڇن جي وڏي فارم جي تعمير شروع ڪئي وئي. هر سال پنج لک نه پر پنج ملين ڪڇا پالڻ جي گنجائش سان، اها سهولت هينان صوبي جي سڀ کان وڏي فارم بڻجڻ جي اميد هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm |script-title=zh:荥阳开建河南省最大黄河鳖养殖基地 |trans-title=Construction started in Xingyang on the province's largest Yellow River Turtle farm |website=zynews.com |language=zh-hans |date=2007-07-24 |access-date=17 March 2013 |archive-date=22 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222032909/http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

تمام وڏي جسامت وارو [[چيني ديو قامت سلامينڊر]]، جيڪو خوراڪ ۽ روايتي دوائن لاءِ شڪار ٿيڻ سبب سخت متاثر ٿيو آهي، زرد درياهه سميت چين جي ٻين درياهن جو مقامي جانور آهي. چين جي ڪيترن ئي علائقن ۾ هن جي وڏي پيماني تي فارمن ۾ افزائش ڪئي وڃي ٿي. جينياتي تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته قيد ۾ پاليل اڪثر سلامينڊر زرد درياهه واري نسل سان تعلق رکن ٿا. جڏهن انهن کي ٻيهر فطرت ۾ ڇڏيو وڃي ٿو ته زرد درياهه واري نسل جا سلامينڊر ٻين علائقن تائين پکڙجي وڃن ٿا، جنهن ڪري ٻين مقامي نسلن لاءِ خطرو پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=Yan2018&gt;{{Cite journal|last1=Yan|first1=Fang|last2=Lü|first2=Jingcai|last3=Zhang|first3=Baolin|last4=Yuan|first4=Zhiyong|last5=Zhao|first5=Haipeng|last6=Huang|first6=Song|last7=Wei|first7=Gang|last8=Mi|first8=Xue|last9=Zou|first9=Dahu|year=2018|title=The Chinese giant salamander exemplifies the hidden extinction of cryptic species|journal=Current Biology|volume=28|issue=10|pages=R590–R592|doi=10.1016/j.cub.2018.04.004|pmid=29787716|doi-access=free|bibcode=2018CBio...28.R590Y }}&lt;/ref&gt;

==نباتات==

زرد درياهه ڪيترن ئي ماحولياتي علائقن مان گذري ٿو، جن ۾ [[تبتي پليٽو جا الپائن جهاڙيلا علائقا ۽ چراگاهه]]، [[مرڪزي تبتي پليٽو جي الپائن اسٽيپ]]، [[ٻيلو]]، [[اورڊوس ريگستان]]، [[منگوليا–منچوريا گھاسزار]] ۽ [[بوهائي سمنڊ جا لوڻياٺي چراگاهه]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Olson |first1=David M. |last2=Dinerstein |first2=Eric |last3=Wikramanayake |first3=Eric D. |last4=Burgess |first4=Neil D. |last5=Powell |first5=George V. N. |last6=Underwood |first6=Emma C. |last7=D'amico |first7=Jennifer A. |last8=Itoua |first8=Illanga |last9=Strand |first9=Holly E. |last10=Morrison |first10=John C. |last11=Loucks |first11=Colby J. |last12=Allnutt |first12=Thomas F. |last13=Ricketts |first13=Taylor H. |last14=Kura |first14=Yumiko |last15=Lamoreux |first15=John F. |last16=Wettengel |first16=Wesley W. |last17=Hedao |first17=Prashant |last18=Kassem |first18=Kenneth R. |title=Terrestrial Ecoregions of the World: A New Map of Life on Earth |journal=BioScience |date=2001 |volume=51 |issue=11 |pages=933 |doi=10.1641/0006-3568(2001)051[0933:TEOTWA]2.0.CO;2}}&lt;/ref&gt; نباتاتي حياتي هنڌ جي لحاظ سان گهڻو مختلف آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Greer |first1=Charles |last2=Popov |first2=Igor |date=15 December 2025 |title=Yellow River: Plant and Animal Life |url=https://www.britannica.com/place/Yellow-River/Plant-and-animal-life |encyclopedia=Britannica |location=United States |access-date=28 December 2025}}&lt;/ref&gt; هيٺين علائقن، جيڪي انساني ترقيءَ کان گهڻو متاثر ٿيا آهن، اتي نباتاتي تنوع نسبتاً گهٽ آهي، ۽ نباتات ۾ بنيادي طور [[سوئيڊا|سيپ ويڊ]]، [[فريگمائٽس آسٽرالس|فريگمائٽس]]، [[سيٽاريا ويرڊس|فاڪس ٽيل گاھ]]، [[امپيراٽا سلنڊريڪا|ڪونائي گاھ]] ۽ [[ٽيمرڪس چائينينسس|ٽيمرسڪ]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Xu |first1=Zhen |last2=Li |first2=Renqiang |last3=Dou |first3=Wenjun |last4=Wen |first4=Hui |last5=Yu |first5=Shulin |last6=Wang |first6=Pan |last7=Ning |first7=Lehua |last8=Duan |first8=Jiaquan |last9=Wang |first9=Jichun |title=Plant Diversity Response to Environmental Factors in Yellow River Delta, China |journal=Land |date=20 February 2024 |volume=13 |issue=3 |pages=264 |doi=10.3390/land13030264 |doi-access=free |bibcode=2024Land...13..264X }}&lt;/ref&gt;

===نباتاتي تبديليون===
درياهه جي ڊيلٽا جي ڇڏيل حصن ۾ [[ڪاٺيلا ٻوٽن جي واڌ]] سبب جڙي ٻوٽين جي تنوع ۾ گهٽتائي اچي ٿي، جنهن سان مٽيءَ جون خاصيتون تبديل ٿين ٿيون ۽ انهن آبي دلدلي ماحولياتي نظامن جي ماحولياتي توازن ۽ ڪارڪردگي تي ممڪن اثر پوي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Jiaxuan |last2=Luo |first2=Mengjiao |last3=Qu |first3=Fanzhu |last4=Sun |first4=Bowen |last5=Yu |first5=Yang |last6=Meng |first6=Ling |date=2025-05-21 |title=Impacts of Shrub Encroachment on Vegetation Community and Soil Characteristics in Coastal Wetlands of the Abandoned Yellow River Course |journal=Agronomy |language=en |volume=15 |issue=5 |pages=1258 |doi=10.3390/agronomy15051258 |doi-access=free |bibcode=2025Agron..15.1258L |issn=2073-4395}}&lt;/ref&gt;

===تحفظ جون ڪوششون===
[[شانگچيو]] کان ٻاهر واقع شانگچيو زرد درياهه قديم وهڪري جو قومي ٻيلو پارڪ هڪ انساني هٿان تيار ڪيل ٻيلو آهي، جيڪو زرد درياهه واري علائقي جي حياتياتي تنوع جي جزوي بحالي لاءِ قائم ڪيو ويو آهي. هي پارڪ حياتياتي تنوع جو مالڪ آهي، مصنوعي ٻيلن بابت تحقيق لاءِ اهم وسيلي طور ڪم ڪري ٿو ۽ ڪجهه [[خطري هيٺ نوع|خطري هيٺ آيل نوعن]] لاءِ محفوظ پناهه گاهه پڻ فراهم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wang |first1=Xiaofang |last2=Song |first2=Yiming |last3=Zhang |first3=Xiangju |last4=Hou |first4=Heping |last5=Li |first5=Yongsheng |title=Plant Diversity Research in Shangqiu Yellow River Ancient Course National Forest Park, China |journal=Forests |date=20 October 2024 |volume=15 |issue=10 |pages=1831 |doi=10.3390/f15101831 |doi-access=free |bibcode=2024Fore...15.1831W }}&lt;/ref&gt;

==آلودگي==
{{see also|چين ۾ پاڻي جي آلودگي}}

25 نومبر 2008ع تي ''[[دي گارجين]]'' جي صحافيه ٽانيا برينيگن پنهنجي رپورٽ ''&quot;چين جي ماءُ درياهه: زرد درياهه&quot;'' ۾ دعويٰ ڪئي ته سخت [[چين ۾ پاڻي جي آلودگي|پاڻيءَ جي آلودگي]] سبب چين جي زرد درياهه جو هڪ ٽيون حصو زرعي يا صنعتي استعمال لاءِ به ناقابلِ استعمال بڻجي چڪو آهي، جنهن جو وڏو سبب ڪارخانن مان نڪرندڙ فضلو ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن جو نيڪال آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2008/nov/25/water-china|title= One-third of China's Yellow River 'unfit for drinking or agriculture' Factory waste and sewage from growing cities has severely polluted major waterway, according to Chinese research|author-last1=Branigan|author-first1= Tania |date=25 November 2008|work=The Guardian |location=UK|access-date=14 March 2009}}&lt;/ref&gt;

درياهه پنهنجي پهرئين وڏي شهر [[شيننگ]] تائين پهچندي ئي شديد آلودگي جو شڪار ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=行程3000公里 亲眼目睹黄河水污染现状(组图) |trans-title=Travelling 3000km to document the pollution of the Yellow River in pictures|date=2004-09-16|work= 北京青年报|via=Sina|url=http://finance.sina.com.cn/x/20040916/09041027452.shtml }}&lt;/ref&gt;

[[زرد درياهه ڪنزرويئنسي ڪميشن]] 2007ع ۾ درياهه جي 8,384 ميلن کان وڌيڪ حصي جو سروي ڪيو ۽ ٻڌايو ته درياهه جي 33.8 سيڪڙو حصي جي پاڻيءَ جو معيار [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] جي معيار موجب &quot;سطح پنج&quot; کان به هيٺ هو. سطح پنج جو پاڻي پيئڻ، آبي زراعت، صنعتي استعمال يا زرعي مقصدن لاءِ به مناسب نه هوندو آهي. رپورٽ موجب گذريل سال درياهه جي نظام ۾ مجموعي طور 4.29 ارب ٽن فضلو ۽ گندو پاڻي خارج ڪيو ويو، جنهن مان 70 سيڪڙو صنعتن ۽ پيداواري ادارن، 23 سيڪڙو گهريلو نيڪال، ۽ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻين ذريعن مان آيو هو.{{which|date=October 2011}}

==ثقافت ۾==
[[File:Mother Huang He Lanzhou.jpg|right|thumb|[[لانژو]] ۾ زرد درياهه جي ماءُ (黄河母亲雕塑) جو مجسمو]]

{{Quote box
| quote =
هوا گجندي پئي اچي، گهوڙا هڻڪارون ڪري رهيا آهن،&lt;br&gt;
زرد درياهه گجندو پيو وهي، زرد درياهه گجندو پيو وهي!&lt;br&gt;
...&lt;br&gt;
جبلن ۾ لکين بهادر سپاهي موجود آهن!&lt;br&gt;
۽ ميدان بهادر گوريلا ويڙهاڪن سان ڀرجي ويا آهن!&lt;br&gt;
سڀئي [[ٻي چين-جاپان جنگ|جاپاني حملي آورن]] سان وڙهڻ لاءِ گڏ ٿيا آهن!&lt;br&gt;
پنهنجون سڀئي پستولون ۽ بندوقون سنڀاليو.&lt;br&gt;
پنهنجون سڀئي تلوارون ۽ نيزا مضبوطيءَ سان جهليو!&lt;br&gt;
زرد درياهه جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
[[اتر چين جو ميدان|اتر]] جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
ملڪ جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
پنهنجي وطن جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
| author = [[گوانگ ويران]] ۽ [[شيان شنگهائي]]
| source = ''[[زرد درياهه ڪنٽاٽا]]''، 1939ع
| width = 30%
}}

هڪ روايتي عقيدي موجب زرد درياهه [[تيان]] (آسمان) مان وهي ٿو ۽ [[کيرائين واٽ]] جو تسلسل آهي. چيني ڏند ڪٿا موجب [[ژانگ چيان]] کي زرد درياهه جو سرچشمو ڳولڻ لاءِ موڪليو ويو. ڪيترن ڏينهن تائين درياهه ۾ سفر ڪرڻ کان پوءِ هن هڪ [[ڳئون چاريندڙ ۽ اُڻندڙ ڇوڪري]] کي ڏٺو. جڏهن هن ڇوڪريءَ کان پنهنجي جاءِ بابت پڇيو ته هن کيس پنهنجو [[شٽل (اُڻت)|اُڻت وارو شٽل]] ڏنو ۽ چيو ته اهو نجومي يان جون پِنگ (嚴君平) کي ڏيکاريندو. جڏهن ژانگ واپس موٽيو ته نجومي ان کي اُڻندڙ ڇوڪري ([[ويگا]]) جو شٽل سڃاتو ۽ ٻڌايو ته جنهن وقت ژانگ اهو شٽل حاصل ڪيو هو، تڏهن هن هڪ [[سيارو|آوارو تارو]] اُڻندڙ ڇوڪري ۽ ڳئون چاريندڙ ([[الطائر]]) جي وچ مان گذرندي ڏٺو هو.&lt;ref name=&quot;CBDChangChenchou&quot;&gt;{{ChineseBioDict|Chang Chên-chou}}&lt;/ref&gt;

[[هيبي]] ۽ [[هينان]] صوبن جا نالا زرد درياهه مان نڪتل آهن. انهن جا مطلب ترتيبوار &quot;درياهه جي اتر&quot; ۽ &quot;درياهه جي ڏکڻ&quot; آهن، جيتوڻيڪ تاريخي طور انهن جي وچ واري سرحد ڪڏهن به مستقل نه رهي آهي، ۽ موجوده وقت ۾ هيبي ۽ هينان جي سرحد زرد درياهه بدران [[ژانگ درياهه]] آهي.

;ماءُ درياهه ۽ چيني تهذيب جو گهوارو
روايتي طور اهو عقيدو آهي ته چيني تهذيب جي شروعات زرد درياهه جي طاس ۾ ٿي. چيني ماڻهو هن درياهه کي &quot;ماءُ درياهه&quot; ۽ &quot;چيني تهذيب جو گهوارو&quot; سڏين ٿا.

[[چين جي تاريخ]] دوران زرد درياهه کي هڪ ئي وقت نعمت ۽ مصيبت ٻنهي طور ڏٺو ويو آهي، تنهنڪري ان کي &quot;چين جو فخر&quot; ۽ &quot;چين جو ڏک&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;Cheng, Linsun and Brown, Kerry (2009) ''Berkshire encyclopedia of China'', Berkshire Publishing Group, p. 1125 {{ISBN|978-0-9770159-4-8}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ ۾ هي درياهه مغربي ۽ جاپاني سامراجيت جي مقابلي ۾ اڀرندڙ چيني قوم جي علامت بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Chen |first=Fei |date=2019 |title=Rediscovering the Yellow River and the Yangtze River: the Circulation of Discourses on the North–South Dichotomy between Late Qing China and Meiji Japan |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-asian-studies/article/abs/rediscovering-the-yellow-river-and-the-yangtze-river-the-circulation-of-discourses-on-the-northsouth-dichotomy-between-late-qing-china-and-meiji-japan/FA789BD0E4991B50B13D68B3ECD3C6BF |journal=International Journal of Asian Studies |volume=16 |issue=1 |pages=33–51 |doi=10.1017/S1479591418000323 |issn=1479-5914|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ان کان به اڳ، زرد درياهه بابت بيشمار شاعريون ۽ لوڪ ڪهاڻيون زباني روايتن ذريعي نسل در نسل منتقل ٿينديون رهيون، جيڪي ان کي &quot;چيني روح جي علامت&quot; طور پيش ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The 'Yellow River Piano Concerto': Politics, Culture, and Style|last=Chen|first=Shing-Lih|date=1995|journal=University of British Columbia}}&lt;/ref&gt;

;آفتن جو درياهه
اتر چين جي ميدان ۾ چيني تهذيب جي ارتقا ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪرڻ باوجود، زرد درياهه جي بار بار ايندڙ ٻوڏن ۽ پنهنجي وهڪري جي تبديليءَ سبب درياهه جي ڪنارن تي رهندڙ آباديءَ کي وڏين آفتن کي منهن ڏيڻو پيو، تنهنڪري ان کي &quot;آفتن جو درياهه&quot; ({{lang-zh|s=灾难河}}) پڻ چيو وڃي ٿو. زرد درياهه جو انتظام تاريخ جي مختلف دورن ۾ ڪيترين ئي چيني سلطنتن لاءِ هڪ وڏو سياسي مسئلو رهيو آهي.&lt;ref&gt;[http://36.112.18.13/Qikan/Article/Detail?id=75778371504849534853484949 基于黄河灾害研究综述的思考 On a Review of the Disasters from the Yellow River]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://cdo.develpress.com/?p=10096 黄河安澜呼唤生态保护和高质量发展]&lt;/ref&gt;

;جڏهن زرد درياهه صاف وهي
ڪڏهن ڪڏهن زرد درياهه کي شاعراڻي انداز ۾ &quot;گدلو وهڪرو&quot; ({{lang-zh|first=t|labels=no|s={{linktext|浊|流}}|t={{linktext|濁|流}}|p=Zhuó Liú}}) پڻ سڏيو ويندو آهي. چيني محاورو &quot;جڏهن زرد درياهه صاف وهي&quot; اهڙي واقعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪو ڪڏهن به نه ٿيندو، ۽ اهو انگريزي محاوري &quot;when pigs fly&quot; سان مشابهت رکي ٿو.{{citation needed|date=March 2023}}

[[يونگلي شهنشاهه]] جي دور ۾ &quot;زرد درياهه جي صاف وهڻ&quot; کي هڪ نيڪ شگون سمجهيو ويو. ان سان گڏ [[چيلن]] (1414ع ۾ [[بنگال]] جي سفارت پاران [[ژينگ هي]] جي جهازن وسيلي چين آندل آفريقي زرافو)، [[زويو]] ۽ ٻين غيرمعمولي قدرتي واقعن جي ظاهر ٿيڻ کي به خوش نصيبي جي نشاني قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=duy&gt;{{Cite journal
|first=J.J.L.|last=Duyvendak|jstor=4527170
|title=The True Dates of the Chinese Maritime Expeditions in the Early Fifteenth Century
|journal=T'oung Pao |series=Second Series|volume=34|issue=5|year=1939|pages=401–403}}&lt;/ref&gt;

==سياحت==
[[File:Kanbula Geopark.png|thumb|[[ڪنبولا نيشنل جيوپارڪ]]، [[چنگھائي]]]]

زرد درياهه سان لاڳاپيل ڪيترائي مشهور سياحتي ماڳ آهن، جن ۾ [[چنگھائي]] جو ڪنبولا [[يونيسڪو]] گلوبل جيوپارڪ، [[گانسو]] ۾ [[ليوجياشيا ڊيم]] ڀرسان [[بنگلنگ مندر|بنگلنگ غارن وارا مندر]]، [[گانسو]] جو [[زرد درياهه پٿرن وارو ٻيلو]]، ۽ [[شانشي]] ۾ [[هوڪو آبشار]] شامل آهن.

1986ع ۾ چيني رافٽنگ ٽيمن پهريون ڀيرو زرد درياهه جو مڪمل سفر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blog.westminster.ac.uk/contemporarychina/the-yangtze-river-conquest-rafting-for-chinas-honour/ |title=The Yangtze River conquest: rafting for China's honour}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ زرد درياهه جي مڪمل ڊيگهه تي پيادل هلڻ ۽ سائيڪل ذريعي سفر ڪرڻ جون به ڪامياب ڪوششون ڪيون ويون آهن، جيتوڻيڪ مٿئين وهڪري جا ڪي حصا اهڙا آهن جتي درياهه جي ڪناري تائين پهچ ممڪن ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.josephrock.net/2025/02/next-trip-cycling-yellow-river-from-sea.html |title=Next trip: Cycling Yellow River from Sea}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>pmrnllyqo8czd0e0rb0rhcry2tn1uxk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390154</id>
      <parentid>390150</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T09:03:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104959" sha1="0vvup3rxqg9ynygwbq1bmyxzob4gn0w" xml:space="preserve">{{Infobox River
| name_native        = {{noitalic|{{nobold|{{lang|zh-hans|黄河}}}} ({{transl|zh|ھوئانگ ھي}})}}
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Yellow River - panoramio.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = [[ھينان صوبو |ھينان]] جي شھر [[سانمينشيا]]  ۾ پيلي ندي جو منظر
| map                = Yellowrivermap.jpg
| map_size           = 
| map_caption        = پيلي ندي جو نقشو جنھن م ان جي طاس جون حدون پڻ ڏيکاريل
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = ملڪ
| subdivision_name1  = [[چين| عوامي جمهوريه چين]]
| subdivision_type2  = [[چين جا صوبا|صوبا جن مان ندي گذري ٿي]]
| subdivision_name2  = [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]], [[سيچوان صوبو| سيچوان]], [[گينسو صوبو| گينسو]]، [[ننگشيا]]، [[انر منگوليا]], [[شانشي صوبو| شانشي]]،[[شانڪسي صوبو| شانڪسي]]،[[ھينان صوبو| ھينان]]،[[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|5464|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|1030|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_avg     = {{convert|2571|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = {{convert|58000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[بايان ھار جبل]]
| source1_location   = [[يوشو پريفيڪچر]], [[چنگھائي صوبو| چنگھائي]]
| source1_coordinates= {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}}&lt;!--{{coord|34|55|19|N|97|30|43|E|region:CN-63_type:river_source:dewiki|display=title}}--&gt;
| source1_elevation  = {{convert|4800|m|abbr=on}}
| mouth              = [[بوھائي سمنڊ]]
| mouth_location     = [[ڪينلي ضلعو]], [[ڊونگيئنگ]] [[شئنڊانگ صوبو| شئنڊانگ]]
| mouth_coordinates  = {{coord|37.763|N|119.162|E|type:waterbody_region:CN-37_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|752546|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[فين ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| tributaries_right  = [[تائو ندي]]،[[ويئي ندي]] (۽ کوڙ ننڍيون نديون)
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
{{Infobox Chinese
|title=پيلي ندي
|pic=Yellow_River_(Chinese_characters).svg
|piccap=&quot;پيلي ندي&quot; آسان چيني اکرن ۾ (مٿان) ۽ روايتي چيني اکرن ۾ (ھيٺان)
|picupright=0.4
|t={{linktext|黃河}}
|s={{linktext|黄河}}
|showflag=stp
|p=ھوئانگ ھي
|w=ھوئانگ&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ھو&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|mi={{IPAc-cmn|AUD|Huanghe pron.ogg|h|uang|2|-|h|e|2}}
|j=Wong&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ho&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|ci={{IPAc-yue|w|ong|4|-|h|o|4}}
|y=Wòhng hòh
|wuu=Wån&lt;sup&gt;入&lt;/sup&gt; Ghu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
|tl=N̂g hô
|psp=ھوانگ ھو
|mc=ھوانگ ھا
|oc-bs=
|mon=Хатан гол&lt;br/&gt;Ȟatan Gol&lt;br/&gt;Шар мөрөн&lt;br/&gt;Šar Mörön
|tib=རྨ་ཆུ།
|wylie=r Ma chu
|thdl=ma chu
|order=st
}}

'''پيلي ندي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Yellow River '''}} يا '''ھوئانگ ھي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Huang He '''}} [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي [[يانگزي ندي]] کان پوءِ ٻيون نمبر وڏي ندي آھي ۽ دنيا جي ڇھين سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن ي ڊيگھ {{convert|5464|km|mi||sp=us|abbr=on}} آھي&lt;ref&gt;[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia]. Geol.lsu.edu (28 February 2000). Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;. ھن ندي جي شروعات اولھ چين جي صوبي [[چنگھائي صوبو|چنگھائي]] جي [[بايان ھار جبل]] کان ٿئي ٿي جتان پوء اھا چين جي 9 صوبن ۾ وھندي [[شئنڊانگ صوبو شئنڊانگ]] صوبي جي شھر [[ڊونگيئنگ]] جي ڀرسان [[بوھائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان جي طاس جي اوڀر ۽ اولھ واري وسعت {{convert|1900|km|-1|sp=us}} آھي ۽ اتر ڏکڻ واري وسعت {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آھي. ان جي سموري شاخن سميت وھڪري جو علائقو لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آھي.

[[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|[[ڊاڪسيا ندي]] جو منھن ( ساڄي پاسي ھيٺان کان ايندي) [[گينسو صوبو| گينسو]] صوبي جي [[لنڪسيا پريفيڪچر]] ۾ پيلي ندي ۾ ڇوڙ ڪري ٿي]]

پيلي ندي م ڇوڙ ڪندڙ ندين ۾ [[اڇي ندي، چين |اڇي ندي]]، [[ڪاري ندي]]، [[ڊاڪسيا ندي]]، [[تائو ندي]]،  [[ھوئانگ شوئي ندي]]، [[داتونگ ندي]]، [[ژوئانگلانگ ندي]]، [[ژولي ندي]]، [[چنگشوئھي ندي|چنگشوئي ندي]]، [[ڊاھيئي ندي]]، [[ڪويي ندي]]، [[ووڊنگ ندي]]، [[فين ندي]]، [[ويئي ندي]]، [[لوئو ندي]]، [[چن ندي]] ۽ [[ڊاوين ندي]] شامل آهن.

== نالي جي بڻت ==

جڏهن [[زرد درياهه]] جو پاڻي اڃا گهڻو صاف هوندو هو، تڏهن ان کي رڳو &quot;درياهه&quot; ({{lang|zh|河}}، [[قديم چيني ٻولي|قديم چيني]]: {{Transliteration|och|*gâi}}) چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Schuessler |first=Axel |title=Minimal Old Chinese and later Han Chinese: a companion to Grammata serica recensa |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2009 |pages=79, 158, 210 |quote=§3-23, §11-12, §18-1}}&lt;/ref&gt; [[يومينڪو]] نڙ (Yumenkou Gorge)، جتي درياهه موجوده [[لوئس پليٽو]] مان نڪري ٿو، اتان جي مشاهدي مان معلوم ٿئي ٿو ته تاريخي حوالن موجب هي درياهه 367 ق.م. ۽ 165ع جي وچ واري عرصي ۾ گدلو ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Deng |first=Chunqin |author-mask=Deng Chunqin (邓春琴) |year=2015 |script-title=zh:黄河命名再探析 |issue=5 |pages=40–42 |language=zh |script-journal=zh:西华师范大学学报哲学社会科学版}}&lt;/ref&gt;
متبادل نالا جهڙوڪ &quot;گدلو درياهه&quot; ({{zhi|c=濁河}}، {{Transliteration|och|*drôk-gâi}}) ۽ &quot;(گدلو) زرد درياهه&quot; ({{zhi|c=黃河}}، {{Transliteration|och|*gwâŋ-gâi}})&lt;ref name=&quot;Schuessler 2009&quot; /&gt; ترتيبوار 145 ق.م.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sima |first=Qian |author-link=Sima Qian |title-link=Records of the Grand Historian |date=1982 |publisher=中华书局 |script-title=zh:史記 |trans-title=Records of the Grand Historian |script-chapter=zh:高祖本紀 |trans-chapter=Basic Annals of Gaozu |author-mask=Sima Qian (司馬遷) |orig-date=145 BC |script-quote=zh:夫齊，東有瑯邪、即墨之饒，南有泰山之固，西有濁河之限，北有勃海之利 |language=lzh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sima Qian (author), Burton Watson (translator). (1971). ''Records Of The Grand Historian Of China'', Vol. I, p.109.&lt;/ref&gt; ۽ 429ع ۾ استعمال ٿيل ملن ٿا.{{efn|زرد درياهه جي نالي جي شروعات بابت مختلف عالمن جون رايا موجود آهن؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ اصل حوالا ڏسو.}}
[[تانگ خاندان]] جي پڇاڙيءَ تائين &quot;زرد درياهه&quot; وارو نالو مڪمل طور &quot;گدلي درياهه&quot; جي جاءِ وٺي ويو، جيتوڻيڪ ان جي صحيح سبب بابت اتفاق موجود ناهي.{{efn|Deng (2015) موجب تانگ دور جي اديبن &quot;زرد درياهه&quot; جي اصطلاح کي ان ڪري ترجيح ڏني، جو لفظ {{lang|zh|黃}} ('زرد') ٻين هم معنيٰ لفظن سان عوامي اشتقاقي لاڳاپو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Deng 2015&quot; /&gt;}}
[[شانشي]] جي [[لوئس پليٽو]] ۾ [[جن چيني]] ٻوليءَ ۾ هن درياهه کي &quot;درياهه، منهنجا سائين&quot; ({{lang|zh|老爺河}}، {{IPA|cjy|lo˦˩˨ i˧ xɤu̯˧|}}) چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Xing |first1=Xiangdong |last2=Wang |first2=Zhaofu |publisher=Zhonghua shuju |year=2014 |pages=111 |script-title=zh:吴堡方言调查研究 |author-mask=Xing Xiangdong (邢向东); |author-mask2=Wang Zhaofu (王兆富)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yang |first=Wenyan |publisher=Shaanxi renmin chubanshe |year=2012 |script-title=zh:古麟州与杨家将 |script-chapter=zh:麟州杨氏家族兴起过程中在当地活动过的知名地方 |author-mask=Yang Wenyan (杨文岩) |chapter-url=http://www.yjjwh.com/show.asp?id=1067 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
[[منگولي ٻولي]] ۾ هن جو نالو {{Transliteration|mn|Šar mörön}} ({{linktext|Шар мөрөн}}، &quot;زرد درياهه&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bawden |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&amp;pg=PA537 |title=Mongolian–English Dictionary |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=9781136155888 |pages=537 and 593}}&lt;/ref&gt; يا ''Khatan gol'' ({{linktext|Хатан гол}}، &quot;راڻي درياهه&quot;) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Atwood |first=Christopher P. |year=1996 |title=Buddhism and Popular Ritual in Mongolian Religion: A Reexamination of the Fire Cult |journal=History of Religions |volume=36 |issue=2 |page=126 |doi=10.1086/463455 |s2cid=162394887}}&lt;/ref&gt;
هي درياهه [[ڪل تگين ڪتبو|ڪل تگين جي ڪتبي]] ۾ [[قديم ترڪي ٻولي]] ۾ &quot;سائو درياهه&quot; (''yašïl ügüz''، 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍) جي نالي سان پڻ ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref&gt;''[https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=2&amp;bid=3&amp;les=10 the Kultegin stele (side I), line 17]''&lt;/ref&gt;
[[معياري تبتي]] ٻوليءَ ۾ هن جو نالو &quot;مور جو درياهه&quot; ({{bo|t={{linktext|རྨ|་|ཆུ}} |w=rma.chu |s=Ma chu}}؛ {{zhi|s=玛曲|t=瑪曲|p=Mǎ qǔ}}) آهي.

== تاريخ ==

=== وهڪري جون تبديليون ===
{{see also|Yellow River flood (disambiguation){{!}}زرد درياهه جون ٻوڏون|زرد درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون}}

[[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|زرد درياهه جي وهڪري جا تاريخي رستا]]
[[File:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|thumb|''زرد درياهه پنهنجو وهڪرو ٽوڙي ٿو''، [[ما يوان]] (1160–1225ع، [[سونگ خاندان]]) جي تصوير. درياهه جون ٻوڏون لکين ماڻهن جي موت جو سبب بڻيون آهن.]]

زرد درياهه ڊگهي عرصي کان اتر [[چين]] جي ترقيءَ لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي، ۽ ڪيترائي عالم ان کي [[تهذيب جو جھولو|انساني تهذيب جي جنم ڀومي]] قرار ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Little |first=Archibald John |title=The Far East |publisher=Clarendon Press |orig-year=1905 |year=2010|isbn=978-1-108-01387-1 |page=53}}&lt;/ref&gt; بهرحال، هن درياهه جي ٻوڏن وڏي پيماني تي تباهي پڻ آندي آهي. تاريخ ۾ ڪيترين ئي ٻوڏن سبب ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ٻوڏن ۾ [[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[يوان خاندان]] جي دور ۾)، [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ]] ([[چنگ خاندان]] جي دور ۾)، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9 لک کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[1931ع جون چين جون ٻوڏون|1931ع واري ٻوڏ]] شامل آهي، جنهن ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|author-link=Matthew White (atrocitologist)|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}&lt;/ref&gt;

ٻوڏن جو بنيادي سبب [[لوئس پليٽو]] مان درياهه سان گڏ وهندڙ تمام باريڪ [[لوئس]] واري مٽي آهي، جيڪا مسلسل درياهه جي تري ۾ جمع ٿيندي رهي ٿي. وقت سان گڏ هيءَ تلڇٽ قدرتي بندن جي صورت اختيار ڪري ٿي. پاڻي هيٺ موجود اهي بند نه رڳو ڏسڻ ۾ نٿا اچن، پر انهن جي جاءِ جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ به ڏکيو هوندو آهي. جڏهن پاڻي جو دٻاءُ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو ته اهو سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ نئون ۽ آسان رستو اختيار ڪري ٿو، جنهن سان درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائي [[اتر چين جي ميداني علائقي]] ۾ پکڙجي وڃي ٿو ۽ پنهنجي رستي ۾ ايندڙ زرعي زمينن، شهرن ۽ ڳوٺن کي ٻوڙي ڇڏي ٿو.

روايتي طور چين ۾ درياهه جي ڪنارن تي وڌيڪ اوچا [[بند (آبي)|بند]] تعمير ڪيا ويندا هئا، پر ڪيترين حالتن ۾ انهن سان ٻوڏ جي شدت وڌيڪ وڌي ويندي هئي. جڏهن پاڻي بند ٽوڙي ٻاهر نڪرندو هو ته درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان اوچو هجڻ سبب اهو ٻيهر آساني سان درياهه ۾ واپس نه وڃي سگهندو هو. نتيجي ۾ درياهه جو ڇوڙ ڪڏهن [[شنڊونگ ٻيٽ نما]] جي اتر ۾ ۽ ڪڏهن ڏکڻ ۾ منتقل ٿي ويندو هو، ۽ ان جي جڳهه ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|480|km|-1|abbr=on}} تائين تبديلي اچي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;&gt;Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}&lt;/ref&gt;

تباهه ڪندڙ ٻوڏن جو هڪ ٻيو تاريخي سبب [[اندروني منگوليا]] ۾ مٿئين وهڪري تي ٺهندڙ [[برفي بند]] (Ice jam) جو اوچتو ٽٽي پوڻ هو، جنهن سان گڏ وڏي مقدار ۾ گڏ ٿيل پاڻي هڪدم هيٺئين وهڪري ڏانهن وهي ايندو هو. گذريل هڪ صدي دوران اهڙيون 11 وڏيون ٻوڏون اچي چڪيون آهن، جن مان هر هڪ وڏي جاني ۽ مالي نقصان جو سبب بڻي. هاڻي اهڙن برفي بندن کي خطرناڪ ٿيڻ کان اڳ جهازن مان ڌماڪيدار مواد ڪيرائي ٽوڙيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)&lt;/ref&gt;

چين ۾ جديد [[بند (آبي)|ڊيمن]] جي تعمير کان اڳ زرد درياهه تمام گهڻو ٻوڏن جو شڪار رهندو هو. 595 ق.م. کان 1946ع تائين، يعني لڳ ڀڳ 2,540 سالن جي عرصي دوران، اندازو آهي ته زرد درياهه 1,593 ڀيرا ٻوڏ آندي، جنهن دوران هن 26 ڀيرا نمايان ۽ 9 ڀيرا انتهائي وڏي پيماني تي پنهنجو وهڪرو تبديل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;&gt;Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.&lt;/ref&gt; اهي ٻوڏون انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهچائيندڙ [[قدرتي آفت]]ن مان شمار ٿين ٿيون. جديد آفتن جي انتظامي نظام کان اڳ، ٻوڏ اچڻ وقت ڪيترائي ماڻهو سڌيءَ ريت ٻڏي فوت ٿيندا هئا، جڏهن ته ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ ڏڪار، خوراڪ جي کوٽ ۽ وبائي بيمارين سبب به وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿينديون هيون.

=== تهذيب جي جنم ڀومي ===
{{see also|زرد درياهه جي تهذيب}}

[[File:Nine Provinces of China.png|thumb|عظيم يو جي حڪومت جو علائقو ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل علائقو]]
[[File:Western Zhou geography.svg|thumb|[[مغربي زو خاندان]] جي دور ۾ چيني رياستون، جن مان گهڻيون زرد درياهه جي وچئين ۽ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هيون.]]

[[چيني ڏند ڪٿا]] موجب ديو قامت [[ڪوا فو]] سج جو پيڇو ڪندي پنهنجي شديد اڃ اجهائڻ لاءِ زرد درياهه ۽ [[وي درياهه]] جو پاڻي پي ويو.&lt;ref&gt;Summary of the story given in the definition of {{lang|zh|夸父追日}}: {{cite book|script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title=[[Xiandai Hanyu Cidian|A Dictionary of Current Chinese]] (Seventh Edition) |date=1 September 2016|publisher=[[The Commercial Press]] |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}&lt;/ref&gt;

[[بهار ۽ سرءُ وارو دور|بهار ۽ سرءُ جي دور]]&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;&gt;Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map &quot;4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)&quot;. {{in lang|fr}}&lt;br/&gt; English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}&lt;/ref&gt; ۽ [[چن خاندان]] جي تاريخي دستاويزن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت زرد درياهه اڄوڪي وهڪري جي ڀيٽ ۾ گهڻو اتر طرف وهندو هو. انهن حوالن موجب، [[لويانگ]] کان گذرڻ کان پوءِ درياهه [[شانشي]] ۽ [[هينان]] صوبن جي سرحد سان وهندو هو، پوءِ [[هيبي]] ۽ [[شنڊونگ]] جي سرحد سان اڳتي وڌي موجوده [[تيانجن]] جي ويجهو [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان کان سواءِ هڪ ٻيو وهڪرو به هو، جيڪو تقريباً اڄوڪي درياهه جي رستي جي پيروي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

[[ٽي حڪمران ۽ پنج شهنشاهه]] جي دور (تقريباً 21هين صدي ق.م. جي شروعات) ۾ زرد درياهه بار بار ٻوڏ آڻيندو هو، تنهنڪري [[عظيم يو]] کي ان جي پاڻيءَ تي ضابطو آڻڻ جي ذميواري سونپي وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|黄河水利委员会黄河志总编辑室|2010|loc=一、虞夏至春秋战国时期 大禹治水传说时代}}&lt;/ref&gt;

''[[يو گونگ]]'' ۾ لکيل آهي: &quot;جشي کان درياهه کي رهنمائي ڪندي اهو لانگ مين تائين پهتو؛ اتان ڏکڻ طرف هوائين، پوءِ اوڀر طرف ديژو، پوءِ مينگجن، پوءِ لوئورئي جي اوڀر کان دائي پي تائين؛ پوءِ جيانگ درياهه جي اتر کان وڏي ميدان ۾ داخل ٿيو؛ پوءِ اتر طرف نَوَ شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار اُلٽي درياهه سان ملي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡}}&lt;/ref&gt;

هتي ذڪر ڪيل &quot;جشي&quot; مان مراد موجوده [[چنگھائي]] صوبي جي [[شون هوا سالار خودمختيار ضلعو]] ڀرسان واقع [[آمني ماچن جبل]] آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته لانگ مين کان پوءِ زرد درياهه ڏکڻ طرف [[هوائين]] ڏانهن وهندو هو، پوءِ اوڀر طرف مڙي [[سان مين]] ۽ [[مينگجن]] کان گذرندي [[لو درياهه (هينان)|لو درياهه]] سان ملي ويندو هو. ان کان پوءِ اهو [[دائي پي جبل]] جي اتر کان، [[ژانگ درياهه]] کي پار ڪندي، موجوده [[چوژو ضلعو]] ([[هيبي]]) جي اوڀر کان اتر طرف وهندو هو، جتي اهو ڪيترين شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، ۽ اهي سڀئي آخرڪار سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪنديون هيون.

انهن مان سڀ کان اتر واري شاخ مکيه وهڪرو هئي، جيڪا موجوده [[شين ضلعو]] وٽ ڏکڻ طرف مڙي، پوءِ اوڀر طرف وهندي [[چنگ ضلعو]] جي ڏکڻ اولهه کان گذرندي، آخرڪار [[تيانجن]] جي ڏکڻ اوڀر مان [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ڇاڪاڻ ته هن وهڪري جو ذڪر ''يو گونگ'' ۾ ملي ٿو، تنهنڪري ان کي &quot;يو درياهه&quot; سڏيو وڃي ٿو.

=== يو درياهه جي وهڪري جي تبديلي ===

[[ژو خاندان]] جي [[ژو جي بادشاهه ڊِنگ|بادشاهه ڊِنگ]] جي حڪومت جي پنجين سال (602 ق.م.) ۾ درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري کي ڇڏي ڪيترائي سؤ ڪلوميٽر اوڀر طرف منتقل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Gernet p59?&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه [[لي يانگ]] (موجوده [[شون ضلعو]]، [[هينان]] جي ڏکڻ اولهه) ۾ سوشو نالي هنڌ وٽ پنهنجا ڪنارا ٽوڙي ٻاهر نڪري آيو ۽ يو درياهه جي اصل وهڪري کان هٽي ويو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|漢書|chapter=卷029|quote=王横言：&quot;禹之行河水，本随西山下东北去。《周谱》云：'定王五年河徙'，则今所行，非禹之所穿也。&quot;}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ اهو [[ژانگ وو]] (موجوده [[ڇانگ ضلعو]]، [[هيبي]] جي اتر اوڀر) وٽ سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ٿيو، جيڪو [[عظيم يو]] طرفان ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ کان پوءِ تاريخ ۾ زرد درياهه جي وهڪري جي پهرين وڏي تبديلي مڃي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=禹河大徙|url=http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|website=黄河网|publisher=水利部黄河水利委员会|accessdate=2017-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424174203/http://www.yellowriver.gov.cn/hhyl/hhjs/yxcqzg/201108/t20110812_89569.html|archive-date=2017-04-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
سوشو وٽ رخ بدلائڻ کان پوءِ نئون وهڪرو تقريباً [[هوا ضلعو]] کان اوڀر طرف وهندو هو، پوءِ [[هينان]] ۾ [[پويانگ]] جي اتر اولهه مان گذرندي اتر طرف مڙندو هو. ان کان پوءِ [[شنڊونگ]] جي [[گوان ضلعو]] جي اتر ۾ ٻيهر اوڀر طرف مڙي، پوءِ [[چي پنگ]] مان گذرندي وري اتر طرف وڌندو هو، [[هيبي]] جي [[ڇانگژو]] مان آهستي آهستي اتر طرف منتقل ٿيندو رهيو ۽ آخرڪار موجوده [[هوانگ هوا]] ضلعي جي اتر ۾ [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite wikisource|禹贡锥指|[[胡渭]]|quote=周定王五年河徙，自宿胥口东行漯川，右经滑台城(滑县旧城)，又东北经黎阳县(泼县东北兰里)南，又东北经凉城县，又东北为长寿津，河至此与深川别行而东北入海，水经谓之大河故渎。}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران يو درياهه جو اصل وهڪرو ڪجهه وقت تائين وقفي وقفي سان پاڻي کڻندو رهيو، پر [[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] جي وچ ڌاري مڪمل طور سڪي ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|袁仲翔|王质彬|徐福龄|1991|loc=一、夏商西周春秋战国时期}}&lt;/ref&gt;
[[جنگ ڪندڙ رياستن وارو دور|جنگ ڪندڙ رياستن جي دور]] ۾ بندن، واهن ۽ ذخيرن کي نقصان پهچائڻ ۽ دشمن رياستن کي ٻوڏ ۾ ٻوڙڻ هڪ عام فوجي حڪمت عملي بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Floods&quot;&gt;Allaby, Michael &amp; Garrat, Richard. ''Facts on File Dangerous Weather Series: [https://books.google.com/books?id=QTKbcWwJ90MC&amp;pg=PA142 Floods]'', p. 142. Infobase Pub., 2003. {{ISBN|0-8160-5282-4}}. Accessed 15 October 2011.&lt;/ref&gt;
ڇو ته زرد درياهه جي وادي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] کان [[گوانژونگ]] واري علائقي ۽ [[چن رياست]] ڏانهن وڃڻ جو اهم رستو هئي، تنهنڪري چن رياست [[هانگو لنگهه]] کي مضبوط قلعن سان محفوظ ڪيو. هتي ڪيترائي اهم معرڪا ٿيا، ۽ اهو [[هان خاندان]] جي گاديءَ وارن شهرن [[چانگ آن]] ۽ [[لويانگ]] جي حفاظت لاءِ به هڪ اهم دفاعي لنگهه هو.
11ع ۾ آيل وڏي ٻوڏ کي مختصر عرصي واري [[شن خاندان]] جي زوال جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته 70ع واري ٻي وڏي ٻوڏ کان پوءِ درياهه ٻيهر [[شنڊونگ]] جي اتر مان تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي واپس اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== شاهي دور ===

ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات کان پوءِ [[هانگو لنگهه]] جي فوجي اهميت گهٽجڻ لڳي، ۽ وڏا قلعا ۽ فوجي اڏا [[تونگ لنگهه|تونگ گوان]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. 923ع ۾ [[بعد وارو ليانگ]] خاندان جي جنرل [[دوان نِنگ]] پنهنجي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي [[بعد وارو تانگ]] کان بچائڻ جي ناڪام ڪوشش ۾ بند ڀڃرائي لڳ ڀڳ {{convert|1000|sqmi|sp=us}} علائقو ٻوڙي ڇڏيو. [[سونگ خاندان|سونگ]] دور جي انجنيئر [[لي چون]] پڻ 1020ع ۾ [[ليائو خاندان|ختان]] جي حملي کان بچاءَ لاءِ زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري کي ٻوڙڻ جي ساڳي تجويز ڏني، پر اها رد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي رياستن وچ ۾ ٿيل [[چانيوان معاهدو]] سونگ حڪومت کي نوان کاهه کوٽڻ يا درياهه جو رخ تبديل ڪرڻ کان واضح طور روڪيندو هو.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;&gt;Elvin, Mark &amp; Liu Cuirong&lt;!--sic--&gt; (eds.) ''Studies in Environment and History:'' ''[https://books.google.com/books?id=tAxmcRXKpaUC&amp;pg=PA554 Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History]'', pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. {{ISBN|0-521-56381-X}}.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به بند ٽٽندا رهيا. [[1034ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1034ع ۾ هينگ لونگ]] وٽ بند ٽٽڻ سبب درياهه ٽن وهڪرن ۾ ورهائجي ويو ۽ [[ديژو]] ۽ [[بوزو (جديد شنڊونگ)|بوزو]] جي اترين علائقن ۾ بار بار ٻوڏون آيون.&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; سونگ حڪومت پنجن سالن تائين پراڻو وهڪرو بحال ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪندي رهي. صرف هڪ سال اندر 35,000 کان وڌيڪ مزدور، 100,000 ڀرتي ڪيل ڪارڪن، ۽ 220,000 ٽن ڪاٺ ۽ بانس استعمال ڪيا ويا،&lt;ref name=&quot;Sedtime&quot;/&gt; پر آخرڪار 1041ع ۾ اهو منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. ان کان پوءِ نسبتاً آهستي وهندڙ درياهه 1048ع ۾ [[شانگهو]] وٽ ٻيهر بند ٽوڙي پنهنجو مکيه وهڪرو اتر طرف [[تيانجن]] ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

=== ڏاکڻو وهڪرو وارو دور ===
[[File:546 of 'The International Geography. ... Edited by H. R. Mill' (11167528043).jpg|thumb|زرد درياهه جي پراڻن ۽ موجوده ڇوڙن جو نقشو]]
[[File:Ming Zuling.png|thumb|[[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم ڀرسان [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] ۽ [[منگ زولِنگ]] جو نقشو، جيڪو [[پان جيشُن]] جي ''Overview of River Maintenance'' جي [[چار خزانا مڪمل لائبريري]] واري ايڊيشن مان ورتل آهي. [[چنگ خاندان]] واري ايڊيشن تائين 1680ع جي ٻوڏ سبب اهي سڀ هنڌ پاڻي هيٺ اچي چڪا هئا.]]

1128ع کان 1855ع تائين زرد درياهه پنهنجي اڄوڪي رستي موجب [[بوهائي سمنڊ]] ۾ نه پر ڏکڻ طرف وهي [[هوائي درياهه]] سان ملي موجوده اتر [[جيانگسو صوبو]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان [[زرد سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. 1128ع ۾ [[ڪائيفينگ]] جي گورنر [[دو چونگ]] {{nowrap|({{lang|zh|{{linktext|杜|充}}}})}} جي اڳواڻي هيٺ [[سونگ خاندان]] جي فوجن [[جن خاندان (1115–1234)|جن خاندان]] جي وڌندڙ فوج کي روڪڻ لاءِ زرد درياهه جا ڏاکڻا بند ٽوڙي ڇڏيا. ان جي نتيجي ۾ درياهه جو وڏو رخ بدلجي ويو ۽ زرد درياهه [[سي درياهه]] ۽ [[هوائي درياهه]] جي ٻين معاون درياهن کي پنهنجي وهڪري ۾ شامل ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=Yunzhen |last2=Syvitski |first2=James PM |last3=Shu |first3=Gao |last4=Overeem |first4=Irina |last5=Kettner |first5=Albert J |title=Socio-economic Impacts on Flooding: A 4000-Year History of the Yellow River, China |journal=Ambio |date=2012 |volume=41 |issue=7 |pages=682–698 |doi=10.1007/s13280-012-0290-5 |pmid=22673799 |pmc=3472015|bibcode=2012Ambio..41..682C }}&lt;/ref&gt; تاريخ ۾ پهريون ڀيرو زرد درياهه مڪمل طور [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ کان وهي [[زرد سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪيو. 1194ع تائين هوائي درياهه جو ڇوڙ گپ سان بند ٿي ويو هو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;&gt;Grousset, Rene. ''The Rise and Splendour of the Chinese Empire'', p. 303. University of California Press, 1959.&lt;/ref&gt; گپ جي وڏي مقدار سبب، جڏهن بعد ۾ زرد درياهه ٻيهر پنهنجو رخ تبديل ڪيو، تڏهن به هوائي درياهه پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن واپس نه وڃي سگهيو، بلڪه ان جو پاڻي [[هونگزي ڍنڍ]] ۾ گڏ ٿيڻ لڳو ۽ پوءِ ڏکڻ طرف [[يانگزي درياهه]] ڏانهن وهي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pietz |first1=David A. |title=The Yellow River |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674058248 |page=50}}&lt;/ref&gt;

[[1344ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1344ع جي ٻوڏ]] دوران زرد درياهه ٻيهر [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي ڏکڻ طرف وهي ويو. ان وقت [[يوان خاندان]] زوال پذير هو، ۽ شهنشاهه درياهه جا نوان بند اڏائڻ لاءِ وڏي انگ ۾ ماڻهن کي جبري پورهئي تي لڳايو. انهن سخت حالتن بغاوتن کي جنم ڏنو، جيڪي آخرڪار [[منگ خاندان]] جي قيام جو سبب بڻيون.&lt;ref name=&quot;Gascoigne&quot;/&gt; 1391ع ۾ [[1391ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|ٻي وڏي ٻوڏ]] دوران درياهه [[ڪائيفينگ]] کان [[فينگيانگ ضلعو]] ([[آنهوئي]]) تائين ٻوڏ آندي. آخرڪار [[1494ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1494ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ عوامي تعميراتي منصوبن دوران خواجه سرا [[لي شِنگ]] درياهه جي وهڪري کي مستحڪم بڻايو.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt; 16هين صديءَ دوران به درياهه ڪيترائي ڀيرا ٻوڏ آندو، جن ۾ 1526ع، 1534ع، 1558ع ۽ 1587ع جون ٻوڏون شامل آهن، ۽ هر ٻوڏ هيٺئين وهڪري ۾ تبديلي آندي.&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;&gt;Tsai, Shih-Shan Henry. ''SUNY Series in Chinese Local Studies'': ''[https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC&amp;pg=PA200 The Eunuchs in the Ming Dynasty]''. SUNY Press, 1996. {{ISBN|0791426874}}, 9780791426876.&lt;/ref&gt;

[[1642ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1642ع جي ٻوڏ]] انسانن جي پيدا ڪيل هئي. [[ڪائيفينگ]] جي منگ گورنر شهر جو ڇهن مهينن کان گهيرو ڪندڙ هاري اڳواڻ [[لي زِيچينگ]] جي فوجن کي تباهه ڪرڻ لاءِ بند ٽوڙڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;Lorge, Peter Allan. ''[https://books.google.com/books?id=SE2Gw8rjuXQC&amp;pg=PA147 War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795]'', p. 147. Routledge, 2005. {{ISBN|978-0-415-31691-0}}.&lt;/ref&gt; نتيجي ۾ باغين بدران پنهنجو ئي شهر تباهه ٿي ويو، ۽ ٻوڏ، ڏڪار ۽ وبائن سبب شهر جي اڳوڻي 378,000 آبادي مان لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref&gt;[[Xu Xin (Judaic scholar)|Xu Xin]]. ''[https://books.google.com/books?id=GAAWkYBNu5sC&amp;pg=PA47 The Jews of Kaifeng, China: History, Culture, and Religion]'', p. 47. Ktav Publishing Inc, 2003. {{ISBN|978-0-88125-791-5}}.&lt;/ref&gt; هي خوشحال شهر تقريباً ويران ٿي ويو ۽ پوءِ [[چنگ خاندان]] جي [[ڪانگشي شهنشاهه]] جي دور ۾ ٻيهر آباد ڪيو ويو.

شاهي دور ۾ اهو سوال هميشه تڪراري رهيو ته ٻوڏ کي ڪيتري شدت سان روڪڻ گهرجي ۽ جڏهن درياهه پنهنجو رخ بدلائي ته ڇا ان کي ٻيهر پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو وڃي يا نه. جاگرافيدان چارلس گرير موجب ٻن مختلف نظرين جو وجود هو. هڪ، جنهن کي هو [[ڪنفيوشس ازم]] سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿو، درياهه کي اوچن بندن جي وچ ۾ محدود رکڻ جي حمايت ڪندو هو ته جيئن پوک لائق زمين وڌ کان وڌ محفوظ رهي. ٻيو، جنهن کي هو [[تائوازم]] سان منسوب ڪري ٿو، گهٽ اوچائي وارن بندن جو حامي هو، جيڪي هڪ ٻئي کان 5 کان 10 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي هجن.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|pages=387–88|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; [[سونگ خاندان]] جي [[سونگ جي شهنشاهه رين زونگ|رين زونگ]] ۽ [[سونگ جي شهنشاهه شين زونگ|شين زونگ]] جي دور ۾، جڏهن درياهه بار بار بند ٽوڙي اتر ۽ اولهه طرف منتقل ٿيندو رهيو، درٻاري عملدارن ۾ ان ڳالهه تي ڊگهو اختلاف رهيو ته ڇا وڏي خرچ سان درياهه کي وري پراڻي وهڪري ڏانهن آڻڻ گهرجي يا نه. آخرڪار شين زونگ حڪم ڏنو ته درياهه کي پنهنجي نئين وهڪري ۾ ئي رهڻ ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Lamoroux|author-first1= Christian|title=From the Yellow River to the Huai, chapter 15 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|pages=556–571|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

روايتي ٻوڏ ڪنٽرول لاءِ [[بند (پاڻي)|بند]]، [[ريوٽمينٽ]]، پاڻي جي زور کي گهٽائڻ لاءِ حفاظتي ڀتيون، اضافي پاڻي گڏ ڪرڻ وارا تلاءَ، نيڪالي وارا واهه ۽ [[پولڊر]] استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Davis|author-first1= Mike |title=Late Victorian Holocausts|date=17 June 2002 |publisher=Verso|page=388|isbn=978-1-78168-061-2}}&lt;/ref&gt; انهن طريقن بابت [[پان جيشُن]] جهڙن عملدارن تفصيلي ڪتاب پڻ لکيا.&lt;ref&gt;''Overview on River Management'' {{nowrap|({{lang|zh|《河防一覽》}}}} {{transliteration|zh|Héfáng yīlǎn}}), 1590.&lt;/ref&gt; پان جيشُن جو خيال هو ته درياهه جي مختلف شاخن کي گڏ ڪرڻ سان وهڪري جي طاقت وڌندي، جنهن سان گپ کي هيٺ کڻي وڃڻ جي صلاحيت به وڌندي.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last1=Elvin|author-first1= Mark |author-last2= Su |author-first2=Ninghu|title=The Influence of the Yellow River on Hangzhou Bay since AD 1000, chapter 10 in Elvin and Ts'ui-jung, Sediments of Time|publisher=Cambridge University Press|date=1998|page=400|isbn=0-521-56381-X}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به زرد درياهه، [[هوائي درياهه]] ۽ [[عظيم واهه]] جي سنگم واري علائقي ۾ حالتون ايتريون پيچيده رهيون، جو 1680ع جي وڏي ٻوڏ علائقي جي اهم مرڪز [[سي پريفيڪچر (هوائي وادي)|سيژو]] کي مڪمل طور ٻوڙي ڇڏيو، جنهن کان پوءِ پان جيشُن کي درٻار مان هٽايو ويو. ان ٻوڏ دوران ويجهو واقع [[منگ ابن ڏاڏن جو مقبرو]] به [[هونگزي ڍنڍ]] هيٺ صدين تائين دفن رهيو، جيستائين جديد آبپاشي ۽ ٻوڏ ڪنٽرول منصوبن سبب پاڻيءَ جي سطح گهٽ نه ٿي ۽ 1970ع واري ڏهاڪي کان کوٽائي ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع نه ٿيو.

{{wide image|Qianlong Emperor’s Southern Inspection Tour, Scroll 4, Confluence of the Huai and Yellow Rivers.jpg|3300px|''[[قيان لونگ شهنشاهه]] جي ڏاکڻي دوري'' جي چوٿين طومار ۾ [[هوائي درياهه|هوائي]] ۽ زرد درياهه جي سنگم جو منظر ڏيکاريل آهي.}}

=== اوڻيهين صديءَ کان موجوده دور تائين ===
[[File:Tchagan-Kouren.png|thumb|1851ع ۾ هيڪو شهر (هاڻوڪي [[ٽوگتو ضلعي]]، [[اندروني منگوليا]])]]
[[File:1938 Yellow River flood.jpg|right|thumb|1938ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ دوران [[قومپرست چيني فوج]] جا سپاهي.]]

[[1851ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1851ع کان 1855ع]] جي وچ ۾&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eunuch&quot;/&gt;، [[نيئن بغاوت]] ۽ [[تائي پنگ بغاوت]] دوران آيل ٻوڏن سبب زرد درياهه ٻيهر اتر طرف موٽي آيو. [[1887ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1887ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 900,000 کان 20 لک ماڻهو مارجي ويا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;&gt;International Rivers Report. &quot;[http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf Before the Deluge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704083330/http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf |date=4 July 2008 }}&quot;. 2007.&lt;/ref&gt; ۽ اها ڏڪار ۽ وبائن کي ڇڏي تاريخ جي ٻئي سڀ کان وڏي قدرتي آفت مڃي وڃي ٿي. [[1897ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1897ع جي ٻوڏ]] کان پوءِ زرد درياهه تقريباً پنهنجي موجوده وهڪري تي قائم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;R. Grousset&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Needham, Joseph. ''Science and Civilization in China''. Vol. 1. ''Introductory Orientations'', p. 68. Caves Books Ltd. (Taipei), 1986 {{ISBN|052105799X}}.&lt;/ref&gt;

1898ع جي ٻوڏ [[شنڊونگ]] جي ڪيترين ئي آباديُن کي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}} ان کان پوءِ آيل ڏڪار ۽ عيسائي مشنرين جي سرگرمين سبب ڳوٺاڻن سماج ۾ پيدا ٿيل سماجي ڇڪتاڻ [[باڪسر تحريڪ]] ۽ [[باڪسر بغاوت]] جي اڀار جا اهم سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite book |last=Tanner|first=Harold Miles|title=War in Modern China: a Military History|date=2026|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-003-38388-8|series=Warfare in Modern China series|location=Abingdon, Oxon; New York, NY}}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=104}}

[[1931ع جي زرد درياهه جي ٻوڏ|1931ع جي ٻوڏ]] ۾ اندازاً 10 لک کان 40 لک ماڻهو فوت ٿيا،&lt;ref name=&quot;internationalrivers.org&quot;/&gt; ۽ اها انساني جاني نقصان جي لحاظ کان تاريخ جي سڀ کان وڏي رڪارڊ ٿيل ٻوڏ مڃي وڃي ٿي.

9 جون 1938ع تي، [[ٻي چين-جاپان جنگ]] دوران، [[چيانگ ڪائي شيڪ]] جي حڪم تي [[ڪومنٽانگ]] فوجن [[هوايوانڪو، هينان|هوايوانڪو]] ڀرسان زرد درياهه جا بند ٽوڙي ڇڏيا. ڪينيڊين مورخ ڊائنا ليري ان کي &quot;جنگ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل قدرتي آفت&quot; قرار ڏنو آهي. هن ڪارروائي جو مقصد &quot;پاڻي کي سپاهين جي متبادل طور استعمال ڪرڻ&quot; واري حڪمت عملي تحت اڳتي وڌندڙ جاپاني فوج کي روڪڻ هو. تقريباً {{convert|54000|km2|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} علائقو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن ۾ اندازاً 500,000 کان 900,000 چيني مارجي ويا، جڏهن ته جاپاني فوجين جي جاني نقصان جو صحيح انگ معلوم ناهي. ٻوڏ جاپاني فوج کي زرد درياهه جي ڏاکڻي ڪناري تي [[ژينگژو]] تي قبضي کان عارضي طور روڪي ڇڏيو، پر اهي آخرڪار [[ووهان]] تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جيڪو ان وقت چيني حڪومت جو عارضي گاديءَ وارو شهر هو.&lt;ref&gt;Lary, Diana. &quot;The Waters Covered the Earth: China's War-Induced Natural Disaster&quot;. Op. cit. in Selden, Mark &amp; So, Alvin Y., eds. ''War and State Terrorism: The United States, Japan, and the Asia-Pacific in the Long Twentieth Century'', pp. 143–170. Rowman &amp; Littlefield, 2004 {{ISBN|0742523918}}.&lt;/ref&gt;

ڪومنٽانگ حڪومت هوايوانڪو جا بند ٽوڙڻ ۽ ان کان پوءِ پيش آيل آفت جي ذميواري قبول نه ڪئي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;&gt;{{cite journal|first=Kathryn |last=Edgerton-Tarpley |title=A River Runs through It: The Yellow River and The Chinese Civil War, 1946–1947 |journal=Social Science History |volume=41 |issue=2 |date=Summer 2017 |pages=141–173 |doi=10.1017/ssh.2017.2|jstor=90017906 |url=https://www.jstor.org/stable/90017906}}&lt;/ref&gt;{{rp|145}} ۽ ان جو الزام جاپاني جنگي جهازن تي هنيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جاپان ۽ عالمي پريس چيني حڪومت جي ذميواري کي نمايان ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}} جڏهن ته چين اندر، حتيٰ جو [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي اخبارن به، جنگ جي پڄاڻي تائين حڪومت جي سرڪاري موقف جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|145}}

1940ع ۾ ئي ڪومنٽانگ حڪومت اعلان ڪيو ته جاپان جي شڪست کان پوءِ درياهه کي ٻيهر اتر واري پراڻي وهڪري ڏانهن موٽايو ويندو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} 1944ع جي آخر ۾ هوايوانڪو واري شگاف کي بند ڪرڻ ۽ 1938ع کان اڳ واري وهڪري مطابق بندن جي بحالي جي رٿابندي شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ان جي مخالفت اترئين وهڪري جي ڪنارن تي رهندڙ ماڻهن&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|147}} ۽ مقامي ڪميونسٽ باغين ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|150}}

1946ع ۾ [[چين جي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مرڪزي ڪميٽي پڻ درياهه کي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽائڻ جي اصول سان اتفاق ڪيو، پر شرط رکيو ته پهرين بندن جي مرمت ڪئي وڃي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان جي باوجود قومپرست حڪومت هوايوانڪو جي شگاف کي بند ڪرڻ جو ڪم جاري رکيو، ۽ منصوبي جي شروعات سرڪاري طور 1 مارچ 1946ع تي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt; ان کان ٿوري ئي دير پوءِ ڪميونسٽن پهريون ڀيرو کلي عام قومپرستن کي بند ٽوڙڻ ۽ جاپانين کي روڪڻ ۾ ناڪاميءَ جو ذميوار قرار ڏنو.

جاري [[چيني گهرو جنگ]] ۽ 1947ع جي  سبب [[چيانگ ڪائي شيڪ]] لاءِ شگاف بند ڪرڻ فوجي لحاظ کان اهم هو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|155}} قومپرستن آخرڪار 5000 فٽ ڊگهو شگاف 15 مارچ 1947ع تي بند ڪيو،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158}} ۽ ٻئي ڏينهن درياهه مڪمل طور پنهنجي پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|158-59}} ساڳئي سال [[چوٿين مئي تحريڪ]] جي سالگرهه تي ڪومنٽانگ هوايوانڪو ۾ ان ڪاميابي جي جشن لاءِ تقريب پڻ منعقد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159}}

ساڳئي سال ڏاکڻي پراڻي وهڪري واري علائقي ۾ ٻيهر زراعت شروع ٿي،&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|159-60}} جڏهن ته اترئين بحال ٿيل وهڪري جي ڀرسان، جتي بند اڃا مرمت نه ٿيا هئا، هزارين ماڻهو لڏپلاڻ تي مجبور ٿيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|160}} ڪميونسٽن جي ڪنٽرول هيٺ علائقن ۾ مقامي عملدارن لکين ماڻهن کي متحرڪ ڪري بندن جي مرمت ۽ مضبوطيءَ جا وسيع منصوبا شروع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Edgerton&quot;/&gt;{{rp|162}}

1949ع ۾ ڪميونسٽن جي فتح کان پوءِ، [[چين جي عوامي جمهوريه]] 1954ع ۾ ''زرد درياهه جي ٻوڏن تي بنيادي ضابطو ۽ زرد درياهه جي آبي منصوبن جي ترقي'' وارو قومي منصوبو جاري ڪيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book |last=Harrell |first=Stevan |title=An Ecological History of Modern China |publisher=[[University of Washington Press]] |year=2023 |isbn=9780295751719 |location=Seattle}}&lt;/ref&gt;{{Rp|pages=111–113}} ان جو مقصد ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] جي برساتي زراعت کي آبپاشي واري زراعت ۾ تبديل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}} 1957ع کان انهن منصوبن تي وڏي پيماني تي عملدرآمد شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=114}}

1970ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين درياهه جي سڪي وڃڻ جو رجحان تيزي سان وڌيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ زرد درياهه هر سال سراسري طور لڳ ڀڳ 180 ڏينهن تائين سمنڊ تائين پهچي نه سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}} 1997ع ۾ ته درياهه لڳاتار 226 ڏينهن تائين سمنڊ ۾ ڇوڙ نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;{{Rp|page=168}}

12 آگسٽ 2024ع تي [[چين جي پاڻي وسيلن واري وزارت]] جي زرد درياهه آبي ڪميٽي اعلان ڪيو ته 1999ع کان سڄي درياهه جي گڏيل پاڻي وهڪري واري نظام جي نفاذ کان پوءِ زرد درياهه 25 سالن کان بنا رڪاوٽ وهندو رهيو آهي. انهن 25 سالن دوران زرد درياهه جي مکيه وهڪري مان مجموعي طور 543.6 ارب ڪعبي ميٽر کان وڌيڪ پاڻي فراهم ڪيو ويو، جڏهن ته 1.464 ارب ڪعبي ميٽر ماحولياتي پاڻي پڻ فراهم ڪيو ويو. درياهه جي ڇوڙ واري آبي زمينن ۽ محفوظ علائقن ۾ پکين جي نسلن جو انگ وڌي 373 ٿي ويو، ۽ آبي ماحولياتي نظام ۾ نمايان بحالي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=黄河实现连续25年不断流_新闻频道_中国青年网 |url=https://news.youth.cn/gn/202408/t20240812_15443210.htm |access-date=2025-04-08 |website=news.youth.cn}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==

[[File:Bassin-du-fleuve-jaune.png|thumb|زرد درياهه جي طاس جو طبقاتي نقشو]]

زرد درياهه جي طاس جي اوڀر-اولهه ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|1900|km|-1|sp=us}} ۽ اتر-ڏکڻ ويڪر لڳ ڀڳ {{convert|1100|km|-1|sp=us|abbr=on}} آهي. ان جو ڪل [[آبگير علائقو]] لڳ ڀڳ {{convert|795000|km2|sp=us}} آهي.

[[چائنا ايڪسپلوريشن اينڊ ريسرچ سوسائٽي]] موجب،&lt;ref&gt;{{Cite web|title=China Exploration &amp; Research Society|url=http://www.cers.org.hk/index.php/en/|access-date=2021-01-06|website=cers.org.hk|archive-date=28 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328175811/http://www.cers.org.hk/index.php/en/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; زرد درياهه جو سرچشمو [[بيان هار جبلن]] ۾ {{coord|34|29|31|N|96|20|25|E|region:CN-63}} تي، [[يوشو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اوڀرئين ڪناري ڀرسان واقع آهي. ان جون سرچشمي واريون معاون نديون [[گيارنگ ڍنڍ]] ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جيڪي [[گولو تبتي خودمختيار صوبي]] جي اولهندي حصي ۾، [[چنگھائي]] جي بيان هار جبلن جي بلند علائقن ۾ واقع آهن. [[زوئيگي بيسن]] ۾، جيڪو [[گانسو]] جي سرحد سان لڳو لڳ آهي، زرد درياهه پهرين اتر اولهه ۽ پوءِ اتر اوڀر طرف وڪڙ ڪري ٿو، ان کان پوءِ ڏکڻ طرف مڙي مشهور &quot;[[اورڊوس لوپ]]&quot; ٺاهي ٿو، ۽ پوءِ عام طور اوڀر طرف [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان وهي [[بوهائي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جو [[آبگير طاس]] {{convert|752443|km2|sp=us|0}} تي پکڙيل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 140 ملين ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي ۽ آبپاشي فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;/&gt;

زرد درياهه هاڻوڪي چين جي ستن [[چين جا صوبا|صوبن]] ۽ ٻن [[چين جا خودمختيار علائقا|خودمختيار علائقن]] مان وهي ٿو، جيڪي اولهه کان اوڀر طرف هن ريت آهن: [[چنگھائي]]، [[سيچوان]]، [[گانسو]]، [[ننگشيا]]، [[اندروني منگوليا]]، [[شانشي]]، [[شانسي]]، [[هينان]] ۽ [[شنڊونگ]]. زرد درياهه جي موجوده وهڪري تي واقع اهم شهرن ۾ [[لانژو]]، [[ينچوان]]، [[ووھائي]]، [[باوتو]]، [[لويانگ]]، [[ژينگژو]]، [[ڪائيفينگ]] ۽ [[جينان]] شامل آهن. درياهه جو موجوده ڇوڙ [[ڪينلي ضلعو|ڪينلي ضلعي]]، [[شنڊونگ]] ۾ واقع آهي.

عام طور زرد درياهه کي ٽن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي. اهي تقريباً [[تبتي پليٽو]] جي جبلستاني اتر اوڀرئين حصي، [[اورڊوس لوپ]] ۽ [[لوئس پليٽو]]، ۽ [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] تي مشتمل آهن. بهرحال، مختلف محقق انهن ٽن مرحلن جي حدبندين بابت مختلف رايا رکن ٿا.{{Citation needed|date=May 2009}} هن مقالي ۾ بنيادي طور [[زرد درياهه تحفظ ڪميشن]] طرفان اختيار ڪيل ورهاست استعمال ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[http://www.yellowriver.gov.cn/ Yellow River Conservancy Commission]. Yellowriver.gov.cn. Retrieved on 2013-02-04.&lt;/ref&gt;

زرد درياهه سان گڏ ايندڙ تلڇٽ [[بوھائي سمنڊ]] مان ٿيندي [[اتر پيلو سمنڊ]] ۽ [[ڏکڻ پيلو سمنڊ]] تائين پهتي آهي، جتي [[شنڊونگ اپٻيٽ]] جي چوڌاري هڪ پري وارو تلڇٽي مرڪز (Distal Depocenter) ٺهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=J Paul Liu, John D Milliman, Shu Gao, Peng Cheng |title=Holocene development of the Yellow River's subaqueous delta, North Yellow Sea|journal=[[Marine Geology]]|date=2004|volume=209|issue=1–4|pages=45–67|doi=10.1016/j.margeo.2004.06.009|bibcode=2004MGeol.209...45L}}&lt;/ref&gt;

===ارضيات===
زرد درياهه پهريون ڀيرو غالباً [[ديرين مائيوسين]]، [[پليائيوسين]] يا [[پليئسٽوسين]] دور دوران وجود ۾ آيو،&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Wang |first1=Xin |last2=Hu |first2=Gang |last3=Saito |first3=Yoshiki |last4=Ni |first4=Guanzhong |last5=Hu |first5=Han |last6=Yu |first6=Ziying |last7=Chen |first7=Jingping |last8=Wang |first8=Mi |last9=Yuan |first9=Xiaoping |last10=Wang |first10=Lei |last11=Hu |first11=Zhenbo |last12=Nie |first12=Junsheng |last13=Pan |first13=Baotian |title=Did the modern Yellow River form at the Mid-Pleistocene transition? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2095927322002365#:~:text=The%20incision%20of%20the%20Sanmen,Plateau%20to%20global%20climate%20change. |journal=Science Bulletin |date=2022 |volume=67 |issue=15 |pages=1603–1610 |doi=10.1016/j.scib.2022.06.003 |pmid=36546288 |bibcode=2022SciBu..67.1603W |via=Elsevier Science Direct|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Xue |first=Chunting |date=August 1993 |title=Historical changes in the Yellow River delta, China |url=https://www.researchgate.net/publication/240420103 |journal=Marine Geology |volume=113 |issue=3–4 |pages=321–330 |doi=10.1016/0025-3227(93)90025-Q|bibcode=1993MGeol.113..321X }}&lt;/ref&gt; جيڪو [[تبتي پليٽو]] جي مٿي اڀرڻ (uplift) جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hu |first1=Zhenbo |last2=Pan |first2=Baotian |last3=Guo |first3=Lianyong |last4=Vandenberghe |first4=Jef |last5=Liu |first5=Xiaopeng |last6=Wang |first6=Junping |last7=Fan |first7=Yunlong |last8=Mao |first8=Junwei |last9=Gao |first9=Hongshan |last10=Hu |first10=Xiaofei |date=2016-02-01 |title=Rapid fluvial incision and headward erosion by the Yellow River along the Jinshaan gorge during the past 1.2 Ma as a result of tectonic extension |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379115301864 |journal=Quaternary Science Reviews |volume=133 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.quascirev.2015.12.003 |bibcode=2016QSRv..133....1H |issn=0277-3791|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

===مٿيون وهڪرو===
{{unreferenced section|date=September 2015}}

زرد درياهه جو مٿيون وهڪرو [[بيان هار جبلن]] ۾ واقع ان جي سرچشمي کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[هيڪو ٽائون]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] تائين پکڙيل آهي، جتي درياهه ڏکڻ طرف تيز وڪڙ کڻي ٿو. هن حصي جي ڪل ڊيگهه {{convert|3472|km|0|sp=us}} ۽ ڪل طاس جو پکيڙ {{convert|386000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جي 51.4٪ جي برابر آهي. هن وهڪري دوران زرد درياهه جي اوچائي {{convert|3496|m|0|sp=us}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري [[ڍلان]] 0.10٪ آهي.

سرچشمي وارو حصو بنيادي طور [[بيان هار جبلن]] ۽ [[امني ماچين]] جبلن جي وچ ۾ موجود چراگاهن، دلدلن ۽ ٽڪرين مان گذري ٿو. هتي درياهه جو پاڻي صاف ۽ وهڪرو مستحڪم هوندو آهي. هن علائقي ۾ شفاف ڍنڍون نمايان خصوصيت آهن. هن حصي جون ٻه اهم ڍنڍون [[گيارنگ ڍنڍ]] (ژالنگ) ۽ [[نگورنگ ڍنڍ]] (ايلنگ) آهن، جن جي گنجائش ترتيبوار 4.7 ارب ۽ 10.8 ارب ڪعبي ميٽر (166 ۽ 381 ارب ڪعبي فوٽ) آهي. سمنڊ جي سطح کان {{convert|4290|m|sigfig=4|sp=us|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع اهي چين جون سڀ کان وڏيون مٿانهين ميدان واريون مٺي پاڻي جون ڍنڍون آهن. زرد درياهه جي سرچشمي واري علائقي جو وڏو حصو [[سانجيانگ يوان قومي قدرتي محفوظ علائقو|سانجيانگ يوان (&quot;ٽن درياهن جا سرچشما&quot;) قومي قدرتي محفوظ علائقو]] قرار ڏنو ويو آهي، ته جيئن زرد درياهه، [[يانگزي درياهه]] ۽ [[ميڪونگ درياهه]] جي سرچشمن جي حفاظت ٿي سگهي.

امني ماچين جبلن جي اوڀرئين ڪناري سان اوڀر طرف وهندي، زرد درياهه [[ماچو ڪائونٽي]]، [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هتي اهو بلند دلدلي علائقي [[زوئيگي دلدل]] جي ڪناري سان وهي ٿو ۽ پوءِ اوچتو اتر اولهه طرف وڪڙ ڪري [[ماچو ڪائونٽي|ماچو]] ۽ [[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]] جي وچ ۾ سرحد بڻائي ٿو. پوءِ درياهه امني ماچين جبلن جي اترئين ڪناري سان وهندي ٻيهر [[چنگھائي]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ آهستي آهستي اتر طرف مڙي [[شنگھائي ڪائونٽي]] ۾ [[لونگيانگ گھاٽي]] ڏانهن وڌي ٿو.

وادي وارو حصو [[چنگھائي]] جي لونگيانگ گھاٽي کان [[گانسو]] جي [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پکڙيل آهي. درياهه جي ٻنهي پاسن تي اوچا پهاڙي ڪنارا آهن. درياهه جو پيٽ سوڙهو ۽ لاٿ تيز هجڻ سبب هن حصي ۾ وهڪرو نهايت تيز ۽ ڇوليدار هوندو آهي. هن حصي ۾ 20 گھاٽيون آهن، جن مان [[لونگيانگ گھاٽي|لونگيانگ]]، جيشي، [[ليوجياشيا ڊيم|ليوجيا]]، باپان ۽ [[چنگتونگ گھاٽي|چنگتونگ]] سڀ کان مشهور آهن. وهڪري جون اهي حالتون [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ انتهائي موزون آهن. زرد درياهه انهن گھاٽين مان گذرندي ٻي ۽ آخري ڀيرو [[چنگھائي]] مان نڪري [[گانسو]] ۾ داخل ٿئي ٿو، جيڪو [[ليوجيا گھاٽي]] کان ٿورو اڳ آهي. [[يانگو گھاٽي]] کان هيٺ [[لانژو]]، جيڪو صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي، زرد درياهه جي ڪناري تي آباد آهي. اتان درياهه اتر اوڀر طرف وهي [[ننگشيا]] ۾ [[چنگتونگ گھاٽي]] تائين پهچي ٿو.

چنگتونگ گھاٽي مان نڪرڻ کان پوءِ درياهه وسيع [[آلوويئل ميدان]]ن، يعني [[ينچوان ميدان]] ۽ [[هيتائو ميدان]] ۾ داخل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ درياهه جي ڪنارن وارا علائقا گهڻو ڪري ريگستان ۽ گاهه وارا ميدان آهن، جڏهن ته معاون نديون تمام ٿوريون آهن. وهڪرو نسبتاً آهستو هوندو آهي. هيتائو ميدان جي ڊيگهه {{convert|900|km|-1|sp=us|abbr=on}} ۽ ويڪر {{convert|30|to|50|km|mi|0|sp=us|abbr=on}} آهي. تاريخي طور هي زرد درياهه سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آبپاشي وارو ميدان رهيو آهي.

&lt;gallery&gt;
File:九曲黄河第一湾1.JPG|[[زوئيگي ڪائونٽي]]، [[سيچوان]]
File:YellowRiver.jpg|[[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]]، [[تبتي پليٽو]] ۾، [[لوئس پليٽو]] کان مٿانهون علائقو
File:景泰 黄河石林景区之黄河与崖壁 02.jpg|[[جنگتائي ڪائونٽي]]، [[گانسو]]
File:VM 6056 Liujiaxia Town.jpg|[[ليوجياشيا]]، [[گانسو]]
File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|[[داشيا درياهه]] (هيٺئين ساڄي پاسي کان ايندڙ) [[لينشيا خودمختيار صوبي]]، [[گانسو]] ۾ زرد درياهه جي [[ليوجياشيا ذخيرو]] ۾ ڇوڙ ڪندي
&lt;/gallery&gt;

===وچيون وهڪرو===
{{main|اورڊوس لوپ|هيتائو}}

[[اورڊوس لوپ]] زرد درياهه جي هڪ وڏي وڪڙ سان ٺهيو آهي، جيڪو [[ژونگ ننگ ڪائونٽي]]، [[ننگشيا]] کان شروع ٿئي ٿو ۽ [[شانشي]] جي [[تونگ گوان ڪائونٽي]] ۾ [[ويئي درياهه]] سان سنگم وٽ اوڀر طرف تيز موڙ تي ختم ٿئي ٿو. بهرحال، سرڪاري طور زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] ([[ٽوگتوھ ڪائونٽي]])، [[اندروني منگوليا]] کان [[ژينگژو]]، [[هينان]] تائين شمار ڪيو وڃي ٿو. وچئين وهڪري جي ڊيگهه {{convert|1206|km|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته ان جي طاس جو پکيڙ {{convert|344000|km2|sp=us|sigfig=3}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو 45.7٪ آهي. هن حصي ۾ درياهه جي اوچائي مجموعي طور {{convert|890|m|sigfig=3|sp=us|abbr=on}} گهٽجي ٿي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.074٪ آهي. وچئين وهڪري ۾ 30 وڏيون معاون نديون شامل ٿين ٿيون، جن سبب پاڻي جي وهڪري ۾ 43.5٪ واڌ ٿئي ٿي. زرد درياهه جي مجموعي تلڇٽ جو 92٪ حصو به هن وهڪري مان اچي ٿو.

زرد درياهه جو وچيون وهڪرو [[لوئس پليٽو]] مان گذري ٿو، جتي تمام گهڻي زميني ڪٽائي (erosion) ٿئي ٿي. درياهه ۾ شامل ٿيندڙ وڏي مقدار ۾ مٽي ۽ واري سبب زرد درياهه دنيا جو سڀ کان وڌيڪ [[تلڇٽ]] کڻندڙ درياهه بڻجي ويو آهي. 1933ع ۾ درياهه ۾ تلڇٽ جي سالياني مقدار جو سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ 3.91 ارب ٽن هو. جڏهن ته 1977ع ۾ تلڇٽ جي سڀ کان وڌيڪ ڪثافت 920 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر (57.4 پائونڊ في ڪعبي فوٽ) رڪارڊ ڪئي وئي. اهي تلڇٽ بعد ۾ هيٺئين وهڪري جي آهستي وهندڙ حصي ۾ جمع ٿين ٿا، جنهن سان [[درياهي پيٽ]] اوچو ٿي وڃي ٿو ۽ مشهور &quot;زمين کان مٿانهون درياهه&quot; وجود ۾ اچي ٿو. [[هيڪو، ٽوگتوھ ڪائونٽي|هيڪو]] کان [[يومينڪو]] تائين درياهه پنهنجي مکيه وهڪري ۾ لڳاتار ڊگهي وادين مان گذري ٿو، جيڪي گڏيل طور [[جنشان وادي]] سڏجن ٿيون. هن حصي ۾ موجود آبي توانائي جا وسيع وسيلا ان کي [[آبي بجلي]] جي منصوبن لاءِ ملڪ جو ٻيون سڀ کان موزون علائقو بڻائين ٿا. مشهور [[هوڪو آبشار]] به هن وادي جي هيٺئين حصي ۾ [[شانسي]] ۽ [[شانشي]] جي سرحد تي واقع آهي.

&lt;gallery&gt;
File:Zhongshan Bridge, Lanzhou (53724585497).jpg|[[لانژو]]، [[گانسو]]
File:沙坡头景区之黄河与悬索桥 02.jpg|[[شاپوٽو]]، [[ننگشيا]]، چوڌاري ريگستان سان
Iss067e122535 lrg.jpg|[[دالاڊ بينر]]، [[باوتو]]، [[اندروني منگوليا]]
File:HukouWaterfall4.jpg|[[هوڪو آبشار]]، [[ييچوان ڪائونٽي، شانشي|ييچوان]]، [[شانشي]]
File:Qiankun Bend.jpg|[[چيانڪن وڪڙ]]، [[يونگھي ڪائونٽي]]، [[شانسي]]
File:20221218 View of the Yellow River at Yinmagou 01.jpg|[[شنگيانگ]]، [[هينان]]
&lt;/gallery&gt;

===هيٺيون وهڪرو===
{{main|زرد درياهه جو ڊيلٽا}}

هيٺئين وهڪري ۾، [[ژينگژو]] کان درياهه جي ڇوڙ تائين، جيڪو {{convert|786|km|sp=us|abbr=on}} ڊگهو آهي، زرد درياهه [[ٻنڌ]]ن جي وچ ۾ وهندي [[اتر چين جو ميدان|اتر چين جي ميدان]] مان اتر اوڀر طرف وهي آخرڪار [[بوهائي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هن حصي جي طاس جو پکيڙ رڳو {{convert|23000|km2|sp=us}} آهي، جيڪو سڄي طاس جو فقط 3٪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن حصي ۾ تمام ٿوريون معاون نديون شامل ٿين ٿيون؛ ڏکڻ جون تقريباً سڀئي نديون [[هوائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون، جڏهن ته اتر جون نديون [[هائي درياهه]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. مثال طور، هوائي درياهه جي طاس کي زرد درياهه جي طاس کان زرد درياهه جي ڏاکڻي ٻنڌ ذريعي جدا ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yang |first1=Gonghuan |last2=Zhuang |first2=Dafang |title=Atlas of the Huai River Basin Water Environment: Digestive Cancer Mortality |date=2014 |publisher=Springer |isbn=9789401786195 |page=143}}&lt;/ref&gt; هيٺئين وهڪري ۾ اوچائيءَ جو مجموعي لاٿ {{convert|93.6|m|0|sp=us|abbr=on}} آهي، جڏهن ته سراسري ڍلان 0.012٪ آهي.

وچئين وهڪري مان ايندڙ تلڇٽ هن حصي ۾ گڏ ٿي درياهه جي پيٽ کي مسلسل اوچو ڪن ٿا. تلڇٽ جي تمام گهڻي جمع ٿيڻ سبب درياهه جو پيٽ ڀرپاسي جي زمين کان ڪيترائي ميٽر مٿي ٿي ويو آهي. انهيءَ ڪري درياهه جي هن حصي کي [[زمين کان مٿانهون درياهه]] سڏيو وڃي ٿو. [[ڪائيفينگ]]، [[هينان]] ۾ زرد درياهه جو پيٽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|10|m|sp=us|0}} مٿي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |author-last1=Leung|author-first1= George |title=Reclamation and Sediment Control in the Middle Yellow River Valley |journal=Water International |volume=21 |issue=1 |pages=12–19 |year=1996 |doi=10.1080/02508069608686482|bibcode=1996WatIn..21...12L |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214151633/http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |archive-date=14 December 2013 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
Dongping Lake-Laohu Town 05.jpg|[[ڊونگ پنگ ڍنڍ]]، زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري جي سڀ کان وڏي معاون ڍنڍ
Dezhou-Dajiawa Railway Yellow River Bridge.jpg|ريل گاڏي نمبر K1531 [[ليجن ڪائونٽي]]، [[شنڊونگ]] ڀرسان زرد درياهه تي [[لونگجو پل]] تان گذرندي
File:Yellow River Delta.jpeg|[[زرد درياهه جو ڊيلٽا]]
File:柳树 - Willows - 2011.11 - panoramio.jpg|[[شنڊونگ]] جي [[ڊونگ يِنگ]] ويجهو ڊيلٽا ۾ بيد جا وڻ
File:泥滩上枯死的植物 - Dead Plants on Mud Flat - 2012.09 - panoramio.jpg|ڊيلٽا ڀرسان [[گاريءَ جو ميدان]]
&lt;/gallery&gt;

===معاون نديون===
[[File:202309 Tongguan Ancient City Overview.jpg|thumb|زرد درياهه ۽ ان جي سڀ کان وڏي معاون [[ويئي درياهه]] جي سنگم تاريخي طور چين ۾ هڪ انتهائي اهم حڪمتِ عملي وارو هنڌ رهيو آهي. [[تونگ لنگهه]] هتي تعمير ڪيو ويو هو، جيڪو تصوير جي سامهون نظر اچي ٿو.]]

زرد درياهه جون معاون نديون، سرچشمي کان ڇوڙ تائين، هيٺ ڏجن ٿيون:
*[[اڇو درياهه (چين)|اڇو درياهه]]
*[[داشيا درياهه]]
*[[تائو درياهه]]
*[[هوانگ شوئي درياهه|هوانگ شوئي]]
**[[داتونگ درياهه]]
*[[ژوانگلانگ درياهه]]
*[[زولي درياهه]]
*[[چنگشوئي درياهه]]
*[[داهيئي درياهه]]
*[[ڪوئي درياهه]]
*[[ووڊنگ درياهه]]
*[[فين درياهه]]
*[[ويئي درياهه]] (هي زرد درياهه جي سڀ کان وڏي معاون ندي آهي)
*[[لوئو درياهه (هينان)|لوئو درياهه]]
*[[چن درياهه (شانسي)|چن درياهه]]
*[[داوين درياهه]]

زرد درياهه جي هيٺئين وهڪري ۾ ڪا به معاون ندي شامل نه ٿيندي آهي.

==خاصيتون==

[[File:Yellow River Delta Animation.gif|thumb|1989ع کان 2009ع تائين پنجن سالن جي وقفي سان [[زرد درياهه جو ڊيلٽا|زرد درياهه جي ڊيلٽا]] جي واڌ.]]

زرد درياهه پنهنجي وڏي مقدار واري [[تلڇٽ]] (سلٽ) جي ڪري مشهور آهي. [[لوئس پليٽو]] مان هيٺ لهڻ وقت اهو هر سال لڳ ڀڳ 1.6 ارب ٽن تلڇٽ پاڻ سان کڻي اچي ٿو. جيڪڏهن درياهه مناسب مقدار ۾ پاڻي سان سمنڊ تائين پهچي، ته ان مان لڳ ڀڳ 1.4 ارب ٽن تلڇٽ هر سال سمنڊ ۾ منتقل ٿئي ٿي.{{Citation needed|date=May 2009}} هڪ اندازي موجب هر ڪعبي ميٽر پاڻي ۾ 34 ڪلوگرام تلڇٽ هوندي آهي، جڏهن ته [[ڪولوراڊو درياهه]] ۾ اها مقدار 10 ڪلوگرام ۽ [[نيل درياهه]] ۾ صرف 1 ڪلوگرام في ڪعبي ميٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Treg&quot;/&gt;

زرد درياهه جو سراسري وهڪرو 2,110 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ ٻڌايو وڃي ٿو (جڏهن ته [[يانگزي درياهه]] جو 32,000 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ آهي)، جڏهن ته وڌ ۾ وڌ وهڪرو 25,000 ۽ گهٽ ۾ گهٽ 245 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ رڪارڊ ڪيو ويو آهي. بهرحال، 1972ع کان پوءِ درياهه گهڻو ڪري سمنڊ تائين پهچڻ کان اڳ ئي سڪي ويندو رهيو آهي. پاڻي جي مقدار ۾ هي گهٽتائي زرعي آبپاشي ۾ واڌ سبب ٿي، جيڪا 1950ع کان پنج ڀيرا وڌي چڪي آهي. 1999ع تائين درياهه مان ورتل پاڻي 140 ملين ماڻهن کي فراهم ڪيو ويندو هو ۽ {{convert|74,000|km2|sqmi|abbr=on}} زمين کي سيراب ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;video.nytimes.com&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/video/2007/05/30/world/asia/1194817118362/chinas-yellow-river-part-1.html China's Yellow River, Part 1]. ''The New York Times'' (2007-05-30)&lt;/ref&gt; زرد درياهه جي ڊيلٽا جو ڪل پکيڙ {{convert|8,000|km2|mi2|abbr=off|sp=us}} آهي. پر سمنڊ تائين پهچندڙ تلڇٽ ۾ گهٽتائي سبب 1996ع کان وٺي ڊيلٽا هر سال ڪجهه حد تائين سامونڊي ڪٽائي (erosion) جي نتيجي ۾ گهٽجندي پئي وڃي.&lt;ref&gt;[http://china.org.cn/english/2005/Feb/119497.htm Yellow River Delta Shrinking 7.6 Square Kilometers Annually], ''China Daily'' 1 February 2005&lt;/ref&gt;

درياهه ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جولاءِ کان آڪٽوبر تائين برساتي موسم دوران وهندو آهي، جڏهن سالياني وهڪري جو لڳ ڀڳ 60٪ حصو هن عرصي ۾ گذري ٿو. جڏهن ته آبپاشي لاءِ سڀ کان وڌيڪ پاڻي مارچ کان جون تائين گهربل هوندو آهي. اضافي پاڻي کي محفوظ ڪرڻ، ٻوڏ تي ضابطو آڻڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ ڪيترائي بند تعمير ڪيا ويا آهن، پر تلڇٽ جي تمام وڏي مقدار سبب انهن جي متوقع عمر محدود آهي. تجويز ڪيل [[ڏکڻ–اتر پاڻي منتقلي منصوبو]] ۾ [[يانگزي درياهه]] مان پاڻي منتقل ڪرڻ جون ڪيترائي رٿائون شامل آهن: هڪ درياهن جي اولهندي سرچشمن وٽ، جتي اهي هڪ ٻئي جي ويجهو آهن؛ ٻي [[هان درياهه]] جي مٿئين وهڪري مان؛ ۽ ٽين قديم [[چين جي عظيم واهه]] جي رستي سان.{{Citation needed|date=May 2009}}

تلڇٽ جي وڏي مقدار سبب زرد درياهه هڪ [[رسوبي وهڪرو]] (Depositional stream) آهي، يعني جتي وهڪرو آهستو هوندو آهي، اتي اهو پاڻ سان آندل مٽيءَ جو ڪجهه حصو پنهنجي پيٽ ۾ جمع ڪندو رهي ٿو. اهي تلڇٽ هيٺئين وهڪري ۾ [[قدرتي بند]]ن جي وچ ۾ درياهه جي پيٽ کي آهستي آهستي اوچو ڪن ٿا. جيڪڏهن ٻوڏ اچي، ته درياهه انهن بندن کي ٽوڙي ڀرپاسي جي هيٺاهين ٻوڏ واري ميدان ۾ نئون وهڪرو اختيار ڪري سگهي ٿو. تاريخي طور اهڙو واقعو لڳ ڀڳ هر سئو سالن ۾ هڪ ڀيرو پيش ايندو رهيو آهي. جديد دور ۾ ٻنڌن کي مضبوط ڪرڻ ۽ ٻوڏن تي ضابطو آڻڻ لاءِ وڏي پيماني تي ڪوششون ڪيون ويون آهن.{{Citation needed|date=May 2009}}

==آبي بجلي جا بند==
[[File:6058-Liujiaxia-Dam.jpg|thumb|[[ليوجياشيا بند]]، [[گانسو]]]]

هيٺ زرد درياهه تي تعمير ڪيل [[آبي بجلي]] گهرن جي هڪ اڻپوري فهرست ڏنل آهي، جيڪا انهن جي پهرين آپريشن جي سال (قوسين ۾) مطابق ترتيب ڏنل آهي:

*[[سانمينشيا بند]] (1960؛ [[سانمينشيا]]، [[هينان]])
*{{ill|سانشينگگونگ بند|zh|三盛公水利枢纽}} (1966؛ [[ڊينگڪو ڪائونٽي]] &lt;small&gt;([[بايان نور]] جو حصو)&lt;/small&gt;، [[اندروني منگوليا]])
*{{ill|چنگتونگ گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|青铜峡水库}} (1968؛ [[چنگتونگشيا]]، [[ننگشيا]])
*[[ليوجياشيا بند]] (ليوجيا گھاٽي) (1974؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[ليجياشيا بند]] (1997؛ [[جينڪا ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگوشيا بند]] (يانگو گھاٽي) آبي بجلي گهر (1975؛ [[يونگجنگ ڪائونٽي]]، [[گانسو]])
*[[تيانچياو بند]] (1977؛ [[باودي ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[فوگو ڪائونٽي]]، [[شانشي]] جي سرحد تي)
*[[باپانشيا بند]] (باپان گھاٽي) (1980؛ [[شيگو ضلعو]]، [[لانژو]]، [[گانسو]])
*[[لونگيانگشيا بند]] (1992؛ [[گونگهي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[دا گھاٽي]] آبي بجلي گهر (1998؛ [[لانژو]]، [[گانسو]])
*{{ill|لي گھاٽي آبي بجلي گهر|zh|李家峡水库}} (1999؛ [[هوالونگ ڪائونٽي]]، [[هائيڊونگ]]، [[چنگھائي]])
*[[وانجيازائي بند]] (1999؛ [[پيانگوان ڪائونٽي]]، [[شانسي]] ۽ [[اندروني منگوليا]])
*[[شياولانگڊي بند]] (2001؛ [[جييوان]]، [[هينان]])
*[[لاشيويا بند]] (2010؛ [[گائيڊ ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[يانگچو بند]] (2016؛ [[شنگھائي ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])
*[[مائيرڊانگ بند]] (2018؛ [[ماچين ڪائونٽي]]، [[چنگھائي]])

2000ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب، ستن وڏن آبي بجلي گهرن (لونگيانگشيا، ليجياشيا، ليوجياشيا، يانگوشيا، باپانشيا، داشيا ۽ چنگلونگشيا) جي گڏيل نصب ٿيل بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش 5,618 ميگاواٽ هئي.&lt;ref&gt;[http://english.people.com.cn/english/200012/14/eng20001214_57817.html Yellow River Upstream Important to West-East Power Transmission] People's Daily, 14 December 2000&lt;/ref&gt;

==پارگذر==
[[File:Major cities along the Yellow River.svg|thumb|زرد درياهه جي ڪنارن سان گڏ اهم شهر]]
[[File:Yellow river pontoon bridge jinan 2008 05.jpg|thumb|[[پونٽون پل]] (لوڪو پونٽون پل {{lang-zh|s={{linktext|泺口浮桥}}|t=濼口浮橋|p=Luòkǒu Fúqiáo}}) [[جينان]]، [[شانڊونگ]] ۾ زرد درياهه تي]]

صوبي وار، هيٺئين وهڪري کان مٿئين وهڪري ڏانهن ترتيب سان اهم پلون ۽ ٻيڙين وسيلي پارگذر هي آهن:{{citation needed|date=March 2020}}

[[شانڊونگ]]
* [[ڊونگ يِنگ زرد درياهه پل]]
* [[شينگلي زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[ليجن زرد درياهه پل]] ([[ڊونگ يِنگ]])
* [[بنژو زرد درياهه روڊ-ريلوي پل]]
* [[بنژو زرد درياهه شاهراهه پل]]
* [[بنژو–لائيو ايڪسپريس وي بنژو زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[هوئي چنگ زرد درياهه پل]] ([[بنژو]]–[[زيبو]])
* [[جييانگ زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جي 20 چنگڊائو–ينچوان ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]])
* [[جينان زرد درياهه پل]]
* [[لوڪو زرد درياهه ريلوي پل]] ([[جينان]])
* [[جينان جيانبانگ زرد درياهه پل]]
* [[بيجنگ–شنگهائي تيز رفتار ريلوي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–تائيپي ايڪسپريس وي جينان زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[بيجنگ–شنگهائي ريلوي جينان نئين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ڊيژو]])
* [[پنگيين زرد درياهه پل]] ([[جينان]]–[[ليائوچينگ]])

شانڊونگ–[[هينان]]
* [[بيجنگ–ڪولون ريلوي سنڪو زرد درياهه پل]] ([[جيننگ]]–[[پويانگ]])
* [[جوانچينگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])
* [[ڊونگمِنگ زرد درياهه شاهراهه پل]] ([[هيزي]]–[[پويانگ]])

[[هينان]]
* [[ڪائيفينگ زرد درياهه پل]] ([[ڪائيفينگ]])
* [[ژينگژو زرد درياهه پل]] ([[ژينگژو]])

[[شانسي]]–[[هينان]]
* [[سانمين زرد درياهه پل]] ([[سانمينشيا]])

[[شانشي]]–[[هينان]]
* [[هانچينگ يومينڪو زرد درياهه پل]]

[[ننگشيا]]
* [[ينچوان زرد درياهه پل]] ([[ينچوان]])

[[اندروني منگوليا]]
* [[باوتو زرد درياهه پل]] ([[باوتو]])

[[گانسو]]
* [[لانژو زرد درياهه پل]]
* [[ژونگشان پل]] ([[لانژو]])

[[چنگھائي]]
* [[داري زرد درياهه پل]]
* [[جيانژا زرد درياهه پل]]
&lt;!--* زالنگهو پارگذر--&gt;

==جيوت==
===مڇيون===
[[File:DV Paradise fish male 03.jpg|thumb|[[پيراڊائيس مڇي]] ايڪويريم جي شوقينن ۾ تمام مشهور آهي ۽ ان جو اصل اوڀر ايشيا جي دريائي نظامن، جن ۾ زرد درياهه پڻ شامل آهي، مان آهي.]]

زرد درياهه جو طاس مڇين جي لحاظ کان انتهائي مالا مال آهي. هتي 28 [[خاندان (حياتيات)|خاندانن]] ۽ 92 [[جنس (حياتيات)|جنسن]] سان تعلق رکندڙ 160 کان وڌيڪ مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن مان 19 جنسون دنيا جي ڪنهن ٻئي هنڌ نٿيون ملن (يعني [[مقامي نوع|مقامي]] آهن). تنهن هوندي به رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي، [[متعارف ڪرايل نوعون|پرڏيهي نوعن]] جي متعارف ٿيڻ ۽ حد کان وڌيڪ شڪار سبب ڪيترين ئي مقامي مڇين جي آبادي گهٽجي وئي آهي يا اهي ختم ٿي چڪيون آهن، جڏهن ته ڪيترين کي چين جي سرخ فهرست ۾ [[خطري هيٺ نوع]] قرار ڏنو ويو آهي.

ڊيمن ۽ انهن جي ذخيرن سست وهڪري ۽ بيٺل پاڻي وارين مڇين لاءِ نوان رهائشي ماحول پيدا ڪيا آهن، پر تيز وهندڙ پاڻيءَ واريون مڇيون متاثر ٿيون آهن ۽ ڪيترين قسمن جي نسل وڌائڻ لاءِ مٿانهين ۽ هيٺانهين لڏپلاڻ پڻ رڪجي وئي آهي.
2000ع واري ڏهاڪي تائين زرد درياهه جي طاس ۾ رڳو 80 مقامي مڇين جون جنسون، جيڪي 63 جنسن ۽ 18 خاندانن سان واسطو رکندڙ هيون، رڪارڊ ڪيون ويون. ان جي ابتڙ، متعارف ڪرايل مڇين جو تعداد ۽ گهڻائي وڌي وئي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، جڏهن مڇي ماهر [[لي سي ژونگ (مڇي ماهر)|لي سي ژونگ]] هن علائقي جي مڇين جو پهريون جامع سروي شايع ڪيو، تڏهن رڳو هڪ متعارف ڪرايل نوع موجود هئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي تائين انهن جو تعداد 26 ٿي ويو.

ايشيائي درياهن وانگر، [[ڪارپ خاندان|ڪارپ خاندان (Cyprinidae)]] زرد درياهه جي طاس ۾ سڀ کان وڏو ۽ متنوع خاندان آهي. هن طاس ۾ 85 کان وڌيڪ ڪارپ قسمون رڪارڊ ٿيون آهن. ان کان پوءِ [[پٿريلي لوچ]] (20 کان وڌيڪ جنسون)، [[گوبي مڇيون]] (تقريباً 15 جنسون)، [[لوچ]] (تقريباً 10 جنسون) ۽ [[بيگريڊ ڪيٽ فش]] (تقريباً 10 جنسون) سڀ کان وڌيڪ متنوع خاندان آهن.

[[چنگھائي-تبت پليٽو]] جي مٿانهين حصن ۾ مقامي مڇين جون جنسون نسبتاً گهٽ آهن، جتي خاص طور تي ''[[جمناسائپرس]]''، ''[[جمناڊپٽائڪس]]''، ''[[پليٽيفاروڊون]]''، ''[[شزوپائگوپسس]]'' ۽ ''[[ٽرائپلوفائسا]]''
جهڙيون لوچون ملن ٿيون. زرد درياهه جي 18 مقامي جنسن مان 12 مٿئين وهڪري ۾ ملن ٿيون. انهن مان ڪيترين کي خطرو لاحق آهي ۽ ڪيترن ئي مٿانهين معاون درياهن ۾ هاڻي متعارف ڪرايل [[سالمن]] قسمون غالب ٿي ويون آهن.

هيٺئين وهڪري ۽ ڊيلٽا ۾ ڪيترين ئي [[کارو پاڻي|کارن]] يا [[يوريهيلائن]] مڇين جون جنسون ملن ٿيون، جن ۾ گوبي مڇيون، [[ايشيائي سي باس]]، [[فليٽ فش]] ۽ ''[[ٽاڪيفوگو]]'' پفر مڇيون شامل آهن.

مڇي مارڻ اڄ به اهم معاشي سرگرمي آهي، پر پڪڙ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. 2007ع ۾ ڄاڻايو ويو ته زرد درياهه مان پڪڙيل مڇين جو مقدار اڳ جي ڀيٽ ۾ 40 سيڪڙو گهٽجي ويو هو. وڏيون [[ايشيائي ڪارپ]]، [[شڪاري ڪارپ]]، [[ووچانگ بريم]] ۽ وڏيون [[ڪيٽ فش]] اڃا تائين موجود آهن، پر سڀ کان وڏيون جنسون جهڙوڪ [[چيني پيڊل فش]]، [[ڪالوگا اسٽرجن]] ۽ [[يانگزي اسٽرجن]] گذريل لڳ ڀڳ پنجاهه سالن کان زرد درياهه جي طاس ۾ ڏٺيون نه ويون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.17520/biods.2020191 |title=Species diversity and conservation of freshwater fishes in the Yellow River basin|last1=Zhao |first1=Y. |journal=Biodiversity Science |display-authors=etal |date=2020 |volume=28 |issue=12 |pages=1496–1510 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

2018ع کان هر سال 1 اپريل کان 30 جون تائين زرد درياهه جي سڄي طاس ۾ مڇي مارڻ تي سالياني پابندي لاڳو ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[https://www.seetao.com/details/59194.html The Yangtze River has entered a ten-year fishing ban. What about the Yellow River]&lt;/ref&gt; 1 اپريل 2022ع کان [[چنگھائي]]، [[سيچوان]] ۽ [[گانسو]] جي مٿئين وهڪري ۾ قدرتي مڇين جي شڪار تي مڪمل پابندي لاڳو ڪئي وئي، جيڪا 2025ع جي آخر تائين جاري رهندي. باقي طاس ۾ سالياني پابندي جو عرصو 1 اپريل کان 31 جولاءِ تائين وڌايو ويو آهي.
&lt;ref&gt;
[http://www.moa.gov.cn/govpublic/YYJ/202202/t20220222_6389264.htm 农业农村部关于调整黄河禁渔期制度的通告]&lt;/ref&gt;

===آبي زراعت===
[[File:Chinemys reevesii 02.jpg|thumb|[[چيني تلاءَ وارو ڪڇون]] (تصوير ۾ ڏيکاريل) ۽ [[چيني نرم خول وارو ڪڇون]] ٻئي زرد درياهه جا مقامي آهن، پر وڏي پيماني تي فارمن ۾ پڻ پاليا وڃن ٿا.]]

زرد درياهه عام طور تي [[چين ۾ آبي زراعت|آبي زراعت]] لاءِ وچ ۽ ڏکڻ چين جي درياهن، جهڙوڪ [[يانگزي درياهه|يانگزي]] يا [[پرل درياهه]] جيترو مناسب ناهي، پر ان جي ڪنارن سان ڪجهه علائقن ۾ آبي زراعت ڪئي وڃي ٿي. هڪ اهم مرڪز [[شِنگ يانگ]] جي درياهه ڪناري واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي، جيڪو [[ژينگژو]] کان مٿانهون آهي. 1986ع ۾ [[وانگچُن، شِنگ يانگ|وانگچُن]] ۾ مڇين جا تلاءَ ٺاهڻ شروع ٿيا، جيڪي وڌندي وڌندي 15,000 [[مو (ماپ)|مو]] (10 چورس ڪلوميٽر) تائين پهچي ويا، ۽ وانگچُن اتر چين جو سڀ کان وڏو آبي زراعت مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html |script-title=zh:黄河畔的荥阳市万亩鱼塘 |trans-title=Ten thousand of ''mu'' of fish ponds in the riverside Xingyang |website=zgnyqss.com |language=zh-hans |date=2011-09-30 |access-date=17 March 2013 |archive-date=1 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201073225/http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

زرد درياهه جي طاس ۾ ڪڇن جون ٻه مقامي جنسون ملن ٿيون: [[چيني تلاءَ وارو ڪڇون]] ۽ [[چيني نرم خول وارو ڪڇون]]. ٻنهي کي، خاص طور تي نرم خول واري ڪڇي کي، خوراڪ لاءِ وڏي پيماني تي فارمن ۾ پاليو وڃي ٿو. چيني کاڌن ۾ مشهور هن نرم خول واري ڪڇي جي هڪ قسم کي &quot;زرد درياهه ڪڇون&quot; ({{lang|zh-hans|黄河鳖}}) سڏيو وڃي ٿو. اڄڪلهه چين جي گهڻن ريسٽورنٽن ۾ استعمال ٿيندڙ اهي ڪڇون فارمن مان ايندا آهن، جيڪي زرد درياهه جي ويجهو هجن يا نه هجن.

2007ع ۾ [[وانگچُن، شِنگ يانگ]]، [[هينان]] ۾ هن قسم جي ڪڇن جي وڏي فارم جي تعمير شروع ڪئي وئي. هر سال پنج لک نه پر پنج ملين ڪڇا پالڻ جي گنجائش سان، اها سهولت هينان صوبي جي سڀ کان وڏي فارم بڻجڻ جي اميد هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm |script-title=zh:荥阳开建河南省最大黄河鳖养殖基地 |trans-title=Construction started in Xingyang on the province's largest Yellow River Turtle farm |website=zynews.com |language=zh-hans |date=2007-07-24 |access-date=17 March 2013 |archive-date=22 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222032909/http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

تمام وڏي جسامت وارو [[چيني ديو قامت سلامينڊر]]، جيڪو خوراڪ ۽ روايتي دوائن لاءِ شڪار ٿيڻ سبب سخت متاثر ٿيو آهي، زرد درياهه سميت چين جي ٻين درياهن جو مقامي جانور آهي. چين جي ڪيترن ئي علائقن ۾ هن جي وڏي پيماني تي فارمن ۾ افزائش ڪئي وڃي ٿي. جينياتي تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته قيد ۾ پاليل اڪثر سلامينڊر زرد درياهه واري نسل سان تعلق رکن ٿا. جڏهن انهن کي ٻيهر فطرت ۾ ڇڏيو وڃي ٿو ته زرد درياهه واري نسل جا سلامينڊر ٻين علائقن تائين پکڙجي وڃن ٿا، جنهن ڪري ٻين مقامي نسلن لاءِ خطرو پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=Yan2018&gt;{{Cite journal|last1=Yan|first1=Fang|last2=Lü|first2=Jingcai|last3=Zhang|first3=Baolin|last4=Yuan|first4=Zhiyong|last5=Zhao|first5=Haipeng|last6=Huang|first6=Song|last7=Wei|first7=Gang|last8=Mi|first8=Xue|last9=Zou|first9=Dahu|year=2018|title=The Chinese giant salamander exemplifies the hidden extinction of cryptic species|journal=Current Biology|volume=28|issue=10|pages=R590–R592|doi=10.1016/j.cub.2018.04.004|pmid=29787716|doi-access=free|bibcode=2018CBio...28.R590Y }}&lt;/ref&gt;

==نباتات==

زرد درياهه ڪيترن ئي ماحولياتي علائقن مان گذري ٿو، جن ۾ [[تبتي پليٽو جا الپائن جهاڙيلا علائقا ۽ چراگاهه]]، [[مرڪزي تبتي پليٽو جي الپائن اسٽيپ]]، [[ٻيلو]]، [[اورڊوس ريگستان]]، [[منگوليا–منچوريا گھاسزار]] ۽ [[بوهائي سمنڊ جا لوڻياٺي چراگاهه]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Olson |first1=David M. |last2=Dinerstein |first2=Eric |last3=Wikramanayake |first3=Eric D. |last4=Burgess |first4=Neil D. |last5=Powell |first5=George V. N. |last6=Underwood |first6=Emma C. |last7=D'amico |first7=Jennifer A. |last8=Itoua |first8=Illanga |last9=Strand |first9=Holly E. |last10=Morrison |first10=John C. |last11=Loucks |first11=Colby J. |last12=Allnutt |first12=Thomas F. |last13=Ricketts |first13=Taylor H. |last14=Kura |first14=Yumiko |last15=Lamoreux |first15=John F. |last16=Wettengel |first16=Wesley W. |last17=Hedao |first17=Prashant |last18=Kassem |first18=Kenneth R. |title=Terrestrial Ecoregions of the World: A New Map of Life on Earth |journal=BioScience |date=2001 |volume=51 |issue=11 |pages=933 |doi=10.1641/0006-3568(2001)051[0933:TEOTWA]2.0.CO;2}}&lt;/ref&gt; نباتاتي حياتي هنڌ جي لحاظ سان گهڻو مختلف آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Greer |first1=Charles |last2=Popov |first2=Igor |date=15 December 2025 |title=Yellow River: Plant and Animal Life |url=https://www.britannica.com/place/Yellow-River/Plant-and-animal-life |encyclopedia=Britannica |location=United States |access-date=28 December 2025}}&lt;/ref&gt; هيٺين علائقن، جيڪي انساني ترقيءَ کان گهڻو متاثر ٿيا آهن، اتي نباتاتي تنوع نسبتاً گهٽ آهي، ۽ نباتات ۾ بنيادي طور [[سوئيڊا|سيپ ويڊ]]، [[فريگمائٽس آسٽرالس|فريگمائٽس]]، [[سيٽاريا ويرڊس|فاڪس ٽيل گاھ]]، [[امپيراٽا سلنڊريڪا|ڪونائي گاھ]] ۽ [[ٽيمرڪس چائينينسس|ٽيمرسڪ]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Xu |first1=Zhen |last2=Li |first2=Renqiang |last3=Dou |first3=Wenjun |last4=Wen |first4=Hui |last5=Yu |first5=Shulin |last6=Wang |first6=Pan |last7=Ning |first7=Lehua |last8=Duan |first8=Jiaquan |last9=Wang |first9=Jichun |title=Plant Diversity Response to Environmental Factors in Yellow River Delta, China |journal=Land |date=20 February 2024 |volume=13 |issue=3 |pages=264 |doi=10.3390/land13030264 |doi-access=free |bibcode=2024Land...13..264X }}&lt;/ref&gt;

===نباتاتي تبديليون===
درياهه جي ڊيلٽا جي ڇڏيل حصن ۾ [[ڪاٺيلا ٻوٽن جي واڌ]] سبب جڙي ٻوٽين جي تنوع ۾ گهٽتائي اچي ٿي، جنهن سان مٽيءَ جون خاصيتون تبديل ٿين ٿيون ۽ انهن آبي دلدلي ماحولياتي نظامن جي ماحولياتي توازن ۽ ڪارڪردگي تي ممڪن اثر پوي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Liu |first1=Jiaxuan |last2=Luo |first2=Mengjiao |last3=Qu |first3=Fanzhu |last4=Sun |first4=Bowen |last5=Yu |first5=Yang |last6=Meng |first6=Ling |date=2025-05-21 |title=Impacts of Shrub Encroachment on Vegetation Community and Soil Characteristics in Coastal Wetlands of the Abandoned Yellow River Course |journal=Agronomy |language=en |volume=15 |issue=5 |pages=1258 |doi=10.3390/agronomy15051258 |doi-access=free |bibcode=2025Agron..15.1258L |issn=2073-4395}}&lt;/ref&gt;

===تحفظ جون ڪوششون===
[[شانگچيو]] کان ٻاهر واقع شانگچيو زرد درياهه قديم وهڪري جو قومي ٻيلو پارڪ هڪ انساني هٿان تيار ڪيل ٻيلو آهي، جيڪو زرد درياهه واري علائقي جي حياتياتي تنوع جي جزوي بحالي لاءِ قائم ڪيو ويو آهي. هي پارڪ حياتياتي تنوع جو مالڪ آهي، مصنوعي ٻيلن بابت تحقيق لاءِ اهم وسيلي طور ڪم ڪري ٿو ۽ ڪجهه [[خطري هيٺ نوع|خطري هيٺ آيل نوعن]] لاءِ محفوظ پناهه گاهه پڻ فراهم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wang |first1=Xiaofang |last2=Song |first2=Yiming |last3=Zhang |first3=Xiangju |last4=Hou |first4=Heping |last5=Li |first5=Yongsheng |title=Plant Diversity Research in Shangqiu Yellow River Ancient Course National Forest Park, China |journal=Forests |date=20 October 2024 |volume=15 |issue=10 |pages=1831 |doi=10.3390/f15101831 |doi-access=free |bibcode=2024Fore...15.1831W }}&lt;/ref&gt;

==آلودگي==
{{see also|چين ۾ پاڻي جي آلودگي}}

25 نومبر 2008ع تي ''[[دي گارجين]]'' جي صحافيه ٽانيا برينيگن پنهنجي رپورٽ ''&quot;چين جي ماءُ درياهه: زرد درياهه&quot;'' ۾ دعويٰ ڪئي ته سخت [[چين ۾ پاڻي جي آلودگي|پاڻيءَ جي آلودگي]] سبب چين جي زرد درياهه جو هڪ ٽيون حصو زرعي يا صنعتي استعمال لاءِ به ناقابلِ استعمال بڻجي چڪو آهي، جنهن جو وڏو سبب ڪارخانن مان نڪرندڙ فضلو ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن جو نيڪال آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2008/nov/25/water-china|title= One-third of China's Yellow River 'unfit for drinking or agriculture' Factory waste and sewage from growing cities has severely polluted major waterway, according to Chinese research|author-last1=Branigan|author-first1= Tania |date=25 November 2008|work=The Guardian |location=UK|access-date=14 March 2009}}&lt;/ref&gt;

درياهه پنهنجي پهرئين وڏي شهر [[شيننگ]] تائين پهچندي ئي شديد آلودگي جو شڪار ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=行程3000公里 亲眼目睹黄河水污染现状(组图) |trans-title=Travelling 3000km to document the pollution of the Yellow River in pictures|date=2004-09-16|work= 北京青年报|via=Sina|url=http://finance.sina.com.cn/x/20040916/09041027452.shtml }}&lt;/ref&gt;

[[زرد درياهه ڪنزرويئنسي ڪميشن]] 2007ع ۾ درياهه جي 8,384 ميلن کان وڌيڪ حصي جو سروي ڪيو ۽ ٻڌايو ته درياهه جي 33.8 سيڪڙو حصي جي پاڻيءَ جو معيار [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] جي معيار موجب &quot;سطح پنج&quot; کان به هيٺ هو. سطح پنج جو پاڻي پيئڻ، آبي زراعت، صنعتي استعمال يا زرعي مقصدن لاءِ به مناسب نه هوندو آهي. رپورٽ موجب گذريل سال درياهه جي نظام ۾ مجموعي طور 4.29 ارب ٽن فضلو ۽ گندو پاڻي خارج ڪيو ويو، جنهن مان 70 سيڪڙو صنعتن ۽ پيداواري ادارن، 23 سيڪڙو گهريلو نيڪال، ۽ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻين ذريعن مان آيو هو.{{which|date=October 2011}}

==ثقافت ۾==
[[File:Mother Huang He Lanzhou.jpg|right|thumb|[[لانژو]] ۾ زرد درياهه جي ماءُ (黄河母亲雕塑) جو مجسمو]]

{{Quote box
| quote =
هوا گجندي پئي اچي، گهوڙا هڻڪارون ڪري رهيا آهن،&lt;br&gt;
زرد درياهه گجندو پيو وهي، زرد درياهه گجندو پيو وهي!&lt;br&gt;
...&lt;br&gt;
جبلن ۾ لکين بهادر سپاهي موجود آهن!&lt;br&gt;
۽ ميدان بهادر گوريلا ويڙهاڪن سان ڀرجي ويا آهن!&lt;br&gt;
سڀئي [[ٻي چين-جاپان جنگ|جاپاني حملي آورن]] سان وڙهڻ لاءِ گڏ ٿيا آهن!&lt;br&gt;
پنهنجون سڀئي پستولون ۽ بندوقون سنڀاليو.&lt;br&gt;
پنهنجون سڀئي تلوارون ۽ نيزا مضبوطيءَ سان جهليو!&lt;br&gt;
زرد درياهه جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
[[اتر چين جو ميدان|اتر]] جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
ملڪ جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
پنهنجي وطن جي حفاظت ڪريو!&lt;br&gt;
| author = [[گوانگ ويران]] ۽ [[شيان شنگهائي]]
| source = ''[[زرد درياهه ڪنٽاٽا]]''، 1939ع
| width = 30%
}}

هڪ روايتي عقيدي موجب زرد درياهه [[تيان]] (آسمان) مان وهي ٿو ۽ [[کيرائين واٽ]] جو تسلسل آهي. چيني ڏند ڪٿا موجب [[ژانگ چيان]] کي زرد درياهه جو سرچشمو ڳولڻ لاءِ موڪليو ويو. ڪيترن ڏينهن تائين درياهه ۾ سفر ڪرڻ کان پوءِ هن هڪ [[ڳئون چاريندڙ ۽ اُڻندڙ ڇوڪري]] کي ڏٺو. جڏهن هن ڇوڪريءَ کان پنهنجي جاءِ بابت پڇيو ته هن کيس پنهنجو [[شٽل (اُڻت)|اُڻت وارو شٽل]] ڏنو ۽ چيو ته اهو نجومي يان جون پِنگ (嚴君平) کي ڏيکاريندو. جڏهن ژانگ واپس موٽيو ته نجومي ان کي اُڻندڙ ڇوڪري ([[ويگا]]) جو شٽل سڃاتو ۽ ٻڌايو ته جنهن وقت ژانگ اهو شٽل حاصل ڪيو هو، تڏهن هن هڪ [[سيارو|آوارو تارو]] اُڻندڙ ڇوڪري ۽ ڳئون چاريندڙ ([[الطائر]]) جي وچ مان گذرندي ڏٺو هو.&lt;ref name=&quot;CBDChangChenchou&quot;&gt;{{ChineseBioDict|Chang Chên-chou}}&lt;/ref&gt;

[[هيبي]] ۽ [[هينان]] صوبن جا نالا زرد درياهه مان نڪتل آهن. انهن جا مطلب ترتيبوار &quot;درياهه جي اتر&quot; ۽ &quot;درياهه جي ڏکڻ&quot; آهن، جيتوڻيڪ تاريخي طور انهن جي وچ واري سرحد ڪڏهن به مستقل نه رهي آهي، ۽ موجوده وقت ۾ هيبي ۽ هينان جي سرحد زرد درياهه بدران [[ژانگ درياهه]] آهي.

;ماءُ درياهه ۽ چيني تهذيب جو گهوارو
روايتي طور اهو عقيدو آهي ته چيني تهذيب جي شروعات زرد درياهه جي طاس ۾ ٿي. چيني ماڻهو هن درياهه کي &quot;ماءُ درياهه&quot; ۽ &quot;چيني تهذيب جو گهوارو&quot; سڏين ٿا.

[[چين جي تاريخ]] دوران زرد درياهه کي هڪ ئي وقت نعمت ۽ مصيبت ٻنهي طور ڏٺو ويو آهي، تنهنڪري ان کي &quot;چين جو فخر&quot; ۽ &quot;چين جو ڏک&quot; پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;Cheng, Linsun and Brown, Kerry (2009) ''Berkshire encyclopedia of China'', Berkshire Publishing Group, p. 1125 {{ISBN|978-0-9770159-4-8}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ ۾ هي درياهه مغربي ۽ جاپاني سامراجيت جي مقابلي ۾ اڀرندڙ چيني قوم جي علامت بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Chen |first=Fei |date=2019 |title=Rediscovering the Yellow River and the Yangtze River: the Circulation of Discourses on the North–South Dichotomy between Late Qing China and Meiji Japan |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-asian-studies/article/abs/rediscovering-the-yellow-river-and-the-yangtze-river-the-circulation-of-discourses-on-the-northsouth-dichotomy-between-late-qing-china-and-meiji-japan/FA789BD0E4991B50B13D68B3ECD3C6BF |journal=International Journal of Asian Studies |volume=16 |issue=1 |pages=33–51 |doi=10.1017/S1479591418000323 |issn=1479-5914|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ان کان به اڳ، زرد درياهه بابت بيشمار شاعريون ۽ لوڪ ڪهاڻيون زباني روايتن ذريعي نسل در نسل منتقل ٿينديون رهيون، جيڪي ان کي &quot;چيني روح جي علامت&quot; طور پيش ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The 'Yellow River Piano Concerto': Politics, Culture, and Style|last=Chen|first=Shing-Lih|date=1995|journal=University of British Columbia}}&lt;/ref&gt;

;آفتن جو درياهه
اتر چين جي ميدان ۾ چيني تهذيب جي ارتقا ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪرڻ باوجود، زرد درياهه جي بار بار ايندڙ ٻوڏن ۽ پنهنجي وهڪري جي تبديليءَ سبب درياهه جي ڪنارن تي رهندڙ آباديءَ کي وڏين آفتن کي منهن ڏيڻو پيو، تنهنڪري ان کي &quot;آفتن جو درياهه&quot; ({{lang-zh|s=灾难河}}) پڻ چيو وڃي ٿو. زرد درياهه جو انتظام تاريخ جي مختلف دورن ۾ ڪيترين ئي چيني سلطنتن لاءِ هڪ وڏو سياسي مسئلو رهيو آهي.&lt;ref&gt;[http://36.112.18.13/Qikan/Article/Detail?id=75778371504849534853484949 基于黄河灾害研究综述的思考 On a Review of the Disasters from the Yellow River]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://cdo.develpress.com/?p=10096 黄河安澜呼唤生态保护和高质量发展]&lt;/ref&gt;

;جڏهن زرد درياهه صاف وهي
ڪڏهن ڪڏهن زرد درياهه کي شاعراڻي انداز ۾ &quot;گدلو وهڪرو&quot; ({{lang-zh|first=t|labels=no|s={{linktext|浊|流}}|t={{linktext|濁|流}}|p=Zhuó Liú}}) پڻ سڏيو ويندو آهي. چيني محاورو &quot;جڏهن زرد درياهه صاف وهي&quot; اهڙي واقعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪو ڪڏهن به نه ٿيندو، ۽ اهو انگريزي محاوري &quot;when pigs fly&quot; سان مشابهت رکي ٿو.{{citation needed|date=March 2023}}

[[يونگلي شهنشاهه]] جي دور ۾ &quot;زرد درياهه جي صاف وهڻ&quot; کي هڪ نيڪ شگون سمجهيو ويو. ان سان گڏ [[چيلن]] (1414ع ۾ [[بنگال]] جي سفارت پاران [[ژينگ هي]] جي جهازن وسيلي چين آندل آفريقي زرافو)، [[زويو]] ۽ ٻين غيرمعمولي قدرتي واقعن جي ظاهر ٿيڻ کي به خوش نصيبي جي نشاني قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=duy&gt;{{Cite journal
|first=J.J.L.|last=Duyvendak|jstor=4527170
|title=The True Dates of the Chinese Maritime Expeditions in the Early Fifteenth Century
|journal=T'oung Pao |series=Second Series|volume=34|issue=5|year=1939|pages=401–403}}&lt;/ref&gt;

==سياحت==
[[File:Kanbula Geopark.png|thumb|[[ڪنبولا نيشنل جيوپارڪ]]، [[چنگھائي]]]]

زرد درياهه سان لاڳاپيل ڪيترائي مشهور سياحتي ماڳ آهن، جن ۾ [[چنگھائي]] جو ڪنبولا [[يونيسڪو]] گلوبل جيوپارڪ، [[گانسو]] ۾ [[ليوجياشيا ڊيم]] ڀرسان [[بنگلنگ مندر|بنگلنگ غارن وارا مندر]]، [[گانسو]] جو [[زرد درياهه پٿرن وارو ٻيلو]]، ۽ [[شانشي]] ۾ [[هوڪو آبشار]] شامل آهن.

1986ع ۾ چيني رافٽنگ ٽيمن پهريون ڀيرو زرد درياهه جو مڪمل سفر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blog.westminster.ac.uk/contemporarychina/the-yangtze-river-conquest-rafting-for-chinas-honour/ |title=The Yangtze River conquest: rafting for China's honour}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ زرد درياهه جي مڪمل ڊيگهه تي پيادل هلڻ ۽ سائيڪل ذريعي سفر ڪرڻ جون به ڪامياب ڪوششون ڪيون ويون آهن، جيتوڻيڪ مٿئين وهڪري جا ڪي حصا اهڙا آهن جتي درياهه جي ڪناري تائين پهچ ممڪن ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.josephrock.net/2025/02/next-trip-cycling-yellow-river-from-sea.html |title=Next trip: Cycling Yellow River from Sea}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پيلي ندي]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>0vvup3rxqg9ynygwbq1bmyxzob4gn0w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گروزني</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71630</id>
    <revision>
      <id>390162</id>
      <parentid>286490</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T09:16:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>390162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18588" sha1="2mfpipkb90yc2tftiwgyehiiwaakl60" xml:space="preserve">{{Infobox Russian inhabited locality| en_name                 = گروزني&lt;br&gt;
Grozny
&lt;br&gt;
Грозный (رشین)
| ru_name                 = 
| loc_name1               =Соьлжа-ГӀала 
| loc_lang1               = چیچن
| loc_name2               = 
| loc_lang2               = 
| loc_name3               = 
| loc_lang3               = 
| loc_name4               = 
| loc_lang4               = 
| other_name              = 
| other_lang              = 
| image_skyline           =
| image_caption           = '''گھڙيال جي سوئيءَ جي رخ ۾ مٿان کاٻي پاسي کان:''' اخمد قادروف مسجد، رات جي وقت گروزنيءَ جا منارا، اخمد قادروف واري علائقي جو ھڪ ڏيک، ڊراما ٿيٽر، ولاديمير پٽين اوينيو

| coordinates             = {{coord|43|18|45|N|45|41|55|E|display=inline,title}}
| image_flag              = Flag of Grozny (Chechnya).svg
| flag_caption            =جھنڊو 
| image_coa               = Coat of Arms of Grozny (Chechnya).svg
| coa_caption             =مھر 
| anthem                  = 
| anthem_ref              = 
| holiday                 = 
| holiday_ref             = 
| federal_subject         = [[روس]]
| federal_subject_ref     = 
| adm_district_jur        = 
| adm_district_jur_ref    = 
| adm_inhabloc_jur        = 
| adm_inhabloc_jur_ref    = 
| adm_citydistrict_jur    = 
| adm_citydistrict_type   = 
| adm_citydistrict_jur_ref = 
| adm_selsoviet_jur       = 
| adm_selsoviet_type      = 
| adm_selsoviet_jur_ref   = 
| capital_of              =جمھوريہ چچنيا 
| capital_of_ref          = 
| adm_ctr_of1             =  
| adm_ctr_of1_ref         = &lt;ref name=&quot;Ref162&quot; /&gt; 
| adm_ctr_of2             = 
| adm_ctr_of2_ref         = 
| adm_ctr_of3             = 
| adm_ctr_of3_ref         = 
| inhabloc_cat            =شھر 
| inhabloc_cat_ref        =&lt;ref name=&quot;Ref162&quot; /&gt; 
| inhabloc_type           = 
| inhabloc_type_ref       = 
&lt;!-- municipal status --&gt;
| mun_district_jur        = 
| mun_district_jur_ref    = 
| urban_okrug_jur         = گروزني اوڪرگ
| urban_okrug_jur_ref     = 
| urban_settlement_jur    = 
| urban_settlement_jur_ref = 
| rural_settlement_jur    = 
| rural_settlement_jur_ref = 
| inter_settlement_territory = 
| inter_settlement_territory_ref = 
| mun_admctr_of1          = Grozny Urban Okrug
| mun_admctr_of1_ref      = &lt;ref name=&quot;Ref625&quot; /&gt;
| mun_admctr_of2          = [[Groznensky District|Groznensky Municipal District]]
| mun_admctr_of2_ref      = &lt;ref name=&quot;Ref938&quot; /&gt;
| leader_title            = ميئر
| leader_title_ref        = &lt;ref name=&quot;Mayor&quot;&gt;Charter of Grozny, Article&amp;nbsp;47&lt;/ref&gt;
| leader_name             = مسلم ھاشيف
| leader_name_ref         = &lt;ref name=&quot;MayorNm&quot;&gt;Official website of Grozny. [http://grozmer.ru/vlast/myer-goroda.html], Mayor of Grozny&lt;/ref&gt;
| representative_body     = نائبن جي ڪائونسل
| representative_body_ref = &lt;ref name=&quot;Legis&quot;&gt;Charter of Grozny, Article&amp;nbsp;28&lt;/ref&gt;
&lt;!-- statistics --&gt;
| elevation_m             = 
| area_km2                = 324.16
| area_km2_ref            = 
| pop_2010census          = 271573
| pop_2010census_rank     = 67th
| pop_2010census_ref      = &lt;ref name=&quot;2010Census&quot; /&gt;
| pop_latest              = 
| pop_latest_date         = 
| pop_latest_ref          = 
| population_demonym      = 
| time_zone_ref           = 
&lt;!-- history --&gt;
| established_date        = 1818ع
| established_title       = 
| established_date_ref    = 
| current_cat_date        = 1870ع
| current_cat_date_ref    = 
| abolished_date          = 
| abolished_date_ref      = 
&lt;!-- misc --&gt;
| postal_codes            = 364000
| postal_codes_ref        = 
| dialing_codes           = 8712
| dialing_codes_ref       = 
| website                 = http://www.grozmer.ru
|date=نومبر 2019ع
}}
'''گروزني''' ([[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: Grozny؛ [[روسي ٻولي|روسي]]: розный: پوزنائی؛ چيچن: Соьлжа-ГӀала: سولخا۔گالا؛ {{Audio|Pl-groźny.ogg|ٻُڌو|help=no}}) [[روس]] جي [[چيچنيا|چیچن ريپبلڪ]] (Chechnya Republic) جي گاديءَ جو ھنڌ ۽ وڏي ۾ وڏو شھر آھي. سال 2019ع جي انگن اکرن مطابق ھن شھر جي آبادي 3,01,000 آھي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://russiatrek.org/grozny-city#:~:text=The%20population%20of%20Grozny%20is,km.|title=Grozny city, Russia travel guide|website=russiatrek.org|access-date=2022-03-22}}&lt;/ref&gt; ھي شھر سنزا نديءَ (Sunzha River) جي ڪناري تي آباد آھي.

== نالو ==
گروزني [[روسي ٻولي|روسي ٻوليءَ]] جو لفظ آھي. جنھن جي معنيٰ آھي مضبوط، خوفناڪ يا خطرناڪ.  جيتوڻيڪ ھن شھر جو سرڪاري نالو گروزني آھي پر مقامي ماڻھو ھن کي عام طور تي ”سنزا گالا“  (Соьлжа-Гӏала) سڏيندا آھن جنھن جي معنيٰ آھي ”سنزا نديءَ وارو شھر“.   1996ع ۾ پھرين [[چيچنيا|چچنيا]] جي آزاديءَ واري جنگ دوران [[روس]] کان علحدگي چاھيندڙ مجاھدن ھن شھر جو نالو جوخار قالا (انگريزي: Dzhokhar-Ghala، چچني: Джовхар-ГӀала, Dƶovxar-Ġala) رکيو. جوخار قالا جي سنڌيءَ ۾ معنيٰ آھي ”جوھر جو قلعو“.  اھو نالو ھتان جي پھرئين وزيراعظم جوھر دودايف (Dzhokhar Dudayev) جي اعزاز ۾ چونڊيو ويو ھو. ڊسمبر 2005ع ۾ چچنيا جي اسيمبليءَ  اڪثريتي ووٽ ذريعي ھن شھر جو نالو اخمد قالا (آحمد جو قلعو) منظور ڪيو.  اھو نالو اخدمد قادروف (Akhmad Kadyrov)   جي اعزاز ۾ تجويز ڪيو ويو ھو پر ملڪ جي وزيراعظم ۽ اخمد قادروف جي پٽ رمضان قادروف (Ramzan Kadyrov) اھو نالو رد ڪري ڇڏيو.  

== تاريخ ==
1818ع ۾ روسي جرنيل ايليڪسي پيترووچ يرمولوف (Aleksey Petrovich Yermolov) ھتي ھڪ قلعو تعمير ڪرايو&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/231980002|title=Goroda Rossii.|date=2003|publisher=Drofa|isbn=5-7107-7399-9|edition=Repr. izd|location=Moskva|oclc=231980002}}&lt;/ref&gt;. ان وقت ھتان جا ماڻھو روس جي ھن علائقي ۾ مداخلت خلاف جھوجھد ڪري رھيا ھئا. قلعي جي تعمير دوران ھتان جي مجاھدن ڪيترائي ڀيرا ھن قلعي تي ڪم ڪندڙن تي فائرنگ ڪئي.  ھڪ رات جڏھن ھتان جا ويڙھاڪ قلعي تي بيٺل توپ کڻڻ لاءِ قلعي وٽ پھتا تہ روسي فوجين ھڪ خاص رٿابنديءَ سان حملو ڪري ٻہ سو مجاھدن کي شھيد ڪري ڇڏيو ۽ ڪيترائي زخمي پڻ ڪيا&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315026961|title=The Russian Conquest of the Caucasus|last=Baddeley|first=J. F.|date=2013-11-05|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-80093-1}}&lt;/ref&gt;.  ھن قلعي تي گروزنيا  (Groznaya)  نالو رکيو ويو. ھي قلعو ڪاڪاسس (ڪوھ ڪاف) واري علائقي تي روسي ڪاھ واري زماني ۾ روس جو ھڪ اھم فوجي مرڪز رھيو.  مشھور روسي اديب ليو نڪوليوچ ٽالسٽاءِ (Lev Nikolayevich Tolstoy  ({{Audio|Ru-Lev_Nikolayevich_Tolstoy.ogg|ٻُڌو|help=no}}))، ميخائيل لرمونتوف (Mikhail Lermontov) ۽ ٻين ھن قلعي ۾ پنھنجون خدمتون سرانجام ڏنيون. چچنيا جي روسي سلطنت جو حصو بنجڻ کان پوءِ ھن قلعي جي فوجي حيثيت ختم ٿي وئي ۽ 11 جنوري 1870ع تي ھن ماڳ کي ٽائون جو درجو ڏنو ويو ۽ ھن تي گروزني نالو رکيو ويو. جيتوڻيڪ 1923ع ۾ اھا خبرپئجي چڪي ھئي تہ ھن علائقي ۾ تيل جا وڏا ذخيرا موجود آھن پر 1893ع ۾ ريلوي جي پٽڙي وڇائجڻ کان پوءِ ھتي وڏي پيماني تي تيل جي پيداوار شروع ٿي. [[نوبل انعام|نوبيل انعام]] جي بانيءَ الفريڊ نوبيل بہ  ھتان جي تيل جي صنعت کي ھٿي وٺرائڻ ۾ پنھنجو ڪردار ادا ڪيو.   ان زماني ۾ [[باڪو]] شھر کان پوءِ گروزني شھرروس ۾  تيل جي پيداوار جو  وڏي ۾ وڏو مرڪز ھو&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/57581671|title=Oil and geopolitics in the Caspian Sea Region|date=1999|publisher=Praeger|others=Michael P. Croissant, Bülent Aras|isbn=0-313-04738-3|location=Westport, Conn.|oclc=57581671}}&lt;/ref&gt;.    1900ع ۾ گروزني شھر جي آسپاس تيل جا 116 کوھ کوٽجي چڪا ھئا. ٿوري ئي عرصي ۾ ھي شھر روس جي مختلف آئل فيلڊس جو مرڪز بنجي ويو، جنھن جي نتيجي ۾ ھن شھر جي آبادي تيزيءَ سان وڌڻ لڳي. 1893ع ۾ ھن شھر جي آبادي 15600 ھئي جيڪا 1913ع ۾ 30،400 ٿي وئي. 1914ع ۾ ھتي رائل  ڊچ شيل جھڙي وڏي ڪمپنيءَ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو ۽ ھي شھر  ڪوھ ڪاف يا قفقاز (Causasus) علائقي جي ھڪ وڏي صنعتي شھر طور دنيا جي سامھون آيو&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.       

آڪٽوبر 1917ع واري روسي انقلاب کان ٿورو پوءِ 21 ڊسمبر 2017ع تي انگوشيتيا (Ingushetia)، [[داغستان]] ۽ [[چيچنيا|چچنيا]] پاڻ ۾ ملي ھڪ نئين آزاد ملڪ جو پايو وڌو جنھن کي اترڪوھ ڪاف جي جابلو جمھوريہ  (Mountainous Republic of the Northern Caucasus) نالو ڏنو ويو. 1921ع ۾ [[سوويت يونين]] ھن نئين ملڪ تي حملو ڪري زبردستي ھن کي سوويت يونين جو حصو بنائي ڇڏيو.        

[[ٻين عالمي جنگ|ٻي عالمگير جنگ]] دوران [[جوزف اسٽالن]] چچنيا جي ماڻھن تي الزام ھنيو تہ ھو غدار آھن ۽ [[جرمني|جرمنيءَ]] سان ملي [[سوويت يونين]] کي ختم ڪرڻ چاھين ٿا. نتيجي طور چچنيا جي رھواسين کي زبرستي پنھنجي اباڻي وطن مان تڙي ڪڍيو ويو ۽ انھن جي جاءِ تي اتر اوسيشيا (Ossetia)، ڏکڻ اوسيشيا، [[داغستان]]، [[يوڪرين]]، مرڪزي روس ۽ [[جارجيا]] مان ڌارين جا ڪٽڪ ھن علائقي ۾ وسايا ويا. جلاوطنيءَ واري زماني ۾ اٽڪل 170،000 کان 200،000 چچنيا جا رھواسي  موت جو شڪار ٿيا&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Derluguian|first=Georgi M.|date=2006-12|title=The Lone Wolf and the Bear: Three Centuries of Chechen Defiance of Russian Ruleby Moshe Gammer|url=http://dx.doi.org/10.1002/j.1538-165x.2006.tb01580.x|journal=Political Science Quarterly|volume=121|issue=4|pages=743–744|doi=10.1002/j.1538-165x.2006.tb01580.x|issn=0032-3195}}&lt;/ref&gt;،&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9780511612077|title=Russia Confronts Chechnya|last=Dunlop|first=John B.|date=1998-09-28|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63184-6}}&lt;/ref&gt;. 1956ع کان پوءِ جڏھن اسٽالن جي پاليسين جي مخالفت جا آواز اٿيا تہ چچنيا جي جلاوطن ڪيل اصلوڪن رھواسين کي پنھنجي وطن واپس اچڻ جي اجازت ڏني وئي.  جيتوڻيڪ چچنيا جي اصل وارثن کي واپس اچڻ ڏنو ويو پر سوويت حڪومت پاران ھتي آباد ڪيل لکين ڌارين جي واپسيءَ جي ڪابہ پاليسي نہ ٺاھي وئي. اڪثر نوڪريون ۽ روزگار جا وسيلا ڌارين وٽ ھئا ۽ اصلوڪا ماڻھو بيروزگاريءَ ۽ بدحاليءَ جو شڪار رھيا. نتيجي طور ماڻھن ۾ سوويت يونين کان نفرت ۽ بغاوت جي باھ ڀڙڪي اٿي. گڏوگڏ گروزني شھر نسلي فسادن جو شڪار ٿي ويو.                

سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ جوھر دودايف جي اڳواڻيءَ ۾ چچنيا جي آزاد حڪومت جو اعلان ڪيو ويو ۽ گروزنيءَ کي انھيءَ جي گاديءَ جو ھنڌ بنايو ويو. روس حڪومت چچنيا جي آزاد حڪومت کي ڪيرائڻ جون ڪوششون شروع ڪري ڏنيون. 1994ع ۾ روسي فوجين گروزنيءَ تي بمباري ڪرڻ شروع ڪئي.                 

=== چچنيا جي پھرين جنگ ===
چچنيا جي پھرين جنگ ۾ گروزني شھر روس جي شديد بمباريءَ جو نشانو رھيو. اھا جنگ ڊسمبر 1994ع کان فيبروري 1995ع تائين جاري رھي جنھن ۾ گوزني شھر جو وڏو حصو روسي فوج جي بمباريءَ سبب مٽيءَ جو ڍير بنجي ويو. ھزارين ويڙھاڪ ۽ عام شھري موت جو شڪار ٿيا ۽ سوين ماڻھن کي اجتماعي قبرن ۾ دفنايو ويو. آخرڪار روسي فوجون شھر تي قابض ٿي ويون. نتيجي طور ھتي گوريلا جنگ شروع ٿي وئي. ھتان جا ويڙھاڪ اچانڪ حملا ڪري روسي فوجن جون ننڊون حرام ڪندا رھيا. آگسٽ 1996ع ۾ 1500 کان 3000 ويڙھاڪن حملو ڪري روسي فوج کي زبردست نقصان پھچايو۽ شھر تي قبضو ڪري ورتو.
=== چچنيا جي ٻي جنگ ===
25 آڪٽوبر 1999ع تي روسي فوجين گروزنيءَ تي شديد بمباري ڪئي. بيلاسٽڪ ميزائلن جي حملن ۾ 140 کان وڌيڪ عام شھري پنھنجون حياتيون وڃائي ويٺا. گروزنيءَ جي ڪيترين ئي عمارتن ۽ ٻئي انفااسٽريڪچر کي تباھ ڪيو ويو. فيبروري 2000ع ۾ روسي فوجين گروزني شھر تي مڪمل ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. روسي فوج ھتان جي ويڙھاڪن کي شھر ڇڏي وڃڻ جي اجازت ڏيڻ جو اعلان ڪيو، پر گروزني شھر کان الخان قلا ڳوٺ واري رستي تي مائين ۽ ڌماڪيدار مادا وڇائي ڇڏيا ھئا. ويڙھاڪ جڏھن شھر ڇڏي انھيءَ ڳوٺ طرف وڃڻ لڳا تہ  اھي ڌماڪيدار مادا ڦاٽي پيا جنھن جي نتيجي ۾ گروزنيءَ جو ميئر ۽ ويڙھاڪن جا ڪئين ڪمانڊر شھيد ٿي ويا. روسي فوج ھن شھر جا اڪثر علائقا نيست ۽ نابود ڪري ڇڏيا. 2003ع ۾ [[گڏيل قومون|اقوام متحدہ]] گروزني شھر کي دنيا جو سڀ کان تباھ حال شھر قرار ڏنو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/6414603.stm|title=Scars remain amid Chechen revival|date=2007-03-03|access-date=2022-03-24|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;. 

== جنگين کان پوءِ وارو دور ==
[[File:Grozny-City Towers Facade Clocks.jpg|thumb|گروزني شھر جا ٽاور]]
[[File:City of Grozny in 2011.jpg|thumb|2011ع ۾ گروزني شھر]]
[[File:Грозный-2019 (08).jpg|thumb|گروزني جو گلن جو باغ (2019ع)]]
2003ع کان وٺي ھن شھر جي ٻيھر آبادڪاريءَ جو ڪم شروع ٿيو آھي. جنگ کان پھرين ھتي ڪئين ڪارخانا قائم ھئا انھن مان ڪجهه کي ٻيھر بحال ڪيو ويو آھي. شھر جي گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو سرشتو، پاڻي، بجلي ۽ ھيٽنگ سسٽم بحال ڪيو ويو آھي. شھر جا 250 ڪلوميٽرن ۾ ڦھليل رستا، 13 پلون، 900 دوڪان ۽ اڪثر رھائشي علائقا مرمت ڪري استعمال جي لائق بنايا ويا آھن. 2005ع ۾ ريل سروس ۽ 2007ع ۾ ھوائي اڏو بحال ڪيو ويو آھي. 16 نومبر 2009ع تي پھرين بين الاقوامي پرواز حاجين کي کڻي [[سعودي عرب]] رواني ٿي. 

16 آڪٽوبر 2008ع تي ھتان جي اخمد قادروف جامع مسجد عوام لاءِ کولي وئي. ھيءَ [[يُورَپ|يورپ]] جي وڏين مسجدن مان ھڪ آھي.

== انتظامي جوڙجڪ ==
گروزني جمھوريہ چچنيا جي گاديءَ جو ھنڌ آھي. ھن کي  شھري اڪرگ (Grozny Urban Okrug) جو درجو پڻ حاصل آھي. اڪرگ ھڪ انتظامي يونٽ جو نالو آھي جيڪو ضلعي جي برابر آھي. ھي شھر ھتان جي ميونسپل ڪارپوريشن جو مرڪز پڻ آھي. شھر جو انتظامي سربراھ ميئر آھي. شھر ۽ ان جي پسگردائيءَ کي انتظامي طور چئن ضلعن ۾ ورھايو ويو آھي.

== تعليم ==
ھن شھر ۾ اعليٰ تعليم جا ھيٺيان ادارا قائم آھن:

* چچنيا جي اسٽيٽ يونيورسٽي  
* چچنيا پيڊاگوگيڪل انسٽيٽيوٽ (استادن جي سکيا جو ادارو)
* گوزني اسٽيٽ آئل ٽيڪنيڪل يونيورسٽي
[[File:Спорткомрлекс им. А,А - Х Кадырова.jpg|thumb|فوٽ بال اسٽيڊيم]]

== رانديون ==
فوٽ بال ھتان جي سڀ کان مقبول راند آھي. ھتان جي ”اخمت گروزني فوٽ بال ڪلب“ روس جي مڃيل فوٽ بال ڪلبن ۾ شمار ٿئي ٿي. ھن ڪلب جو پنھنجو اسٽيڊيم آھي جنھن کي اخمت اسٽيڊيم ڪوٺيو وڃي ٿو. امضان قدروف ھن فوٽ بال ڪلب جو مالڪ آھي. ھتي 2015ع ۾ ”فورٽ گروزني“ جي نالي سان موٽر ريسنگ جو ھڪ وڏو ڪامپليڪس قائم ڪيو ويو.

== جاگرافي ==
ھي شھر سنزا نديءَ جي ڪناري تي آباد آھي. ھي شھر ڪوھ ڪاف جبلن جي قطار کان اٽڪل 80 ڪلوميٽر (50 ميل) اتر ۾ آباد آھي. ھتان جي موسم گھميل براعظمي آھي (ڪوپن: Dfa). ھتي اونھاري ۾ گرمي ۽ سياري ۾ ٿڌ پوي ٿي. اونھاري جي شروع ۾ چڱي خاصي برسات پوي ٿي. 

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گروزني]]
[[زمرو:چچنيا]]
[[زمرو:راڄڌانيون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]]</text>
      <sha1>2mfpipkb90yc2tftiwgyehiiwaakl60</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390164</id>
      <parentid>390162</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T09:26:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>390164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18666" sha1="8c5fjr9vr80bzu3cuh8x26pv436vre0" xml:space="preserve">{{Infobox Russian inhabited locality| en_name                 = گروزني&lt;br&gt;
Grozny
&lt;br&gt;
Грозный (رشین)
| ru_name                 = 
| loc_name1               =Соьлжа-ГӀала 
| loc_lang1               = چیچن
| loc_name2               = 
| loc_lang2               = 
| loc_name3               = 
| loc_lang3               = 
| loc_name4               = 
| loc_lang4               = 
| other_name              = 
| other_lang              = 
| image_skyline           =
| image_caption           = '''گھڙيال جي سوئيءَ جي رخ ۾ مٿان کاٻي پاسي کان:''' اخمد قادروف مسجد، رات جي وقت گروزنيءَ جا منارا، اخمد قادروف واري علائقي جو ھڪ ڏيک، ڊراما ٿيٽر، ولاديمير پٽين اوينيو

| coordinates             = {{coord|43|18|45|N|45|41|55|E|display=inline,title}}
| image_flag              = Flag of Grozny (Chechnya).svg
| flag_caption            =جھنڊو 
| image_coa               = Coat of Arms of Grozny (Chechnya).svg
| coa_caption             =مھر 
| anthem                  = 
| anthem_ref              = 
| holiday                 = 
| holiday_ref             = 
| federal_subject         = [[روس]]
| federal_subject_ref     = 
| adm_district_jur        = 
| adm_district_jur_ref    = 
| adm_inhabloc_jur        = 
| adm_inhabloc_jur_ref    = 
| adm_citydistrict_jur    = 
| adm_citydistrict_type   = 
| adm_citydistrict_jur_ref = 
| adm_selsoviet_jur       = 
| adm_selsoviet_type      = 
| adm_selsoviet_jur_ref   = 
| capital_of              =جمھوريہ چچنيا 
| capital_of_ref          = 
| adm_ctr_of1             =  
| adm_ctr_of1_ref         = &lt;ref name=&quot;Ref162&quot; /&gt; 
| adm_ctr_of2             = 
| adm_ctr_of2_ref         = 
| adm_ctr_of3             = 
| adm_ctr_of3_ref         = 
| inhabloc_cat            =شھر 
| inhabloc_cat_ref        =&lt;ref name=&quot;Ref162&quot; /&gt; 
| inhabloc_type           = 
| inhabloc_type_ref       = 
&lt;!-- municipal status --&gt;
| mun_district_jur        = 
| mun_district_jur_ref    = 
| urban_okrug_jur         = گروزني اوڪرگ
| urban_okrug_jur_ref     = 
| urban_settlement_jur    = 
| urban_settlement_jur_ref = 
| rural_settlement_jur    = 
| rural_settlement_jur_ref = 
| inter_settlement_territory = 
| inter_settlement_territory_ref = 
| mun_admctr_of1          = Grozny Urban Okrug
| mun_admctr_of1_ref      = &lt;ref name=&quot;Ref625&quot; /&gt;
| mun_admctr_of2          = [[Groznensky District|Groznensky Municipal District]]
| mun_admctr_of2_ref      = &lt;ref name=&quot;Ref938&quot; /&gt;
| leader_title            = ميئر
| leader_title_ref        = &lt;ref name=&quot;Mayor&quot;&gt;Charter of Grozny, Article&amp;nbsp;47&lt;/ref&gt;
| leader_name             = مسلم ھاشيف
| leader_name_ref         = &lt;ref name=&quot;MayorNm&quot;&gt;Official website of Grozny. [http://grozmer.ru/vlast/myer-goroda.html], Mayor of Grozny&lt;/ref&gt;
| representative_body     = نائبن جي ڪائونسل
| representative_body_ref = &lt;ref name=&quot;Legis&quot;&gt;Charter of Grozny, Article&amp;nbsp;28&lt;/ref&gt;
&lt;!-- statistics --&gt;
| elevation_m             = 
| area_km2                = 324.16
| area_km2_ref            = 
| pop_2010census          = 271573
| pop_2010census_rank     = 67th
| pop_2010census_ref      = &lt;ref name=&quot;2010Census&quot; /&gt;
| pop_latest              = 
| pop_latest_date         = 
| pop_latest_ref          = 
| population_demonym      = 
| time_zone_ref           = 
&lt;!-- history --&gt;
| established_date        = 1818ع
| established_title       = 
| established_date_ref    = 
| current_cat_date        = 1870ع
| current_cat_date_ref    = 
| abolished_date          = 
| abolished_date_ref      = 
&lt;!-- misc --&gt;
| postal_codes            = 364000
| postal_codes_ref        = 
| dialing_codes           = 8712
| dialing_codes_ref       = 
| website                 = http://www.grozmer.ru
|date=نومبر 2019ع
}}
'''گروزني''' ([[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: Grozny؛ [[روسي ٻولي|روسي]]: розный: پوزنائی؛ چيچن: Соьлжа-ГӀала: سولخا۔گالا؛ {{Audio|Pl-groźny.ogg|ٻُڌو|help=no}}) [[روس]] جي [[چيچنيا|چیچن ريپبلڪ]] (Chechnya Republic) جي گاديءَ جو ھنڌ ۽ وڏي ۾ وڏو شھر آھي. سال 2019ع جي انگن اکرن مطابق ھن شھر جي آبادي 3,01,000 آھي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://russiatrek.org/grozny-city#:~:text=The%20population%20of%20Grozny%20is,km.|title=Grozny city, Russia travel guide|website=russiatrek.org|access-date=2022-03-22}}&lt;/ref&gt; ھي شھر سنزا نديءَ (Sunzha River) جي ڪناري تي آباد آھي.

== نالو ==
گروزني [[روسي ٻولي|روسي ٻوليءَ]] جو لفظ آھي. جنھن جي معنيٰ آھي مضبوط، خوفناڪ يا خطرناڪ.  جيتوڻيڪ ھن شھر جو سرڪاري نالو گروزني آھي پر مقامي ماڻھو ھن کي عام طور تي ”سنزا گالا“  (Соьлжа-Гӏала) سڏيندا آھن جنھن جي معنيٰ آھي ”سنزا نديءَ وارو شھر“.   1996ع ۾ پھرين [[چيچنيا|چچنيا]] جي آزاديءَ واري جنگ دوران [[روس]] کان علحدگي چاھيندڙ مجاھدن ھن شھر جو نالو جوخار قالا (انگريزي: Dzhokhar-Ghala، چچني: Джовхар-ГӀала, Dƶovxar-Ġala) رکيو. جوخار قالا جي سنڌيءَ ۾ معنيٰ آھي ”جوھر جو قلعو“.  اھو نالو ھتان جي پھرئين وزيراعظم جوھر دودايف (Dzhokhar Dudayev) جي اعزاز ۾ چونڊيو ويو ھو. ڊسمبر 2005ع ۾ چچنيا جي اسيمبليءَ  اڪثريتي ووٽ ذريعي ھن شھر جو نالو اخمد قالا (آحمد جو قلعو) منظور ڪيو.  اھو نالو اخدمد قادروف (Akhmad Kadyrov)   جي اعزاز ۾ تجويز ڪيو ويو ھو پر ملڪ جي وزيراعظم ۽ اخمد قادروف جي پٽ رمضان قادروف (Ramzan Kadyrov) اھو نالو رد ڪري ڇڏيو.  

== تاريخ ==
1818ع ۾ روسي جرنيل ايليڪسي پيترووچ يرمولوف (Aleksey Petrovich Yermolov) ھتي ھڪ قلعو تعمير ڪرايو&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/231980002|title=Goroda Rossii.|date=2003|publisher=Drofa|isbn=5-7107-7399-9|edition=Repr. izd|location=Moskva|oclc=231980002}}&lt;/ref&gt;. ان وقت ھتان جا ماڻھو روس جي ھن علائقي ۾ مداخلت خلاف جھوجھد ڪري رھيا ھئا. قلعي جي تعمير دوران ھتان جي مجاھدن ڪيترائي ڀيرا ھن قلعي تي ڪم ڪندڙن تي فائرنگ ڪئي.  ھڪ رات جڏھن ھتان جا ويڙھاڪ قلعي تي بيٺل توپ کڻڻ لاءِ قلعي وٽ پھتا تہ روسي فوجين ھڪ خاص رٿابنديءَ سان حملو ڪري ٻہ سو مجاھدن کي شھيد ڪري ڇڏيو ۽ ڪيترائي زخمي پڻ ڪيا&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315026961|title=The Russian Conquest of the Caucasus|last=Baddeley|first=J. F.|date=2013-11-05|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-80093-1}}&lt;/ref&gt;.  ھن قلعي تي گروزنيا  (Groznaya)  نالو رکيو ويو. ھي قلعو ڪاڪاسس (ڪوھ ڪاف) واري علائقي تي روسي ڪاھ واري زماني ۾ روس جو ھڪ اھم فوجي مرڪز رھيو.  مشھور روسي اديب ليو نڪوليوچ ٽالسٽاءِ (Lev Nikolayevich Tolstoy  ({{Audio|Ru-Lev_Nikolayevich_Tolstoy.ogg|ٻُڌو|help=no}}))، ميخائيل لرمونتوف (Mikhail Lermontov) ۽ ٻين ھن قلعي ۾ پنھنجون خدمتون سرانجام ڏنيون. چچنيا جي روسي سلطنت جو حصو بنجڻ کان پوءِ ھن قلعي جي فوجي حيثيت ختم ٿي وئي ۽ 11 جنوري 1870ع تي ھن ماڳ کي ٽائون جو درجو ڏنو ويو ۽ ھن تي گروزني نالو رکيو ويو. جيتوڻيڪ 1923ع ۾ اھا خبرپئجي چڪي ھئي تہ ھن علائقي ۾ تيل جا وڏا ذخيرا موجود آھن پر 1893ع ۾ ريلوي جي پٽڙي وڇائجڻ کان پوءِ ھتي وڏي پيماني تي تيل جي پيداوار شروع ٿي. [[نوبل انعام|نوبيل انعام]] جي بانيءَ الفريڊ نوبيل بہ  ھتان جي تيل جي صنعت کي ھٿي وٺرائڻ ۾ پنھنجو ڪردار ادا ڪيو.   ان زماني ۾ [[باڪو]] شھر کان پوءِ گروزني شھرروس ۾  تيل جي پيداوار جو  وڏي ۾ وڏو مرڪز ھو&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/57581671|title=Oil and geopolitics in the Caspian Sea Region|date=1999|publisher=Praeger|others=Michael P. Croissant, Bülent Aras|isbn=0-313-04738-3|location=Westport, Conn.|oclc=57581671}}&lt;/ref&gt;.    1900ع ۾ گروزني شھر جي آسپاس تيل جا 116 کوھ کوٽجي چڪا ھئا. ٿوري ئي عرصي ۾ ھي شھر روس جي مختلف آئل فيلڊس جو مرڪز بنجي ويو، جنھن جي نتيجي ۾ ھن شھر جي آبادي تيزيءَ سان وڌڻ لڳي. 1893ع ۾ ھن شھر جي آبادي 15600 ھئي جيڪا 1913ع ۾ 30،400 ٿي وئي. 1914ع ۾ ھتي رائل  ڊچ شيل جھڙي وڏي ڪمپنيءَ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو ۽ ھي شھر  ڪوھ ڪاف يا قفقاز (Causasus) علائقي جي ھڪ وڏي صنعتي شھر طور دنيا جي سامھون آيو&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.       

آڪٽوبر 1917ع واري روسي انقلاب کان ٿورو پوءِ 21 ڊسمبر 2017ع تي انگوشيتيا (Ingushetia)، [[داغستان]] ۽ [[چيچنيا|چچنيا]] پاڻ ۾ ملي ھڪ نئين آزاد ملڪ جو پايو وڌو جنھن کي اترڪوھ ڪاف جي جابلو جمھوريہ  (Mountainous Republic of the Northern Caucasus) نالو ڏنو ويو. 1921ع ۾ [[سوويت يونين]] ھن نئين ملڪ تي حملو ڪري زبردستي ھن کي سوويت يونين جو حصو بنائي ڇڏيو.        

[[ٻين عالمي جنگ|ٻي عالمگير جنگ]] دوران [[جوزف اسٽالن]] چچنيا جي ماڻھن تي الزام ھنيو تہ ھو غدار آھن ۽ [[جرمني|جرمنيءَ]] سان ملي [[سوويت يونين]] کي ختم ڪرڻ چاھين ٿا. نتيجي طور چچنيا جي رھواسين کي زبرستي پنھنجي اباڻي وطن مان تڙي ڪڍيو ويو ۽ انھن جي جاءِ تي اتر اوسيشيا (Ossetia)، ڏکڻ اوسيشيا، [[داغستان]]، [[يوڪرين]]، مرڪزي روس ۽ [[جارجيا]] مان ڌارين جا ڪٽڪ ھن علائقي ۾ وسايا ويا. جلاوطنيءَ واري زماني ۾ اٽڪل 170،000 کان 200،000 چچنيا جا رھواسي  موت جو شڪار ٿيا&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Derluguian|first=Georgi M.|date=2006-12|title=The Lone Wolf and the Bear: Three Centuries of Chechen Defiance of Russian Ruleby Moshe Gammer|url=http://dx.doi.org/10.1002/j.1538-165x.2006.tb01580.x|journal=Political Science Quarterly|volume=121|issue=4|pages=743–744|doi=10.1002/j.1538-165x.2006.tb01580.x|issn=0032-3195}}&lt;/ref&gt;،&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9780511612077|title=Russia Confronts Chechnya|last=Dunlop|first=John B.|date=1998-09-28|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63184-6}}&lt;/ref&gt;. 1956ع کان پوءِ جڏھن اسٽالن جي پاليسين جي مخالفت جا آواز اٿيا تہ چچنيا جي جلاوطن ڪيل اصلوڪن رھواسين کي پنھنجي وطن واپس اچڻ جي اجازت ڏني وئي.  جيتوڻيڪ چچنيا جي اصل وارثن کي واپس اچڻ ڏنو ويو پر سوويت حڪومت پاران ھتي آباد ڪيل لکين ڌارين جي واپسيءَ جي ڪابہ پاليسي نہ ٺاھي وئي. اڪثر نوڪريون ۽ روزگار جا وسيلا ڌارين وٽ ھئا ۽ اصلوڪا ماڻھو بيروزگاريءَ ۽ بدحاليءَ جو شڪار رھيا. نتيجي طور ماڻھن ۾ سوويت يونين کان نفرت ۽ بغاوت جي باھ ڀڙڪي اٿي. گڏوگڏ گروزني شھر نسلي فسادن جو شڪار ٿي ويو.                

سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ جوھر دودايف جي اڳواڻيءَ ۾ چچنيا جي آزاد حڪومت جو اعلان ڪيو ويو ۽ گروزنيءَ کي انھيءَ جي گاديءَ جو ھنڌ بنايو ويو. روس حڪومت چچنيا جي آزاد حڪومت کي ڪيرائڻ جون ڪوششون شروع ڪري ڏنيون. 1994ع ۾ روسي فوجين گروزنيءَ تي بمباري ڪرڻ شروع ڪئي.                 

=== چچنيا جي پھرين جنگ ===
چچنيا جي پھرين جنگ ۾ گروزني شھر روس جي شديد بمباريءَ جو نشانو رھيو. اھا جنگ ڊسمبر 1994ع کان فيبروري 1995ع تائين جاري رھي جنھن ۾ گوزني شھر جو وڏو حصو روسي فوج جي بمباريءَ سبب مٽيءَ جو ڍير بنجي ويو. ھزارين ويڙھاڪ ۽ عام شھري موت جو شڪار ٿيا ۽ سوين ماڻھن کي اجتماعي قبرن ۾ دفنايو ويو. آخرڪار روسي فوجون شھر تي قابض ٿي ويون. نتيجي طور ھتي گوريلا جنگ شروع ٿي وئي. ھتان جا ويڙھاڪ اچانڪ حملا ڪري روسي فوجن جون ننڊون حرام ڪندا رھيا. آگسٽ 1996ع ۾ 1500 کان 3000 ويڙھاڪن حملو ڪري روسي فوج کي زبردست نقصان پھچايو۽ شھر تي قبضو ڪري ورتو.
=== چچنيا جي ٻي جنگ ===
25 آڪٽوبر 1999ع تي روسي فوجين گروزنيءَ تي شديد بمباري ڪئي. بيلاسٽڪ ميزائلن جي حملن ۾ 140 کان وڌيڪ عام شھري پنھنجون حياتيون وڃائي ويٺا. گروزنيءَ جي ڪيترين ئي عمارتن ۽ ٻئي انفااسٽريڪچر کي تباھ ڪيو ويو. فيبروري 2000ع ۾ روسي فوجين گروزني شھر تي مڪمل ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. روسي فوج ھتان جي ويڙھاڪن کي شھر ڇڏي وڃڻ جي اجازت ڏيڻ جو اعلان ڪيو، پر گروزني شھر کان الخان قلا ڳوٺ واري رستي تي مائين ۽ ڌماڪيدار مادا وڇائي ڇڏيا ھئا. ويڙھاڪ جڏھن شھر ڇڏي انھيءَ ڳوٺ طرف وڃڻ لڳا تہ  اھي ڌماڪيدار مادا ڦاٽي پيا جنھن جي نتيجي ۾ گروزنيءَ جو ميئر ۽ ويڙھاڪن جا ڪئين ڪمانڊر شھيد ٿي ويا. روسي فوج ھن شھر جا اڪثر علائقا نيست ۽ نابود ڪري ڇڏيا. 2003ع ۾ [[گڏيل قومون|اقوام متحدہ]] گروزني شھر کي دنيا جو سڀ کان تباھ حال شھر قرار ڏنو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/6414603.stm|title=Scars remain amid Chechen revival|date=2007-03-03|access-date=2022-03-24|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;. 

== جنگين کان پوءِ وارو دور ==
[[File:Grozny-City Towers Facade Clocks.jpg|thumb|گروزني شھر جا ٽاور]]
[[File:City of Grozny in 2011.jpg|thumb|2011ع ۾ گروزني شھر]]
[[File:Грозный-2019 (08).jpg|thumb|گروزني جو گلن جو باغ (2019ع)]]
2003ع کان وٺي ھن شھر جي ٻيھر آبادڪاريءَ جو ڪم شروع ٿيو آھي. جنگ کان پھرين ھتي ڪئين ڪارخانا قائم ھئا انھن مان ڪجهه کي ٻيھر بحال ڪيو ويو آھي. شھر جي گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو سرشتو، پاڻي، بجلي ۽ ھيٽنگ سسٽم بحال ڪيو ويو آھي. شھر جا 250 ڪلوميٽرن ۾ ڦھليل رستا، 13 پلون، 900 دوڪان ۽ اڪثر رھائشي علائقا مرمت ڪري استعمال جي لائق بنايا ويا آھن. 2005ع ۾ ريل سروس ۽ 2007ع ۾ ھوائي اڏو بحال ڪيو ويو آھي. 16 نومبر 2009ع تي پھرين بين الاقوامي پرواز حاجين کي کڻي [[سعودي عرب]] رواني ٿي. 

16 آڪٽوبر 2008ع تي ھتان جي اخمد قادروف جامع مسجد عوام لاءِ کولي وئي. ھيءَ [[يُورَپ|يورپ]] جي وڏين مسجدن مان ھڪ آھي.

== انتظامي جوڙجڪ ==
گروزني جمھوريہ چچنيا جي گاديءَ جو ھنڌ آھي. ھن کي  شھري اڪرگ (Grozny Urban Okrug) جو درجو پڻ حاصل آھي. اڪرگ ھڪ انتظامي يونٽ جو نالو آھي جيڪو ضلعي جي برابر آھي. ھي شھر ھتان جي ميونسپل ڪارپوريشن جو مرڪز پڻ آھي. شھر جو انتظامي سربراھ ميئر آھي. شھر ۽ ان جي پسگردائيءَ کي انتظامي طور چئن ضلعن ۾ ورھايو ويو آھي.

== تعليم ==
ھن شھر ۾ اعليٰ تعليم جا ھيٺيان ادارا قائم آھن:

* چچنيا جي اسٽيٽ يونيورسٽي  
* چچنيا پيڊاگوگيڪل انسٽيٽيوٽ (استادن جي سکيا جو ادارو)
* گوزني اسٽيٽ آئل ٽيڪنيڪل يونيورسٽي
[[File:Спорткомрлекс им. А,А - Х Кадырова.jpg|thumb|فوٽ بال اسٽيڊيم]]

== رانديون ==
فوٽ بال ھتان جي سڀ کان مقبول راند آھي. ھتان جي ”اخمت گروزني فوٽ بال ڪلب“ روس جي مڃيل فوٽ بال ڪلبن ۾ شمار ٿئي ٿي. ھن ڪلب جو پنھنجو اسٽيڊيم آھي جنھن کي اخمت اسٽيڊيم ڪوٺيو وڃي ٿو. امضان قدروف ھن فوٽ بال ڪلب جو مالڪ آھي. ھتي 2015ع ۾ ”فورٽ گروزني“ جي نالي سان موٽر ريسنگ جو ھڪ وڏو ڪامپليڪس قائم ڪيو ويو.

== جاگرافي ==
ھي شھر سنزا نديءَ جي ڪناري تي آباد آھي. ھي شھر ڪوھ ڪاف جبلن جي قطار کان اٽڪل 80 ڪلوميٽر (50 ميل) اتر ۾ آباد آھي. ھتان جي موسم گھميل براعظمي آھي (ڪوپن: Dfa). ھتي اونھاري ۾ گرمي ۽ سياري ۾ ٿڌ پوي ٿي. اونھاري جي شروع ۾ چڱي خاصي برسات پوي ٿي. 

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گروزني]]
[[زمرو:چچنيا]]
[[زمرو:راڄڌانيون]]
[[زمرو:چيچنيا ۾ شهر]]
[[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]]
[[زمرو:روس ۾ راڄڌانيون]]</text>
      <sha1>8c5fjr9vr80bzu3cuh8x26pv436vre0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390167</id>
      <parentid>390164</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T09:28:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>390167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18588" sha1="rxmzkbqoqapwlsvp7dkl9rs50gw14zl" xml:space="preserve">{{Infobox Russian inhabited locality| en_name                 = گروزني&lt;br&gt;
Grozny
&lt;br&gt;
Грозный (رشین)
| ru_name                 = 
| loc_name1               =Соьлжа-ГӀала 
| loc_lang1               = چیچن
| loc_name2               = 
| loc_lang2               = 
| loc_name3               = 
| loc_lang3               = 
| loc_name4               = 
| loc_lang4               = 
| other_name              = 
| other_lang              = 
| image_skyline           =
| image_caption           = '''گھڙيال جي سوئيءَ جي رخ ۾ مٿان کاٻي پاسي کان:''' اخمد قادروف مسجد، رات جي وقت گروزنيءَ جا منارا، اخمد قادروف واري علائقي جو ھڪ ڏيک، ڊراما ٿيٽر، ولاديمير پٽين اوينيو

| coordinates             = {{coord|43|18|45|N|45|41|55|E|display=inline,title}}
| image_flag              = Flag of Grozny (Chechnya).svg
| flag_caption            =جھنڊو 
| image_coa               = Coat of Arms of Grozny (Chechnya).svg
| coa_caption             =مھر 
| anthem                  = 
| anthem_ref              = 
| holiday                 = 
| holiday_ref             = 
| federal_subject         = [[روس]]
| federal_subject_ref     = 
| adm_district_jur        = 
| adm_district_jur_ref    = 
| adm_inhabloc_jur        = 
| adm_inhabloc_jur_ref    = 
| adm_citydistrict_jur    = 
| adm_citydistrict_type   = 
| adm_citydistrict_jur_ref = 
| adm_selsoviet_jur       = 
| adm_selsoviet_type      = 
| adm_selsoviet_jur_ref   = 
| capital_of              =جمھوريہ چچنيا 
| capital_of_ref          = 
| adm_ctr_of1             =  
| adm_ctr_of1_ref         = &lt;ref name=&quot;Ref162&quot; /&gt; 
| adm_ctr_of2             = 
| adm_ctr_of2_ref         = 
| adm_ctr_of3             = 
| adm_ctr_of3_ref         = 
| inhabloc_cat            =شھر 
| inhabloc_cat_ref        =&lt;ref name=&quot;Ref162&quot; /&gt; 
| inhabloc_type           = 
| inhabloc_type_ref       = 
&lt;!-- municipal status --&gt;
| mun_district_jur        = 
| mun_district_jur_ref    = 
| urban_okrug_jur         = گروزني اوڪرگ
| urban_okrug_jur_ref     = 
| urban_settlement_jur    = 
| urban_settlement_jur_ref = 
| rural_settlement_jur    = 
| rural_settlement_jur_ref = 
| inter_settlement_territory = 
| inter_settlement_territory_ref = 
| mun_admctr_of1          = Grozny Urban Okrug
| mun_admctr_of1_ref      = &lt;ref name=&quot;Ref625&quot; /&gt;
| mun_admctr_of2          = [[Groznensky District|Groznensky Municipal District]]
| mun_admctr_of2_ref      = &lt;ref name=&quot;Ref938&quot; /&gt;
| leader_title            = ميئر
| leader_title_ref        = &lt;ref name=&quot;Mayor&quot;&gt;Charter of Grozny, Article&amp;nbsp;47&lt;/ref&gt;
| leader_name             = مسلم ھاشيف
| leader_name_ref         = &lt;ref name=&quot;MayorNm&quot;&gt;Official website of Grozny. [http://grozmer.ru/vlast/myer-goroda.html], Mayor of Grozny&lt;/ref&gt;
| representative_body     = نائبن جي ڪائونسل
| representative_body_ref = &lt;ref name=&quot;Legis&quot;&gt;Charter of Grozny, Article&amp;nbsp;28&lt;/ref&gt;
&lt;!-- statistics --&gt;
| elevation_m             = 
| area_km2                = 324.16
| area_km2_ref            = 
| pop_2010census          = 271573
| pop_2010census_rank     = 67th
| pop_2010census_ref      = &lt;ref name=&quot;2010Census&quot; /&gt;
| pop_latest              = 
| pop_latest_date         = 
| pop_latest_ref          = 
| population_demonym      = 
| time_zone_ref           = 
&lt;!-- history --&gt;
| established_date        = 1818ع
| established_title       = 
| established_date_ref    = 
| current_cat_date        = 1870ع
| current_cat_date_ref    = 
| abolished_date          = 
| abolished_date_ref      = 
&lt;!-- misc --&gt;
| postal_codes            = 364000
| postal_codes_ref        = 
| dialing_codes           = 8712
| dialing_codes_ref       = 
| website                 = http://www.grozmer.ru
|date=نومبر 2019ع
}}
'''گروزني''' ([[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: Grozny؛ [[روسي ٻولي|روسي]]: розный: پوزنائی؛ چيچن: Соьлжа-ГӀала: سولخا۔گالا؛ {{Audio|Pl-groźny.ogg|ٻُڌو|help=no}}) [[روس]] جي [[چيچنيا|چیچن ريپبلڪ]] (Chechnya Republic) جي گاديءَ جو ھنڌ ۽ وڏي ۾ وڏو شھر آھي. سال 2019ع جي انگن اکرن مطابق ھن شھر جي آبادي 3,01,000 آھي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://russiatrek.org/grozny-city#:~:text=The%20population%20of%20Grozny%20is,km.|title=Grozny city, Russia travel guide|website=russiatrek.org|access-date=2022-03-22}}&lt;/ref&gt; ھي شھر سنزا نديءَ (Sunzha River) جي ڪناري تي آباد آھي.

== نالو ==
گروزني [[روسي ٻولي|روسي ٻوليءَ]] جو لفظ آھي. جنھن جي معنيٰ آھي مضبوط، خوفناڪ يا خطرناڪ.  جيتوڻيڪ ھن شھر جو سرڪاري نالو گروزني آھي پر مقامي ماڻھو ھن کي عام طور تي ”سنزا گالا“  (Соьлжа-Гӏала) سڏيندا آھن جنھن جي معنيٰ آھي ”سنزا نديءَ وارو شھر“.   1996ع ۾ پھرين [[چيچنيا|چچنيا]] جي آزاديءَ واري جنگ دوران [[روس]] کان علحدگي چاھيندڙ مجاھدن ھن شھر جو نالو جوخار قالا (انگريزي: Dzhokhar-Ghala، چچني: Джовхар-ГӀала, Dƶovxar-Ġala) رکيو. جوخار قالا جي سنڌيءَ ۾ معنيٰ آھي ”جوھر جو قلعو“.  اھو نالو ھتان جي پھرئين وزيراعظم جوھر دودايف (Dzhokhar Dudayev) جي اعزاز ۾ چونڊيو ويو ھو. ڊسمبر 2005ع ۾ چچنيا جي اسيمبليءَ  اڪثريتي ووٽ ذريعي ھن شھر جو نالو اخمد قالا (آحمد جو قلعو) منظور ڪيو.  اھو نالو اخدمد قادروف (Akhmad Kadyrov)   جي اعزاز ۾ تجويز ڪيو ويو ھو پر ملڪ جي وزيراعظم ۽ اخمد قادروف جي پٽ رمضان قادروف (Ramzan Kadyrov) اھو نالو رد ڪري ڇڏيو.  

== تاريخ ==
1818ع ۾ روسي جرنيل ايليڪسي پيترووچ يرمولوف (Aleksey Petrovich Yermolov) ھتي ھڪ قلعو تعمير ڪرايو&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/231980002|title=Goroda Rossii.|date=2003|publisher=Drofa|isbn=5-7107-7399-9|edition=Repr. izd|location=Moskva|oclc=231980002}}&lt;/ref&gt;. ان وقت ھتان جا ماڻھو روس جي ھن علائقي ۾ مداخلت خلاف جھوجھد ڪري رھيا ھئا. قلعي جي تعمير دوران ھتان جي مجاھدن ڪيترائي ڀيرا ھن قلعي تي ڪم ڪندڙن تي فائرنگ ڪئي.  ھڪ رات جڏھن ھتان جا ويڙھاڪ قلعي تي بيٺل توپ کڻڻ لاءِ قلعي وٽ پھتا تہ روسي فوجين ھڪ خاص رٿابنديءَ سان حملو ڪري ٻہ سو مجاھدن کي شھيد ڪري ڇڏيو ۽ ڪيترائي زخمي پڻ ڪيا&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315026961|title=The Russian Conquest of the Caucasus|last=Baddeley|first=J. F.|date=2013-11-05|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-80093-1}}&lt;/ref&gt;.  ھن قلعي تي گروزنيا  (Groznaya)  نالو رکيو ويو. ھي قلعو ڪاڪاسس (ڪوھ ڪاف) واري علائقي تي روسي ڪاھ واري زماني ۾ روس جو ھڪ اھم فوجي مرڪز رھيو.  مشھور روسي اديب ليو نڪوليوچ ٽالسٽاءِ (Lev Nikolayevich Tolstoy  ({{Audio|Ru-Lev_Nikolayevich_Tolstoy.ogg|ٻُڌو|help=no}}))، ميخائيل لرمونتوف (Mikhail Lermontov) ۽ ٻين ھن قلعي ۾ پنھنجون خدمتون سرانجام ڏنيون. چچنيا جي روسي سلطنت جو حصو بنجڻ کان پوءِ ھن قلعي جي فوجي حيثيت ختم ٿي وئي ۽ 11 جنوري 1870ع تي ھن ماڳ کي ٽائون جو درجو ڏنو ويو ۽ ھن تي گروزني نالو رکيو ويو. جيتوڻيڪ 1923ع ۾ اھا خبرپئجي چڪي ھئي تہ ھن علائقي ۾ تيل جا وڏا ذخيرا موجود آھن پر 1893ع ۾ ريلوي جي پٽڙي وڇائجڻ کان پوءِ ھتي وڏي پيماني تي تيل جي پيداوار شروع ٿي. [[نوبل انعام|نوبيل انعام]] جي بانيءَ الفريڊ نوبيل بہ  ھتان جي تيل جي صنعت کي ھٿي وٺرائڻ ۾ پنھنجو ڪردار ادا ڪيو.   ان زماني ۾ [[باڪو]] شھر کان پوءِ گروزني شھرروس ۾  تيل جي پيداوار جو  وڏي ۾ وڏو مرڪز ھو&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/57581671|title=Oil and geopolitics in the Caspian Sea Region|date=1999|publisher=Praeger|others=Michael P. Croissant, Bülent Aras|isbn=0-313-04738-3|location=Westport, Conn.|oclc=57581671}}&lt;/ref&gt;.    1900ع ۾ گروزني شھر جي آسپاس تيل جا 116 کوھ کوٽجي چڪا ھئا. ٿوري ئي عرصي ۾ ھي شھر روس جي مختلف آئل فيلڊس جو مرڪز بنجي ويو، جنھن جي نتيجي ۾ ھن شھر جي آبادي تيزيءَ سان وڌڻ لڳي. 1893ع ۾ ھن شھر جي آبادي 15600 ھئي جيڪا 1913ع ۾ 30،400 ٿي وئي. 1914ع ۾ ھتي رائل  ڊچ شيل جھڙي وڏي ڪمپنيءَ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو ۽ ھي شھر  ڪوھ ڪاف يا قفقاز (Causasus) علائقي جي ھڪ وڏي صنعتي شھر طور دنيا جي سامھون آيو&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.       

آڪٽوبر 1917ع واري روسي انقلاب کان ٿورو پوءِ 21 ڊسمبر 2017ع تي انگوشيتيا (Ingushetia)، [[داغستان]] ۽ [[چيچنيا|چچنيا]] پاڻ ۾ ملي ھڪ نئين آزاد ملڪ جو پايو وڌو جنھن کي اترڪوھ ڪاف جي جابلو جمھوريہ  (Mountainous Republic of the Northern Caucasus) نالو ڏنو ويو. 1921ع ۾ [[سوويت يونين]] ھن نئين ملڪ تي حملو ڪري زبردستي ھن کي سوويت يونين جو حصو بنائي ڇڏيو.        

[[ٻين عالمي جنگ|ٻي عالمگير جنگ]] دوران [[جوزف اسٽالن]] چچنيا جي ماڻھن تي الزام ھنيو تہ ھو غدار آھن ۽ [[جرمني|جرمنيءَ]] سان ملي [[سوويت يونين]] کي ختم ڪرڻ چاھين ٿا. نتيجي طور چچنيا جي رھواسين کي زبرستي پنھنجي اباڻي وطن مان تڙي ڪڍيو ويو ۽ انھن جي جاءِ تي اتر اوسيشيا (Ossetia)، ڏکڻ اوسيشيا، [[داغستان]]، [[يوڪرين]]، مرڪزي روس ۽ [[جارجيا]] مان ڌارين جا ڪٽڪ ھن علائقي ۾ وسايا ويا. جلاوطنيءَ واري زماني ۾ اٽڪل 170،000 کان 200،000 چچنيا جا رھواسي  موت جو شڪار ٿيا&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Derluguian|first=Georgi M.|date=2006-12|title=The Lone Wolf and the Bear: Three Centuries of Chechen Defiance of Russian Ruleby Moshe Gammer|url=http://dx.doi.org/10.1002/j.1538-165x.2006.tb01580.x|journal=Political Science Quarterly|volume=121|issue=4|pages=743–744|doi=10.1002/j.1538-165x.2006.tb01580.x|issn=0032-3195}}&lt;/ref&gt;،&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9780511612077|title=Russia Confronts Chechnya|last=Dunlop|first=John B.|date=1998-09-28|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63184-6}}&lt;/ref&gt;. 1956ع کان پوءِ جڏھن اسٽالن جي پاليسين جي مخالفت جا آواز اٿيا تہ چچنيا جي جلاوطن ڪيل اصلوڪن رھواسين کي پنھنجي وطن واپس اچڻ جي اجازت ڏني وئي.  جيتوڻيڪ چچنيا جي اصل وارثن کي واپس اچڻ ڏنو ويو پر سوويت حڪومت پاران ھتي آباد ڪيل لکين ڌارين جي واپسيءَ جي ڪابہ پاليسي نہ ٺاھي وئي. اڪثر نوڪريون ۽ روزگار جا وسيلا ڌارين وٽ ھئا ۽ اصلوڪا ماڻھو بيروزگاريءَ ۽ بدحاليءَ جو شڪار رھيا. نتيجي طور ماڻھن ۾ سوويت يونين کان نفرت ۽ بغاوت جي باھ ڀڙڪي اٿي. گڏوگڏ گروزني شھر نسلي فسادن جو شڪار ٿي ويو.                

سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ جوھر دودايف جي اڳواڻيءَ ۾ چچنيا جي آزاد حڪومت جو اعلان ڪيو ويو ۽ گروزنيءَ کي انھيءَ جي گاديءَ جو ھنڌ بنايو ويو. روس حڪومت چچنيا جي آزاد حڪومت کي ڪيرائڻ جون ڪوششون شروع ڪري ڏنيون. 1994ع ۾ روسي فوجين گروزنيءَ تي بمباري ڪرڻ شروع ڪئي.                 

=== چچنيا جي پھرين جنگ ===
چچنيا جي پھرين جنگ ۾ گروزني شھر روس جي شديد بمباريءَ جو نشانو رھيو. اھا جنگ ڊسمبر 1994ع کان فيبروري 1995ع تائين جاري رھي جنھن ۾ گوزني شھر جو وڏو حصو روسي فوج جي بمباريءَ سبب مٽيءَ جو ڍير بنجي ويو. ھزارين ويڙھاڪ ۽ عام شھري موت جو شڪار ٿيا ۽ سوين ماڻھن کي اجتماعي قبرن ۾ دفنايو ويو. آخرڪار روسي فوجون شھر تي قابض ٿي ويون. نتيجي طور ھتي گوريلا جنگ شروع ٿي وئي. ھتان جا ويڙھاڪ اچانڪ حملا ڪري روسي فوجن جون ننڊون حرام ڪندا رھيا. آگسٽ 1996ع ۾ 1500 کان 3000 ويڙھاڪن حملو ڪري روسي فوج کي زبردست نقصان پھچايو۽ شھر تي قبضو ڪري ورتو.
=== چچنيا جي ٻي جنگ ===
25 آڪٽوبر 1999ع تي روسي فوجين گروزنيءَ تي شديد بمباري ڪئي. بيلاسٽڪ ميزائلن جي حملن ۾ 140 کان وڌيڪ عام شھري پنھنجون حياتيون وڃائي ويٺا. گروزنيءَ جي ڪيترين ئي عمارتن ۽ ٻئي انفااسٽريڪچر کي تباھ ڪيو ويو. فيبروري 2000ع ۾ روسي فوجين گروزني شھر تي مڪمل ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. روسي فوج ھتان جي ويڙھاڪن کي شھر ڇڏي وڃڻ جي اجازت ڏيڻ جو اعلان ڪيو، پر گروزني شھر کان الخان قلا ڳوٺ واري رستي تي مائين ۽ ڌماڪيدار مادا وڇائي ڇڏيا ھئا. ويڙھاڪ جڏھن شھر ڇڏي انھيءَ ڳوٺ طرف وڃڻ لڳا تہ  اھي ڌماڪيدار مادا ڦاٽي پيا جنھن جي نتيجي ۾ گروزنيءَ جو ميئر ۽ ويڙھاڪن جا ڪئين ڪمانڊر شھيد ٿي ويا. روسي فوج ھن شھر جا اڪثر علائقا نيست ۽ نابود ڪري ڇڏيا. 2003ع ۾ [[گڏيل قومون|اقوام متحدہ]] گروزني شھر کي دنيا جو سڀ کان تباھ حال شھر قرار ڏنو&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/6414603.stm|title=Scars remain amid Chechen revival|date=2007-03-03|access-date=2022-03-24|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;. 

== جنگين کان پوءِ وارو دور ==
[[File:Grozny-City Towers Facade Clocks.jpg|thumb|گروزني شھر جا ٽاور]]
[[File:City of Grozny in 2011.jpg|thumb|2011ع ۾ گروزني شھر]]
[[File:Грозный-2019 (08).jpg|thumb|گروزني جو گلن جو باغ (2019ع)]]
2003ع کان وٺي ھن شھر جي ٻيھر آبادڪاريءَ جو ڪم شروع ٿيو آھي. جنگ کان پھرين ھتي ڪئين ڪارخانا قائم ھئا انھن مان ڪجهه کي ٻيھر بحال ڪيو ويو آھي. شھر جي گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو سرشتو، پاڻي، بجلي ۽ ھيٽنگ سسٽم بحال ڪيو ويو آھي. شھر جا 250 ڪلوميٽرن ۾ ڦھليل رستا، 13 پلون، 900 دوڪان ۽ اڪثر رھائشي علائقا مرمت ڪري استعمال جي لائق بنايا ويا آھن. 2005ع ۾ ريل سروس ۽ 2007ع ۾ ھوائي اڏو بحال ڪيو ويو آھي. 16 نومبر 2009ع تي پھرين بين الاقوامي پرواز حاجين کي کڻي [[سعودي عرب]] رواني ٿي. 

16 آڪٽوبر 2008ع تي ھتان جي اخمد قادروف جامع مسجد عوام لاءِ کولي وئي. ھيءَ [[يُورَپ|يورپ]] جي وڏين مسجدن مان ھڪ آھي.

== انتظامي جوڙجڪ ==
گروزني جمھوريہ چچنيا جي گاديءَ جو ھنڌ آھي. ھن کي  شھري اڪرگ (Grozny Urban Okrug) جو درجو پڻ حاصل آھي. اڪرگ ھڪ انتظامي يونٽ جو نالو آھي جيڪو ضلعي جي برابر آھي. ھي شھر ھتان جي ميونسپل ڪارپوريشن جو مرڪز پڻ آھي. شھر جو انتظامي سربراھ ميئر آھي. شھر ۽ ان جي پسگردائيءَ کي انتظامي طور چئن ضلعن ۾ ورھايو ويو آھي.

== تعليم ==
ھن شھر ۾ اعليٰ تعليم جا ھيٺيان ادارا قائم آھن:

* چچنيا جي اسٽيٽ يونيورسٽي  
* چچنيا پيڊاگوگيڪل انسٽيٽيوٽ (استادن جي سکيا جو ادارو)
* گوزني اسٽيٽ آئل ٽيڪنيڪل يونيورسٽي
[[File:Спорткомрлекс им. А,А - Х Кадырова.jpg|thumb|فوٽ بال اسٽيڊيم]]

== رانديون ==
فوٽ بال ھتان جي سڀ کان مقبول راند آھي. ھتان جي ”اخمت گروزني فوٽ بال ڪلب“ روس جي مڃيل فوٽ بال ڪلبن ۾ شمار ٿئي ٿي. ھن ڪلب جو پنھنجو اسٽيڊيم آھي جنھن کي اخمت اسٽيڊيم ڪوٺيو وڃي ٿو. امضان قدروف ھن فوٽ بال ڪلب جو مالڪ آھي. ھتي 2015ع ۾ ”فورٽ گروزني“ جي نالي سان موٽر ريسنگ جو ھڪ وڏو ڪامپليڪس قائم ڪيو ويو.

== جاگرافي ==
ھي شھر سنزا نديءَ جي ڪناري تي آباد آھي. ھي شھر ڪوھ ڪاف جبلن جي قطار کان اٽڪل 80 ڪلوميٽر (50 ميل) اتر ۾ آباد آھي. ھتان جي موسم گھميل براعظمي آھي (ڪوپن: Dfa). ھتي اونھاري ۾ گرمي ۽ سياري ۾ ٿڌ پوي ٿي. اونھاري جي شروع ۾ چڱي خاصي برسات پوي ٿي. 

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گروزني]]
[[زمرو:چچنيا]]
[[زمرو:چيچنيا ۾ شهر]]
[[زمرو:روس ۾ راڄڌانيون]]</text>
      <sha1>rxmzkbqoqapwlsvp7dkl9rs50gw14zl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox radio station</title>
    <ns>10</ns>
    <id>71968</id>
    <revision>
      <id>389956</id>
      <parentid>331197</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T17:41:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali [[سانچو:خانہ معلومات ریڈیو اسٹیشن]] کي [[سانچو:Infobox radio station]] ڏانھن ريڊائريڪٽ مٿان چوريو</comment>
      <origin>239331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7070" sha1="djxwm760enqej27u74g1qbtv4u5m80s" xml:space="preserve">{{#if:{{Has short description}} |&lt;!--Do nothing--&gt; |{{main other|{{#invoke:Type in location|main|Radio station|{{{city|}}}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Infobox
| child       = {{{child|}}}
| bodyclass   = vcard
| headerstyle = background-color: #efefef;
| autoheaders = y
| abovestyle  = font-size:100%; background-color: #bfdfff;
| above       = {{{above|}}}

| title       = {{{name|}}} {{#if:{{{callsign|}}}|({{{callsign|}}})}}
| titleclass  = fn org
| image       = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logo_size|}}}|upright={{{logo_upright|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{logo_alt|}}}}}
| caption     = {{{logo_caption|}}}

| image2      = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|upright={{{image_upright|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}}}}
| caption2    = {{{caption|}}}

| header1     = {{br separated entries|{{{city|}}}|{{#if:{{{country|}}}|{{#switch: {{{country|}}}
  | AR = Argentina
  | AU = Australia
  | BR = Brazil
  | CA = Canada
  | CN = China
  | DE = Germany
  | ES = Spain
  | FR = France
  | HK = Hong Kong
  | ID = Indonesia
  | IE = Ireland
  | IN = India
  | IL = Israel
  | IT = Italy
  | JP = Japan
  | KE = Kenya
  | KR = South Korea
  | MX = Mexico
  | NG = Nigeria
  | NZ = New Zealand
  | NO = Norway
  | PH = Philippines
  | PK = Pakistan
  | SA = South Africa
  | TR = Turkey
  | TZ = Tanzania
  | UK = United Kingdom
  | US = United States
  | VE = Venezuela
  | ZW = Zimbabwe
  | #default = {{{country}}}}}|}} }}

| label2      = Broadcast area
| class2      = label
|  data2      = {{{area|}}}

| label3      = {{#if:{{{frequencies|}}}|[[Frequency|Frequencies]]|[[Frequency]]}}
|  data3      = {{{frequency|{{{frequencies|}}}}}}

| label4      = [[Radio Data System|RDS]]
|  data4      = {{{rds|}}}

| label5      = Branding
|  data5      = {{{branding|}}}

| header10    = Programming

| label11     = Language(s)
| class11     = category
|  data11     = {{{language|{{{languages|}}}}}}

| label12     = [[Radio format|Format]]
| class12     = category
|  data12     = {{{format|}}}

| label13     = [[Digital subchannel|Subchannels]]
|  data13     = {{{subchannels|}}}

| label14     = Network
|  data14     = {{{network|}}}

| label15     = Affiliations
|  data15     = {{{affiliations|}}}

| header20    = Ownership

| label21     = Owner
|  data21     = {{{owner|}}} {{#if:{{{licensee|}}}|&lt;br /&gt;({{{licensee|}}})}}

| label22     = Operator
|  data22     = {{{operator|}}}

| label23     = {{longitem|[[Sister station]]s}}
|  data23     = {{{sister_stations|}}}

| header30    = History

| label31     = Founded
|  data31     = {{{founded|}}}

| label32     = {{longitem|First air date}}
|  data32     = {{{airdate|}}}

| label33     = {{longitem|Last air date}}
|  data33     = {{{last_airdate|}}}

| label34     = {{longitem|Former call signs}}
|  data34     = {{{former_callsigns|}}}

| label35     = {{longitem|Former names}}
|  data35     = {{{former_names|}}}

| label36     = {{longitem|Former frequencies}}
|  data36     = {{{former_frequencies|}}}

| label37     = {{longitem|[[Call sign|Call sign]] meaning}}
|  data37     = {{{callsign_meaning|}}}

| header40    = Technical information

| label41     = {{longitem|Licensing authority}}
|  data41     = {{ #if: {{{child|}}} | | {{{licensing_authority|}}} }}&lt;!--do not display redundant licauth fields if this is an embedded infobox--&gt;

| label42     = [[Facility ID]]
|  data42     = {{{facility_id|}}}

| label43     = [[List of North American broadcast station classes|Class]]
| class43     = category
|  data43     = {{{class|}}}

| label44     = [[Transmitter power output|Power]]
|  data44     = {{{power|}}}

| label45     = [[Effective radiated power|ERP]]
|  data45     = {{{erp|}}}

| label46     = [[Height above average terrain|HAAT]]
|  data46     = {{{haat|}}}

| label47     = {{longitem|Transmitter coordinates}}
|  data47     = {{{coordinates|}}}

| label48     = [[Broadcast relay station|Translator(s)]]
|  data48     = {{{translator|{{{translators|}}}}}}

| label49     = [[Repeater|Repeater(s)]]
|  data49     = {{{repeater|{{{repeaters|}}}}}}

| header50    = Links

| label51     = {{longitem|{{#if: {{{acma_bsl|}}}|Public licence information|Public license information}} }}
| data51      = {{#switch:{{{licensing_authority|}}}
|[[Federal Communications Commission|FCC]]&lt;!--preferred for United States stations--&gt;
|FCC
|[[FCC]]
|Federal Communications Commission
|[[Federal Communications Commission]]
|F.C.C.
|[[F.C.C.]]
|[[Federal Communications Commission|F.C.C.]] =  {{br separated entries
|[https://publicfiles.fcc.gov/{{#if: {{{power|}}} |am|fm}}-profile/{{#if: {{{callsign|}}} | {{{callsign|}}}|{{{name|}}}}} Profile]|{{FCC-LMS-Facility|{{{facility_id}}}|3=LMS}}|&lt;!-- add a 3rd FCC link here.  Notes: &quot;Template:br separated entities&quot; has a 3-item limit.  Do not put in line breaks when using this template. --&gt;}} &lt;!-- end FCC {{br separated entries...}}--&gt;
|[[National Telecommunications Agency (Brazil)|ANATEL]]&lt;!--preferred for Brazil stations--&gt;
|[[ANATEL]]
|ANATEL = {{#if: {{{anatel_id|}}} | [http://sistemas.anatel.gov.br/se/eApp/reports/b/srd/resumo_sistema.php?id={{{anatel_id}}} Profile] | }}&lt;!--end Brazil section--&gt;
|[[Australian Communications and Media Authority|ACMA]]&lt;!--preferred for Brazil stations--&gt;
|ACMA
|[[Australian Communications and Media Authority]] = {{#if: {{{acma_bsl|}}} |[https://web.acma.gov.au/rrl/licence_search.results_page?pQRY={{{acma_bsl}}}^%7C^Broadcast+Service+Licence&amp;pSUB_TYPE=BSL+Number^%7C^Service&amp;pEXACT_IND=matches^%7C^matches Profile] | }}&lt;!--end Australia section--&gt;
}} &lt;!-- end #switch:licensing_authority --&gt;

| label52     = [[Webcast]]
|  data52     = {{{webcast|}}}

| label53     = Website
|  data53     = {{{website|}}}

&lt;!--for embedded infoboxes--&gt;
| rowcellstyle60  = font-size:100%; background-color: #bfdfff;
| header60    = {{{embed_header|}}}
|  data61     = {{{embedded|}}}

}}&lt;!-- Category sorting for articles that use this page--&gt;{{Main other|[[Category:Articles using infobox radio station]]}}&lt;!-- Start tracking
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{Main other|[[Category:Pages using infobox radio station with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox radio station]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|showblankpositional=y| above | acma_bsl | affiliations | airdate | alt | anatel_id | area | branding | callsign | callsign_meaning | caption | child | city | class | coordinates | country | embed_header | embedded | erp | facility_id | format | former_callsigns | former_frequencies | former_names | founded | frequency | frequencies | haat | image | image_alt | image_size | image_upright | language | languages | last_airdate | licensee | licensing_authority | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | logo_upright | name | network | operator | owner | power | rds | repeater | repeaters | sister_stations | subchannels | translator | translators | webcast | website }}&lt;!-- End tracking --&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>djxwm760enqej27u74g1qbtv4u5m80s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389958</id>
      <parentid>389956</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T17:43:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>389958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7266" sha1="dnuablklzyqmz8lu7xi0dkoazbwfx7w" xml:space="preserve">{{#if:{{Has short description}} |&lt;!--ڪجهه نه ڪريو--&gt; |{{main other|{{#invoke:Type in location|main|ريڊيو اسٽيشن|{{{city|}}}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Infobox
| child       = {{{child|}}}
| bodyclass   = vcard
| headerstyle = background-color: #efefef;
| autoheaders = y
| abovestyle  = font-size:100%; background-color: #bfdfff;
| above       = {{{above|}}}

| title       = {{{name|}}} {{#if:{{{callsign|}}}|({{{callsign|}}})}}
| titleclass  = fn org
| image       = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logo_size|}}}|upright={{{logo_upright|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{logo_alt|}}}}}
| caption     = {{{logo_caption|}}}

| image2      = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|upright={{{image_upright|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}}}}
| caption2    = {{{caption|}}}

| header1     = {{br separated entries|{{{city|}}}|{{#if:{{{country|}}}|{{#switch: {{{country|}}}
  | AR = ارجنٽائن
  | AU = آسٽريليا
  | BR = برازيل
  | CA = ڪئناڊا
  | CN = چين
  | DE = جرمني
  | ES = اسپين
  | FR = فرانس
  | HK = هانگ ڪانگ
  | ID = انڊونيشيا
  | IE = آئرلينڊ
  | IN = ڀارت
  | IL = اسرائيل
  | IT = اٽلي
  | JP = جاپان
  | KE = ڪينيا
  | KR = ڏکڻ ڪوريا
  | MX = ميڪسيڪو
  | NG = نائيجيريا
  | NZ = نيوزيلينڊ
  | NO = ناروي
  | PH = فلپائن
  | PK = پاڪستان
  | SA = ڏکڻ آفريڪا
  | TR = ترڪي
  | TZ = تنزانيا
  | UK = برطانيا
  | US = آمريڪا
  | VE = وينزويلا
  | ZW = زمبابوي
  | #default = {{{country}}}}}|}} }}

| label2      = نشرياتي علائقو
| class2      = label
| data2       = {{{area|}}}

| label3      = {{#if:{{{frequencies|}}}|[[فريڪوئنسي|فريڪوئنسيون]]|[[فريڪوئنسي]]}}
| data3       = {{{frequency|{{{frequencies|}}}}}}

| label4      = [[ريڊيو ڊيٽا سسٽم|RDS]]
| data4       = {{{rds|}}}

| label5      = برانڊنگ
| data5       = {{{branding|}}}

| header10    = پروگرامنگ

| label11     = ٻولي/ٻوليون
| class11     = category
| data11      = {{{language|{{{languages|}}}}}}

| label12     = [[ريڊيو فارميٽ|فارميٽ]]
| class12     = category
| data12      = {{{format|}}}

| label13     = [[ڊجيٽل سب چينل|سب چينل]]
| data13      = {{{subchannels|}}}

| label14     = نيٽ ورڪ
| data14      = {{{network|}}}

| label15     = وابستگيون
| data15      = {{{affiliations|}}}

| header20    = ملڪيت

| label21     = مالڪ
| data21      = {{{owner|}}} {{#if:{{{licensee|}}}|&lt;br /&gt;({{{licensee|}}})}}

| label22     = هلائيندڙ
| data22      = {{{operator|}}}

| label23     = {{longitem|[[ڀيڻ اسٽيشن]]ون}}
| data23      = {{{sister_stations|}}}

| header30    = تاريخ

| label31     = بنياد
| data31      = {{{founded|}}}

| label32     = {{longitem|پهرين نشريات جي تاريخ}}
| data32      = {{{airdate|}}}

| label33     = {{longitem|آخري نشريات جي تاريخ}}
| data33      = {{{last_airdate|}}}

| label34     = {{longitem|اڳوڻا ڪال سائن}}
| data34      = {{{former_callsigns|}}}

| label35     = {{longitem|اڳوڻا نالا}}
| data35      = {{{former_names|}}}

| label36     = {{longitem|اڳوڻيون فريڪوئنسيون}}
| data36      = {{{former_frequencies|}}}

| label37     = {{longitem|[[ڪال سائن|ڪال سائن]] جي معنيٰ}}
| data37      = {{{callsign_meaning|}}}

| header40    = فني ڄاڻ

| label41     = {{longitem|لائسنس جاري ڪندڙ اٿارٽي}}
| data41      = {{ #if: {{{child|}}} | | {{{licensing_authority|}}} }}

| label42     = [[فيڪلٽي آءِ ڊي]]
| data42      = {{{facility_id|}}}

| label43     = [[اتر آمريڪي نشرياتي اسٽيشنن جي درجن جي فهرست|درجو]]
| class43     = category
| data43      = {{{class|}}}

| label44     = [[ٽرانسميٽر پاور آئوٽ پٽ|طاقت]]
| data44      = {{{power|}}}

| label45     = [[اثرائتي شعاعي طاقت|ERP]]
| data45      = {{{erp|}}}

| label46     = [[سراسري زميني سطح کان اوچائي|HAAT]]
| data46      = {{{haat|}}}

| label47     = {{longitem|ٽرانسميٽر جا هم مختصات}}
| data47      = {{{coordinates|}}}

| label48     = [[نشرياتي ريلي اسٽيشن|ٽرانسليٽر]]
| data48      = {{{translator|{{{translators|}}}}}}

| label49     = [[ريپيٽر|ريپيٽر]]
| data49      = {{{repeater|{{{repeaters|}}}}}}

| header50    = ڳنڍڻا

| label51     = {{longitem|{{#if: {{{acma_bsl|}}}|عوامي لائسنس ڄاڻ|عوامي لائسنس ڄاڻ}} }}
| data51      = {{#switch:{{{licensing_authority|}}}
|[[Federal Communications Commission|FCC]]
|FCC
|[[FCC]]
|Federal Communications Commission
|[[Federal Communications Commission]]
|F.C.C.
|[[F.C.C.]]
|[[Federal Communications Commission|F.C.C.]] = {{br separated entries
|[https://publicfiles.fcc.gov/{{#if: {{{power|}}} |am|fm}}-profile/{{#if: {{{callsign|}}} | {{{callsign|}}}|{{{name|}}}}} پروفائيل]|{{FCC-LMS-Facility|{{{facility_id}}}|3=LMS}}|}}
|[[National Telecommunications Agency (Brazil)|ANATEL]]
|[[ANATEL]]
|ANATEL = {{#if: {{{anatel_id|}}} | [http://sistemas.anatel.gov.br/se/eApp/reports/b/srd/resumo_sistema.php?id={{{anatel_id}}} پروفائيل] | }}
|[[Australian Communications and Media Authority|ACMA]]
|ACMA
|[[Australian Communications and Media Authority]] = {{#if: {{{acma_bsl|}}} |[https://web.acma.gov.au/rrl/licence_search.results_page?pQRY={{{acma_bsl}}}^%7C^Broadcast+Service+Licence&amp;pSUB_TYPE=BSL+Number^%7C^Service&amp;pEXACT_IND=matches^%7C^matches پروفائيل] | }}
}}

| label52     = [[ويب ڪاسٽ]]
| data52      = {{{webcast|}}}

| label53     = ويب سائيٽ
| data53      = {{{website|}}}

| rowcellstyle60  = font-size:100%; background-color: #bfdfff;
| header60    = {{{embed_header|}}}
| data61      = {{{embedded|}}}

}}{{Main other|[[زمرو:معلوماتي خانو ريڊيو اسٽيشن استعمال ڪندڙ مضمون]]}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{Main other|[[زمرو:نامعلوم پيرا ميٽرن سان معلوماتي خانو ريڊيو اسٽيشن استعمال ڪندڙ صفحا|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=صفحو [[Template:Infobox radio station]] نامعلوم پيرا ميٽر &quot;_VALUE_&quot; سان استعمال ڪري رهيو آهي|showblankpositional=y| above | acma_bsl | affiliations | airdate | alt | anatel_id | area | branding | callsign | callsign_meaning | caption | child | city | class | coordinates | country | embed_header | embedded | erp | facility_id | format | former_callsigns | former_frequencies | former_names | founded | frequency | frequencies | haat | image | image_alt | image_size | image_upright | language | languages | last_airdate | licensee | licensing_authority | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | logo_upright | name | network | operator | owner | power | rds | repeater | repeaters | sister_stations | subchannels | translator | translators | webcast | website }}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dnuablklzyqmz8lu7xi0dkoazbwfx7w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪيري ميناتي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72908</id>
    <revision>
      <id>389960</id>
      <parentid>253140</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T17:45:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42341" sha1="1o8v91cztdn316n7ku6fhwg3k643s6p" xml:space="preserve">{{Rough translation}}
{{Infobox YouTube personality
| name                 = CarryMinati
| logo                 = 
| logo_caption         = 
| image                = Ajey Nagar 2022.jpg
| image_caption        = Nagar in 2022
| birth_name           = Ajey Nagar
| birth_date           = {{Birth date and age|1999|06|12|df=y }}
| birth_place          = [[Faridabad]], [[Haryana]], India
| years active         = 2014–present
| nationality          = 
| education            = [[Delhi Public School, Faridabad]] (2016)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-05-08 |title=From Carry Minati To Prajakta Koli, Here's The Educational Backgrounds Of Our Fave Indian YouTubers |url=https://www.scoopwhoop.com/entertainment/educational-backgrounds-of-our-fave-indian-youtubers/ |access-date=2023-05-08 |website=ScoopWhoop |language=en}}&lt;/ref&gt;
| occupation           = {{hlist|[[YouTuber]]|[[Rapper]]|[[Singer]]|[[lyricist]]|[[Entrepreneur]]}}&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Belle |first=Nithin |title=Meet CarryMinati, an Asian social media star with over 40 million followers |url=https://www.khaleejtimes.com/entertainment/meet-carryminati-an-asian-social-media-star-with-over-40-million-followers |access-date=2023-04-28 |website=Khaleej Times |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Khosla |first=Varuni |date=2023-02-02 |title=Youtuber CarryMinati buys minority stake in esports firm Big Bang Esports |url=https://www.livemint.com/companies/news/youtuber-carryminati-buys-minority-stake-in-esports-firm-big-bang-esports-11675314129569.html |access-date=2023-04-17 |website=mint |language=en}}&lt;/ref&gt; 
| pseudonym            = {{hlist|Carry|Ajey}}
| channels             = {{ubl
 | [https://www.youtube.com/@CarryMinati CarryMinati]
 | [https://www.youtube.com/@CarryisLive CarryisLive]
 | [https://www.youtube.com/@carryminatiproductionsoffi535 CarryMinati Productions Official]
}}
| location             = Faridabad, Haryana, India
| genre                = {{hlist|Comedy|[[Roast_(comedy)|Roasting]]|[[Video game|gaming]]|[[criticism|commentary]]|[[satire]]|[[sketch comedy|sketches]]|[[vlog]]|[[Hip hop music|Hip hop]]}}
| subscribers          = {{Plainlist|
* 39 million (main channel)
* {{Rounddown|
{{Sum|39|11.8|0.800}}|1}} million (combined)}}{{efn|name=&quot;YTSubs&quot;|
Subscribers, broken down by channel:&lt;br /&gt;
39 million&amp;nbsp;(CarryMinati)&lt;br /&gt;
11.8 million&amp;nbsp;(CarryisLive)&lt;br /&gt;
800.00 thousand&amp;nbsp;(CarryMinati Productions Official)}}&lt;!-- If you update this, update the &quot;Rounddown+Sum&quot; templates below --&gt;
| views                = {{Plainlist|
* 3.2 billion (main channel)
* {{Rounddown|
{{Sum|3.25000|1.50000|0.2900}}|1}} billion (combined){{efn|name=&quot;YTViews&quot;|
Views, broken down by channel:&lt;br /&gt;
2.3 billion&amp;nbsp;(CarryMinati)&lt;br /&gt;
1.67 billion&amp;nbsp;(CarryisLive)&lt;br /&gt;
23.2 million&amp;nbsp;(CarryMinati Productions Official)}}}}&lt;!-- If you update this, update the &quot;Rounddown+Sum&quot; templates below --&gt;
| stats_update         = 6 June 2023
| network              = One Digital Entertainment
| silver_button        = yes
| silver_year          = 2016{{efn|name=&quot;Playbutton&quot;|Nagar received a second Silver Play Button for the CarryisLive channel in 2017.}}
| gold_button          = yes
| gold_year            = 2017{{efn|name=|Nagar received a second Gold Play Button for the CarryisLive channel in 2018.}}
| diamond_button       = yes
| diamond_year         = 2020{{efn|name=|Nagar received a second Diamond Play Button for the CarryisLive channel in 2021.}}
}}
'''اجي نگر''' ( {{IPA-hi|əˈdʒeː ˈnaːɡər|pron|Ajey Nagar.ogg|thumb|]}}&lt;/img&gt;  ؛ ڄمڻ 12 جون 1999)، جيڪو '''ڪيري ميناتي''' جي نالي سان مشهور آهي، هڪ هندستاني يوٽيوب، اسٽريمر ۽ ريپر فريد آباد، هندستان مان آهي. &lt;ref&gt; * {{حوالو ويب|url=https://www.khaleejtimes.com/entertainment/meet-carryminati-an-asian-social-media-star-with-over-40-million-followers|title=Meet CarryMinati, an Asian social media star with over 40 million followers|last=Belle|first=Nithin|website=Khaleej Times|language=en|access-date=2023-04-28}}&lt;/ref&gt; هو پنهنجي روسٽنگ وڊيوز، مزاحيه اسڪيٽس ۽ مختلف آن لائن موضوعن تي رد عمل جي ڪري مشهور آهي سندس چينل ''ڪيري ميناٽي'' تي. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.indiatvnews.com/trending/news-happy-birthday-youtuber-carry-minati-aka-ajey-nagar-legend-roaster-netizens-birthday-wishes-711153|title='Happy birthday to the legend roaster': Netizens flood internet with wishes for YouTuber Carry Minati|last=Taneja|first=Parina|date=2021-06-12|website=www.indiatvnews.com|language=en|access-date=2022-05-15}}&lt;/ref&gt; هن جو ٻيو چينل ''CarryisLive'' گیمنگ ۽ لائيو اسٽريمز لاءِ وقف آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/everything-you-should-know-about-youtube-star-carryminati-6455510/|title=CarryMinati: Everything you should know about the YouTube star|date=2020-06-13|website=The Indian Express|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410161623/https://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/everything-you-should-know-about-youtube-star-carryminati-6455510/|archive-date=10 April 2021|access-date=2021-04-10}}&lt;/ref&gt; 2020 کان وٺي، هو [[ايشيا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪنيت رکندڙ انفرادي يوٽيوب آهي. &lt;ref&gt; {{حوالو ويب|url=https://www.scmp.com/lifestyle/entertainment/article/3118277/indias-no-1-youtuber-carryminati-roast-videos-gaming-and|title='I had nothing to lose': the rise of India's No 1 YouTuber CarryMinati|date=2021-01-19|website=[[South China Morning Post]]|language=en|access-date=2023-05-27}}&lt;/ref&gt;

مئي 2020 ۾، سندس روسٽ وڊيو جو عنوان ”يوٽيوب بمقابله ٽڪ ٽاڪ - دي اينڊ“ يوٽيوب انڊيا تي تڪرار جو سبب بڻيو. وڊيو پليٽ فارم جي سروس جي شرطن جي خلاف ورزي جي ڪري يوٽيوب طرفان هٽايو ويو، سببن جو حوالو ڏيڻ جهڙوڪ سائبر بلنگ ۽ ايذاءُ. &lt;ref name=&quot;class wars&quot;&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/a-roast-and-then-rage-inside-indias-online-content-creation-class-wars/articleshow/75999546.cms?from=mdr|title=Roast, rage, jealousy, cringe. Who'll have the last laugh in YouTube vs TikTok's online 'class wars'?|date=26 May 2020|work=[[The Economic Times]]|access-date=15 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515041924/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/a-roast-and-then-rage-inside-indias-online-content-creation-class-wars/articleshow/75999546.cms?from=mdr|archive-date=15 May 2021}}&lt;/ref&gt;

== ابتدائي زندگي ۽ تعليم ==

اجي نگر 12 جون 1999 تي فريد آباد ۾ پيدا ٿيو، هندستان جي قومي راڄڌاني [[نئين دھلي|نئين دهلي]] جي ويجهو هڪ شهر، هن 2016 تائين دهلي پبلڪ اسڪول، فريد آباد ۾ تعليم حاصل ڪئي، جڏهن هن پنهنجي يوٽيوب ڪيريئر کي اڳتي وڌائڻ لاءِ ڇڏي ڏنو؛ اقتصاديات جو امتحان پاس ڪرڻ جي پريشاني جي ڪري ڪلاس XII بورڊ جو امتحان ڇڏي ڏنو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.thestatesman.com/entertainment/who-is-ajey-nagar-popularly-known-as-carryminati-1503191015.html|title=Who is Ajey Nagar popularly known as CarryMinati?|last=Kant|first=Aditya|date=2023-06-17|website=[[The Statesman (India)|The Statesman]]|language=en-US|access-date=2023-06-17}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ هن پنهنجي اسڪول جي تعليم ڊگهي فاصلي جي سکيا ذريعي مڪمل ڪئي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.straitstimes.com/life/entertainment/indian-comedian-gamer-carryminati-dropped-out-of-school-at-15-and-now-he-s-a-youtube-star|title=Indian comedian-gamer CarryMinati dropped out of school at 15 and now he's a YouTube star {{!}} The Straits Times|last=cue|date=2022-11-09|website=www.straitstimes.com|language=en|access-date=2023-04-23}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.livemint.com/Leisure/kykh1oRK0b28ICVsZAD95N/Indias-young-gaming-stars.html|title=The Indian gaming stars who catch your eye|last=Hemrajani|first=Nikhil|date=31 March 2017|website=[[Mint (newspaper)|Mint]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206191641/https://www.livemint.com/Leisure/kykh1oRK0b28ICVsZAD95N/Indias-young-gaming-stars.html|archive-date=6 December 2019|access-date=6 December 2019}}&lt;/ref&gt;
[[Category:Articles with unsourced statements from April 2023]] 

نگر جو وڏو ڀاءُ، يش نگر، هڪ ميوزڪ پروڊيوسر ۽ موسيقار آهي، جنهن هن سان وائل فرينزي طور ڪم ڪيو آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.radioandmusic.com/entertainment/editorial/news/211103-wily-frenzy-drops-his-new-single-bete|title=Wily Frenzy Drops His New Single 'Bete' Inspired By Former NBA Champion|website=www.radioandmusic.com|language=en|access-date=2023-04-23}}&lt;/ref&gt;

== ڪيريئر ==

اجي نگر فريد آباد ۾ واقع آهي، هندستان جي قومي راڄڌاني [[نئين دھلي|نئين دهلي]] جي ويجهو هڪ شهر. &lt;ref name=&quot;time&quot;&gt;{{Cite magazine|date=16 May 2019|accessdate=6 December 2019|archive-url=2 November 2019}}&lt;/ref&gt; مشهور طور تي ''CarryMinati'' طور حوالو ڏنو ويو آهي، &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.businesstoday.in/magazine/the-hub/millionaires-in-the-making/story/311991.html|title=Millionaires in the Making|last=Singh|first=Devika|date=10 February 2019|website=[[Business Today (India)|Business Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207051740/https://www.businesstoday.in/magazine/the-hub/millionaires-in-the-making/story/311991.html|archive-date=7 December 2019|access-date=7 December 2019}}&lt;/ref&gt; نگر بنيادي طور تي هندي-ٻولي جي روسٽنگ ۽ مزاحيه وڊيوز، ڊس گانا ، طنزيه پيروڊيز، لائيو گيمنگ کان سواءِ ٺاهڻ ۾ شامل آهي. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.indiatvnews.com/trending/news-happy-birthday-youtuber-carry-minati-aka-ajey-nagar-legend-roaster-netizens-birthday-wishes-711153|title='Happy birthday to the legend roaster': Netizens flood internet with wishes for YouTuber Carry Minati|last=Taneja|first=Parina|date=2021-06-12|website=www.indiatvnews.com|language=en|access-date=2022-05-15}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFTaneja2021&quot;&gt;Taneja, Parina (12 June 2021). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;entrepreneur&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.entrepreneur.com/article/339888|title=YouTube a Priority over Netflix – CarryMinati|last=Singal|first=Aastha|date=23 September 2019|website=[[Entrepreneur (magazine)|Entrepreneur]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207080757/https://www.entrepreneur.com/article/339888|archive-date=7 December 2019|access-date=7 December 2019}}&lt;/ref&gt; نگر ۽ سندس ٽيم فريد آباد ۾ سندس گهر مان وڊيوز ٺاهي. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

نگر 10 سالن جي عمر ۾ يوٽيوب تي وڊيوز پوسٽ ڪرڻ شروع ڪيو &lt;ref name=&quot;time&quot;&gt;{{Cite magazine|date=16 May 2019|accessdate=6 December 2019|archive-url=2 November 2019}}&lt;cite class=&quot;citation magazine cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFKidangoor2019&quot;&gt;Kidangoor, Abhishyant (16 May 2019). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; هن جو مکيه يوٽيوب چينل 2014 کان سرگرم آهي &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.livemint.com/Leisure/kykh1oRK0b28ICVsZAD95N/Indias-young-gaming-stars.html|title=The Indian gaming stars who catch your eye|last=Hemrajani|first=Nikhil|date=31 March 2017|website=[[Mint (newspaper)|Mint]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206191641/https://www.livemint.com/Leisure/kykh1oRK0b28ICVsZAD95N/Indias-young-gaming-stars.html|archive-date=6 December 2019|access-date=6 December 2019}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFHemrajani2017&quot;&gt;Hemrajani, Nikhil (31 March 2017). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; 2014 ۾، چينل جو نالو ''AddictedA1'' هو ۽ نگر ان جي رد عمل سان گڏ رڪارڊ ٿيل وڊيو گيم فوٽيج اپلوڊ ڪندو. &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://in.news.yahoo.com/10-lesserknown-facts-about-controversial-you-tuber-ajey-nagar-aka-carry-minati-081618166.html|title=10 lesser-known facts about controversial YouTuber Ajey Nagar aka CarryMinati|website=in.news.yahoo.com|language=en-IN|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207050316/https://in.news.yahoo.com/10-lesserknown-facts-about-controversial-you-tuber-ajey-nagar-aka-carry-minati-081618166.html|archive-date=7 December 2020|access-date=2020-11-06}}&lt;/ref&gt; 2015 ۾، هن چينل جو نالو بدلائي ''ڪيري ڊيول ڪيو'' ، سني ديول جي نقل ڪندي ''Counter-Strike: Global Offensive'' جي گيم پلي فوٽيج اپ لوڊ ڪندي. چينل جو بعد ۾ نالو تبديل ڪيو ويو ''ڪيري ميناٽي'' . &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.femina.in/trending/find-your-niche-says-ajey-nagar-aka-carryminati-128642.html|title=Find your niche, says YouTuber Ajey Nagar, aka CarryMinati|last=Kamdar|first=Shraddha|date=12 July 2019|website=[[Femina (India)|Femina]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103074458/https://www.femina.in/trending/find-your-niche-says-ajey-nagar-aka-carryminati-128642.html|archive-date=3 January 2020|access-date=2020-01-03}}&lt;/ref&gt; مئي 2021 ۾، نگر هڪ بيان جاري ڪيو جنهن ۾ چيو ويو آهي ته چينل 30 ملين کان وڌيڪ سبسڪرائبر هئا. 

2017 جي شروعات ۾، نگر هڪ اضافي يوٽيوب چينل ٺاهيو جنهن کي سڏيو ويندو آهي ''CarryIsLive'' ، جتي هو وڊيو گيمز کيڏندي پاڻ کي لائيو اسٽريم ڪندو آهي . &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.livemint.com/Leisure/kykh1oRK0b28ICVsZAD95N/Indias-young-gaming-stars.html|title=The Indian gaming stars who catch your eye|last=Hemrajani|first=Nikhil|date=31 March 2017|website=[[Mint (newspaper)|Mint]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206191641/https://www.livemint.com/Leisure/kykh1oRK0b28ICVsZAD95N/Indias-young-gaming-stars.html|archive-date=6 December 2019|access-date=6 December 2019}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFHemrajani2017&quot;&gt;Hemrajani, Nikhil (31 March 2017). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; هن هن چينل تي لائيو اسٽريمز جي ميزباني ڪئي آهي، 2018 ۾ ڪيرالا جي ٻوڏ جي متاثرين لاءِ فنڊ گڏ ڪري رهيو آهي. اوڊيشا ۾ طوفان فاني ، آسام جي ٻوڏ، بهار جي ٻوڏ ۽ 2019 ۾ پلواما حملي جا شهيد ، &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://odishabytes.com/youtuber-carryminati-livestreams-to-raise-donation-for-fani-hit-odisha/|title=YouTuber CarryMinati Livestreams, Raises Donation For Fani-Hit Odisha|date=9 May 2019}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.siasat.com/youtube-star-carryminati-donates-for-flood-hit-assam-bihar-1927046/|title=youtube star CarryMinati donates for flood-hit Assam, Bihar|last=Amani|first=Nihad|date=2020-07-21|website=The Siasat Daily|language=en-US|access-date=2023-05-03}}&lt;/ref&gt; آسٽريليا ۾ بش فائر ، [[ڀارت ۾ ڪوروناوائرس مهاماري 2020|COVID' 19]] ۽ 2020 ۾ آسام ۽ بهار ۾ ٻوڏ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/carryminati-raises-funds-for-assam-an-bihar-flood-victims/articleshow/77083763.cms|title=CarryMinati raises funds for Assam and Bihar flood victims|last=Purkayastha|first=Pallabi Dey|work=[[The Times of India]]|access-date=2021-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427214118/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/carryminati-raises-funds-for-assam-an-bihar-flood-victims/articleshow/77083763.cms|archive-date=27 April 2021|language=en}}&lt;/ref&gt; 4 جون تي، نگر 2023 اوڊيشا ٽرين حادثي جي متاثرين لاءِ چار ڪلاڪ خيراتي لائيو اسٽريم جي ميزباني ڪئي. لائيو اسٽريم INR 11,87,611.64 ٺاهي وئي ₹ 1.5 لک ذاتي مدد سان؛ سمورا فنڊ وزيراعليٰ جي رليف فنڊ ۾ عطيو ڪيا ويا - اوڊيشا جي حڪومت . &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.news18.com/movies/youtuber-carryminati-raises-over-rs-13-lakhs-for-odisha-train-accident-relief-work-via-livestreams-7997737.html|title=YouTuber CarryMinati Raises Over Rs 13 Lakhs For Odisha Train Accident Relief Work Via Livestreams|date=2023-06-04|website=[[News18]]|language=en|access-date=2023-06-05}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.livemint.com/news/india/odisha-train-accident-youtuber-carryminati-conducts-charity-livestream-raises-over-rs-13-37-lakh-11685871708035.html|title=Odisha train crash: CarryMinati raises over ₹13.37 lakh via charity livestream|date=2023-06-04|website=[[Mint (newspaper)|Mint]]|language=en|access-date=2023-06-05}}&lt;/ref&gt;

2019 ۾، نگر کي ''ٽائم'' ميگزين پاران ايندڙ نسل جي اڳواڻن جي 2019 ۾ 10 هين پوزيشن تي درج ڪيو ويو، جيڪو ڏهن نوجوانن جي سالياني فهرست آهي جيڪي جديد ڪيريئر ٺاهي رهيا آهن.  اپريل 2020 ۾، نگر ''فوربس'' 30 انڊر 30 [[ايشيا|ايشيا جي]] فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.forbes.com/profile/ajey-nagar/|title=Ajey Nagar|website=Forbes|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428181759/https://www.forbes.com/profile/ajey-nagar/|archive-date=28 April 2021|access-date=2021-04-28}}&lt;/ref&gt; 2021 ۾، نگر کي هندستان ۾ اڄ جي اعلي ۽ طاقتور شخصيتن جي مٿين 50 لسٽ تي شامل ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.indiatoday.in/magazine/high-and-mighty/story/20211101-carryminati-click-baiter-1868205-2021-10-22|title=CarryMinati: Click baiter|website=India Today|language=en|access-date=2023-05-05}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20211101-the-high-mighty-1868393-2021-10-23|title=The High &amp; Mighty - alpha league|website=India Today|language=en|access-date=2023-05-05}}&lt;/ref&gt; مارچ 2022 ۾، نگر هندستان ٽائمز برانچ جي ڪور ڪهاڻي ۾ شامل ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/brunch/ht-brunch-cover-story-keep-calm-carry-on-101647703607351.html|title=HT Brunch Cover Story: Keep calm &amp; carry on|date=2022-03-19|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2023-05-03}}&lt;/ref&gt;

=== موسيقي ===
جنوري 2019 ۾، نگر هڪ ڊِس ٽريڪ جاري ڪيو جنهن کي &quot;بائي پيو ڊي پيئي ''&quot;'' سڏيو ويندو آهي، جنهن ۾ هن PewDiePie تي تنقيد ڪئي هئي، جنهن پنجن مهينن جي جاري ٿيڻ کان وٺي 22 ملين نظريا حاصل ڪيا. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.scmp.com/yp/discover/lifestyle/features/article/3055827/yp-exclusive-indian-youtuber-carryminati-ajey-nagar|title=YP EXCLUSIVE: Indian YouTuber CarryMinati (Ajey Nagar) tells us why roasting fellow YouTube stars like PewDiePie doesn't make him a hater|date=2019-06-23|website=Young Post|access-date=2023-05-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;time&quot;&gt;{{Cite magazine|date=16 May 2019|accessdate=6 December 2019|archive-url=2 November 2019}}&lt;cite class=&quot;citation magazine cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFKidangoor2019&quot;&gt;Kidangoor, Abhishyant (16 May 2019). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ساڳئي سال هن پنهنجي وڏي ڀاء ولي فرينزي سان تعاون ۾ هڪ ٻيو ٽريڪ &quot;ٽريگر&quot; جاري ڪيو. ان کانپوءِ 2020ع ۾ ”زندگي“، ”واريئر“ ۽ ڊِس ٽريڪ ”يالگار“ 2021ع ۾ ”وردان“ شامل آهن &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://in.news.yahoo.com/10-lesserknown-facts-about-controversial-you-tuber-ajey-nagar-aka-carry-minati-081618166.html|title=10 lesser-known facts about controversial YouTuber Ajey Nagar aka CarryMinati|website=in.news.yahoo.com|language=en-IN|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207050316/https://in.news.yahoo.com/10-lesserknown-facts-about-controversial-you-tuber-ajey-nagar-aka-carry-minati-081618166.html|archive-date=7 December 2020|access-date=2020-11-06}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://in.news.yahoo.com/10-lesserknown-facts-about-controversial-you-tuber-ajey-nagar-aka-carry-minati-081618166.html &quot;10 lesser-known facts about controversial YouTuber Ajey Nagar aka CarryMinati&quot;]. ''in.news.yahoo.com''. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://telanganatoday.com/carryminati-on-30mn-mark-my-content-has-found-resonance-with-masses|title=CarryMinati on 30mn mark: My content has found resonance with masses|last=Today|first=Telangana|last2=IANS|date=2021-05-15|website=[[Telangana Today]]|language=en-US|access-date=2023-05-25}}&lt;/ref&gt;

=== ٻيو ڪم ===
سال 2020 ۾، نگر موسيقي جي وڊيو ڊيٽ ڪر لي لاءِ ميوزڪ ڪمپوزر جوڙو سليم-سليمان سان تعاون ڪيو ''.'' &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://news.abplive.com/entertainment/television/date-karle-carryminati-aka-ajey-nagar-teams-up-with-salim-merchant-for-new-music-video-see-first-poster-1374609|title=Date Karle: CarryMinati Aka Ajey Nagar Teams Up With Salim Merchant For New Music Video, See FIRST Poster|last=Bureau|first=ABP News|date=2020-10-27|website=news.abplive.com|language=en|access-date=2023-05-25}}&lt;/ref&gt;

نگر ريپ سنگل &quot;يالگار&quot; وائي فرينزي جي موسيقي سان، 2021 جي فلم ''دي بگ بل'' ۾ ٿيم گيت طور ڪم ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/carryminati-on-shooting-for-mayday-in-pandemic-i-never-imagined-i-could-be-a-one-take-artist-101617368643597.html|title=CarryMinati on shooting for MayDay in pandemic: I never imagined I could be a one take artist|last=Suri|first=Rishabh|date=2021-04-02|website=[[Hindustan Times]]|language=en|access-date=2023-05-24}}&lt;/ref&gt;

هن 2022 جي فلم ''رن وي 34'' ۾ پاڻ وانگر هڪ ڪيميو ظاهر ڪيو هو. &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.freepressjournal.in/amp/entertainment/movie-review/runway-34-review-ajay-devgns-film-is-an-inch-closer-to-crash-landing-this-flight-is-worth-taking|title=Runway 34 Review: Ajay Devgn's film is an inch closer to crash landing, this flight is worth taking|website=[[The Free Press Journal]]|access-date=29 April 2022}}&lt;/ref&gt;

فيبروري 2023 ۾، نگر خريد ڪيو 10٪ اسپورٽس فرم بگ بينگ اسپورٽس ۾ ڪاروبار پارٽنر ديپڪ چار سان. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.livemint.com/companies/news/youtuber-carryminati-buys-minority-stake-in-esports-firm-big-bang-esports-11675314129569.html|title=Youtuber CarryMinati buys minority stake in esports firm Big Bang Esports|last=Khosla|first=Varuni|date=2023-02-02|website=mint|language=en|access-date=2023-04-17}}&lt;/ref&gt; 

=== يوٽيوب بمقابله ٽڪ ٽاڪ دي اينڊ ===

مئي 2020 ۾، نگر هڪ تڪراري يوٽيوب وڊيو شايع ڪيو جنهن جو عنوان آهي ”يوٽيوب بمقابله ٽڪ ٽاڪ – دي اينڊ“، [[انسٽا گرام|انسٽاگرام]] تي شيئر ڪيل هڪ وڊيو جي جواب ۾ ٽڪ ٽاڪ استعمال ڪندڙ عامر صديقي جنهن ٽڪ ٽاڪ استعمال ڪندڙن کي روسٽ ڪرڻ لاءِ يوٽيوب جي تخليقڪارن کي تنگ ڪيو. اهو يوٽيوب طرفان هٽايو ويو ان جي خدمت جي شرطن جي ڀڃڪڙي جو حوالو ڏيندي، ڪيترن ئي شڪايتن ۽ سائبر بدمعاشي جي بنياد تي. LGBTQ + ڪارڪنن پاران وڏي تعداد ۾ رپورٽون ڪيون ويون آهن، وڊيو ۾ هومو فوبڪ يا ٽرانسفوبڪ بدسلوڪي ٻولي جي حساب سان. نگر جي ڪيترن ئي مداحن يوٽيوب جي عملن تي تنقيد ڪئي، ۽ هٽائڻ جي نتيجي ۾ سندس نالي جو ذڪر ڪندي ڪيترن ئي نئين ٽريننگ هيش ٽيگس جو سبب بڻيا. نتيجي طور، وڊيو کي ڪيترائي ملين نظريا مليا، ۽ گوگل پلي اسٽور تي بم TikTok جو جائزو وٺڻ لاءِ گڏيل ڪوشش ڪئي وئي. نگر جي ٻين مداحن وڊيو کي هٽائڻ جي يوٽيوب جي فيصلي جي حق ۾ ڳالهايو. &lt;ref name=&quot;class wars&quot;&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/a-roast-and-then-rage-inside-indias-online-content-creation-class-wars/articleshow/75999546.cms?from=mdr|title=Roast, rage, jealousy, cringe. Who'll have the last laugh in YouTube vs TikTok's online 'class wars'?|date=26 May 2020|work=[[The Economic Times]]|access-date=15 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515041924/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/a-roast-and-then-rage-inside-indias-online-content-creation-class-wars/articleshow/75999546.cms?from=mdr|archive-date=15 May 2021}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/a-roast-and-then-rage-inside-indias-online-content-creation-class-wars/articleshow/75999546.cms?from=mdr &quot;Roast, rage, jealousy, cringe. ]&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Farzeen&quot;&gt;{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/carryminati-amir-siddiqui-youtube-vs-tiktok-6411239/|title=CarryMinati's video removed, everything you should know about TikTok vs YouTube controversy|last=Farzeen|first=Sana|date=18 May 2020|work=The Indian Express|access-date=12 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210331021600/https://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/carryminati-amir-siddiqui-youtube-vs-tiktok-6411239/|archive-date=31 March 2021}}&lt;/ref&gt; جون 2020 ۾، نگر هڪ وڌيڪ جواب جي طور تي ميوزڪ ويڊيو &quot;يالگار&quot; اپ لوڊ ڪيو، صديقي جي نئين تنقيد سان. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/carryminati-returns-to-the-youtube-vs-tiktok-controversy-with-rap-song-yalgaar/articleshow/76229231.cms?from=mdr|title=CarryMinati returns to the YouTube vs TikTok controversy with rap song 'Yalgaar'|date=6 June 2020|work=The Economic Times|access-date=8 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606033111/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/carryminati-returns-to-the-youtube-vs-tiktok-controversy-with-rap-song-yalgaar/articleshow/76229231.cms?from=mdr|archive-date=6 June 2021|language=en}}&lt;/ref&gt;

== فلموگرافي ==

هي هڪ چونڊيل وڊيو گرافي آهي جنهن جي لسٽ ۾ هن جي چينل تي وڊيوز آهن جن کي قابل اعتماد ٽئين پارٽي ذريعن کان غير معمولي ڪوريج ملي آهي.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+وڊيوز
! align=&quot;center&quot; data-sort-type=&quot;date&quot; |اپ لوڊ جي تاريخ
!وڊيو جو نالو
!ڏٺو ويو (لکين)
! class=&quot;unsortable&quot; |حوالو
! class=&quot;unsortable&quot; |نوٽس
|-
| align=&quot;right&quot; |5 جون 2020
|&quot;يالگار&quot;
| align=&quot;center&quot; |262
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/carryminati-returns-to-the-youtube-vs-tiktok-controversy-with-rap-song-yalgaar/articleshow/76229231.cms?from=mdr|title=CarryMinati returns to the YouTube vs TikTok controversy with rap song 'Yalgaar'|date=2020-06-06|work=The Economic Times|access-date=2023-05-10|issn=0013-0389}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.khaleejtimes.com/entertainment/meet-carryminati-an-asian-social-media-star-with-over-40-million-followers|title=Meet CarryMinati, an Asian social media star with over 40 million followers|last=Belle|first=Nithin|website=Khaleej Times|language=en|access-date=2023-05-12}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| align=&quot;right&quot; |17 مئي 2020
|&quot;مفروضو ڪرڻ بند ڪريو- يوٽيوب بمقابله ٽڪ ٽاڪ آخر&quot;
| align=&quot;center&quot; |68
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/carryminatis-yt-vs-tiktok-badshahs-genda-phool-heres-what-india-watched-on-youtube-this-year/articleshow/79720884.cms?from=mdr|title=CarryMinati's YT vs TikTok, Badshah's 'Genda Phool': Here's what India watched on YouTube this year|date=2020-12-14|work=The Economic Times|access-date=2023-05-10|issn=0013-0389}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| align=&quot;right&quot; |5 جولاءِ 2019
|&quot;ٽڪٽڪ ارتقاء 2019&quot;
| align=&quot;center&quot; |59
|&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.mensxp.com/special-features/features/76349-5-hilarious-videos-from-carryminati-ajey-nagar-that-showcase-his-satirical-roasting-talents.html|title=5 Satirical Videos From CarryMinati That Are More Hilarious Than The One That Got Taken Down|date=2020-05-18|website=www.mensxp.com|language=en-IN|access-date=2023-05-11}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.hindustanreads.com/entertainment-news-in-hindi/happy-birthday-carryminati-top-5-roast-videos-of-carryminati|title=Happy Birthday CarryMinati: 5 शानदार रोस्ट वीडियो जिन्हें देखकर हँसते हँसते आप खो सकते हैं होश, देखें अपने रिस्क पर|last=Whale|first=Content|date=2021-06-12|website=हिंदुस्तान रीड्स|language=hi|access-date=2023-06-09}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| align=&quot;right&quot; |12 فيبروري 2020
|&quot;بگ باس بگ باس بگ باس پارٽ 2&quot;
| align=&quot;center&quot; |
|&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/everything-you-should-know-about-youtube-star-carryminati-6455510/|title=CarryMinati: Everything you should know about the YouTube star|date=2020-06-12|website=The Indian Express|language=en|access-date=2023-05-10}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |{{efn|CarryMinati roasting Indian reality television show [[Big Boss (Salman Khan’s TV Series)|Big Boss]]|name=Big Boss Big Boss Big Boss Part 2}}
|-
| align=&quot;right&quot; |11 سيپٽمبر 2018
|&quot;Pubg India Life Battle Royale&quot;
| align=&quot;center&quot; |
|
|
|-
| align=&quot;right&quot; |11 فيبروري 2019
|”وڌيڪ ڪو به اڪيلو ويلنٽائن خاص ڪارنامو راڪي ناهي“
| align=&quot;center&quot; |
|
|
|-
| align=&quot;right&quot; |17 جنوري 2021
|&quot;وردان&quot;
| align=&quot;center&quot; |
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.indulgexpress.com/culture/music/2021/jan/19/youtuber-carryminati-looks-back-at-his-teen-years-with-new-rap-single-vardaan-31016.html|title=Youtuber CarryMinati looks back at his teen years with new rap single, Vardaan|website=www.indulgexpress.com|language=en|access-date=2023-05-10}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| align=&quot;right&quot; |1 جنوري 2019
|&quot;الوداع PewDiePie&quot;
| align=&quot;center&quot; |18.2
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://scroll.in/video/908021/watch-indian-youtuber-carryminati-attacks-pewdiepie-as-t-series-feud-continues|title=Watch: Indian YouTuber CarryMinati attacks PewDiePie as T-Series 'feud' continues|last=Staff|first=Scroll|date=3 January 2019|website=Scroll.in|language=en-US|access-date=2023-05-10}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/c0b08a8e-4527-11e9-b168-96a37d002cd3|title=How India conquered YouTube|date=2019-03-14|work=Financial Times|access-date=2023-05-10}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| align=&quot;right&quot; |19 جنوري 2022
|”ٿرا ڀائي“
| align=&quot;center&quot; |
|
|
|-
| align=&quot;right&quot; |10 اپريل 2020
|&quot;فلم دي فليئر&quot;
| align=&quot;center&quot; |
|&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |{{efn|CarryMinati roasting Indian award show [[Film Fare]]}}
|-
| align=&quot;right&quot; |23 مئي 2021
|&quot;بگ باس جي زمين&quot;
| align=&quot;center&quot; |10
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://news.abplive.com/entertainment/youtuber-carry-minati-s-new-land-of-bigg-boss-video-is-making-netizens-go-crazy-1459919|title=YouTuber Carry Minati's New 'Land of Bigg Boss' Video Is Making Netizens Go Crazy!|last=Bureau|first=ABP News|date=2021-05-24|website=news.abplive.com|language=en|access-date=2023-05-10}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| align=&quot;right&quot; |21 اپريل 2022
|&quot;هندستاني کاڌي جو جادو&quot;
| align=&quot;center&quot; |33
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.indiatvnews.com/trending/news/sasta-shaark-tank-to-carry-minati-indian-food-magic-youtube-unveils-top-trending-videos-of-2022-2022-12-05-828891|title=Sasta Shaark Tank to Carry Minati's Indian food magic, YouTube unveils top trending videos of 2022|last=Sundrani|first=Akshat|date=2022-12-05|website=www.indiatvnews.com|language=en|access-date=2023-05-12}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/look-who-made-it-to-the-most-trending-on-youtube-in-2022/articleshow/96033991.cms?from=mdr|title=Look who made it to the most trending on Youtube in 2022|date=2022-12-06|work=[[The Economic Times]]|access-date=2023-05-12|issn=0013-0389}}&lt;/ref&gt;
|
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+فلمون
!سال
!عنوان
!ڪردار
!نوٽس
!حوالو.
|-
|2022
|[[Runway 34|''رن وي 34'']]
|پاڻ
|ڪيميو ظاهر
|&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.freepressjournal.in/amp/entertainment/movie-review/runway-34-review-ajay-devgns-film-is-an-inch-closer-to-crash-landing-this-flight-is-worth-taking|title=Runway 34 Review: Ajay Devgn's film is an inch closer to crash landing, this flight is worth taking|website=[[The Free Press Journal]]|access-date=29 April 2022}}&lt;/ref&gt;
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ويب
!سال
!عنوان
!ڪردار
!نوٽس
!حوالو.
|-
|2021
|''مون باس ۽ لاڪ ڊائون''
|اجي ، راڪ اسٽار
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://deadant.co/review-carryminatis-me-boss-and-lockdown-is-funny-in-parts-but-plagued-by-problematic-writing/|title=Review: CarryMinati's 'Me, Boss and Lockdown' Is Funny In Parts, But Plagued By Problematic Writing - DeadAnt|last=Jha|first=Aditya Mani|website=|language=en-US|access-date=2023-05-12}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/youtuber-carryminati-marks-his-acting-debut-with-filmmaker-saumitra-singhs-me-boss-lockdown|title=YouTuber Carryminati and director Saumitra Singh come together for a series titled 'Me, Boss &amp; Lockdown'|website=[[Free Press Journal]]|language=en|access-date=2023-05-12}}&lt;/ref&gt;
|-
|2022-2023
|''راند جو ميدان''
|مرشد
|موسم 2
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://sambadenglish.com/popular-youtuber-carryminati-coming-up-with-new-gaming-show-playground/|title=Popular YouTuber CarryMinati coming up with new gaming show 'Playground'|date=2022-04-22|language=en-US|access-date=2023-05-12}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://telanganatoday.com/amazon-minitv-to-stream-first-ever-gaming-entertainment-show-playground|title=Amazon miniTV to stream first-ever gaming entertainment show, 'Playground'|last=Today|first=Telangana|date=2022-05-26|website=[[Telangana Today]]|language=en-US|access-date=2023-05-12}}&lt;/ref&gt;
|}

== ڊسڪوگرافي ==

=== سنگل ۽ تعاون ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
! scope=&quot;col&quot; |سال
! scope=&quot;col&quot; |عنوان
! scope=&quot;col&quot; |فنڪار
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |نوٽس
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |حوالو.
|-
! rowspan=&quot;1&amp;quot;&quot; scope=&quot;row&quot; |2018
|''هڪ ڪرنگ پاپ آرٽسٽ جي ڪاميابي جي ڪهاڻي''
| rowspan=&quot;2&quot; |ڪيري ميناتي
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.mensxp.com/special-features/features/76349-5-hilarious-videos-from-carryminati-ajey-nagar-that-showcase-his-satirical-roasting-talents.html|title=5 Satirical Videos From CarryMinati That Are More Hilarious Than The One That Got Taken Down|date=18 May 2020|website=mensxp.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529163227/https://www.mensxp.com/special-features/features/76349-5-hilarious-videos-from-carryminati-ajey-nagar-that-showcase-his-satirical-roasting-talents.html|archive-date=11 March 2023|access-date=28 May 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; |2019
|''الوداع Pewdiepie''
|ڊس ٽريڪ
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://scroll.in/video/908021/watch-indian-youtuber-carryminati-attacks-pewdiepie-as-t-series-feud-continues|title=Watch: Indian YouTuber CarryMinati attacks PewDiePie as T-Series 'feud' continues|date=3 January 2019|website=[[Scroll.in]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190104231224/https://scroll.in/video/908021/watch-indian-youtuber-carryminati-attacks-pewdiepie-as-t-series-feud-continues|archive-date=4 January 2019|access-date=6 December 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|''ٽاريندڙ''
|ڪيري ميناتي، ويبگيور
|اڪيلو
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.yahoo.com/lifestyle/10-lesserknown-facts-about-controversial-you-tuber-ajey-nagar-aka-carry-minati-081618166.html|title=10 lesser-known facts about controversial YouTuber Ajey Nagar aka CarryMinati|date=2020-06-07|website=yahoo.com|language=en|access-date=2023-03-11}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;4&quot; scope=&quot;row&quot; |2020
|''زندگي''
| rowspan=&quot;3&quot; |ڪيري ميناتي، ولي جنون
|اڪيلو
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://telanganatoday.com/carryminati-on-30mn-mark-my-content-has-found-resonance-with-masses|title=CarryMinati on 30mn mark: My content has found resonance with masses|date=2021-05-15|website=Telangana Today|language=en-US|access-date=2021-10-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|''جنگجو''
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://news.abplive.com/entertainment/youtuber-carryminati-overcame-lockdown-anxiety-while-shooting-for-his-debut-film-mayday-1473763|title=YouTuber CarryMinati Overcame Lockdown Anxiety While Shooting For His Debut Film 'Mayday'|last=|date=2021-08-03|website=news.abplive.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210803045739/https://news.abplive.com/entertainment/youtuber-carryminati-overcame-lockdown-anxiety-while-shooting-for-his-debut-film-mayday-1473763|archive-date=3 August 2021|access-date=2021-10-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|''يلگار''
|فلم ''The Big Bull'' لاءِ 2021 ۾ ٻيهر ٺاهيو ويو
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities/abhishek-bachchan-starrer-the-big-bull-to-feature-carryminati-s-single-yalgaar-692788|title=Abhishek Bachchan starrer The Big Bull to feature CarryMinati's single Yalgaar|last=|first=|date=2021-03-22|website=www.indiatvnews.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210322173521/https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities/abhishek-bachchan-starrer-the-big-bull-to-feature-carryminati-s-single-yalgaar-692788|archive-date=22 March 2021|access-date=2021-10-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|''تاريخ ڪار لي''
|ڪيري ميناتي، رومي، سليم-سليمان
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.orissapost.com/youtube-star-carryminati-collaborates-with-salim-sulaiman-for-new-song/|title=YouTube star CarryMinati collaborates with Salim-Sulaiman for new song - OrissaPOST|date=2020-10-28|website=Odisha News, Odisha Latest news, Odisha Daily - OrissaPOST|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505203143/https://www.orissapost.com/youtube-star-carryminati-collaborates-with-salim-sulaiman-for-new-song/|archive-date=5 May 2021|access-date=2021-06-16}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |2021
|''وردان''
|ڪيري ميناتي، ولي جنون
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/bollywood/carryminati-new-song-vardaan-trending-no-1-on-youtube|title=CarryMinati: कैरीमिनाटी का नया गाना 'वरदान' रिलीज, यूट्यूब पर मचा रहा है तहलका|website=[[Amar Ujala]]|language=hi|access-date=2023-05-20}}&lt;/ref&gt;
|}

== انعام ۽ اعتراف ==

=== انعام ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!سال
!انعام
!زمرو
!ڪم
!نتيجو
!حوالو.
|-
|2022
|[[Lokmat Stylish Awards|لوڪمت اسٽائلش اوارڊز]]
|سڀ کان وڌيڪ سجيل نوجوانن جو نشان (مرد)
|{{NA}}
|{{Won}}
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://en.janbharattimes.com/entertainment/lokmat-most-stylish-awards-2022-winners-best-dressed-people-photos-videos|title=Lokmat Most Stylish Awards 2022: Winners, Best Dressed Celebs, Photos &amp; Videos|last=Archana|date=2022-10-01|website=JanBharat Times|language=en-US|access-date=2023-05-16}}&lt;/ref&gt;
|-
|2023
|[[Bollywood Hungama Style Icons|بالي ووڊ هنگاما اسٽائل آئڪن]]
|سڀ کان وڌيڪ سجيل ڊجيٽل وندر (مرد)
|{{NA}}
|{{Nominated}}
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.bollywoodhungama.com/style-icons/nominees.php|title=Style Icons Awards Nominations Of the Year 2023 - Bollywood Hungama|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=2023-05-16}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/bh-style-icons-2023-ashish-chanchlani-faisal-shaikh-nominations-stylish-digital-entertainer-male/|title=BH Style Icons 2023: From Ashish Chanchlani to Faisal Shaikh, here are the nominations for Most Stylish Digital Entertainer (Male) : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2023-03-07|website=[[Bollywood Hungama]]|language=en|access-date=2023-05-16}}&lt;/ref&gt;
|}

=== عزت ===

* 2019: ''وقت'' {{'s}} 10 ايندڙ نسل جا اڳواڻ #10 
* 2020: ''فوربس'' 30 انڊر 30 [[ايشيا]] &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.forbes.com/30-under-30/2020/asia/celebrities/|title=30 Under 30 Asia 2020: Celebrities|website=Forbes|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428140043/https://www.forbes.com/30-under-30/2020/asia/celebrities/|archive-date=28 April 2021|access-date=2021-04-28}}
&lt;/ref&gt;
== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1999ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]</text>
      <sha1>1o8v91cztdn316n7ku6fhwg3k643s6p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389961</id>
      <parentid>389960</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T17:45:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT</username>
        <id>20481</id>
      </contributor>
      <comment>removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v2.2.9s</comment>
      <origin>389961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42333" sha1="4x9nwkp1zrgisud4ey9l90rpyzib7wx" xml:space="preserve">{{Rough translation}}
{{Infobox YouTube personality
| name                 = CarryMinati
| logo                 = 
| logo_caption         = 
| image                = Ajey Nagar 2022.jpg
| image_caption        = Nagar in 2022
| birth_name           = Ajey Nagar
| birth_date           = {{Birth date and age|1999|06|12|df=y }}
| birth_place          = [[Faridabad]], [[Haryana]], India
| years active         = 2014–present
| nationality          = 
| education            = [[Delhi Public School, Faridabad]] (2016)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-05-08 |title=From Carry Minati To Prajakta Koli, Here's The Educational Backgrounds Of Our Fave Indian YouTubers |url=https://www.scoopwhoop.com/entertainment/educational-backgrounds-of-our-fave-indian-youtubers/ |access-date=2023-05-08 |website=ScoopWhoop |language=en}}&lt;/ref&gt;
| occupation           = {{hlist|[[YouTuber]]|[[Rapper]]|[[Singer]]|[[lyricist]]|[[Entrepreneur]]}}&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Belle |first=Nithin |title=Meet CarryMinati, an Asian social media star with over 40 million followers |url=https://www.khaleejtimes.com/entertainment/meet-carryminati-an-asian-social-media-star-with-over-40-million-followers |access-date=2023-04-28 |website=Khaleej Times |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Khosla |first=Varuni |date=2023-02-02 |title=Youtuber CarryMinati buys minority stake in esports firm Big Bang Esports |url=https://www.livemint.com/companies/news/youtuber-carryminati-buys-minority-stake-in-esports-firm-big-bang-esports-11675314129569.html |access-date=2023-04-17 |website=mint |language=en}}&lt;/ref&gt; 
| pseudonym            = {{hlist|Carry|Ajey}}
| channels             = {{ubl
 | [https://www.youtube.com/@CarryMinati CarryMinati]
 | [https://www.youtube.com/@CarryisLive CarryisLive]
 | [https://www.youtube.com/@carryminatiproductionsoffi535 CarryMinati Productions Official]
}}
| location             = Faridabad, Haryana, India
| genre                = {{hlist|Comedy|[[Roast_(comedy)|Roasting]]|[[Video game|gaming]]|[[criticism|commentary]]|[[satire]]|[[sketch comedy|sketches]]|[[vlog]]|[[Hip hop music|Hip hop]]}}
| subscribers          = {{Plainlist|
* 39 million (main channel)
* {{Rounddown|
{{Sum|39|11.8|0.800}}|1}} million (combined)}}{{efn|name=&quot;YTSubs&quot;|
Subscribers, broken down by channel:&lt;br /&gt;
39 million&amp;nbsp;(CarryMinati)&lt;br /&gt;
11.8 million&amp;nbsp;(CarryisLive)&lt;br /&gt;
800.00 thousand&amp;nbsp;(CarryMinati Productions Official)}}&lt;!-- If you update this, update the &quot;Rounddown+Sum&quot; templates below --&gt;
| views                = {{Plainlist|
* 3.2 billion (main channel)
* {{Rounddown|
{{Sum|3.25000|1.50000|0.2900}}|1}} billion (combined){{efn|name=&quot;YTViews&quot;|
Views, broken down by channel:&lt;br /&gt;
2.3 billion&amp;nbsp;(CarryMinati)&lt;br /&gt;
1.67 billion&amp;nbsp;(CarryisLive)&lt;br /&gt;
23.2 million&amp;nbsp;(CarryMinati Productions Official)}}}}&lt;!-- If you update this, update the &quot;Rounddown+Sum&quot; templates below --&gt;
| stats_update         = 6 June 2023
| network              = One Digital Entertainment
| silver_button        = yes
| silver_year          = 2016{{efn|name=&quot;Playbutton&quot;|Nagar received a second Silver Play Button for the CarryisLive channel in 2017.}}
| gold_button          = yes
| gold_year            = 2017{{efn|name=|Nagar received a second Gold Play Button for the CarryisLive channel in 2018.}}
| diamond_button       = yes
| diamond_year         = 2020{{efn|name=|Nagar received a second Diamond Play Button for the CarryisLive channel in 2021.}}
}}
'''اجي نگر''' ( {{IPA-hi|əˈdʒeː ˈnaːɡər|pron|Ajey Nagar.ogg|thumb|]}}&lt;/img&gt;  ؛ ڄمڻ 12 جون 1999)، جيڪو '''ڪيري ميناتي''' جي نالي سان مشهور آهي، هڪ هندستاني يوٽيوب، اسٽريمر ۽ ريپر فريد آباد، هندستان مان آهي. &lt;ref&gt; * {{حوالو ويب|url=https://www.khaleejtimes.com/entertainment/meet-carryminati-an-asian-social-media-star-with-over-40-million-followers|title=Meet CarryMinati, an Asian social media star with over 40 million followers|last=Belle|first=Nithin|website=Khaleej Times|language=en|access-date=2023-04-28}}&lt;/ref&gt; هو پنهنجي روسٽنگ وڊيوز، مزاحيه اسڪيٽس ۽ مختلف آن لائن موضوعن تي رد عمل جي ڪري مشهور آهي سندس چينل ''ڪيري ميناٽي'' تي. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.indiatvnews.com/trending/news-happy-birthday-youtuber-carry-minati-aka-ajey-nagar-legend-roaster-netizens-birthday-wishes-711153|title='Happy birthday to the legend roaster': Netizens flood internet with wishes for YouTuber Carry Minati|last=Taneja|first=Parina|date=2021-06-12|website=www.indiatvnews.com|language=en|access-date=2022-05-15}}&lt;/ref&gt; هن جو ٻيو چينل ''CarryisLive'' گیمنگ ۽ لائيو اسٽريمز لاءِ وقف آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/everything-you-should-know-about-youtube-star-carryminati-6455510/|title=CarryMinati: Everything you should know about the YouTube star|date=2020-06-13|website=The Indian Express|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410161623/https://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/everything-you-should-know-about-youtube-star-carryminati-6455510/|archive-date=10 April 2021|access-date=2021-04-10}}&lt;/ref&gt; 2020 کان وٺي، هو [[ايشيا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪنيت رکندڙ انفرادي يوٽيوب آهي. &lt;ref&gt; {{حوالو ويب|url=https://www.scmp.com/lifestyle/entertainment/article/3118277/indias-no-1-youtuber-carryminati-roast-videos-gaming-and|title='I had nothing to lose': the rise of India's No 1 YouTuber CarryMinati|date=2021-01-19|website=[[South China Morning Post]]|language=en|access-date=2023-05-27}}&lt;/ref&gt;

مئي 2020 ۾، سندس روسٽ وڊيو جو عنوان ”يوٽيوب بمقابله ٽڪ ٽاڪ - دي اينڊ“ يوٽيوب انڊيا تي تڪرار جو سبب بڻيو. وڊيو پليٽ فارم جي سروس جي شرطن جي خلاف ورزي جي ڪري يوٽيوب طرفان هٽايو ويو، سببن جو حوالو ڏيڻ جهڙوڪ سائبر بلنگ ۽ ايذاءُ. &lt;ref name=&quot;class wars&quot;&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/a-roast-and-then-rage-inside-indias-online-content-creation-class-wars/articleshow/75999546.cms?from=mdr|title=Roast, rage, jealousy, cringe. Who'll have the last laugh in YouTube vs TikTok's online 'class wars'?|date=26 May 2020|work=[[The Economic Times]]|access-date=15 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515041924/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/a-roast-and-then-rage-inside-indias-online-content-creation-class-wars/articleshow/75999546.cms?from=mdr|archive-date=15 May 2021}}&lt;/ref&gt;

== ابتدائي زندگي ۽ تعليم ==

اجي نگر 12 جون 1999 تي فريد آباد ۾ پيدا ٿيو، هندستان جي قومي راڄڌاني [[نئين دھلي|نئين دهلي]] جي ويجهو هڪ شهر، هن 2016 تائين دهلي پبلڪ اسڪول، فريد آباد ۾ تعليم حاصل ڪئي، جڏهن هن پنهنجي يوٽيوب ڪيريئر کي اڳتي وڌائڻ لاءِ ڇڏي ڏنو؛ اقتصاديات جو امتحان پاس ڪرڻ جي پريشاني جي ڪري ڪلاس XII بورڊ جو امتحان ڇڏي ڏنو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.thestatesman.com/entertainment/who-is-ajey-nagar-popularly-known-as-carryminati-1503191015.html|title=Who is Ajey Nagar popularly known as CarryMinati?|last=Kant|first=Aditya|date=2023-06-17|website=[[The Statesman (India)|The Statesman]]|language=en-US|access-date=2023-06-17}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ هن پنهنجي اسڪول جي تعليم ڊگهي فاصلي جي سکيا ذريعي مڪمل ڪئي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.straitstimes.com/life/entertainment/indian-comedian-gamer-carryminati-dropped-out-of-school-at-15-and-now-he-s-a-youtube-star|title=Indian comedian-gamer CarryMinati dropped out of school at 15 and now he's a YouTube star {{!}} The Straits Times|last=cue|date=2022-11-09|website=www.straitstimes.com|language=en|access-date=2023-04-23}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.livemint.com/Leisure/kykh1oRK0b28ICVsZAD95N/Indias-young-gaming-stars.html|title=The Indian gaming stars who catch your eye|last=Hemrajani|first=Nikhil|date=31 March 2017|website=[[Mint (newspaper)|Mint]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206191641/https://www.livemint.com/Leisure/kykh1oRK0b28ICVsZAD95N/Indias-young-gaming-stars.html|archive-date=6 December 2019|access-date=6 December 2019}}&lt;/ref&gt;
[[Category:Articles with unsourced statements from April 2023]] 

نگر جو وڏو ڀاءُ، يش نگر، هڪ ميوزڪ پروڊيوسر ۽ موسيقار آهي، جنهن هن سان وائل فرينزي طور ڪم ڪيو آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.radioandmusic.com/entertainment/editorial/news/211103-wily-frenzy-drops-his-new-single-bete|title=Wily Frenzy Drops His New Single 'Bete' Inspired By Former NBA Champion|website=www.radioandmusic.com|language=en|access-date=2023-04-23}}&lt;/ref&gt;

== ڪيريئر ==

اجي نگر فريد آباد ۾ واقع آهي، هندستان جي قومي راڄڌاني [[نئين دھلي|نئين دهلي]] جي ويجهو هڪ شهر. &lt;ref name=&quot;time&quot;&gt;{{Cite magazine|date=16 May 2019|accessdate=6 December 2019|archive-url=2 November 2019}}&lt;/ref&gt; مشهور طور تي ''CarryMinati'' طور حوالو ڏنو ويو آهي، &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.businesstoday.in/magazine/the-hub/millionaires-in-the-making/story/311991.html|title=Millionaires in the Making|last=Singh|first=Devika|date=10 February 2019|website=[[Business Today (India)|Business Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207051740/https://www.businesstoday.in/magazine/the-hub/millionaires-in-the-making/story/311991.html|archive-date=7 December 2019|access-date=7 December 2019}}&lt;/ref&gt; نگر بنيادي طور تي هندي-ٻولي جي روسٽنگ ۽ مزاحيه وڊيوز، ڊس گانا ، طنزيه پيروڊيز، لائيو گيمنگ کان سواءِ ٺاهڻ ۾ شامل آهي. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.indiatvnews.com/trending/news-happy-birthday-youtuber-carry-minati-aka-ajey-nagar-legend-roaster-netizens-birthday-wishes-711153|title='Happy birthday to the legend roaster': Netizens flood internet with wishes for YouTuber Carry Minati|last=Taneja|first=Parina|date=2021-06-12|website=www.indiatvnews.com|language=en|access-date=2022-05-15}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFTaneja2021&quot;&gt;Taneja, Parina (12 June 2021). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;entrepreneur&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.entrepreneur.com/article/339888|title=YouTube a Priority over Netflix – CarryMinati|last=Singal|first=Aastha|date=23 September 2019|website=[[Entrepreneur (magazine)|Entrepreneur]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207080757/https://www.entrepreneur.com/article/339888|archive-date=7 December 2019|access-date=7 December 2019}}&lt;/ref&gt; نگر ۽ سندس ٽيم فريد آباد ۾ سندس گهر مان وڊيوز ٺاهي. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

نگر 10 سالن جي عمر ۾ يوٽيوب تي وڊيوز پوسٽ ڪرڻ شروع ڪيو &lt;ref name=&quot;time&quot;&gt;{{Cite magazine|date=16 May 2019|accessdate=6 December 2019|archive-url=2 November 2019}}&lt;cite class=&quot;citation magazine cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFKidangoor2019&quot;&gt;Kidangoor, Abhishyant (16 May 2019). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; هن جو مکيه يوٽيوب چينل 2014 کان سرگرم آهي &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.livemint.com/Leisure/kykh1oRK0b28ICVsZAD95N/Indias-young-gaming-stars.html|title=The Indian gaming stars who catch your eye|last=Hemrajani|first=Nikhil|date=31 March 2017|website=[[Mint (newspaper)|Mint]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206191641/https://www.livemint.com/Leisure/kykh1oRK0b28ICVsZAD95N/Indias-young-gaming-stars.html|archive-date=6 December 2019|access-date=6 December 2019}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFHemrajani2017&quot;&gt;Hemrajani, Nikhil (31 March 2017). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; 2014 ۾، چينل جو نالو ''AddictedA1'' هو ۽ نگر ان جي رد عمل سان گڏ رڪارڊ ٿيل وڊيو گيم فوٽيج اپلوڊ ڪندو. &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://in.news.yahoo.com/10-lesserknown-facts-about-controversial-you-tuber-ajey-nagar-aka-carry-minati-081618166.html|title=10 lesser-known facts about controversial YouTuber Ajey Nagar aka CarryMinati|website=in.news.yahoo.com|language=en-IN|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207050316/https://in.news.yahoo.com/10-lesserknown-facts-about-controversial-you-tuber-ajey-nagar-aka-carry-minati-081618166.html|archive-date=7 December 2020|access-date=2020-11-06}}&lt;/ref&gt; 2015 ۾، هن چينل جو نالو بدلائي ''ڪيري ڊيول ڪيو'' ، سني ديول جي نقل ڪندي ''Counter-Strike: Global Offensive'' جي گيم پلي فوٽيج اپ لوڊ ڪندي. چينل جو بعد ۾ نالو تبديل ڪيو ويو ''ڪيري ميناٽي'' . &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.femina.in/trending/find-your-niche-says-ajey-nagar-aka-carryminati-128642.html|title=Find your niche, says YouTuber Ajey Nagar, aka CarryMinati|last=Kamdar|first=Shraddha|date=12 July 2019|website=[[Femina (India)|Femina]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103074458/https://www.femina.in/trending/find-your-niche-says-ajey-nagar-aka-carryminati-128642.html|archive-date=3 January 2020|access-date=2020-01-03}}&lt;/ref&gt; مئي 2021 ۾، نگر هڪ بيان جاري ڪيو جنهن ۾ چيو ويو آهي ته چينل 30 ملين کان وڌيڪ سبسڪرائبر هئا. 

2017 جي شروعات ۾، نگر هڪ اضافي يوٽيوب چينل ٺاهيو جنهن کي سڏيو ويندو آهي ''CarryIsLive'' ، جتي هو وڊيو گيمز کيڏندي پاڻ کي لائيو اسٽريم ڪندو آهي . &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.livemint.com/Leisure/kykh1oRK0b28ICVsZAD95N/Indias-young-gaming-stars.html|title=The Indian gaming stars who catch your eye|last=Hemrajani|first=Nikhil|date=31 March 2017|website=[[Mint (newspaper)|Mint]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206191641/https://www.livemint.com/Leisure/kykh1oRK0b28ICVsZAD95N/Indias-young-gaming-stars.html|archive-date=6 December 2019|access-date=6 December 2019}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFHemrajani2017&quot;&gt;Hemrajani, Nikhil (31 March 2017). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; هن هن چينل تي لائيو اسٽريمز جي ميزباني ڪئي آهي، 2018 ۾ ڪيرالا جي ٻوڏ جي متاثرين لاءِ فنڊ گڏ ڪري رهيو آهي. اوڊيشا ۾ طوفان فاني ، آسام جي ٻوڏ، بهار جي ٻوڏ ۽ 2019 ۾ پلواما حملي جا شهيد ، &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://odishabytes.com/youtuber-carryminati-livestreams-to-raise-donation-for-fani-hit-odisha/|title=YouTuber CarryMinati Livestreams, Raises Donation For Fani-Hit Odisha|date=9 May 2019}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.siasat.com/youtube-star-carryminati-donates-for-flood-hit-assam-bihar-1927046/|title=youtube star CarryMinati donates for flood-hit Assam, Bihar|last=Amani|first=Nihad|date=2020-07-21|website=The Siasat Daily|language=en-US|access-date=2023-05-03}}&lt;/ref&gt; آسٽريليا ۾ بش فائر ، [[ڀارت ۾ ڪوروناوائرس مهاماري 2020|COVID' 19]] ۽ 2020 ۾ آسام ۽ بهار ۾ ٻوڏ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/carryminati-raises-funds-for-assam-an-bihar-flood-victims/articleshow/77083763.cms|title=CarryMinati raises funds for Assam and Bihar flood victims|last=Purkayastha|first=Pallabi Dey|work=[[The Times of India]]|access-date=2021-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427214118/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/carryminati-raises-funds-for-assam-an-bihar-flood-victims/articleshow/77083763.cms|archive-date=27 April 2021|language=en}}&lt;/ref&gt; 4 جون تي، نگر 2023 اوڊيشا ٽرين حادثي جي متاثرين لاءِ چار ڪلاڪ خيراتي لائيو اسٽريم جي ميزباني ڪئي. لائيو اسٽريم INR 11,87,611.64 ٺاهي وئي ₹ 1.5 لک ذاتي مدد سان؛ سمورا فنڊ وزيراعليٰ جي رليف فنڊ ۾ عطيو ڪيا ويا - اوڊيشا جي حڪومت . &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.news18.com/movies/youtuber-carryminati-raises-over-rs-13-lakhs-for-odisha-train-accident-relief-work-via-livestreams-7997737.html|title=YouTuber CarryMinati Raises Over Rs 13 Lakhs For Odisha Train Accident Relief Work Via Livestreams|date=2023-06-04|website=[[News18]]|language=en|access-date=2023-06-05}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.livemint.com/news/india/odisha-train-accident-youtuber-carryminati-conducts-charity-livestream-raises-over-rs-13-37-lakh-11685871708035.html|title=Odisha train crash: CarryMinati raises over ₹13.37 lakh via charity livestream|date=2023-06-04|website=[[Mint (newspaper)|Mint]]|language=en|access-date=2023-06-05}}&lt;/ref&gt;

2019 ۾، نگر کي ''ٽائم'' ميگزين پاران ايندڙ نسل جي اڳواڻن جي 2019 ۾ 10 هين پوزيشن تي درج ڪيو ويو، جيڪو ڏهن نوجوانن جي سالياني فهرست آهي جيڪي جديد ڪيريئر ٺاهي رهيا آهن.  اپريل 2020 ۾، نگر ''فوربس'' 30 انڊر 30 [[ايشيا|ايشيا جي]] فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.forbes.com/profile/ajey-nagar/|title=Ajey Nagar|website=Forbes|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428181759/https://www.forbes.com/profile/ajey-nagar/|archive-date=28 April 2021|access-date=2021-04-28}}&lt;/ref&gt; 2021 ۾، نگر کي هندستان ۾ اڄ جي اعلي ۽ طاقتور شخصيتن جي مٿين 50 لسٽ تي شامل ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.indiatoday.in/magazine/high-and-mighty/story/20211101-carryminati-click-baiter-1868205-2021-10-22|title=CarryMinati: Click baiter|website=India Today|language=en|access-date=2023-05-05}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20211101-the-high-mighty-1868393-2021-10-23|title=The High &amp; Mighty - alpha league|website=India Today|language=en|access-date=2023-05-05}}&lt;/ref&gt; مارچ 2022 ۾، نگر هندستان ٽائمز برانچ جي ڪور ڪهاڻي ۾ شامل ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/brunch/ht-brunch-cover-story-keep-calm-carry-on-101647703607351.html|title=HT Brunch Cover Story: Keep calm &amp; carry on|date=2022-03-19|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2023-05-03}}&lt;/ref&gt;

=== موسيقي ===
جنوري 2019 ۾، نگر هڪ ڊِس ٽريڪ جاري ڪيو جنهن کي &quot;بائي پيو ڊي پيئي ''&quot;'' سڏيو ويندو آهي، جنهن ۾ هن PewDiePie تي تنقيد ڪئي هئي، جنهن پنجن مهينن جي جاري ٿيڻ کان وٺي 22 ملين نظريا حاصل ڪيا. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.scmp.com/yp/discover/lifestyle/features/article/3055827/yp-exclusive-indian-youtuber-carryminati-ajey-nagar|title=YP EXCLUSIVE: Indian YouTuber CarryMinati (Ajey Nagar) tells us why roasting fellow YouTube stars like PewDiePie doesn't make him a hater|date=2019-06-23|website=Young Post|access-date=2023-05-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;time&quot;&gt;{{Cite magazine|date=16 May 2019|accessdate=6 December 2019|archive-url=2 November 2019}}&lt;cite class=&quot;citation magazine cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFKidangoor2019&quot;&gt;Kidangoor, Abhishyant (16 May 2019). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ساڳئي سال هن پنهنجي وڏي ڀاء ولي فرينزي سان تعاون ۾ هڪ ٻيو ٽريڪ &quot;ٽريگر&quot; جاري ڪيو. ان کانپوءِ 2020ع ۾ ”زندگي“، ”واريئر“ ۽ ڊِس ٽريڪ ”يالگار“ 2021ع ۾ ”وردان“ شامل آهن &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://in.news.yahoo.com/10-lesserknown-facts-about-controversial-you-tuber-ajey-nagar-aka-carry-minati-081618166.html|title=10 lesser-known facts about controversial YouTuber Ajey Nagar aka CarryMinati|website=in.news.yahoo.com|language=en-IN|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207050316/https://in.news.yahoo.com/10-lesserknown-facts-about-controversial-you-tuber-ajey-nagar-aka-carry-minati-081618166.html|archive-date=7 December 2020|access-date=2020-11-06}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://in.news.yahoo.com/10-lesserknown-facts-about-controversial-you-tuber-ajey-nagar-aka-carry-minati-081618166.html &quot;10 lesser-known facts about controversial YouTuber Ajey Nagar aka CarryMinati&quot;]. ''in.news.yahoo.com''. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://telanganatoday.com/carryminati-on-30mn-mark-my-content-has-found-resonance-with-masses|title=CarryMinati on 30mn mark: My content has found resonance with masses|last=Today|first=Telangana|last2=IANS|date=2021-05-15|website=[[Telangana Today]]|language=en-US|access-date=2023-05-25}}&lt;/ref&gt;

=== ٻيو ڪم ===
سال 2020 ۾، نگر موسيقي جي وڊيو ڊيٽ ڪر لي لاءِ ميوزڪ ڪمپوزر جوڙو سليم-سليمان سان تعاون ڪيو ''.'' &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://news.abplive.com/entertainment/television/date-karle-carryminati-aka-ajey-nagar-teams-up-with-salim-merchant-for-new-music-video-see-first-poster-1374609|title=Date Karle: CarryMinati Aka Ajey Nagar Teams Up With Salim Merchant For New Music Video, See FIRST Poster|last=Bureau|first=ABP News|date=2020-10-27|website=news.abplive.com|language=en|access-date=2023-05-25}}&lt;/ref&gt;

نگر ريپ سنگل &quot;يالگار&quot; وائي فرينزي جي موسيقي سان، 2021 جي فلم ''دي بگ بل'' ۾ ٿيم گيت طور ڪم ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/carryminati-on-shooting-for-mayday-in-pandemic-i-never-imagined-i-could-be-a-one-take-artist-101617368643597.html|title=CarryMinati on shooting for MayDay in pandemic: I never imagined I could be a one take artist|last=Suri|first=Rishabh|date=2021-04-02|website=[[Hindustan Times]]|language=en|access-date=2023-05-24}}&lt;/ref&gt;

هن 2022 جي فلم ''رن وي 34'' ۾ پاڻ وانگر هڪ ڪيميو ظاهر ڪيو هو. &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/movie-review/runway-34-review-ajay-devgns-film-is-an-inch-closer-to-crash-landing-this-flight-is-worth-taking|title=Runway 34 Review: Ajay Devgn's film is an inch closer to crash landing, this flight is worth taking|website=[[The Free Press Journal]]|access-date=29 April 2022}}&lt;/ref&gt;

فيبروري 2023 ۾، نگر خريد ڪيو 10٪ اسپورٽس فرم بگ بينگ اسپورٽس ۾ ڪاروبار پارٽنر ديپڪ چار سان. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.livemint.com/companies/news/youtuber-carryminati-buys-minority-stake-in-esports-firm-big-bang-esports-11675314129569.html|title=Youtuber CarryMinati buys minority stake in esports firm Big Bang Esports|last=Khosla|first=Varuni|date=2023-02-02|website=mint|language=en|access-date=2023-04-17}}&lt;/ref&gt; 

=== يوٽيوب بمقابله ٽڪ ٽاڪ دي اينڊ ===

مئي 2020 ۾، نگر هڪ تڪراري يوٽيوب وڊيو شايع ڪيو جنهن جو عنوان آهي ”يوٽيوب بمقابله ٽڪ ٽاڪ – دي اينڊ“، [[انسٽا گرام|انسٽاگرام]] تي شيئر ڪيل هڪ وڊيو جي جواب ۾ ٽڪ ٽاڪ استعمال ڪندڙ عامر صديقي جنهن ٽڪ ٽاڪ استعمال ڪندڙن کي روسٽ ڪرڻ لاءِ يوٽيوب جي تخليقڪارن کي تنگ ڪيو. اهو يوٽيوب طرفان هٽايو ويو ان جي خدمت جي شرطن جي ڀڃڪڙي جو حوالو ڏيندي، ڪيترن ئي شڪايتن ۽ سائبر بدمعاشي جي بنياد تي. LGBTQ + ڪارڪنن پاران وڏي تعداد ۾ رپورٽون ڪيون ويون آهن، وڊيو ۾ هومو فوبڪ يا ٽرانسفوبڪ بدسلوڪي ٻولي جي حساب سان. نگر جي ڪيترن ئي مداحن يوٽيوب جي عملن تي تنقيد ڪئي، ۽ هٽائڻ جي نتيجي ۾ سندس نالي جو ذڪر ڪندي ڪيترن ئي نئين ٽريننگ هيش ٽيگس جو سبب بڻيا. نتيجي طور، وڊيو کي ڪيترائي ملين نظريا مليا، ۽ گوگل پلي اسٽور تي بم TikTok جو جائزو وٺڻ لاءِ گڏيل ڪوشش ڪئي وئي. نگر جي ٻين مداحن وڊيو کي هٽائڻ جي يوٽيوب جي فيصلي جي حق ۾ ڳالهايو. &lt;ref name=&quot;class wars&quot;&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/a-roast-and-then-rage-inside-indias-online-content-creation-class-wars/articleshow/75999546.cms?from=mdr|title=Roast, rage, jealousy, cringe. Who'll have the last laugh in YouTube vs TikTok's online 'class wars'?|date=26 May 2020|work=[[The Economic Times]]|access-date=15 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515041924/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/a-roast-and-then-rage-inside-indias-online-content-creation-class-wars/articleshow/75999546.cms?from=mdr|archive-date=15 May 2021}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/a-roast-and-then-rage-inside-indias-online-content-creation-class-wars/articleshow/75999546.cms?from=mdr &quot;Roast, rage, jealousy, cringe. ]&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Farzeen&quot;&gt;{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/carryminati-amir-siddiqui-youtube-vs-tiktok-6411239/|title=CarryMinati's video removed, everything you should know about TikTok vs YouTube controversy|last=Farzeen|first=Sana|date=18 May 2020|work=The Indian Express|access-date=12 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210331021600/https://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/carryminati-amir-siddiqui-youtube-vs-tiktok-6411239/|archive-date=31 March 2021}}&lt;/ref&gt; جون 2020 ۾، نگر هڪ وڌيڪ جواب جي طور تي ميوزڪ ويڊيو &quot;يالگار&quot; اپ لوڊ ڪيو، صديقي جي نئين تنقيد سان. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/carryminati-returns-to-the-youtube-vs-tiktok-controversy-with-rap-song-yalgaar/articleshow/76229231.cms?from=mdr|title=CarryMinati returns to the YouTube vs TikTok controversy with rap song 'Yalgaar'|date=6 June 2020|work=The Economic Times|access-date=8 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606033111/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/carryminati-returns-to-the-youtube-vs-tiktok-controversy-with-rap-song-yalgaar/articleshow/76229231.cms?from=mdr|archive-date=6 June 2021|language=en}}&lt;/ref&gt;

== فلموگرافي ==

هي هڪ چونڊيل وڊيو گرافي آهي جنهن جي لسٽ ۾ هن جي چينل تي وڊيوز آهن جن کي قابل اعتماد ٽئين پارٽي ذريعن کان غير معمولي ڪوريج ملي آهي.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+وڊيوز
! align=&quot;center&quot; data-sort-type=&quot;date&quot; |اپ لوڊ جي تاريخ
!وڊيو جو نالو
!ڏٺو ويو (لکين)
! class=&quot;unsortable&quot; |حوالو
! class=&quot;unsortable&quot; |نوٽس
|-
| align=&quot;right&quot; |5 جون 2020
|&quot;يالگار&quot;
| align=&quot;center&quot; |262
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/carryminati-returns-to-the-youtube-vs-tiktok-controversy-with-rap-song-yalgaar/articleshow/76229231.cms?from=mdr|title=CarryMinati returns to the YouTube vs TikTok controversy with rap song 'Yalgaar'|date=2020-06-06|work=The Economic Times|access-date=2023-05-10|issn=0013-0389}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.khaleejtimes.com/entertainment/meet-carryminati-an-asian-social-media-star-with-over-40-million-followers|title=Meet CarryMinati, an Asian social media star with over 40 million followers|last=Belle|first=Nithin|website=Khaleej Times|language=en|access-date=2023-05-12}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| align=&quot;right&quot; |17 مئي 2020
|&quot;مفروضو ڪرڻ بند ڪريو- يوٽيوب بمقابله ٽڪ ٽاڪ آخر&quot;
| align=&quot;center&quot; |68
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/carryminatis-yt-vs-tiktok-badshahs-genda-phool-heres-what-india-watched-on-youtube-this-year/articleshow/79720884.cms?from=mdr|title=CarryMinati's YT vs TikTok, Badshah's 'Genda Phool': Here's what India watched on YouTube this year|date=2020-12-14|work=The Economic Times|access-date=2023-05-10|issn=0013-0389}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| align=&quot;right&quot; |5 جولاءِ 2019
|&quot;ٽڪٽڪ ارتقاء 2019&quot;
| align=&quot;center&quot; |59
|&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.mensxp.com/special-features/features/76349-5-hilarious-videos-from-carryminati-ajey-nagar-that-showcase-his-satirical-roasting-talents.html|title=5 Satirical Videos From CarryMinati That Are More Hilarious Than The One That Got Taken Down|date=2020-05-18|website=www.mensxp.com|language=en-IN|access-date=2023-05-11}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.hindustanreads.com/entertainment-news-in-hindi/happy-birthday-carryminati-top-5-roast-videos-of-carryminati|title=Happy Birthday CarryMinati: 5 शानदार रोस्ट वीडियो जिन्हें देखकर हँसते हँसते आप खो सकते हैं होश, देखें अपने रिस्क पर|last=Whale|first=Content|date=2021-06-12|website=हिंदुस्तान रीड्स|language=hi|access-date=2023-06-09}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| align=&quot;right&quot; |12 فيبروري 2020
|&quot;بگ باس بگ باس بگ باس پارٽ 2&quot;
| align=&quot;center&quot; |
|&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/everything-you-should-know-about-youtube-star-carryminati-6455510/|title=CarryMinati: Everything you should know about the YouTube star|date=2020-06-12|website=The Indian Express|language=en|access-date=2023-05-10}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |{{efn|CarryMinati roasting Indian reality television show [[Big Boss (Salman Khan’s TV Series)|Big Boss]]|name=Big Boss Big Boss Big Boss Part 2}}
|-
| align=&quot;right&quot; |11 سيپٽمبر 2018
|&quot;Pubg India Life Battle Royale&quot;
| align=&quot;center&quot; |
|
|
|-
| align=&quot;right&quot; |11 فيبروري 2019
|”وڌيڪ ڪو به اڪيلو ويلنٽائن خاص ڪارنامو راڪي ناهي“
| align=&quot;center&quot; |
|
|
|-
| align=&quot;right&quot; |17 جنوري 2021
|&quot;وردان&quot;
| align=&quot;center&quot; |
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.indulgexpress.com/culture/music/2021/jan/19/youtuber-carryminati-looks-back-at-his-teen-years-with-new-rap-single-vardaan-31016.html|title=Youtuber CarryMinati looks back at his teen years with new rap single, Vardaan|website=www.indulgexpress.com|language=en|access-date=2023-05-10}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| align=&quot;right&quot; |1 جنوري 2019
|&quot;الوداع PewDiePie&quot;
| align=&quot;center&quot; |18.2
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://scroll.in/video/908021/watch-indian-youtuber-carryminati-attacks-pewdiepie-as-t-series-feud-continues|title=Watch: Indian YouTuber CarryMinati attacks PewDiePie as T-Series 'feud' continues|last=Staff|first=Scroll|date=3 January 2019|website=Scroll.in|language=en-US|access-date=2023-05-10}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/c0b08a8e-4527-11e9-b168-96a37d002cd3|title=How India conquered YouTube|date=2019-03-14|work=Financial Times|access-date=2023-05-10}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| align=&quot;right&quot; |19 جنوري 2022
|”ٿرا ڀائي“
| align=&quot;center&quot; |
|
|
|-
| align=&quot;right&quot; |10 اپريل 2020
|&quot;فلم دي فليئر&quot;
| align=&quot;center&quot; |
|&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |{{efn|CarryMinati roasting Indian award show [[Film Fare]]}}
|-
| align=&quot;right&quot; |23 مئي 2021
|&quot;بگ باس جي زمين&quot;
| align=&quot;center&quot; |10
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://news.abplive.com/entertainment/youtuber-carry-minati-s-new-land-of-bigg-boss-video-is-making-netizens-go-crazy-1459919|title=YouTuber Carry Minati's New 'Land of Bigg Boss' Video Is Making Netizens Go Crazy!|last=Bureau|first=ABP News|date=2021-05-24|website=news.abplive.com|language=en|access-date=2023-05-10}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| align=&quot;right&quot; |21 اپريل 2022
|&quot;هندستاني کاڌي جو جادو&quot;
| align=&quot;center&quot; |33
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.indiatvnews.com/trending/news/sasta-shaark-tank-to-carry-minati-indian-food-magic-youtube-unveils-top-trending-videos-of-2022-2022-12-05-828891|title=Sasta Shaark Tank to Carry Minati's Indian food magic, YouTube unveils top trending videos of 2022|last=Sundrani|first=Akshat|date=2022-12-05|website=www.indiatvnews.com|language=en|access-date=2023-05-12}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/look-who-made-it-to-the-most-trending-on-youtube-in-2022/articleshow/96033991.cms?from=mdr|title=Look who made it to the most trending on Youtube in 2022|date=2022-12-06|work=[[The Economic Times]]|access-date=2023-05-12|issn=0013-0389}}&lt;/ref&gt;
|
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+فلمون
!سال
!عنوان
!ڪردار
!نوٽس
!حوالو.
|-
|2022
|[[Runway 34|''رن وي 34'']]
|پاڻ
|ڪيميو ظاهر
|&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/movie-review/runway-34-review-ajay-devgns-film-is-an-inch-closer-to-crash-landing-this-flight-is-worth-taking|title=Runway 34 Review: Ajay Devgn's film is an inch closer to crash landing, this flight is worth taking|website=[[The Free Press Journal]]|access-date=29 April 2022}}&lt;/ref&gt;
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ويب
!سال
!عنوان
!ڪردار
!نوٽس
!حوالو.
|-
|2021
|''مون باس ۽ لاڪ ڊائون''
|اجي ، راڪ اسٽار
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://deadant.co/review-carryminatis-me-boss-and-lockdown-is-funny-in-parts-but-plagued-by-problematic-writing/|title=Review: CarryMinati's 'Me, Boss and Lockdown' Is Funny In Parts, But Plagued By Problematic Writing - DeadAnt|last=Jha|first=Aditya Mani|website=|language=en-US|access-date=2023-05-12}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/youtuber-carryminati-marks-his-acting-debut-with-filmmaker-saumitra-singhs-me-boss-lockdown|title=YouTuber Carryminati and director Saumitra Singh come together for a series titled 'Me, Boss &amp; Lockdown'|website=[[Free Press Journal]]|language=en|access-date=2023-05-12}}&lt;/ref&gt;
|-
|2022-2023
|''راند جو ميدان''
|مرشد
|موسم 2
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://sambadenglish.com/popular-youtuber-carryminati-coming-up-with-new-gaming-show-playground/|title=Popular YouTuber CarryMinati coming up with new gaming show 'Playground'|date=2022-04-22|language=en-US|access-date=2023-05-12}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://telanganatoday.com/amazon-minitv-to-stream-first-ever-gaming-entertainment-show-playground|title=Amazon miniTV to stream first-ever gaming entertainment show, 'Playground'|last=Today|first=Telangana|date=2022-05-26|website=[[Telangana Today]]|language=en-US|access-date=2023-05-12}}&lt;/ref&gt;
|}

== ڊسڪوگرافي ==

=== سنگل ۽ تعاون ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
! scope=&quot;col&quot; |سال
! scope=&quot;col&quot; |عنوان
! scope=&quot;col&quot; |فنڪار
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |نوٽس
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |حوالو.
|-
! rowspan=&quot;1&amp;quot;&quot; scope=&quot;row&quot; |2018
|''هڪ ڪرنگ پاپ آرٽسٽ جي ڪاميابي جي ڪهاڻي''
| rowspan=&quot;2&quot; |ڪيري ميناتي
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.mensxp.com/special-features/features/76349-5-hilarious-videos-from-carryminati-ajey-nagar-that-showcase-his-satirical-roasting-talents.html|title=5 Satirical Videos From CarryMinati That Are More Hilarious Than The One That Got Taken Down|date=18 May 2020|website=mensxp.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529163227/https://www.mensxp.com/special-features/features/76349-5-hilarious-videos-from-carryminati-ajey-nagar-that-showcase-his-satirical-roasting-talents.html|archive-date=11 March 2023|access-date=28 May 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; |2019
|''الوداع Pewdiepie''
|ڊس ٽريڪ
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://scroll.in/video/908021/watch-indian-youtuber-carryminati-attacks-pewdiepie-as-t-series-feud-continues|title=Watch: Indian YouTuber CarryMinati attacks PewDiePie as T-Series 'feud' continues|date=3 January 2019|website=[[Scroll.in]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190104231224/https://scroll.in/video/908021/watch-indian-youtuber-carryminati-attacks-pewdiepie-as-t-series-feud-continues|archive-date=4 January 2019|access-date=6 December 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|''ٽاريندڙ''
|ڪيري ميناتي، ويبگيور
|اڪيلو
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.yahoo.com/lifestyle/10-lesserknown-facts-about-controversial-you-tuber-ajey-nagar-aka-carry-minati-081618166.html|title=10 lesser-known facts about controversial YouTuber Ajey Nagar aka CarryMinati|date=2020-06-07|website=yahoo.com|language=en|access-date=2023-03-11}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=&quot;4&quot; scope=&quot;row&quot; |2020
|''زندگي''
| rowspan=&quot;3&quot; |ڪيري ميناتي، ولي جنون
|اڪيلو
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://telanganatoday.com/carryminati-on-30mn-mark-my-content-has-found-resonance-with-masses|title=CarryMinati on 30mn mark: My content has found resonance with masses|date=2021-05-15|website=Telangana Today|language=en-US|access-date=2021-10-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|''جنگجو''
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://news.abplive.com/entertainment/youtuber-carryminati-overcame-lockdown-anxiety-while-shooting-for-his-debut-film-mayday-1473763|title=YouTuber CarryMinati Overcame Lockdown Anxiety While Shooting For His Debut Film 'Mayday'|last=|date=2021-08-03|website=news.abplive.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210803045739/https://news.abplive.com/entertainment/youtuber-carryminati-overcame-lockdown-anxiety-while-shooting-for-his-debut-film-mayday-1473763|archive-date=3 August 2021|access-date=2021-10-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|''يلگار''
|فلم ''The Big Bull'' لاءِ 2021 ۾ ٻيهر ٺاهيو ويو
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities/abhishek-bachchan-starrer-the-big-bull-to-feature-carryminati-s-single-yalgaar-692788|title=Abhishek Bachchan starrer The Big Bull to feature CarryMinati's single Yalgaar|last=|first=|date=2021-03-22|website=www.indiatvnews.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210322173521/https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities/abhishek-bachchan-starrer-the-big-bull-to-feature-carryminati-s-single-yalgaar-692788|archive-date=22 March 2021|access-date=2021-10-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|''تاريخ ڪار لي''
|ڪيري ميناتي، رومي، سليم-سليمان
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.orissapost.com/youtube-star-carryminati-collaborates-with-salim-sulaiman-for-new-song/|title=YouTube star CarryMinati collaborates with Salim-Sulaiman for new song - OrissaPOST|date=2020-10-28|website=Odisha News, Odisha Latest news, Odisha Daily - OrissaPOST|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505203143/https://www.orissapost.com/youtube-star-carryminati-collaborates-with-salim-sulaiman-for-new-song/|archive-date=5 May 2021|access-date=2021-06-16}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |2021
|''وردان''
|ڪيري ميناتي، ولي جنون
|
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/bollywood/carryminati-new-song-vardaan-trending-no-1-on-youtube|title=CarryMinati: कैरीमिनाटी का नया गाना 'वरदान' रिलीज, यूट्यूब पर मचा रहा है तहलका|website=[[Amar Ujala]]|language=hi|access-date=2023-05-20}}&lt;/ref&gt;
|}

== انعام ۽ اعتراف ==

=== انعام ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!سال
!انعام
!زمرو
!ڪم
!نتيجو
!حوالو.
|-
|2022
|[[Lokmat Stylish Awards|لوڪمت اسٽائلش اوارڊز]]
|سڀ کان وڌيڪ سجيل نوجوانن جو نشان (مرد)
|{{NA}}
|{{Won}}
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://en.janbharattimes.com/entertainment/lokmat-most-stylish-awards-2022-winners-best-dressed-people-photos-videos|title=Lokmat Most Stylish Awards 2022: Winners, Best Dressed Celebs, Photos &amp; Videos|last=Archana|date=2022-10-01|website=JanBharat Times|language=en-US|access-date=2023-05-16}}&lt;/ref&gt;
|-
|2023
|[[Bollywood Hungama Style Icons|بالي ووڊ هنگاما اسٽائل آئڪن]]
|سڀ کان وڌيڪ سجيل ڊجيٽل وندر (مرد)
|{{NA}}
|{{Nominated}}
|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.bollywoodhungama.com/style-icons/nominees.php|title=Style Icons Awards Nominations Of the Year 2023 - Bollywood Hungama|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=2023-05-16}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/bh-style-icons-2023-ashish-chanchlani-faisal-shaikh-nominations-stylish-digital-entertainer-male/|title=BH Style Icons 2023: From Ashish Chanchlani to Faisal Shaikh, here are the nominations for Most Stylish Digital Entertainer (Male) : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2023-03-07|website=[[Bollywood Hungama]]|language=en|access-date=2023-05-16}}&lt;/ref&gt;
|}

=== عزت ===

* 2019: ''وقت'' {{'s}} 10 ايندڙ نسل جا اڳواڻ #10 
* 2020: ''فوربس'' 30 انڊر 30 [[ايشيا]] &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.forbes.com/30-under-30/2020/asia/celebrities/|title=30 Under 30 Asia 2020: Celebrities|website=Forbes|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428140043/https://www.forbes.com/30-under-30/2020/asia/celebrities/|archive-date=28 April 2021|access-date=2021-04-28}}
&lt;/ref&gt;
== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1999ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]</text>
      <sha1>4x9nwkp1zrgisud4ey9l90rpyzib7wx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>واپرائيندڙ:Ibne maryam/مشق پٽي</title>
    <ns>2</ns>
    <id>74497</id>
    <revision>
      <id>390006</id>
      <parentid>339901</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T21:40:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1353610403|Rif Dimashq Governorate]]&quot; مان ڀاڱي &quot;__LEAD_SECTION__&quot; جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>390006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4743" sha1="lmzd6ogjbpewyzvr2g8u4bqd870aja6" xml:space="preserve">[[File:Translation-Barnstar.png|100px]]
&lt;br&gt;
'''عبدالستار افغاني''' [[ڪراچي]] جو اڳوڻو ميئر ۽ قومي اسيمبلي جو ميمبر هو۔ سندس جنم 6 جولاءِ 1930ع تي ڪراچي جي علائقي [[لياري ٽائون|لياري]] ۾ ٿيو۔ هو ٻه ڀيرا ڪراچي جو ميئر 9 نومبر، 1979ع کان 7 نومبر 1983ع تائين ۽ 7 نومبر، 1983ع کان 12 فيبروري، 1987ع تائين ڪراچي جو ميئر چونڊيو ويو۔

عبدالستار افغاني جو سياسي طور تي [[جماعت اسلامي پاڪستان|جماعت اسلامي]] سان تعلق هو ۽ سال 2002ع جي چونڊن ۾ ڪراچي جي تڪ اين اي-250 تان متحده مجلس عمل جي سيٽ تان قومي اسيمبلي جو ميمبر ٿيو۔

هن 4 نومبر، 2006ع تي 76 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي۔ کيس ڪراچي جي ميو شاهه قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو۔

==پي پي-84 (خوشاب-4)==
'''پي پي-84 (خوشاب-4)''' ({{Nastaliq|پی پی-84، خُوشاب-4}}) [[پنجاب صوبائي اسيمبلي|پنجاب جي صوبائي اسيمبلي]] جو هڪ حلقو آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3308|title=ECP - Election Commission of Pakistan|website=www.ecp.gov.pk|access-date=2022-12-25}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.pap.gov.pk/members/bydistrict/en/21|title=Punjab Assembly {{!}} Members - Members' Directory|website=www.pap.gov.pk|access-date=2022-12-25}}&lt;/ref&gt;

==ڪامران ٽيسوري==
ڪامران ٽيسوري (Kamran Tessori) ھڪ پاڪستاني سیاستدان ء تاجر آھي، جيڪو 9  آڪٽوبر، 2022ع کان سنڌ  جي گورنر جا فرائض انجام دی رھیو آھي.

ٽيسوري جو تعلق متحدہ قومي موومنٽ، پاڪستان سان آھي.

==چوباره==
'''چوباره''' (اردو: چَوبارہ؛ پنجابي: تحصیل چوبارا) هڪ [[تعلقو]] آهي جيڪو [[پاڪستان]] جي صوبي، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي ضلعي،[[ليہ ضلعو|ليه]]، [[ڊيرا غازي خان ڊويزن|ڊيره غازي خان ڊويزن]] ۾ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;PBS&quot; /&gt;

==پپلان==
'''پپلان''' (اردو: تحصِيل پِپلاں)، [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۾ [[ميانوالي ضلعو|ميانوالي ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي.

== __LEAD_SECTION__ ==

{{Infobox settlement|name=ريف دمشق گورنريٽ|native_name={{lang|ar|مُحافظة ريف دمشق}}|settlement_type=[[Governorates of Syria|Governorate]]|image_seal=Emblem_of_Rif_Dimashq_Governorate.png|seal_size=150px|image_map=Rif Dimashq in Syria 2016.svg|map_caption=Map of Syria with Rif Dimashq Governorate highlighted|coordinates={{coord|33.5|37|type:adm1st_region:SY|display=inline,title}}|coor_pinpoint=[[Damascus]]|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Syria}}|parts_type=[[Mintaqah|Manatiq (Districts)]]|parts_style=para|p1=10|seat_type=Capital|seat=[[Douma, Syria|Douma]]|leader_title=Governor|leader_name=[[Amer al-Sheikh]]|leader_title1=Commander of Internal Security in Rif Dimashq|leader_name1=[[Ahmed al-Dalati]]|unit_pref=Metric|area_total_km2=26,258.55|population_total=2,836,000|population_as_of=2011|population_density_km2=auto|blank_name_sec1=[[Syria#Languages|Main language(s)]]|blank_info_sec1=[[Arabic language|Arabic]]|timezone1=[[Arabia Standard Time|AST]]|utc_offset1=+3|iso_code=SY-RD|website={{URL|https://www.reefdamascus.com}}|leader_name2=Hussam al-Tahhan|leader_title2=Director of the Rif Dimashq Security Directorate}}
'''ريف دمشق گورنريٽ''' '''(Rif Dimashq Governorate؛''' عربي: ) [[شام]] جي چوڏهن [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]] (صوبن) مان هڪ آهي.
اهو ملڪ جي ڏکڻ اولهه واري حصي ۾ واقع آهي. ان جي حدون ڏکڻ اولهه ۾ [[قنيطره گورنريٽ|قنيطره]]، [[درعا گورنريٽ|درعا]] ۽ [[سويداء گورنريٽ|سويدا]] اتر ۾ [[حمص گورنريٽ|حمص]] ، اولهه ۾ [[لبنان]] ۽ ڏکڻ ۾ [[اردن]] سان آهي. گورنريٽ جي گاديءَ جو هنڌ دوما شهر آهي.


گورنريٽ مڪمل طور تي [[دمشق]] شهر ۽ [[دمشق گورنريٽ]] جو گهيرو ڪري ٿو. ان جي ايراضي 18,032 چورس ڪلوميٽر ۽ سال 2004 جي آدمشماري موجب آبادي 22,73,074 آهي. 

شام جي گهرو ويڙهه ۾ ريف دمشق گورنريٽ مهم ۾ گورنريٽ جنگ جو هڪ اهم هنڌ هو.</text>
      <sha1>lmzd6ogjbpewyzvr2g8u4bqd870aja6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سعودي عرب جا صوبا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75383</id>
    <revision>
      <id>390181</id>
      <parentid>295860</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T11:05:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4615" sha1="dilte993b85hcihhqj36uxah97h64u1" xml:space="preserve">[[فائل:Saudi_Arabia_map.png|سعودی عرب کا نقشہ]]
{{Infobox subdivision type|name=سعودي عرب جا صوبا&lt;br&gt;{{Nobold|{{lang|ar|مناطق المملكة العربية السعودية}}}}|map=|category=هڪ وحداني رياست ۾ صوبا|territory=[[سعودي عرب|سعودي عرب جي سلطنت]]|start_date=|current_number=13|number_date=|population_range=3,73,577 ([[حدود الشمالي صوبو]]) 
– 
85,91,748 ([[رياض صوبو]])|area_range=9,920 چورس ڪلوميٽر
(3,831 چورس ميل)
([[الباحہ صوبو]])

– 
6,72،520  چورس ڪلوميٽر 
(2,59،662 اسڪوائر ميل)
([[الشرقي صوبو]])|government=رياستي حڪومت&lt;br&gt;
قومي حڪومت|subdivision=[[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]]}}

'''سعودي عرب جا صوبا،''' جن کي '''ریجن''' پڻ چيو ويندو آهي، ({{Lang-ar|مناطق المملكة العربية السعودية|translit=Manāṭiq al-Mamlakat il-'Arabiyyat il-Sa'udiyyah}}  )، [[سعودي عرب|سعودي عرب جي بادشاھت]] جا 13 پھرين سطحي جا [[انتظامي ورھاست|انتظامي ڊويزنون]] آھن. &lt;ref name=&quot;statoids.com&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.statoids.com/usa.html|title=Saudi Arabia Regions|website=www.statoids.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.sp.com.sa/English/ProductsandServices/Pages/PostalCoding.aspx|title=The New Addressing|year=2013|publisher=Saudi Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303165120/http://www.sp.com.sa/English/ProductsandServices/Pages/PostalCoding.aspx|archive-date=3 March 2014|access-date=9 February 2014}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.moi.gov.sa/wps/portal/Home/emirates/makkah/contents/!ut/p/z1/pVPLTsMwELz3K3rhWO2mtptwNAGa9AFqQyDxBTmPtqHE6SNq6N_jViAVpCag-uC1pdnZ2fUYRKvdbrUg0EEfTrcfFxBK7rK5LLNCyXcIIBS9V3QpdQzaHfbHUxv5xGYefXARHwm8HAF2nzvUHCFaoz5Dlzv-9HpCCHIC4i_5eGZxbMp_BgEiVuWqXECYy-VSLq7wOxabuVTZ9tjMAbeKswRCA2eUJYg0oVFEDCZpN56xKE3MWFqkZx2R2-oAFeZJbWvKdO0xMT28Jyfaz4sT9a0NapvDLnip0kXELxi_vUHOyeR6yFwDR_QLUPcGTUpEk5Kwdha2nsUuSyvwVbHJtW28f0zbwQZ2j17A3kBtXEA9aPKm_jzZ23otuHZoocr0o4Sg1qKr3Pdzi-SdYH-XuZ1wsKuqp1luR9a--gT5rD0x/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Organization of the Emirate of Makkah Province|website=Ministry of Interior}}&lt;/ref&gt;

[[File:Province_KSA.png]]

== سعودی عرب جی صوبن جی فھرست ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+the Provinces of the Kingdom of Saudi Arabia 
!تاریخی علایقو 
!صوبو
!گادی جو ھند
!گورنریٹ 
!مراکز
!آبادی (2022 Census)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Saudi Arabia: Regions &amp; Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/cities/ |access-date=2024-02-05 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;
!Approximate&lt;br&gt;area (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
|[[نجد]]
|[[رياض صوبو]]
|[[رياض]]
|12 (22)
|453
|8,591,748
|404,240
|-
|[[حجاز]]
|[[مڪہ صوبو]]
|[[مڪو|مڪہ مڪرمہ]]
|9 (16)
|111
|7,769,994
|153,128
|-
|اوبر عرب
|[[الشرقي صوبو]]
|[[دمام]]
|7 (12)
|107
|5,125,254
|672,522
|-
|[[حجاز]]
|[[مدينہ صوبو]]
|[[مدينو|مدینہ منورہ]]
|4 (8)
|90
|2,389,452
|151,990
|-
|دکنی عرب
|[[عسير صوبو]]
|ابھا
|6 (17)
|101
|2,024,285
|76,693
|-
|دکنی عرب
|[[جيزان صوبو]]
|جیزان
|5 (16)
|31
|1,404,997
|11,671
|-
|[[نجد]]
|[[القصيم صوبو]]
|بریدہ
|5 (12)
|153
|1,336,179
|58,046
|-
|[[حجاز]]
|[[تبوڪ صوبو]]
|[[تبوڪ]]
|4 (6)
|73
|886,036
|146,072
|-
|[[نجد]]
|[[حائل صوبو]]
|حائل شھر
|1 (8)
|84
|746,406
|103,887
|-
|اتر عرب
|[[الجوف صوبو]]
|سڪاڪہ  
|2 (3)
|33
|595,822
|100,212
|-
|دکنی عرب
|[[نجران صوبو]]
|نجران شھر
|1 (6)
|59
|592,300
|149,511
|-
|اتر عرب
|[[حدود الشمالي صوبو]]
|عرعر 
|2 (3)
|17
|373,577
|111,797
|-
|[[حجاز]]
|[[الباحہ صوبو]]
|الباحہ شھر
|4 (9)
|35
|339,174
|9,921
|-
| colspan=&quot;3&quot; |ڪل 13 شھر مراڪز
|'''62 [76] (138)'''
|'''1,347'''
|'''32,175,224'''
|'''2,149,690'''
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:سعودي عرب جي جاگرافي]]
[[زمرو:سعودي عرب جا صوبا]]
[[زمرو:سعودي عرب جي انتظامي ورهاست]]
[[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]]
[[زمرو:ملڪ جي لحاظ کان پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]]</text>
      <sha1>dilte993b85hcihhqj36uxah97h64u1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بيونس آئرس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75762</id>
    <revision>
      <id>390156</id>
      <parentid>285887</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T09:10:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>390156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15275" sha1="bk0zpkb5s1d1mg5ruadwybpl4mh3nxf" xml:space="preserve">{{About|the capital city of Argentina|the broader conurbation|Greater Buenos Aires|the province|Buenos Aires Province|other uses}}
{{Infobox settlement
| name = بیونس آئرس&lt;br&gt;Buenos Aires
| image_skyline = {{multiple image
 | perrow         = 1/3/2/2
 | border         = infobox
 | total_width    = 290
 | caption_align  = center
 | image1   = Puerto Madero, Buenos Aires (40689219792) (cropped).jpg
 | caption1 = [[List of tallest buildings in Buenos Aires|Skyline of Buenos Aires]] from [[Puerto Madero]]
 | image2   = Caminito en Buenos Aires (31408).jpg
 | caption2 = [[Caminito]] in [[La Boca]]
 | image3   = A View of the Obelisk, in Buenos Aires, Argentina, the Host Site for the 2018 G-20 Leaders' Summit (46114415381).jpg
 | caption3 = [[Obelisk of Buenos Aires|Obelisk]] on [[Avenida 9 de Julio|9 July Avenue]]
 | image4   = Torre_Monumental_(Buenos_Aires)_edit.jpg
 | caption4 = [[Torre Monumental]]
 | image5   = Casa Rosada (2051973489).jpg
 | caption5 = [[Casa Rosada]] and the [[Plaza de Mayo]]
 | image6   = Catedral Metropolitana - Buenos Aires2.jpg
 | caption6 = [[Buenos Aires Metropolitan Cathedral]]
 | image7   = Frente del Teatro Colón.jpg
 | caption7 = [[Teatro Colón]]
 | image8   = Palacio_del_Congreso_in_Buenos_Aires_(6370115601).jpg
 | caption8 = [[Palace of the Argentine National Congress]]
 | color    = green
}}
| image_caption = 
| image_flag = Bandera de la Ciudad de Buenos Aires.svg
| image_shield = Escudo de la Ciudad de Buenos Aires.svg
| image_blank_emblem = Logotipo de la Ciudad de Buenos Aires.svg
| blank_emblem_type = برانڈ مارک
| nicknames = Baires,&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.cooperatingvolunteers.com/home/5-cosas-que-tienes-que-ver-en-buenos-aires/ | title=5 cosas que tienes que ver en Buenos aires | date=7 March 2016 | access-date=9 November 2023 | archive-date=27 December 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181227230439/https://www.cooperatingvolunteers.com/home/5-cosas-que-tienes-que-ver-en-buenos-aires/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; The Queen of [[Río de la Plata|El Plata]] ({{lang|es|La reina del Plata}})&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.perfil.com/sociedad/en-la-reina-del-plata-solo-el-3-de-las-calles-tiene-nombre-de-mujer.phtml |title=En la 'Reina del Plata', sólo el 3% de las calles tiene nombre de mujer |language=es |last=Corsalini |first=Claudio |date=4 February 2017 |access-date=25 November 2017 |work=Perfil |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201103329/http://www.perfil.com/sociedad/en-la-reina-del-plata-solo-el-3-de-las-calles-tiene-nombre-de-mujer.phtml |archive-date=1 December 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Short history&quot;&gt;{{cite book |title=Argentina: A Short History |first=Colin M. |last=Lewis |publisher=Oneworld Publications |location=Oxford |year=2002 |isbn=1-85168-300-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;The Paris of South America ({{lang|es|La París de Sudamérica}})&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Green |first1=Toby |title=The Paris of South America |url=https://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/the-paris-of-south-america-5365543.html |work=[[The Independent]] |access-date=9 June 2020 |date=4 February 2001 |archive-date=9 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609202918/https://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/the-paris-of-south-america-5365543.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| image_map = 
| mapsize = 150px
| map_caption = Location in Argentina
| pushpin_map = 
| pushpin_relief = 1
| coordinates = {{coord|34|36|12|S|58|22|54|W|region:AR|display=inline,title}}
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = [[ارجنٽائن]]
| established_title = قایم تیو
| established_date = *{{Start date and age|1536|02|02|df=y}} (by [[Pedro de Mendoza]])
*{{Start date and age|1580|06|11|df=y}} (by [[Juan de Garay]])&lt;!-- Buenos Aires was founded twice.--&gt;
| government_type = خودمختيار شھر
| governing_body = شھري قانون ساز ادارو
| leader_title = مئیر
| leader_name = جورگی ماڪری
| leader_title1 = [[Argentine Chamber of Deputies|National Deputies]]
| leader_name1 = [[List of current Argentine deputies|25]]
| leader_title2 = [[Argentine Senate|National Senators]]
| leader_name2 = {{Plainlist|
*[[Martín Lousteau]] ([[Radical Civic Union|UCR]])
*[[Guadalupe Tagliaferri]] ([[Republican Proposal|PRO]])
*[[Mariano Recalde]] ([[Frente de Todos|FdT]])}}
| area_total_km2 = 203
| area_land_km2 = 203
| area_land_sq_mi = 78.5
| area_metro_km2 = 4758
| area_metro_sq_mi = 1837
| elevation_m = 25
| elevation_ft = 82
| population_as_of = 2022ع جی آدمشماري
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.infobae.com/politica/2023/01/31/nuevos-datos-provisorios-del-censo-2022-argentina-tiene-46044703-habitantes/ |title=Nuevos datos provisorios del Censo 2022: Argentina tiene 46.044.703 habitantes |publisher=Infobae |date=31 January 2023 |access-date=3 February 2023 |archive-date=19 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200319233234/https://www.indec.gob.ar/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = 15,372
| population_urban = 3,120,612
| population_metro = 16,700,000&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps |url=http://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |website=www.citypopulation.de |access-date=28 January 2024 |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119192213/https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_rank = [[List of cities in Argentina by population|1st]]
| timezone1 = [[Time in Argentina|ART]]
| utc_offset1 = −3
| area_code = [[Argentine telephone numbering plan|011]]
| website = {{Official URL}} {{in lang|es}}
| population_demonyms = {{lang|es|[[porteño]]}} (m), {{lang|es|porteña}} (f) &lt;!-- Spanish demonyms are always displayed in lower-case --&gt;
| demographics_type2 = GDP
| demographics2_footnotes = 
| demographics2_title1 = [[Capital city]] and [[autonomous city]]
| demographics2_info1 = peso 3,632 billion&lt;br /&gt;[[US$]] 78 billion (2019)&lt;ref&gt;{{cite web|title=PBG Ciudad Autónoma de Buenos Aires|url=https://www.estadisticaciudad.gob.ar/eyc/?cat=133|access-date=27 December 2023|archive-date=27 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231227053308/https://www.estadisticaciudad.gob.ar/eyc/?cat=133|url-status=live}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2 = Metro
| demographics2_info2 = US$ 236 billion&lt;ref name=&quot;TelluBase&quot;&gt;{{cite web|url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_arg.pdf|publisher=Tellusant|title=TelluBase—Argentina Fact Sheet (Tellusant Public Service Series)| access-date = 2024-01-11}}&lt;/ref&gt;
| blank_name_sec2 = [[Human Development Index|HDI]] (2021)
| blank_info_sec2 = 0.882 {{color|darkgreen|very high}} ([[List of Argentine provinces by Human Development Index|1st]])&lt;ref name=&quot;ArgentinaHDI&quot;&gt;{{cite web|title=El mapa del desarrollo humano en Argentina|url=https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2022-11/PNUD_ElMapaDelDesarrollo_FINAL_1.pdf|work=[[United Nations Development Programme]]|date=25 June 2023|access-date=25 June 2023|archive-date=11 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230611203524/https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2022-11/PNUD_ElMapaDelDesarrollo_FINAL_1.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| settlement_type = گاديء وارو ء خودمختيار شھر
| official_name = بیونس آئرس جو خودمختيار شھر&lt;br /&gt;{{nobold|''Ciudad Autónoma de Buenos Aires''}}
| postal_code_type = [[Postal code]]s
| postal_code = B1601XXX to B8512XXX&lt;ref&gt;{{cite web|title=Buenos Aires Postal Codes|url=https://zippinpostal.com/argentina/buenos-aires/|website=zippinpostal.com|accessdate=27 February 2024}}&lt;/ref&gt;
| iso_code = AR-B&lt;ref&gt;{{cite web|title=Argentina Postal Codes|url=https://zippinpostal.com/argentina/|website=zippinpostal.com|accessdate=27 February 2024}}&lt;/ref&gt;
}}
'''بيونس آئرس''' (انگریزی: Buenos Aires)،&lt;ref&gt;{{Citation|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=9781405881180}}&lt;/ref&gt; [[ارجنٽائن]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آهي. اهو [[ڏکڻ آمريڪا]] جي اتر اوڀر سامونڊي ڪناري تي، ريو دي لا پلاٽا (درياهه) جي اوڀر ۾ واقع آهي. بيونس آئرس &quot;سٺو هوا&quot; لاءِ اسپيني لفظ آهي. بينوس آئرس کي، گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ (GaWC) 2020 جي درجه بندي جي مطابق، الفا گلوبل سٽي طور درجه بندي ڪيو ويو آهي. &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|title=The World According to GaWC 2020|website=GaWC – Research Network|publisher=Globalization and World Cities|archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|archive-date=24 August 2020|access-date=31 August 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بيونس آئرس جو شهر نه ته بيونس آئرس صوبي جو حصو آهي ۽ نه ئي صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي،  بلڪه اهو هڪ خود مختيار ضلعو آهي. سال 1880ع ۾ ڏهاڪن جي سياسي ويڙهه کان پوءِ بيونس آئرس کي وفاق بڻايو ويو ۽ بيونس آئرس صوبي مان هٽايو ويو&lt;ref&gt;{{Cite book|title=La federalización de Buenos Aires: debates y documentos|last=Ruiz Moreno|first=Isidro|publisher=Buenos Aires: Hyspamerica|year=1986|isbn=978-950-614-467-8|location=Buenos Aires}}&lt;/ref&gt; ۽ بلگرانو ۽ فلورس جا شهر شامل ڪری، شهر جي حدن کي وڌايو ويو. ٻئي هاڻي شهر جا پاڙيسري آهن. سال 1994ع جي آئيني ترميم شهر کي خودمختياري ڏني، تنهنڪري ان جو رسمي نالو بيونس آئرس جو خودمختيار شهر آهي. ان جي شهرين پهريون ڀيرو سال 1996ع ۾ حڪومت جو چيف چونڊيو؛ اڳي ميئر سڌو سنئون ارجنٽائن جي صدر طرفان مقرر ڪيو ويندو ھو. 

گريٽر بيونس آئرس ميٽروپوليٽن، جنهن ۾ پڻ بيونس آئرس صوبي جا ڪيترائي ضلعا شامل آهن، آمريڪا ۾ پنجين نمبر تي آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو آهي، جنهن جي آبادي لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ 38 لک (13.8 ملين) آهي. &lt;ref name=&quot;indecpop2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.censo2010.indec.gov.ar/preliminares/cuadro_totalpais.asp|title=Censo 2010. Resultados provisionales: cuadros y grá|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20101220143832/http://www.censo2010.indec.gov.ar/preliminares/cuadro_totalpais.asp|archive-date=20 December 2010|access-date=25 February 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; اهو پڻ ٽروپڪ آف ڪيپريڪورن جی ڏکڻ ۾  ٻيو نمبر وڏو شهر آهي. بيونس آئرس ۾ زندگي جو معيار سال 2018ع ۾ دنيا ۾ 91 هين نمبر تي هو، جیکو لاطيني آمريڪا ۾ بهترين مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.mercer.com/newsroom/2018-quality-of-living-survey.html |title=Vienna tops Mercer's 20th Quality of Living ranking |publisher=Mercer |access-date=15 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180416012652/https://www.mercer.com/newsroom/2018-quality-of-living-survey.html |archive-date=16 April 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings |title=2018 Quality of Living City Rankings |publisher=Mercer |access-date=15 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418074611/https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings |archive-date=18 April 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

يورپي ثقافت جي امير اثر جي ڪري اهو &quot;ڏکڻ جو پيرس&quot; يا &quot;ڏکڻ آمريڪا جو پيرس&quot; پڻ سڏيو ويندو آهي. شهر پنهنجي شاندار فن تعمير، نائٽ لائف ۽ ثقافتي سرگرمين جي ڪري مشهور آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/argentina/travel-tips-and-articles/76692|title=Introduction to architecture in Buenos Aires|date=14 June 2011|publisher=[[Lonely Planet]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118104835/http://www.lonelyplanet.com/argentina/travel-tips-and-articles/76692|archive-date=18 January 2015|access-date=18 January 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;adventurelife2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.adventure-life.com/articles/buenos-aires-83|title=Buenos Aires History and Culture|publisher=[[Adventure Life]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120916190255/http://www.adventure-life.com/articles/buenos-aires-83/|archive-date=16 September 2012|access-date=28 May 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اهو لاطيني آمريڪا جي امير ترين شهرن مان هڪ آهي، وڏي تعداد ۾ وچولي طبقي ۽ اعليٰ تعليم يافته ماڻهن جو گهر آهي.   اهو هڪ گهڻ ثقافتي شهر آهي، جيڪو ڪيترن ئي نسلي ۽ مذهبي گروهن جو گهر آهي. 

بيونس آئرس 1950 ۾  پهريون فيبا FIBA ​​ورلڊ چيمپيئن شپ ۽ 1990 ۾ 11هين فيبا ​​ورلڊ چيمپيئن شپ منعقد ڪئي، 1951 ۾  پهريون پين آمريڪن گيمز، 1978 فيفا ورلڊ ڪپ ۾ ٻن هنڌن ۽  1982 جي  ايف آءِ وي بي FIVB مردن جي عالمي چيمپيئن ۾   هڪ  هنڌ جي ماڳ هئي. تازو ئي، بيونس آئرس کي 2001 فيفا ورلڊ يوٿ چيمپيئن شپ ۽ 2002 جي ايف آءِ وي بي والي بال مردن جي عالمي چيمپئن شپ ۾ جڳهه ملي هئي، 2013 ۾ 125هين آئي او سي IOC سيشن، 2018 جي سمر يوٿ اولمپڪس&lt;ref name=&quot;autogenerated12&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.olympic.org/news/buenos-aires-elected-as-host-city-for-2018-youth-olympic-games/202222|title=Buenos Aires elected as Host City for 2018 Youth Olympic Games|date=4 July 2013|publisher=[[International Olympic Committee]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150711112820/http://www.olympic.org/news/buenos-aires-elected-as-host-city-for-2018-youth-olympic-games/202222|archive-date=11 July 2015|access-date=13 September 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ 2018 جي G-20 سمٽ جي ميزباني ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.clarin.com/politica/Argentina-elegida-sede-G-20_0_1603039808.html|title=Argentina fue elegida sede del G-20 para 2018|last=Niebieskikwiat|first=Natasha|date=27 June 2016|work=clarin.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160628140647/http://www.clarin.com/politica/Argentina-elegida-sede-G-20_0_1603039808.html|archive-date=28 June 2016|access-date=29 June 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ارجنٽائن]]
[[زمرو:وڏا شهر]]
[[زمرو:راڄڌانيون]]
[[زمرو:ارجنٽينا ۾ شهر]]
[[زمرو:ارجنٽينا جا صوبا]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ راڄڌانيون]]</text>
      <sha1>bk0zpkb5s1d1mg5ruadwybpl4mh3nxf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390157</id>
      <parentid>390156</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T09:12:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>390157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15308" sha1="6oocntehybhd75j3dextjjk078xubwz" xml:space="preserve">{{About|the capital city of Argentina|the broader conurbation|Greater Buenos Aires|the province|Buenos Aires Province|other uses}}
{{Infobox settlement
| name = بیونس آئرس&lt;br&gt;Buenos Aires
| image_skyline = {{multiple image
 | perrow         = 1/3/2/2
 | border         = infobox
 | total_width    = 290
 | caption_align  = center
 | image1   = Puerto Madero, Buenos Aires (40689219792) (cropped).jpg
 | caption1 = [[List of tallest buildings in Buenos Aires|Skyline of Buenos Aires]] from [[Puerto Madero]]
 | image2   = Caminito en Buenos Aires (31408).jpg
 | caption2 = [[Caminito]] in [[La Boca]]
 | image3   = A View of the Obelisk, in Buenos Aires, Argentina, the Host Site for the 2018 G-20 Leaders' Summit (46114415381).jpg
 | caption3 = [[Obelisk of Buenos Aires|Obelisk]] on [[Avenida 9 de Julio|9 July Avenue]]
 | image4   = Torre_Monumental_(Buenos_Aires)_edit.jpg
 | caption4 = [[Torre Monumental]]
 | image5   = Casa Rosada (2051973489).jpg
 | caption5 = [[Casa Rosada]] and the [[Plaza de Mayo]]
 | image6   = Catedral Metropolitana - Buenos Aires2.jpg
 | caption6 = [[Buenos Aires Metropolitan Cathedral]]
 | image7   = Frente del Teatro Colón.jpg
 | caption7 = [[Teatro Colón]]
 | image8   = Palacio_del_Congreso_in_Buenos_Aires_(6370115601).jpg
 | caption8 = [[Palace of the Argentine National Congress]]
 | color    = green
}}
| image_caption = 
| image_flag = Bandera de la Ciudad de Buenos Aires.svg
| image_shield = Escudo de la Ciudad de Buenos Aires.svg
| image_blank_emblem = Logotipo de la Ciudad de Buenos Aires.svg
| blank_emblem_type = برانڈ مارک
| nicknames = Baires,&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.cooperatingvolunteers.com/home/5-cosas-que-tienes-que-ver-en-buenos-aires/ | title=5 cosas que tienes que ver en Buenos aires | date=7 March 2016 | access-date=9 November 2023 | archive-date=27 December 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181227230439/https://www.cooperatingvolunteers.com/home/5-cosas-que-tienes-que-ver-en-buenos-aires/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; The Queen of [[Río de la Plata|El Plata]] ({{lang|es|La reina del Plata}})&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.perfil.com/sociedad/en-la-reina-del-plata-solo-el-3-de-las-calles-tiene-nombre-de-mujer.phtml |title=En la 'Reina del Plata', sólo el 3% de las calles tiene nombre de mujer |language=es |last=Corsalini |first=Claudio |date=4 February 2017 |access-date=25 November 2017 |work=Perfil |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201103329/http://www.perfil.com/sociedad/en-la-reina-del-plata-solo-el-3-de-las-calles-tiene-nombre-de-mujer.phtml |archive-date=1 December 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Short history&quot;&gt;{{cite book |title=Argentina: A Short History |first=Colin M. |last=Lewis |publisher=Oneworld Publications |location=Oxford |year=2002 |isbn=1-85168-300-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;The Paris of South America ({{lang|es|La París de Sudamérica}})&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Green |first1=Toby |title=The Paris of South America |url=https://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/the-paris-of-south-america-5365543.html |work=[[The Independent]] |access-date=9 June 2020 |date=4 February 2001 |archive-date=9 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609202918/https://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/the-paris-of-south-america-5365543.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| image_map = 
| mapsize = 150px
| map_caption = Location in Argentina
| pushpin_map = 
| pushpin_relief = 1
| coordinates = {{coord|34|36|12|S|58|22|54|W|region:AR|display=inline,title}}
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = [[ارجنٽائن]]
| established_title = قایم تیو
| established_date = *{{Start date and age|1536|02|02|df=y}} (by [[Pedro de Mendoza]])
*{{Start date and age|1580|06|11|df=y}} (by [[Juan de Garay]])&lt;!-- Buenos Aires was founded twice.--&gt;
| government_type = خودمختيار شھر
| governing_body = شھري قانون ساز ادارو
| leader_title = مئیر
| leader_name = جورگی ماڪری
| leader_title1 = [[Argentine Chamber of Deputies|National Deputies]]
| leader_name1 = [[List of current Argentine deputies|25]]
| leader_title2 = [[Argentine Senate|National Senators]]
| leader_name2 = {{Plainlist|
*[[Martín Lousteau]] ([[Radical Civic Union|UCR]])
*[[Guadalupe Tagliaferri]] ([[Republican Proposal|PRO]])
*[[Mariano Recalde]] ([[Frente de Todos|FdT]])}}
| area_total_km2 = 203
| area_land_km2 = 203
| area_land_sq_mi = 78.5
| area_metro_km2 = 4758
| area_metro_sq_mi = 1837
| elevation_m = 25
| elevation_ft = 82
| population_as_of = 2022ع جی آدمشماري
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.infobae.com/politica/2023/01/31/nuevos-datos-provisorios-del-censo-2022-argentina-tiene-46044703-habitantes/ |title=Nuevos datos provisorios del Censo 2022: Argentina tiene 46.044.703 habitantes |publisher=Infobae |date=31 January 2023 |access-date=3 February 2023 |archive-date=19 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200319233234/https://www.indec.gob.ar/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = 15,372
| population_urban = 3,120,612
| population_metro = 16,700,000&lt;ref name=&quot;citypopulation&quot;&gt;{{cite web |title=Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps |url=http://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |website=www.citypopulation.de |access-date=28 January 2024 |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119192213/https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_rank = [[List of cities in Argentina by population|1st]]
| timezone1 = [[Time in Argentina|ART]]
| utc_offset1 = −3
| area_code = [[Argentine telephone numbering plan|011]]
| website = {{Official URL}} {{in lang|es}}
| population_demonyms = {{lang|es|[[porteño]]}} (m), {{lang|es|porteña}} (f) &lt;!-- Spanish demonyms are always displayed in lower-case --&gt;
| demographics_type2 = GDP
| demographics2_footnotes = 
| demographics2_title1 = [[Capital city]] and [[autonomous city]]
| demographics2_info1 = peso 3,632 billion&lt;br /&gt;[[US$]] 78 billion (2019)&lt;ref&gt;{{cite web|title=PBG Ciudad Autónoma de Buenos Aires|url=https://www.estadisticaciudad.gob.ar/eyc/?cat=133|access-date=27 December 2023|archive-date=27 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231227053308/https://www.estadisticaciudad.gob.ar/eyc/?cat=133|url-status=live}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;
| demographics2_title2 = Metro
| demographics2_info2 = US$ 236 billion&lt;ref name=&quot;TelluBase&quot;&gt;{{cite web|url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_arg.pdf|publisher=Tellusant|title=TelluBase—Argentina Fact Sheet (Tellusant Public Service Series)| access-date = 2024-01-11}}&lt;/ref&gt;
| blank_name_sec2 = [[Human Development Index|HDI]] (2021)
| blank_info_sec2 = 0.882 {{color|darkgreen|very high}} ([[List of Argentine provinces by Human Development Index|1st]])&lt;ref name=&quot;ArgentinaHDI&quot;&gt;{{cite web|title=El mapa del desarrollo humano en Argentina|url=https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2022-11/PNUD_ElMapaDelDesarrollo_FINAL_1.pdf|work=[[United Nations Development Programme]]|date=25 June 2023|access-date=25 June 2023|archive-date=11 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230611203524/https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2022-11/PNUD_ElMapaDelDesarrollo_FINAL_1.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| settlement_type = گاديء وارو ء خودمختيار شھر
| official_name = بیونس آئرس جو خودمختيار شھر&lt;br /&gt;{{nobold|''Ciudad Autónoma de Buenos Aires''}}
| postal_code_type = [[Postal code]]s
| postal_code = B1601XXX to B8512XXX&lt;ref&gt;{{cite web|title=Buenos Aires Postal Codes|url=https://zippinpostal.com/argentina/buenos-aires/|website=zippinpostal.com|accessdate=27 February 2024}}&lt;/ref&gt;
| iso_code = AR-B&lt;ref&gt;{{cite web|title=Argentina Postal Codes|url=https://zippinpostal.com/argentina/|website=zippinpostal.com|accessdate=27 February 2024}}&lt;/ref&gt;
}}
'''بيونس آئرس''' (انگریزی: Buenos Aires)،&lt;ref&gt;{{Citation|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=9781405881180}}&lt;/ref&gt; [[ارجنٽائن]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آهي. اهو [[ڏکڻ آمريڪا]] جي اتر اوڀر سامونڊي ڪناري تي، ريو دي لا پلاٽا (درياهه) جي اوڀر ۾ واقع آهي. بيونس آئرس &quot;سٺو هوا&quot; لاءِ اسپيني لفظ آهي. بينوس آئرس کي، گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ (GaWC) 2020 جي درجه بندي جي مطابق، الفا گلوبل سٽي طور درجه بندي ڪيو ويو آهي. &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|title=The World According to GaWC 2020|website=GaWC – Research Network|publisher=Globalization and World Cities|archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|archive-date=24 August 2020|access-date=31 August 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بيونس آئرس جو شهر نه ته بيونس آئرس صوبي جو حصو آهي ۽ نه ئي صوبي جي گاديءَ جو هنڌ آهي،  بلڪه اهو هڪ خود مختيار ضلعو آهي. سال 1880ع ۾ ڏهاڪن جي سياسي ويڙهه کان پوءِ بيونس آئرس کي وفاق بڻايو ويو ۽ بيونس آئرس صوبي مان هٽايو ويو&lt;ref&gt;{{Cite book|title=La federalización de Buenos Aires: debates y documentos|last=Ruiz Moreno|first=Isidro|publisher=Buenos Aires: Hyspamerica|year=1986|isbn=978-950-614-467-8|location=Buenos Aires}}&lt;/ref&gt; ۽ بلگرانو ۽ فلورس جا شهر شامل ڪری، شهر جي حدن کي وڌايو ويو. ٻئي هاڻي شهر جا پاڙيسري آهن. سال 1994ع جي آئيني ترميم شهر کي خودمختياري ڏني، تنهنڪري ان جو رسمي نالو بيونس آئرس جو خودمختيار شهر آهي. ان جي شهرين پهريون ڀيرو سال 1996ع ۾ حڪومت جو چيف چونڊيو؛ اڳي ميئر سڌو سنئون ارجنٽائن جي صدر طرفان مقرر ڪيو ويندو ھو. 

گريٽر بيونس آئرس ميٽروپوليٽن، جنهن ۾ پڻ بيونس آئرس صوبي جا ڪيترائي ضلعا شامل آهن، آمريڪا ۾ پنجين نمبر تي آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو آهي، جنهن جي آبادي لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ 38 لک (13.8 ملين) آهي. &lt;ref name=&quot;indecpop2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.censo2010.indec.gov.ar/preliminares/cuadro_totalpais.asp|title=Censo 2010. Resultados provisionales: cuadros y grá|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20101220143832/http://www.censo2010.indec.gov.ar/preliminares/cuadro_totalpais.asp|archive-date=20 December 2010|access-date=25 February 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; اهو پڻ ٽروپڪ آف ڪيپريڪورن جی ڏکڻ ۾  ٻيو نمبر وڏو شهر آهي. بيونس آئرس ۾ زندگي جو معيار سال 2018ع ۾ دنيا ۾ 91 هين نمبر تي هو، جیکو لاطيني آمريڪا ۾ بهترين مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.mercer.com/newsroom/2018-quality-of-living-survey.html |title=Vienna tops Mercer's 20th Quality of Living ranking |publisher=Mercer |access-date=15 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180416012652/https://www.mercer.com/newsroom/2018-quality-of-living-survey.html |archive-date=16 April 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings |title=2018 Quality of Living City Rankings |publisher=Mercer |access-date=15 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418074611/https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings |archive-date=18 April 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

يورپي ثقافت جي امير اثر جي ڪري اهو &quot;ڏکڻ جو پيرس&quot; يا &quot;ڏکڻ آمريڪا جو پيرس&quot; پڻ سڏيو ويندو آهي. شهر پنهنجي شاندار فن تعمير، نائٽ لائف ۽ ثقافتي سرگرمين جي ڪري مشهور آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/argentina/travel-tips-and-articles/76692|title=Introduction to architecture in Buenos Aires|date=14 June 2011|publisher=[[Lonely Planet]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118104835/http://www.lonelyplanet.com/argentina/travel-tips-and-articles/76692|archive-date=18 January 2015|access-date=18 January 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;adventurelife2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.adventure-life.com/articles/buenos-aires-83|title=Buenos Aires History and Culture|publisher=[[Adventure Life]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120916190255/http://www.adventure-life.com/articles/buenos-aires-83/|archive-date=16 September 2012|access-date=28 May 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اهو لاطيني آمريڪا جي امير ترين شهرن مان هڪ آهي، وڏي تعداد ۾ وچولي طبقي ۽ اعليٰ تعليم يافته ماڻهن جو گهر آهي.   اهو هڪ گهڻ ثقافتي شهر آهي، جيڪو ڪيترن ئي نسلي ۽ مذهبي گروهن جو گهر آهي. 

بيونس آئرس 1950 ۾  پهريون فيبا FIBA ​​ورلڊ چيمپيئن شپ ۽ 1990 ۾ 11هين فيبا ​​ورلڊ چيمپيئن شپ منعقد ڪئي، 1951 ۾  پهريون پين آمريڪن گيمز، 1978 فيفا ورلڊ ڪپ ۾ ٻن هنڌن ۽  1982 جي  ايف آءِ وي بي FIVB مردن جي عالمي چيمپيئن ۾   هڪ  هنڌ جي ماڳ هئي. تازو ئي، بيونس آئرس کي 2001 فيفا ورلڊ يوٿ چيمپيئن شپ ۽ 2002 جي ايف آءِ وي بي والي بال مردن جي عالمي چيمپئن شپ ۾ جڳهه ملي هئي، 2013 ۾ 125هين آئي او سي IOC سيشن، 2018 جي سمر يوٿ اولمپڪس&lt;ref name=&quot;autogenerated12&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.olympic.org/news/buenos-aires-elected-as-host-city-for-2018-youth-olympic-games/202222|title=Buenos Aires elected as Host City for 2018 Youth Olympic Games|date=4 July 2013|publisher=[[International Olympic Committee]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150711112820/http://www.olympic.org/news/buenos-aires-elected-as-host-city-for-2018-youth-olympic-games/202222|archive-date=11 July 2015|access-date=13 September 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ 2018 جي G-20 سمٽ جي ميزباني ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.clarin.com/politica/Argentina-elegida-sede-G-20_0_1603039808.html|title=Argentina fue elegida sede del G-20 para 2018|last=Niebieskikwiat|first=Natasha|date=27 June 2016|work=clarin.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160628140647/http://www.clarin.com/politica/Argentina-elegida-sede-G-20_0_1603039808.html|archive-date=28 June 2016|access-date=29 June 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:بيونس آئرس]]
[[زمرو:ارجنٽائن]]
[[زمرو:وڏا شهر]]
[[زمرو:راڄڌانيون]]
[[زمرو:ارجنٽينا ۾ شهر]]
[[زمرو:ارجنٽينا جا صوبا]]
[[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ راڄڌانيون]]</text>
      <sha1>6oocntehybhd75j3dextjjk078xubwz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>78242</id>
    <revision>
      <id>390019</id>
      <parentid>281913</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T22:16:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="07vl3eztk0onvi9ts8nammuwonhmsdp" xml:space="preserve">{{زمرو ڪامنز}}
[[زمرو:اسلام]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:مذھب بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>07vl3eztk0onvi9ts8nammuwonhmsdp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ولاڊي ووسٽوڪ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91999</id>
    <revision>
      <id>390168</id>
      <parentid>361881</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T09:30:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>390168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1226" sha1="rozv5i9z754zzsq4pjt99hhga24ln0x" xml:space="preserve">ولادي ووسٽوڪ (روسي: Владивосток، لفظي طور تي 'اوڀر جو حڪمران') پرائمورسڪي ڪري جو سڀ کان وڏو شهر ۽ انتظامي مرڪز آهي. ۽ روس جي ڏور اوڀر وفاقي ضلعي جو گاديءَ جو هنڌ. اهو جاپان جي سمنڊ تي گولڊن هارن بي جي چوڌاري واقع آهي. 331.16 چورس ڪلوميٽر (127.86 چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. 2021 تائين 6,03,519 رهاڪن جي آبادي سان. ولادي ووسٽوڪ ڏور اوڀر وفاقي ضلعي ۽ روسي ڏور اوڀر (خبارووسڪ کان پوءِ) جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي. اهو چين-روس سرحد کان تقريبن 45 ڪلوميٽر (28 ميل) ۽ اتر ڪوريا-روس سرحد کان 134 ڪلوميٽر (83 ميل) جي مفاصلي تي واقع آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:ولاڊي ووسٽوڪ]]
[[زمرو:پرائمورسڪي ڪرائي]]
[[زمرو:روس ۾ شهر]]
[[زمرو:روس ۾ راڄڌانيون]]
[[زمرو:روس ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:پرائمورسڪي ڪرائي ۾ شهر]]</text>
      <sha1>rozv5i9z754zzsq4pjt99hhga24ln0x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390170</id>
      <parentid>390168</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T09:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>390170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13022" sha1="7h1jwtijw28k0v5r2fqgy48zhl22dym" xml:space="preserve">ولادي ووسٽوڪ (روسي: Владивосток، لفظي طور تي 'اوڀر جو حڪمران') پرائمورسڪي ڪري جو سڀ کان وڏو شهر ۽ انتظامي مرڪز آهي. ۽ روس جي ڏور اوڀر وفاقي ضلعي جو گاديءَ جو هنڌ. اهو جاپان جي سمنڊ تي گولڊن هارن بي جي چوڌاري واقع آهي. 331.16 چورس ڪلوميٽر (127.86 چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. 2021 تائين 6,03,519 رهاڪن جي آبادي سان. ولادي ووسٽوڪ ڏور اوڀر وفاقي ضلعي ۽ روسي ڏور اوڀر (خبارووسڪ کان پوءِ) جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي. اهو چين-روس سرحد کان تقريبن 45 ڪلوميٽر (28 ميل) ۽ اتر ڪوريا-روس سرحد کان 134 ڪلوميٽر (83 ميل) جي مفاصلي تي واقع آهي.

{{short description|Largest city and administrative center of Primorsky Krai, Russia}}
{{Use mdy dates|date=March 2013}}
{{Use American English|date=June 2022}}
{{Infobox Settlement 
| en_name                 = Vladivostok
| ru_name                 = Владивосток
|image_skyline            = {{multiple image
|perrow = 1/2/2/1
|border = infobox
|total_width = 275
|image1 = Zolotoy Bridge (October 2024)-0 19.jpg
|caption1 = [[Zolotoy Bridge]] and the [[Golden Horn Bay]], with the [[Russky Bridge]] in the distance
|image2 = Vladivostok. GUM Department Store P8070703 2200.jpg
|caption2 = GUM Department Store
|image3 = Vladivostok September Night. 2022. Slava Ivanov 02.jpg
|caption3 = [[Vladimir K. Arseniev Museum of Far East History|Arseniev Museum of Far East History]]
|image4 = Far Eastern Federal University (October 2024)-0 8 (cropped).jpg
|caption4 = [[Far Eastern Federal University]]
|image5 = Vladivostok railway station (October 2024)-0 3.jpg
|caption5 = [[Vladivostok railway station|Vladivostok Railway Station]]
|image6 = Views of Vladivostok (October 2024)-0 3.jpg
|caption6 = View of Vladivostok from the [[Pacific Ocean]]
|image7 = Vladivostok from Space.jpg
|caption7 = View of Vladivostok from space
}}
| coordinates             = {{Coord|format=dms|display=it}}
| image_flag              = Flag of Vladivostok.svg
|flag_caption={{ill|Flag of Vladivostok|lt=Flag|ru|Флаг Владивостока}}| pushpin_map             = Russia Primorsky Krai#Russia#Asia
| image_coa               = Coat of arms of Vladivostok svg.svg
|coa_caption={{ill|Coat of arms of Vladivostok|lt=Coat of Arms|ru|Шестаков, Константин Владимирович}}|anthem=Vladivostok - City of Military Glory| holiday                 = July 2nd
| federal_subject         = [[Primorsky Krai]]
| federal_subject_ref     = &lt;ref name=&quot;Ref130&quot; /&gt;
| adm_inhabloc_jur        = Vladivostok [[City of federal subject significance|City Under Krai Jurisdiction]]
| adm_inhabloc_jur_ref    = &lt;ref name=&quot;Ref130&quot; /&gt;
| adm_ctr_of1             = [[Primorsky Krai]]
| adm_ctr_of1_ref         = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Правительство Приморского края |url=https://www.primorsky.ru/administratsiya/administratsiya-primorskogo-kraya/index.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111101015/https://www.primorsky.ru/administratsiya/administratsiya-primorskogo-kraya/index.php |archive-date=November 11, 2021 |access-date=July 28, 2020 |website=Официальный сайт Правительства Приморского края}}&lt;/ref&gt;
| adm_ctr_of2             = Vladivostok City Under Krai Jurisdiction
| adm_ctr_of2_ref         = &lt;ref name=&quot;Ref130&quot; /&gt;
| inhabloc_cat            = City
| inhabloc_cat_ref        = &lt;ref name=&quot;Ref130&quot; /&gt;
| urban_okrug_jur         = Vladivostoksky Urban Okrug
| urban_okrug_jur_ref     = &lt;ref name=&quot;Ref862&quot; /&gt;
| mun_admctr_of1          = Vladivostoksky Urban Okrug
| mun_admctr_of1_ref      = &lt;ref name=&quot;Ref862&quot; /&gt;
| leader_title            = {{ill|Heads of Vladivostok|lt=Head|ru|Главы Владивостока}}
| leader_name             = {{ill|Konstantin Shestakov|ru|Шестаков, Константин Владимирович}}&lt;ref&gt;{{Cite web |date=August 5, 2021 |title=Konstantin Shestakov is the new mayor of Vladivostok |url=http://vestiprim.com/news/2892-konstantin-shestakov-is-the-new-mayor-of-vladivostok.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220915011050/http://vestiprim.com/news/2892-konstantin-shestakov-is-the-new-mayor-of-vladivostok.html |archive-date=September 15, 2022 |access-date=June 30, 2022 |website=vestiprim.com}}&lt;/ref&gt;
| representative_body     = [[Vladivostok City Duma|City Duma]]
| area_km2                = 331.16
| area_km2_ref            = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Генеральный план Владивостока |url=http://primamedia.ru/files/36153.doc |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714215125/http://primamedia.ru/files/36153.doc |archive-date=July 14, 2014 |access-date=July 10, 2014}}&lt;/ref&gt;
| elevation_m             = 12 
| elevation_footnotes     = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mappa topografica Vladivostok, altitudine, rilievo |url=https://it-ch.topographic-map.com/map-fjm14s/Vladivostok/?zoom=18&amp;center=43.11532%252C131.88304&amp;popup=43.11557%252C131.88321 |access-date=2026-01-08 |website=topographic-map.com |language=it}}&lt;/ref&gt;
| pop_latest              = 603519
| pop_latest_date         = 2021
| pop_latest_ref          = &lt;ref name=&quot;2021Census&quot;/&gt;
| pop_2010census          = 592034
| pop_2010census_rank     = 22nd
| pop_2010census_ref      = &lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref| 2010Census}}&lt;/ref&gt;
| established_date        = July 2, 1860
| established_date_ref    = &lt;ref name=&quot;gr&quot;&gt;{{Cite book |title=Энциклопедия Города России |publisher=Большая Российская Энциклопедия |year=2003 |isbn=5-7107-7399-9 |location=Moscow |page=72}}&lt;/ref&gt;
| current_cat_date        = April 22, 1880
| postal_codes            = 690xxx
| dialing_codes           = 423
| dialing_codes_ref       = &lt;ref&gt;{{Cite news |date=July 12, 2011 |script-title=ru:Ростелеком завершил перевод Владивостока на семизначную нумерацию телефонов |url=http://fedpress.ru/federal/econom/tek/id_238747.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161127022509/http://fedpress.ru/federal/econom/tek/id_238747.html |archive-date=November 27, 2016 |access-date=November 26, 2016 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
| website                 = http://www.vlc.ru
}}

'''Vladivostok'''{{efn|{{IPAc-en|ˌ|v|l|æ|d|ɪ|ˈ|v|ɒ|s|t|ɒ|k}} {{respell|vlad-ih-VOS-tok}}; {{langx|ru|Владивосток|4=Ruler of the East}}, {{IPA|ru|vlədʲɪvɐˈstok|IPA|Владивосток.ogg}}}} is the largest city and the administrative center of [[Primorsky Krai]] and the capital of the [[Far Eastern Federal District]] of Russia. It is located around the [[Zolotoy Rog|Golden Horn Bay]] on the [[Sea of Japan]], covering an area of {{convert|331.16|km2|abbr=off|sp=us}}, with a population of 603,519 residents {{as of|2021|lc=y|post=.}}&lt;ref name=&quot;2021Census&quot;&gt;{{cite web |title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx |access-date=September 1, 2022 |publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]}}&lt;/ref&gt; Vladivostok is the second-largest city in the [[Far Eastern Federal District]], as well as the [[Russian Far East]], after [[Khabarovsk]]. It is located approximately {{convert|45|km|sp=us}} from the [[China–Russia border]] and {{convert|134|km|sp=us}} from the [[North Korea–Russia border]].

Vladivostok was historically part of [[Outer Manchuria]]. Shortly after the signing of the [[Treaty of Aigun]] between [[Qing China]] and the [[Russian Empire]] and affirmed by the [[Convention of Peking]] – from which it is also known as the [[Amur Annexation]] – the city was founded as a Russian military outpost on July 2, 1860.&lt;ref name=&quot;sj&quot;&gt;{{Cite book |last=Paine |first=SCM |url=https://books.google.com/books?id=SHIAEo_qGRIC&amp;pg=PA69 |title=The Sino-Japanese War of 1894–1895: perceptions, power, and primacy |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2003 |isbn=978-0-521-81714-1}}{{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; In 1872, the main Russian naval base on the Pacific Ocean was transferred to the city, stimulating its growth. In 1914 the city experienced rapid growth economically and ethnically diverse with population exceeding over 100,000 inhabitants with slightly less than half of the population being Russians.&lt;ref name=&quot;history2&quot; /&gt; During this time, large [[Asian people|Asian]] communities developed in the city. The public life of the city flourished; many public associations were created, from charities to hobby groups.&lt;ref name=&quot;history3&quot;&gt;{{Cite web |date=2015 |title=Вольная гавань: общественная жизнь дореволюционного Владивостока |url=https://cyberleninka.ru/article/n/volnaya-gavan-obschestvennaya-zhizn-dorevolyutsionnogo-vladivostoka |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104210413/https://cyberleninka.ru/article/n/volnaya-gavan-obschestvennaya-zhizn-dorevolyutsionnogo-vladivostoka |archive-date=November 4, 2022 |access-date=September 15, 2020 |website=CyberLeninka}}&lt;/ref&gt; After the outbreak of the [[Russian Revolution]] in 1917, Vladivostok was [[Allied intervention in the Russian Civil War|occupied in 1918]] by [[White movement|White Russian]] and [[Allies of World War I|Allied forces]], the last of whom, from the [[Japanese Empire]], were not withdrawn until 1922 as part of its wider [[Japanese intervention in Siberia|intervention in Siberia]]; by that time the antirevolutionary [[White Army]] forces had collapsed. That same year, the [[Red Army]] occupied the city, absorbing the [[Far Eastern Republic]] into the [[Russian Soviet Federative Socialist Republic]].

Following the [[dissolution of the Soviet Union]] in 1991, the city became a part of the [[Russian Federation]]. Vladivostok remains the largest Russian port on the [[Pacific Ocean]], and the chief cultural, economic, scientific, and tourism hub of the Russian Far East. As the terminus of the [[Trans-Siberian Railway]], the city was visited by over three million tourists in 2017.&lt;ref name=&quot;Visitors2017&quot;&gt;{{Cite web |last=Екатерина Века |date=February 7, 2018 |title=Владивосток вошёл в топ-5 самых популярных у туристов городов России |url=http://www.primorsky.ru/news/139973/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180331173340/http://www.primorsky.ru/news/139973/ |archive-date=March 31, 2018 |access-date=October 8, 2020 |publisher=Администрация Приморского края}}&lt;/ref&gt; The city is the administrative center of the Far Eastern Federal District, and is the home to the headquarters of the [[Pacific Fleet (Russia)|Pacific Fleet]] of the [[Russian Navy]]. Due to its geographical position in Asia combined with its [[Russian architecture]], the city has been referred to as &quot;Europe in the Far East&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Alexander Jacoby |date=July 5, 2005 |title=Eastern Europe in the Far East |url=https://www.japantimes.co.jp/opinion/2005/07/05/commentary/world-commentary/eastern-europe-in-the-far-east/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929005914/https://www.japantimes.co.jp/opinion/2005/07/05/commentary/world-commentary/eastern-europe-in-the-far-east/ |archive-date=September 29, 2022 |access-date=October 11, 2020 |website=[[The Japan Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Alex Nosal |title=Vladivostok, Europe in Middle of The Orient |url=https://theseoultimes.com/ST/?url=/ST/db/read.php%3Fidx=367 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201017231007/https://theseoultimes.com/ST/?url=%2FST%2Fdb%2Fread.php%3Fidx%3D367 |archive-date=October 17, 2020 |access-date=October 11, 2020 |website=The Seoul Times}}&lt;/ref&gt; Many [[List of diplomatic missions in Russia#Consulates in remainder of Russia|foreign consulates]] and businesses have offices in Vladivostok, and the city hosts the annual [[Eastern Economic Forum]]. With a yearly mean temperature of around {{convert|5|C|F}}, Vladivostok has a [[#Climate|cold climate]] for its mid-latitude coastal setting. This is due to winds from the vast [[Eurasia]]n landmass in winter and the cooling ocean temperatures.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:ولاڊي ووسٽوڪ]]
[[زمرو:پرائمورسڪي ڪرائي]]
[[زمرو:روس ۾ شهر]]
[[زمرو:روس ۾ راڄڌانيون]]
[[زمرو:روس ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:پرائمورسڪي ڪرائي ۾ شهر]]</text>
      <sha1>7h1jwtijw28k0v5r2fqgy48zhl22dym</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390171</id>
      <parentid>390170</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T09:37:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13021" sha1="c5yu7u439cxkmfn4adadszf3ag5hq5x" xml:space="preserve">{{short description|Largest city and administrative center of Primorsky Krai, Russia}}
{{Use mdy dates|date=March 2013}}
{{Use American English|date=June 2022}}
{{Infobox Settlement 
| en_name                 = Vladivostok
| ru_name                 = Владивосток
|image_skyline            = {{multiple image
|perrow = 1/2/2/1
|border = infobox
|total_width = 275
|image1 = Zolotoy Bridge (October 2024)-0 19.jpg
|caption1 = [[Zolotoy Bridge]] and the [[Golden Horn Bay]], with the [[Russky Bridge]] in the distance
|image2 = Vladivostok. GUM Department Store P8070703 2200.jpg
|caption2 = GUM Department Store
|image3 = Vladivostok September Night. 2022. Slava Ivanov 02.jpg
|caption3 = [[Vladimir K. Arseniev Museum of Far East History|Arseniev Museum of Far East History]]
|image4 = Far Eastern Federal University (October 2024)-0 8 (cropped).jpg
|caption4 = [[Far Eastern Federal University]]
|image5 = Vladivostok railway station (October 2024)-0 3.jpg
|caption5 = [[Vladivostok railway station|Vladivostok Railway Station]]
|image6 = Views of Vladivostok (October 2024)-0 3.jpg
|caption6 = View of Vladivostok from the [[Pacific Ocean]]
|image7 = Vladivostok from Space.jpg
|caption7 = View of Vladivostok from space
}}
| coordinates             = {{Coord|format=dms|display=it}}
| image_flag              = Flag of Vladivostok.svg
|flag_caption={{ill|Flag of Vladivostok|lt=Flag|ru|Флаг Владивостока}}| pushpin_map             = Russia Primorsky Krai#Russia#Asia
| image_coa               = Coat of arms of Vladivostok svg.svg
|coa_caption={{ill|Coat of arms of Vladivostok|lt=Coat of Arms|ru|Шестаков, Константин Владимирович}}|anthem=Vladivostok - City of Military Glory| holiday                 = July 2nd
| federal_subject         = [[Primorsky Krai]]
| federal_subject_ref     = &lt;ref name=&quot;Ref130&quot; /&gt;
| adm_inhabloc_jur        = Vladivostok [[City of federal subject significance|City Under Krai Jurisdiction]]
| adm_inhabloc_jur_ref    = &lt;ref name=&quot;Ref130&quot; /&gt;
| adm_ctr_of1             = [[Primorsky Krai]]
| adm_ctr_of1_ref         = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Правительство Приморского края |url=https://www.primorsky.ru/administratsiya/administratsiya-primorskogo-kraya/index.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111101015/https://www.primorsky.ru/administratsiya/administratsiya-primorskogo-kraya/index.php |archive-date=November 11, 2021 |access-date=July 28, 2020 |website=Официальный сайт Правительства Приморского края}}&lt;/ref&gt;
| adm_ctr_of2             = Vladivostok City Under Krai Jurisdiction
| adm_ctr_of2_ref         = &lt;ref name=&quot;Ref130&quot; /&gt;
| inhabloc_cat            = City
| inhabloc_cat_ref        = &lt;ref name=&quot;Ref130&quot; /&gt;
| urban_okrug_jur         = Vladivostoksky Urban Okrug
| urban_okrug_jur_ref     = &lt;ref name=&quot;Ref862&quot; /&gt;
| mun_admctr_of1          = Vladivostoksky Urban Okrug
| mun_admctr_of1_ref      = &lt;ref name=&quot;Ref862&quot; /&gt;
| leader_title            = {{ill|Heads of Vladivostok|lt=Head|ru|Главы Владивостока}}
| leader_name             = {{ill|Konstantin Shestakov|ru|Шестаков, Константин Владимирович}}&lt;ref&gt;{{Cite web |date=August 5, 2021 |title=Konstantin Shestakov is the new mayor of Vladivostok |url=http://vestiprim.com/news/2892-konstantin-shestakov-is-the-new-mayor-of-vladivostok.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220915011050/http://vestiprim.com/news/2892-konstantin-shestakov-is-the-new-mayor-of-vladivostok.html |archive-date=September 15, 2022 |access-date=June 30, 2022 |website=vestiprim.com}}&lt;/ref&gt;
| representative_body     = [[Vladivostok City Duma|City Duma]]
| area_km2                = 331.16
| area_km2_ref            = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Генеральный план Владивостока |url=http://primamedia.ru/files/36153.doc |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714215125/http://primamedia.ru/files/36153.doc |archive-date=July 14, 2014 |access-date=July 10, 2014}}&lt;/ref&gt;
| elevation_m             = 12 
| elevation_footnotes     = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mappa topografica Vladivostok, altitudine, rilievo |url=https://it-ch.topographic-map.com/map-fjm14s/Vladivostok/?zoom=18&amp;center=43.11532%252C131.88304&amp;popup=43.11557%252C131.88321 |access-date=2026-01-08 |website=topographic-map.com |language=it}}&lt;/ref&gt;
| pop_latest              = 603519
| pop_latest_date         = 2021
| pop_latest_ref          = &lt;ref name=&quot;2021Census&quot;/&gt;
| pop_2010census          = 592034
| pop_2010census_rank     = 22nd
| pop_2010census_ref      = &lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref| 2010Census}}&lt;/ref&gt;
| established_date        = July 2, 1860
| established_date_ref    = &lt;ref name=&quot;gr&quot;&gt;{{Cite book |title=Энциклопедия Города России |publisher=Большая Российская Энциклопедия |year=2003 |isbn=5-7107-7399-9 |location=Moscow |page=72}}&lt;/ref&gt;
| current_cat_date        = April 22, 1880
| postal_codes            = 690xxx
| dialing_codes           = 423
| dialing_codes_ref       = &lt;ref&gt;{{Cite news |date=July 12, 2011 |script-title=ru:Ростелеком завершил перевод Владивостока на семизначную нумерацию телефонов |url=http://fedpress.ru/federal/econom/tek/id_238747.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161127022509/http://fedpress.ru/federal/econom/tek/id_238747.html |archive-date=November 27, 2016 |access-date=November 26, 2016 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
| website                 = http://www.vlc.ru
}}
ولادي ووسٽوڪ (روسي: Владивосток، لفظي طور تي 'اوڀر جو حڪمران') پرائمورسڪي ڪري جو سڀ کان وڏو شهر ۽ انتظامي مرڪز آهي. ۽ روس جي ڏور اوڀر وفاقي ضلعي جو گاديءَ جو هنڌ. اهو جاپان جي سمنڊ تي گولڊن هارن بي جي چوڌاري واقع آهي. 331.16 چورس ڪلوميٽر (127.86 چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. 2021 تائين 6,03,519 رهاڪن جي آبادي سان. ولادي ووسٽوڪ ڏور اوڀر وفاقي ضلعي ۽ روسي ڏور اوڀر (خبارووسڪ کان پوءِ) جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي. اهو چين-روس سرحد کان تقريبن 45 ڪلوميٽر (28 ميل) ۽ اتر ڪوريا-روس سرحد کان 134 ڪلوميٽر (83 ميل) جي مفاصلي تي واقع آهي.

'''Vladivostok'''{{efn|{{IPAc-en|ˌ|v|l|æ|d|ɪ|ˈ|v|ɒ|s|t|ɒ|k}} {{respell|vlad-ih-VOS-tok}}; {{langx|ru|Владивосток|4=Ruler of the East}}, {{IPA|ru|vlədʲɪvɐˈstok|IPA|Владивосток.ogg}}}} is the largest city and the administrative center of [[Primorsky Krai]] and the capital of the [[Far Eastern Federal District]] of Russia. It is located around the [[Zolotoy Rog|Golden Horn Bay]] on the [[Sea of Japan]], covering an area of {{convert|331.16|km2|abbr=off|sp=us}}, with a population of 603,519 residents {{as of|2021|lc=y|post=.}}&lt;ref name=&quot;2021Census&quot;&gt;{{cite web |title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx |access-date=September 1, 2022 |publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]}}&lt;/ref&gt; Vladivostok is the second-largest city in the [[Far Eastern Federal District]], as well as the [[Russian Far East]], after [[Khabarovsk]]. It is located approximately {{convert|45|km|sp=us}} from the [[China–Russia border]] and {{convert|134|km|sp=us}} from the [[North Korea–Russia border]].

Vladivostok was historically part of [[Outer Manchuria]]. Shortly after the signing of the [[Treaty of Aigun]] between [[Qing China]] and the [[Russian Empire]] and affirmed by the [[Convention of Peking]] – from which it is also known as the [[Amur Annexation]] – the city was founded as a Russian military outpost on July 2, 1860.&lt;ref name=&quot;sj&quot;&gt;{{Cite book |last=Paine |first=SCM |url=https://books.google.com/books?id=SHIAEo_qGRIC&amp;pg=PA69 |title=The Sino-Japanese War of 1894–1895: perceptions, power, and primacy |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2003 |isbn=978-0-521-81714-1}}{{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; In 1872, the main Russian naval base on the Pacific Ocean was transferred to the city, stimulating its growth. In 1914 the city experienced rapid growth economically and ethnically diverse with population exceeding over 100,000 inhabitants with slightly less than half of the population being Russians.&lt;ref name=&quot;history2&quot; /&gt; During this time, large [[Asian people|Asian]] communities developed in the city. The public life of the city flourished; many public associations were created, from charities to hobby groups.&lt;ref name=&quot;history3&quot;&gt;{{Cite web |date=2015 |title=Вольная гавань: общественная жизнь дореволюционного Владивостока |url=https://cyberleninka.ru/article/n/volnaya-gavan-obschestvennaya-zhizn-dorevolyutsionnogo-vladivostoka |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104210413/https://cyberleninka.ru/article/n/volnaya-gavan-obschestvennaya-zhizn-dorevolyutsionnogo-vladivostoka |archive-date=November 4, 2022 |access-date=September 15, 2020 |website=CyberLeninka}}&lt;/ref&gt; After the outbreak of the [[Russian Revolution]] in 1917, Vladivostok was [[Allied intervention in the Russian Civil War|occupied in 1918]] by [[White movement|White Russian]] and [[Allies of World War I|Allied forces]], the last of whom, from the [[Japanese Empire]], were not withdrawn until 1922 as part of its wider [[Japanese intervention in Siberia|intervention in Siberia]]; by that time the antirevolutionary [[White Army]] forces had collapsed. That same year, the [[Red Army]] occupied the city, absorbing the [[Far Eastern Republic]] into the [[Russian Soviet Federative Socialist Republic]].

Following the [[dissolution of the Soviet Union]] in 1991, the city became a part of the [[Russian Federation]]. Vladivostok remains the largest Russian port on the [[Pacific Ocean]], and the chief cultural, economic, scientific, and tourism hub of the Russian Far East. As the terminus of the [[Trans-Siberian Railway]], the city was visited by over three million tourists in 2017.&lt;ref name=&quot;Visitors2017&quot;&gt;{{Cite web |last=Екатерина Века |date=February 7, 2018 |title=Владивосток вошёл в топ-5 самых популярных у туристов городов России |url=http://www.primorsky.ru/news/139973/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180331173340/http://www.primorsky.ru/news/139973/ |archive-date=March 31, 2018 |access-date=October 8, 2020 |publisher=Администрация Приморского края}}&lt;/ref&gt; The city is the administrative center of the Far Eastern Federal District, and is the home to the headquarters of the [[Pacific Fleet (Russia)|Pacific Fleet]] of the [[Russian Navy]]. Due to its geographical position in Asia combined with its [[Russian architecture]], the city has been referred to as &quot;Europe in the Far East&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Alexander Jacoby |date=July 5, 2005 |title=Eastern Europe in the Far East |url=https://www.japantimes.co.jp/opinion/2005/07/05/commentary/world-commentary/eastern-europe-in-the-far-east/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929005914/https://www.japantimes.co.jp/opinion/2005/07/05/commentary/world-commentary/eastern-europe-in-the-far-east/ |archive-date=September 29, 2022 |access-date=October 11, 2020 |website=[[The Japan Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Alex Nosal |title=Vladivostok, Europe in Middle of The Orient |url=https://theseoultimes.com/ST/?url=/ST/db/read.php%3Fidx=367 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201017231007/https://theseoultimes.com/ST/?url=%2FST%2Fdb%2Fread.php%3Fidx%3D367 |archive-date=October 17, 2020 |access-date=October 11, 2020 |website=The Seoul Times}}&lt;/ref&gt; Many [[List of diplomatic missions in Russia#Consulates in remainder of Russia|foreign consulates]] and businesses have offices in Vladivostok, and the city hosts the annual [[Eastern Economic Forum]]. With a yearly mean temperature of around {{convert|5|C|F}}, Vladivostok has a [[#Climate|cold climate]] for its mid-latitude coastal setting. This is due to winds from the vast [[Eurasia]]n landmass in winter and the cooling ocean temperatures.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:ولاڊي ووسٽوڪ]]
[[زمرو:پرائمورسڪي ڪرائي]]
[[زمرو:روس ۾ شهر]]
[[زمرو:روس ۾ راڄڌانيون]]
[[زمرو:روس ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:پرائمورسڪي ڪرائي ۾ شهر]]</text>
      <sha1>c5yu7u439cxkmfn4adadszf3ag5hq5x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390172</id>
      <parentid>390171</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T09:41:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13194" sha1="q9vd0kedamgufxubzi8k8wncjwtrr8e" xml:space="preserve">{{short description|Largest city and administrative center of Primorsky Krai, Russia}}
{{Use mdy dates|date=March 2013}}
{{Use American English|date=June 2022}}
{{Infobox Settlement 
| en_name                 = Vladivostok
| ru_name                 = Владивосток
|image_skyline            = {{multiple image
|perrow = 1/2/2/1
|border = infobox
|total_width = 275
|image1 = Zolotoy Bridge (October 2024)-0 19.jpg
|caption1 = [[Zolotoy Bridge]] and the [[Golden Horn Bay]], with the [[Russky Bridge]] in the distance
|image2 = Vladivostok. GUM Department Store P8070703 2200.jpg
|caption2 = GUM Department Store
|image3 = Vladivostok September Night. 2022. Slava Ivanov 02.jpg
|caption3 = [[Vladimir K. Arseniev Museum of Far East History|Arseniev Museum of Far East History]]
|image4 = Far Eastern Federal University (October 2024)-0 8 (cropped).jpg
|caption4 = [[Far Eastern Federal University]]
|image5 = Vladivostok railway station (October 2024)-0 3.jpg
|caption5 = [[Vladivostok railway station|Vladivostok Railway Station]]
|image6 = Views of Vladivostok (October 2024)-0 3.jpg
|caption6 = View of Vladivostok from the [[Pacific Ocean]]
|image7 = Vladivostok from Space.jpg
|caption7 = View of Vladivostok from space
}}
| coordinates             = {{Coord|format=dms|display=it}}
| image_flag              = Flag of Vladivostok.svg
|flag_caption={{ill|Flag of Vladivostok|lt=Flag|ru|Флаг Владивостока}}| pushpin_map             = Russia Primorsky Krai#Russia#Asia
| image_coa               = Coat of arms of Vladivostok svg.svg
|coa_caption={{ill|Coat of arms of Vladivostok|lt=Coat of Arms|ru|Шестаков, Константин Владимирович}}|anthem=Vladivostok - City of Military Glory| holiday                 = July 2nd
| federal_subject         = [[Primorsky Krai]]
| federal_subject_ref     = &lt;ref name=&quot;Ref130&quot; /&gt;
| adm_inhabloc_jur        = Vladivostok [[City of federal subject significance|City Under Krai Jurisdiction]]
| adm_inhabloc_jur_ref    = &lt;ref name=&quot;Ref130&quot; /&gt;
| adm_ctr_of1             = [[Primorsky Krai]]
| adm_ctr_of1_ref         = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Правительство Приморского края |url=https://www.primorsky.ru/administratsiya/administratsiya-primorskogo-kraya/index.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111101015/https://www.primorsky.ru/administratsiya/administratsiya-primorskogo-kraya/index.php |archive-date=November 11, 2021 |access-date=July 28, 2020 |website=Официальный сайт Правительства Приморского края}}&lt;/ref&gt;
| adm_ctr_of2             = Vladivostok City Under Krai Jurisdiction
| adm_ctr_of2_ref         = &lt;ref name=&quot;Ref130&quot; /&gt;
| inhabloc_cat            = City
| inhabloc_cat_ref        = &lt;ref name=&quot;Ref130&quot; /&gt;
| urban_okrug_jur         = Vladivostoksky Urban Okrug
| urban_okrug_jur_ref     = &lt;ref name=&quot;Ref862&quot; /&gt;
| mun_admctr_of1          = Vladivostoksky Urban Okrug
| mun_admctr_of1_ref      = &lt;ref name=&quot;Ref862&quot; /&gt;
| leader_title            = {{ill|Heads of Vladivostok|lt=Head|ru|Главы Владивостока}}
| leader_name             = {{ill|Konstantin Shestakov|ru|Шестаков, Константин Владимирович}}&lt;ref&gt;{{Cite web |date=August 5, 2021 |title=Konstantin Shestakov is the new mayor of Vladivostok |url=http://vestiprim.com/news/2892-konstantin-shestakov-is-the-new-mayor-of-vladivostok.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220915011050/http://vestiprim.com/news/2892-konstantin-shestakov-is-the-new-mayor-of-vladivostok.html |archive-date=September 15, 2022 |access-date=June 30, 2022 |website=vestiprim.com}}&lt;/ref&gt;
| representative_body     = [[Vladivostok City Duma|City Duma]]
| area_km2                = 331.16
| area_km2_ref            = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Генеральный план Владивостока |url=http://primamedia.ru/files/36153.doc |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714215125/http://primamedia.ru/files/36153.doc |archive-date=July 14, 2014 |access-date=July 10, 2014}}&lt;/ref&gt;
| elevation_m             = 12 
| elevation_footnotes     = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mappa topografica Vladivostok, altitudine, rilievo |url=https://it-ch.topographic-map.com/map-fjm14s/Vladivostok/?zoom=18&amp;center=43.11532%252C131.88304&amp;popup=43.11557%252C131.88321 |access-date=2026-01-08 |website=topographic-map.com |language=it}}&lt;/ref&gt;
| pop_latest              = 603519
| pop_latest_date         = 2021
| pop_latest_ref          = &lt;ref name=&quot;2021Census&quot;/&gt;
| pop_2010census          = 592034
| pop_2010census_rank     = 22nd
| pop_2010census_ref      = &lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref| 2010Census}}&lt;/ref&gt;
| established_date        = July 2, 1860
| established_date_ref    = &lt;ref name=&quot;gr&quot;&gt;{{Cite book |title=Энциклопедия Города России |publisher=Большая Российская Энциклопедия |year=2003 |isbn=5-7107-7399-9 |location=Moscow |page=72}}&lt;/ref&gt;
| current_cat_date        = April 22, 1880
| postal_codes            = 690xxx
| dialing_codes           = 423
| dialing_codes_ref       = &lt;ref&gt;{{Cite news |date=July 12, 2011 |script-title=ru:Ростелеком завершил перевод Владивостока на семизначную нумерацию телефонов |url=http://fedpress.ru/federal/econom/tek/id_238747.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161127022509/http://fedpress.ru/federal/econom/tek/id_238747.html |archive-date=November 27, 2016 |access-date=November 26, 2016 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
| website                 = http://www.vlc.ru
}}
ولادي ووسٽوڪ ([[روسي ٻولي|روسي]]: Владивосток، لفظي طور تي 'اوڀر جو حڪمران') [[پرائمورسڪي ڪرائي|پرائمورسڪي ڪري]] جو سڀ کان وڏو شهر ۽ انتظامي مرڪز ۽ روس جي ڏور اوڀر وفاقي ضلعي جو گاديءَ جو هنڌ آهي.  اهو جاپان جي سمنڊ تي گولڊن هارن بي جي چوڌاري واقع آهي. &lt;small&gt;2021&lt;/small&gt; تائين &lt;small&gt;6,03,519&lt;/small&gt; رهاڪن جي آبادي سان &lt;small&gt;331.16&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;127.86&lt;/small&gt; چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. ولادي ووسٽوڪ ڏور اوڀر وفاقي ضلعي ۽ روسي ڏور اوڀر (خبارووسڪ کان پوءِ) جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي. اهو چين-روس سرحد کان تقريبن &lt;small&gt;45&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;28&lt;/small&gt; ميل) ۽ اتر ڪوريا-روس حد کان &lt;small&gt;134&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;83&lt;/small&gt; ميل) جي مفاصلي تي واقع آهي.

'''Vladivostok'''{{efn|{{IPAc-en|ˌ|v|l|æ|d|ɪ|ˈ|v|ɒ|s|t|ɒ|k}} {{respell|vlad-ih-VOS-tok}}; {{langx|ru|Владивосток|4=Ruler of the East}}, {{IPA|ru|vlədʲɪvɐˈstok|IPA|Владивосток.ogg}}}} is the largest city and the administrative center of [[Primorsky Krai]] and the capital of the [[Far Eastern Federal District]] of Russia. It is located around the [[Zolotoy Rog|Golden Horn Bay]] on the [[Sea of Japan]], covering an area of {{convert|331.16|km2|abbr=off|sp=us}}, with a population of 603,519 residents {{as of|2021|lc=y|post=.}}&lt;ref name=&quot;2021Census&quot;&gt;{{cite web |title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx |access-date=September 1, 2022 |publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]}}&lt;/ref&gt; Vladivostok is the second-largest city in the [[Far Eastern Federal District]], as well as the [[Russian Far East]], after [[Khabarovsk]]. It is located approximately {{convert|45|km|sp=us}} from the [[China–Russia border]] and {{convert|134|km|sp=us}} from the [[North Korea–Russia border]].

Vladivostok was historically part of [[Outer Manchuria]]. Shortly after the signing of the [[Treaty of Aigun]] between [[Qing China]] and the [[Russian Empire]] and affirmed by the [[Convention of Peking]] – from which it is also known as the [[Amur Annexation]] – the city was founded as a Russian military outpost on July 2, 1860.&lt;ref name=&quot;sj&quot;&gt;{{Cite book |last=Paine |first=SCM |url=https://books.google.com/books?id=SHIAEo_qGRIC&amp;pg=PA69 |title=The Sino-Japanese War of 1894–1895: perceptions, power, and primacy |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2003 |isbn=978-0-521-81714-1}}{{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; In 1872, the main Russian naval base on the Pacific Ocean was transferred to the city, stimulating its growth. In 1914 the city experienced rapid growth economically and ethnically diverse with population exceeding over 100,000 inhabitants with slightly less than half of the population being Russians.&lt;ref name=&quot;history2&quot; /&gt; During this time, large [[Asian people|Asian]] communities developed in the city. The public life of the city flourished; many public associations were created, from charities to hobby groups.&lt;ref name=&quot;history3&quot;&gt;{{Cite web |date=2015 |title=Вольная гавань: общественная жизнь дореволюционного Владивостока |url=https://cyberleninka.ru/article/n/volnaya-gavan-obschestvennaya-zhizn-dorevolyutsionnogo-vladivostoka |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104210413/https://cyberleninka.ru/article/n/volnaya-gavan-obschestvennaya-zhizn-dorevolyutsionnogo-vladivostoka |archive-date=November 4, 2022 |access-date=September 15, 2020 |website=CyberLeninka}}&lt;/ref&gt; After the outbreak of the [[Russian Revolution]] in 1917, Vladivostok was [[Allied intervention in the Russian Civil War|occupied in 1918]] by [[White movement|White Russian]] and [[Allies of World War I|Allied forces]], the last of whom, from the [[Japanese Empire]], were not withdrawn until 1922 as part of its wider [[Japanese intervention in Siberia|intervention in Siberia]]; by that time the antirevolutionary [[White Army]] forces had collapsed. That same year, the [[Red Army]] occupied the city, absorbing the [[Far Eastern Republic]] into the [[Russian Soviet Federative Socialist Republic]].

Following the [[dissolution of the Soviet Union]] in 1991, the city became a part of the [[Russian Federation]]. Vladivostok remains the largest Russian port on the [[Pacific Ocean]], and the chief cultural, economic, scientific, and tourism hub of the Russian Far East. As the terminus of the [[Trans-Siberian Railway]], the city was visited by over three million tourists in 2017.&lt;ref name=&quot;Visitors2017&quot;&gt;{{Cite web |last=Екатерина Века |date=February 7, 2018 |title=Владивосток вошёл в топ-5 самых популярных у туристов городов России |url=http://www.primorsky.ru/news/139973/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180331173340/http://www.primorsky.ru/news/139973/ |archive-date=March 31, 2018 |access-date=October 8, 2020 |publisher=Администрация Приморского края}}&lt;/ref&gt; The city is the administrative center of the Far Eastern Federal District, and is the home to the headquarters of the [[Pacific Fleet (Russia)|Pacific Fleet]] of the [[Russian Navy]]. Due to its geographical position in Asia combined with its [[Russian architecture]], the city has been referred to as &quot;Europe in the Far East&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Alexander Jacoby |date=July 5, 2005 |title=Eastern Europe in the Far East |url=https://www.japantimes.co.jp/opinion/2005/07/05/commentary/world-commentary/eastern-europe-in-the-far-east/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929005914/https://www.japantimes.co.jp/opinion/2005/07/05/commentary/world-commentary/eastern-europe-in-the-far-east/ |archive-date=September 29, 2022 |access-date=October 11, 2020 |website=[[The Japan Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Alex Nosal |title=Vladivostok, Europe in Middle of The Orient |url=https://theseoultimes.com/ST/?url=/ST/db/read.php%3Fidx=367 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201017231007/https://theseoultimes.com/ST/?url=%2FST%2Fdb%2Fread.php%3Fidx%3D367 |archive-date=October 17, 2020 |access-date=October 11, 2020 |website=The Seoul Times}}&lt;/ref&gt; Many [[List of diplomatic missions in Russia#Consulates in remainder of Russia|foreign consulates]] and businesses have offices in Vladivostok, and the city hosts the annual [[Eastern Economic Forum]]. With a yearly mean temperature of around {{convert|5|C|F}}, Vladivostok has a [[#Climate|cold climate]] for its mid-latitude coastal setting. This is due to winds from the vast [[Eurasia]]n landmass in winter and the cooling ocean temperatures.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:ولاڊي ووسٽوڪ]]
[[زمرو:پرائمورسڪي ڪرائي]]
[[زمرو:روس ۾ شهر]]
[[زمرو:روس ۾ راڄڌانيون]]
[[زمرو:روس ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:پرائمورسڪي ڪرائي ۾ شهر]]</text>
      <sha1>q9vd0kedamgufxubzi8k8wncjwtrr8e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390173</id>
      <parentid>390172</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T09:50:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12314" sha1="ckxmwws8tyedh4ai92ax93w6fvbkl3v" xml:space="preserve">{{short description|Largest city and administrative center of Primorsky Krai, Russia}}
{{Use mdy dates|date=March 2013}}
{{Use American English|date=June 2022}}
{{Infobox Settlement 
| en_name                 = Vladivostok
| ru_name                 = Владивосток
|image_skyline            = {{multiple image
|perrow = 1/2/2/1
|border = infobox
|total_width = 275
|image1 = Zolotoy Bridge (October 2024)-0 19.jpg
|caption1 = [[Zolotoy Bridge]] and the [[Golden Horn Bay]], with the [[Russky Bridge]] in the distance
|image2 = Vladivostok. GUM Department Store P8070703 2200.jpg
|caption2 = GUM Department Store
|image3 = Vladivostok September Night. 2022. Slava Ivanov 02.jpg
|caption3 = [[Vladimir K. Arseniev Museum of Far East History|Arseniev Museum of Far East History]]
|image4 = Far Eastern Federal University (October 2024)-0 8 (cropped).jpg
|caption4 = [[Far Eastern Federal University]]
|image5 = Vladivostok railway station (October 2024)-0 3.jpg
|caption5 = [[Vladivostok railway station|Vladivostok Railway Station]]
|image6 = Views of Vladivostok (October 2024)-0 3.jpg
|caption6 = View of Vladivostok from the [[Pacific Ocean]]
|image7 = Vladivostok from Space.jpg
|caption7 = View of Vladivostok from space
}}
| coordinates             = {{Coord|format=dms|display=it}}
| image_flag              = Flag of Vladivostok.svg
|flag_caption={{ill|Flag of Vladivostok|lt=Flag|ru|Флаг Владивостока}}| pushpin_map             = Russia Primorsky Krai#Russia#Asia
| image_coa               = Coat of arms of Vladivostok svg.svg
|coa_caption={{ill|Coat of arms of Vladivostok|lt=Coat of Arms|ru|Шестаков, Константин Владимирович}}|anthem=Vladivostok - City of Military Glory| holiday                 = July 2nd
| federal_subject         = [[Primorsky Krai]]
| federal_subject_ref     = &lt;ref name=&quot;Ref130&quot; /&gt;
| adm_inhabloc_jur        = Vladivostok [[City of federal subject significance|City Under Krai Jurisdiction]]
| adm_inhabloc_jur_ref    = &lt;ref name=&quot;Ref130&quot; /&gt;
| adm_ctr_of1             = [[Primorsky Krai]]
| adm_ctr_of1_ref         = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Правительство Приморского края |url=https://www.primorsky.ru/administratsiya/administratsiya-primorskogo-kraya/index.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111101015/https://www.primorsky.ru/administratsiya/administratsiya-primorskogo-kraya/index.php |archive-date=November 11, 2021 |access-date=July 28, 2020 |website=Официальный сайт Правительства Приморского края}}&lt;/ref&gt;
| adm_ctr_of2             = Vladivostok City Under Krai Jurisdiction
| adm_ctr_of2_ref         = &lt;ref name=&quot;Ref130&quot; /&gt;
| inhabloc_cat            = City
| inhabloc_cat_ref        = &lt;ref name=&quot;Ref130&quot; /&gt;
| urban_okrug_jur         = Vladivostoksky Urban Okrug
| urban_okrug_jur_ref     = &lt;ref name=&quot;Ref862&quot; /&gt;
| mun_admctr_of1          = Vladivostoksky Urban Okrug
| mun_admctr_of1_ref      = &lt;ref name=&quot;Ref862&quot; /&gt;
| leader_title            = {{ill|Heads of Vladivostok|lt=Head|ru|Главы Владивостока}}
| leader_name             = {{ill|Konstantin Shestakov|ru|Шестаков, Константин Владимирович}}&lt;ref&gt;{{Cite web |date=August 5, 2021 |title=Konstantin Shestakov is the new mayor of Vladivostok |url=http://vestiprim.com/news/2892-konstantin-shestakov-is-the-new-mayor-of-vladivostok.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220915011050/http://vestiprim.com/news/2892-konstantin-shestakov-is-the-new-mayor-of-vladivostok.html |archive-date=September 15, 2022 |access-date=June 30, 2022 |website=vestiprim.com}}&lt;/ref&gt;
| representative_body     = [[Vladivostok City Duma|City Duma]]
| area_km2                = 331.16
| area_km2_ref            = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Генеральный план Владивостока |url=http://primamedia.ru/files/36153.doc |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714215125/http://primamedia.ru/files/36153.doc |archive-date=July 14, 2014 |access-date=July 10, 2014}}&lt;/ref&gt;
| elevation_m             = 12 
| elevation_footnotes     = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mappa topografica Vladivostok, altitudine, rilievo |url=https://it-ch.topographic-map.com/map-fjm14s/Vladivostok/?zoom=18&amp;center=43.11532%252C131.88304&amp;popup=43.11557%252C131.88321 |access-date=2026-01-08 |website=topographic-map.com |language=it}}&lt;/ref&gt;
| pop_latest              = 603519
| pop_latest_date         = 2021
| pop_latest_ref          = &lt;ref name=&quot;2021Census&quot;/&gt;
| pop_2010census          = 592034
| pop_2010census_rank     = 22nd
| pop_2010census_ref      = &lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref| 2010Census}}&lt;/ref&gt;
| established_date        = July 2, 1860
| established_date_ref    = &lt;ref name=&quot;gr&quot;&gt;{{Cite book |title=Энциклопедия Города России |publisher=Большая Российская Энциклопедия |year=2003 |isbn=5-7107-7399-9 |location=Moscow |page=72}}&lt;/ref&gt;
| current_cat_date        = April 22, 1880
| postal_codes            = 690xxx
| dialing_codes           = 423
| dialing_codes_ref       = &lt;ref&gt;{{Cite news |date=July 12, 2011 |script-title=ru:Ростелеком завершил перевод Владивостока на семизначную нумерацию телефонов |url=http://fedpress.ru/federal/econom/tek/id_238747.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161127022509/http://fedpress.ru/federal/econom/tek/id_238747.html |archive-date=November 27, 2016 |access-date=November 26, 2016 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
| website                 = http://www.vlc.ru
}}
ولادي ووسٽوڪ ([[روسي ٻولي|روسي]]: &lt;small&gt;Владивосток&lt;/small&gt;) [[پرائمورسڪي ڪرائي|پرائمورسڪي ڪري]] جو سڀ کان وڏو شهر ۽ انتظامي مرڪز ۽ [[روس]] جي ڏور اوڀر وفاقي ضلعي جو گاديءَ جو هنڌ آهي. اهو جاپان جي سمنڊ تي گولڊن هارن بي جي چوڌاري واقع آهي. سال &lt;small&gt;2021&lt;/small&gt; تائين &lt;small&gt;6,03,519&lt;/small&gt; رهاڪن جي آبادي سان &lt;small&gt;331.16&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;127.86&lt;/small&gt; چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. ولادي ووسٽوڪ ڏور اوڀر وفاقي ضلعي ۽ روسي ڏور اوڀر (خباروسڪ کان پوءِ) جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي. &lt;ref name=&quot;2021Census&quot;&gt;{{cite web |title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx |access-date=September 1, 2022 |publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]}}&lt;/ref&gt;  اهو [[چين]]-روس سرحد کان تقريبن &lt;small&gt;45&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;28&lt;/small&gt; ميل) ۽ [[اتر ڪوريا]]-روس حد کان &lt;small&gt;134&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;83&lt;/small&gt; ميل) جي فاصلي تي واقع آهي.


Vladivostok was historically part of [[Outer Manchuria]]. Shortly after the signing of the [[Treaty of Aigun]] between [[Qing China]] and the [[Russian Empire]] and affirmed by the [[Convention of Peking]] – from which it is also known as the [[Amur Annexation]] – the city was founded as a Russian military outpost on July 2, 1860.&lt;ref name=&quot;sj&quot;&gt;{{Cite book |last=Paine |first=SCM |url=https://books.google.com/books?id=SHIAEo_qGRIC&amp;pg=PA69 |title=The Sino-Japanese War of 1894–1895: perceptions, power, and primacy |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2003 |isbn=978-0-521-81714-1}}{{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; In 1872, the main Russian naval base on the Pacific Ocean was transferred to the city, stimulating its growth. In 1914 the city experienced rapid growth economically and ethnically diverse with population exceeding over 100,000 inhabitants with slightly less than half of the population being Russians.&lt;ref name=&quot;history2&quot; /&gt; During this time, large [[Asian people|Asian]] communities developed in the city. The public life of the city flourished; many public associations were created, from charities to hobby groups.&lt;ref name=&quot;history3&quot;&gt;{{Cite web |date=2015 |title=Вольная гавань: общественная жизнь дореволюционного Владивостока |url=https://cyberleninka.ru/article/n/volnaya-gavan-obschestvennaya-zhizn-dorevolyutsionnogo-vladivostoka |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104210413/https://cyberleninka.ru/article/n/volnaya-gavan-obschestvennaya-zhizn-dorevolyutsionnogo-vladivostoka |archive-date=November 4, 2022 |access-date=September 15, 2020 |website=CyberLeninka}}&lt;/ref&gt; After the outbreak of the [[Russian Revolution]] in 1917, Vladivostok was [[Allied intervention in the Russian Civil War|occupied in 1918]] by [[White movement|White Russian]] and [[Allies of World War I|Allied forces]], the last of whom, from the [[Japanese Empire]], were not withdrawn until 1922 as part of its wider [[Japanese intervention in Siberia|intervention in Siberia]]; by that time the antirevolutionary [[White Army]] forces had collapsed. That same year, the [[Red Army]] occupied the city, absorbing the [[Far Eastern Republic]] into the [[Russian Soviet Federative Socialist Republic]].

Following the [[dissolution of the Soviet Union]] in 1991, the city became a part of the [[Russian Federation]]. Vladivostok remains the largest Russian port on the [[Pacific Ocean]], and the chief cultural, economic, scientific, and tourism hub of the Russian Far East. As the terminus of the [[Trans-Siberian Railway]], the city was visited by over three million tourists in 2017.&lt;ref name=&quot;Visitors2017&quot;&gt;{{Cite web |last=Екатерина Века |date=February 7, 2018 |title=Владивосток вошёл в топ-5 самых популярных у туристов городов России |url=http://www.primorsky.ru/news/139973/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180331173340/http://www.primorsky.ru/news/139973/ |archive-date=March 31, 2018 |access-date=October 8, 2020 |publisher=Администрация Приморского края}}&lt;/ref&gt; The city is the administrative center of the Far Eastern Federal District, and is the home to the headquarters of the [[Pacific Fleet (Russia)|Pacific Fleet]] of the [[Russian Navy]]. Due to its geographical position in Asia combined with its [[Russian architecture]], the city has been referred to as &quot;Europe in the Far East&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Alexander Jacoby |date=July 5, 2005 |title=Eastern Europe in the Far East |url=https://www.japantimes.co.jp/opinion/2005/07/05/commentary/world-commentary/eastern-europe-in-the-far-east/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929005914/https://www.japantimes.co.jp/opinion/2005/07/05/commentary/world-commentary/eastern-europe-in-the-far-east/ |archive-date=September 29, 2022 |access-date=October 11, 2020 |website=[[The Japan Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Alex Nosal |title=Vladivostok, Europe in Middle of The Orient |url=https://theseoultimes.com/ST/?url=/ST/db/read.php%3Fidx=367 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201017231007/https://theseoultimes.com/ST/?url=%2FST%2Fdb%2Fread.php%3Fidx%3D367 |archive-date=October 17, 2020 |access-date=October 11, 2020 |website=The Seoul Times}}&lt;/ref&gt; Many [[List of diplomatic missions in Russia#Consulates in remainder of Russia|foreign consulates]] and businesses have offices in Vladivostok, and the city hosts the annual [[Eastern Economic Forum]]. With a yearly mean temperature of around {{convert|5|C|F}}, Vladivostok has a [[#Climate|cold climate]] for its mid-latitude coastal setting. This is due to winds from the vast [[Eurasia]]n landmass in winter and the cooling ocean temperatures.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:ولاڊي ووسٽوڪ]]
[[زمرو:پرائمورسڪي ڪرائي]]
[[زمرو:روس ۾ شهر]]
[[زمرو:روس ۾ راڄڌانيون]]
[[زمرو:روس ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:پرائمورسڪي ڪرائي ۾ شهر]]</text>
      <sha1>ckxmwws8tyedh4ai92ax93w6fvbkl3v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390174</id>
      <parentid>390173</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T10:02:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15603" sha1="3r6c6i48s8n45imt1sz8e84mjqhm478" xml:space="preserve">{{short description|Largest city and administrative center of Primorsky Krai, Russia}}
{{Use mdy dates|date=March 2013}}
{{Use American English|date=June 2022}}
{{Infobox Settlement 
| en_name                 = Vladivostok
| ru_name                 = Владивосток
|image_skyline            = {{multiple image
|perrow = 1/2/2/1
|border = infobox
|total_width = 275
|image1 = Zolotoy Bridge (October 2024)-0 19.jpg
|caption1 = [[Zolotoy Bridge]] and the [[Golden Horn Bay]], with the [[Russky Bridge]] in the distance
|image2 = Vladivostok. GUM Department Store P8070703 2200.jpg
|caption2 = GUM Department Store
|image3 = Vladivostok September Night. 2022. Slava Ivanov 02.jpg
|caption3 = [[Vladimir K. Arseniev Museum of Far East History|Arseniev Museum of Far East History]]
|image4 = Far Eastern Federal University (October 2024)-0 8 (cropped).jpg
|caption4 = [[Far Eastern Federal University]]
|image5 = Vladivostok railway station (October 2024)-0 3.jpg
|caption5 = [[Vladivostok railway station|Vladivostok Railway Station]]
|image6 = Views of Vladivostok (October 2024)-0 3.jpg
|caption6 = View of Vladivostok from the [[Pacific Ocean]]
|image7 = Vladivostok from Space.jpg
|caption7 = View of Vladivostok from space
}}
| coordinates             = {{Coord|format=dms|display=it}}
| image_flag              = Flag of Vladivostok.svg
|flag_caption={{ill|Flag of Vladivostok|lt=Flag|ru|Флаг Владивостока}}| pushpin_map             = Russia Primorsky Krai#Russia#Asia
| image_coa               = Coat of arms of Vladivostok svg.svg
|coa_caption={{ill|Coat of arms of Vladivostok|lt=Coat of Arms|ru|Шестаков, Константин Владимирович}}|anthem=Vladivostok - City of Military Glory| holiday                 = July 2nd
| federal_subject         = [[Primorsky Krai]]
| federal_subject_ref     = &lt;ref name=&quot;Ref130&quot; /&gt;
| adm_inhabloc_jur        = Vladivostok [[City of federal subject significance|City Under Krai Jurisdiction]]
| adm_inhabloc_jur_ref    = &lt;ref name=&quot;Ref130&quot; /&gt;
| adm_ctr_of1             = [[Primorsky Krai]]
| adm_ctr_of1_ref         = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Правительство Приморского края |url=https://www.primorsky.ru/administratsiya/administratsiya-primorskogo-kraya/index.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111101015/https://www.primorsky.ru/administratsiya/administratsiya-primorskogo-kraya/index.php |archive-date=November 11, 2021 |access-date=July 28, 2020 |website=Официальный сайт Правительства Приморского края}}&lt;/ref&gt;
| adm_ctr_of2             = Vladivostok City Under Krai Jurisdiction
| adm_ctr_of2_ref         = &lt;ref name=&quot;Ref130&quot; /&gt;
| inhabloc_cat            = City
| inhabloc_cat_ref        = &lt;ref name=&quot;Ref130&quot; /&gt;
| urban_okrug_jur         = Vladivostoksky Urban Okrug
| urban_okrug_jur_ref     = &lt;ref name=&quot;Ref862&quot; /&gt;
| mun_admctr_of1          = Vladivostoksky Urban Okrug
| mun_admctr_of1_ref      = &lt;ref name=&quot;Ref862&quot; /&gt;
| leader_title            = {{ill|Heads of Vladivostok|lt=Head|ru|Главы Владивостока}}
| leader_name             = {{ill|Konstantin Shestakov|ru|Шестаков, Константин Владимирович}}&lt;ref&gt;{{Cite web |date=August 5, 2021 |title=Konstantin Shestakov is the new mayor of Vladivostok |url=http://vestiprim.com/news/2892-konstantin-shestakov-is-the-new-mayor-of-vladivostok.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220915011050/http://vestiprim.com/news/2892-konstantin-shestakov-is-the-new-mayor-of-vladivostok.html |archive-date=September 15, 2022 |access-date=June 30, 2022 |website=vestiprim.com}}&lt;/ref&gt;
| representative_body     = [[Vladivostok City Duma|City Duma]]
| area_km2                = 331.16
| area_km2_ref            = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Генеральный план Владивостока |url=http://primamedia.ru/files/36153.doc |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714215125/http://primamedia.ru/files/36153.doc |archive-date=July 14, 2014 |access-date=July 10, 2014}}&lt;/ref&gt;
| elevation_m             = 12 
| elevation_footnotes     = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mappa topografica Vladivostok, altitudine, rilievo |url=https://it-ch.topographic-map.com/map-fjm14s/Vladivostok/?zoom=18&amp;center=43.11532%252C131.88304&amp;popup=43.11557%252C131.88321 |access-date=2026-01-08 |website=topographic-map.com |language=it}}&lt;/ref&gt;
| pop_latest              = 603519
| pop_latest_date         = 2021
| pop_latest_ref          = &lt;ref name=&quot;2021Census&quot;/&gt;
| pop_2010census          = 592034
| pop_2010census_rank     = 22nd
| pop_2010census_ref      = &lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref| 2010Census}}&lt;/ref&gt;
| established_date        = July 2, 1860
| established_date_ref    = &lt;ref name=&quot;gr&quot;&gt;{{Cite book |title=Энциклопедия Города России |publisher=Большая Российская Энциклопедия |year=2003 |isbn=5-7107-7399-9 |location=Moscow |page=72}}&lt;/ref&gt;
| current_cat_date        = April 22, 1880
| postal_codes            = 690xxx
| dialing_codes           = 423
| dialing_codes_ref       = &lt;ref&gt;{{Cite news |date=July 12, 2011 |script-title=ru:Ростелеком завершил перевод Владивостока на семизначную нумерацию телефонов |url=http://fedpress.ru/federal/econom/tek/id_238747.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161127022509/http://fedpress.ru/federal/econom/tek/id_238747.html |archive-date=November 27, 2016 |access-date=November 26, 2016 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
| website                 = http://www.vlc.ru
}}
ولادي ووسٽوڪ ([[روسي ٻولي|روسي]]: &lt;small&gt;Владивосток&lt;/small&gt;) [[پرائمورسڪي ڪرائي|پرائمورسڪي ڪري]] جو سڀ کان وڏو شهر ۽ انتظامي مرڪز ۽ [[روس]] جي ڏور اوڀر وفاقي ضلعي جو گاديءَ جو هنڌ آهي. اهو جاپان جي سمنڊ تي گولڊن هارن بي جي چوڌاري واقع آهي. سال &lt;small&gt;2021&lt;/small&gt; تائين &lt;small&gt;6,03,519&lt;/small&gt; رهاڪن جي آبادي سان &lt;small&gt;331.16&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;127.86&lt;/small&gt; چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. ولادي ووسٽوڪ ڏور اوڀر وفاقي ضلعي ۽ روسي ڏور اوڀر (خباروسڪ کان پوءِ) جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي. &lt;ref name=&quot;2021Census&quot;&gt;{{cite web |title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx |access-date=September 1, 2022 |publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]}}&lt;/ref&gt;  اهو [[چين]]-روس سرحد کان تقريبن &lt;small&gt;45&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;28&lt;/small&gt; ميل) ۽ [[اتر ڪوريا]]-روس حد کان &lt;small&gt;134&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;83&lt;/small&gt; ميل) جي فاصلي تي واقع آهي.

ولادي ووسٽوڪ تاريخي طور تي ٻاهرين منچوريا جو حصو هو. چنگ چين ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ ايگون جي معاهدي تي دستخط ٿيڻ ۽ پيڪنگ جي ڪنوينشن پاران تصديق ٿيڻ کان ٿوري دير بعد جنهن مان ان کي &quot;امور الحاق&quot; جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو شهر 2 جولاءِ 1860ع تي هڪ روسي فوجي چوڪي ​​جي طور تي قائم ڪيو ويو.  سال 1872ع ۾ پئسفڪ سمنڊ تي مکيه روسي بحري اڏو شهر ڏانهن منتقل ڪيو ويو ان جي واڌ کي متحرڪ ڪيو. سال 1914ع ۾ شهر ۾ تيز رفتاري سان معاشي ۽ نسلي طور تي متنوع ترقي ٿي. آبادي 1,00,000 کان وڌيڪ آبادي سان. آبادي جو اڌ کان ٿورو گهٽ روسي هئا. هن وقت دوران. شهر ۾ وڏيون ايشيائي برادريون ترقي ڪيون. شهر جي عوامي زندگي ترقي ڪئي. ڪيتريون ئي عوامي تنظيمون ٺاهيون ويون، خيراتي ادارن کان وٺي شوق گروپن تائين. سال 1917ع ۾ روسي انقلاب جي شروعات کان پوءِ، ولادي ووسٽوڪ تي سال 1918ع ۾ سفيد روسي ۽ اتحادي فوجن قبضو ڪري ورتو، جن مان آخري، جاپاني سلطنت مان، سال 1922ع تائين سائبيريا ۾ ان جي وسيع مداخلت جي حصي طور واپس نه ورتي وئي هئي؛ ان وقت تائين انقلاب مخالف سفيد فوج جون فوجون ٽٽي چڪيون هيون. ساڳئي سال، ريڊ آرمي شهر تي قبضو ڪيو، ڏور اوڀر جمهوريه کي روسي سوويت فيڊريٽو سوشلسٽ جمهوريه ۾ شامل ڪري ڇڏيو. 

سال 1991ع ۾ سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ، شهر روسي فيڊريشن جو حصو بڻجي ويو. ولادي ووسٽوڪ پئسفڪ سمنڊ تي سڀ کان وڏو روسي بندرگاهه رهي ٿو، ۽ روسي ڏور اوڀر جو مکيه ثقافتي، اقتصادي، سائنسي ۽ سياحتي مرڪز آهي. ٽرانس سائبيرين ريلوي جي ٽرمينس جي طور تي، شهر کي سال 2017ع ۾ ٽي لک کان وڌيڪ سياحن جو دورو ڪيو ويو. شهر ڏور اوڀر وفاقي ضلعي جو انتظامي مرڪز آهي، ۽ روسي بحريه جي پئسفڪ فليٽ جو هيڊ ڪوارٽر آهي. ايشيا ۾ ان جي جاگرافيائي حيثيت ۽ ان جي روسي فن تعمير جي ڪري، شهر کي &quot;يورپ ڏور اوڀر ۾&quot; سڏيو ويو آهي. ولادي ووسٽوڪ ۾ ڪيتريون ئي پرڏيهي قونصل خانا ۽ ڪاروبار جا آفيس آهن، ۽ شهر سالياني ايسٽرن اڪنامڪ فورم جي ميزباني ڪري ٿو. تقريبن 5 °C (41 °F) جي سالياني سراسري گرمي پد سان، ولادي ووسٽوڪ ۾ ان جي وچولي ويڪرائي ڦاڪ ساحلي سيٽنگ لاءِ ٿڌي آبهوا آهي. اهو سياري ۾ وسيع يوريشيائي زميني هوائن ۽ ٿڌي سامونڊي گرمي پد جي ڪري آهي.


Vladivostok was historically part of [[Outer Manchuria]]. Shortly after the signing of the [[Treaty of Aigun]] between [[Qing China]] and the [[Russian Empire]] and affirmed by the [[Convention of Peking]] – from which it is also known as the [[Amur Annexation]] – the city was founded as a Russian military outpost on July 2, 1860.&lt;ref name=&quot;sj&quot;&gt;{{Cite book |last=Paine |first=SCM |url=https://books.google.com/books?id=SHIAEo_qGRIC&amp;pg=PA69 |title=The Sino-Japanese War of 1894–1895: perceptions, power, and primacy |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2003 |isbn=978-0-521-81714-1}}{{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; In 1872, the main Russian naval base on the Pacific Ocean was transferred to the city, stimulating its growth. In 1914 the city experienced rapid growth economically and ethnically diverse with population exceeding over 100,000 inhabitants with slightly less than half of the population being Russians.&lt;ref name=&quot;history2&quot; /&gt; During this time, large [[Asian people|Asian]] communities developed in the city. The public life of the city flourished; many public associations were created, from charities to hobby groups.&lt;ref name=&quot;history3&quot;&gt;{{Cite web |date=2015 |title=Вольная гавань: общественная жизнь дореволюционного Владивостока |url=https://cyberleninka.ru/article/n/volnaya-gavan-obschestvennaya-zhizn-dorevolyutsionnogo-vladivostoka |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104210413/https://cyberleninka.ru/article/n/volnaya-gavan-obschestvennaya-zhizn-dorevolyutsionnogo-vladivostoka |archive-date=November 4, 2022 |access-date=September 15, 2020 |website=CyberLeninka}}&lt;/ref&gt; After the outbreak of the [[Russian Revolution]] in 1917, Vladivostok was [[Allied intervention in the Russian Civil War|occupied in 1918]] by [[White movement|White Russian]] and [[Allies of World War I|Allied forces]], the last of whom, from the [[Japanese Empire]], were not withdrawn until 1922 as part of its wider [[Japanese intervention in Siberia|intervention in Siberia]]; by that time the antirevolutionary [[White Army]] forces had collapsed. That same year, the [[Red Army]] occupied the city, absorbing the [[Far Eastern Republic]] into the [[Russian Soviet Federative Socialist Republic]].

Following the [[dissolution of the Soviet Union]] in 1991, the city became a part of the [[Russian Federation]]. Vladivostok remains the largest Russian port on the [[Pacific Ocean]], and the chief cultural, economic, scientific, and tourism hub of the Russian Far East. As the terminus of the [[Trans-Siberian Railway]], the city was visited by over three million tourists in 2017.&lt;ref name=&quot;Visitors2017&quot;&gt;{{Cite web |last=Екатерина Века |date=February 7, 2018 |title=Владивосток вошёл в топ-5 самых популярных у туристов городов России |url=http://www.primorsky.ru/news/139973/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180331173340/http://www.primorsky.ru/news/139973/ |archive-date=March 31, 2018 |access-date=October 8, 2020 |publisher=Администрация Приморского края}}&lt;/ref&gt; The city is the administrative center of the Far Eastern Federal District, and is the home to the headquarters of the [[Pacific Fleet (Russia)|Pacific Fleet]] of the [[Russian Navy]]. Due to its geographical position in Asia combined with its [[Russian architecture]], the city has been referred to as &quot;Europe in the Far East&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Alexander Jacoby |date=July 5, 2005 |title=Eastern Europe in the Far East |url=https://www.japantimes.co.jp/opinion/2005/07/05/commentary/world-commentary/eastern-europe-in-the-far-east/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929005914/https://www.japantimes.co.jp/opinion/2005/07/05/commentary/world-commentary/eastern-europe-in-the-far-east/ |archive-date=September 29, 2022 |access-date=October 11, 2020 |website=[[The Japan Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Alex Nosal |title=Vladivostok, Europe in Middle of The Orient |url=https://theseoultimes.com/ST/?url=/ST/db/read.php%3Fidx=367 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201017231007/https://theseoultimes.com/ST/?url=%2FST%2Fdb%2Fread.php%3Fidx%3D367 |archive-date=October 17, 2020 |access-date=October 11, 2020 |website=The Seoul Times}}&lt;/ref&gt; Many [[List of diplomatic missions in Russia#Consulates in remainder of Russia|foreign consulates]] and businesses have offices in Vladivostok, and the city hosts the annual [[Eastern Economic Forum]]. With a yearly mean temperature of around {{convert|5|C|F}}, Vladivostok has a [[#Climate|cold climate]] for its mid-latitude coastal setting. This is due to winds from the vast [[Eurasia]]n landmass in winter and the cooling ocean temperatures.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:ولاڊي ووسٽوڪ]]
[[زمرو:پرائمورسڪي ڪرائي]]
[[زمرو:روس ۾ شهر]]
[[زمرو:روس ۾ راڄڌانيون]]
[[زمرو:روس ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:پرائمورسڪي ڪرائي ۾ شهر]]</text>
      <sha1>3r6c6i48s8n45imt1sz8e84mjqhm478</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390175</id>
      <parentid>390174</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T10:13:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13088" sha1="pcwn11blp9mopdckzc16robxl3usa90" xml:space="preserve">{{short description|Largest city and administrative center of Primorsky Krai, Russia}}
{{Use mdy dates|date=March 2013}}
{{Use American English|date=June 2022}}
{{Infobox Settlement 
| en_name                 = Vladivostok
| ru_name                 = Владивосток
|image_skyline            = {{multiple image
|perrow = 1/2/2/1
|border = infobox
|total_width = 275
|image1 = Zolotoy Bridge (October 2024)-0 19.jpg
|caption1 = [[Zolotoy Bridge]] and the [[Golden Horn Bay]], with the [[Russky Bridge]] in the distance
|image2 = Vladivostok. GUM Department Store P8070703 2200.jpg
|caption2 = GUM Department Store
|image3 = Vladivostok September Night. 2022. Slava Ivanov 02.jpg
|caption3 = [[Vladimir K. Arseniev Museum of Far East History|Arseniev Museum of Far East History]]
|image4 = Far Eastern Federal University (October 2024)-0 8 (cropped).jpg
|caption4 = [[Far Eastern Federal University]]
|image5 = Vladivostok railway station (October 2024)-0 3.jpg
|caption5 = [[Vladivostok railway station|Vladivostok Railway Station]]
|image6 = Views of Vladivostok (October 2024)-0 3.jpg
|caption6 = View of Vladivostok from the [[Pacific Ocean]]
|image7 = Vladivostok from Space.jpg
|caption7 = View of Vladivostok from space
}}
| coordinates             = {{Coord|format=dms|display=it}}
| image_flag              = Flag of Vladivostok.svg
|flag_caption={{ill|Flag of Vladivostok|lt=Flag|ru|Флаг Владивостока}}| pushpin_map             = Russia Primorsky Krai#Russia#Asia
| image_coa               = Coat of arms of Vladivostok svg.svg
|coa_caption={{ill|Coat of arms of Vladivostok|lt=Coat of Arms|ru|Шестаков, Константин Владимирович}}|anthem=Vladivostok - City of Military Glory| holiday                 = July 2nd
| federal_subject         = [[Primorsky Krai]]
| federal_subject_ref     = &lt;ref name=&quot;Ref130&quot; /&gt;
| adm_inhabloc_jur        = Vladivostok [[City of federal subject significance|City Under Krai Jurisdiction]]
| adm_inhabloc_jur_ref    = &lt;ref name=&quot;Ref130&quot; /&gt;
| adm_ctr_of1             = [[Primorsky Krai]]
| adm_ctr_of1_ref         = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Правительство Приморского края |url=https://www.primorsky.ru/administratsiya/administratsiya-primorskogo-kraya/index.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111101015/https://www.primorsky.ru/administratsiya/administratsiya-primorskogo-kraya/index.php |archive-date=November 11, 2021 |access-date=July 28, 2020 |website=Официальный сайт Правительства Приморского края}}&lt;/ref&gt;
| adm_ctr_of2             = Vladivostok City Under Krai Jurisdiction
| adm_ctr_of2_ref         = &lt;ref name=&quot;Ref130&quot; /&gt;
| inhabloc_cat            = City
| inhabloc_cat_ref        = &lt;ref name=&quot;Ref130&quot; /&gt;
| urban_okrug_jur         = Vladivostoksky Urban Okrug
| urban_okrug_jur_ref     = &lt;ref name=&quot;Ref862&quot; /&gt;
| mun_admctr_of1          = Vladivostoksky Urban Okrug
| mun_admctr_of1_ref      = &lt;ref name=&quot;Ref862&quot; /&gt;
| leader_title            = {{ill|Heads of Vladivostok|lt=Head|ru|Главы Владивостока}}
| leader_name             = {{ill|Konstantin Shestakov|ru|Шестаков, Константин Владимирович}}&lt;ref&gt;{{Cite web |date=August 5, 2021 |title=Konstantin Shestakov is the new mayor of Vladivostok |url=http://vestiprim.com/news/2892-konstantin-shestakov-is-the-new-mayor-of-vladivostok.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220915011050/http://vestiprim.com/news/2892-konstantin-shestakov-is-the-new-mayor-of-vladivostok.html |archive-date=September 15, 2022 |access-date=June 30, 2022 |website=vestiprim.com}}&lt;/ref&gt;
| representative_body     = [[Vladivostok City Duma|City Duma]]
| area_km2                = 331.16
| area_km2_ref            = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Генеральный план Владивостока |url=http://primamedia.ru/files/36153.doc |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714215125/http://primamedia.ru/files/36153.doc |archive-date=July 14, 2014 |access-date=July 10, 2014}}&lt;/ref&gt;
| elevation_m             = 12 
| elevation_footnotes     = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mappa topografica Vladivostok, altitudine, rilievo |url=https://it-ch.topographic-map.com/map-fjm14s/Vladivostok/?zoom=18&amp;center=43.11532%252C131.88304&amp;popup=43.11557%252C131.88321 |access-date=2026-01-08 |website=topographic-map.com |language=it}}&lt;/ref&gt;
| pop_latest              = 603519
| pop_latest_date         = 2021
| pop_latest_ref          = &lt;ref name=&quot;2021Census&quot;/&gt;
| pop_2010census          = 592034
| pop_2010census_rank     = 22nd
| pop_2010census_ref      = &lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref| 2010Census}}&lt;/ref&gt;
| established_date        = July 2, 1860
| established_date_ref    = &lt;ref name=&quot;gr&quot;&gt;{{Cite book |title=Энциклопедия Города России |publisher=Большая Российская Энциклопедия |year=2003 |isbn=5-7107-7399-9 |location=Moscow |page=72}}&lt;/ref&gt;
| current_cat_date        = April 22, 1880
| postal_codes            = 690xxx
| dialing_codes           = 423
| dialing_codes_ref       = &lt;ref&gt;{{Cite news |date=July 12, 2011 |script-title=ru:Ростелеком завершил перевод Владивостока на семизначную нумерацию телефонов |url=http://fedpress.ru/federal/econom/tek/id_238747.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161127022509/http://fedpress.ru/federal/econom/tek/id_238747.html |archive-date=November 27, 2016 |access-date=November 26, 2016 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
| website                 = http://www.vlc.ru
}}
ولادي ووسٽوڪ ([[روسي ٻولي|روسي]]: &lt;small&gt;Владивосток&lt;/small&gt;) [[پرائمورسڪي ڪرائي|پرائمورسڪي ڪري]] جو سڀ کان وڏو شهر ۽ انتظامي مرڪز ۽ [[روس]] جي ڏور اوڀر وفاقي ضلعي جو گاديءَ جو هنڌ آهي. اهو جاپان جي سمنڊ تي گولڊن هارن بي جي چوڌاري واقع آهي. سال &lt;small&gt;2021&lt;/small&gt; تائين &lt;small&gt;6,03,519&lt;/small&gt; رهاڪن جي آبادي سان &lt;small&gt;331.16&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;127.86&lt;/small&gt; چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. ولادي ووسٽوڪ ڏور اوڀر وفاقي ضلعي ۽ روسي ڏور اوڀر (خباروسڪ کان پوءِ) جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي. &lt;ref name=&quot;2021Census&quot;&gt;{{cite web |title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx |access-date=September 1, 2022 |publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]}}&lt;/ref&gt;  اهو [[چين]]-روس سرحد کان تقريبن &lt;small&gt;45&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;28&lt;/small&gt; ميل) ۽ [[اتر ڪوريا]]-روس حد کان &lt;small&gt;134&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;83&lt;/small&gt; ميل) جي فاصلي تي واقع آهي.

ولادي ووسٽوڪ تاريخي طور تي ٻاهرين منچوريا جو حصو هو. چنگ چين ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ ايگون جي معاهدي تي دستخط ٿيڻ ۽ پيڪنگ جي ڪنوينشن پاران تصديق ٿيڻ کان ٿوري دير بعد جنهن مان ان کي &quot;امور الحاق&quot; جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو شهر 2 جولاءِ &lt;small&gt;1860&lt;/small&gt;ع تي هڪ روسي فوجي چوڪي ​​جي طور تي قائم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;sj&quot;&gt;{{Cite book |last=Paine |first=SCM |url=https://books.google.com/books?id=SHIAEo_qGRIC&amp;pg=PA69 |title=The Sino-Japanese War of 1894–1895: perceptions, power, and primacy |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2003 |isbn=978-0-521-81714-1}}{{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; سال &lt;small&gt;1872&lt;/small&gt;ع ۾ پئسفڪ سمنڊ تي مکيه روسي بحري اڏو شهر ڏانهن منتقل ڪيو ويو ان جي واڌ کي متحرڪ ڪيو. سال &lt;small&gt;1914&lt;/small&gt;ع ۾ شهر ۾ تيز رفتاري سان معاشي ۽ نسلي طور تي متنوع ترقي ٿي. &lt;small&gt;1,00,000&lt;/small&gt; کان وڌيڪ آبادي سان آبادي جو اڌ کان ٿورو گهٽ روسي هئا. هن وقت دوران شهر ۾ وڏيون ايشيائي برادريون ترقي ڪيون. شهر جي عوامي زندگي ترقي ڪئي، خيراتي ادارن کان وٺي شوق گروپن تائين ڪيتريون ئي عوامي تنظيمون ٺاهيون ويون.&lt;ref name=&quot;history3&quot;&gt;{{Cite web |date=2015 |title=Вольная гавань: общественная жизнь дореволюционного Владивостока |url=https://cyberleninka.ru/article/n/volnaya-gavan-obschestvennaya-zhizn-dorevolyutsionnogo-vladivostoka |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104210413/https://cyberleninka.ru/article/n/volnaya-gavan-obschestvennaya-zhizn-dorevolyutsionnogo-vladivostoka |archive-date=November 4, 2022 |access-date=September 15, 2020 |website=CyberLeninka}}&lt;/ref&gt; سال &lt;small&gt;1917&lt;/small&gt;ع ۾ روسي انقلاب جي شروعات کان پوءِ، ولادي ووسٽوڪ تي سال &lt;small&gt;1918&lt;/small&gt;ع ۾ سفيد روسي ۽ اتحادي فوجن قبضو ڪري ورتو، جن مان آخري، جاپاني سلطنت مان، سال &lt;small&gt;1922&lt;/small&gt;ع تائين سائبيريا ۾ ان جي وسيع مداخلت جي حصي طور واپس نه ورتي وئي هئي؛ ان وقت تائين انقلاب مخالف سفيد فوج جون فوجون ٽٽي چڪيون هيون. ساڳئي سال، ريڊ آرمي شهر تي قبضو ڪيو، ڏور اوڀر جمهوريه کي روسي سوويت فيڊريٽو سوشلسٽ جمهوريه ۾ شامل ڪري ڇڏيو. 

سال 1991ع ۾ سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ، شهر روسي فيڊريشن جو حصو بڻجي ويو. ولادي ووسٽوڪ پئسفڪ سمنڊ تي سڀ کان وڏو روسي بندرگاهه رهي ٿو، ۽ روسي ڏور اوڀر جو مکيه ثقافتي، اقتصادي، سائنسي ۽ سياحتي مرڪز آهي. [[ٽرانس سائبيرين ريلوي]] جي ٽرمينس جي طور تي، شهر کي سال &lt;small&gt;2017&lt;/small&gt;ع ۾ ٽي لک کان وڌيڪ سياحن جو دورو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Visitors2017&quot;&gt;{{Cite web |last=Екатерина Века |date=February 7, 2018 |title=Владивосток вошёл в топ-5 самых популярных у туристов городов России |url=http://www.primorsky.ru/news/139973/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180331173340/http://www.primorsky.ru/news/139973/ |archive-date=March 31, 2018 |access-date=October 8, 2020 |publisher=Администрация Приморского края}}&lt;/ref&gt; شهر ڏور اوڀر وفاقي ضلعي جو انتظامي مرڪز آهي، ۽ روسي بحريه جي پئسفڪ فليٽ جو هيڊ ڪوارٽر آهي. ايشيا ۾ ان جي جاگرافيائي حيثيت ۽ ان جي روسي فن تعمير جي ڪري، شهر کي &quot;ڏور اوڀر ۾ يورپ&quot; سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Alex Nosal |title=Vladivostok, Europe in Middle of The Orient |url=https://theseoultimes.com/ST/?url=/ST/db/read.php%3Fidx=367 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201017231007/https://theseoultimes.com/ST/?url=%2FST%2Fdb%2Fread.php%3Fidx%3D367 |archive-date=October 17, 2020 |access-date=October 11, 2020 |website=The Seoul Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Alexander Jacoby |date=July 5, 2005 |title=Eastern Europe in the Far East |url=https://www.japantimes.co.jp/opinion/2005/07/05/commentary/world-commentary/eastern-europe-in-the-far-east/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929005914/https://www.japantimes.co.jp/opinion/2005/07/05/commentary/world-commentary/eastern-europe-in-the-far-east/ |archive-date=September 29, 2022 |access-date=October 11, 2020 |website=[[The Japan Times]]}}&lt;/ref&gt; ولادي ووسٽوڪ ۾ ڪيتريون ئي پرڏيهي قونصل خانا ۽ ڪاروبار جا آفيس آهن ۽ شهر سالياني ايسٽرن اڪنامڪ فورم جي ميزباني ڪري ٿو. تقريبن 5 °C (41 °F) جي سالياني سراسري گرمي پد سان، ولادي ووسٽوڪ ۾ ان جي وچولي ويڪرائي ڦاڪ ساحلي سيٽنگ لاءِ ٿڌي آبهوا آهي. اهو سياري ۾ وسيع يوريشيائي زميني هوائن ۽ ٿڌي سامونڊي گرمي پد جي ڪري آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:ولاڊي ووسٽوڪ]]
[[زمرو:پرائمورسڪي ڪرائي]]
[[زمرو:روس ۾ شهر]]
[[زمرو:روس ۾ راڄڌانيون]]
[[زمرو:روس ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:پرائمورسڪي ڪرائي ۾ شهر]]</text>
      <sha1>pcwn11blp9mopdckzc16robxl3usa90</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390182</id>
      <parentid>390175</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T11:47:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13945" sha1="97emt2blb9i3dqfhicvh2js1ws67ou9" xml:space="preserve">{{short description|Largest city and administrative center of Primorsky Krai, Russia}}
{{Use mdy dates|date=March 2013}}
{{Use American English|date=June 2022}}
{{Infobox Settlement 
| en_name                 = 
| ru_name                 = Владивосток
|image_skyline            = {{multiple image
|perrow = 1/2/2/1
|border = infobox
|total_width = 275
|image1 = Zolotoy Bridge (October 2024)-0 19.jpg
|caption1 = [[Zolotoy Bridge]] and the [[Golden Horn Bay]], with the [[Russky Bridge]] in the distance
|image2 = Vladivostok. GUM Department Store P8070703 2200.jpg
|caption2 = GUM Department Store
|image3 = Vladivostok September Night. 2022. Slava Ivanov 02.jpg
|caption3 = [[Vladimir K. Arseniev Museum of Far East History|Arseniev Museum of Far East History]]
|image4 = Far Eastern Federal University (October 2024)-0 8 (cropped).jpg
|caption4 = [[Far Eastern Federal University]]
|image5 = Vladivostok railway station (October 2024)-0 3.jpg
|caption5 = [[Vladivostok railway station|Vladivostok Railway Station]]
|image6 = Views of Vladivostok (October 2024)-0 3.jpg
|caption6 = View of Vladivostok from the [[Pacific Ocean]]
|image7 = Vladivostok from Space.jpg
|caption7 = View of Vladivostok from space
}}
| coordinates             = {{Coord|format=dms|display=it}}
| image_flag              = I
|flag_caption=Vacation: July 2nd| pushpin_map             = 
| image_coa               = Coat of arms of Vladivostok svg.svg
|coa_caption=|anthem=R| holiday                 = Type: City
&lt;ref name=&quot;Ref130&quot; /&gt;
| federal_subject         = Vladivostok
Federal Subject: [[Primorsky Krai]]
&lt;ref name=&quot;Ref130&quot; /&gt;
| federal_subject_ref     = Flag: {{ill|Flag of Vladivostok|lt=Flag|ru|Флаг Владивостока}}
| adm_inhabloc_jur        = 
| adm_inhabloc_jur_ref    = Jurisdiction: Vladivostok [[City of federal subject significance|City Under Krai Jurisdiction]]
&lt;ref name=&quot;Ref130&quot; /&gt;
| adm_ctr_of1             = Jurisdiction: Vladivostok City Under Krai Jurisdiction
| adm_ctr_of1_ref         = &lt;ref name=&quot;Ref130&quot; /&gt;
| adm_ctr_of2             = 
| adm_ctr_of2_ref         = 
| inhabloc_cat            = 
| inhabloc_cat_ref        = Okrug: Vladivostoksky Urban Okrug
&lt;ref name=&quot;Ref862&quot; /&gt;
Population: 592034 (22nd)
&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref| 2010Census}}&lt;/ref&gt;
Pop. Est. : 603519 (2021)
&lt;ref name=&quot;2021Census&quot;/&gt;
| urban_okrug_jur         = Vladivostoksky Urban Okrug
| urban_okrug_jur_ref     = &lt;ref name=&quot;Ref862&quot; /&gt;
| mun_admctr_of1          = 
| mun_admctr_of1_ref      = 
| leader_title            = {{ill|Heads of Vladivostok|lt=Head|ru|Главы Владивостока}}
| leader_name             = {{ill|Konstantin Shestakov|ru|Шестаков, Константин Владимирович}}&lt;ref&gt;{{Cite web |date=August 5, 2021 |title=Konstantin Shestakov is the new mayor of Vladivostok |url=http://vestiprim.com/news/2892-konstantin-shestakov-is-the-new-mayor-of-vladivostok.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220915011050/http://vestiprim.com/news/2892-konstantin-shestakov-is-the-new-mayor-of-vladivostok.html |archive-date=September 15, 2022 |access-date=June 30, 2022 |website=vestiprim.com}}&lt;/ref&gt;
| representative_body     = 
| area_km2                = Area:
331.16 Sq.Km
&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Генеральный план Владивостока |url=http://primamedia.ru/files/36153.doc |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714215125/http://primamedia.ru/files/36153.doc |archive-date=July 14, 2014 |access-date=July 10, 2014}}&lt;/ref&gt;
| area_km2_ref            = Coa: {{ill|Coat of arms of Vladivostok|lt=Coat of Arms|ru|Шестаков, Константин Владимирович}}
Incorporated as city: April 22, 1880
| elevation_m             = 12 
| elevation_footnotes     = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mappa topografica Vladivostok, altitudine, rilievo |url=https://it-ch.topographic-map.com/map-fjm14s/Vladivostok/?zoom=18&amp;center=43.11532%252C131.88304&amp;popup=43.11557%252C131.88321 |access-date=2026-01-08 |website=topographic-map.com |language=it}}&lt;/ref&gt;
| pop_latest              = 
| pop_latest_date         = 
| pop_latest_ref          = Postal code: 690xxx
Body: [[Vladivostok City Duma|City Duma]]
| pop_2010census          = 
| pop_2010census_rank     = 
| pop_2010census_ref      = 
| established_date        = July 2, 1860
| established_date_ref    = &lt;ref name=&quot;gr&quot;&gt;{{Cite book |title=Энциклопедия Города России |publisher=Большая Российская Энциклопедия |year=2003 |isbn=5-7107-7399-9 |location=Moscow |page=72}}&lt;/ref&gt;
| current_cat_date        = Dialing Code: 423
&lt;ref&gt;{{Cite news |date=July 12, 2011 |script-title=ru:Ростелеком завершил перевод Владивостока на семизначную нумерацию телефонов |url=http://fedpress.ru/federal/econom/tek/id_238747.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161127022509/http://fedpress.ru/federal/econom/tek/id_238747.html |archive-date=November 27, 2016 |access-date=November 26, 2016 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
| postal_codes            = 
| dialing_codes           = 
| dialing_codes_ref       = 
| website                 = http://www.vlc.ru
|name=A|official_name=B|native_name=C|other_name=D|settlement_type=E|type=F|image_caption=G|caption=H|image_seal=J|image_shield=K|image_blank_emblem=L|blank_emblem_size=M|blank_emblem_type=N|image_map=O|mapsize=P|map_caption=Q|subdivision_name=S|subdivision_name1=T|subdivision_name2=U|subdivision_name3=V|population_total=W|subdivision_type=X|subdivision_type1=Y|subdivision_type2=Z|subdivision_type3=A|subdivision_type4=B|subdivision_name4=C|subdivision_type5=D|subdivision_name5=E|subdivision_type6=F|subdivision_name6=G|established_title=H|established_title1=I|established_date1=J|established_title2=K|established_date2=L|established_title3=M|established_date3=N|established_title4=O|established_date4=P|established_title5=Q|established_date5=R|established_title6=S|established_date6=T|established_title7=U|established_date7=V|parts_type=W|parts=X|p1=Y|parts_style=Z|government_type=A|governing_body=B|leader_name1=C|leader_name2=D|leader_name3=E|leader_name4=F|leader_title1=G|leader_title2=H|leader_title3=I|leader_title4=J|area_total_km2=225|area_total_sq_mi=100|elevation_ft=40|timezone1_location=A|timezone2=B|utc_offset1=C|utc_offset=D|timezone1=E|timezone=F|postal_code=H|postal_code_type=G|area_code=Russian Federal Subject: [[Primorsky Krai]]|area_code_type=I}}
ولادي ووسٽوڪ ([[روسي ٻولي|روسي]]: &lt;small&gt;Владивосток&lt;/small&gt;) [[پرائمورسڪي ڪرائي|پرائمورسڪي ڪري]] جو سڀ کان وڏو شهر ۽ انتظامي مرڪز ۽ [[روس]] جي ڏور اوڀر وفاقي ضلعي جو گاديءَ جو هنڌ آهي. اهو جاپان جي سمنڊ تي گولڊن هارن بي جي چوڌاري واقع آهي. سال &lt;small&gt;2021&lt;/small&gt; تائين &lt;small&gt;6,03,519&lt;/small&gt; رهاڪن جي آبادي سان &lt;small&gt;331.16&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;127.86&lt;/small&gt; چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. ولادي ووسٽوڪ ڏور اوڀر وفاقي ضلعي ۽ روسي ڏور اوڀر (خباروسڪ کان پوءِ) جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي. &lt;ref name=&quot;2021Census&quot;&gt;{{cite web |title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx |access-date=September 1, 2022 |publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]}}&lt;/ref&gt;  اهو [[چين]]-روس سرحد کان تقريبن &lt;small&gt;45&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;28&lt;/small&gt; ميل) ۽ [[اتر ڪوريا]]-روس حد کان &lt;small&gt;134&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;83&lt;/small&gt; ميل) جي فاصلي تي واقع آهي.

ولادي ووسٽوڪ تاريخي طور تي ٻاهرين منچوريا جو حصو هو. چنگ چين ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ ايگون جي معاهدي تي دستخط ٿيڻ ۽ پيڪنگ جي ڪنوينشن پاران تصديق ٿيڻ کان ٿوري دير بعد جنهن مان ان کي &quot;امور الحاق&quot; جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو شهر 2 جولاءِ &lt;small&gt;1860&lt;/small&gt;ع تي هڪ روسي فوجي چوڪي ​​جي طور تي قائم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;sj&quot;&gt;{{Cite book |last=Paine |first=SCM |url=https://books.google.com/books?id=SHIAEo_qGRIC&amp;pg=PA69 |title=The Sino-Japanese War of 1894–1895: perceptions, power, and primacy |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2003 |isbn=978-0-521-81714-1}}{{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; سال &lt;small&gt;1872&lt;/small&gt;ع ۾ پئسفڪ سمنڊ تي مکيه روسي بحري اڏو شهر ڏانهن منتقل ڪيو ويو ان جي واڌ کي متحرڪ ڪيو. سال &lt;small&gt;1914&lt;/small&gt;ع ۾ شهر ۾ تيز رفتاري سان معاشي ۽ نسلي طور تي متنوع ترقي ٿي. &lt;small&gt;1,00,000&lt;/small&gt; کان وڌيڪ آبادي سان آبادي جو اڌ کان ٿورو گهٽ روسي هئا. هن وقت دوران شهر ۾ وڏيون ايشيائي برادريون ترقي ڪيون. شهر جي عوامي زندگي ترقي ڪئي، خيراتي ادارن کان وٺي شوق گروپن تائين ڪيتريون ئي عوامي تنظيمون ٺاهيون ويون.&lt;ref name=&quot;history3&quot;&gt;{{Cite web |date=2015 |title=Вольная гавань: общественная жизнь дореволюционного Владивостока |url=https://cyberleninka.ru/article/n/volnaya-gavan-obschestvennaya-zhizn-dorevolyutsionnogo-vladivostoka |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104210413/https://cyberleninka.ru/article/n/volnaya-gavan-obschestvennaya-zhizn-dorevolyutsionnogo-vladivostoka |archive-date=November 4, 2022 |access-date=September 15, 2020 |website=CyberLeninka}}&lt;/ref&gt; سال &lt;small&gt;1917&lt;/small&gt;ع ۾ روسي انقلاب جي شروعات کان پوءِ، ولادي ووسٽوڪ تي سال &lt;small&gt;1918&lt;/small&gt;ع ۾ سفيد روسي ۽ اتحادي فوجن قبضو ڪري ورتو، جن مان آخري، جاپاني سلطنت مان، سال &lt;small&gt;1922&lt;/small&gt;ع تائين سائبيريا ۾ ان جي وسيع مداخلت جي حصي طور واپس نه ورتي وئي هئي؛ ان وقت تائين انقلاب مخالف سفيد فوج جون فوجون ٽٽي چڪيون هيون. ساڳئي سال، ريڊ آرمي شهر تي قبضو ڪيو، ڏور اوڀر جمهوريه کي روسي سوويت فيڊريٽو سوشلسٽ جمهوريه ۾ شامل ڪري ڇڏيو. 

سال 1991ع ۾ سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ، شهر روسي فيڊريشن جو حصو بڻجي ويو. ولادي ووسٽوڪ پئسفڪ سمنڊ تي سڀ کان وڏو روسي بندرگاهه رهي ٿو، ۽ روسي ڏور اوڀر جو مکيه ثقافتي، اقتصادي، سائنسي ۽ سياحتي مرڪز آهي. [[ٽرانس سائبيرين ريلوي]] جي ٽرمينس جي طور تي، شهر کي سال &lt;small&gt;2017&lt;/small&gt;ع ۾ ٽي لک کان وڌيڪ سياحن جو دورو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Visitors2017&quot;&gt;{{Cite web |last=Екатерина Века |date=February 7, 2018 |title=Владивосток вошёл в топ-5 самых популярных у туристов городов России |url=http://www.primorsky.ru/news/139973/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180331173340/http://www.primorsky.ru/news/139973/ |archive-date=March 31, 2018 |access-date=October 8, 2020 |publisher=Администрация Приморского края}}&lt;/ref&gt; شهر ڏور اوڀر وفاقي ضلعي جو انتظامي مرڪز آهي، ۽ روسي بحريه جي پئسفڪ فليٽ جو هيڊ ڪوارٽر آهي. ايشيا ۾ ان جي جاگرافيائي حيثيت ۽ ان جي روسي فن تعمير جي ڪري، شهر کي &quot;ڏور اوڀر ۾ يورپ&quot; سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Alex Nosal |title=Vladivostok, Europe in Middle of The Orient |url=https://theseoultimes.com/ST/?url=/ST/db/read.php%3Fidx=367 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201017231007/https://theseoultimes.com/ST/?url=%2FST%2Fdb%2Fread.php%3Fidx%3D367 |archive-date=October 17, 2020 |access-date=October 11, 2020 |website=The Seoul Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Alexander Jacoby |date=July 5, 2005 |title=Eastern Europe in the Far East |url=https://www.japantimes.co.jp/opinion/2005/07/05/commentary/world-commentary/eastern-europe-in-the-far-east/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929005914/https://www.japantimes.co.jp/opinion/2005/07/05/commentary/world-commentary/eastern-europe-in-the-far-east/ |archive-date=September 29, 2022 |access-date=October 11, 2020 |website=[[The Japan Times]]}}&lt;/ref&gt; ولادي ووسٽوڪ ۾ ڪيتريون ئي پرڏيهي قونصل خانا ۽ ڪاروبار جا آفيس آهن ۽ شهر سالياني ايسٽرن اڪنامڪ فورم جي ميزباني ڪري ٿو. تقريبن 5 °C (41 °F) جي سالياني سراسري گرمي پد سان، ولادي ووسٽوڪ ۾ ان جي وچولي ويڪرائي ڦاڪ ساحلي سيٽنگ لاءِ ٿڌي آبهوا آهي. اهو سياري ۾ وسيع يوريشيائي زميني هوائن ۽ ٿڌي سامونڊي گرمي پد جي ڪري آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:ولاڊي ووسٽوڪ]]
[[زمرو:پرائمورسڪي ڪرائي]]
[[زمرو:روس ۾ شهر]]
[[زمرو:روس ۾ راڄڌانيون]]
[[زمرو:روس ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:پرائمورسڪي ڪرائي ۾ شهر]]</text>
      <sha1>97emt2blb9i3dqfhicvh2js1ws67ou9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ولاڊي ووسٽوڪ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>92001</id>
    <revision>
      <id>390169</id>
      <parentid>361854</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T09:31:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>390169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="246" sha1="axv9bedktt6wabvp8liftoqye7rx06j" xml:space="preserve">[[زمرو:پرائمورسڪي ڪرائي]]
[[زمرو:روس ۾ راڄڌانيون]]
[[زمرو:روس ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:پرائمورسڪي ڪرائي ۾ شهر]]
[[زمرو:پرائمورسڪي ڪرائي ۾ شهر]]</text>
      <sha1>axv9bedktt6wabvp8liftoqye7rx06j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بيٽل فار ڊريم آئلينڊ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93136</id>
    <revision>
      <id>389966</id>
      <parentid>383004</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T17:57:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>389966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2693" sha1="2yedul0rgd8f52s5p67x5x76zvqxowa" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|آمريڪي متحرڪ ويب سلسلو}}
{{pp-vandalism|small=yes}}
{{Use American English|date=October 2025}}
{{Use mdy dates|date=February 2026}}
{{redirect|BFDI|ريگيوليٽري اداري لاءِ|Federal Commissioner for Data Protection and Freedom of Information}}
{{Infobox television
| image                = BFDI print.svg
| image_alt            = ٿلهن ڪارن اکرن سان لکيل &quot;Battle for Dream Island&quot; جو متني لوگو
| image_class          = skin-invert
| alt_name             = BFDI
| genre                = {{plainlist|
* [[آبجڪٽ شو]]
* [[پيروڊي]]
* [[سلئپ اسٽڪ]]
}}
| creator              = [[ڪيري ۽ مائيڪل هوانگ]]
| based_on             =
| showrunner           = Joseph Pak&lt;br&gt;Samuel Thornbury
| writer               =
| screenplay           =
| teleplay             =
| story                =
| director             =
| presenter            =
| starring             =
| theme_music_composer =
| music                =
| open_theme           =
| end_theme            =
| composer             =
| country              = آمريڪا
| language             = انگريزي
| num_seasons          = 6
| num_episodes         = 114 (119 حصا)
| list_episodes        = Battle for Dream Island episodes جي فهرست
| runtime              = 5–60 منٽ
| company              = jacknjellify
| network              = [[يوٽيوب]]
| first_aired          = {{Start date|2010|01|01}}
| last_aired           = جاري
}}

'''''بيٽل فار ڊريم آئلينڊ''''' ('''''BFDI''''') هڪ آمريڪي متحرڪ [[ويب سلسلو]] آهي، جيڪو جڙواڻ ڀائرن [[ڪيري ۽ مائيڪل هوانگ]] پاران تخليق ڪيو ويو آهي. هي سلسلو [[گيم شو]] جي صنف جي [[پيروڊي]] آهي، جنهن ۾ [[انساني خوبيون رکندڙ]] شين جي وچ ۾ مقابلا ٿيندا آهن ۽ ناظرین ووٽ ذريعي ڪنهن هڪ ڪردار کي مقابلي مان خارج ڪندا آهن.

قسطون ۽ لاڳاپيل مواد سندن [[يوٽيوب]] چينل '''jacknjellify''' تي شايع ڪيا ويندا آهن.{{efn|تلفظ: ''Jack 'n' Jellifee''.&lt;ref group=&quot;‡&quot;&gt;{{Cite AV media|first=Michael|last=Huang|title=BFDI/II CREW BARBECUE LIVE FEED|type=Video|location=[[YouTube]]|url=https://www.youtube.com/watch?v=fn206qOyvBE|date=May 25, 2024|access-date=November 20, 2025}}&lt;/ref&gt;}}

''BFDI'' اهڙن ئي آزاد [[ويب سلسلو|ويب سلسلن]] جي هڪ [[خرد صنف]] (Microgenre) تي نمايان اثر ڇڏيو آهي، جيڪي &quot;[[آبجڪٽ شو]]&quot; جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا.</text>
      <sha1>2yedul0rgd8f52s5p67x5x76zvqxowa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389967</id>
      <parentid>389966</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T17:58:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>389967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2587" sha1="cgpssb4nq2vgekqqj1lil5kf7iopg2g" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|آمريڪي متحرڪ ويب سلسلو}}

{{redirect|BFDI|ريگيوليٽري اداري لاءِ|Federal Commissioner for Data Protection and Freedom of Information}}
{{Infobox television
| image                = BFDI print.svg
| image_alt            = ٿلهن ڪارن اکرن سان لکيل &quot;Battle for Dream Island&quot; جو متني لوگو
| image_class          = skin-invert
| alt_name             = BFDI
| genre                = {{plainlist|
* [[آبجڪٽ شو]]
* [[پيروڊي]]
* [[سلئپ اسٽڪ]]
}}
| creator              = [[ڪيري ۽ مائيڪل هوانگ]]
| based_on             =
| showrunner           = Joseph Pak&lt;br&gt;Samuel Thornbury
| writer               =
| screenplay           =
| teleplay             =
| story                =
| director             =
| presenter            =
| starring             =
| theme_music_composer =
| music                =
| open_theme           =
| end_theme            =
| composer             =
| country              = آمريڪا
| language             = انگريزي
| num_seasons          = 6
| num_episodes         = 114 (119 حصا)
| list_episodes        = Battle for Dream Island episodes جي فهرست
| runtime              = 5–60 منٽ
| company              = jacknjellify
| network              = [[يوٽيوب]]
| first_aired          = {{Start date|2010|01|01}}
| last_aired           = جاري
}}

'''''بيٽل فار ڊريم آئلينڊ''''' ('''''BFDI''''') هڪ آمريڪي متحرڪ [[ويب سلسلو]] آهي، جيڪو جڙواڻ ڀائرن [[ڪيري ۽ مائيڪل هوانگ]] پاران تخليق ڪيو ويو آهي. هي سلسلو [[گيم شو]] جي صنف جي [[پيروڊي]] آهي، جنهن ۾ [[انساني خوبيون رکندڙ]] شين جي وچ ۾ مقابلا ٿيندا آهن ۽ ناظرین ووٽ ذريعي ڪنهن هڪ ڪردار کي مقابلي مان خارج ڪندا آهن.

قسطون ۽ لاڳاپيل مواد سندن [[يوٽيوب]] چينل '''jacknjellify''' تي شايع ڪيا ويندا آهن.{{efn|تلفظ: ''Jack 'n' Jellifee''.&lt;ref group=&quot;‡&quot;&gt;{{Cite AV media|first=Michael|last=Huang|title=BFDI/II CREW BARBECUE LIVE FEED|type=Video|location=[[YouTube]]|url=https://www.youtube.com/watch?v=fn206qOyvBE|date=May 25, 2024|access-date=November 20, 2025}}&lt;/ref&gt;}}

''BFDI'' اهڙن ئي آزاد [[ويب سلسلو|ويب سلسلن]] جي هڪ [[خرد صنف]] (Microgenre) تي نمايان اثر ڇڏيو آهي، جيڪي &quot;[[آبجڪٽ شو]]&quot; جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا.</text>
      <sha1>cgpssb4nq2vgekqqj1lil5kf7iopg2g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389968</id>
      <parentid>389967</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T17:58:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>389968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2461" sha1="bj1fpan9td35taj310sodoose4sf3s6" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|آمريڪي متحرڪ ويب سلسلو}}


{{Infobox television
| image                = BFDI print.svg
| image_alt            = ٿلهن ڪارن اکرن سان لکيل &quot;Battle for Dream Island&quot; جو متني لوگو
| image_class          = skin-invert
| alt_name             = BFDI
| genre                = {{plainlist|
* [[آبجڪٽ شو]]
* [[پيروڊي]]
* [[سلئپ اسٽڪ]]
}}
| creator              = [[ڪيري ۽ مائيڪل هوانگ]]
| based_on             =
| showrunner           = Joseph Pak&lt;br&gt;Samuel Thornbury
| writer               =
| screenplay           =
| teleplay             =
| story                =
| director             =
| presenter            =
| starring             =
| theme_music_composer =
| music                =
| open_theme           =
| end_theme            =
| composer             =
| country              = آمريڪا
| language             = انگريزي
| num_seasons          = 6
| num_episodes         = 114 (119 حصا)
| list_episodes        = Battle for Dream Island episodes جي فهرست
| runtime              = 5–60 منٽ
| company              = jacknjellify
| network              = [[يوٽيوب]]
| first_aired          = {{Start date|2010|01|01}}
| last_aired           = جاري
}}

'''''بيٽل فار ڊريم آئلينڊ''''' ('''''BFDI''''') هڪ آمريڪي متحرڪ [[ويب سلسلو]] آهي، جيڪو جڙواڻ ڀائرن [[ڪيري ۽ مائيڪل هوانگ]] پاران تخليق ڪيو ويو آهي. هي سلسلو [[گيم شو]] جي صنف جي [[پيروڊي]] آهي، جنهن ۾ [[انساني خوبيون رکندڙ]] شين جي وچ ۾ مقابلا ٿيندا آهن ۽ ناظرین ووٽ ذريعي ڪنهن هڪ ڪردار کي مقابلي مان خارج ڪندا آهن.

قسطون ۽ لاڳاپيل مواد سندن [[يوٽيوب]] چينل '''jacknjellify''' تي شايع ڪيا ويندا آهن.{{efn|تلفظ: ''Jack 'n' Jellifee''.&lt;ref group=&quot;‡&quot;&gt;{{Cite AV media|first=Michael|last=Huang|title=BFDI/II CREW BARBECUE LIVE FEED|type=Video|location=[[YouTube]]|url=https://www.youtube.com/watch?v=fn206qOyvBE|date=May 25, 2024|access-date=November 20, 2025}}&lt;/ref&gt;}}

''BFDI'' اهڙن ئي آزاد [[ويب سلسلو|ويب سلسلن]] جي هڪ [[خرد صنف]] (Microgenre) تي نمايان اثر ڇڏيو آهي، جيڪي &quot;[[آبجڪٽ شو]]&quot; جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا.</text>
      <sha1>bj1fpan9td35taj310sodoose4sf3s6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389969</id>
      <parentid>389968</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T18:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>389969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6251" sha1="ib8p3bpn7wya0os2wc7b15oxvpm8tne" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|آمريڪي متحرڪ ويب سلسلو}}


{{Infobox television
| image                = BFDI print.svg
| image_alt            = ٿلهن ڪارن اکرن سان لکيل &quot;Battle for Dream Island&quot; جو متني لوگو
| image_class          = skin-invert
| alt_name             = BFDI
| genre                = {{plainlist|
* [[آبجڪٽ شو]]
* [[پيروڊي]]
* [[سلئپ اسٽڪ]]
}}
| creator              = [[ڪيري ۽ مائيڪل هوانگ]]
| based_on             =
| showrunner           = Joseph Pak&lt;br&gt;Samuel Thornbury
| writer               =
| screenplay           =
| teleplay             =
| story                =
| director             =
| presenter            =
| starring             =
| theme_music_composer =
| music                =
| open_theme           =
| end_theme            =
| composer             =
| country              = آمريڪا
| language             = انگريزي
| num_seasons          = 6
| num_episodes         = 114 (119 حصا)
| list_episodes        = Battle for Dream Island episodes جي فهرست
| runtime              = 5–60 منٽ
| company              = jacknjellify
| network              = [[يوٽيوب]]
| first_aired          = {{Start date|2010|01|01}}
| last_aired           = جاري
}}

'''''بيٽل فار ڊريم آئلينڊ''''' ('''''BFDI''''') هڪ آمريڪي متحرڪ [[ويب سلسلو]] آهي، جيڪو جڙواڻ ڀائرن [[ڪيري ۽ مائيڪل هوانگ]] پاران تخليق ڪيو ويو آهي. هي سلسلو [[گيم شو]] جي صنف جي [[پيروڊي]] آهي، جنهن ۾ [[انساني خوبيون رکندڙ]] شين جي وچ ۾ مقابلا ٿيندا آهن ۽ ناظرین ووٽ ذريعي ڪنهن هڪ ڪردار کي مقابلي مان خارج ڪندا آهن.

قسطون ۽ لاڳاپيل مواد سندن [[يوٽيوب]] چينل '''jacknjellify''' تي شايع ڪيا ويندا آهن.{{efn|تلفظ: ''Jack 'n' Jellifee''.&lt;ref group=&quot;‡&quot;&gt;{{Cite AV media|first=Michael|last=Huang|title=BFDI/II CREW BARBECUE LIVE FEED|type=Video|location=[[YouTube]]|url=https://www.youtube.com/watch?v=fn206qOyvBE|date=May 25, 2024|access-date=November 20, 2025}}&lt;/ref&gt;}}

''BFDI'' اهڙن ئي آزاد [[ويب سلسلو|ويب سلسلن]] جي هڪ [[خرد صنف]] (Microgenre) تي نمايان اثر ڇڏيو آهي، جيڪي &quot;[[آبجڪٽ شو]]&quot; جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا.
== بناوت ==

[[File:Characters of Battle for Dream Island Season 1.png|thumb|سلسلي جي پهرين سيزن جي ڪجهه اصل مقابلي ڪندڙ، چوٿين قسط &quot;[[Sweet Tooth (Battle for Dream Island)|سويٽ ٽوٿ]]&quot; مان.{{efn|کاٻي کان ساڄي، مٿي کان هيٺ: ٽينس بال، سنو بال، گالف بال، آئس ڪيوب، پن، نيڊل، ليفي، ببل، پينسل، ميچ، ووڊي، پين، ايريزر، ٽيئرڊراپ، ڪوئني، فائري ۽ راڪي.}}]]

'''''بيٽل فار ڊريم آئلينڊ''''' ۾ [[انساني خوبيون رکندڙ]] شين جي وچ ۾ مقابلا ڏيکاريا ويندا آهن. هر ڪردار جو نالو عام طور ان شيءِ جي نالي تي رکيل هوندو آهي، جنهن جي اها نمائندگي ڪري ٿو، جهڙوڪ پينسل، ليفي، بڪ ۽ ببل.&lt;ref name=&quot;Seibold 2025&quot;&gt;{{Cite news |last=Seibold |first=Witney |date=October 23, 2025 |title=What Are Object Shows And Why Is Gen-Alpha Obsessed With Them? |url=https://www.slashfilm.com/2004744/object-shows-gen-alpha-obsession-explained/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251030181002/https://www.slashfilm.com/2004744/object-shows-gen-alpha-obsession-explained/ |archive-date=October 30, 2025 |url-status=live |access-date=October 24, 2025 |work=[[/Film]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Unthank 2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kaiser 2025&quot; /&gt;

هي سلسلو [[گيم شو]] جي [[پيروڊي]] آهي ۽ ان ۾ ''[[Survivor (American TV series)|سروائور]]'' ۽ ''[[Total Drama Island]]'' سان ڪافي مشابهتون ملن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Seibold 2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kaiser 2025&quot; /&gt; مقابلي ڪندڙ مختلف چئلينجن، جهڙوڪ ڊوڙ کٽڻ يا ڀت تي چڙهڻ، ۾ حصو وٺندا آهن ته جيئن انعام حاصل ڪري سگهن ۽ مقابلي مان خارج ٿيڻ کان بچي سگهن. ناظرین ووٽ ذريعي ڪنهن ڪردار کي بچائڻ يا خارج ڪرڻ جو فيصلو ڪندا آهن.{{efn|ووٽنگ جو طريقو هر سيزن ۾ مختلف هوندو آهي؛ {{xref|ڏسو [[List of Battle for Dream Island episodes|''Battle for Dream Island'' قسطن جي فهرست]]}}.}} ڪنهن ڪردار جو بچڻ يا خارج ٿيڻ، سلسلي جي ايندڙ رخ تي سڌو اثر وجهي ٿو.

ووٽنگ کان علاوه، ناظرین پنهنجي تخليق ڪيل ڪردارن کي پڻ هوانگ ڀائرن ڏانهن موڪلي سگهندا هئا، جيئن انهن کي ڪنهن قسط ۾ [[مختصر ظهور]] (Cameo) يا [[مداحن جي فن]] (Fan art) جي صورت ۾ شامل ڪيو وڃي.&lt;ref name=&quot;Seibold 2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Unthank 2025&quot; /&gt;

سلسلي ۾ [[سلئپ اسٽڪ]] مزاح استعمال ڪئي وئي آهي، جيڪا [[چارلي چيپلن]] جي مزاحيه انداز جي ياد ڏياري ٿي.&lt;ref name=&quot;Kaiser 2025&quot;&gt;{{Cite news |last1=Kaiser |first1=Hein |title='BFDI': Online series continues to soar |url=https://www.citizen.co.za/entertainment/bfdo-battle-for-dream-island/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251026162149/https://www.citizen.co.za/lifestyle/entertainment/bfdo-battle-for-dream-island/ |archive-date=October 26, 2025 |url-status=live |access-date=October 7, 2025 |work=[[The Citizen (South African newspaper)|The Citizen]] |date=June 19, 2025}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ڪردار اڪثر اهڙن طريقن سان مري ويندا آهن، جيڪي سندن حقيقي شين جي تباهيءَ سان مشابهت رکندا آهن، پر انهن کي وري هڪ &quot;جادوئي مشين&quot; ذريعي جيئرو ڪيو ويندو آهي،&lt;ref name=&quot;Seibold 2025&quot; /&gt; جنهن کي '''ريڪوري سينٽر''' سڏيو ويندو آهي.</text>
      <sha1>ib8p3bpn7wya0os2wc7b15oxvpm8tne</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پارٽيڪل فزڪس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94362</id>
    <revision>
      <id>390024</id>
      <parentid>368498</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T01:12:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9688" sha1="g3pk1m0puxz2jzdukhs2t7b7icq60op" xml:space="preserve">[[File:Quark_structure_proton.svg|thumb|A [[proton]] consists of two up quarks and one down quark, linked together by [[gluon]]s. The quarks' color charge are also visible.]]
'''پارٽيڪل فزڪس''' (&lt;small&gt;Partical Physics&lt;/small&gt;) يا هاءِ انرجي فزڪس [[ابتدائي ذرڙو|بنيادي ذرڙن]] ۽ [[قوت (فزڪس)|قوتن]] جو مطالعو آهي جيڪي [[مادو]] ۽ [[تابڪاريت|تابڪاري]] کي ٺاهيندا آهن. هي ميدان [[پروٽان]] ۽ [[نيوٽران]] جي پيماني تائين ابتدائي ذرڙن جي ميلاپ جو پڻ مطالعو ڪري ٿو. جڏهن ته پروٽان ۽ نيوٽران جي ميلاپ جي مطالعي کي [[نيوڪليئر فزڪس]] چيو ويندو آهي.

ڪائنات ۾ بنيادي ذرڙن کي معياري ماڊل ۾ فرميون (ماديءَ جا ذرڙا) ۽ بوسون (قوت کڻندڙ ذرڙا) جي طور تي درجه بندي ڪيو ويو آهي. فرميون (&lt;small&gt;Fermions&lt;/small&gt;) جون ٽي نسلون آهن. جيتوڻيڪ عام مادو صرف پهرين فرميون نسل مان ٺاهيو ويندو آهي. پهرين نسل ۾ مٿيان ۽ هيٺيان ڪوارڪس (&lt;small&gt;Quarks&lt;/small&gt;) شامل آهن جيڪي پروٽان ۽ نيوٽران ۽ اليڪٽران ۽ اليڪٽران-نيوٽرين ٺاهيندا آهن. ٽي بنيادي تعامل جيڪا بوسون (&lt;small&gt;Bosons&lt;/small&gt;) جي وچ ۾ سڃاتل آهن، اها [[برقناطيسيت|برقناطيست]]، ڪمزور تعامل ۽ مضبوط تعامل (&lt;small&gt;interactions&lt;/small&gt;) آهن. 

ڪوارڪس هيڊرون (&lt;small&gt;Hedrons&lt;/small&gt;) ٺاهيندا آهن، پر پاڻ تي موجود نه ٿي سگهن ٿا. هيڊرون جيڪي ڪوارڪس جي هڪ عجيب تعداد تي مشتمل آهن انهن کي بيريون (Bryons) سڏيو ويندو آهي ۽ جيڪي هڪ برابر نمبر تي مشتمل آهن انهن کي ميسون (Mesons) سڏيو ويندو آهي. ٻہ بيريون (پروٽان ۽ نيوٽران) عام مادي جي گھڻي ڀاڱي ماس تي مشتمل آهن. ميسون غير مستحڪم آهن ۽ سڀ کان وڌيڪ عرصي تائين رهندڙ صرف چند سو حصي مائڪرو سيڪنڊ تائين رهن ٿا. اهي ڪوارڪس مان ٺهيل ذرڙن جي وچ ۾ ٽڪراءَ کان پوءِ ٿين ٿا، جهڙوڪ تيز رفتار پروٽان ۽ ڪائناتي شعاعن (cosmic rays) ۾ نيوٽران. ميسون سائڪلوٽران (cyclotrone) يا ٻين ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ پڻ پيدا ٿين ٿا. 

ذرات ۾ ساڳئي [[ايٽمي مايو|ماس]] سان لاڳاپيل اينٽي پارٽيڪل هوندا آهن پر مخالف برقي چارجز سان. مثال طور. [[برقيو|اليڪٽران]] جو اينٽي پارٽيڪل [[پوزيٽران]] آهي. اليڪٽران ۾ هڪ منفي برقي چارج هوندو آهي. پوزيٽران ۾ هڪ مثبت چارج هوندو آهي. اهي اينٽي پارٽيڪل نظرياتي طور تي مادي جي هڪ ساڳئي شڪل ٺاهي سگهن ٿا جنهن کي اينٽي ميٽر (antimatter) سڏيو ويندو آهي. ڪجهه ذرڙا (جهڙوڪ [[فوٽان|فوٽون]]) انهن جا پنهنجا اينٽي پارٽيڪل آهن. 

اهي ابتدائي ذرڙا ڪوانٽم فيلڊز جا جوش آهن جيڪي انهن جي رابطي کي پڻ منظم ڪن ٿا. انهن بنيادي ذرڙن ۽ فيلڊز کي بيان ڪرڻ وارو غالب نظريو، انهن جي حرڪيات سان گڏ، معياري ماڊل سڏيو ويندو آهي. موجوده پارٽيڪل فزڪس جي نظريي سان [[ڪشش ثقل]] جو ميلاپ حل نه ٿيو آهي؛ ڪيترن ئي نظرين هن مسئلي کي حل ڪيو آهي، جهڙوڪ لوپ ڪوانٽم گريوٽي، اسٽرنگ ٿيوري ۽ سپر سميٽري ٿيوري. 

تجرباتي پارٽيڪل فزڪس انهن ذرڙن جي [[تابڪاريت]] ۾ ۽ لارج هيڊرون ڪولائيڊر جهڙن پارٽيڪل ايڪسيليٽرز ۾ مطالعو آهي. نظرياتي پارٽيڪل فزڪس [[ڪاسمولوجي]] ۽ ڪوانٽم ٿيوري جي حوالي سان هن ذرڙن جو مطالعو آهي. ٻيا ويجهي سان لاڳاپيل کي هگس بوسون کي تجربن پاران تصديق ٿيڻ کان اڳ نظرياتي طور تي پوسٽ ڪيو ويو هو.

== تاريخ ==
{{main|ذيلي جوهري طبعيات جي تاريخ}}

[[فائل:Rutherford_Scattering.svg|alt=ڏسو ڪيپشن|thumb|[[گائگر-مارسڊن تجربا]] ڏيکاريو ته جڏهن الفا ذرڙا سون جي ورق سان ٽڪرايا ته انهن مان ٿوري تعداد ۾ ذرڙا تمام گهڻو ڦري ويا.]]

اهو خيال ته سمورو [[مادو]] بنيادي طور [[ابتدائي ذرڙو|ابتدائي ذرڙن]] مان ٺهيل آهي، گهٽ ۾ گهٽ ڇهين صدي قبل مسيح کان موجود رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fundamentals of Physics and Nuclear Physics |url=http://novelresearchinstitute.org/library/PhysNuclphys196p.pdf |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002214053/http://novelresearchinstitute.org/library/PhysNuclphys196p.pdf |archive-date=2 October 2012 |access-date=21 July 2012}}&lt;/ref&gt; اوڻيهين صديءَ ۾ [[جان ڊالٽن]]، [[اسٽوئڪيوميٽري]] بابت پنهنجي ڪم وسيلي، اهو نتيجو ڪڍيو ته فطرت جو هر عنصر هڪ ئي منفرد قسم جي ذرڙي مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;MARK I. GROSSMAN&quot;&gt;{{cite journal |title=John Dalton and the London Atomists |year=2014 |pmc=4213434 |last1=Grossman |first1=M. I. |journal=Notes and Records of the Royal Society of London |volume=68 |issue=4 |pages=339–356 |doi=10.1098/rsnr.2014.0025 }}&lt;/ref&gt; يوناني لفظ ''[[wikt:ἄτομος|atomos]]'' (&quot;ناقابلِ تقسيم&quot;) مان نڪتل لفظ ''[[ائٽم]]'' ان وقت کان ڪنهن [[ڪيميائي عنصر]] جي سڀ کان ننڍي ذرڙي لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، پر پوءِ طبعيات جي ماهرن معلوم ڪيو ته ائٽم فطرت جا بنيادي ذرڙا نه آهن، بلڪه اهي پاڻ وڌيڪ ننڍن ذرڙن، جهڙوڪ [[اليڪٽران]]، مان ٺهيل آهن. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ايٽمي طبعيات]] ۽ [[ڪوانٽم طبعيات]] ۾ ٿيل تحقيقن 1939ع ۾ [[ليز ميٽنر]] (جيڪا [[اوٽو هان]] جي تجربن تي ٻڌل هئي) پاران [[ايٽمي ٽڪراءُ]] ۽ ساڳئي سال [[هانس بيته]] پاران [[ايٽمي ميلاپ]] جي ثابتي فراهم ڪئي؛ انهن ٻنهي دريافتن مان پوءِ [[ايٽمي هٿيار]]ن جي ترقيءَ جو رستو هموار ٿيو. 1947ع ۾ بيته جي [[ليمب شفٽ]] بابت ڪيل حساب کي &quot;ذرڙن جي طبعيات جي جديد دور جو آغاز&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Brown |first1=Gerald Edward |url=https://archive.org/details/hansbethehisphys0000unse/page/161 |title=Hans Bethe and His Physics |last2=Lee |first2=Chang-Hwan |date=2006 |publisher=World Scientific Publishing |isbn=978-981-256-609-6 |location=Singapore |page=161}}&lt;/ref&gt;

1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪن دوران، وڌيڪ توانائي رکندڙ ذرڙن جي شعاعن جي ٽڪرن مان حيرت انگيز قسم جا ڪيترائي نوان ذرڙا دريافت ٿيا. انهن کي غير رسمي طور [[ذرڙن جو چڙيا گهر|''ذرڙن جو چڙيا گهر'']] چيو ويندو هو. [[جيمس ڪرونن]] ۽ [[ويل فچ]] پاران [[سي پي ڀڃڪڙي]] جهڙين اهم دريافتن [[بيريون اڻبرابري|مادي ۽ ضدمادي جي اڻبرابري]] بابت نوان سوال پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-03-01 |title=Antimatter |url=https://home.cern/science/physics/antimatter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180911042958/https://home.cern/topics/antimatter |archive-date=11 September 2018 |access-date=12 March 2021}}&lt;/ref&gt; 1970ع واري ڏهاڪي ۾ معياري نموني (Standard Model) جي تشڪيل کان پوءِ، طبعيات جي ماهرن ذرڙن جي هن وڏي تعداد جي اصليت کي واضح ڪيو. انهن ڏيکاريو ته هي گهڻا ذرڙا اصل ۾ نسبتاً ٿورڙن وڌيڪ بنيادي ذرڙن جا ميلاپ آهن، ۽ انهن کي [[ڪوانٽم ميدان جو نظريو|ڪوانٽم ميدان جي نظرين]] جي دائري ۾ بيان ڪيو ويو. هن نئين درجي بندي سان جديد ذرڙن واري طبعيات جي شروعات ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Weinberg |first1=Steven |title=The quantum theory of fields |date=1995–2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-67053-1 |location=Cambridge}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Jaeger |first=Gregg |date=2021 |title=The Elementary Particles of Quantum Fields |journal=Entropy |volume=23 |issue=11 |page=1416 |bibcode=2021Entrp..23.1416J |doi=10.3390/e23111416 |pmc=8623095 |pmid=34828114 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== معياري ماڊل ==

== ذيلي ايٽمي ذرڙا ==

== تجرباتي ليبارٽريون ==

== نظريو ==

== عملي ايپليڪيشنون ==

== مستقبل ==

== پڻ ڏسو ==

==حوالا==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
[[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]]
[[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]]</text>
      <sha1>g3pk1m0puxz2jzdukhs2t7b7icq60op</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390025</id>
      <parentid>390024</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T01:13:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14357" sha1="45kt9ijtpw40r2uurqylw2ub406l3sx" xml:space="preserve">[[File:Quark_structure_proton.svg|thumb|A [[proton]] consists of two up quarks and one down quark, linked together by [[gluon]]s. The quarks' color charge are also visible.]]
'''پارٽيڪل فزڪس''' (&lt;small&gt;Partical Physics&lt;/small&gt;) يا هاءِ انرجي فزڪس [[ابتدائي ذرڙو|بنيادي ذرڙن]] ۽ [[قوت (فزڪس)|قوتن]] جو مطالعو آهي جيڪي [[مادو]] ۽ [[تابڪاريت|تابڪاري]] کي ٺاهيندا آهن. هي ميدان [[پروٽان]] ۽ [[نيوٽران]] جي پيماني تائين ابتدائي ذرڙن جي ميلاپ جو پڻ مطالعو ڪري ٿو. جڏهن ته پروٽان ۽ نيوٽران جي ميلاپ جي مطالعي کي [[نيوڪليئر فزڪس]] چيو ويندو آهي.

ڪائنات ۾ بنيادي ذرڙن کي معياري ماڊل ۾ فرميون (ماديءَ جا ذرڙا) ۽ بوسون (قوت کڻندڙ ذرڙا) جي طور تي درجه بندي ڪيو ويو آهي. فرميون (&lt;small&gt;Fermions&lt;/small&gt;) جون ٽي نسلون آهن. جيتوڻيڪ عام مادو صرف پهرين فرميون نسل مان ٺاهيو ويندو آهي. پهرين نسل ۾ مٿيان ۽ هيٺيان ڪوارڪس (&lt;small&gt;Quarks&lt;/small&gt;) شامل آهن جيڪي پروٽان ۽ نيوٽران ۽ اليڪٽران ۽ اليڪٽران-نيوٽرين ٺاهيندا آهن. ٽي بنيادي تعامل جيڪا بوسون (&lt;small&gt;Bosons&lt;/small&gt;) جي وچ ۾ سڃاتل آهن، اها [[برقناطيسيت|برقناطيست]]، ڪمزور تعامل ۽ مضبوط تعامل (&lt;small&gt;interactions&lt;/small&gt;) آهن. 

ڪوارڪس هيڊرون (&lt;small&gt;Hedrons&lt;/small&gt;) ٺاهيندا آهن، پر پاڻ تي موجود نه ٿي سگهن ٿا. هيڊرون جيڪي ڪوارڪس جي هڪ عجيب تعداد تي مشتمل آهن انهن کي بيريون (Bryons) سڏيو ويندو آهي ۽ جيڪي هڪ برابر نمبر تي مشتمل آهن انهن کي ميسون (Mesons) سڏيو ويندو آهي. ٻہ بيريون (پروٽان ۽ نيوٽران) عام مادي جي گھڻي ڀاڱي ماس تي مشتمل آهن. ميسون غير مستحڪم آهن ۽ سڀ کان وڌيڪ عرصي تائين رهندڙ صرف چند سو حصي مائڪرو سيڪنڊ تائين رهن ٿا. اهي ڪوارڪس مان ٺهيل ذرڙن جي وچ ۾ ٽڪراءَ کان پوءِ ٿين ٿا، جهڙوڪ تيز رفتار پروٽان ۽ ڪائناتي شعاعن (cosmic rays) ۾ نيوٽران. ميسون سائڪلوٽران (cyclotrone) يا ٻين ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ پڻ پيدا ٿين ٿا. 

ذرات ۾ ساڳئي [[ايٽمي مايو|ماس]] سان لاڳاپيل اينٽي پارٽيڪل هوندا آهن پر مخالف برقي چارجز سان. مثال طور. [[برقيو|اليڪٽران]] جو اينٽي پارٽيڪل [[پوزيٽران]] آهي. اليڪٽران ۾ هڪ منفي برقي چارج هوندو آهي. پوزيٽران ۾ هڪ مثبت چارج هوندو آهي. اهي اينٽي پارٽيڪل نظرياتي طور تي مادي جي هڪ ساڳئي شڪل ٺاهي سگهن ٿا جنهن کي اينٽي ميٽر (antimatter) سڏيو ويندو آهي. ڪجهه ذرڙا (جهڙوڪ [[فوٽان|فوٽون]]) انهن جا پنهنجا اينٽي پارٽيڪل آهن. 

اهي ابتدائي ذرڙا ڪوانٽم فيلڊز جا جوش آهن جيڪي انهن جي رابطي کي پڻ منظم ڪن ٿا. انهن بنيادي ذرڙن ۽ فيلڊز کي بيان ڪرڻ وارو غالب نظريو، انهن جي حرڪيات سان گڏ، معياري ماڊل سڏيو ويندو آهي. موجوده پارٽيڪل فزڪس جي نظريي سان [[ڪشش ثقل]] جو ميلاپ حل نه ٿيو آهي؛ ڪيترن ئي نظرين هن مسئلي کي حل ڪيو آهي، جهڙوڪ لوپ ڪوانٽم گريوٽي، اسٽرنگ ٿيوري ۽ سپر سميٽري ٿيوري. 

تجرباتي پارٽيڪل فزڪس انهن ذرڙن جي [[تابڪاريت]] ۾ ۽ لارج هيڊرون ڪولائيڊر جهڙن پارٽيڪل ايڪسيليٽرز ۾ مطالعو آهي. نظرياتي پارٽيڪل فزڪس [[ڪاسمولوجي]] ۽ ڪوانٽم ٿيوري جي حوالي سان هن ذرڙن جو مطالعو آهي. ٻيا ويجهي سان لاڳاپيل کي هگس بوسون کي تجربن پاران تصديق ٿيڻ کان اڳ نظرياتي طور تي پوسٽ ڪيو ويو هو.

== تاريخ ==
{{main|ذيلي جوهري طبعيات جي تاريخ}}

[[فائل:Rutherford_Scattering.svg|alt=ڏسو ڪيپشن|thumb|[[گائگر-مارسڊن تجربا]] ڏيکاريو ته جڏهن الفا ذرڙا سون جي ورق سان ٽڪرايا ته انهن مان ٿوري تعداد ۾ ذرڙا تمام گهڻو ڦري ويا.]]

اهو خيال ته سمورو [[مادو]] بنيادي طور [[ابتدائي ذرڙو|ابتدائي ذرڙن]] مان ٺهيل آهي، گهٽ ۾ گهٽ ڇهين صدي قبل مسيح کان موجود رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fundamentals of Physics and Nuclear Physics |url=http://novelresearchinstitute.org/library/PhysNuclphys196p.pdf |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002214053/http://novelresearchinstitute.org/library/PhysNuclphys196p.pdf |archive-date=2 October 2012 |access-date=21 July 2012}}&lt;/ref&gt; اوڻيهين صديءَ ۾ [[جان ڊالٽن]]، [[اسٽوئڪيوميٽري]] بابت پنهنجي ڪم وسيلي، اهو نتيجو ڪڍيو ته فطرت جو هر عنصر هڪ ئي منفرد قسم جي ذرڙي مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;MARK I. GROSSMAN&quot;&gt;{{cite journal |title=John Dalton and the London Atomists |year=2014 |pmc=4213434 |last1=Grossman |first1=M. I. |journal=Notes and Records of the Royal Society of London |volume=68 |issue=4 |pages=339–356 |doi=10.1098/rsnr.2014.0025 }}&lt;/ref&gt; يوناني لفظ ''[[wikt:ἄτομος|atomos]]'' (&quot;ناقابلِ تقسيم&quot;) مان نڪتل لفظ ''[[ائٽم]]'' ان وقت کان ڪنهن [[ڪيميائي عنصر]] جي سڀ کان ننڍي ذرڙي لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، پر پوءِ طبعيات جي ماهرن معلوم ڪيو ته ائٽم فطرت جا بنيادي ذرڙا نه آهن، بلڪه اهي پاڻ وڌيڪ ننڍن ذرڙن، جهڙوڪ [[اليڪٽران]]، مان ٺهيل آهن. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ايٽمي طبعيات]] ۽ [[ڪوانٽم طبعيات]] ۾ ٿيل تحقيقن 1939ع ۾ [[ليز ميٽنر]] (جيڪا [[اوٽو هان]] جي تجربن تي ٻڌل هئي) پاران [[ايٽمي ٽڪراءُ]] ۽ ساڳئي سال [[هانس بيته]] پاران [[ايٽمي ميلاپ]] جي ثابتي فراهم ڪئي؛ انهن ٻنهي دريافتن مان پوءِ [[ايٽمي هٿيار]]ن جي ترقيءَ جو رستو هموار ٿيو. 1947ع ۾ بيته جي [[ليمب شفٽ]] بابت ڪيل حساب کي &quot;ذرڙن جي طبعيات جي جديد دور جو آغاز&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Brown |first1=Gerald Edward |url=https://archive.org/details/hansbethehisphys0000unse/page/161 |title=Hans Bethe and His Physics |last2=Lee |first2=Chang-Hwan |date=2006 |publisher=World Scientific Publishing |isbn=978-981-256-609-6 |location=Singapore |page=161}}&lt;/ref&gt;

1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪن دوران، وڌيڪ توانائي رکندڙ ذرڙن جي شعاعن جي ٽڪرن مان حيرت انگيز قسم جا ڪيترائي نوان ذرڙا دريافت ٿيا. انهن کي غير رسمي طور [[ذرڙن جو چڙيا گهر|''ذرڙن جو چڙيا گهر'']] چيو ويندو هو. [[جيمس ڪرونن]] ۽ [[ويل فچ]] پاران [[سي پي ڀڃڪڙي]] جهڙين اهم دريافتن [[بيريون اڻبرابري|مادي ۽ ضدمادي جي اڻبرابري]] بابت نوان سوال پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-03-01 |title=Antimatter |url=https://home.cern/science/physics/antimatter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180911042958/https://home.cern/topics/antimatter |archive-date=11 September 2018 |access-date=12 March 2021}}&lt;/ref&gt; 1970ع واري ڏهاڪي ۾ معياري نموني (Standard Model) جي تشڪيل کان پوءِ، طبعيات جي ماهرن ذرڙن جي هن وڏي تعداد جي اصليت کي واضح ڪيو. انهن ڏيکاريو ته هي گهڻا ذرڙا اصل ۾ نسبتاً ٿورڙن وڌيڪ بنيادي ذرڙن جا ميلاپ آهن، ۽ انهن کي [[ڪوانٽم ميدان جو نظريو|ڪوانٽم ميدان جي نظرين]] جي دائري ۾ بيان ڪيو ويو. هن نئين درجي بندي سان جديد ذرڙن واري طبعيات جي شروعات ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Weinberg |first1=Steven |title=The quantum theory of fields |date=1995–2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-67053-1 |location=Cambridge}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Jaeger |first=Gregg |date=2021 |title=The Elementary Particles of Quantum Fields |journal=Entropy |volume=23 |issue=11 |page=1416 |bibcode=2021Entrp..23.1416J |doi=10.3390/e23111416 |pmc=8623095 |pmid=34828114 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== معياري نمونو ==
{{Main|معياري نمونو}}

ابتدائي ذرڙن جي درجي بندي بابت موجوده سمجھاڻي [[معياري نمونو|معياري نموني]] ذريعي بيان ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي 1970ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[ڪوارڪ]]ن جي وجود جي [[تجرباتي تصديق]] کان پوءِ وڏي پيماني تي قبوليت ملي. هي نمونو [[بنيادي قوت|بنيادي قوتن]] مان [[مضبوط تعامل|مضبوط]]، [[ضعيف تعامل|ضعيف]] ۽ [[برقي مقناطيسيت|برقي مقناطيسي]] تعاملن کي وچولي [[گيج بوسون]]ن جي ذريعي بيان ڪري ٿو. گيج بوسونن ۾ اٺ [[گلوآن]]، [[ڊبليو ۽ زي بوسون|{{SubatomicParticle|W boson-}}، {{SubatomicParticle|W boson+}} ۽ {{SubatomicParticle|Z boson}} بوسون]]، ۽ [[فوٽون]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Baker p 120&quot;&gt;{{cite book |last=Baker |first=Joanne |title=50 quantum physics ideas you really need to know |date=2013 |isbn=978-1-78087-911-6 |publication-place=London |pages=120–123 |oclc=857653602}}&lt;/ref&gt;

معياري نموني ۾ 24 [[بنيادي ذرڙو|بنيادي]] [[فرميون]] (12 ذرڙا ۽ انهن جا لاڳاپيل ضد ذرڙا) پڻ شامل آهن، جيڪي سموري [[مادو|مادي]] جا بنيادي جزا آهن.&lt;ref name=&quot;pdg&quot;&gt;{{cite journal |last=Nakamura |first=K. |date=1 July 2010 |title=Review of Particle Physics |journal=Journal of Physics G: Nuclear and Particle Physics |volume=37 |issue=7A |pages=1–708 |bibcode=2010JPhG...37g5021N |doi=10.1088/0954-3899/37/7A/075021 |pmid=10020536 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=10481/34593}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، معياري نموني [[بوسون]] جي هڪ قسم، [[هگز بوسون]]، جي وجود جي پڻ اڳڪٿي ڪئي هئي. 4 جولاءِ 2012ع تي، [[سرن]] ۾ [[لارج هيڊرون ڪولائيڊر]] تي ڪم ڪندڙ طبعيات جي ماهرن اعلان ڪيو ته هنن هڪ اهڙو نئون ذرڙو دريافت ڪيو آهي، جنهن جو رويو [[هگز بوسون]] بابت اڳڪٿين سان مطابقت رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Mann |first=Adam |date=28 March 2013 |title=Newly Discovered Particle Appears to Be Long-Awaited Higgs Boson |url=https://www.wired.com/wiredscience/2012/07/higgs-boson-discovery/ |url-status=live |journal=Wired Science |archive-url=https://web.archive.org/web/20140211212906/http://www.wired.com/wiredscience/2012/07/higgs-boson-discovery/ |archive-date=11 February 2014 |access-date=6 February 2014}}&lt;/ref&gt;

موجوده صورت ۾ معياري نموني ۾ 61 ابتدائي ذرڙا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;braibant&quot;&gt;{{cite book |last1=Braibant |first1=S. |url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&amp;q=61+fundamental+particles&amp;pg=PA314 |title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics |last2=Giacomelli |first2=G. |last3=Spurio |first3=M. |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |year=2009 |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=313–314 |access-date=19 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415025723/https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&amp;q=61+fundamental+particles&amp;pg=PA314 |archive-date=15 April 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اهي ابتدائي ذرڙا پاڻ ۾ ملي مرڪب ذرڙا ٺاهي سگهن ٿا، جنهن سان 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ دريافت ٿيل سوين ٻين قسمن جي ذرڙن جي وضاحت ٿئي ٿي. اڄ تائين ڪيل تقريباً سڀني [[تجربو|تجرباتي]] جاچن سان معياري نموني جي موافقت ملي آهي. تنهن هوندي به، گهڻا ذرڙن جا طبعياتدان سمجهن ٿا ته هي فطرت جي مڪمل وضاحت نه آهي، ۽ ان کان وڌيڪ بنيادي نظريي جي دريافت اڃا ٿيڻ باقي آهي (ڏسو [[هر شيءِ جو نظريو]]). تازن سالن ۾ [[نيوٽرينو]] جي [[سڪون ماس]] بابت ماپن معياري نموني کان پهريون تجرباتي انحراف مهيا ڪيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ معياري نموني موجب نيوٽرينو وٽ ماس موجود نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Neutrinos in the Standard Model |url=https://t2k-experiment.org/neutrinos/in-the-standard-model |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191016010901/https://t2k-experiment.org/neutrinos/in-the-standard-model/ |archive-date=16 October 2019 |access-date=15 October 2019 |publisher=The T2K Collaboration}}&lt;/ref&gt;

== ذيلي ايٽمي ذرڙا ==

== تجرباتي ليبارٽريون ==

== نظريو ==

== عملي ايپليڪيشنون ==

== مستقبل ==

== پڻ ڏسو ==

==حوالا==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
[[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]]
[[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]]</text>
      <sha1>45kt9ijtpw40r2uurqylw2ub406l3sx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390032</id>
      <parentid>390025</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T01:31:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35458" sha1="qauqi6acmismnymgu8x2wj4eynoe6qs" xml:space="preserve">[[File:Quark_structure_proton.svg|thumb|A [[proton]] consists of two up quarks and one down quark, linked together by [[gluon]]s. The quarks' color charge are also visible.]]
'''پارٽيڪل فزڪس''' (&lt;small&gt;Partical Physics&lt;/small&gt;) يا هاءِ انرجي فزڪس [[ابتدائي ذرڙو|بنيادي ذرڙن]] ۽ [[قوت (فزڪس)|قوتن]] جو مطالعو آهي جيڪي [[مادو]] ۽ [[تابڪاريت|تابڪاري]] کي ٺاهيندا آهن. هي ميدان [[پروٽان]] ۽ [[نيوٽران]] جي پيماني تائين ابتدائي ذرڙن جي ميلاپ جو پڻ مطالعو ڪري ٿو. جڏهن ته پروٽان ۽ نيوٽران جي ميلاپ جي مطالعي کي [[نيوڪليئر فزڪس]] چيو ويندو آهي.

ڪائنات ۾ بنيادي ذرڙن کي معياري ماڊل ۾ فرميون (ماديءَ جا ذرڙا) ۽ بوسون (قوت کڻندڙ ذرڙا) جي طور تي درجه بندي ڪيو ويو آهي. فرميون (&lt;small&gt;Fermions&lt;/small&gt;) جون ٽي نسلون آهن. جيتوڻيڪ عام مادو صرف پهرين فرميون نسل مان ٺاهيو ويندو آهي. پهرين نسل ۾ مٿيان ۽ هيٺيان ڪوارڪس (&lt;small&gt;Quarks&lt;/small&gt;) شامل آهن جيڪي پروٽان ۽ نيوٽران ۽ اليڪٽران ۽ اليڪٽران-نيوٽرين ٺاهيندا آهن. ٽي بنيادي تعامل جيڪا بوسون (&lt;small&gt;Bosons&lt;/small&gt;) جي وچ ۾ سڃاتل آهن، اها [[برقناطيسيت|برقناطيست]]، ڪمزور تعامل ۽ مضبوط تعامل (&lt;small&gt;interactions&lt;/small&gt;) آهن. 

ڪوارڪس هيڊرون (&lt;small&gt;Hedrons&lt;/small&gt;) ٺاهيندا آهن، پر پاڻ تي موجود نه ٿي سگهن ٿا. هيڊرون جيڪي ڪوارڪس جي هڪ عجيب تعداد تي مشتمل آهن انهن کي بيريون (Bryons) سڏيو ويندو آهي ۽ جيڪي هڪ برابر نمبر تي مشتمل آهن انهن کي ميسون (Mesons) سڏيو ويندو آهي. ٻہ بيريون (پروٽان ۽ نيوٽران) عام مادي جي گھڻي ڀاڱي ماس تي مشتمل آهن. ميسون غير مستحڪم آهن ۽ سڀ کان وڌيڪ عرصي تائين رهندڙ صرف چند سو حصي مائڪرو سيڪنڊ تائين رهن ٿا. اهي ڪوارڪس مان ٺهيل ذرڙن جي وچ ۾ ٽڪراءَ کان پوءِ ٿين ٿا، جهڙوڪ تيز رفتار پروٽان ۽ ڪائناتي شعاعن (cosmic rays) ۾ نيوٽران. ميسون سائڪلوٽران (cyclotrone) يا ٻين ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ پڻ پيدا ٿين ٿا. 

ذرات ۾ ساڳئي [[ايٽمي مايو|ماس]] سان لاڳاپيل اينٽي پارٽيڪل هوندا آهن پر مخالف برقي چارجز سان. مثال طور. [[برقيو|اليڪٽران]] جو اينٽي پارٽيڪل [[پوزيٽران]] آهي. اليڪٽران ۾ هڪ منفي برقي چارج هوندو آهي. پوزيٽران ۾ هڪ مثبت چارج هوندو آهي. اهي اينٽي پارٽيڪل نظرياتي طور تي مادي جي هڪ ساڳئي شڪل ٺاهي سگهن ٿا جنهن کي اينٽي ميٽر (antimatter) سڏيو ويندو آهي. ڪجهه ذرڙا (جهڙوڪ [[فوٽان|فوٽون]]) انهن جا پنهنجا اينٽي پارٽيڪل آهن. 

اهي ابتدائي ذرڙا ڪوانٽم فيلڊز جا جوش آهن جيڪي انهن جي رابطي کي پڻ منظم ڪن ٿا. انهن بنيادي ذرڙن ۽ فيلڊز کي بيان ڪرڻ وارو غالب نظريو، انهن جي حرڪيات سان گڏ، معياري ماڊل سڏيو ويندو آهي. موجوده پارٽيڪل فزڪس جي نظريي سان [[ڪشش ثقل]] جو ميلاپ حل نه ٿيو آهي؛ ڪيترن ئي نظرين هن مسئلي کي حل ڪيو آهي، جهڙوڪ لوپ ڪوانٽم گريوٽي، اسٽرنگ ٿيوري ۽ سپر سميٽري ٿيوري. 

تجرباتي پارٽيڪل فزڪس انهن ذرڙن جي [[تابڪاريت]] ۾ ۽ لارج هيڊرون ڪولائيڊر جهڙن پارٽيڪل ايڪسيليٽرز ۾ مطالعو آهي. نظرياتي پارٽيڪل فزڪس [[ڪاسمولوجي]] ۽ ڪوانٽم ٿيوري جي حوالي سان هن ذرڙن جو مطالعو آهي. ٻيا ويجهي سان لاڳاپيل کي هگس بوسون کي تجربن پاران تصديق ٿيڻ کان اڳ نظرياتي طور تي پوسٽ ڪيو ويو هو.

== تاريخ ==
{{main|ذيلي جوهري طبعيات جي تاريخ}}

[[فائل:Rutherford_Scattering.svg|alt=ڏسو ڪيپشن|thumb|[[گائگر-مارسڊن تجربا]] ڏيکاريو ته جڏهن الفا ذرڙا سون جي ورق سان ٽڪرايا ته انهن مان ٿوري تعداد ۾ ذرڙا تمام گهڻو ڦري ويا.]]

اهو خيال ته سمورو [[مادو]] بنيادي طور [[ابتدائي ذرڙو|ابتدائي ذرڙن]] مان ٺهيل آهي، گهٽ ۾ گهٽ ڇهين صدي قبل مسيح کان موجود رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fundamentals of Physics and Nuclear Physics |url=http://novelresearchinstitute.org/library/PhysNuclphys196p.pdf |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002214053/http://novelresearchinstitute.org/library/PhysNuclphys196p.pdf |archive-date=2 October 2012 |access-date=21 July 2012}}&lt;/ref&gt; اوڻيهين صديءَ ۾ [[جان ڊالٽن]]، [[اسٽوئڪيوميٽري]] بابت پنهنجي ڪم وسيلي، اهو نتيجو ڪڍيو ته فطرت جو هر عنصر هڪ ئي منفرد قسم جي ذرڙي مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;MARK I. GROSSMAN&quot;&gt;{{cite journal |title=John Dalton and the London Atomists |year=2014 |pmc=4213434 |last1=Grossman |first1=M. I. |journal=Notes and Records of the Royal Society of London |volume=68 |issue=4 |pages=339–356 |doi=10.1098/rsnr.2014.0025 }}&lt;/ref&gt; يوناني لفظ ''[[wikt:ἄτομος|atomos]]'' (&quot;ناقابلِ تقسيم&quot;) مان نڪتل لفظ ''[[ائٽم]]'' ان وقت کان ڪنهن [[ڪيميائي عنصر]] جي سڀ کان ننڍي ذرڙي لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، پر پوءِ طبعيات جي ماهرن معلوم ڪيو ته ائٽم فطرت جا بنيادي ذرڙا نه آهن، بلڪه اهي پاڻ وڌيڪ ننڍن ذرڙن، جهڙوڪ [[اليڪٽران]]، مان ٺهيل آهن. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ايٽمي طبعيات]] ۽ [[ڪوانٽم طبعيات]] ۾ ٿيل تحقيقن 1939ع ۾ [[ليز ميٽنر]] (جيڪا [[اوٽو هان]] جي تجربن تي ٻڌل هئي) پاران [[ايٽمي ٽڪراءُ]] ۽ ساڳئي سال [[هانس بيته]] پاران [[ايٽمي ميلاپ]] جي ثابتي فراهم ڪئي؛ انهن ٻنهي دريافتن مان پوءِ [[ايٽمي هٿيار]]ن جي ترقيءَ جو رستو هموار ٿيو. 1947ع ۾ بيته جي [[ليمب شفٽ]] بابت ڪيل حساب کي &quot;ذرڙن جي طبعيات جي جديد دور جو آغاز&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Brown |first1=Gerald Edward |url=https://archive.org/details/hansbethehisphys0000unse/page/161 |title=Hans Bethe and His Physics |last2=Lee |first2=Chang-Hwan |date=2006 |publisher=World Scientific Publishing |isbn=978-981-256-609-6 |location=Singapore |page=161}}&lt;/ref&gt;

1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪن دوران، وڌيڪ توانائي رکندڙ ذرڙن جي شعاعن جي ٽڪرن مان حيرت انگيز قسم جا ڪيترائي نوان ذرڙا دريافت ٿيا. انهن کي غير رسمي طور [[ذرڙن جو چڙيا گهر|''ذرڙن جو چڙيا گهر'']] چيو ويندو هو. [[جيمس ڪرونن]] ۽ [[ويل فچ]] پاران [[سي پي ڀڃڪڙي]] جهڙين اهم دريافتن [[بيريون اڻبرابري|مادي ۽ ضدمادي جي اڻبرابري]] بابت نوان سوال پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-03-01 |title=Antimatter |url=https://home.cern/science/physics/antimatter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180911042958/https://home.cern/topics/antimatter |archive-date=11 September 2018 |access-date=12 March 2021}}&lt;/ref&gt; 1970ع واري ڏهاڪي ۾ معياري نموني (Standard Model) جي تشڪيل کان پوءِ، طبعيات جي ماهرن ذرڙن جي هن وڏي تعداد جي اصليت کي واضح ڪيو. انهن ڏيکاريو ته هي گهڻا ذرڙا اصل ۾ نسبتاً ٿورڙن وڌيڪ بنيادي ذرڙن جا ميلاپ آهن، ۽ انهن کي [[ڪوانٽم ميدان جو نظريو|ڪوانٽم ميدان جي نظرين]] جي دائري ۾ بيان ڪيو ويو. هن نئين درجي بندي سان جديد ذرڙن واري طبعيات جي شروعات ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Weinberg |first1=Steven |title=The quantum theory of fields |date=1995–2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-67053-1 |location=Cambridge}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Jaeger |first=Gregg |date=2021 |title=The Elementary Particles of Quantum Fields |journal=Entropy |volume=23 |issue=11 |page=1416 |bibcode=2021Entrp..23.1416J |doi=10.3390/e23111416 |pmc=8623095 |pmid=34828114 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== معياري نمونو ==
{{Main|معياري نمونو}}

ابتدائي ذرڙن جي درجي بندي بابت موجوده سمجھاڻي [[معياري نمونو|معياري نموني]] ذريعي بيان ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي 1970ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[ڪوارڪ]]ن جي وجود جي [[تجرباتي تصديق]] کان پوءِ وڏي پيماني تي قبوليت ملي. هي نمونو [[بنيادي قوت|بنيادي قوتن]] مان [[مضبوط تعامل|مضبوط]]، [[ضعيف تعامل|ضعيف]] ۽ [[برقي مقناطيسيت|برقي مقناطيسي]] تعاملن کي وچولي [[گيج بوسون]]ن جي ذريعي بيان ڪري ٿو. گيج بوسونن ۾ اٺ [[گلوآن]]، [[ڊبليو ۽ زي بوسون|{{SubatomicParticle|W boson-}}، {{SubatomicParticle|W boson+}} ۽ {{SubatomicParticle|Z boson}} بوسون]]، ۽ [[فوٽون]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Baker p 120&quot;&gt;{{cite book |last=Baker |first=Joanne |title=50 quantum physics ideas you really need to know |date=2013 |isbn=978-1-78087-911-6 |publication-place=London |pages=120–123 |oclc=857653602}}&lt;/ref&gt;

معياري نموني ۾ 24 [[بنيادي ذرڙو|بنيادي]] [[فرميون]] (12 ذرڙا ۽ انهن جا لاڳاپيل ضد ذرڙا) پڻ شامل آهن، جيڪي سموري [[مادو|مادي]] جا بنيادي جزا آهن.&lt;ref name=&quot;pdg&quot;&gt;{{cite journal |last=Nakamura |first=K. |date=1 July 2010 |title=Review of Particle Physics |journal=Journal of Physics G: Nuclear and Particle Physics |volume=37 |issue=7A |pages=1–708 |bibcode=2010JPhG...37g5021N |doi=10.1088/0954-3899/37/7A/075021 |pmid=10020536 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=10481/34593}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، معياري نموني [[بوسون]] جي هڪ قسم، [[هگز بوسون]]، جي وجود جي پڻ اڳڪٿي ڪئي هئي. 4 جولاءِ 2012ع تي، [[سرن]] ۾ [[لارج هيڊرون ڪولائيڊر]] تي ڪم ڪندڙ طبعيات جي ماهرن اعلان ڪيو ته هنن هڪ اهڙو نئون ذرڙو دريافت ڪيو آهي، جنهن جو رويو [[هگز بوسون]] بابت اڳڪٿين سان مطابقت رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Mann |first=Adam |date=28 March 2013 |title=Newly Discovered Particle Appears to Be Long-Awaited Higgs Boson |url=https://www.wired.com/wiredscience/2012/07/higgs-boson-discovery/ |url-status=live |journal=Wired Science |archive-url=https://web.archive.org/web/20140211212906/http://www.wired.com/wiredscience/2012/07/higgs-boson-discovery/ |archive-date=11 February 2014 |access-date=6 February 2014}}&lt;/ref&gt;

موجوده صورت ۾ معياري نموني ۾ 61 ابتدائي ذرڙا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;braibant&quot;&gt;{{cite book |last1=Braibant |first1=S. |url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&amp;q=61+fundamental+particles&amp;pg=PA314 |title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics |last2=Giacomelli |first2=G. |last3=Spurio |first3=M. |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |year=2009 |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=313–314 |access-date=19 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415025723/https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&amp;q=61+fundamental+particles&amp;pg=PA314 |archive-date=15 April 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اهي ابتدائي ذرڙا پاڻ ۾ ملي مرڪب ذرڙا ٺاهي سگهن ٿا، جنهن سان 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ دريافت ٿيل سوين ٻين قسمن جي ذرڙن جي وضاحت ٿئي ٿي. اڄ تائين ڪيل تقريباً سڀني [[تجربو|تجرباتي]] جاچن سان معياري نموني جي موافقت ملي آهي. تنهن هوندي به، گهڻا ذرڙن جا طبعياتدان سمجهن ٿا ته هي فطرت جي مڪمل وضاحت نه آهي، ۽ ان کان وڌيڪ بنيادي نظريي جي دريافت اڃا ٿيڻ باقي آهي (ڏسو [[هر شيءِ جو نظريو]]). تازن سالن ۾ [[نيوٽرينو]] جي [[سڪون ماس]] بابت ماپن معياري نموني کان پهريون تجرباتي انحراف مهيا ڪيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ معياري نموني موجب نيوٽرينو وٽ ماس موجود نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Neutrinos in the Standard Model |url=https://t2k-experiment.org/neutrinos/in-the-standard-model |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191016010901/https://t2k-experiment.org/neutrinos/in-the-standard-model/ |archive-date=16 October 2019 |access-date=15 October 2019 |publisher=The T2K Collaboration}}&lt;/ref&gt;

== ذيلي جوهري ذرڙا ==

جديد ذرڙن واري طبعيات جي تحقيق [[ذيلي جوهري ذرڙو|ذيلي جوهري ذرڙن]] تي مرڪوز آهي، جن ۾ ائٽمي جزا، جهڙوڪ [[اليڪٽران]]، [[پروٽان]] ۽ [[نيوٽران]] شامل آهن. پروٽان ۽ نيوٽران مرڪب ذرڙا آهن، جن کي [[بيريون]] چيو وڃي ٿو، ۽ اهي [[ڪوارڪ]]ن مان ٺهيل هوندا آهن. اهڙا ذرڙا [[تابڪاري ٽٽڻ]] ۽ [[ڇڙواڳي]] جي عملن ذريعي پيدا ٿيندا آهن؛ انهن ۾ [[فوٽون]]، [[نيوٽرينو]]، [[ميون]] ۽ ڪيترائي [[عجيب ذرڙو|عجيب ذرڙا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Terranova |first1=Francesco |title=A Modern Primer in Particle and Nuclear Physics. |date=2021 |publisher=Oxford Univ. Press |isbn=978-0-19-284524-5}}&lt;/ref&gt; اڄ تائين ڏٺل سڀ ذرڙا ۽ انهن جا تعامل لڳ ڀڳ مڪمل طور [[معياري نمونو|معياري نموني]] سان بيان ڪري سگهجن ٿا.&lt;ref name=&quot;Baker p 120&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin-left:1em; background:#FFF;&quot;
|+ ابتدائي ذرڙا
|-
!
! scope=&quot;col&quot; | [[نسل (ذرڙن واري طبعيات)|قسم]]
! scope=&quot;col&quot; | [[نسل (ذرڙن واري طبعيات)|نسل]]
! scope=&quot;col&quot; | [[ضد ذرڙو]]
! scope=&quot;col&quot; | [[رنگي چارج|رنگ]]
! scope=&quot;col&quot; | ڪل
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#DAF;&quot; | [[ڪوارڪ]]َ
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| 2
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| 3
| align=&quot;center&quot;| جوڙو
| align=&quot;center&quot;| 3
| align=&quot;center&quot;| 36
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#AF7;&quot; | [[ليپٽان]]َ
| align=&quot;center&quot;| جوڙو
| align=&quot;center&quot;| ڪونهي
| align=&quot;center&quot;| 12
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#F97;&quot; | [[گلوآن]]َ
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;| 1
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;| ڪونهي
| align=&quot;center&quot;| پاڻ
| align=&quot;center&quot;| [[گلوآن#اٺ رنگي حالتون|8]]
| align=&quot;center&quot;| 8
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#F97;&quot; | [[فوٽون]]
| align=&quot;center&quot;| پاڻ
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;4&quot;| ڪونهي
| align=&quot;center&quot;| 1
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#F97;&quot; | [[ڊبليو ۽ زي بوسون|زي بوسون]]
| align=&quot;center&quot;| پاڻ
| align=&quot;center&quot;| 1
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#F97;&quot; | [[ڊبليو ۽ زي بوسون|ڊبليو بوسون]]
| align=&quot;center&quot;| جوڙو
| align=&quot;center&quot;| 2
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#FE7;&quot; | [[هگز بوسون|هگز]]
| align=&quot;center&quot;| پاڻ
| align=&quot;center&quot;| 1
|-
! colspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot; ! scope=&quot;col&quot; | ڄاتل ابتدائي ذرڙن جو ڪل انگ:
| align=&quot;center&quot;|'''61'''
|}

ذرڙن جي حرڪت پڻ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] جي تابع هوندي آهي؛ اهي [[لهر-ذرڙو ٻٽوپڻو]] ڏيکاريندا آهن، يعني ڪجهه تجرباتي حالتن ۾ ذرڙن جهڙو رويو ۽ ٻين حالتن ۾ [[لهر]]ن جهڙو رويو ظاهر ڪندا آهن. وڌيڪ فني اصطلاحن ۾، انهن کي [[هلبرٽ جاءِ]] ۾ [[ڪوانٽم حالت]] جي ویڪٽرن سان بيان ڪيو ويندو آهي، جيڪو [[ڪوانٽم ميدان جو نظريو]] ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ذرڙن جي طبعياتدانن جي روايت موجب، اصطلاح ''[[ابتدائي ذرڙو|ابتدائي ذرڙا]]'' انهن ذرڙن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي موجوده سمجھاڻي موجب ناقابل تقسيم سمجهيا وڃن ٿا ۽ ٻين ذرڙن مان ٺهيل نه آهن.&lt;ref name=&quot;braibant&quot;/&gt;

=== ڪوارڪ ۽ ليپٽان ===
{{Main|ڪوارڪ|ليپٽان}}

[[File:Beta_Negative_Decay.svg|thumb|[[فيئنمن خاڪو]]، جنهن ۾ [[بيٽا ٽٽڻ|بيٽا− ٽٽڻ]] ڏيکاريل آهي، جتي نيوٽران (n, udd) پروٽان (p, udu) ۾ تبديل ٿئي ٿو. &quot;u&quot; ۽ &quot;d&quot; [[اپ ڪوارڪ|اپ]] ۽ [[ڊائون ڪوارڪ|ڊائون ڪوارڪ]] آهن، &quot;e−&quot; [[اليڪٽران]] آهي، ۽ &quot;ν̅&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt;&quot; [[اليڪٽران ضد نيوٽرينو]] آهي.]]

عام [[مادو]] پهرين [[نسل (ذرڙن واري طبعيات)|نسل]] جي ڪوارڪن ([[اپ ڪوارڪ|اپ]]، [[ڊائون ڪوارڪ|ڊائون]]) ۽ ليپٽانن ([[اليڪٽران]]، [[اليڪٽران نيوٽرينو]]) مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Povh02&quot;&gt;{{cite book |author=Povh |first1=B. |title=Particles and Nuclei: An Introduction to the Physical Concepts |last2=Rith |first2=K. |last3=Scholz |first3=C. |last4=Zetsche |first4=F. |last5=Lavelle |first5=M. |date=2004 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-20168-7 |edition=4th |chapter=Part I: Analysis: The building blocks of matter |quote=Ordinary matter is composed entirely of first-generation particles, namely the u and d quarks, plus the electron and its neutrino. |access-date=28 July 2022 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=rJe4k8tkq7sC&amp;q=povh+%22building+blocks+of+matter%22&amp;pg=PA9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422024501/https://books.google.com/books?id=rJe4k8tkq7sC&amp;q=povh+%22building+blocks+of+matter%22&amp;pg=PA9 |archive-date=22 April 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; گڏيل طور ڪوارڪ ۽ ليپٽان [[فرميون]] سڏجن ٿا. انهن وٽ [[ڪوانٽم اسپن]] اڌ-عددن وارو هوندو آهي (−1/2، 1/2، 3/2 وغيره) ۽ اهي [[پائولي اخراج اصول]] جي پيروي ڪندا آهن، جنهن موجب ٻه ذرڙا ساڳي [[ڪوانٽم حالت]] ۾ نٿا رهي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Peacock |first=K. A. |url=https://archive.org/details/quantumrevolutio00peac |title=The Quantum Revolution |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2008 |isbn=978-0-313-33448-1 |page=[https://archive.org/details/quantumrevolutio00peac/page/n143 125] |url-access=limited}}&lt;/ref&gt;

ڪوارڪن وٽ ڀاڱيدار [[ابتدائي چارج|ابتدائي برقي چارج]] (−1/3 يا 2/3) هوندي آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |author=Quigg |first=C. |title=The New Physics for the Twenty-First Century |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2006 |isbn=978-0-521-81600-7 |editor=G. Fraser |page=91 |chapter=Particles and the Standard Model}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ليپٽانن وٽ پورو عدد برقي چارج (0 يا −1) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Serway |first1=Raymond A. |url=https://books.google.com/books?id=ecYWAAAAQBAJ |title=Physics for Scientists and Engineers, Volume 2 |last2=Jewett |first2=John W. |date=2013-01-01 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-62958-2 |language=en}}&lt;/ref&gt; ڪوارڪن وٽ [[رنگي چارج]] پڻ هوندي آهي، جنهن کي رواجاً ڳاڙهو، سائو ۽ نيرو چيو ويندو آهي، پر ان جو حقيقي روشنيءَ جي [[رنگ]] سان ڪو تعلق نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;R. Nave&quot;&gt;{{cite web |author=Nave |first=R. |title=The Color Force |url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/forces/color.html#c2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007142048/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/Forces/color.html#c2 |archive-date=7 October 2018 |access-date=2009-04-26 |work=[[HyperPhysics]] |publisher=[[Georgia State University]], Department of Physics and Astronomy}}&lt;/ref&gt; ڪوارڪن جي وچ ۾ تعامل توانائي محفوظ ڪري ٿو، جيڪا ڪوارڪن کي ڪافي پري ڪرڻ تي ٻين ذرڙن ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي؛ ان ڪري ڪوارڪ آزاد نموني مشاهدي ۾ نٿا اچي سگهن. هن عمل کي [[رنگي قيد]] چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;R. Nave&quot;/&gt;

ڪوارڪن جون ٽي ڄاتل نسلون آهن: اپ ۽ ڊائون، [[اسٽرينج ڪوارڪ|اسٽرينج]] ۽ [[چارم ڪوارڪ|چارم]]، [[ٽاپ ڪوارڪ|ٽاپ]] ۽ [[باٽم ڪوارڪ|باٽم]]. ليپٽانن جون پڻ ٽي نسلون آهن: اليڪٽران ۽ ان جو نيوٽرينو، [[ميون]] ۽ [[ميون نيوٽرينو|ان جو نيوٽرينو]]، [[ٽائو (ذرڙو)|ٽائو]] ۽ [[ٽائو نيوٽرينو|ان جو نيوٽرينو]]. مضبوط اڻسڌي ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته فرميونن جي چوٿين نسل موجود نه آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Decamp |first=D. |year=1989 |title=Determination of the number of light neutrino species |url=https://cds.cern.ch/record/201511 |journal=[[Physics Letters B]] |volume=231 |issue=4 |pages=519–529 |bibcode=1989PhLB..231..519D |doi=10.1016/0370-2693(89)90704-1 |hdl-access=free |hdl=11384/1735}}&lt;/ref&gt;

=== بوسون ===
{{Main|بوسون}}

بوسون بنيادي تعاملن جا [[قوت کڻندڙ|وچولا يا کڻندڙ]] آهن، جهڙوڪ [[برقي مقناطيسيت]]، [[ضعيف تعامل]] ۽ [[مضبوط تعامل]].&lt;ref name=&quot;DarkMatter&quot;&gt;{{cite book |author=Carroll, Sean |author-link = Sean M. Carroll | title=Guidebook |publisher=The Teaching Company |year=2007 |isbn=978-1-59803-350-2 |series=Dark Matter, Dark Energy: The dark side of the universe |at=Part&amp;nbsp;2, p.&amp;nbsp;43 |quote=...&amp;nbsp;boson: A force-carrying particle, as opposed to a matter particle (fermion). Bosons can be piled on top of each other without limit. Examples are photons, gluons, gravitons, weak bosons, and the Higgs boson. The spin of a boson is always an integer: 0, 1, 2, and so on&amp;nbsp;...}}&lt;/ref&gt; برقي مقناطيسيت جو وچولو [[فوٽون]] آهي، جيڪو [[روشني]] جو [[ڪوانٽم]] آهي.&lt;ref&gt;&quot;Role as gauge boson and polarization&quot; §5.1 in {{cite book |last1=Aitchison |first1=I. J. R. |url={{google books |plainurl=y |id=ZJ-ZY8NW9TIC}} |title=Gauge Theories in Particle Physics |last2=Hey |first2=A. J. G. |publisher=[[IOP Publishing]] |year=1993 |isbn=978-0-85274-328-7}}&lt;/ref&gt;{{rp|29–30}} ضعيف تعامل جا وچولا [[ڊبليو ۽ زي بوسون]] آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Peter |last=Watkins |url=https://books.google.com/books?id=J808AAAAIAAJ&amp;pg=PA70 |title=Story of the W and Z |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=1986 |isbn=978-0-521-31875-4 |location=Cambridge |page=70 |access-date=28 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114055111/http://books.google.co.uk/books?id=J808AAAAIAAJ&amp;pg=PA70 |archive-date=14 November 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; مضبوط تعامل جو وچولو [[گلوآن]] آهي، جيڪو ڪوارڪن کي پاڻ ۾ ڳنڍي مرڪب ذرڙا ٺاهي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;HyperPhysics&quot;&gt;{{cite web |author=Nave |first=C. R. |title=The Color Force |url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/forces/color.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007142048/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/Forces/color.html |archive-date=7 October 2018 |access-date=2012-04-02 |work=[[HyperPhysics]] |publisher=[[Georgia State University]], Department of Physics}}&lt;/ref&gt; مٿي بيان ڪيل رنگي قيد سبب، گلوآن آزاد نموني مشاهدي ۾ نٿا اچن.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite journal |last=Debrescu |first=B. A. |year=2005 |title=Massless Gauge Bosons Other Than The Photon |journal=[[Physical Review Letters]] |volume=94 |issue=15 |article-number=151802 |arxiv=hep-ph/0411004 |bibcode=2005PhRvL..94o1802D |doi=10.1103/PhysRevLett.94.151802 |pmid=15904133 |s2cid=7123874}}&lt;/ref&gt; [[هگز بوسون]] [[هگز ميڪانيزم]] ذريعي ڊبليو ۽ زي بوسونن کي ماس ڏئي ٿو،&lt;ref name=&quot;PDG&quot;&gt;{{cite web |author1=Bernardi, G. |author2=Carena, M. |author3=Junk, T. |year=2007 |title=Higgs bosons: Theory and searches |url=http://pdg.lbl.gov/2008/reviews/higgs_s055.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003190309/http://pdg.lbl.gov/2008/reviews/higgs_s055.pdf |archive-date=3 October 2018 |access-date=28 July 2022 |series=Review: Hypothetical particles and Concepts |publisher=Particle Data Group}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته گلوآن ۽ فوٽون کي [[بي ماس ذرڙو|بي ماس]] سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; سڀ بوسون صحيح عدد واري ڪوانٽم اسپن (0 ۽ 1) رکن ٿا ۽ ساڳي [[ڪوانٽم حالت]] اختيار ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;DarkMatter&quot; /&gt;

=== ضد ذرڙا ۽ رنگي چارج ===
{{Main|ضد ذرڙو|رنگي چارج}}

مٿي ذڪر ڪيل اڪثر ذرڙن جا لاڳاپيل [[ضد ذرڙو|ضد ذرڙا]] هوندا آهن، جيڪي [[ضد مادو]] ٺاهيندا آهن. عام ذرڙن وٽ مثبت [[ليپٽان عدد]] يا [[بيريون عدد]] هوندو آهي، جڏهن ته ضد ذرڙن وٽ اهي عدد منفي هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Tsan |first=Ung Chan |date=2013 |title=Mass, Matter, Materialization, Mattergenesis and Conservation of Charge |journal=International Journal of Modern Physics E |volume=22 |issue=5 |page=1350027 |bibcode=2013IJMPE..2250027T |doi=10.1142/S0218301313500274 |quote=Matter conservation means conservation of baryonic number ''A'' and leptonic number ''L'', ''A'' and ''L'' being algebraic numbers. Positive ''A'' and ''L'' are associated to matter particles, negative ''A'' and ''L'' are associated to antimatter particles. All known interactions do conserve matter.}}&lt;/ref&gt; لاڳاپيل ضد ذرڙن ۽ ذرڙن جون گهڻيون خاصيتون ساڳيون هونديون آهن، پر ڪجهه خاصيتون ابتڙ هونديون آهن؛ مثال طور اليڪٽران جو ضد ذرڙو، پوزيٽران، ابتڙ چارج رکي ٿو. ضد ذرڙي ۽ ذرڙي ۾ فرق ڪرڻ لاءِ نشان مٿان يا گڏ مثبت يا منفي علامت استعمال ڪئي ويندي آهي. مثال طور اليڪٽران ۽ پوزيٽران کي ترتيبوار e− ۽ e+ سان ظاهر ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;raith&quot;&gt;{{cite book |last1=Raith |first1=W. |title=Constituents of Matter: Atoms, Molecules, Nuclei and Particles |last2=Mulvey |first2=T. |publisher=[[CRC Press]] |year=2001 |isbn=978-0-8493-1202-1 |pages=777–781}}&lt;/ref&gt; جڏهن ذرڙي جو چارج 0 هجي، يعني ضد ذرڙي جي برابر، تڏهن ضد ذرڙي کي علامت مٿان ليڪ سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. مثال طور، اليڪٽران نيوٽرينو ν&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt; آهي، جڏهن ته ان جو ضد نيوٽرينو ν̅&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt; آهي. جڏهن ڪو ذرڙو ۽ ان جو ضد ذرڙو هڪ ٻئي سان تعامل ڪن ٿا، تڏهن اهي [[نابودي]] جو شڪار ٿي ٻين ذرڙن ۾ تبديل ٿي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Antimatter |url=http://www.lbl.gov/abc/Antimatter.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080823180515/http://www.lbl.gov/abc/Antimatter.html |archive-date=23 August 2008 |access-date=3 September 2008 |publisher=[[Lawrence Berkeley National Laboratory]]}}&lt;/ref&gt; ڪجهه ذرڙا، جهڙوڪ فوٽون يا گلوآن، ضد ذرڙا نٿا رکن.{{Citation needed|date=July 2022}}

ڪوارڪن ۽ گلوآنن وٽ اضافي طور رنگي چارجون هونديون آهن، جيڪي مضبوط تعامل تي اثرانداز ٿين ٿيون. ڪوارڪن جون رنگي چارجون ڳاڙهي، سائي ۽ نيري سڏجن ٿيون، جيتوڻيڪ ذرڙي جو حقيقي جسماني رنگ نه هوندو آهي؛ ضد ڪوارڪن ۾ اهي ضد ڳاڙهي، ضد سائي ۽ ضد نيري سڏجن ٿيون.&lt;ref name=&quot;R. Nave&quot;/&gt; گلوآن وٽ [[گلوآن|اٺ رنگي چارجون]] ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ڪوارڪن جي تعاملن جو نتيجو آهن، جن سان مرڪب ذرڙا ٺهن ٿا؛ هي گيج هم آهنگي [[ايس يو (3)]] سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;PeskinSchroeder&quot;&gt;Part III of {{cite book |last1=Peskin |first1=M. E. |url=https://archive.org/details/introductiontoqu0000pesk |title=An Introduction to Quantum Field Theory |last2=Schroeder |first2=D. V. |publisher=[[Addison–Wesley]] |year=1995 |isbn=978-0-201-50397-5 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

=== مرڪب ذرڙا ===
{{Main|مرڪب ذرڙو}}

[[File:Quark_structure_proton.svg|thumb|[[پروٽان]] ٻن اپ ڪوارڪن ۽ هڪ ڊائون ڪوارڪ مان ٺهيل هوندو آهي، جيڪي [[گلوآن]]ن سان ڳنڍيل هوندا آهن. ڪوارڪن جي رنگي چارج پڻ نظر اچي ٿي.]]

[[ائٽمي مرڪز]] ۾ موجود [[نيوٽران]] ۽ [[پروٽان]] [[بيريون]] آهن؛ نيوٽران ٻن ڊائون ڪوارڪن ۽ هڪ اپ ڪوارڪ مان ٺهيل هوندو آهي، جڏهن ته پروٽان ٻن اپ ڪوارڪن ۽ هڪ ڊائون ڪوارڪ مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Knowing2&quot;&gt;{{cite book |author=Munowitz |first=M. |title=Knowing |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2005 |isbn=0-19-516737-6 |page=35}}&lt;/ref&gt; بيريئون ٽن ڪوارڪن مان ٺهيل هوندو آهي، جڏهن ته [[ميزون]] ٻن ڪوارڪن، هڪ عام ۽ هڪ ضد ڪوارڪ، مان ٺهيل هوندو آهي. بيريئون ۽ ميزون گڏجي [[هيڊران]] سڏجن ٿا. هيڊرانن اندر موجود ڪوارڪ مضبوط تعامل جي تابع هوندا آهن، تنهنڪري انهن تي [[ڪوانٽم ڪروموڊائنامڪس]]، يعني رنگي چارجن جا قانون، لاڳو ٿيندا آهن. [[بند حالت|بند ٿيل]] ڪوارڪن جي رنگي چارج لازمي طور غير جانبدار، يا بنيادي رنگن جي ملاوٽ واري تشبيهه موجب &quot;اڇي&quot;، هئڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Schumm |first=B. A. |url=https://archive.org/details/deepdownthingsbr00schu/page/131 |title=Deep Down Things |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |year=2004 |isbn=978-0-8018-7971-5 |pages=[https://archive.org/details/deepdownthingsbr00schu/page/131 131–132]}}&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[عجيب هيڊران]] ٻين قسمن، ترتيبن يا ڪوارڪن جي مختلف انگن مان ٺهيل ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ [[ٽيٽراڪوارڪ]] ۽ [[پينٽاڪوارڪ]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Close |first=F. E. |year=1988 |title=Gluonic Hadrons |journal=Reports on Progress in Physics |volume=51 |pages=833–882 |bibcode=1988RPPh...51..833C |doi=10.1088/0034-4885/51/6/002 |number=6|s2cid=250819208 }}&lt;/ref&gt;

ائٽم پروٽانن، نيوٽرانن ۽ اليڪٽرانن مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Kofoed |first1=Melissa |last2=Miller |first2=Shawn |date=July 2024 |title=Introductory Chemistry |url=https://uen.pressbooks.pub/introductorychemistry/}}&lt;/ref&gt; عام ائٽم اندر موجود ذرڙن کي تبديل ڪري [[عجيب ائٽم]] ٺاهي سگهجن ٿا.&lt;ref&gt;§1.8, ''Constituents of Matter: Atoms, Molecules, Nuclei and Particles'', Ludwig Bergmann, Clemens Schaefer, and Wilhelm Raith, Berlin, Germany: Walter de Gruyter, 1997, {{ISBN|3-11-013990-1}}.&lt;/ref&gt; هڪ سادو مثال [[هائيڊروجن-4.1]] آهي، جنهن ۾ هڪ اليڪٽران کي ميون سان بدلائي ڇڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Fleming |first1=D. G. |last2=Arseneau |first2=D. J. |last3=Sukhorukov |first3=O. |last4=Brewer |first4=J. H. |last5=Mielke |first5=S. L. |last6=Schatz |first6=G. C. |last7=Garrett |first7=B. C. |last8=Peterson |first8=K. A. |last9=Truhlar |first9=D. G. |date=28 Jan 2011 |title=Kinetic Isotope Effects for the Reactions of Muonic Helium and Muonium with H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; |url=https://www.science.org/doi/abs/10.1126/science.1199421 |journal=Science |volume=331 |issue=6016 |pages=448–450 |doi=10.1126/science.1199421 |pmid=21273484 |bibcode=2011Sci...331..448F |s2cid=206530683|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== فرضي ذرڙا ===
[[گريويٽان]] هڪ فرضي ذرڙو آهي، جيڪو ثقلي تعامل جو وچولو ٿي سگهي ٿو، پر اهو اڃا دريافت نه ٿيو آهي ۽ نه ئي موجوده نظرين سان مڪمل طور هم آهنگ ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Sokal |first=A. |author-link=Alan Sokal |date=July 22, 1996 |title=Don't Pull the String Yet on Superstring Theory |work=[[The New York Times]] |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0DE7DB1639F931A15754C0A960958260 |url-status=live |access-date=March 26, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081207212917/https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0DE7DB1639F931A15754C0A960958260 |archive-date=7 December 2008}}&lt;/ref&gt; معياري نموني جون حدون دور ڪرڻ لاءِ ٻيا به ڪيترائي فرضي ذرڙا تجويز ڪيا ويا آهن. خاص طور، [[سپرسمٽري|سپرسمٽرڪ]] ذرڙا [[درجابندي مسئلو]] حل ڪرڻ لاءِ پيش ڪيا ويا آهن، [[ايڪسيون]] [[مضبوط سي پي مسئلو]] سان لاڳاپيل آهن، ۽ مختلف ٻيا ذرڙا [[اونداهو مادو]] ۽ [[اونداهي توانائي]] جي اصليت بيان ڪرڻ لاءِ تجويز ڪيا ويا آهن.

== تجرباتي ليبارٽريون ==

== نظريو ==

== عملي ايپليڪيشنون ==

== مستقبل ==

== پڻ ڏسو ==

==حوالا==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
[[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]]
[[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]]</text>
      <sha1>qauqi6acmismnymgu8x2wj4eynoe6qs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390033</id>
      <parentid>390032</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T01:37:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42290" sha1="0ucsmktxzoxdxvru17f3z7fyjzbny0k" xml:space="preserve">[[File:Quark_structure_proton.svg|thumb|A [[proton]] consists of two up quarks and one down quark, linked together by [[gluon]]s. The quarks' color charge are also visible.]]
'''پارٽيڪل فزڪس''' (&lt;small&gt;Partical Physics&lt;/small&gt;) يا هاءِ انرجي فزڪس [[ابتدائي ذرڙو|بنيادي ذرڙن]] ۽ [[قوت (فزڪس)|قوتن]] جو مطالعو آهي جيڪي [[مادو]] ۽ [[تابڪاريت|تابڪاري]] کي ٺاهيندا آهن. هي ميدان [[پروٽان]] ۽ [[نيوٽران]] جي پيماني تائين ابتدائي ذرڙن جي ميلاپ جو پڻ مطالعو ڪري ٿو. جڏهن ته پروٽان ۽ نيوٽران جي ميلاپ جي مطالعي کي [[نيوڪليئر فزڪس]] چيو ويندو آهي.

ڪائنات ۾ بنيادي ذرڙن کي معياري ماڊل ۾ فرميون (ماديءَ جا ذرڙا) ۽ بوسون (قوت کڻندڙ ذرڙا) جي طور تي درجه بندي ڪيو ويو آهي. فرميون (&lt;small&gt;Fermions&lt;/small&gt;) جون ٽي نسلون آهن. جيتوڻيڪ عام مادو صرف پهرين فرميون نسل مان ٺاهيو ويندو آهي. پهرين نسل ۾ مٿيان ۽ هيٺيان ڪوارڪس (&lt;small&gt;Quarks&lt;/small&gt;) شامل آهن جيڪي پروٽان ۽ نيوٽران ۽ اليڪٽران ۽ اليڪٽران-نيوٽرين ٺاهيندا آهن. ٽي بنيادي تعامل جيڪا بوسون (&lt;small&gt;Bosons&lt;/small&gt;) جي وچ ۾ سڃاتل آهن، اها [[برقناطيسيت|برقناطيست]]، ڪمزور تعامل ۽ مضبوط تعامل (&lt;small&gt;interactions&lt;/small&gt;) آهن. 

ڪوارڪس هيڊرون (&lt;small&gt;Hedrons&lt;/small&gt;) ٺاهيندا آهن، پر پاڻ تي موجود نه ٿي سگهن ٿا. هيڊرون جيڪي ڪوارڪس جي هڪ عجيب تعداد تي مشتمل آهن انهن کي بيريون (Bryons) سڏيو ويندو آهي ۽ جيڪي هڪ برابر نمبر تي مشتمل آهن انهن کي ميسون (Mesons) سڏيو ويندو آهي. ٻہ بيريون (پروٽان ۽ نيوٽران) عام مادي جي گھڻي ڀاڱي ماس تي مشتمل آهن. ميسون غير مستحڪم آهن ۽ سڀ کان وڌيڪ عرصي تائين رهندڙ صرف چند سو حصي مائڪرو سيڪنڊ تائين رهن ٿا. اهي ڪوارڪس مان ٺهيل ذرڙن جي وچ ۾ ٽڪراءَ کان پوءِ ٿين ٿا، جهڙوڪ تيز رفتار پروٽان ۽ ڪائناتي شعاعن (cosmic rays) ۾ نيوٽران. ميسون سائڪلوٽران (cyclotrone) يا ٻين ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ پڻ پيدا ٿين ٿا. 

ذرات ۾ ساڳئي [[ايٽمي مايو|ماس]] سان لاڳاپيل اينٽي پارٽيڪل هوندا آهن پر مخالف برقي چارجز سان. مثال طور. [[برقيو|اليڪٽران]] جو اينٽي پارٽيڪل [[پوزيٽران]] آهي. اليڪٽران ۾ هڪ منفي برقي چارج هوندو آهي. پوزيٽران ۾ هڪ مثبت چارج هوندو آهي. اهي اينٽي پارٽيڪل نظرياتي طور تي مادي جي هڪ ساڳئي شڪل ٺاهي سگهن ٿا جنهن کي اينٽي ميٽر (antimatter) سڏيو ويندو آهي. ڪجهه ذرڙا (جهڙوڪ [[فوٽان|فوٽون]]) انهن جا پنهنجا اينٽي پارٽيڪل آهن. 

اهي ابتدائي ذرڙا ڪوانٽم فيلڊز جا جوش آهن جيڪي انهن جي رابطي کي پڻ منظم ڪن ٿا. انهن بنيادي ذرڙن ۽ فيلڊز کي بيان ڪرڻ وارو غالب نظريو، انهن جي حرڪيات سان گڏ، معياري ماڊل سڏيو ويندو آهي. موجوده پارٽيڪل فزڪس جي نظريي سان [[ڪشش ثقل]] جو ميلاپ حل نه ٿيو آهي؛ ڪيترن ئي نظرين هن مسئلي کي حل ڪيو آهي، جهڙوڪ لوپ ڪوانٽم گريوٽي، اسٽرنگ ٿيوري ۽ سپر سميٽري ٿيوري. 

تجرباتي پارٽيڪل فزڪس انهن ذرڙن جي [[تابڪاريت]] ۾ ۽ لارج هيڊرون ڪولائيڊر جهڙن پارٽيڪل ايڪسيليٽرز ۾ مطالعو آهي. نظرياتي پارٽيڪل فزڪس [[ڪاسمولوجي]] ۽ ڪوانٽم ٿيوري جي حوالي سان هن ذرڙن جو مطالعو آهي. ٻيا ويجهي سان لاڳاپيل کي هگس بوسون کي تجربن پاران تصديق ٿيڻ کان اڳ نظرياتي طور تي پوسٽ ڪيو ويو هو.

== تاريخ ==
{{main|ذيلي جوهري طبعيات جي تاريخ}}

[[فائل:Rutherford_Scattering.svg|alt=ڏسو ڪيپشن|thumb|[[گائگر-مارسڊن تجربا]] ڏيکاريو ته جڏهن الفا ذرڙا سون جي ورق سان ٽڪرايا ته انهن مان ٿوري تعداد ۾ ذرڙا تمام گهڻو ڦري ويا.]]

اهو خيال ته سمورو [[مادو]] بنيادي طور [[ابتدائي ذرڙو|ابتدائي ذرڙن]] مان ٺهيل آهي، گهٽ ۾ گهٽ ڇهين صدي قبل مسيح کان موجود رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fundamentals of Physics and Nuclear Physics |url=http://novelresearchinstitute.org/library/PhysNuclphys196p.pdf |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002214053/http://novelresearchinstitute.org/library/PhysNuclphys196p.pdf |archive-date=2 October 2012 |access-date=21 July 2012}}&lt;/ref&gt; اوڻيهين صديءَ ۾ [[جان ڊالٽن]]، [[اسٽوئڪيوميٽري]] بابت پنهنجي ڪم وسيلي، اهو نتيجو ڪڍيو ته فطرت جو هر عنصر هڪ ئي منفرد قسم جي ذرڙي مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;MARK I. GROSSMAN&quot;&gt;{{cite journal |title=John Dalton and the London Atomists |year=2014 |pmc=4213434 |last1=Grossman |first1=M. I. |journal=Notes and Records of the Royal Society of London |volume=68 |issue=4 |pages=339–356 |doi=10.1098/rsnr.2014.0025 }}&lt;/ref&gt; يوناني لفظ ''[[wikt:ἄτομος|atomos]]'' (&quot;ناقابلِ تقسيم&quot;) مان نڪتل لفظ ''[[ائٽم]]'' ان وقت کان ڪنهن [[ڪيميائي عنصر]] جي سڀ کان ننڍي ذرڙي لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، پر پوءِ طبعيات جي ماهرن معلوم ڪيو ته ائٽم فطرت جا بنيادي ذرڙا نه آهن، بلڪه اهي پاڻ وڌيڪ ننڍن ذرڙن، جهڙوڪ [[اليڪٽران]]، مان ٺهيل آهن. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ايٽمي طبعيات]] ۽ [[ڪوانٽم طبعيات]] ۾ ٿيل تحقيقن 1939ع ۾ [[ليز ميٽنر]] (جيڪا [[اوٽو هان]] جي تجربن تي ٻڌل هئي) پاران [[ايٽمي ٽڪراءُ]] ۽ ساڳئي سال [[هانس بيته]] پاران [[ايٽمي ميلاپ]] جي ثابتي فراهم ڪئي؛ انهن ٻنهي دريافتن مان پوءِ [[ايٽمي هٿيار]]ن جي ترقيءَ جو رستو هموار ٿيو. 1947ع ۾ بيته جي [[ليمب شفٽ]] بابت ڪيل حساب کي &quot;ذرڙن جي طبعيات جي جديد دور جو آغاز&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Brown |first1=Gerald Edward |url=https://archive.org/details/hansbethehisphys0000unse/page/161 |title=Hans Bethe and His Physics |last2=Lee |first2=Chang-Hwan |date=2006 |publisher=World Scientific Publishing |isbn=978-981-256-609-6 |location=Singapore |page=161}}&lt;/ref&gt;

1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪن دوران، وڌيڪ توانائي رکندڙ ذرڙن جي شعاعن جي ٽڪرن مان حيرت انگيز قسم جا ڪيترائي نوان ذرڙا دريافت ٿيا. انهن کي غير رسمي طور [[ذرڙن جو چڙيا گهر|''ذرڙن جو چڙيا گهر'']] چيو ويندو هو. [[جيمس ڪرونن]] ۽ [[ويل فچ]] پاران [[سي پي ڀڃڪڙي]] جهڙين اهم دريافتن [[بيريون اڻبرابري|مادي ۽ ضدمادي جي اڻبرابري]] بابت نوان سوال پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-03-01 |title=Antimatter |url=https://home.cern/science/physics/antimatter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180911042958/https://home.cern/topics/antimatter |archive-date=11 September 2018 |access-date=12 March 2021}}&lt;/ref&gt; 1970ع واري ڏهاڪي ۾ معياري نموني (Standard Model) جي تشڪيل کان پوءِ، طبعيات جي ماهرن ذرڙن جي هن وڏي تعداد جي اصليت کي واضح ڪيو. انهن ڏيکاريو ته هي گهڻا ذرڙا اصل ۾ نسبتاً ٿورڙن وڌيڪ بنيادي ذرڙن جا ميلاپ آهن، ۽ انهن کي [[ڪوانٽم ميدان جو نظريو|ڪوانٽم ميدان جي نظرين]] جي دائري ۾ بيان ڪيو ويو. هن نئين درجي بندي سان جديد ذرڙن واري طبعيات جي شروعات ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Weinberg |first1=Steven |title=The quantum theory of fields |date=1995–2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-67053-1 |location=Cambridge}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Jaeger |first=Gregg |date=2021 |title=The Elementary Particles of Quantum Fields |journal=Entropy |volume=23 |issue=11 |page=1416 |bibcode=2021Entrp..23.1416J |doi=10.3390/e23111416 |pmc=8623095 |pmid=34828114 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== معياري نمونو ==
{{Main|معياري نمونو}}

ابتدائي ذرڙن جي درجي بندي بابت موجوده سمجھاڻي [[معياري نمونو|معياري نموني]] ذريعي بيان ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي 1970ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[ڪوارڪ]]ن جي وجود جي [[تجرباتي تصديق]] کان پوءِ وڏي پيماني تي قبوليت ملي. هي نمونو [[بنيادي قوت|بنيادي قوتن]] مان [[مضبوط تعامل|مضبوط]]، [[ضعيف تعامل|ضعيف]] ۽ [[برقي مقناطيسيت|برقي مقناطيسي]] تعاملن کي وچولي [[گيج بوسون]]ن جي ذريعي بيان ڪري ٿو. گيج بوسونن ۾ اٺ [[گلوآن]]، [[ڊبليو ۽ زي بوسون|{{SubatomicParticle|W boson-}}، {{SubatomicParticle|W boson+}} ۽ {{SubatomicParticle|Z boson}} بوسون]]، ۽ [[فوٽون]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Baker p 120&quot;&gt;{{cite book |last=Baker |first=Joanne |title=50 quantum physics ideas you really need to know |date=2013 |isbn=978-1-78087-911-6 |publication-place=London |pages=120–123 |oclc=857653602}}&lt;/ref&gt;

معياري نموني ۾ 24 [[بنيادي ذرڙو|بنيادي]] [[فرميون]] (12 ذرڙا ۽ انهن جا لاڳاپيل ضد ذرڙا) پڻ شامل آهن، جيڪي سموري [[مادو|مادي]] جا بنيادي جزا آهن.&lt;ref name=&quot;pdg&quot;&gt;{{cite journal |last=Nakamura |first=K. |date=1 July 2010 |title=Review of Particle Physics |journal=Journal of Physics G: Nuclear and Particle Physics |volume=37 |issue=7A |pages=1–708 |bibcode=2010JPhG...37g5021N |doi=10.1088/0954-3899/37/7A/075021 |pmid=10020536 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=10481/34593}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، معياري نموني [[بوسون]] جي هڪ قسم، [[هگز بوسون]]، جي وجود جي پڻ اڳڪٿي ڪئي هئي. 4 جولاءِ 2012ع تي، [[سرن]] ۾ [[لارج هيڊرون ڪولائيڊر]] تي ڪم ڪندڙ طبعيات جي ماهرن اعلان ڪيو ته هنن هڪ اهڙو نئون ذرڙو دريافت ڪيو آهي، جنهن جو رويو [[هگز بوسون]] بابت اڳڪٿين سان مطابقت رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Mann |first=Adam |date=28 March 2013 |title=Newly Discovered Particle Appears to Be Long-Awaited Higgs Boson |url=https://www.wired.com/wiredscience/2012/07/higgs-boson-discovery/ |url-status=live |journal=Wired Science |archive-url=https://web.archive.org/web/20140211212906/http://www.wired.com/wiredscience/2012/07/higgs-boson-discovery/ |archive-date=11 February 2014 |access-date=6 February 2014}}&lt;/ref&gt;

موجوده صورت ۾ معياري نموني ۾ 61 ابتدائي ذرڙا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;braibant&quot;&gt;{{cite book |last1=Braibant |first1=S. |url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&amp;q=61+fundamental+particles&amp;pg=PA314 |title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics |last2=Giacomelli |first2=G. |last3=Spurio |first3=M. |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |year=2009 |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=313–314 |access-date=19 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415025723/https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&amp;q=61+fundamental+particles&amp;pg=PA314 |archive-date=15 April 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اهي ابتدائي ذرڙا پاڻ ۾ ملي مرڪب ذرڙا ٺاهي سگهن ٿا، جنهن سان 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ دريافت ٿيل سوين ٻين قسمن جي ذرڙن جي وضاحت ٿئي ٿي. اڄ تائين ڪيل تقريباً سڀني [[تجربو|تجرباتي]] جاچن سان معياري نموني جي موافقت ملي آهي. تنهن هوندي به، گهڻا ذرڙن جا طبعياتدان سمجهن ٿا ته هي فطرت جي مڪمل وضاحت نه آهي، ۽ ان کان وڌيڪ بنيادي نظريي جي دريافت اڃا ٿيڻ باقي آهي (ڏسو [[هر شيءِ جو نظريو]]). تازن سالن ۾ [[نيوٽرينو]] جي [[سڪون ماس]] بابت ماپن معياري نموني کان پهريون تجرباتي انحراف مهيا ڪيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ معياري نموني موجب نيوٽرينو وٽ ماس موجود نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Neutrinos in the Standard Model |url=https://t2k-experiment.org/neutrinos/in-the-standard-model |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191016010901/https://t2k-experiment.org/neutrinos/in-the-standard-model/ |archive-date=16 October 2019 |access-date=15 October 2019 |publisher=The T2K Collaboration}}&lt;/ref&gt;

== ذيلي جوهري ذرڙا ==

جديد ذرڙن واري طبعيات جي تحقيق [[ذيلي جوهري ذرڙو|ذيلي جوهري ذرڙن]] تي مرڪوز آهي، جن ۾ ائٽمي جزا، جهڙوڪ [[اليڪٽران]]، [[پروٽان]] ۽ [[نيوٽران]] شامل آهن. پروٽان ۽ نيوٽران مرڪب ذرڙا آهن، جن کي [[بيريون]] چيو وڃي ٿو، ۽ اهي [[ڪوارڪ]]ن مان ٺهيل هوندا آهن. اهڙا ذرڙا [[تابڪاري ٽٽڻ]] ۽ [[ڇڙواڳي]] جي عملن ذريعي پيدا ٿيندا آهن؛ انهن ۾ [[فوٽون]]، [[نيوٽرينو]]، [[ميون]] ۽ ڪيترائي [[عجيب ذرڙو|عجيب ذرڙا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Terranova |first1=Francesco |title=A Modern Primer in Particle and Nuclear Physics. |date=2021 |publisher=Oxford Univ. Press |isbn=978-0-19-284524-5}}&lt;/ref&gt; اڄ تائين ڏٺل سڀ ذرڙا ۽ انهن جا تعامل لڳ ڀڳ مڪمل طور [[معياري نمونو|معياري نموني]] سان بيان ڪري سگهجن ٿا.&lt;ref name=&quot;Baker p 120&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin-left:1em; background:#FFF;&quot;
|+ ابتدائي ذرڙا
|-
!
! scope=&quot;col&quot; | [[نسل (ذرڙن واري طبعيات)|قسم]]
! scope=&quot;col&quot; | [[نسل (ذرڙن واري طبعيات)|نسل]]
! scope=&quot;col&quot; | [[ضد ذرڙو]]
! scope=&quot;col&quot; | [[رنگي چارج|رنگ]]
! scope=&quot;col&quot; | ڪل
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#DAF;&quot; | [[ڪوارڪ]]َ
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| 2
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| 3
| align=&quot;center&quot;| جوڙو
| align=&quot;center&quot;| 3
| align=&quot;center&quot;| 36
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#AF7;&quot; | [[ليپٽان]]َ
| align=&quot;center&quot;| جوڙو
| align=&quot;center&quot;| ڪونهي
| align=&quot;center&quot;| 12
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#F97;&quot; | [[گلوآن]]َ
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;| 1
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;| ڪونهي
| align=&quot;center&quot;| پاڻ
| align=&quot;center&quot;| [[گلوآن#اٺ رنگي حالتون|8]]
| align=&quot;center&quot;| 8
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#F97;&quot; | [[فوٽون]]
| align=&quot;center&quot;| پاڻ
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;4&quot;| ڪونهي
| align=&quot;center&quot;| 1
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#F97;&quot; | [[ڊبليو ۽ زي بوسون|زي بوسون]]
| align=&quot;center&quot;| پاڻ
| align=&quot;center&quot;| 1
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#F97;&quot; | [[ڊبليو ۽ زي بوسون|ڊبليو بوسون]]
| align=&quot;center&quot;| جوڙو
| align=&quot;center&quot;| 2
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#FE7;&quot; | [[هگز بوسون|هگز]]
| align=&quot;center&quot;| پاڻ
| align=&quot;center&quot;| 1
|-
! colspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot; ! scope=&quot;col&quot; | ڄاتل ابتدائي ذرڙن جو ڪل انگ:
| align=&quot;center&quot;|'''61'''
|}

ذرڙن جي حرڪت پڻ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] جي تابع هوندي آهي؛ اهي [[لهر-ذرڙو ٻٽوپڻو]] ڏيکاريندا آهن، يعني ڪجهه تجرباتي حالتن ۾ ذرڙن جهڙو رويو ۽ ٻين حالتن ۾ [[لهر]]ن جهڙو رويو ظاهر ڪندا آهن. وڌيڪ فني اصطلاحن ۾، انهن کي [[هلبرٽ جاءِ]] ۾ [[ڪوانٽم حالت]] جي ویڪٽرن سان بيان ڪيو ويندو آهي، جيڪو [[ڪوانٽم ميدان جو نظريو]] ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ذرڙن جي طبعياتدانن جي روايت موجب، اصطلاح ''[[ابتدائي ذرڙو|ابتدائي ذرڙا]]'' انهن ذرڙن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي موجوده سمجھاڻي موجب ناقابل تقسيم سمجهيا وڃن ٿا ۽ ٻين ذرڙن مان ٺهيل نه آهن.&lt;ref name=&quot;braibant&quot;/&gt;

=== ڪوارڪ ۽ ليپٽان ===
{{Main|ڪوارڪ|ليپٽان}}

[[File:Beta_Negative_Decay.svg|thumb|[[فيئنمن خاڪو]]، جنهن ۾ [[بيٽا ٽٽڻ|بيٽا− ٽٽڻ]] ڏيکاريل آهي، جتي نيوٽران (n, udd) پروٽان (p, udu) ۾ تبديل ٿئي ٿو. &quot;u&quot; ۽ &quot;d&quot; [[اپ ڪوارڪ|اپ]] ۽ [[ڊائون ڪوارڪ|ڊائون ڪوارڪ]] آهن، &quot;e−&quot; [[اليڪٽران]] آهي، ۽ &quot;ν̅&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt;&quot; [[اليڪٽران ضد نيوٽرينو]] آهي.]]

عام [[مادو]] پهرين [[نسل (ذرڙن واري طبعيات)|نسل]] جي ڪوارڪن ([[اپ ڪوارڪ|اپ]]، [[ڊائون ڪوارڪ|ڊائون]]) ۽ ليپٽانن ([[اليڪٽران]]، [[اليڪٽران نيوٽرينو]]) مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Povh02&quot;&gt;{{cite book |author=Povh |first1=B. |title=Particles and Nuclei: An Introduction to the Physical Concepts |last2=Rith |first2=K. |last3=Scholz |first3=C. |last4=Zetsche |first4=F. |last5=Lavelle |first5=M. |date=2004 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-20168-7 |edition=4th |chapter=Part I: Analysis: The building blocks of matter |quote=Ordinary matter is composed entirely of first-generation particles, namely the u and d quarks, plus the electron and its neutrino. |access-date=28 July 2022 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=rJe4k8tkq7sC&amp;q=povh+%22building+blocks+of+matter%22&amp;pg=PA9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422024501/https://books.google.com/books?id=rJe4k8tkq7sC&amp;q=povh+%22building+blocks+of+matter%22&amp;pg=PA9 |archive-date=22 April 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; گڏيل طور ڪوارڪ ۽ ليپٽان [[فرميون]] سڏجن ٿا. انهن وٽ [[ڪوانٽم اسپن]] اڌ-عددن وارو هوندو آهي (−1/2، 1/2، 3/2 وغيره) ۽ اهي [[پائولي اخراج اصول]] جي پيروي ڪندا آهن، جنهن موجب ٻه ذرڙا ساڳي [[ڪوانٽم حالت]] ۾ نٿا رهي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Peacock |first=K. A. |url=https://archive.org/details/quantumrevolutio00peac |title=The Quantum Revolution |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2008 |isbn=978-0-313-33448-1 |page=[https://archive.org/details/quantumrevolutio00peac/page/n143 125] |url-access=limited}}&lt;/ref&gt;

ڪوارڪن وٽ ڀاڱيدار [[ابتدائي چارج|ابتدائي برقي چارج]] (−1/3 يا 2/3) هوندي آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |author=Quigg |first=C. |title=The New Physics for the Twenty-First Century |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2006 |isbn=978-0-521-81600-7 |editor=G. Fraser |page=91 |chapter=Particles and the Standard Model}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ليپٽانن وٽ پورو عدد برقي چارج (0 يا −1) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Serway |first1=Raymond A. |url=https://books.google.com/books?id=ecYWAAAAQBAJ |title=Physics for Scientists and Engineers, Volume 2 |last2=Jewett |first2=John W. |date=2013-01-01 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-62958-2 |language=en}}&lt;/ref&gt; ڪوارڪن وٽ [[رنگي چارج]] پڻ هوندي آهي، جنهن کي رواجاً ڳاڙهو، سائو ۽ نيرو چيو ويندو آهي، پر ان جو حقيقي روشنيءَ جي [[رنگ]] سان ڪو تعلق نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;R. Nave&quot;&gt;{{cite web |author=Nave |first=R. |title=The Color Force |url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/forces/color.html#c2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007142048/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/Forces/color.html#c2 |archive-date=7 October 2018 |access-date=2009-04-26 |work=[[HyperPhysics]] |publisher=[[Georgia State University]], Department of Physics and Astronomy}}&lt;/ref&gt; ڪوارڪن جي وچ ۾ تعامل توانائي محفوظ ڪري ٿو، جيڪا ڪوارڪن کي ڪافي پري ڪرڻ تي ٻين ذرڙن ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي؛ ان ڪري ڪوارڪ آزاد نموني مشاهدي ۾ نٿا اچي سگهن. هن عمل کي [[رنگي قيد]] چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;R. Nave&quot;/&gt;

ڪوارڪن جون ٽي ڄاتل نسلون آهن: اپ ۽ ڊائون، [[اسٽرينج ڪوارڪ|اسٽرينج]] ۽ [[چارم ڪوارڪ|چارم]]، [[ٽاپ ڪوارڪ|ٽاپ]] ۽ [[باٽم ڪوارڪ|باٽم]]. ليپٽانن جون پڻ ٽي نسلون آهن: اليڪٽران ۽ ان جو نيوٽرينو، [[ميون]] ۽ [[ميون نيوٽرينو|ان جو نيوٽرينو]]، [[ٽائو (ذرڙو)|ٽائو]] ۽ [[ٽائو نيوٽرينو|ان جو نيوٽرينو]]. مضبوط اڻسڌي ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته فرميونن جي چوٿين نسل موجود نه آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Decamp |first=D. |year=1989 |title=Determination of the number of light neutrino species |url=https://cds.cern.ch/record/201511 |journal=[[Physics Letters B]] |volume=231 |issue=4 |pages=519–529 |bibcode=1989PhLB..231..519D |doi=10.1016/0370-2693(89)90704-1 |hdl-access=free |hdl=11384/1735}}&lt;/ref&gt;

=== بوسون ===
{{Main|بوسون}}

بوسون بنيادي تعاملن جا [[قوت کڻندڙ|وچولا يا کڻندڙ]] آهن، جهڙوڪ [[برقي مقناطيسيت]]، [[ضعيف تعامل]] ۽ [[مضبوط تعامل]].&lt;ref name=&quot;DarkMatter&quot;&gt;{{cite book |author=Carroll, Sean |author-link = Sean M. Carroll | title=Guidebook |publisher=The Teaching Company |year=2007 |isbn=978-1-59803-350-2 |series=Dark Matter, Dark Energy: The dark side of the universe |at=Part&amp;nbsp;2, p.&amp;nbsp;43 |quote=...&amp;nbsp;boson: A force-carrying particle, as opposed to a matter particle (fermion). Bosons can be piled on top of each other without limit. Examples are photons, gluons, gravitons, weak bosons, and the Higgs boson. The spin of a boson is always an integer: 0, 1, 2, and so on&amp;nbsp;...}}&lt;/ref&gt; برقي مقناطيسيت جو وچولو [[فوٽون]] آهي، جيڪو [[روشني]] جو [[ڪوانٽم]] آهي.&lt;ref&gt;&quot;Role as gauge boson and polarization&quot; §5.1 in {{cite book |last1=Aitchison |first1=I. J. R. |url={{google books |plainurl=y |id=ZJ-ZY8NW9TIC}} |title=Gauge Theories in Particle Physics |last2=Hey |first2=A. J. G. |publisher=[[IOP Publishing]] |year=1993 |isbn=978-0-85274-328-7}}&lt;/ref&gt;{{rp|29–30}} ضعيف تعامل جا وچولا [[ڊبليو ۽ زي بوسون]] آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Peter |last=Watkins |url=https://books.google.com/books?id=J808AAAAIAAJ&amp;pg=PA70 |title=Story of the W and Z |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=1986 |isbn=978-0-521-31875-4 |location=Cambridge |page=70 |access-date=28 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114055111/http://books.google.co.uk/books?id=J808AAAAIAAJ&amp;pg=PA70 |archive-date=14 November 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; مضبوط تعامل جو وچولو [[گلوآن]] آهي، جيڪو ڪوارڪن کي پاڻ ۾ ڳنڍي مرڪب ذرڙا ٺاهي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;HyperPhysics&quot;&gt;{{cite web |author=Nave |first=C. R. |title=The Color Force |url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/forces/color.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007142048/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/Forces/color.html |archive-date=7 October 2018 |access-date=2012-04-02 |work=[[HyperPhysics]] |publisher=[[Georgia State University]], Department of Physics}}&lt;/ref&gt; مٿي بيان ڪيل رنگي قيد سبب، گلوآن آزاد نموني مشاهدي ۾ نٿا اچن.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite journal |last=Debrescu |first=B. A. |year=2005 |title=Massless Gauge Bosons Other Than The Photon |journal=[[Physical Review Letters]] |volume=94 |issue=15 |article-number=151802 |arxiv=hep-ph/0411004 |bibcode=2005PhRvL..94o1802D |doi=10.1103/PhysRevLett.94.151802 |pmid=15904133 |s2cid=7123874}}&lt;/ref&gt; [[هگز بوسون]] [[هگز ميڪانيزم]] ذريعي ڊبليو ۽ زي بوسونن کي ماس ڏئي ٿو،&lt;ref name=&quot;PDG&quot;&gt;{{cite web |author1=Bernardi, G. |author2=Carena, M. |author3=Junk, T. |year=2007 |title=Higgs bosons: Theory and searches |url=http://pdg.lbl.gov/2008/reviews/higgs_s055.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003190309/http://pdg.lbl.gov/2008/reviews/higgs_s055.pdf |archive-date=3 October 2018 |access-date=28 July 2022 |series=Review: Hypothetical particles and Concepts |publisher=Particle Data Group}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته گلوآن ۽ فوٽون کي [[بي ماس ذرڙو|بي ماس]] سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; سڀ بوسون صحيح عدد واري ڪوانٽم اسپن (0 ۽ 1) رکن ٿا ۽ ساڳي [[ڪوانٽم حالت]] اختيار ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;DarkMatter&quot; /&gt;

=== ضد ذرڙا ۽ رنگي چارج ===
{{Main|ضد ذرڙو|رنگي چارج}}

مٿي ذڪر ڪيل اڪثر ذرڙن جا لاڳاپيل [[ضد ذرڙو|ضد ذرڙا]] هوندا آهن، جيڪي [[ضد مادو]] ٺاهيندا آهن. عام ذرڙن وٽ مثبت [[ليپٽان عدد]] يا [[بيريون عدد]] هوندو آهي، جڏهن ته ضد ذرڙن وٽ اهي عدد منفي هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Tsan |first=Ung Chan |date=2013 |title=Mass, Matter, Materialization, Mattergenesis and Conservation of Charge |journal=International Journal of Modern Physics E |volume=22 |issue=5 |page=1350027 |bibcode=2013IJMPE..2250027T |doi=10.1142/S0218301313500274 |quote=Matter conservation means conservation of baryonic number ''A'' and leptonic number ''L'', ''A'' and ''L'' being algebraic numbers. Positive ''A'' and ''L'' are associated to matter particles, negative ''A'' and ''L'' are associated to antimatter particles. All known interactions do conserve matter.}}&lt;/ref&gt; لاڳاپيل ضد ذرڙن ۽ ذرڙن جون گهڻيون خاصيتون ساڳيون هونديون آهن، پر ڪجهه خاصيتون ابتڙ هونديون آهن؛ مثال طور اليڪٽران جو ضد ذرڙو، پوزيٽران، ابتڙ چارج رکي ٿو. ضد ذرڙي ۽ ذرڙي ۾ فرق ڪرڻ لاءِ نشان مٿان يا گڏ مثبت يا منفي علامت استعمال ڪئي ويندي آهي. مثال طور اليڪٽران ۽ پوزيٽران کي ترتيبوار e− ۽ e+ سان ظاهر ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;raith&quot;&gt;{{cite book |last1=Raith |first1=W. |title=Constituents of Matter: Atoms, Molecules, Nuclei and Particles |last2=Mulvey |first2=T. |publisher=[[CRC Press]] |year=2001 |isbn=978-0-8493-1202-1 |pages=777–781}}&lt;/ref&gt; جڏهن ذرڙي جو چارج 0 هجي، يعني ضد ذرڙي جي برابر، تڏهن ضد ذرڙي کي علامت مٿان ليڪ سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. مثال طور، اليڪٽران نيوٽرينو ν&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt; آهي، جڏهن ته ان جو ضد نيوٽرينو ν̅&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt; آهي. جڏهن ڪو ذرڙو ۽ ان جو ضد ذرڙو هڪ ٻئي سان تعامل ڪن ٿا، تڏهن اهي [[نابودي]] جو شڪار ٿي ٻين ذرڙن ۾ تبديل ٿي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Antimatter |url=http://www.lbl.gov/abc/Antimatter.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080823180515/http://www.lbl.gov/abc/Antimatter.html |archive-date=23 August 2008 |access-date=3 September 2008 |publisher=[[Lawrence Berkeley National Laboratory]]}}&lt;/ref&gt; ڪجهه ذرڙا، جهڙوڪ فوٽون يا گلوآن، ضد ذرڙا نٿا رکن.{{Citation needed|date=July 2022}}

ڪوارڪن ۽ گلوآنن وٽ اضافي طور رنگي چارجون هونديون آهن، جيڪي مضبوط تعامل تي اثرانداز ٿين ٿيون. ڪوارڪن جون رنگي چارجون ڳاڙهي، سائي ۽ نيري سڏجن ٿيون، جيتوڻيڪ ذرڙي جو حقيقي جسماني رنگ نه هوندو آهي؛ ضد ڪوارڪن ۾ اهي ضد ڳاڙهي، ضد سائي ۽ ضد نيري سڏجن ٿيون.&lt;ref name=&quot;R. Nave&quot;/&gt; گلوآن وٽ [[گلوآن|اٺ رنگي چارجون]] ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ڪوارڪن جي تعاملن جو نتيجو آهن، جن سان مرڪب ذرڙا ٺهن ٿا؛ هي گيج هم آهنگي [[ايس يو (3)]] سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;PeskinSchroeder&quot;&gt;Part III of {{cite book |last1=Peskin |first1=M. E. |url=https://archive.org/details/introductiontoqu0000pesk |title=An Introduction to Quantum Field Theory |last2=Schroeder |first2=D. V. |publisher=[[Addison–Wesley]] |year=1995 |isbn=978-0-201-50397-5 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

=== مرڪب ذرڙا ===
{{Main|مرڪب ذرڙو}}

[[File:Quark_structure_proton.svg|thumb|[[پروٽان]] ٻن اپ ڪوارڪن ۽ هڪ ڊائون ڪوارڪ مان ٺهيل هوندو آهي، جيڪي [[گلوآن]]ن سان ڳنڍيل هوندا آهن. ڪوارڪن جي رنگي چارج پڻ نظر اچي ٿي.]]

[[ائٽمي مرڪز]] ۾ موجود [[نيوٽران]] ۽ [[پروٽان]] [[بيريون]] آهن؛ نيوٽران ٻن ڊائون ڪوارڪن ۽ هڪ اپ ڪوارڪ مان ٺهيل هوندو آهي، جڏهن ته پروٽان ٻن اپ ڪوارڪن ۽ هڪ ڊائون ڪوارڪ مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Knowing2&quot;&gt;{{cite book |author=Munowitz |first=M. |title=Knowing |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2005 |isbn=0-19-516737-6 |page=35}}&lt;/ref&gt; بيريئون ٽن ڪوارڪن مان ٺهيل هوندو آهي، جڏهن ته [[ميزون]] ٻن ڪوارڪن، هڪ عام ۽ هڪ ضد ڪوارڪ، مان ٺهيل هوندو آهي. بيريئون ۽ ميزون گڏجي [[هيڊران]] سڏجن ٿا. هيڊرانن اندر موجود ڪوارڪ مضبوط تعامل جي تابع هوندا آهن، تنهنڪري انهن تي [[ڪوانٽم ڪروموڊائنامڪس]]، يعني رنگي چارجن جا قانون، لاڳو ٿيندا آهن. [[بند حالت|بند ٿيل]] ڪوارڪن جي رنگي چارج لازمي طور غير جانبدار، يا بنيادي رنگن جي ملاوٽ واري تشبيهه موجب &quot;اڇي&quot;، هئڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Schumm |first=B. A. |url=https://archive.org/details/deepdownthingsbr00schu/page/131 |title=Deep Down Things |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |year=2004 |isbn=978-0-8018-7971-5 |pages=[https://archive.org/details/deepdownthingsbr00schu/page/131 131–132]}}&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[عجيب هيڊران]] ٻين قسمن، ترتيبن يا ڪوارڪن جي مختلف انگن مان ٺهيل ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ [[ٽيٽراڪوارڪ]] ۽ [[پينٽاڪوارڪ]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Close |first=F. E. |year=1988 |title=Gluonic Hadrons |journal=Reports on Progress in Physics |volume=51 |pages=833–882 |bibcode=1988RPPh...51..833C |doi=10.1088/0034-4885/51/6/002 |number=6|s2cid=250819208 }}&lt;/ref&gt;

ائٽم پروٽانن، نيوٽرانن ۽ اليڪٽرانن مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Kofoed |first1=Melissa |last2=Miller |first2=Shawn |date=July 2024 |title=Introductory Chemistry |url=https://uen.pressbooks.pub/introductorychemistry/}}&lt;/ref&gt; عام ائٽم اندر موجود ذرڙن کي تبديل ڪري [[عجيب ائٽم]] ٺاهي سگهجن ٿا.&lt;ref&gt;§1.8, ''Constituents of Matter: Atoms, Molecules, Nuclei and Particles'', Ludwig Bergmann, Clemens Schaefer, and Wilhelm Raith, Berlin, Germany: Walter de Gruyter, 1997, {{ISBN|3-11-013990-1}}.&lt;/ref&gt; هڪ سادو مثال [[هائيڊروجن-4.1]] آهي، جنهن ۾ هڪ اليڪٽران کي ميون سان بدلائي ڇڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Fleming |first1=D. G. |last2=Arseneau |first2=D. J. |last3=Sukhorukov |first3=O. |last4=Brewer |first4=J. H. |last5=Mielke |first5=S. L. |last6=Schatz |first6=G. C. |last7=Garrett |first7=B. C. |last8=Peterson |first8=K. A. |last9=Truhlar |first9=D. G. |date=28 Jan 2011 |title=Kinetic Isotope Effects for the Reactions of Muonic Helium and Muonium with H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; |url=https://www.science.org/doi/abs/10.1126/science.1199421 |journal=Science |volume=331 |issue=6016 |pages=448–450 |doi=10.1126/science.1199421 |pmid=21273484 |bibcode=2011Sci...331..448F |s2cid=206530683|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== فرضي ذرڙا ===
[[گريويٽان]] هڪ فرضي ذرڙو آهي، جيڪو ثقلي تعامل جو وچولو ٿي سگهي ٿو، پر اهو اڃا دريافت نه ٿيو آهي ۽ نه ئي موجوده نظرين سان مڪمل طور هم آهنگ ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Sokal |first=A. |author-link=Alan Sokal |date=July 22, 1996 |title=Don't Pull the String Yet on Superstring Theory |work=[[The New York Times]] |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0DE7DB1639F931A15754C0A960958260 |url-status=live |access-date=March 26, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081207212917/https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0DE7DB1639F931A15754C0A960958260 |archive-date=7 December 2008}}&lt;/ref&gt; معياري نموني جون حدون دور ڪرڻ لاءِ ٻيا به ڪيترائي فرضي ذرڙا تجويز ڪيا ويا آهن. خاص طور، [[سپرسمٽري|سپرسمٽرڪ]] ذرڙا [[درجابندي مسئلو]] حل ڪرڻ لاءِ پيش ڪيا ويا آهن، [[ايڪسيون]] [[مضبوط سي پي مسئلو]] سان لاڳاپيل آهن، ۽ مختلف ٻيا ذرڙا [[اونداهو مادو]] ۽ [[اونداهي توانائي]] جي اصليت بيان ڪرڻ لاءِ تجويز ڪيا ويا آهن.

== تجرباتي تجربگاهون ==

[[File:02 Fermilab - Fermi National Accelerator Laboratory - American particle accelerator Fermilab near Chicago Illinois.jpg|thumb|فيرمي نيشنل ايڪسيليٽر ليبارٽري، آمريڪا]]

دنيا جون اهم [[ذرڙن جي طبعيات]] جون تجربگاهون هيٺيان آهن:

* [[بروڪهيون نيشنل ليبارٽري]] ([[لانگ آئيلينڊ]]، [[نيو يارڪ (رياست)|نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]])۔ ان جي مکيه سهولت [[ريليٽوِسٽڪ هيوي آئن ڪولائيڊر]] (RHIC) آهي، جيڪا سون جي آئنن جهڙن [[ريليٽوِسٽڪ نيوڪليئر ٽڪر]]ن ۽ قطبيت وارن پروٽانن کي پاڻ ۾ ٽڪرائي ٿي. اها دنيا جي پهرين هيوي آئن ڪولائيڊر ۽ قطبيت وارن پروٽانن جي واحد ڪولائيڊر آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Harrison|first1=M.|last2=Ludlam|first2=T.|last3=Ozaki|first3=S.|date=March 2003|title=RHIC project overview|url=https://zenodo.org/record/1259915|journal=Nuclear Instruments and Methods in Physics Research Section A: Accelerators, Spectrometers, Detectors and Associated Equipment|volume=499|issue=2–3|pages=235–244|doi=10.1016/S0168-9002(02)01937-X|bibcode=2003NIMPA.499..235H|access-date=16 September 2019|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415022754/https://zenodo.org/record/1259915|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Courant|first=Ernest D.|title=Accelerators, Colliders, and Snakes|date=December 2003|journal=Annual Review of Nuclear and Particle Science|volume=53|issue=1|pages=1–37|doi=10.1146/annurev.nucl.53.041002.110450|bibcode=2003ARNPS..53....1C}}&lt;/ref&gt;

* [[بڊڪر انسٽيٽيوٽ آف نيوڪليئر فزڪس]] ([[نووسيبرسڪ]]، [[روس]])۔ هن وقت ان جا مکيه منصوبا [[VEPP-2000]] ۽ [[VEPP-4]] [[ڪولائيڊر]] آهن، جڏهن ته اڳ ۾ VEP-1، VEPP-2 ۽ VEPP-2M جهڙيون سهولتون به ڪم ڪري چڪيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://vepp2k.inp.nsk.su/ |title=index |publisher=Vepp2k.inp.nsk.su |access-date=21 July 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://v4.inp.nsk.su/index.en.html |title=The VEPP-4 accelerating-storage complex |publisher=V4.inp.nsk.su |access-date=21 July 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.inp.nsk.su/activity/old/vepp2m/index.ru.shtml |title=VEPP-2M collider complex |language=ru |publisher=Inp.nsk.su}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://englishrussia.com/2012/01/21/the-budker-institute-of-nuclear-physics/ |title=The Budker Institute of Nuclear Physics |publisher=English Russia}}&lt;/ref&gt;

* [[File:View inside detector at the CMS cavern LHC CERN.jpg|thumb|[[ڪامپيڪٽ ميون سولينائڊ|CMS]] سڃاڻپ ڪندڙ، LHC]] [[سرن]] (CERN)، جيڪو [[فرانس]] ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] جي سرحد تي [[جنيوا]] ويجهو واقع آهي۔ ان جو مکيه منصوبو [[لارج هيڊرون ڪولائيڊر]] (LHC) آهي، جنهن 10 سيپٽمبر 2008ع تي پهريون شعاع گردش ۾ آندو ۽ هاڻي اهو دنيا جو سڀ کان وڌيڪ توانائي وارو پروٽان ڪولائيڊر آهي. بعد ۾ اهو سيسي جا آئن پاڻ ۾ ٽڪرائڻ سبب سڀ کان وڌيڪ توانائي وارو هيوي آئن ڪولائيڊر پڻ بڻيو. اڳين سهولتن ۾ [[لارج اليڪٽران-پوزيٽران ڪولائيڊر]] (LEP) ۽ [[سپر پروٽان سنڪروٽرون]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://info.cern.ch/ |title=Welcome to |publisher=Info.cern.ch}}&lt;/ref&gt;

* [[DESY]] (ڊيوئچس اليڪٽرون-سنڪروٽرون) ([[هيمبرگ]]، [[جرمني]])۔ ان جي مکيه سهولت [[هيڊرون اليڪٽرون رنگ آنلاگي]] (HERA) هئي، جيڪا اليڪٽرانن ۽ پوزيٽرانن کي پروٽانن سان ٽڪرائيندي هئي. هاڻي ان جو مرڪز [[PETRA III]]، [[FLASH]] ۽ [[يورپي XFEL]] ذريعي [[سنڪروٽرون تابڪاري]] جي پيداوار تي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.desy.de/index_eng.html |title=Germany's largest accelerator centre}}&lt;/ref&gt;

* [[فيرمي نيشنل ايڪسيليٽر ليبارٽري]] (فيرميليب) ([[بٽاويا، ايلينائيس]]، [[آمريڪا]])۔ 2011ع تائين ان جي مکيه سهولت [[ٽيواٽرون]] هئي، جيڪا پروٽانن ۽ ضد پروٽانن کي ٽڪرائيندي هئي ۽ [[لارج هيڊرون ڪولائيڊر]] جي شروعات تائين دنيا جي سڀ کان وڌيڪ توانائي واري ذرڙن جي ڪولائيڊر هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fnal.gov/ |title=Fermilab |publisher=Fnal.gov}}&lt;/ref&gt;

* [[انسٽيٽيوٽ آف هاءِ انرجي فزڪس]] (IHEP) ([[بيجنگ]]، [[چين]])۔ هي ادارو چين جي ڪيترين ئي اهم ذرڙن واريون سهولتون هلائي ٿو، جن ۾ [[بيجنگ اليڪٽران-پوزيٽران ڪولائيڊر II]] (BEPC II)، [[بيجنگ اسپيڪٽروميٽر]] (BES)، [[بيجنگ سنڪروٽرون ريڊيئيشن فيسيلٽي]] (BSRF)، [[يانگباجين ڪاسمڪ ري آبزرويٽري]]، [[دايا بي ريئڪٽر نيوٽرينو تجربي]]، [[چائنا اسپاليشن نيوٽران سورس]]، [[هارڊ ايڪس-ري ماڊيوليشن ٽيليسڪوپ]] (HXMT)، ADS ۽ [[جيانگمين انڊرگرائونڊ نيوٽرينو آبزرويٽري]] (JUNO) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://english.ihep.cas.cn/au/ |title=IHEP Home}}&lt;/ref&gt;

* [[KEK]] ([[تسوڪوبا]]، [[جاپان]])۔ هتي ڪيترائي اهم تجربا ٿين ٿا، جهڙوڪ [[K2K تجربو]]، [[T2K تجربو]]، جيڪو [[نيوٽرينو اوسيليشن]] بابت آهي، ۽ [[Belle II experiment|بيل II]]، جيڪو [[CP ڀڃڪڙي]] جو مطالعو ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://legacy.kek.jp/intra-e/index.html |title=KEK}}&lt;/ref&gt;

* [[SLAC نيشنل ايڪسيليٽر ليبارٽري]] ([[مينلو پارڪ، ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا]])۔ ان جو ٻه ميل ڊگهو سڌي ليڪ وارو ذرڙن جو ايڪسيليٽر 1962ع ۾ ڪم ڪرڻ لڳو ۽ 2008ع تائين ڪيترن ئي اليڪٽران ۽ پوزيٽران ٽڪراءَ وارن تجربن جو بنياد رهيو. هاڻي اهو [[لينڪ ڪوهيرنٽ لائيٽ سورس]] ايڪس-ري ليزر ۽ جديد ايڪسيليٽر تحقيق لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته SLAC جا سائنسدان دنيا جي مختلف هنڌن تي [[ذرڙن جا سڃاڻپ ڪندڙ]] تيار ڪرڻ ۾ پڻ حصو وٺن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=SLAC National Accelerator Laboratory Home Page|url=http://www6.slac.stanford.edu/}}&lt;/ref&gt;

== نظريو ==

== عملي ايپليڪيشنون ==

== مستقبل ==

== پڻ ڏسو ==

==حوالا==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
[[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]]
[[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]]</text>
      <sha1>0ucsmktxzoxdxvru17f3z7fyjzbny0k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390034</id>
      <parentid>390033</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T01:38:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47018" sha1="06f6uhrw4cu8izendzvdzpnfow08603" xml:space="preserve">[[File:Quark_structure_proton.svg|thumb|A [[proton]] consists of two up quarks and one down quark, linked together by [[gluon]]s. The quarks' color charge are also visible.]]
'''پارٽيڪل فزڪس''' (&lt;small&gt;Partical Physics&lt;/small&gt;) يا هاءِ انرجي فزڪس [[ابتدائي ذرڙو|بنيادي ذرڙن]] ۽ [[قوت (فزڪس)|قوتن]] جو مطالعو آهي جيڪي [[مادو]] ۽ [[تابڪاريت|تابڪاري]] کي ٺاهيندا آهن. هي ميدان [[پروٽان]] ۽ [[نيوٽران]] جي پيماني تائين ابتدائي ذرڙن جي ميلاپ جو پڻ مطالعو ڪري ٿو. جڏهن ته پروٽان ۽ نيوٽران جي ميلاپ جي مطالعي کي [[نيوڪليئر فزڪس]] چيو ويندو آهي.

ڪائنات ۾ بنيادي ذرڙن کي معياري ماڊل ۾ فرميون (ماديءَ جا ذرڙا) ۽ بوسون (قوت کڻندڙ ذرڙا) جي طور تي درجه بندي ڪيو ويو آهي. فرميون (&lt;small&gt;Fermions&lt;/small&gt;) جون ٽي نسلون آهن. جيتوڻيڪ عام مادو صرف پهرين فرميون نسل مان ٺاهيو ويندو آهي. پهرين نسل ۾ مٿيان ۽ هيٺيان ڪوارڪس (&lt;small&gt;Quarks&lt;/small&gt;) شامل آهن جيڪي پروٽان ۽ نيوٽران ۽ اليڪٽران ۽ اليڪٽران-نيوٽرين ٺاهيندا آهن. ٽي بنيادي تعامل جيڪا بوسون (&lt;small&gt;Bosons&lt;/small&gt;) جي وچ ۾ سڃاتل آهن، اها [[برقناطيسيت|برقناطيست]]، ڪمزور تعامل ۽ مضبوط تعامل (&lt;small&gt;interactions&lt;/small&gt;) آهن. 

ڪوارڪس هيڊرون (&lt;small&gt;Hedrons&lt;/small&gt;) ٺاهيندا آهن، پر پاڻ تي موجود نه ٿي سگهن ٿا. هيڊرون جيڪي ڪوارڪس جي هڪ عجيب تعداد تي مشتمل آهن انهن کي بيريون (Bryons) سڏيو ويندو آهي ۽ جيڪي هڪ برابر نمبر تي مشتمل آهن انهن کي ميسون (Mesons) سڏيو ويندو آهي. ٻہ بيريون (پروٽان ۽ نيوٽران) عام مادي جي گھڻي ڀاڱي ماس تي مشتمل آهن. ميسون غير مستحڪم آهن ۽ سڀ کان وڌيڪ عرصي تائين رهندڙ صرف چند سو حصي مائڪرو سيڪنڊ تائين رهن ٿا. اهي ڪوارڪس مان ٺهيل ذرڙن جي وچ ۾ ٽڪراءَ کان پوءِ ٿين ٿا، جهڙوڪ تيز رفتار پروٽان ۽ ڪائناتي شعاعن (cosmic rays) ۾ نيوٽران. ميسون سائڪلوٽران (cyclotrone) يا ٻين ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ پڻ پيدا ٿين ٿا. 

ذرات ۾ ساڳئي [[ايٽمي مايو|ماس]] سان لاڳاپيل اينٽي پارٽيڪل هوندا آهن پر مخالف برقي چارجز سان. مثال طور. [[برقيو|اليڪٽران]] جو اينٽي پارٽيڪل [[پوزيٽران]] آهي. اليڪٽران ۾ هڪ منفي برقي چارج هوندو آهي. پوزيٽران ۾ هڪ مثبت چارج هوندو آهي. اهي اينٽي پارٽيڪل نظرياتي طور تي مادي جي هڪ ساڳئي شڪل ٺاهي سگهن ٿا جنهن کي اينٽي ميٽر (antimatter) سڏيو ويندو آهي. ڪجهه ذرڙا (جهڙوڪ [[فوٽان|فوٽون]]) انهن جا پنهنجا اينٽي پارٽيڪل آهن. 

اهي ابتدائي ذرڙا ڪوانٽم فيلڊز جا جوش آهن جيڪي انهن جي رابطي کي پڻ منظم ڪن ٿا. انهن بنيادي ذرڙن ۽ فيلڊز کي بيان ڪرڻ وارو غالب نظريو، انهن جي حرڪيات سان گڏ، معياري ماڊل سڏيو ويندو آهي. موجوده پارٽيڪل فزڪس جي نظريي سان [[ڪشش ثقل]] جو ميلاپ حل نه ٿيو آهي؛ ڪيترن ئي نظرين هن مسئلي کي حل ڪيو آهي، جهڙوڪ لوپ ڪوانٽم گريوٽي، اسٽرنگ ٿيوري ۽ سپر سميٽري ٿيوري. 

تجرباتي پارٽيڪل فزڪس انهن ذرڙن جي [[تابڪاريت]] ۾ ۽ لارج هيڊرون ڪولائيڊر جهڙن پارٽيڪل ايڪسيليٽرز ۾ مطالعو آهي. نظرياتي پارٽيڪل فزڪس [[ڪاسمولوجي]] ۽ ڪوانٽم ٿيوري جي حوالي سان هن ذرڙن جو مطالعو آهي. ٻيا ويجهي سان لاڳاپيل کي هگس بوسون کي تجربن پاران تصديق ٿيڻ کان اڳ نظرياتي طور تي پوسٽ ڪيو ويو هو.

== تاريخ ==
{{main|ذيلي جوهري طبعيات جي تاريخ}}

[[فائل:Rutherford_Scattering.svg|alt=ڏسو ڪيپشن|thumb|[[گائگر-مارسڊن تجربا]] ڏيکاريو ته جڏهن الفا ذرڙا سون جي ورق سان ٽڪرايا ته انهن مان ٿوري تعداد ۾ ذرڙا تمام گهڻو ڦري ويا.]]

اهو خيال ته سمورو [[مادو]] بنيادي طور [[ابتدائي ذرڙو|ابتدائي ذرڙن]] مان ٺهيل آهي، گهٽ ۾ گهٽ ڇهين صدي قبل مسيح کان موجود رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fundamentals of Physics and Nuclear Physics |url=http://novelresearchinstitute.org/library/PhysNuclphys196p.pdf |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002214053/http://novelresearchinstitute.org/library/PhysNuclphys196p.pdf |archive-date=2 October 2012 |access-date=21 July 2012}}&lt;/ref&gt; اوڻيهين صديءَ ۾ [[جان ڊالٽن]]، [[اسٽوئڪيوميٽري]] بابت پنهنجي ڪم وسيلي، اهو نتيجو ڪڍيو ته فطرت جو هر عنصر هڪ ئي منفرد قسم جي ذرڙي مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;MARK I. GROSSMAN&quot;&gt;{{cite journal |title=John Dalton and the London Atomists |year=2014 |pmc=4213434 |last1=Grossman |first1=M. I. |journal=Notes and Records of the Royal Society of London |volume=68 |issue=4 |pages=339–356 |doi=10.1098/rsnr.2014.0025 }}&lt;/ref&gt; يوناني لفظ ''[[wikt:ἄτομος|atomos]]'' (&quot;ناقابلِ تقسيم&quot;) مان نڪتل لفظ ''[[ائٽم]]'' ان وقت کان ڪنهن [[ڪيميائي عنصر]] جي سڀ کان ننڍي ذرڙي لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، پر پوءِ طبعيات جي ماهرن معلوم ڪيو ته ائٽم فطرت جا بنيادي ذرڙا نه آهن، بلڪه اهي پاڻ وڌيڪ ننڍن ذرڙن، جهڙوڪ [[اليڪٽران]]، مان ٺهيل آهن. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ايٽمي طبعيات]] ۽ [[ڪوانٽم طبعيات]] ۾ ٿيل تحقيقن 1939ع ۾ [[ليز ميٽنر]] (جيڪا [[اوٽو هان]] جي تجربن تي ٻڌل هئي) پاران [[ايٽمي ٽڪراءُ]] ۽ ساڳئي سال [[هانس بيته]] پاران [[ايٽمي ميلاپ]] جي ثابتي فراهم ڪئي؛ انهن ٻنهي دريافتن مان پوءِ [[ايٽمي هٿيار]]ن جي ترقيءَ جو رستو هموار ٿيو. 1947ع ۾ بيته جي [[ليمب شفٽ]] بابت ڪيل حساب کي &quot;ذرڙن جي طبعيات جي جديد دور جو آغاز&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Brown |first1=Gerald Edward |url=https://archive.org/details/hansbethehisphys0000unse/page/161 |title=Hans Bethe and His Physics |last2=Lee |first2=Chang-Hwan |date=2006 |publisher=World Scientific Publishing |isbn=978-981-256-609-6 |location=Singapore |page=161}}&lt;/ref&gt;

1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪن دوران، وڌيڪ توانائي رکندڙ ذرڙن جي شعاعن جي ٽڪرن مان حيرت انگيز قسم جا ڪيترائي نوان ذرڙا دريافت ٿيا. انهن کي غير رسمي طور [[ذرڙن جو چڙيا گهر|''ذرڙن جو چڙيا گهر'']] چيو ويندو هو. [[جيمس ڪرونن]] ۽ [[ويل فچ]] پاران [[سي پي ڀڃڪڙي]] جهڙين اهم دريافتن [[بيريون اڻبرابري|مادي ۽ ضدمادي جي اڻبرابري]] بابت نوان سوال پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-03-01 |title=Antimatter |url=https://home.cern/science/physics/antimatter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180911042958/https://home.cern/topics/antimatter |archive-date=11 September 2018 |access-date=12 March 2021}}&lt;/ref&gt; 1970ع واري ڏهاڪي ۾ معياري نموني (Standard Model) جي تشڪيل کان پوءِ، طبعيات جي ماهرن ذرڙن جي هن وڏي تعداد جي اصليت کي واضح ڪيو. انهن ڏيکاريو ته هي گهڻا ذرڙا اصل ۾ نسبتاً ٿورڙن وڌيڪ بنيادي ذرڙن جا ميلاپ آهن، ۽ انهن کي [[ڪوانٽم ميدان جو نظريو|ڪوانٽم ميدان جي نظرين]] جي دائري ۾ بيان ڪيو ويو. هن نئين درجي بندي سان جديد ذرڙن واري طبعيات جي شروعات ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Weinberg |first1=Steven |title=The quantum theory of fields |date=1995–2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-67053-1 |location=Cambridge}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Jaeger |first=Gregg |date=2021 |title=The Elementary Particles of Quantum Fields |journal=Entropy |volume=23 |issue=11 |page=1416 |bibcode=2021Entrp..23.1416J |doi=10.3390/e23111416 |pmc=8623095 |pmid=34828114 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== معياري نمونو ==
{{Main|معياري نمونو}}

ابتدائي ذرڙن جي درجي بندي بابت موجوده سمجھاڻي [[معياري نمونو|معياري نموني]] ذريعي بيان ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي 1970ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[ڪوارڪ]]ن جي وجود جي [[تجرباتي تصديق]] کان پوءِ وڏي پيماني تي قبوليت ملي. هي نمونو [[بنيادي قوت|بنيادي قوتن]] مان [[مضبوط تعامل|مضبوط]]، [[ضعيف تعامل|ضعيف]] ۽ [[برقي مقناطيسيت|برقي مقناطيسي]] تعاملن کي وچولي [[گيج بوسون]]ن جي ذريعي بيان ڪري ٿو. گيج بوسونن ۾ اٺ [[گلوآن]]، [[ڊبليو ۽ زي بوسون|{{SubatomicParticle|W boson-}}، {{SubatomicParticle|W boson+}} ۽ {{SubatomicParticle|Z boson}} بوسون]]، ۽ [[فوٽون]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Baker p 120&quot;&gt;{{cite book |last=Baker |first=Joanne |title=50 quantum physics ideas you really need to know |date=2013 |isbn=978-1-78087-911-6 |publication-place=London |pages=120–123 |oclc=857653602}}&lt;/ref&gt;

معياري نموني ۾ 24 [[بنيادي ذرڙو|بنيادي]] [[فرميون]] (12 ذرڙا ۽ انهن جا لاڳاپيل ضد ذرڙا) پڻ شامل آهن، جيڪي سموري [[مادو|مادي]] جا بنيادي جزا آهن.&lt;ref name=&quot;pdg&quot;&gt;{{cite journal |last=Nakamura |first=K. |date=1 July 2010 |title=Review of Particle Physics |journal=Journal of Physics G: Nuclear and Particle Physics |volume=37 |issue=7A |pages=1–708 |bibcode=2010JPhG...37g5021N |doi=10.1088/0954-3899/37/7A/075021 |pmid=10020536 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=10481/34593}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، معياري نموني [[بوسون]] جي هڪ قسم، [[هگز بوسون]]، جي وجود جي پڻ اڳڪٿي ڪئي هئي. 4 جولاءِ 2012ع تي، [[سرن]] ۾ [[لارج هيڊرون ڪولائيڊر]] تي ڪم ڪندڙ طبعيات جي ماهرن اعلان ڪيو ته هنن هڪ اهڙو نئون ذرڙو دريافت ڪيو آهي، جنهن جو رويو [[هگز بوسون]] بابت اڳڪٿين سان مطابقت رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Mann |first=Adam |date=28 March 2013 |title=Newly Discovered Particle Appears to Be Long-Awaited Higgs Boson |url=https://www.wired.com/wiredscience/2012/07/higgs-boson-discovery/ |url-status=live |journal=Wired Science |archive-url=https://web.archive.org/web/20140211212906/http://www.wired.com/wiredscience/2012/07/higgs-boson-discovery/ |archive-date=11 February 2014 |access-date=6 February 2014}}&lt;/ref&gt;

موجوده صورت ۾ معياري نموني ۾ 61 ابتدائي ذرڙا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;braibant&quot;&gt;{{cite book |last1=Braibant |first1=S. |url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&amp;q=61+fundamental+particles&amp;pg=PA314 |title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics |last2=Giacomelli |first2=G. |last3=Spurio |first3=M. |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |year=2009 |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=313–314 |access-date=19 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415025723/https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&amp;q=61+fundamental+particles&amp;pg=PA314 |archive-date=15 April 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اهي ابتدائي ذرڙا پاڻ ۾ ملي مرڪب ذرڙا ٺاهي سگهن ٿا، جنهن سان 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ دريافت ٿيل سوين ٻين قسمن جي ذرڙن جي وضاحت ٿئي ٿي. اڄ تائين ڪيل تقريباً سڀني [[تجربو|تجرباتي]] جاچن سان معياري نموني جي موافقت ملي آهي. تنهن هوندي به، گهڻا ذرڙن جا طبعياتدان سمجهن ٿا ته هي فطرت جي مڪمل وضاحت نه آهي، ۽ ان کان وڌيڪ بنيادي نظريي جي دريافت اڃا ٿيڻ باقي آهي (ڏسو [[هر شيءِ جو نظريو]]). تازن سالن ۾ [[نيوٽرينو]] جي [[سڪون ماس]] بابت ماپن معياري نموني کان پهريون تجرباتي انحراف مهيا ڪيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ معياري نموني موجب نيوٽرينو وٽ ماس موجود نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Neutrinos in the Standard Model |url=https://t2k-experiment.org/neutrinos/in-the-standard-model |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191016010901/https://t2k-experiment.org/neutrinos/in-the-standard-model/ |archive-date=16 October 2019 |access-date=15 October 2019 |publisher=The T2K Collaboration}}&lt;/ref&gt;

== ذيلي جوهري ذرڙا ==

جديد ذرڙن واري طبعيات جي تحقيق [[ذيلي جوهري ذرڙو|ذيلي جوهري ذرڙن]] تي مرڪوز آهي، جن ۾ ائٽمي جزا، جهڙوڪ [[اليڪٽران]]، [[پروٽان]] ۽ [[نيوٽران]] شامل آهن. پروٽان ۽ نيوٽران مرڪب ذرڙا آهن، جن کي [[بيريون]] چيو وڃي ٿو، ۽ اهي [[ڪوارڪ]]ن مان ٺهيل هوندا آهن. اهڙا ذرڙا [[تابڪاري ٽٽڻ]] ۽ [[ڇڙواڳي]] جي عملن ذريعي پيدا ٿيندا آهن؛ انهن ۾ [[فوٽون]]، [[نيوٽرينو]]، [[ميون]] ۽ ڪيترائي [[عجيب ذرڙو|عجيب ذرڙا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Terranova |first1=Francesco |title=A Modern Primer in Particle and Nuclear Physics. |date=2021 |publisher=Oxford Univ. Press |isbn=978-0-19-284524-5}}&lt;/ref&gt; اڄ تائين ڏٺل سڀ ذرڙا ۽ انهن جا تعامل لڳ ڀڳ مڪمل طور [[معياري نمونو|معياري نموني]] سان بيان ڪري سگهجن ٿا.&lt;ref name=&quot;Baker p 120&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin-left:1em; background:#FFF;&quot;
|+ ابتدائي ذرڙا
|-
!
! scope=&quot;col&quot; | [[نسل (ذرڙن واري طبعيات)|قسم]]
! scope=&quot;col&quot; | [[نسل (ذرڙن واري طبعيات)|نسل]]
! scope=&quot;col&quot; | [[ضد ذرڙو]]
! scope=&quot;col&quot; | [[رنگي چارج|رنگ]]
! scope=&quot;col&quot; | ڪل
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#DAF;&quot; | [[ڪوارڪ]]َ
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| 2
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| 3
| align=&quot;center&quot;| جوڙو
| align=&quot;center&quot;| 3
| align=&quot;center&quot;| 36
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#AF7;&quot; | [[ليپٽان]]َ
| align=&quot;center&quot;| جوڙو
| align=&quot;center&quot;| ڪونهي
| align=&quot;center&quot;| 12
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#F97;&quot; | [[گلوآن]]َ
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;| 1
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;| ڪونهي
| align=&quot;center&quot;| پاڻ
| align=&quot;center&quot;| [[گلوآن#اٺ رنگي حالتون|8]]
| align=&quot;center&quot;| 8
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#F97;&quot; | [[فوٽون]]
| align=&quot;center&quot;| پاڻ
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;4&quot;| ڪونهي
| align=&quot;center&quot;| 1
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#F97;&quot; | [[ڊبليو ۽ زي بوسون|زي بوسون]]
| align=&quot;center&quot;| پاڻ
| align=&quot;center&quot;| 1
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#F97;&quot; | [[ڊبليو ۽ زي بوسون|ڊبليو بوسون]]
| align=&quot;center&quot;| جوڙو
| align=&quot;center&quot;| 2
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#FE7;&quot; | [[هگز بوسون|هگز]]
| align=&quot;center&quot;| پاڻ
| align=&quot;center&quot;| 1
|-
! colspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot; ! scope=&quot;col&quot; | ڄاتل ابتدائي ذرڙن جو ڪل انگ:
| align=&quot;center&quot;|'''61'''
|}

ذرڙن جي حرڪت پڻ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] جي تابع هوندي آهي؛ اهي [[لهر-ذرڙو ٻٽوپڻو]] ڏيکاريندا آهن، يعني ڪجهه تجرباتي حالتن ۾ ذرڙن جهڙو رويو ۽ ٻين حالتن ۾ [[لهر]]ن جهڙو رويو ظاهر ڪندا آهن. وڌيڪ فني اصطلاحن ۾، انهن کي [[هلبرٽ جاءِ]] ۾ [[ڪوانٽم حالت]] جي ویڪٽرن سان بيان ڪيو ويندو آهي، جيڪو [[ڪوانٽم ميدان جو نظريو]] ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ذرڙن جي طبعياتدانن جي روايت موجب، اصطلاح ''[[ابتدائي ذرڙو|ابتدائي ذرڙا]]'' انهن ذرڙن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي موجوده سمجھاڻي موجب ناقابل تقسيم سمجهيا وڃن ٿا ۽ ٻين ذرڙن مان ٺهيل نه آهن.&lt;ref name=&quot;braibant&quot;/&gt;

=== ڪوارڪ ۽ ليپٽان ===
{{Main|ڪوارڪ|ليپٽان}}

[[File:Beta_Negative_Decay.svg|thumb|[[فيئنمن خاڪو]]، جنهن ۾ [[بيٽا ٽٽڻ|بيٽا− ٽٽڻ]] ڏيکاريل آهي، جتي نيوٽران (n, udd) پروٽان (p, udu) ۾ تبديل ٿئي ٿو. &quot;u&quot; ۽ &quot;d&quot; [[اپ ڪوارڪ|اپ]] ۽ [[ڊائون ڪوارڪ|ڊائون ڪوارڪ]] آهن، &quot;e−&quot; [[اليڪٽران]] آهي، ۽ &quot;ν̅&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt;&quot; [[اليڪٽران ضد نيوٽرينو]] آهي.]]

عام [[مادو]] پهرين [[نسل (ذرڙن واري طبعيات)|نسل]] جي ڪوارڪن ([[اپ ڪوارڪ|اپ]]، [[ڊائون ڪوارڪ|ڊائون]]) ۽ ليپٽانن ([[اليڪٽران]]، [[اليڪٽران نيوٽرينو]]) مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Povh02&quot;&gt;{{cite book |author=Povh |first1=B. |title=Particles and Nuclei: An Introduction to the Physical Concepts |last2=Rith |first2=K. |last3=Scholz |first3=C. |last4=Zetsche |first4=F. |last5=Lavelle |first5=M. |date=2004 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-20168-7 |edition=4th |chapter=Part I: Analysis: The building blocks of matter |quote=Ordinary matter is composed entirely of first-generation particles, namely the u and d quarks, plus the electron and its neutrino. |access-date=28 July 2022 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=rJe4k8tkq7sC&amp;q=povh+%22building+blocks+of+matter%22&amp;pg=PA9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422024501/https://books.google.com/books?id=rJe4k8tkq7sC&amp;q=povh+%22building+blocks+of+matter%22&amp;pg=PA9 |archive-date=22 April 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; گڏيل طور ڪوارڪ ۽ ليپٽان [[فرميون]] سڏجن ٿا. انهن وٽ [[ڪوانٽم اسپن]] اڌ-عددن وارو هوندو آهي (−1/2، 1/2، 3/2 وغيره) ۽ اهي [[پائولي اخراج اصول]] جي پيروي ڪندا آهن، جنهن موجب ٻه ذرڙا ساڳي [[ڪوانٽم حالت]] ۾ نٿا رهي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Peacock |first=K. A. |url=https://archive.org/details/quantumrevolutio00peac |title=The Quantum Revolution |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2008 |isbn=978-0-313-33448-1 |page=[https://archive.org/details/quantumrevolutio00peac/page/n143 125] |url-access=limited}}&lt;/ref&gt;

ڪوارڪن وٽ ڀاڱيدار [[ابتدائي چارج|ابتدائي برقي چارج]] (−1/3 يا 2/3) هوندي آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |author=Quigg |first=C. |title=The New Physics for the Twenty-First Century |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2006 |isbn=978-0-521-81600-7 |editor=G. Fraser |page=91 |chapter=Particles and the Standard Model}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ليپٽانن وٽ پورو عدد برقي چارج (0 يا −1) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Serway |first1=Raymond A. |url=https://books.google.com/books?id=ecYWAAAAQBAJ |title=Physics for Scientists and Engineers, Volume 2 |last2=Jewett |first2=John W. |date=2013-01-01 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-62958-2 |language=en}}&lt;/ref&gt; ڪوارڪن وٽ [[رنگي چارج]] پڻ هوندي آهي، جنهن کي رواجاً ڳاڙهو، سائو ۽ نيرو چيو ويندو آهي، پر ان جو حقيقي روشنيءَ جي [[رنگ]] سان ڪو تعلق نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;R. Nave&quot;&gt;{{cite web |author=Nave |first=R. |title=The Color Force |url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/forces/color.html#c2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007142048/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/Forces/color.html#c2 |archive-date=7 October 2018 |access-date=2009-04-26 |work=[[HyperPhysics]] |publisher=[[Georgia State University]], Department of Physics and Astronomy}}&lt;/ref&gt; ڪوارڪن جي وچ ۾ تعامل توانائي محفوظ ڪري ٿو، جيڪا ڪوارڪن کي ڪافي پري ڪرڻ تي ٻين ذرڙن ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي؛ ان ڪري ڪوارڪ آزاد نموني مشاهدي ۾ نٿا اچي سگهن. هن عمل کي [[رنگي قيد]] چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;R. Nave&quot;/&gt;

ڪوارڪن جون ٽي ڄاتل نسلون آهن: اپ ۽ ڊائون، [[اسٽرينج ڪوارڪ|اسٽرينج]] ۽ [[چارم ڪوارڪ|چارم]]، [[ٽاپ ڪوارڪ|ٽاپ]] ۽ [[باٽم ڪوارڪ|باٽم]]. ليپٽانن جون پڻ ٽي نسلون آهن: اليڪٽران ۽ ان جو نيوٽرينو، [[ميون]] ۽ [[ميون نيوٽرينو|ان جو نيوٽرينو]]، [[ٽائو (ذرڙو)|ٽائو]] ۽ [[ٽائو نيوٽرينو|ان جو نيوٽرينو]]. مضبوط اڻسڌي ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته فرميونن جي چوٿين نسل موجود نه آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Decamp |first=D. |year=1989 |title=Determination of the number of light neutrino species |url=https://cds.cern.ch/record/201511 |journal=[[Physics Letters B]] |volume=231 |issue=4 |pages=519–529 |bibcode=1989PhLB..231..519D |doi=10.1016/0370-2693(89)90704-1 |hdl-access=free |hdl=11384/1735}}&lt;/ref&gt;

=== بوسون ===
{{Main|بوسون}}

بوسون بنيادي تعاملن جا [[قوت کڻندڙ|وچولا يا کڻندڙ]] آهن، جهڙوڪ [[برقي مقناطيسيت]]، [[ضعيف تعامل]] ۽ [[مضبوط تعامل]].&lt;ref name=&quot;DarkMatter&quot;&gt;{{cite book |author=Carroll, Sean |author-link = Sean M. Carroll | title=Guidebook |publisher=The Teaching Company |year=2007 |isbn=978-1-59803-350-2 |series=Dark Matter, Dark Energy: The dark side of the universe |at=Part&amp;nbsp;2, p.&amp;nbsp;43 |quote=...&amp;nbsp;boson: A force-carrying particle, as opposed to a matter particle (fermion). Bosons can be piled on top of each other without limit. Examples are photons, gluons, gravitons, weak bosons, and the Higgs boson. The spin of a boson is always an integer: 0, 1, 2, and so on&amp;nbsp;...}}&lt;/ref&gt; برقي مقناطيسيت جو وچولو [[فوٽون]] آهي، جيڪو [[روشني]] جو [[ڪوانٽم]] آهي.&lt;ref&gt;&quot;Role as gauge boson and polarization&quot; §5.1 in {{cite book |last1=Aitchison |first1=I. J. R. |url={{google books |plainurl=y |id=ZJ-ZY8NW9TIC}} |title=Gauge Theories in Particle Physics |last2=Hey |first2=A. J. G. |publisher=[[IOP Publishing]] |year=1993 |isbn=978-0-85274-328-7}}&lt;/ref&gt;{{rp|29–30}} ضعيف تعامل جا وچولا [[ڊبليو ۽ زي بوسون]] آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Peter |last=Watkins |url=https://books.google.com/books?id=J808AAAAIAAJ&amp;pg=PA70 |title=Story of the W and Z |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=1986 |isbn=978-0-521-31875-4 |location=Cambridge |page=70 |access-date=28 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114055111/http://books.google.co.uk/books?id=J808AAAAIAAJ&amp;pg=PA70 |archive-date=14 November 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; مضبوط تعامل جو وچولو [[گلوآن]] آهي، جيڪو ڪوارڪن کي پاڻ ۾ ڳنڍي مرڪب ذرڙا ٺاهي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;HyperPhysics&quot;&gt;{{cite web |author=Nave |first=C. R. |title=The Color Force |url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/forces/color.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007142048/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/Forces/color.html |archive-date=7 October 2018 |access-date=2012-04-02 |work=[[HyperPhysics]] |publisher=[[Georgia State University]], Department of Physics}}&lt;/ref&gt; مٿي بيان ڪيل رنگي قيد سبب، گلوآن آزاد نموني مشاهدي ۾ نٿا اچن.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite journal |last=Debrescu |first=B. A. |year=2005 |title=Massless Gauge Bosons Other Than The Photon |journal=[[Physical Review Letters]] |volume=94 |issue=15 |article-number=151802 |arxiv=hep-ph/0411004 |bibcode=2005PhRvL..94o1802D |doi=10.1103/PhysRevLett.94.151802 |pmid=15904133 |s2cid=7123874}}&lt;/ref&gt; [[هگز بوسون]] [[هگز ميڪانيزم]] ذريعي ڊبليو ۽ زي بوسونن کي ماس ڏئي ٿو،&lt;ref name=&quot;PDG&quot;&gt;{{cite web |author1=Bernardi, G. |author2=Carena, M. |author3=Junk, T. |year=2007 |title=Higgs bosons: Theory and searches |url=http://pdg.lbl.gov/2008/reviews/higgs_s055.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003190309/http://pdg.lbl.gov/2008/reviews/higgs_s055.pdf |archive-date=3 October 2018 |access-date=28 July 2022 |series=Review: Hypothetical particles and Concepts |publisher=Particle Data Group}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته گلوآن ۽ فوٽون کي [[بي ماس ذرڙو|بي ماس]] سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; سڀ بوسون صحيح عدد واري ڪوانٽم اسپن (0 ۽ 1) رکن ٿا ۽ ساڳي [[ڪوانٽم حالت]] اختيار ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;DarkMatter&quot; /&gt;

=== ضد ذرڙا ۽ رنگي چارج ===
{{Main|ضد ذرڙو|رنگي چارج}}

مٿي ذڪر ڪيل اڪثر ذرڙن جا لاڳاپيل [[ضد ذرڙو|ضد ذرڙا]] هوندا آهن، جيڪي [[ضد مادو]] ٺاهيندا آهن. عام ذرڙن وٽ مثبت [[ليپٽان عدد]] يا [[بيريون عدد]] هوندو آهي، جڏهن ته ضد ذرڙن وٽ اهي عدد منفي هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Tsan |first=Ung Chan |date=2013 |title=Mass, Matter, Materialization, Mattergenesis and Conservation of Charge |journal=International Journal of Modern Physics E |volume=22 |issue=5 |page=1350027 |bibcode=2013IJMPE..2250027T |doi=10.1142/S0218301313500274 |quote=Matter conservation means conservation of baryonic number ''A'' and leptonic number ''L'', ''A'' and ''L'' being algebraic numbers. Positive ''A'' and ''L'' are associated to matter particles, negative ''A'' and ''L'' are associated to antimatter particles. All known interactions do conserve matter.}}&lt;/ref&gt; لاڳاپيل ضد ذرڙن ۽ ذرڙن جون گهڻيون خاصيتون ساڳيون هونديون آهن، پر ڪجهه خاصيتون ابتڙ هونديون آهن؛ مثال طور اليڪٽران جو ضد ذرڙو، پوزيٽران، ابتڙ چارج رکي ٿو. ضد ذرڙي ۽ ذرڙي ۾ فرق ڪرڻ لاءِ نشان مٿان يا گڏ مثبت يا منفي علامت استعمال ڪئي ويندي آهي. مثال طور اليڪٽران ۽ پوزيٽران کي ترتيبوار e− ۽ e+ سان ظاهر ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;raith&quot;&gt;{{cite book |last1=Raith |first1=W. |title=Constituents of Matter: Atoms, Molecules, Nuclei and Particles |last2=Mulvey |first2=T. |publisher=[[CRC Press]] |year=2001 |isbn=978-0-8493-1202-1 |pages=777–781}}&lt;/ref&gt; جڏهن ذرڙي جو چارج 0 هجي، يعني ضد ذرڙي جي برابر، تڏهن ضد ذرڙي کي علامت مٿان ليڪ سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. مثال طور، اليڪٽران نيوٽرينو ν&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt; آهي، جڏهن ته ان جو ضد نيوٽرينو ν̅&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt; آهي. جڏهن ڪو ذرڙو ۽ ان جو ضد ذرڙو هڪ ٻئي سان تعامل ڪن ٿا، تڏهن اهي [[نابودي]] جو شڪار ٿي ٻين ذرڙن ۾ تبديل ٿي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Antimatter |url=http://www.lbl.gov/abc/Antimatter.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080823180515/http://www.lbl.gov/abc/Antimatter.html |archive-date=23 August 2008 |access-date=3 September 2008 |publisher=[[Lawrence Berkeley National Laboratory]]}}&lt;/ref&gt; ڪجهه ذرڙا، جهڙوڪ فوٽون يا گلوآن، ضد ذرڙا نٿا رکن.{{Citation needed|date=July 2022}}

ڪوارڪن ۽ گلوآنن وٽ اضافي طور رنگي چارجون هونديون آهن، جيڪي مضبوط تعامل تي اثرانداز ٿين ٿيون. ڪوارڪن جون رنگي چارجون ڳاڙهي، سائي ۽ نيري سڏجن ٿيون، جيتوڻيڪ ذرڙي جو حقيقي جسماني رنگ نه هوندو آهي؛ ضد ڪوارڪن ۾ اهي ضد ڳاڙهي، ضد سائي ۽ ضد نيري سڏجن ٿيون.&lt;ref name=&quot;R. Nave&quot;/&gt; گلوآن وٽ [[گلوآن|اٺ رنگي چارجون]] ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ڪوارڪن جي تعاملن جو نتيجو آهن، جن سان مرڪب ذرڙا ٺهن ٿا؛ هي گيج هم آهنگي [[ايس يو (3)]] سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;PeskinSchroeder&quot;&gt;Part III of {{cite book |last1=Peskin |first1=M. E. |url=https://archive.org/details/introductiontoqu0000pesk |title=An Introduction to Quantum Field Theory |last2=Schroeder |first2=D. V. |publisher=[[Addison–Wesley]] |year=1995 |isbn=978-0-201-50397-5 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

=== مرڪب ذرڙا ===
{{Main|مرڪب ذرڙو}}

[[File:Quark_structure_proton.svg|thumb|[[پروٽان]] ٻن اپ ڪوارڪن ۽ هڪ ڊائون ڪوارڪ مان ٺهيل هوندو آهي، جيڪي [[گلوآن]]ن سان ڳنڍيل هوندا آهن. ڪوارڪن جي رنگي چارج پڻ نظر اچي ٿي.]]

[[ائٽمي مرڪز]] ۾ موجود [[نيوٽران]] ۽ [[پروٽان]] [[بيريون]] آهن؛ نيوٽران ٻن ڊائون ڪوارڪن ۽ هڪ اپ ڪوارڪ مان ٺهيل هوندو آهي، جڏهن ته پروٽان ٻن اپ ڪوارڪن ۽ هڪ ڊائون ڪوارڪ مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Knowing2&quot;&gt;{{cite book |author=Munowitz |first=M. |title=Knowing |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2005 |isbn=0-19-516737-6 |page=35}}&lt;/ref&gt; بيريئون ٽن ڪوارڪن مان ٺهيل هوندو آهي، جڏهن ته [[ميزون]] ٻن ڪوارڪن، هڪ عام ۽ هڪ ضد ڪوارڪ، مان ٺهيل هوندو آهي. بيريئون ۽ ميزون گڏجي [[هيڊران]] سڏجن ٿا. هيڊرانن اندر موجود ڪوارڪ مضبوط تعامل جي تابع هوندا آهن، تنهنڪري انهن تي [[ڪوانٽم ڪروموڊائنامڪس]]، يعني رنگي چارجن جا قانون، لاڳو ٿيندا آهن. [[بند حالت|بند ٿيل]] ڪوارڪن جي رنگي چارج لازمي طور غير جانبدار، يا بنيادي رنگن جي ملاوٽ واري تشبيهه موجب &quot;اڇي&quot;، هئڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Schumm |first=B. A. |url=https://archive.org/details/deepdownthingsbr00schu/page/131 |title=Deep Down Things |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |year=2004 |isbn=978-0-8018-7971-5 |pages=[https://archive.org/details/deepdownthingsbr00schu/page/131 131–132]}}&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[عجيب هيڊران]] ٻين قسمن، ترتيبن يا ڪوارڪن جي مختلف انگن مان ٺهيل ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ [[ٽيٽراڪوارڪ]] ۽ [[پينٽاڪوارڪ]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Close |first=F. E. |year=1988 |title=Gluonic Hadrons |journal=Reports on Progress in Physics |volume=51 |pages=833–882 |bibcode=1988RPPh...51..833C |doi=10.1088/0034-4885/51/6/002 |number=6|s2cid=250819208 }}&lt;/ref&gt;

ائٽم پروٽانن، نيوٽرانن ۽ اليڪٽرانن مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Kofoed |first1=Melissa |last2=Miller |first2=Shawn |date=July 2024 |title=Introductory Chemistry |url=https://uen.pressbooks.pub/introductorychemistry/}}&lt;/ref&gt; عام ائٽم اندر موجود ذرڙن کي تبديل ڪري [[عجيب ائٽم]] ٺاهي سگهجن ٿا.&lt;ref&gt;§1.8, ''Constituents of Matter: Atoms, Molecules, Nuclei and Particles'', Ludwig Bergmann, Clemens Schaefer, and Wilhelm Raith, Berlin, Germany: Walter de Gruyter, 1997, {{ISBN|3-11-013990-1}}.&lt;/ref&gt; هڪ سادو مثال [[هائيڊروجن-4.1]] آهي، جنهن ۾ هڪ اليڪٽران کي ميون سان بدلائي ڇڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Fleming |first1=D. G. |last2=Arseneau |first2=D. J. |last3=Sukhorukov |first3=O. |last4=Brewer |first4=J. H. |last5=Mielke |first5=S. L. |last6=Schatz |first6=G. C. |last7=Garrett |first7=B. C. |last8=Peterson |first8=K. A. |last9=Truhlar |first9=D. G. |date=28 Jan 2011 |title=Kinetic Isotope Effects for the Reactions of Muonic Helium and Muonium with H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; |url=https://www.science.org/doi/abs/10.1126/science.1199421 |journal=Science |volume=331 |issue=6016 |pages=448–450 |doi=10.1126/science.1199421 |pmid=21273484 |bibcode=2011Sci...331..448F |s2cid=206530683|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== فرضي ذرڙا ===
[[گريويٽان]] هڪ فرضي ذرڙو آهي، جيڪو ثقلي تعامل جو وچولو ٿي سگهي ٿو، پر اهو اڃا دريافت نه ٿيو آهي ۽ نه ئي موجوده نظرين سان مڪمل طور هم آهنگ ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Sokal |first=A. |author-link=Alan Sokal |date=July 22, 1996 |title=Don't Pull the String Yet on Superstring Theory |work=[[The New York Times]] |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0DE7DB1639F931A15754C0A960958260 |url-status=live |access-date=March 26, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081207212917/https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0DE7DB1639F931A15754C0A960958260 |archive-date=7 December 2008}}&lt;/ref&gt; معياري نموني جون حدون دور ڪرڻ لاءِ ٻيا به ڪيترائي فرضي ذرڙا تجويز ڪيا ويا آهن. خاص طور، [[سپرسمٽري|سپرسمٽرڪ]] ذرڙا [[درجابندي مسئلو]] حل ڪرڻ لاءِ پيش ڪيا ويا آهن، [[ايڪسيون]] [[مضبوط سي پي مسئلو]] سان لاڳاپيل آهن، ۽ مختلف ٻيا ذرڙا [[اونداهو مادو]] ۽ [[اونداهي توانائي]] جي اصليت بيان ڪرڻ لاءِ تجويز ڪيا ويا آهن.

== تجرباتي تجربگاهون ==

[[File:02 Fermilab - Fermi National Accelerator Laboratory - American particle accelerator Fermilab near Chicago Illinois.jpg|thumb|فيرمي نيشنل ايڪسيليٽر ليبارٽري، آمريڪا]]

دنيا جون اهم [[ذرڙن جي طبعيات]] جون تجربگاهون هيٺيان آهن:

* [[بروڪهيون نيشنل ليبارٽري]] ([[لانگ آئيلينڊ]]، [[نيو يارڪ (رياست)|نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]])۔ ان جي مکيه سهولت [[ريليٽوِسٽڪ هيوي آئن ڪولائيڊر]] (RHIC) آهي، جيڪا سون جي آئنن جهڙن [[ريليٽوِسٽڪ نيوڪليئر ٽڪر]]ن ۽ قطبيت وارن پروٽانن کي پاڻ ۾ ٽڪرائي ٿي. اها دنيا جي پهرين هيوي آئن ڪولائيڊر ۽ قطبيت وارن پروٽانن جي واحد ڪولائيڊر آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Harrison|first1=M.|last2=Ludlam|first2=T.|last3=Ozaki|first3=S.|date=March 2003|title=RHIC project overview|url=https://zenodo.org/record/1259915|journal=Nuclear Instruments and Methods in Physics Research Section A: Accelerators, Spectrometers, Detectors and Associated Equipment|volume=499|issue=2–3|pages=235–244|doi=10.1016/S0168-9002(02)01937-X|bibcode=2003NIMPA.499..235H|access-date=16 September 2019|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415022754/https://zenodo.org/record/1259915|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Courant|first=Ernest D.|title=Accelerators, Colliders, and Snakes|date=December 2003|journal=Annual Review of Nuclear and Particle Science|volume=53|issue=1|pages=1–37|doi=10.1146/annurev.nucl.53.041002.110450|bibcode=2003ARNPS..53....1C}}&lt;/ref&gt;

* [[بڊڪر انسٽيٽيوٽ آف نيوڪليئر فزڪس]] ([[نووسيبرسڪ]]، [[روس]])۔ هن وقت ان جا مکيه منصوبا [[VEPP-2000]] ۽ [[VEPP-4]] [[ڪولائيڊر]] آهن، جڏهن ته اڳ ۾ VEP-1، VEPP-2 ۽ VEPP-2M جهڙيون سهولتون به ڪم ڪري چڪيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://vepp2k.inp.nsk.su/ |title=index |publisher=Vepp2k.inp.nsk.su |access-date=21 July 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://v4.inp.nsk.su/index.en.html |title=The VEPP-4 accelerating-storage complex |publisher=V4.inp.nsk.su |access-date=21 July 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.inp.nsk.su/activity/old/vepp2m/index.ru.shtml |title=VEPP-2M collider complex |language=ru |publisher=Inp.nsk.su}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://englishrussia.com/2012/01/21/the-budker-institute-of-nuclear-physics/ |title=The Budker Institute of Nuclear Physics |publisher=English Russia}}&lt;/ref&gt;

* [[File:View inside detector at the CMS cavern LHC CERN.jpg|thumb|[[ڪامپيڪٽ ميون سولينائڊ|CMS]] سڃاڻپ ڪندڙ، LHC]] [[سرن]] (CERN)، جيڪو [[فرانس]] ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] جي سرحد تي [[جنيوا]] ويجهو واقع آهي۔ ان جو مکيه منصوبو [[لارج هيڊرون ڪولائيڊر]] (LHC) آهي، جنهن 10 سيپٽمبر 2008ع تي پهريون شعاع گردش ۾ آندو ۽ هاڻي اهو دنيا جو سڀ کان وڌيڪ توانائي وارو پروٽان ڪولائيڊر آهي. بعد ۾ اهو سيسي جا آئن پاڻ ۾ ٽڪرائڻ سبب سڀ کان وڌيڪ توانائي وارو هيوي آئن ڪولائيڊر پڻ بڻيو. اڳين سهولتن ۾ [[لارج اليڪٽران-پوزيٽران ڪولائيڊر]] (LEP) ۽ [[سپر پروٽان سنڪروٽرون]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://info.cern.ch/ |title=Welcome to |publisher=Info.cern.ch}}&lt;/ref&gt;

* [[DESY]] (ڊيوئچس اليڪٽرون-سنڪروٽرون) ([[هيمبرگ]]، [[جرمني]])۔ ان جي مکيه سهولت [[هيڊرون اليڪٽرون رنگ آنلاگي]] (HERA) هئي، جيڪا اليڪٽرانن ۽ پوزيٽرانن کي پروٽانن سان ٽڪرائيندي هئي. هاڻي ان جو مرڪز [[PETRA III]]، [[FLASH]] ۽ [[يورپي XFEL]] ذريعي [[سنڪروٽرون تابڪاري]] جي پيداوار تي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.desy.de/index_eng.html |title=Germany's largest accelerator centre}}&lt;/ref&gt;

* [[فيرمي نيشنل ايڪسيليٽر ليبارٽري]] (فيرميليب) ([[بٽاويا، ايلينائيس]]، [[آمريڪا]])۔ 2011ع تائين ان جي مکيه سهولت [[ٽيواٽرون]] هئي، جيڪا پروٽانن ۽ ضد پروٽانن کي ٽڪرائيندي هئي ۽ [[لارج هيڊرون ڪولائيڊر]] جي شروعات تائين دنيا جي سڀ کان وڌيڪ توانائي واري ذرڙن جي ڪولائيڊر هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fnal.gov/ |title=Fermilab |publisher=Fnal.gov}}&lt;/ref&gt;

* [[انسٽيٽيوٽ آف هاءِ انرجي فزڪس]] (IHEP) ([[بيجنگ]]، [[چين]])۔ هي ادارو چين جي ڪيترين ئي اهم ذرڙن واريون سهولتون هلائي ٿو، جن ۾ [[بيجنگ اليڪٽران-پوزيٽران ڪولائيڊر II]] (BEPC II)، [[بيجنگ اسپيڪٽروميٽر]] (BES)، [[بيجنگ سنڪروٽرون ريڊيئيشن فيسيلٽي]] (BSRF)، [[يانگباجين ڪاسمڪ ري آبزرويٽري]]، [[دايا بي ريئڪٽر نيوٽرينو تجربي]]، [[چائنا اسپاليشن نيوٽران سورس]]، [[هارڊ ايڪس-ري ماڊيوليشن ٽيليسڪوپ]] (HXMT)، ADS ۽ [[جيانگمين انڊرگرائونڊ نيوٽرينو آبزرويٽري]] (JUNO) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://english.ihep.cas.cn/au/ |title=IHEP Home}}&lt;/ref&gt;

* [[KEK]] ([[تسوڪوبا]]، [[جاپان]])۔ هتي ڪيترائي اهم تجربا ٿين ٿا، جهڙوڪ [[K2K تجربو]]، [[T2K تجربو]]، جيڪو [[نيوٽرينو اوسيليشن]] بابت آهي، ۽ [[Belle II experiment|بيل II]]، جيڪو [[CP ڀڃڪڙي]] جو مطالعو ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://legacy.kek.jp/intra-e/index.html |title=KEK}}&lt;/ref&gt;

* [[SLAC نيشنل ايڪسيليٽر ليبارٽري]] ([[مينلو پارڪ، ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا]])۔ ان جو ٻه ميل ڊگهو سڌي ليڪ وارو ذرڙن جو ايڪسيليٽر 1962ع ۾ ڪم ڪرڻ لڳو ۽ 2008ع تائين ڪيترن ئي اليڪٽران ۽ پوزيٽران ٽڪراءَ وارن تجربن جو بنياد رهيو. هاڻي اهو [[لينڪ ڪوهيرنٽ لائيٽ سورس]] ايڪس-ري ليزر ۽ جديد ايڪسيليٽر تحقيق لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته SLAC جا سائنسدان دنيا جي مختلف هنڌن تي [[ذرڙن جا سڃاڻپ ڪندڙ]] تيار ڪرڻ ۾ پڻ حصو وٺن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=SLAC National Accelerator Laboratory Home Page|url=http://www6.slac.stanford.edu/}}&lt;/ref&gt;

== نظريو ==


[[نظري طبعيات]] وانگر، نظري [[ذرڙن جي طبعيات]] جو مقصد به اهڙا نمونا، نظرياتي ڍانچا ۽ رياضيائي اوزار تيار ڪرڻ آهي، جيڪي موجوده تجربن جي وضاحت ڪن ۽ مستقبل جي تجربن بابت اڳڪٿيون مهيا ڪن. هن وقت نظري ذرڙن جي طبعيات ۾ ڪيترائي اهم ۽ هڪ ٻئي سان لاڳاپيل تحقيقي شعبا سرگرم آهن.

هڪ اهم شاخ [[معياري نمونو|معياري نموني]] ۽ ان جي جاچ کي وڌيڪ سمجهڻ تي ڌيان ڏئي ٿي. نظرياتي سائنسدان [[ڪولائيڊر]] ۽ [[فلڪي ذرڙن جي طبعيات]] جي تجربن ۾ مشاهدي لائق مقدارن بابت عددي اڳڪٿيون ڪن ٿا، جن کي تجرباتي ماپن سان گڏ استعمال ڪري معياري نموني جي پيرا ميٽرن کي گهٽ غيريقيني سان طئي ڪيو ويندو آهي. هي تحقيق معياري نموني جي حدن کي پرکي ٿي ۽ فطرت جي بنيادي جُزن بابت سائنسي ڄاڻ کي وڌائي ٿي. اهڙي ڪم کي [[ڪوانٽم ڪروموڊائنامڪس]] ۾ انتهائي درست حسابن جي پيچيدگي ڏکيو بڻائي ٿي. هن شعبي جا ڪجهه نظرياتي سائنسدان [[پرٽربيٽو ڪوانٽم فيلڊ ٿيوري]] ۽ [[اثرائتي فيلڊ ٿيوري]] جا اوزار استعمال ڪندا آهن ۽ پاڻ کي [[فينومينالاجي (طبعيات)|فينومينالاجسٽ]] سڏيندا آهن، جڏهن ته ٻيا [[ليٽس فيلڊ ٿيوري]] استعمال ڪندا آهن ۽ ''ليٽس نظرياتدان'' سڏبا آهن.

ٻيو اهم شعبو نموني جي تعمير (Model Building) آهي، جنهن ۾ سائنسدان اهڙيون تجويزون پيش ڪن ٿا ته [[معياري نمونو|معياري نموني]] کان اڳتي (وڌيڪ توانائي يا ننڍن مفاصلن تي) ڪهڙي طبعيات موجود ٿي سگهي ٿي. هي تحقيق گهڻو ڪري [[هائيرارڪي مسئلو]] کان متاثر هوندي آهي ۽ موجوده تجرباتي انگن اکرن سان محدود هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gagnon |first=Pauline |date=March 14, 2014 |title=Standard Model: a beautiful but flawed theory |url=http://www.quantumdiaries.org/2014/03/14/the-standard-model-a-beautiful-but-flawed-theory/ |access-date=September 7, 2023 |website=Quantum Diaries}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Standard Model |url=https://home.cern/science/physics/standard-model |access-date=September 7, 2023 |website=CERN}}&lt;/ref&gt; ان ۾ [[سپرسميٽري]]، [[هگز ميڪانيزم]] جا متبادل، اضافي مڪاني پاسا (جهڙوڪ [[Randall–Sundrum model]])، [[پريون]] نظريو، انهن جا ميلاپ يا ٻيا تصور شامل ٿي سگهن ٿا. [[Vanishing dimensions theory|گم ٿيندڙ پاسن جو نظريو]] اهڙو ذرڙن جي طبعيات جو نظريو آهي، جنهن موجب وڌيڪ توانائي وارن نظامن ۾ مڪاني پاسن جو تعداد گهٽجي ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://atramateria.com/the-vanishing-dimensions-of-the-universe/|title=The vanishing dimensions of the Universe|date=March 22, 2011|publisher=Astra Materia|last1=Corbion|first1=Ashley|access-date=May 21, 2013}}&lt;/ref&gt;

ٽيون اهم شعبو [[اسٽرنگ ٿيوري]] آهي. اسٽرنگ ٿيوري جا ماهر [[ڪوانٽم ميڪانيات]] ۽ [[عام اضافيت]] کي هڪ گڏيل وضاحت هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. ان مقصد لاءِ هو ذرڙن بدران انتهائي ننڍين اسٽرنگن ۽ [[برين]] تي ٻڌل نظريو تيار ڪن ٿا. جيڪڏهن هي نظريو ڪامياب ٿيو ته ان کي ''[[هر شيءِ جو نظريو]]'' (Theory of Everything يا TOE) سمجهيو ويندو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wolchover |first=Natalie |date=2017-12-22 |title=The Best Explanation for Everything in the Universe |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2017/12/string-theory-everything/548774/ |access-date=2022-03-11 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=15 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115210213/https://www.theatlantic.com/science/archive/2017/12/string-theory-everything/548774/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

نظري ذرڙن جي طبعيات ۾ ٻين ڪيترن ئي شعبن تي پڻ ڪم جاري آهي، جن ۾ [[ڪائناتي ذرڙن جي طبعيات]] کان وٺي [[لوپ ڪوانٽم گريوٽي]] تائين جا موضوع شامل آهن.

== عملي ايپليڪيشنون ==

== مستقبل ==

== پڻ ڏسو ==

==حوالا==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
[[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]]
[[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]]</text>
      <sha1>06f6uhrw4cu8izendzvdzpnfow08603</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390035</id>
      <parentid>390034</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T01:40:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48971" sha1="im5jwtvzralhgioiyz6kkzd0mknasih" xml:space="preserve">[[File:Quark_structure_proton.svg|thumb|A [[proton]] consists of two up quarks and one down quark, linked together by [[gluon]]s. The quarks' color charge are also visible.]]
'''پارٽيڪل فزڪس''' (&lt;small&gt;Partical Physics&lt;/small&gt;) يا هاءِ انرجي فزڪس [[ابتدائي ذرڙو|بنيادي ذرڙن]] ۽ [[قوت (فزڪس)|قوتن]] جو مطالعو آهي جيڪي [[مادو]] ۽ [[تابڪاريت|تابڪاري]] کي ٺاهيندا آهن. هي ميدان [[پروٽان]] ۽ [[نيوٽران]] جي پيماني تائين ابتدائي ذرڙن جي ميلاپ جو پڻ مطالعو ڪري ٿو. جڏهن ته پروٽان ۽ نيوٽران جي ميلاپ جي مطالعي کي [[نيوڪليئر فزڪس]] چيو ويندو آهي.

ڪائنات ۾ بنيادي ذرڙن کي معياري ماڊل ۾ فرميون (ماديءَ جا ذرڙا) ۽ بوسون (قوت کڻندڙ ذرڙا) جي طور تي درجه بندي ڪيو ويو آهي. فرميون (&lt;small&gt;Fermions&lt;/small&gt;) جون ٽي نسلون آهن. جيتوڻيڪ عام مادو صرف پهرين فرميون نسل مان ٺاهيو ويندو آهي. پهرين نسل ۾ مٿيان ۽ هيٺيان ڪوارڪس (&lt;small&gt;Quarks&lt;/small&gt;) شامل آهن جيڪي پروٽان ۽ نيوٽران ۽ اليڪٽران ۽ اليڪٽران-نيوٽرين ٺاهيندا آهن. ٽي بنيادي تعامل جيڪا بوسون (&lt;small&gt;Bosons&lt;/small&gt;) جي وچ ۾ سڃاتل آهن، اها [[برقناطيسيت|برقناطيست]]، ڪمزور تعامل ۽ مضبوط تعامل (&lt;small&gt;interactions&lt;/small&gt;) آهن. 

ڪوارڪس هيڊرون (&lt;small&gt;Hedrons&lt;/small&gt;) ٺاهيندا آهن، پر پاڻ تي موجود نه ٿي سگهن ٿا. هيڊرون جيڪي ڪوارڪس جي هڪ عجيب تعداد تي مشتمل آهن انهن کي بيريون (Bryons) سڏيو ويندو آهي ۽ جيڪي هڪ برابر نمبر تي مشتمل آهن انهن کي ميسون (Mesons) سڏيو ويندو آهي. ٻہ بيريون (پروٽان ۽ نيوٽران) عام مادي جي گھڻي ڀاڱي ماس تي مشتمل آهن. ميسون غير مستحڪم آهن ۽ سڀ کان وڌيڪ عرصي تائين رهندڙ صرف چند سو حصي مائڪرو سيڪنڊ تائين رهن ٿا. اهي ڪوارڪس مان ٺهيل ذرڙن جي وچ ۾ ٽڪراءَ کان پوءِ ٿين ٿا، جهڙوڪ تيز رفتار پروٽان ۽ ڪائناتي شعاعن (cosmic rays) ۾ نيوٽران. ميسون سائڪلوٽران (cyclotrone) يا ٻين ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ پڻ پيدا ٿين ٿا. 

ذرات ۾ ساڳئي [[ايٽمي مايو|ماس]] سان لاڳاپيل اينٽي پارٽيڪل هوندا آهن پر مخالف برقي چارجز سان. مثال طور. [[برقيو|اليڪٽران]] جو اينٽي پارٽيڪل [[پوزيٽران]] آهي. اليڪٽران ۾ هڪ منفي برقي چارج هوندو آهي. پوزيٽران ۾ هڪ مثبت چارج هوندو آهي. اهي اينٽي پارٽيڪل نظرياتي طور تي مادي جي هڪ ساڳئي شڪل ٺاهي سگهن ٿا جنهن کي اينٽي ميٽر (antimatter) سڏيو ويندو آهي. ڪجهه ذرڙا (جهڙوڪ [[فوٽان|فوٽون]]) انهن جا پنهنجا اينٽي پارٽيڪل آهن. 

اهي ابتدائي ذرڙا ڪوانٽم فيلڊز جا جوش آهن جيڪي انهن جي رابطي کي پڻ منظم ڪن ٿا. انهن بنيادي ذرڙن ۽ فيلڊز کي بيان ڪرڻ وارو غالب نظريو، انهن جي حرڪيات سان گڏ، معياري ماڊل سڏيو ويندو آهي. موجوده پارٽيڪل فزڪس جي نظريي سان [[ڪشش ثقل]] جو ميلاپ حل نه ٿيو آهي؛ ڪيترن ئي نظرين هن مسئلي کي حل ڪيو آهي، جهڙوڪ لوپ ڪوانٽم گريوٽي، اسٽرنگ ٿيوري ۽ سپر سميٽري ٿيوري. 

تجرباتي پارٽيڪل فزڪس انهن ذرڙن جي [[تابڪاريت]] ۾ ۽ لارج هيڊرون ڪولائيڊر جهڙن پارٽيڪل ايڪسيليٽرز ۾ مطالعو آهي. نظرياتي پارٽيڪل فزڪس [[ڪاسمولوجي]] ۽ ڪوانٽم ٿيوري جي حوالي سان هن ذرڙن جو مطالعو آهي. ٻيا ويجهي سان لاڳاپيل کي هگس بوسون کي تجربن پاران تصديق ٿيڻ کان اڳ نظرياتي طور تي پوسٽ ڪيو ويو هو.

== تاريخ ==
{{main|ذيلي جوهري طبعيات جي تاريخ}}

[[فائل:Rutherford_Scattering.svg|alt=ڏسو ڪيپشن|thumb|[[گائگر-مارسڊن تجربا]] ڏيکاريو ته جڏهن الفا ذرڙا سون جي ورق سان ٽڪرايا ته انهن مان ٿوري تعداد ۾ ذرڙا تمام گهڻو ڦري ويا.]]

اهو خيال ته سمورو [[مادو]] بنيادي طور [[ابتدائي ذرڙو|ابتدائي ذرڙن]] مان ٺهيل آهي، گهٽ ۾ گهٽ ڇهين صدي قبل مسيح کان موجود رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fundamentals of Physics and Nuclear Physics |url=http://novelresearchinstitute.org/library/PhysNuclphys196p.pdf |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002214053/http://novelresearchinstitute.org/library/PhysNuclphys196p.pdf |archive-date=2 October 2012 |access-date=21 July 2012}}&lt;/ref&gt; اوڻيهين صديءَ ۾ [[جان ڊالٽن]]، [[اسٽوئڪيوميٽري]] بابت پنهنجي ڪم وسيلي، اهو نتيجو ڪڍيو ته فطرت جو هر عنصر هڪ ئي منفرد قسم جي ذرڙي مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;MARK I. GROSSMAN&quot;&gt;{{cite journal |title=John Dalton and the London Atomists |year=2014 |pmc=4213434 |last1=Grossman |first1=M. I. |journal=Notes and Records of the Royal Society of London |volume=68 |issue=4 |pages=339–356 |doi=10.1098/rsnr.2014.0025 }}&lt;/ref&gt; يوناني لفظ ''[[wikt:ἄτομος|atomos]]'' (&quot;ناقابلِ تقسيم&quot;) مان نڪتل لفظ ''[[ائٽم]]'' ان وقت کان ڪنهن [[ڪيميائي عنصر]] جي سڀ کان ننڍي ذرڙي لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، پر پوءِ طبعيات جي ماهرن معلوم ڪيو ته ائٽم فطرت جا بنيادي ذرڙا نه آهن، بلڪه اهي پاڻ وڌيڪ ننڍن ذرڙن، جهڙوڪ [[اليڪٽران]]، مان ٺهيل آهن. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ايٽمي طبعيات]] ۽ [[ڪوانٽم طبعيات]] ۾ ٿيل تحقيقن 1939ع ۾ [[ليز ميٽنر]] (جيڪا [[اوٽو هان]] جي تجربن تي ٻڌل هئي) پاران [[ايٽمي ٽڪراءُ]] ۽ ساڳئي سال [[هانس بيته]] پاران [[ايٽمي ميلاپ]] جي ثابتي فراهم ڪئي؛ انهن ٻنهي دريافتن مان پوءِ [[ايٽمي هٿيار]]ن جي ترقيءَ جو رستو هموار ٿيو. 1947ع ۾ بيته جي [[ليمب شفٽ]] بابت ڪيل حساب کي &quot;ذرڙن جي طبعيات جي جديد دور جو آغاز&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Brown |first1=Gerald Edward |url=https://archive.org/details/hansbethehisphys0000unse/page/161 |title=Hans Bethe and His Physics |last2=Lee |first2=Chang-Hwan |date=2006 |publisher=World Scientific Publishing |isbn=978-981-256-609-6 |location=Singapore |page=161}}&lt;/ref&gt;

1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪن دوران، وڌيڪ توانائي رکندڙ ذرڙن جي شعاعن جي ٽڪرن مان حيرت انگيز قسم جا ڪيترائي نوان ذرڙا دريافت ٿيا. انهن کي غير رسمي طور [[ذرڙن جو چڙيا گهر|''ذرڙن جو چڙيا گهر'']] چيو ويندو هو. [[جيمس ڪرونن]] ۽ [[ويل فچ]] پاران [[سي پي ڀڃڪڙي]] جهڙين اهم دريافتن [[بيريون اڻبرابري|مادي ۽ ضدمادي جي اڻبرابري]] بابت نوان سوال پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-03-01 |title=Antimatter |url=https://home.cern/science/physics/antimatter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180911042958/https://home.cern/topics/antimatter |archive-date=11 September 2018 |access-date=12 March 2021}}&lt;/ref&gt; 1970ع واري ڏهاڪي ۾ معياري نموني (Standard Model) جي تشڪيل کان پوءِ، طبعيات جي ماهرن ذرڙن جي هن وڏي تعداد جي اصليت کي واضح ڪيو. انهن ڏيکاريو ته هي گهڻا ذرڙا اصل ۾ نسبتاً ٿورڙن وڌيڪ بنيادي ذرڙن جا ميلاپ آهن، ۽ انهن کي [[ڪوانٽم ميدان جو نظريو|ڪوانٽم ميدان جي نظرين]] جي دائري ۾ بيان ڪيو ويو. هن نئين درجي بندي سان جديد ذرڙن واري طبعيات جي شروعات ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Weinberg |first1=Steven |title=The quantum theory of fields |date=1995–2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-67053-1 |location=Cambridge}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Jaeger |first=Gregg |date=2021 |title=The Elementary Particles of Quantum Fields |journal=Entropy |volume=23 |issue=11 |page=1416 |bibcode=2021Entrp..23.1416J |doi=10.3390/e23111416 |pmc=8623095 |pmid=34828114 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== معياري نمونو ==
{{Main|معياري نمونو}}

ابتدائي ذرڙن جي درجي بندي بابت موجوده سمجھاڻي [[معياري نمونو|معياري نموني]] ذريعي بيان ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي 1970ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[ڪوارڪ]]ن جي وجود جي [[تجرباتي تصديق]] کان پوءِ وڏي پيماني تي قبوليت ملي. هي نمونو [[بنيادي قوت|بنيادي قوتن]] مان [[مضبوط تعامل|مضبوط]]، [[ضعيف تعامل|ضعيف]] ۽ [[برقي مقناطيسيت|برقي مقناطيسي]] تعاملن کي وچولي [[گيج بوسون]]ن جي ذريعي بيان ڪري ٿو. گيج بوسونن ۾ اٺ [[گلوآن]]، [[ڊبليو ۽ زي بوسون|{{SubatomicParticle|W boson-}}، {{SubatomicParticle|W boson+}} ۽ {{SubatomicParticle|Z boson}} بوسون]]، ۽ [[فوٽون]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Baker p 120&quot;&gt;{{cite book |last=Baker |first=Joanne |title=50 quantum physics ideas you really need to know |date=2013 |isbn=978-1-78087-911-6 |publication-place=London |pages=120–123 |oclc=857653602}}&lt;/ref&gt;

معياري نموني ۾ 24 [[بنيادي ذرڙو|بنيادي]] [[فرميون]] (12 ذرڙا ۽ انهن جا لاڳاپيل ضد ذرڙا) پڻ شامل آهن، جيڪي سموري [[مادو|مادي]] جا بنيادي جزا آهن.&lt;ref name=&quot;pdg&quot;&gt;{{cite journal |last=Nakamura |first=K. |date=1 July 2010 |title=Review of Particle Physics |journal=Journal of Physics G: Nuclear and Particle Physics |volume=37 |issue=7A |pages=1–708 |bibcode=2010JPhG...37g5021N |doi=10.1088/0954-3899/37/7A/075021 |pmid=10020536 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=10481/34593}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، معياري نموني [[بوسون]] جي هڪ قسم، [[هگز بوسون]]، جي وجود جي پڻ اڳڪٿي ڪئي هئي. 4 جولاءِ 2012ع تي، [[سرن]] ۾ [[لارج هيڊرون ڪولائيڊر]] تي ڪم ڪندڙ طبعيات جي ماهرن اعلان ڪيو ته هنن هڪ اهڙو نئون ذرڙو دريافت ڪيو آهي، جنهن جو رويو [[هگز بوسون]] بابت اڳڪٿين سان مطابقت رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Mann |first=Adam |date=28 March 2013 |title=Newly Discovered Particle Appears to Be Long-Awaited Higgs Boson |url=https://www.wired.com/wiredscience/2012/07/higgs-boson-discovery/ |url-status=live |journal=Wired Science |archive-url=https://web.archive.org/web/20140211212906/http://www.wired.com/wiredscience/2012/07/higgs-boson-discovery/ |archive-date=11 February 2014 |access-date=6 February 2014}}&lt;/ref&gt;

موجوده صورت ۾ معياري نموني ۾ 61 ابتدائي ذرڙا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;braibant&quot;&gt;{{cite book |last1=Braibant |first1=S. |url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&amp;q=61+fundamental+particles&amp;pg=PA314 |title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics |last2=Giacomelli |first2=G. |last3=Spurio |first3=M. |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |year=2009 |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=313–314 |access-date=19 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415025723/https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&amp;q=61+fundamental+particles&amp;pg=PA314 |archive-date=15 April 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اهي ابتدائي ذرڙا پاڻ ۾ ملي مرڪب ذرڙا ٺاهي سگهن ٿا، جنهن سان 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ دريافت ٿيل سوين ٻين قسمن جي ذرڙن جي وضاحت ٿئي ٿي. اڄ تائين ڪيل تقريباً سڀني [[تجربو|تجرباتي]] جاچن سان معياري نموني جي موافقت ملي آهي. تنهن هوندي به، گهڻا ذرڙن جا طبعياتدان سمجهن ٿا ته هي فطرت جي مڪمل وضاحت نه آهي، ۽ ان کان وڌيڪ بنيادي نظريي جي دريافت اڃا ٿيڻ باقي آهي (ڏسو [[هر شيءِ جو نظريو]]). تازن سالن ۾ [[نيوٽرينو]] جي [[سڪون ماس]] بابت ماپن معياري نموني کان پهريون تجرباتي انحراف مهيا ڪيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ معياري نموني موجب نيوٽرينو وٽ ماس موجود نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Neutrinos in the Standard Model |url=https://t2k-experiment.org/neutrinos/in-the-standard-model |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191016010901/https://t2k-experiment.org/neutrinos/in-the-standard-model/ |archive-date=16 October 2019 |access-date=15 October 2019 |publisher=The T2K Collaboration}}&lt;/ref&gt;

== ذيلي جوهري ذرڙا ==

جديد ذرڙن واري طبعيات جي تحقيق [[ذيلي جوهري ذرڙو|ذيلي جوهري ذرڙن]] تي مرڪوز آهي، جن ۾ ائٽمي جزا، جهڙوڪ [[اليڪٽران]]، [[پروٽان]] ۽ [[نيوٽران]] شامل آهن. پروٽان ۽ نيوٽران مرڪب ذرڙا آهن، جن کي [[بيريون]] چيو وڃي ٿو، ۽ اهي [[ڪوارڪ]]ن مان ٺهيل هوندا آهن. اهڙا ذرڙا [[تابڪاري ٽٽڻ]] ۽ [[ڇڙواڳي]] جي عملن ذريعي پيدا ٿيندا آهن؛ انهن ۾ [[فوٽون]]، [[نيوٽرينو]]، [[ميون]] ۽ ڪيترائي [[عجيب ذرڙو|عجيب ذرڙا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Terranova |first1=Francesco |title=A Modern Primer in Particle and Nuclear Physics. |date=2021 |publisher=Oxford Univ. Press |isbn=978-0-19-284524-5}}&lt;/ref&gt; اڄ تائين ڏٺل سڀ ذرڙا ۽ انهن جا تعامل لڳ ڀڳ مڪمل طور [[معياري نمونو|معياري نموني]] سان بيان ڪري سگهجن ٿا.&lt;ref name=&quot;Baker p 120&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin-left:1em; background:#FFF;&quot;
|+ ابتدائي ذرڙا
|-
!
! scope=&quot;col&quot; | [[نسل (ذرڙن واري طبعيات)|قسم]]
! scope=&quot;col&quot; | [[نسل (ذرڙن واري طبعيات)|نسل]]
! scope=&quot;col&quot; | [[ضد ذرڙو]]
! scope=&quot;col&quot; | [[رنگي چارج|رنگ]]
! scope=&quot;col&quot; | ڪل
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#DAF;&quot; | [[ڪوارڪ]]َ
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| 2
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| 3
| align=&quot;center&quot;| جوڙو
| align=&quot;center&quot;| 3
| align=&quot;center&quot;| 36
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#AF7;&quot; | [[ليپٽان]]َ
| align=&quot;center&quot;| جوڙو
| align=&quot;center&quot;| ڪونهي
| align=&quot;center&quot;| 12
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#F97;&quot; | [[گلوآن]]َ
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;| 1
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;| ڪونهي
| align=&quot;center&quot;| پاڻ
| align=&quot;center&quot;| [[گلوآن#اٺ رنگي حالتون|8]]
| align=&quot;center&quot;| 8
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#F97;&quot; | [[فوٽون]]
| align=&quot;center&quot;| پاڻ
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;4&quot;| ڪونهي
| align=&quot;center&quot;| 1
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#F97;&quot; | [[ڊبليو ۽ زي بوسون|زي بوسون]]
| align=&quot;center&quot;| پاڻ
| align=&quot;center&quot;| 1
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#F97;&quot; | [[ڊبليو ۽ زي بوسون|ڊبليو بوسون]]
| align=&quot;center&quot;| جوڙو
| align=&quot;center&quot;| 2
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#FE7;&quot; | [[هگز بوسون|هگز]]
| align=&quot;center&quot;| پاڻ
| align=&quot;center&quot;| 1
|-
! colspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot; ! scope=&quot;col&quot; | ڄاتل ابتدائي ذرڙن جو ڪل انگ:
| align=&quot;center&quot;|'''61'''
|}

ذرڙن جي حرڪت پڻ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] جي تابع هوندي آهي؛ اهي [[لهر-ذرڙو ٻٽوپڻو]] ڏيکاريندا آهن، يعني ڪجهه تجرباتي حالتن ۾ ذرڙن جهڙو رويو ۽ ٻين حالتن ۾ [[لهر]]ن جهڙو رويو ظاهر ڪندا آهن. وڌيڪ فني اصطلاحن ۾، انهن کي [[هلبرٽ جاءِ]] ۾ [[ڪوانٽم حالت]] جي ویڪٽرن سان بيان ڪيو ويندو آهي، جيڪو [[ڪوانٽم ميدان جو نظريو]] ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ذرڙن جي طبعياتدانن جي روايت موجب، اصطلاح ''[[ابتدائي ذرڙو|ابتدائي ذرڙا]]'' انهن ذرڙن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي موجوده سمجھاڻي موجب ناقابل تقسيم سمجهيا وڃن ٿا ۽ ٻين ذرڙن مان ٺهيل نه آهن.&lt;ref name=&quot;braibant&quot;/&gt;

=== ڪوارڪ ۽ ليپٽان ===
{{Main|ڪوارڪ|ليپٽان}}

[[File:Beta_Negative_Decay.svg|thumb|[[فيئنمن خاڪو]]، جنهن ۾ [[بيٽا ٽٽڻ|بيٽا− ٽٽڻ]] ڏيکاريل آهي، جتي نيوٽران (n, udd) پروٽان (p, udu) ۾ تبديل ٿئي ٿو. &quot;u&quot; ۽ &quot;d&quot; [[اپ ڪوارڪ|اپ]] ۽ [[ڊائون ڪوارڪ|ڊائون ڪوارڪ]] آهن، &quot;e−&quot; [[اليڪٽران]] آهي، ۽ &quot;ν̅&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt;&quot; [[اليڪٽران ضد نيوٽرينو]] آهي.]]

عام [[مادو]] پهرين [[نسل (ذرڙن واري طبعيات)|نسل]] جي ڪوارڪن ([[اپ ڪوارڪ|اپ]]، [[ڊائون ڪوارڪ|ڊائون]]) ۽ ليپٽانن ([[اليڪٽران]]، [[اليڪٽران نيوٽرينو]]) مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Povh02&quot;&gt;{{cite book |author=Povh |first1=B. |title=Particles and Nuclei: An Introduction to the Physical Concepts |last2=Rith |first2=K. |last3=Scholz |first3=C. |last4=Zetsche |first4=F. |last5=Lavelle |first5=M. |date=2004 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-20168-7 |edition=4th |chapter=Part I: Analysis: The building blocks of matter |quote=Ordinary matter is composed entirely of first-generation particles, namely the u and d quarks, plus the electron and its neutrino. |access-date=28 July 2022 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=rJe4k8tkq7sC&amp;q=povh+%22building+blocks+of+matter%22&amp;pg=PA9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422024501/https://books.google.com/books?id=rJe4k8tkq7sC&amp;q=povh+%22building+blocks+of+matter%22&amp;pg=PA9 |archive-date=22 April 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; گڏيل طور ڪوارڪ ۽ ليپٽان [[فرميون]] سڏجن ٿا. انهن وٽ [[ڪوانٽم اسپن]] اڌ-عددن وارو هوندو آهي (−1/2، 1/2، 3/2 وغيره) ۽ اهي [[پائولي اخراج اصول]] جي پيروي ڪندا آهن، جنهن موجب ٻه ذرڙا ساڳي [[ڪوانٽم حالت]] ۾ نٿا رهي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Peacock |first=K. A. |url=https://archive.org/details/quantumrevolutio00peac |title=The Quantum Revolution |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2008 |isbn=978-0-313-33448-1 |page=[https://archive.org/details/quantumrevolutio00peac/page/n143 125] |url-access=limited}}&lt;/ref&gt;

ڪوارڪن وٽ ڀاڱيدار [[ابتدائي چارج|ابتدائي برقي چارج]] (−1/3 يا 2/3) هوندي آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |author=Quigg |first=C. |title=The New Physics for the Twenty-First Century |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2006 |isbn=978-0-521-81600-7 |editor=G. Fraser |page=91 |chapter=Particles and the Standard Model}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ليپٽانن وٽ پورو عدد برقي چارج (0 يا −1) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Serway |first1=Raymond A. |url=https://books.google.com/books?id=ecYWAAAAQBAJ |title=Physics for Scientists and Engineers, Volume 2 |last2=Jewett |first2=John W. |date=2013-01-01 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-62958-2 |language=en}}&lt;/ref&gt; ڪوارڪن وٽ [[رنگي چارج]] پڻ هوندي آهي، جنهن کي رواجاً ڳاڙهو، سائو ۽ نيرو چيو ويندو آهي، پر ان جو حقيقي روشنيءَ جي [[رنگ]] سان ڪو تعلق نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;R. Nave&quot;&gt;{{cite web |author=Nave |first=R. |title=The Color Force |url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/forces/color.html#c2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007142048/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/Forces/color.html#c2 |archive-date=7 October 2018 |access-date=2009-04-26 |work=[[HyperPhysics]] |publisher=[[Georgia State University]], Department of Physics and Astronomy}}&lt;/ref&gt; ڪوارڪن جي وچ ۾ تعامل توانائي محفوظ ڪري ٿو، جيڪا ڪوارڪن کي ڪافي پري ڪرڻ تي ٻين ذرڙن ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي؛ ان ڪري ڪوارڪ آزاد نموني مشاهدي ۾ نٿا اچي سگهن. هن عمل کي [[رنگي قيد]] چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;R. Nave&quot;/&gt;

ڪوارڪن جون ٽي ڄاتل نسلون آهن: اپ ۽ ڊائون، [[اسٽرينج ڪوارڪ|اسٽرينج]] ۽ [[چارم ڪوارڪ|چارم]]، [[ٽاپ ڪوارڪ|ٽاپ]] ۽ [[باٽم ڪوارڪ|باٽم]]. ليپٽانن جون پڻ ٽي نسلون آهن: اليڪٽران ۽ ان جو نيوٽرينو، [[ميون]] ۽ [[ميون نيوٽرينو|ان جو نيوٽرينو]]، [[ٽائو (ذرڙو)|ٽائو]] ۽ [[ٽائو نيوٽرينو|ان جو نيوٽرينو]]. مضبوط اڻسڌي ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته فرميونن جي چوٿين نسل موجود نه آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Decamp |first=D. |year=1989 |title=Determination of the number of light neutrino species |url=https://cds.cern.ch/record/201511 |journal=[[Physics Letters B]] |volume=231 |issue=4 |pages=519–529 |bibcode=1989PhLB..231..519D |doi=10.1016/0370-2693(89)90704-1 |hdl-access=free |hdl=11384/1735}}&lt;/ref&gt;

=== بوسون ===
{{Main|بوسون}}

بوسون بنيادي تعاملن جا [[قوت کڻندڙ|وچولا يا کڻندڙ]] آهن، جهڙوڪ [[برقي مقناطيسيت]]، [[ضعيف تعامل]] ۽ [[مضبوط تعامل]].&lt;ref name=&quot;DarkMatter&quot;&gt;{{cite book |author=Carroll, Sean |author-link = Sean M. Carroll | title=Guidebook |publisher=The Teaching Company |year=2007 |isbn=978-1-59803-350-2 |series=Dark Matter, Dark Energy: The dark side of the universe |at=Part&amp;nbsp;2, p.&amp;nbsp;43 |quote=...&amp;nbsp;boson: A force-carrying particle, as opposed to a matter particle (fermion). Bosons can be piled on top of each other without limit. Examples are photons, gluons, gravitons, weak bosons, and the Higgs boson. The spin of a boson is always an integer: 0, 1, 2, and so on&amp;nbsp;...}}&lt;/ref&gt; برقي مقناطيسيت جو وچولو [[فوٽون]] آهي، جيڪو [[روشني]] جو [[ڪوانٽم]] آهي.&lt;ref&gt;&quot;Role as gauge boson and polarization&quot; §5.1 in {{cite book |last1=Aitchison |first1=I. J. R. |url={{google books |plainurl=y |id=ZJ-ZY8NW9TIC}} |title=Gauge Theories in Particle Physics |last2=Hey |first2=A. J. G. |publisher=[[IOP Publishing]] |year=1993 |isbn=978-0-85274-328-7}}&lt;/ref&gt;{{rp|29–30}} ضعيف تعامل جا وچولا [[ڊبليو ۽ زي بوسون]] آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Peter |last=Watkins |url=https://books.google.com/books?id=J808AAAAIAAJ&amp;pg=PA70 |title=Story of the W and Z |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=1986 |isbn=978-0-521-31875-4 |location=Cambridge |page=70 |access-date=28 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114055111/http://books.google.co.uk/books?id=J808AAAAIAAJ&amp;pg=PA70 |archive-date=14 November 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; مضبوط تعامل جو وچولو [[گلوآن]] آهي، جيڪو ڪوارڪن کي پاڻ ۾ ڳنڍي مرڪب ذرڙا ٺاهي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;HyperPhysics&quot;&gt;{{cite web |author=Nave |first=C. R. |title=The Color Force |url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/forces/color.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007142048/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/Forces/color.html |archive-date=7 October 2018 |access-date=2012-04-02 |work=[[HyperPhysics]] |publisher=[[Georgia State University]], Department of Physics}}&lt;/ref&gt; مٿي بيان ڪيل رنگي قيد سبب، گلوآن آزاد نموني مشاهدي ۾ نٿا اچن.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite journal |last=Debrescu |first=B. A. |year=2005 |title=Massless Gauge Bosons Other Than The Photon |journal=[[Physical Review Letters]] |volume=94 |issue=15 |article-number=151802 |arxiv=hep-ph/0411004 |bibcode=2005PhRvL..94o1802D |doi=10.1103/PhysRevLett.94.151802 |pmid=15904133 |s2cid=7123874}}&lt;/ref&gt; [[هگز بوسون]] [[هگز ميڪانيزم]] ذريعي ڊبليو ۽ زي بوسونن کي ماس ڏئي ٿو،&lt;ref name=&quot;PDG&quot;&gt;{{cite web |author1=Bernardi, G. |author2=Carena, M. |author3=Junk, T. |year=2007 |title=Higgs bosons: Theory and searches |url=http://pdg.lbl.gov/2008/reviews/higgs_s055.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003190309/http://pdg.lbl.gov/2008/reviews/higgs_s055.pdf |archive-date=3 October 2018 |access-date=28 July 2022 |series=Review: Hypothetical particles and Concepts |publisher=Particle Data Group}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته گلوآن ۽ فوٽون کي [[بي ماس ذرڙو|بي ماس]] سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; سڀ بوسون صحيح عدد واري ڪوانٽم اسپن (0 ۽ 1) رکن ٿا ۽ ساڳي [[ڪوانٽم حالت]] اختيار ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;DarkMatter&quot; /&gt;

=== ضد ذرڙا ۽ رنگي چارج ===
{{Main|ضد ذرڙو|رنگي چارج}}

مٿي ذڪر ڪيل اڪثر ذرڙن جا لاڳاپيل [[ضد ذرڙو|ضد ذرڙا]] هوندا آهن، جيڪي [[ضد مادو]] ٺاهيندا آهن. عام ذرڙن وٽ مثبت [[ليپٽان عدد]] يا [[بيريون عدد]] هوندو آهي، جڏهن ته ضد ذرڙن وٽ اهي عدد منفي هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Tsan |first=Ung Chan |date=2013 |title=Mass, Matter, Materialization, Mattergenesis and Conservation of Charge |journal=International Journal of Modern Physics E |volume=22 |issue=5 |page=1350027 |bibcode=2013IJMPE..2250027T |doi=10.1142/S0218301313500274 |quote=Matter conservation means conservation of baryonic number ''A'' and leptonic number ''L'', ''A'' and ''L'' being algebraic numbers. Positive ''A'' and ''L'' are associated to matter particles, negative ''A'' and ''L'' are associated to antimatter particles. All known interactions do conserve matter.}}&lt;/ref&gt; لاڳاپيل ضد ذرڙن ۽ ذرڙن جون گهڻيون خاصيتون ساڳيون هونديون آهن، پر ڪجهه خاصيتون ابتڙ هونديون آهن؛ مثال طور اليڪٽران جو ضد ذرڙو، پوزيٽران، ابتڙ چارج رکي ٿو. ضد ذرڙي ۽ ذرڙي ۾ فرق ڪرڻ لاءِ نشان مٿان يا گڏ مثبت يا منفي علامت استعمال ڪئي ويندي آهي. مثال طور اليڪٽران ۽ پوزيٽران کي ترتيبوار e− ۽ e+ سان ظاهر ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;raith&quot;&gt;{{cite book |last1=Raith |first1=W. |title=Constituents of Matter: Atoms, Molecules, Nuclei and Particles |last2=Mulvey |first2=T. |publisher=[[CRC Press]] |year=2001 |isbn=978-0-8493-1202-1 |pages=777–781}}&lt;/ref&gt; جڏهن ذرڙي جو چارج 0 هجي، يعني ضد ذرڙي جي برابر، تڏهن ضد ذرڙي کي علامت مٿان ليڪ سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. مثال طور، اليڪٽران نيوٽرينو ν&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt; آهي، جڏهن ته ان جو ضد نيوٽرينو ν̅&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt; آهي. جڏهن ڪو ذرڙو ۽ ان جو ضد ذرڙو هڪ ٻئي سان تعامل ڪن ٿا، تڏهن اهي [[نابودي]] جو شڪار ٿي ٻين ذرڙن ۾ تبديل ٿي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Antimatter |url=http://www.lbl.gov/abc/Antimatter.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080823180515/http://www.lbl.gov/abc/Antimatter.html |archive-date=23 August 2008 |access-date=3 September 2008 |publisher=[[Lawrence Berkeley National Laboratory]]}}&lt;/ref&gt; ڪجهه ذرڙا، جهڙوڪ فوٽون يا گلوآن، ضد ذرڙا نٿا رکن.{{Citation needed|date=July 2022}}

ڪوارڪن ۽ گلوآنن وٽ اضافي طور رنگي چارجون هونديون آهن، جيڪي مضبوط تعامل تي اثرانداز ٿين ٿيون. ڪوارڪن جون رنگي چارجون ڳاڙهي، سائي ۽ نيري سڏجن ٿيون، جيتوڻيڪ ذرڙي جو حقيقي جسماني رنگ نه هوندو آهي؛ ضد ڪوارڪن ۾ اهي ضد ڳاڙهي، ضد سائي ۽ ضد نيري سڏجن ٿيون.&lt;ref name=&quot;R. Nave&quot;/&gt; گلوآن وٽ [[گلوآن|اٺ رنگي چارجون]] ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ڪوارڪن جي تعاملن جو نتيجو آهن، جن سان مرڪب ذرڙا ٺهن ٿا؛ هي گيج هم آهنگي [[ايس يو (3)]] سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;PeskinSchroeder&quot;&gt;Part III of {{cite book |last1=Peskin |first1=M. E. |url=https://archive.org/details/introductiontoqu0000pesk |title=An Introduction to Quantum Field Theory |last2=Schroeder |first2=D. V. |publisher=[[Addison–Wesley]] |year=1995 |isbn=978-0-201-50397-5 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

=== مرڪب ذرڙا ===
{{Main|مرڪب ذرڙو}}

[[File:Quark_structure_proton.svg|thumb|[[پروٽان]] ٻن اپ ڪوارڪن ۽ هڪ ڊائون ڪوارڪ مان ٺهيل هوندو آهي، جيڪي [[گلوآن]]ن سان ڳنڍيل هوندا آهن. ڪوارڪن جي رنگي چارج پڻ نظر اچي ٿي.]]

[[ائٽمي مرڪز]] ۾ موجود [[نيوٽران]] ۽ [[پروٽان]] [[بيريون]] آهن؛ نيوٽران ٻن ڊائون ڪوارڪن ۽ هڪ اپ ڪوارڪ مان ٺهيل هوندو آهي، جڏهن ته پروٽان ٻن اپ ڪوارڪن ۽ هڪ ڊائون ڪوارڪ مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Knowing2&quot;&gt;{{cite book |author=Munowitz |first=M. |title=Knowing |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2005 |isbn=0-19-516737-6 |page=35}}&lt;/ref&gt; بيريئون ٽن ڪوارڪن مان ٺهيل هوندو آهي، جڏهن ته [[ميزون]] ٻن ڪوارڪن، هڪ عام ۽ هڪ ضد ڪوارڪ، مان ٺهيل هوندو آهي. بيريئون ۽ ميزون گڏجي [[هيڊران]] سڏجن ٿا. هيڊرانن اندر موجود ڪوارڪ مضبوط تعامل جي تابع هوندا آهن، تنهنڪري انهن تي [[ڪوانٽم ڪروموڊائنامڪس]]، يعني رنگي چارجن جا قانون، لاڳو ٿيندا آهن. [[بند حالت|بند ٿيل]] ڪوارڪن جي رنگي چارج لازمي طور غير جانبدار، يا بنيادي رنگن جي ملاوٽ واري تشبيهه موجب &quot;اڇي&quot;، هئڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Schumm |first=B. A. |url=https://archive.org/details/deepdownthingsbr00schu/page/131 |title=Deep Down Things |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |year=2004 |isbn=978-0-8018-7971-5 |pages=[https://archive.org/details/deepdownthingsbr00schu/page/131 131–132]}}&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[عجيب هيڊران]] ٻين قسمن، ترتيبن يا ڪوارڪن جي مختلف انگن مان ٺهيل ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ [[ٽيٽراڪوارڪ]] ۽ [[پينٽاڪوارڪ]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Close |first=F. E. |year=1988 |title=Gluonic Hadrons |journal=Reports on Progress in Physics |volume=51 |pages=833–882 |bibcode=1988RPPh...51..833C |doi=10.1088/0034-4885/51/6/002 |number=6|s2cid=250819208 }}&lt;/ref&gt;

ائٽم پروٽانن، نيوٽرانن ۽ اليڪٽرانن مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Kofoed |first1=Melissa |last2=Miller |first2=Shawn |date=July 2024 |title=Introductory Chemistry |url=https://uen.pressbooks.pub/introductorychemistry/}}&lt;/ref&gt; عام ائٽم اندر موجود ذرڙن کي تبديل ڪري [[عجيب ائٽم]] ٺاهي سگهجن ٿا.&lt;ref&gt;§1.8, ''Constituents of Matter: Atoms, Molecules, Nuclei and Particles'', Ludwig Bergmann, Clemens Schaefer, and Wilhelm Raith, Berlin, Germany: Walter de Gruyter, 1997, {{ISBN|3-11-013990-1}}.&lt;/ref&gt; هڪ سادو مثال [[هائيڊروجن-4.1]] آهي، جنهن ۾ هڪ اليڪٽران کي ميون سان بدلائي ڇڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Fleming |first1=D. G. |last2=Arseneau |first2=D. J. |last3=Sukhorukov |first3=O. |last4=Brewer |first4=J. H. |last5=Mielke |first5=S. L. |last6=Schatz |first6=G. C. |last7=Garrett |first7=B. C. |last8=Peterson |first8=K. A. |last9=Truhlar |first9=D. G. |date=28 Jan 2011 |title=Kinetic Isotope Effects for the Reactions of Muonic Helium and Muonium with H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; |url=https://www.science.org/doi/abs/10.1126/science.1199421 |journal=Science |volume=331 |issue=6016 |pages=448–450 |doi=10.1126/science.1199421 |pmid=21273484 |bibcode=2011Sci...331..448F |s2cid=206530683|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== فرضي ذرڙا ===
[[گريويٽان]] هڪ فرضي ذرڙو آهي، جيڪو ثقلي تعامل جو وچولو ٿي سگهي ٿو، پر اهو اڃا دريافت نه ٿيو آهي ۽ نه ئي موجوده نظرين سان مڪمل طور هم آهنگ ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Sokal |first=A. |author-link=Alan Sokal |date=July 22, 1996 |title=Don't Pull the String Yet on Superstring Theory |work=[[The New York Times]] |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0DE7DB1639F931A15754C0A960958260 |url-status=live |access-date=March 26, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081207212917/https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0DE7DB1639F931A15754C0A960958260 |archive-date=7 December 2008}}&lt;/ref&gt; معياري نموني جون حدون دور ڪرڻ لاءِ ٻيا به ڪيترائي فرضي ذرڙا تجويز ڪيا ويا آهن. خاص طور، [[سپرسمٽري|سپرسمٽرڪ]] ذرڙا [[درجابندي مسئلو]] حل ڪرڻ لاءِ پيش ڪيا ويا آهن، [[ايڪسيون]] [[مضبوط سي پي مسئلو]] سان لاڳاپيل آهن، ۽ مختلف ٻيا ذرڙا [[اونداهو مادو]] ۽ [[اونداهي توانائي]] جي اصليت بيان ڪرڻ لاءِ تجويز ڪيا ويا آهن.

== تجرباتي تجربگاهون ==

[[File:02 Fermilab - Fermi National Accelerator Laboratory - American particle accelerator Fermilab near Chicago Illinois.jpg|thumb|فيرمي نيشنل ايڪسيليٽر ليبارٽري، آمريڪا]]

دنيا جون اهم [[ذرڙن جي طبعيات]] جون تجربگاهون هيٺيان آهن:

* [[بروڪهيون نيشنل ليبارٽري]] ([[لانگ آئيلينڊ]]، [[نيو يارڪ (رياست)|نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]])۔ ان جي مکيه سهولت [[ريليٽوِسٽڪ هيوي آئن ڪولائيڊر]] (RHIC) آهي، جيڪا سون جي آئنن جهڙن [[ريليٽوِسٽڪ نيوڪليئر ٽڪر]]ن ۽ قطبيت وارن پروٽانن کي پاڻ ۾ ٽڪرائي ٿي. اها دنيا جي پهرين هيوي آئن ڪولائيڊر ۽ قطبيت وارن پروٽانن جي واحد ڪولائيڊر آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Harrison|first1=M.|last2=Ludlam|first2=T.|last3=Ozaki|first3=S.|date=March 2003|title=RHIC project overview|url=https://zenodo.org/record/1259915|journal=Nuclear Instruments and Methods in Physics Research Section A: Accelerators, Spectrometers, Detectors and Associated Equipment|volume=499|issue=2–3|pages=235–244|doi=10.1016/S0168-9002(02)01937-X|bibcode=2003NIMPA.499..235H|access-date=16 September 2019|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415022754/https://zenodo.org/record/1259915|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Courant|first=Ernest D.|title=Accelerators, Colliders, and Snakes|date=December 2003|journal=Annual Review of Nuclear and Particle Science|volume=53|issue=1|pages=1–37|doi=10.1146/annurev.nucl.53.041002.110450|bibcode=2003ARNPS..53....1C}}&lt;/ref&gt;

* [[بڊڪر انسٽيٽيوٽ آف نيوڪليئر فزڪس]] ([[نووسيبرسڪ]]، [[روس]])۔ هن وقت ان جا مکيه منصوبا [[VEPP-2000]] ۽ [[VEPP-4]] [[ڪولائيڊر]] آهن، جڏهن ته اڳ ۾ VEP-1، VEPP-2 ۽ VEPP-2M جهڙيون سهولتون به ڪم ڪري چڪيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://vepp2k.inp.nsk.su/ |title=index |publisher=Vepp2k.inp.nsk.su |access-date=21 July 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://v4.inp.nsk.su/index.en.html |title=The VEPP-4 accelerating-storage complex |publisher=V4.inp.nsk.su |access-date=21 July 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.inp.nsk.su/activity/old/vepp2m/index.ru.shtml |title=VEPP-2M collider complex |language=ru |publisher=Inp.nsk.su}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://englishrussia.com/2012/01/21/the-budker-institute-of-nuclear-physics/ |title=The Budker Institute of Nuclear Physics |publisher=English Russia}}&lt;/ref&gt;

* [[File:View inside detector at the CMS cavern LHC CERN.jpg|thumb|[[ڪامپيڪٽ ميون سولينائڊ|CMS]] سڃاڻپ ڪندڙ، LHC]] [[سرن]] (CERN)، جيڪو [[فرانس]] ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] جي سرحد تي [[جنيوا]] ويجهو واقع آهي۔ ان جو مکيه منصوبو [[لارج هيڊرون ڪولائيڊر]] (LHC) آهي، جنهن 10 سيپٽمبر 2008ع تي پهريون شعاع گردش ۾ آندو ۽ هاڻي اهو دنيا جو سڀ کان وڌيڪ توانائي وارو پروٽان ڪولائيڊر آهي. بعد ۾ اهو سيسي جا آئن پاڻ ۾ ٽڪرائڻ سبب سڀ کان وڌيڪ توانائي وارو هيوي آئن ڪولائيڊر پڻ بڻيو. اڳين سهولتن ۾ [[لارج اليڪٽران-پوزيٽران ڪولائيڊر]] (LEP) ۽ [[سپر پروٽان سنڪروٽرون]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://info.cern.ch/ |title=Welcome to |publisher=Info.cern.ch}}&lt;/ref&gt;

* [[DESY]] (ڊيوئچس اليڪٽرون-سنڪروٽرون) ([[هيمبرگ]]، [[جرمني]])۔ ان جي مکيه سهولت [[هيڊرون اليڪٽرون رنگ آنلاگي]] (HERA) هئي، جيڪا اليڪٽرانن ۽ پوزيٽرانن کي پروٽانن سان ٽڪرائيندي هئي. هاڻي ان جو مرڪز [[PETRA III]]، [[FLASH]] ۽ [[يورپي XFEL]] ذريعي [[سنڪروٽرون تابڪاري]] جي پيداوار تي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.desy.de/index_eng.html |title=Germany's largest accelerator centre}}&lt;/ref&gt;

* [[فيرمي نيشنل ايڪسيليٽر ليبارٽري]] (فيرميليب) ([[بٽاويا، ايلينائيس]]، [[آمريڪا]])۔ 2011ع تائين ان جي مکيه سهولت [[ٽيواٽرون]] هئي، جيڪا پروٽانن ۽ ضد پروٽانن کي ٽڪرائيندي هئي ۽ [[لارج هيڊرون ڪولائيڊر]] جي شروعات تائين دنيا جي سڀ کان وڌيڪ توانائي واري ذرڙن جي ڪولائيڊر هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fnal.gov/ |title=Fermilab |publisher=Fnal.gov}}&lt;/ref&gt;

* [[انسٽيٽيوٽ آف هاءِ انرجي فزڪس]] (IHEP) ([[بيجنگ]]، [[چين]])۔ هي ادارو چين جي ڪيترين ئي اهم ذرڙن واريون سهولتون هلائي ٿو، جن ۾ [[بيجنگ اليڪٽران-پوزيٽران ڪولائيڊر II]] (BEPC II)، [[بيجنگ اسپيڪٽروميٽر]] (BES)، [[بيجنگ سنڪروٽرون ريڊيئيشن فيسيلٽي]] (BSRF)، [[يانگباجين ڪاسمڪ ري آبزرويٽري]]، [[دايا بي ريئڪٽر نيوٽرينو تجربي]]، [[چائنا اسپاليشن نيوٽران سورس]]، [[هارڊ ايڪس-ري ماڊيوليشن ٽيليسڪوپ]] (HXMT)، ADS ۽ [[جيانگمين انڊرگرائونڊ نيوٽرينو آبزرويٽري]] (JUNO) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://english.ihep.cas.cn/au/ |title=IHEP Home}}&lt;/ref&gt;

* [[KEK]] ([[تسوڪوبا]]، [[جاپان]])۔ هتي ڪيترائي اهم تجربا ٿين ٿا، جهڙوڪ [[K2K تجربو]]، [[T2K تجربو]]، جيڪو [[نيوٽرينو اوسيليشن]] بابت آهي، ۽ [[Belle II experiment|بيل II]]، جيڪو [[CP ڀڃڪڙي]] جو مطالعو ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://legacy.kek.jp/intra-e/index.html |title=KEK}}&lt;/ref&gt;

* [[SLAC نيشنل ايڪسيليٽر ليبارٽري]] ([[مينلو پارڪ، ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا]])۔ ان جو ٻه ميل ڊگهو سڌي ليڪ وارو ذرڙن جو ايڪسيليٽر 1962ع ۾ ڪم ڪرڻ لڳو ۽ 2008ع تائين ڪيترن ئي اليڪٽران ۽ پوزيٽران ٽڪراءَ وارن تجربن جو بنياد رهيو. هاڻي اهو [[لينڪ ڪوهيرنٽ لائيٽ سورس]] ايڪس-ري ليزر ۽ جديد ايڪسيليٽر تحقيق لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته SLAC جا سائنسدان دنيا جي مختلف هنڌن تي [[ذرڙن جا سڃاڻپ ڪندڙ]] تيار ڪرڻ ۾ پڻ حصو وٺن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=SLAC National Accelerator Laboratory Home Page|url=http://www6.slac.stanford.edu/}}&lt;/ref&gt;

== نظريو ==


[[نظري طبعيات]] وانگر، نظري [[ذرڙن جي طبعيات]] جو مقصد به اهڙا نمونا، نظرياتي ڍانچا ۽ رياضيائي اوزار تيار ڪرڻ آهي، جيڪي موجوده تجربن جي وضاحت ڪن ۽ مستقبل جي تجربن بابت اڳڪٿيون مهيا ڪن. هن وقت نظري ذرڙن جي طبعيات ۾ ڪيترائي اهم ۽ هڪ ٻئي سان لاڳاپيل تحقيقي شعبا سرگرم آهن.

هڪ اهم شاخ [[معياري نمونو|معياري نموني]] ۽ ان جي جاچ کي وڌيڪ سمجهڻ تي ڌيان ڏئي ٿي. نظرياتي سائنسدان [[ڪولائيڊر]] ۽ [[فلڪي ذرڙن جي طبعيات]] جي تجربن ۾ مشاهدي لائق مقدارن بابت عددي اڳڪٿيون ڪن ٿا، جن کي تجرباتي ماپن سان گڏ استعمال ڪري معياري نموني جي پيرا ميٽرن کي گهٽ غيريقيني سان طئي ڪيو ويندو آهي. هي تحقيق معياري نموني جي حدن کي پرکي ٿي ۽ فطرت جي بنيادي جُزن بابت سائنسي ڄاڻ کي وڌائي ٿي. اهڙي ڪم کي [[ڪوانٽم ڪروموڊائنامڪس]] ۾ انتهائي درست حسابن جي پيچيدگي ڏکيو بڻائي ٿي. هن شعبي جا ڪجهه نظرياتي سائنسدان [[پرٽربيٽو ڪوانٽم فيلڊ ٿيوري]] ۽ [[اثرائتي فيلڊ ٿيوري]] جا اوزار استعمال ڪندا آهن ۽ پاڻ کي [[فينومينالاجي (طبعيات)|فينومينالاجسٽ]] سڏيندا آهن، جڏهن ته ٻيا [[ليٽس فيلڊ ٿيوري]] استعمال ڪندا آهن ۽ ''ليٽس نظرياتدان'' سڏبا آهن.

ٻيو اهم شعبو نموني جي تعمير (Model Building) آهي، جنهن ۾ سائنسدان اهڙيون تجويزون پيش ڪن ٿا ته [[معياري نمونو|معياري نموني]] کان اڳتي (وڌيڪ توانائي يا ننڍن مفاصلن تي) ڪهڙي طبعيات موجود ٿي سگهي ٿي. هي تحقيق گهڻو ڪري [[هائيرارڪي مسئلو]] کان متاثر هوندي آهي ۽ موجوده تجرباتي انگن اکرن سان محدود هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gagnon |first=Pauline |date=March 14, 2014 |title=Standard Model: a beautiful but flawed theory |url=http://www.quantumdiaries.org/2014/03/14/the-standard-model-a-beautiful-but-flawed-theory/ |access-date=September 7, 2023 |website=Quantum Diaries}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Standard Model |url=https://home.cern/science/physics/standard-model |access-date=September 7, 2023 |website=CERN}}&lt;/ref&gt; ان ۾ [[سپرسميٽري]]، [[هگز ميڪانيزم]] جا متبادل، اضافي مڪاني پاسا (جهڙوڪ [[Randall–Sundrum model]])، [[پريون]] نظريو، انهن جا ميلاپ يا ٻيا تصور شامل ٿي سگهن ٿا. [[Vanishing dimensions theory|گم ٿيندڙ پاسن جو نظريو]] اهڙو ذرڙن جي طبعيات جو نظريو آهي، جنهن موجب وڌيڪ توانائي وارن نظامن ۾ مڪاني پاسن جو تعداد گهٽجي ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://atramateria.com/the-vanishing-dimensions-of-the-universe/|title=The vanishing dimensions of the Universe|date=March 22, 2011|publisher=Astra Materia|last1=Corbion|first1=Ashley|access-date=May 21, 2013}}&lt;/ref&gt;

ٽيون اهم شعبو [[اسٽرنگ ٿيوري]] آهي. اسٽرنگ ٿيوري جا ماهر [[ڪوانٽم ميڪانيات]] ۽ [[عام اضافيت]] کي هڪ گڏيل وضاحت هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. ان مقصد لاءِ هو ذرڙن بدران انتهائي ننڍين اسٽرنگن ۽ [[برين]] تي ٻڌل نظريو تيار ڪن ٿا. جيڪڏهن هي نظريو ڪامياب ٿيو ته ان کي ''[[هر شيءِ جو نظريو]]'' (Theory of Everything يا TOE) سمجهيو ويندو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wolchover |first=Natalie |date=2017-12-22 |title=The Best Explanation for Everything in the Universe |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2017/12/string-theory-everything/548774/ |access-date=2022-03-11 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=15 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115210213/https://www.theatlantic.com/science/archive/2017/12/string-theory-everything/548774/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

نظري ذرڙن جي طبعيات ۾ ٻين ڪيترن ئي شعبن تي پڻ ڪم جاري آهي، جن ۾ [[ڪائناتي ذرڙن جي طبعيات]] کان وٺي [[لوپ ڪوانٽم گريوٽي]] تائين جا موضوع شامل آهن.

== عملي استعمال ==

اصولي طور تي سموري [[طبعيات]] (۽ ان مان نڪتل عملي استعمال) کي بنيادي [[ذرڙو|ذرڙن]] جي مطالعي مان سمجهي سگهجي ٿو. عملي طور، جيتوڻيڪ [[ذرڙن جي طبعيات]] مان مراد صرف &quot;وڏي توانائي وارن ذرڙن جا ٽڪراءَ&quot; ورتي وڃي ٿي، تڏهن به انهن بنيادي تحقيقن دوران اهڙيون ڪيتريون ئي ٽيڪنالاجيون ترقي ڪري چڪيون آهن، جيڪي بعد ۾ سماج ۾ وسيع پيماني تي استعمال ٿيون. [[ذرڙن جا تيز ڪندڙ]] (Particle Accelerators) تحقيق ۽ علاج لاءِ [[طب ۾ آئسوٽوپ|طبي آئسوٽوپن]] جي تياري ۾ استعمال ٿين ٿا، جيئن [[PET تصويرڪشي]] ۾ استعمال ٿيندڙ آئسوٽوپ، يا وري سڌي طرح [[ٻاهرين شعاعي علاج]] (External Beam Radiotherapy) ۾ ڪم آندا وڃن ٿا. [[سپر ڪنڊڪٽر]]ن جي ترقي کي به ذرڙن جي طبعيات ۾ انهن جي استعمال وڏي هٿي ڏني آهي. [[ورلڊ وائڊ ويب]] ۽ [[ٽچ اسڪرين]] ٽيڪنالاجي جي شروعاتي ترقي پڻ [[سرن]] (CERN) ۾ ٿي هئي. ان کان علاوه، طب، قومي سلامتي، صنعت، ڪمپيوٽنگ، سائنس ۽ ماهر افرادي قوت جي تياري جهڙن ڪيترن ئي شعبن ۾ پڻ ذرڙن جي طبعيات مان اهم عملي فائدا حاصل ٿيا آهن، ۽ انهن استعمالن جي فهرست وقت سان گڏ وڌندي پئي وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fnal.gov/pub/science/benefits/ |title=Fermilab &amp;#124; Science at Fermilab &amp;#124; Benefits to Society |publisher=Fnal.gov |access-date=23 June 2012 |archive-date=9 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120609161544/http://www.fnal.gov/pub/science/benefits/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== مستقبل ==

== پڻ ڏسو ==

==حوالا==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
[[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]]
[[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]]</text>
      <sha1>im5jwtvzralhgioiyz6kkzd0mknasih</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390036</id>
      <parentid>390035</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T01:40:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49855" sha1="rmq648nsnu4z8jwna01ebmvjchbiw6i" xml:space="preserve">[[File:Quark_structure_proton.svg|thumb|A [[proton]] consists of two up quarks and one down quark, linked together by [[gluon]]s. The quarks' color charge are also visible.]]
'''پارٽيڪل فزڪس''' (&lt;small&gt;Partical Physics&lt;/small&gt;) يا هاءِ انرجي فزڪس [[ابتدائي ذرڙو|بنيادي ذرڙن]] ۽ [[قوت (فزڪس)|قوتن]] جو مطالعو آهي جيڪي [[مادو]] ۽ [[تابڪاريت|تابڪاري]] کي ٺاهيندا آهن. هي ميدان [[پروٽان]] ۽ [[نيوٽران]] جي پيماني تائين ابتدائي ذرڙن جي ميلاپ جو پڻ مطالعو ڪري ٿو. جڏهن ته پروٽان ۽ نيوٽران جي ميلاپ جي مطالعي کي [[نيوڪليئر فزڪس]] چيو ويندو آهي.

ڪائنات ۾ بنيادي ذرڙن کي معياري ماڊل ۾ فرميون (ماديءَ جا ذرڙا) ۽ بوسون (قوت کڻندڙ ذرڙا) جي طور تي درجه بندي ڪيو ويو آهي. فرميون (&lt;small&gt;Fermions&lt;/small&gt;) جون ٽي نسلون آهن. جيتوڻيڪ عام مادو صرف پهرين فرميون نسل مان ٺاهيو ويندو آهي. پهرين نسل ۾ مٿيان ۽ هيٺيان ڪوارڪس (&lt;small&gt;Quarks&lt;/small&gt;) شامل آهن جيڪي پروٽان ۽ نيوٽران ۽ اليڪٽران ۽ اليڪٽران-نيوٽرين ٺاهيندا آهن. ٽي بنيادي تعامل جيڪا بوسون (&lt;small&gt;Bosons&lt;/small&gt;) جي وچ ۾ سڃاتل آهن، اها [[برقناطيسيت|برقناطيست]]، ڪمزور تعامل ۽ مضبوط تعامل (&lt;small&gt;interactions&lt;/small&gt;) آهن. 

ڪوارڪس هيڊرون (&lt;small&gt;Hedrons&lt;/small&gt;) ٺاهيندا آهن، پر پاڻ تي موجود نه ٿي سگهن ٿا. هيڊرون جيڪي ڪوارڪس جي هڪ عجيب تعداد تي مشتمل آهن انهن کي بيريون (Bryons) سڏيو ويندو آهي ۽ جيڪي هڪ برابر نمبر تي مشتمل آهن انهن کي ميسون (Mesons) سڏيو ويندو آهي. ٻہ بيريون (پروٽان ۽ نيوٽران) عام مادي جي گھڻي ڀاڱي ماس تي مشتمل آهن. ميسون غير مستحڪم آهن ۽ سڀ کان وڌيڪ عرصي تائين رهندڙ صرف چند سو حصي مائڪرو سيڪنڊ تائين رهن ٿا. اهي ڪوارڪس مان ٺهيل ذرڙن جي وچ ۾ ٽڪراءَ کان پوءِ ٿين ٿا، جهڙوڪ تيز رفتار پروٽان ۽ ڪائناتي شعاعن (cosmic rays) ۾ نيوٽران. ميسون سائڪلوٽران (cyclotrone) يا ٻين ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ پڻ پيدا ٿين ٿا. 

ذرات ۾ ساڳئي [[ايٽمي مايو|ماس]] سان لاڳاپيل اينٽي پارٽيڪل هوندا آهن پر مخالف برقي چارجز سان. مثال طور. [[برقيو|اليڪٽران]] جو اينٽي پارٽيڪل [[پوزيٽران]] آهي. اليڪٽران ۾ هڪ منفي برقي چارج هوندو آهي. پوزيٽران ۾ هڪ مثبت چارج هوندو آهي. اهي اينٽي پارٽيڪل نظرياتي طور تي مادي جي هڪ ساڳئي شڪل ٺاهي سگهن ٿا جنهن کي اينٽي ميٽر (antimatter) سڏيو ويندو آهي. ڪجهه ذرڙا (جهڙوڪ [[فوٽان|فوٽون]]) انهن جا پنهنجا اينٽي پارٽيڪل آهن. 

اهي ابتدائي ذرڙا ڪوانٽم فيلڊز جا جوش آهن جيڪي انهن جي رابطي کي پڻ منظم ڪن ٿا. انهن بنيادي ذرڙن ۽ فيلڊز کي بيان ڪرڻ وارو غالب نظريو، انهن جي حرڪيات سان گڏ، معياري ماڊل سڏيو ويندو آهي. موجوده پارٽيڪل فزڪس جي نظريي سان [[ڪشش ثقل]] جو ميلاپ حل نه ٿيو آهي؛ ڪيترن ئي نظرين هن مسئلي کي حل ڪيو آهي، جهڙوڪ لوپ ڪوانٽم گريوٽي، اسٽرنگ ٿيوري ۽ سپر سميٽري ٿيوري. 

تجرباتي پارٽيڪل فزڪس انهن ذرڙن جي [[تابڪاريت]] ۾ ۽ لارج هيڊرون ڪولائيڊر جهڙن پارٽيڪل ايڪسيليٽرز ۾ مطالعو آهي. نظرياتي پارٽيڪل فزڪس [[ڪاسمولوجي]] ۽ ڪوانٽم ٿيوري جي حوالي سان هن ذرڙن جو مطالعو آهي. ٻيا ويجهي سان لاڳاپيل کي هگس بوسون کي تجربن پاران تصديق ٿيڻ کان اڳ نظرياتي طور تي پوسٽ ڪيو ويو هو.

== تاريخ ==
{{main|ذيلي جوهري طبعيات جي تاريخ}}

[[فائل:Rutherford_Scattering.svg|alt=ڏسو ڪيپشن|thumb|[[گائگر-مارسڊن تجربا]] ڏيکاريو ته جڏهن الفا ذرڙا سون جي ورق سان ٽڪرايا ته انهن مان ٿوري تعداد ۾ ذرڙا تمام گهڻو ڦري ويا.]]

اهو خيال ته سمورو [[مادو]] بنيادي طور [[ابتدائي ذرڙو|ابتدائي ذرڙن]] مان ٺهيل آهي، گهٽ ۾ گهٽ ڇهين صدي قبل مسيح کان موجود رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fundamentals of Physics and Nuclear Physics |url=http://novelresearchinstitute.org/library/PhysNuclphys196p.pdf |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002214053/http://novelresearchinstitute.org/library/PhysNuclphys196p.pdf |archive-date=2 October 2012 |access-date=21 July 2012}}&lt;/ref&gt; اوڻيهين صديءَ ۾ [[جان ڊالٽن]]، [[اسٽوئڪيوميٽري]] بابت پنهنجي ڪم وسيلي، اهو نتيجو ڪڍيو ته فطرت جو هر عنصر هڪ ئي منفرد قسم جي ذرڙي مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;MARK I. GROSSMAN&quot;&gt;{{cite journal |title=John Dalton and the London Atomists |year=2014 |pmc=4213434 |last1=Grossman |first1=M. I. |journal=Notes and Records of the Royal Society of London |volume=68 |issue=4 |pages=339–356 |doi=10.1098/rsnr.2014.0025 }}&lt;/ref&gt; يوناني لفظ ''[[wikt:ἄτομος|atomos]]'' (&quot;ناقابلِ تقسيم&quot;) مان نڪتل لفظ ''[[ائٽم]]'' ان وقت کان ڪنهن [[ڪيميائي عنصر]] جي سڀ کان ننڍي ذرڙي لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، پر پوءِ طبعيات جي ماهرن معلوم ڪيو ته ائٽم فطرت جا بنيادي ذرڙا نه آهن، بلڪه اهي پاڻ وڌيڪ ننڍن ذرڙن، جهڙوڪ [[اليڪٽران]]، مان ٺهيل آهن. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ايٽمي طبعيات]] ۽ [[ڪوانٽم طبعيات]] ۾ ٿيل تحقيقن 1939ع ۾ [[ليز ميٽنر]] (جيڪا [[اوٽو هان]] جي تجربن تي ٻڌل هئي) پاران [[ايٽمي ٽڪراءُ]] ۽ ساڳئي سال [[هانس بيته]] پاران [[ايٽمي ميلاپ]] جي ثابتي فراهم ڪئي؛ انهن ٻنهي دريافتن مان پوءِ [[ايٽمي هٿيار]]ن جي ترقيءَ جو رستو هموار ٿيو. 1947ع ۾ بيته جي [[ليمب شفٽ]] بابت ڪيل حساب کي &quot;ذرڙن جي طبعيات جي جديد دور جو آغاز&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Brown |first1=Gerald Edward |url=https://archive.org/details/hansbethehisphys0000unse/page/161 |title=Hans Bethe and His Physics |last2=Lee |first2=Chang-Hwan |date=2006 |publisher=World Scientific Publishing |isbn=978-981-256-609-6 |location=Singapore |page=161}}&lt;/ref&gt;

1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪن دوران، وڌيڪ توانائي رکندڙ ذرڙن جي شعاعن جي ٽڪرن مان حيرت انگيز قسم جا ڪيترائي نوان ذرڙا دريافت ٿيا. انهن کي غير رسمي طور [[ذرڙن جو چڙيا گهر|''ذرڙن جو چڙيا گهر'']] چيو ويندو هو. [[جيمس ڪرونن]] ۽ [[ويل فچ]] پاران [[سي پي ڀڃڪڙي]] جهڙين اهم دريافتن [[بيريون اڻبرابري|مادي ۽ ضدمادي جي اڻبرابري]] بابت نوان سوال پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-03-01 |title=Antimatter |url=https://home.cern/science/physics/antimatter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180911042958/https://home.cern/topics/antimatter |archive-date=11 September 2018 |access-date=12 March 2021}}&lt;/ref&gt; 1970ع واري ڏهاڪي ۾ معياري نموني (Standard Model) جي تشڪيل کان پوءِ، طبعيات جي ماهرن ذرڙن جي هن وڏي تعداد جي اصليت کي واضح ڪيو. انهن ڏيکاريو ته هي گهڻا ذرڙا اصل ۾ نسبتاً ٿورڙن وڌيڪ بنيادي ذرڙن جا ميلاپ آهن، ۽ انهن کي [[ڪوانٽم ميدان جو نظريو|ڪوانٽم ميدان جي نظرين]] جي دائري ۾ بيان ڪيو ويو. هن نئين درجي بندي سان جديد ذرڙن واري طبعيات جي شروعات ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Weinberg |first1=Steven |title=The quantum theory of fields |date=1995–2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-67053-1 |location=Cambridge}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Jaeger |first=Gregg |date=2021 |title=The Elementary Particles of Quantum Fields |journal=Entropy |volume=23 |issue=11 |page=1416 |bibcode=2021Entrp..23.1416J |doi=10.3390/e23111416 |pmc=8623095 |pmid=34828114 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== معياري نمونو ==
{{Main|معياري نمونو}}

ابتدائي ذرڙن جي درجي بندي بابت موجوده سمجھاڻي [[معياري نمونو|معياري نموني]] ذريعي بيان ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي 1970ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[ڪوارڪ]]ن جي وجود جي [[تجرباتي تصديق]] کان پوءِ وڏي پيماني تي قبوليت ملي. هي نمونو [[بنيادي قوت|بنيادي قوتن]] مان [[مضبوط تعامل|مضبوط]]، [[ضعيف تعامل|ضعيف]] ۽ [[برقي مقناطيسيت|برقي مقناطيسي]] تعاملن کي وچولي [[گيج بوسون]]ن جي ذريعي بيان ڪري ٿو. گيج بوسونن ۾ اٺ [[گلوآن]]، [[ڊبليو ۽ زي بوسون|{{SubatomicParticle|W boson-}}، {{SubatomicParticle|W boson+}} ۽ {{SubatomicParticle|Z boson}} بوسون]]، ۽ [[فوٽون]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Baker p 120&quot;&gt;{{cite book |last=Baker |first=Joanne |title=50 quantum physics ideas you really need to know |date=2013 |isbn=978-1-78087-911-6 |publication-place=London |pages=120–123 |oclc=857653602}}&lt;/ref&gt;

معياري نموني ۾ 24 [[بنيادي ذرڙو|بنيادي]] [[فرميون]] (12 ذرڙا ۽ انهن جا لاڳاپيل ضد ذرڙا) پڻ شامل آهن، جيڪي سموري [[مادو|مادي]] جا بنيادي جزا آهن.&lt;ref name=&quot;pdg&quot;&gt;{{cite journal |last=Nakamura |first=K. |date=1 July 2010 |title=Review of Particle Physics |journal=Journal of Physics G: Nuclear and Particle Physics |volume=37 |issue=7A |pages=1–708 |bibcode=2010JPhG...37g5021N |doi=10.1088/0954-3899/37/7A/075021 |pmid=10020536 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=10481/34593}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، معياري نموني [[بوسون]] جي هڪ قسم، [[هگز بوسون]]، جي وجود جي پڻ اڳڪٿي ڪئي هئي. 4 جولاءِ 2012ع تي، [[سرن]] ۾ [[لارج هيڊرون ڪولائيڊر]] تي ڪم ڪندڙ طبعيات جي ماهرن اعلان ڪيو ته هنن هڪ اهڙو نئون ذرڙو دريافت ڪيو آهي، جنهن جو رويو [[هگز بوسون]] بابت اڳڪٿين سان مطابقت رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Mann |first=Adam |date=28 March 2013 |title=Newly Discovered Particle Appears to Be Long-Awaited Higgs Boson |url=https://www.wired.com/wiredscience/2012/07/higgs-boson-discovery/ |url-status=live |journal=Wired Science |archive-url=https://web.archive.org/web/20140211212906/http://www.wired.com/wiredscience/2012/07/higgs-boson-discovery/ |archive-date=11 February 2014 |access-date=6 February 2014}}&lt;/ref&gt;

موجوده صورت ۾ معياري نموني ۾ 61 ابتدائي ذرڙا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;braibant&quot;&gt;{{cite book |last1=Braibant |first1=S. |url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&amp;q=61+fundamental+particles&amp;pg=PA314 |title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics |last2=Giacomelli |first2=G. |last3=Spurio |first3=M. |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |year=2009 |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=313–314 |access-date=19 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415025723/https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&amp;q=61+fundamental+particles&amp;pg=PA314 |archive-date=15 April 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اهي ابتدائي ذرڙا پاڻ ۾ ملي مرڪب ذرڙا ٺاهي سگهن ٿا، جنهن سان 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ دريافت ٿيل سوين ٻين قسمن جي ذرڙن جي وضاحت ٿئي ٿي. اڄ تائين ڪيل تقريباً سڀني [[تجربو|تجرباتي]] جاچن سان معياري نموني جي موافقت ملي آهي. تنهن هوندي به، گهڻا ذرڙن جا طبعياتدان سمجهن ٿا ته هي فطرت جي مڪمل وضاحت نه آهي، ۽ ان کان وڌيڪ بنيادي نظريي جي دريافت اڃا ٿيڻ باقي آهي (ڏسو [[هر شيءِ جو نظريو]]). تازن سالن ۾ [[نيوٽرينو]] جي [[سڪون ماس]] بابت ماپن معياري نموني کان پهريون تجرباتي انحراف مهيا ڪيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ معياري نموني موجب نيوٽرينو وٽ ماس موجود نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Neutrinos in the Standard Model |url=https://t2k-experiment.org/neutrinos/in-the-standard-model |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191016010901/https://t2k-experiment.org/neutrinos/in-the-standard-model/ |archive-date=16 October 2019 |access-date=15 October 2019 |publisher=The T2K Collaboration}}&lt;/ref&gt;

== ذيلي جوهري ذرڙا ==

جديد ذرڙن واري طبعيات جي تحقيق [[ذيلي جوهري ذرڙو|ذيلي جوهري ذرڙن]] تي مرڪوز آهي، جن ۾ ائٽمي جزا، جهڙوڪ [[اليڪٽران]]، [[پروٽان]] ۽ [[نيوٽران]] شامل آهن. پروٽان ۽ نيوٽران مرڪب ذرڙا آهن، جن کي [[بيريون]] چيو وڃي ٿو، ۽ اهي [[ڪوارڪ]]ن مان ٺهيل هوندا آهن. اهڙا ذرڙا [[تابڪاري ٽٽڻ]] ۽ [[ڇڙواڳي]] جي عملن ذريعي پيدا ٿيندا آهن؛ انهن ۾ [[فوٽون]]، [[نيوٽرينو]]، [[ميون]] ۽ ڪيترائي [[عجيب ذرڙو|عجيب ذرڙا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Terranova |first1=Francesco |title=A Modern Primer in Particle and Nuclear Physics. |date=2021 |publisher=Oxford Univ. Press |isbn=978-0-19-284524-5}}&lt;/ref&gt; اڄ تائين ڏٺل سڀ ذرڙا ۽ انهن جا تعامل لڳ ڀڳ مڪمل طور [[معياري نمونو|معياري نموني]] سان بيان ڪري سگهجن ٿا.&lt;ref name=&quot;Baker p 120&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin-left:1em; background:#FFF;&quot;
|+ ابتدائي ذرڙا
|-
!
! scope=&quot;col&quot; | [[نسل (ذرڙن واري طبعيات)|قسم]]
! scope=&quot;col&quot; | [[نسل (ذرڙن واري طبعيات)|نسل]]
! scope=&quot;col&quot; | [[ضد ذرڙو]]
! scope=&quot;col&quot; | [[رنگي چارج|رنگ]]
! scope=&quot;col&quot; | ڪل
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#DAF;&quot; | [[ڪوارڪ]]َ
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| 2
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| 3
| align=&quot;center&quot;| جوڙو
| align=&quot;center&quot;| 3
| align=&quot;center&quot;| 36
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#AF7;&quot; | [[ليپٽان]]َ
| align=&quot;center&quot;| جوڙو
| align=&quot;center&quot;| ڪونهي
| align=&quot;center&quot;| 12
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#F97;&quot; | [[گلوآن]]َ
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;| 1
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;| ڪونهي
| align=&quot;center&quot;| پاڻ
| align=&quot;center&quot;| [[گلوآن#اٺ رنگي حالتون|8]]
| align=&quot;center&quot;| 8
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#F97;&quot; | [[فوٽون]]
| align=&quot;center&quot;| پاڻ
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;4&quot;| ڪونهي
| align=&quot;center&quot;| 1
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#F97;&quot; | [[ڊبليو ۽ زي بوسون|زي بوسون]]
| align=&quot;center&quot;| پاڻ
| align=&quot;center&quot;| 1
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#F97;&quot; | [[ڊبليو ۽ زي بوسون|ڊبليو بوسون]]
| align=&quot;center&quot;| جوڙو
| align=&quot;center&quot;| 2
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#FE7;&quot; | [[هگز بوسون|هگز]]
| align=&quot;center&quot;| پاڻ
| align=&quot;center&quot;| 1
|-
! colspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot; ! scope=&quot;col&quot; | ڄاتل ابتدائي ذرڙن جو ڪل انگ:
| align=&quot;center&quot;|'''61'''
|}

ذرڙن جي حرڪت پڻ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] جي تابع هوندي آهي؛ اهي [[لهر-ذرڙو ٻٽوپڻو]] ڏيکاريندا آهن، يعني ڪجهه تجرباتي حالتن ۾ ذرڙن جهڙو رويو ۽ ٻين حالتن ۾ [[لهر]]ن جهڙو رويو ظاهر ڪندا آهن. وڌيڪ فني اصطلاحن ۾، انهن کي [[هلبرٽ جاءِ]] ۾ [[ڪوانٽم حالت]] جي ویڪٽرن سان بيان ڪيو ويندو آهي، جيڪو [[ڪوانٽم ميدان جو نظريو]] ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ذرڙن جي طبعياتدانن جي روايت موجب، اصطلاح ''[[ابتدائي ذرڙو|ابتدائي ذرڙا]]'' انهن ذرڙن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي موجوده سمجھاڻي موجب ناقابل تقسيم سمجهيا وڃن ٿا ۽ ٻين ذرڙن مان ٺهيل نه آهن.&lt;ref name=&quot;braibant&quot;/&gt;

=== ڪوارڪ ۽ ليپٽان ===
{{Main|ڪوارڪ|ليپٽان}}

[[File:Beta_Negative_Decay.svg|thumb|[[فيئنمن خاڪو]]، جنهن ۾ [[بيٽا ٽٽڻ|بيٽا− ٽٽڻ]] ڏيکاريل آهي، جتي نيوٽران (n, udd) پروٽان (p, udu) ۾ تبديل ٿئي ٿو. &quot;u&quot; ۽ &quot;d&quot; [[اپ ڪوارڪ|اپ]] ۽ [[ڊائون ڪوارڪ|ڊائون ڪوارڪ]] آهن، &quot;e−&quot; [[اليڪٽران]] آهي، ۽ &quot;ν̅&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt;&quot; [[اليڪٽران ضد نيوٽرينو]] آهي.]]

عام [[مادو]] پهرين [[نسل (ذرڙن واري طبعيات)|نسل]] جي ڪوارڪن ([[اپ ڪوارڪ|اپ]]، [[ڊائون ڪوارڪ|ڊائون]]) ۽ ليپٽانن ([[اليڪٽران]]، [[اليڪٽران نيوٽرينو]]) مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Povh02&quot;&gt;{{cite book |author=Povh |first1=B. |title=Particles and Nuclei: An Introduction to the Physical Concepts |last2=Rith |first2=K. |last3=Scholz |first3=C. |last4=Zetsche |first4=F. |last5=Lavelle |first5=M. |date=2004 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-20168-7 |edition=4th |chapter=Part I: Analysis: The building blocks of matter |quote=Ordinary matter is composed entirely of first-generation particles, namely the u and d quarks, plus the electron and its neutrino. |access-date=28 July 2022 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=rJe4k8tkq7sC&amp;q=povh+%22building+blocks+of+matter%22&amp;pg=PA9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422024501/https://books.google.com/books?id=rJe4k8tkq7sC&amp;q=povh+%22building+blocks+of+matter%22&amp;pg=PA9 |archive-date=22 April 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; گڏيل طور ڪوارڪ ۽ ليپٽان [[فرميون]] سڏجن ٿا. انهن وٽ [[ڪوانٽم اسپن]] اڌ-عددن وارو هوندو آهي (−1/2، 1/2، 3/2 وغيره) ۽ اهي [[پائولي اخراج اصول]] جي پيروي ڪندا آهن، جنهن موجب ٻه ذرڙا ساڳي [[ڪوانٽم حالت]] ۾ نٿا رهي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Peacock |first=K. A. |url=https://archive.org/details/quantumrevolutio00peac |title=The Quantum Revolution |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2008 |isbn=978-0-313-33448-1 |page=[https://archive.org/details/quantumrevolutio00peac/page/n143 125] |url-access=limited}}&lt;/ref&gt;

ڪوارڪن وٽ ڀاڱيدار [[ابتدائي چارج|ابتدائي برقي چارج]] (−1/3 يا 2/3) هوندي آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |author=Quigg |first=C. |title=The New Physics for the Twenty-First Century |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2006 |isbn=978-0-521-81600-7 |editor=G. Fraser |page=91 |chapter=Particles and the Standard Model}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ليپٽانن وٽ پورو عدد برقي چارج (0 يا −1) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Serway |first1=Raymond A. |url=https://books.google.com/books?id=ecYWAAAAQBAJ |title=Physics for Scientists and Engineers, Volume 2 |last2=Jewett |first2=John W. |date=2013-01-01 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-62958-2 |language=en}}&lt;/ref&gt; ڪوارڪن وٽ [[رنگي چارج]] پڻ هوندي آهي، جنهن کي رواجاً ڳاڙهو، سائو ۽ نيرو چيو ويندو آهي، پر ان جو حقيقي روشنيءَ جي [[رنگ]] سان ڪو تعلق نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;R. Nave&quot;&gt;{{cite web |author=Nave |first=R. |title=The Color Force |url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/forces/color.html#c2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007142048/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/Forces/color.html#c2 |archive-date=7 October 2018 |access-date=2009-04-26 |work=[[HyperPhysics]] |publisher=[[Georgia State University]], Department of Physics and Astronomy}}&lt;/ref&gt; ڪوارڪن جي وچ ۾ تعامل توانائي محفوظ ڪري ٿو، جيڪا ڪوارڪن کي ڪافي پري ڪرڻ تي ٻين ذرڙن ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي؛ ان ڪري ڪوارڪ آزاد نموني مشاهدي ۾ نٿا اچي سگهن. هن عمل کي [[رنگي قيد]] چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;R. Nave&quot;/&gt;

ڪوارڪن جون ٽي ڄاتل نسلون آهن: اپ ۽ ڊائون، [[اسٽرينج ڪوارڪ|اسٽرينج]] ۽ [[چارم ڪوارڪ|چارم]]، [[ٽاپ ڪوارڪ|ٽاپ]] ۽ [[باٽم ڪوارڪ|باٽم]]. ليپٽانن جون پڻ ٽي نسلون آهن: اليڪٽران ۽ ان جو نيوٽرينو، [[ميون]] ۽ [[ميون نيوٽرينو|ان جو نيوٽرينو]]، [[ٽائو (ذرڙو)|ٽائو]] ۽ [[ٽائو نيوٽرينو|ان جو نيوٽرينو]]. مضبوط اڻسڌي ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته فرميونن جي چوٿين نسل موجود نه آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Decamp |first=D. |year=1989 |title=Determination of the number of light neutrino species |url=https://cds.cern.ch/record/201511 |journal=[[Physics Letters B]] |volume=231 |issue=4 |pages=519–529 |bibcode=1989PhLB..231..519D |doi=10.1016/0370-2693(89)90704-1 |hdl-access=free |hdl=11384/1735}}&lt;/ref&gt;

=== بوسون ===
{{Main|بوسون}}

بوسون بنيادي تعاملن جا [[قوت کڻندڙ|وچولا يا کڻندڙ]] آهن، جهڙوڪ [[برقي مقناطيسيت]]، [[ضعيف تعامل]] ۽ [[مضبوط تعامل]].&lt;ref name=&quot;DarkMatter&quot;&gt;{{cite book |author=Carroll, Sean |author-link = Sean M. Carroll | title=Guidebook |publisher=The Teaching Company |year=2007 |isbn=978-1-59803-350-2 |series=Dark Matter, Dark Energy: The dark side of the universe |at=Part&amp;nbsp;2, p.&amp;nbsp;43 |quote=...&amp;nbsp;boson: A force-carrying particle, as opposed to a matter particle (fermion). Bosons can be piled on top of each other without limit. Examples are photons, gluons, gravitons, weak bosons, and the Higgs boson. The spin of a boson is always an integer: 0, 1, 2, and so on&amp;nbsp;...}}&lt;/ref&gt; برقي مقناطيسيت جو وچولو [[فوٽون]] آهي، جيڪو [[روشني]] جو [[ڪوانٽم]] آهي.&lt;ref&gt;&quot;Role as gauge boson and polarization&quot; §5.1 in {{cite book |last1=Aitchison |first1=I. J. R. |url={{google books |plainurl=y |id=ZJ-ZY8NW9TIC}} |title=Gauge Theories in Particle Physics |last2=Hey |first2=A. J. G. |publisher=[[IOP Publishing]] |year=1993 |isbn=978-0-85274-328-7}}&lt;/ref&gt;{{rp|29–30}} ضعيف تعامل جا وچولا [[ڊبليو ۽ زي بوسون]] آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Peter |last=Watkins |url=https://books.google.com/books?id=J808AAAAIAAJ&amp;pg=PA70 |title=Story of the W and Z |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=1986 |isbn=978-0-521-31875-4 |location=Cambridge |page=70 |access-date=28 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114055111/http://books.google.co.uk/books?id=J808AAAAIAAJ&amp;pg=PA70 |archive-date=14 November 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; مضبوط تعامل جو وچولو [[گلوآن]] آهي، جيڪو ڪوارڪن کي پاڻ ۾ ڳنڍي مرڪب ذرڙا ٺاهي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;HyperPhysics&quot;&gt;{{cite web |author=Nave |first=C. R. |title=The Color Force |url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/forces/color.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007142048/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/Forces/color.html |archive-date=7 October 2018 |access-date=2012-04-02 |work=[[HyperPhysics]] |publisher=[[Georgia State University]], Department of Physics}}&lt;/ref&gt; مٿي بيان ڪيل رنگي قيد سبب، گلوآن آزاد نموني مشاهدي ۾ نٿا اچن.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite journal |last=Debrescu |first=B. A. |year=2005 |title=Massless Gauge Bosons Other Than The Photon |journal=[[Physical Review Letters]] |volume=94 |issue=15 |article-number=151802 |arxiv=hep-ph/0411004 |bibcode=2005PhRvL..94o1802D |doi=10.1103/PhysRevLett.94.151802 |pmid=15904133 |s2cid=7123874}}&lt;/ref&gt; [[هگز بوسون]] [[هگز ميڪانيزم]] ذريعي ڊبليو ۽ زي بوسونن کي ماس ڏئي ٿو،&lt;ref name=&quot;PDG&quot;&gt;{{cite web |author1=Bernardi, G. |author2=Carena, M. |author3=Junk, T. |year=2007 |title=Higgs bosons: Theory and searches |url=http://pdg.lbl.gov/2008/reviews/higgs_s055.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003190309/http://pdg.lbl.gov/2008/reviews/higgs_s055.pdf |archive-date=3 October 2018 |access-date=28 July 2022 |series=Review: Hypothetical particles and Concepts |publisher=Particle Data Group}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته گلوآن ۽ فوٽون کي [[بي ماس ذرڙو|بي ماس]] سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; سڀ بوسون صحيح عدد واري ڪوانٽم اسپن (0 ۽ 1) رکن ٿا ۽ ساڳي [[ڪوانٽم حالت]] اختيار ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;DarkMatter&quot; /&gt;

=== ضد ذرڙا ۽ رنگي چارج ===
{{Main|ضد ذرڙو|رنگي چارج}}

مٿي ذڪر ڪيل اڪثر ذرڙن جا لاڳاپيل [[ضد ذرڙو|ضد ذرڙا]] هوندا آهن، جيڪي [[ضد مادو]] ٺاهيندا آهن. عام ذرڙن وٽ مثبت [[ليپٽان عدد]] يا [[بيريون عدد]] هوندو آهي، جڏهن ته ضد ذرڙن وٽ اهي عدد منفي هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Tsan |first=Ung Chan |date=2013 |title=Mass, Matter, Materialization, Mattergenesis and Conservation of Charge |journal=International Journal of Modern Physics E |volume=22 |issue=5 |page=1350027 |bibcode=2013IJMPE..2250027T |doi=10.1142/S0218301313500274 |quote=Matter conservation means conservation of baryonic number ''A'' and leptonic number ''L'', ''A'' and ''L'' being algebraic numbers. Positive ''A'' and ''L'' are associated to matter particles, negative ''A'' and ''L'' are associated to antimatter particles. All known interactions do conserve matter.}}&lt;/ref&gt; لاڳاپيل ضد ذرڙن ۽ ذرڙن جون گهڻيون خاصيتون ساڳيون هونديون آهن، پر ڪجهه خاصيتون ابتڙ هونديون آهن؛ مثال طور اليڪٽران جو ضد ذرڙو، پوزيٽران، ابتڙ چارج رکي ٿو. ضد ذرڙي ۽ ذرڙي ۾ فرق ڪرڻ لاءِ نشان مٿان يا گڏ مثبت يا منفي علامت استعمال ڪئي ويندي آهي. مثال طور اليڪٽران ۽ پوزيٽران کي ترتيبوار e− ۽ e+ سان ظاهر ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;raith&quot;&gt;{{cite book |last1=Raith |first1=W. |title=Constituents of Matter: Atoms, Molecules, Nuclei and Particles |last2=Mulvey |first2=T. |publisher=[[CRC Press]] |year=2001 |isbn=978-0-8493-1202-1 |pages=777–781}}&lt;/ref&gt; جڏهن ذرڙي جو چارج 0 هجي، يعني ضد ذرڙي جي برابر، تڏهن ضد ذرڙي کي علامت مٿان ليڪ سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. مثال طور، اليڪٽران نيوٽرينو ν&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt; آهي، جڏهن ته ان جو ضد نيوٽرينو ν̅&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt; آهي. جڏهن ڪو ذرڙو ۽ ان جو ضد ذرڙو هڪ ٻئي سان تعامل ڪن ٿا، تڏهن اهي [[نابودي]] جو شڪار ٿي ٻين ذرڙن ۾ تبديل ٿي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Antimatter |url=http://www.lbl.gov/abc/Antimatter.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080823180515/http://www.lbl.gov/abc/Antimatter.html |archive-date=23 August 2008 |access-date=3 September 2008 |publisher=[[Lawrence Berkeley National Laboratory]]}}&lt;/ref&gt; ڪجهه ذرڙا، جهڙوڪ فوٽون يا گلوآن، ضد ذرڙا نٿا رکن.{{Citation needed|date=July 2022}}

ڪوارڪن ۽ گلوآنن وٽ اضافي طور رنگي چارجون هونديون آهن، جيڪي مضبوط تعامل تي اثرانداز ٿين ٿيون. ڪوارڪن جون رنگي چارجون ڳاڙهي، سائي ۽ نيري سڏجن ٿيون، جيتوڻيڪ ذرڙي جو حقيقي جسماني رنگ نه هوندو آهي؛ ضد ڪوارڪن ۾ اهي ضد ڳاڙهي، ضد سائي ۽ ضد نيري سڏجن ٿيون.&lt;ref name=&quot;R. Nave&quot;/&gt; گلوآن وٽ [[گلوآن|اٺ رنگي چارجون]] ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ڪوارڪن جي تعاملن جو نتيجو آهن، جن سان مرڪب ذرڙا ٺهن ٿا؛ هي گيج هم آهنگي [[ايس يو (3)]] سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;PeskinSchroeder&quot;&gt;Part III of {{cite book |last1=Peskin |first1=M. E. |url=https://archive.org/details/introductiontoqu0000pesk |title=An Introduction to Quantum Field Theory |last2=Schroeder |first2=D. V. |publisher=[[Addison–Wesley]] |year=1995 |isbn=978-0-201-50397-5 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

=== مرڪب ذرڙا ===
{{Main|مرڪب ذرڙو}}

[[File:Quark_structure_proton.svg|thumb|[[پروٽان]] ٻن اپ ڪوارڪن ۽ هڪ ڊائون ڪوارڪ مان ٺهيل هوندو آهي، جيڪي [[گلوآن]]ن سان ڳنڍيل هوندا آهن. ڪوارڪن جي رنگي چارج پڻ نظر اچي ٿي.]]

[[ائٽمي مرڪز]] ۾ موجود [[نيوٽران]] ۽ [[پروٽان]] [[بيريون]] آهن؛ نيوٽران ٻن ڊائون ڪوارڪن ۽ هڪ اپ ڪوارڪ مان ٺهيل هوندو آهي، جڏهن ته پروٽان ٻن اپ ڪوارڪن ۽ هڪ ڊائون ڪوارڪ مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Knowing2&quot;&gt;{{cite book |author=Munowitz |first=M. |title=Knowing |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2005 |isbn=0-19-516737-6 |page=35}}&lt;/ref&gt; بيريئون ٽن ڪوارڪن مان ٺهيل هوندو آهي، جڏهن ته [[ميزون]] ٻن ڪوارڪن، هڪ عام ۽ هڪ ضد ڪوارڪ، مان ٺهيل هوندو آهي. بيريئون ۽ ميزون گڏجي [[هيڊران]] سڏجن ٿا. هيڊرانن اندر موجود ڪوارڪ مضبوط تعامل جي تابع هوندا آهن، تنهنڪري انهن تي [[ڪوانٽم ڪروموڊائنامڪس]]، يعني رنگي چارجن جا قانون، لاڳو ٿيندا آهن. [[بند حالت|بند ٿيل]] ڪوارڪن جي رنگي چارج لازمي طور غير جانبدار، يا بنيادي رنگن جي ملاوٽ واري تشبيهه موجب &quot;اڇي&quot;، هئڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Schumm |first=B. A. |url=https://archive.org/details/deepdownthingsbr00schu/page/131 |title=Deep Down Things |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |year=2004 |isbn=978-0-8018-7971-5 |pages=[https://archive.org/details/deepdownthingsbr00schu/page/131 131–132]}}&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[عجيب هيڊران]] ٻين قسمن، ترتيبن يا ڪوارڪن جي مختلف انگن مان ٺهيل ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ [[ٽيٽراڪوارڪ]] ۽ [[پينٽاڪوارڪ]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Close |first=F. E. |year=1988 |title=Gluonic Hadrons |journal=Reports on Progress in Physics |volume=51 |pages=833–882 |bibcode=1988RPPh...51..833C |doi=10.1088/0034-4885/51/6/002 |number=6|s2cid=250819208 }}&lt;/ref&gt;

ائٽم پروٽانن، نيوٽرانن ۽ اليڪٽرانن مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Kofoed |first1=Melissa |last2=Miller |first2=Shawn |date=July 2024 |title=Introductory Chemistry |url=https://uen.pressbooks.pub/introductorychemistry/}}&lt;/ref&gt; عام ائٽم اندر موجود ذرڙن کي تبديل ڪري [[عجيب ائٽم]] ٺاهي سگهجن ٿا.&lt;ref&gt;§1.8, ''Constituents of Matter: Atoms, Molecules, Nuclei and Particles'', Ludwig Bergmann, Clemens Schaefer, and Wilhelm Raith, Berlin, Germany: Walter de Gruyter, 1997, {{ISBN|3-11-013990-1}}.&lt;/ref&gt; هڪ سادو مثال [[هائيڊروجن-4.1]] آهي، جنهن ۾ هڪ اليڪٽران کي ميون سان بدلائي ڇڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Fleming |first1=D. G. |last2=Arseneau |first2=D. J. |last3=Sukhorukov |first3=O. |last4=Brewer |first4=J. H. |last5=Mielke |first5=S. L. |last6=Schatz |first6=G. C. |last7=Garrett |first7=B. C. |last8=Peterson |first8=K. A. |last9=Truhlar |first9=D. G. |date=28 Jan 2011 |title=Kinetic Isotope Effects for the Reactions of Muonic Helium and Muonium with H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; |url=https://www.science.org/doi/abs/10.1126/science.1199421 |journal=Science |volume=331 |issue=6016 |pages=448–450 |doi=10.1126/science.1199421 |pmid=21273484 |bibcode=2011Sci...331..448F |s2cid=206530683|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== فرضي ذرڙا ===
[[گريويٽان]] هڪ فرضي ذرڙو آهي، جيڪو ثقلي تعامل جو وچولو ٿي سگهي ٿو، پر اهو اڃا دريافت نه ٿيو آهي ۽ نه ئي موجوده نظرين سان مڪمل طور هم آهنگ ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Sokal |first=A. |author-link=Alan Sokal |date=July 22, 1996 |title=Don't Pull the String Yet on Superstring Theory |work=[[The New York Times]] |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0DE7DB1639F931A15754C0A960958260 |url-status=live |access-date=March 26, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081207212917/https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0DE7DB1639F931A15754C0A960958260 |archive-date=7 December 2008}}&lt;/ref&gt; معياري نموني جون حدون دور ڪرڻ لاءِ ٻيا به ڪيترائي فرضي ذرڙا تجويز ڪيا ويا آهن. خاص طور، [[سپرسمٽري|سپرسمٽرڪ]] ذرڙا [[درجابندي مسئلو]] حل ڪرڻ لاءِ پيش ڪيا ويا آهن، [[ايڪسيون]] [[مضبوط سي پي مسئلو]] سان لاڳاپيل آهن، ۽ مختلف ٻيا ذرڙا [[اونداهو مادو]] ۽ [[اونداهي توانائي]] جي اصليت بيان ڪرڻ لاءِ تجويز ڪيا ويا آهن.

== تجرباتي تجربگاهون ==

[[File:02 Fermilab - Fermi National Accelerator Laboratory - American particle accelerator Fermilab near Chicago Illinois.jpg|thumb|فيرمي نيشنل ايڪسيليٽر ليبارٽري، آمريڪا]]

دنيا جون اهم [[ذرڙن جي طبعيات]] جون تجربگاهون هيٺيان آهن:

* [[بروڪهيون نيشنل ليبارٽري]] ([[لانگ آئيلينڊ]]، [[نيو يارڪ (رياست)|نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]])۔ ان جي مکيه سهولت [[ريليٽوِسٽڪ هيوي آئن ڪولائيڊر]] (RHIC) آهي، جيڪا سون جي آئنن جهڙن [[ريليٽوِسٽڪ نيوڪليئر ٽڪر]]ن ۽ قطبيت وارن پروٽانن کي پاڻ ۾ ٽڪرائي ٿي. اها دنيا جي پهرين هيوي آئن ڪولائيڊر ۽ قطبيت وارن پروٽانن جي واحد ڪولائيڊر آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Harrison|first1=M.|last2=Ludlam|first2=T.|last3=Ozaki|first3=S.|date=March 2003|title=RHIC project overview|url=https://zenodo.org/record/1259915|journal=Nuclear Instruments and Methods in Physics Research Section A: Accelerators, Spectrometers, Detectors and Associated Equipment|volume=499|issue=2–3|pages=235–244|doi=10.1016/S0168-9002(02)01937-X|bibcode=2003NIMPA.499..235H|access-date=16 September 2019|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415022754/https://zenodo.org/record/1259915|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Courant|first=Ernest D.|title=Accelerators, Colliders, and Snakes|date=December 2003|journal=Annual Review of Nuclear and Particle Science|volume=53|issue=1|pages=1–37|doi=10.1146/annurev.nucl.53.041002.110450|bibcode=2003ARNPS..53....1C}}&lt;/ref&gt;

* [[بڊڪر انسٽيٽيوٽ آف نيوڪليئر فزڪس]] ([[نووسيبرسڪ]]، [[روس]])۔ هن وقت ان جا مکيه منصوبا [[VEPP-2000]] ۽ [[VEPP-4]] [[ڪولائيڊر]] آهن، جڏهن ته اڳ ۾ VEP-1، VEPP-2 ۽ VEPP-2M جهڙيون سهولتون به ڪم ڪري چڪيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://vepp2k.inp.nsk.su/ |title=index |publisher=Vepp2k.inp.nsk.su |access-date=21 July 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://v4.inp.nsk.su/index.en.html |title=The VEPP-4 accelerating-storage complex |publisher=V4.inp.nsk.su |access-date=21 July 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.inp.nsk.su/activity/old/vepp2m/index.ru.shtml |title=VEPP-2M collider complex |language=ru |publisher=Inp.nsk.su}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://englishrussia.com/2012/01/21/the-budker-institute-of-nuclear-physics/ |title=The Budker Institute of Nuclear Physics |publisher=English Russia}}&lt;/ref&gt;

* [[File:View inside detector at the CMS cavern LHC CERN.jpg|thumb|[[ڪامپيڪٽ ميون سولينائڊ|CMS]] سڃاڻپ ڪندڙ، LHC]] [[سرن]] (CERN)، جيڪو [[فرانس]] ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] جي سرحد تي [[جنيوا]] ويجهو واقع آهي۔ ان جو مکيه منصوبو [[لارج هيڊرون ڪولائيڊر]] (LHC) آهي، جنهن 10 سيپٽمبر 2008ع تي پهريون شعاع گردش ۾ آندو ۽ هاڻي اهو دنيا جو سڀ کان وڌيڪ توانائي وارو پروٽان ڪولائيڊر آهي. بعد ۾ اهو سيسي جا آئن پاڻ ۾ ٽڪرائڻ سبب سڀ کان وڌيڪ توانائي وارو هيوي آئن ڪولائيڊر پڻ بڻيو. اڳين سهولتن ۾ [[لارج اليڪٽران-پوزيٽران ڪولائيڊر]] (LEP) ۽ [[سپر پروٽان سنڪروٽرون]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://info.cern.ch/ |title=Welcome to |publisher=Info.cern.ch}}&lt;/ref&gt;

* [[DESY]] (ڊيوئچس اليڪٽرون-سنڪروٽرون) ([[هيمبرگ]]، [[جرمني]])۔ ان جي مکيه سهولت [[هيڊرون اليڪٽرون رنگ آنلاگي]] (HERA) هئي، جيڪا اليڪٽرانن ۽ پوزيٽرانن کي پروٽانن سان ٽڪرائيندي هئي. هاڻي ان جو مرڪز [[PETRA III]]، [[FLASH]] ۽ [[يورپي XFEL]] ذريعي [[سنڪروٽرون تابڪاري]] جي پيداوار تي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.desy.de/index_eng.html |title=Germany's largest accelerator centre}}&lt;/ref&gt;

* [[فيرمي نيشنل ايڪسيليٽر ليبارٽري]] (فيرميليب) ([[بٽاويا، ايلينائيس]]، [[آمريڪا]])۔ 2011ع تائين ان جي مکيه سهولت [[ٽيواٽرون]] هئي، جيڪا پروٽانن ۽ ضد پروٽانن کي ٽڪرائيندي هئي ۽ [[لارج هيڊرون ڪولائيڊر]] جي شروعات تائين دنيا جي سڀ کان وڌيڪ توانائي واري ذرڙن جي ڪولائيڊر هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fnal.gov/ |title=Fermilab |publisher=Fnal.gov}}&lt;/ref&gt;

* [[انسٽيٽيوٽ آف هاءِ انرجي فزڪس]] (IHEP) ([[بيجنگ]]، [[چين]])۔ هي ادارو چين جي ڪيترين ئي اهم ذرڙن واريون سهولتون هلائي ٿو، جن ۾ [[بيجنگ اليڪٽران-پوزيٽران ڪولائيڊر II]] (BEPC II)، [[بيجنگ اسپيڪٽروميٽر]] (BES)، [[بيجنگ سنڪروٽرون ريڊيئيشن فيسيلٽي]] (BSRF)، [[يانگباجين ڪاسمڪ ري آبزرويٽري]]، [[دايا بي ريئڪٽر نيوٽرينو تجربي]]، [[چائنا اسپاليشن نيوٽران سورس]]، [[هارڊ ايڪس-ري ماڊيوليشن ٽيليسڪوپ]] (HXMT)، ADS ۽ [[جيانگمين انڊرگرائونڊ نيوٽرينو آبزرويٽري]] (JUNO) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://english.ihep.cas.cn/au/ |title=IHEP Home}}&lt;/ref&gt;

* [[KEK]] ([[تسوڪوبا]]، [[جاپان]])۔ هتي ڪيترائي اهم تجربا ٿين ٿا، جهڙوڪ [[K2K تجربو]]، [[T2K تجربو]]، جيڪو [[نيوٽرينو اوسيليشن]] بابت آهي، ۽ [[Belle II experiment|بيل II]]، جيڪو [[CP ڀڃڪڙي]] جو مطالعو ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://legacy.kek.jp/intra-e/index.html |title=KEK}}&lt;/ref&gt;

* [[SLAC نيشنل ايڪسيليٽر ليبارٽري]] ([[مينلو پارڪ، ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا]])۔ ان جو ٻه ميل ڊگهو سڌي ليڪ وارو ذرڙن جو ايڪسيليٽر 1962ع ۾ ڪم ڪرڻ لڳو ۽ 2008ع تائين ڪيترن ئي اليڪٽران ۽ پوزيٽران ٽڪراءَ وارن تجربن جو بنياد رهيو. هاڻي اهو [[لينڪ ڪوهيرنٽ لائيٽ سورس]] ايڪس-ري ليزر ۽ جديد ايڪسيليٽر تحقيق لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته SLAC جا سائنسدان دنيا جي مختلف هنڌن تي [[ذرڙن جا سڃاڻپ ڪندڙ]] تيار ڪرڻ ۾ پڻ حصو وٺن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=SLAC National Accelerator Laboratory Home Page|url=http://www6.slac.stanford.edu/}}&lt;/ref&gt;

== نظريو ==


[[نظري طبعيات]] وانگر، نظري [[ذرڙن جي طبعيات]] جو مقصد به اهڙا نمونا، نظرياتي ڍانچا ۽ رياضيائي اوزار تيار ڪرڻ آهي، جيڪي موجوده تجربن جي وضاحت ڪن ۽ مستقبل جي تجربن بابت اڳڪٿيون مهيا ڪن. هن وقت نظري ذرڙن جي طبعيات ۾ ڪيترائي اهم ۽ هڪ ٻئي سان لاڳاپيل تحقيقي شعبا سرگرم آهن.

هڪ اهم شاخ [[معياري نمونو|معياري نموني]] ۽ ان جي جاچ کي وڌيڪ سمجهڻ تي ڌيان ڏئي ٿي. نظرياتي سائنسدان [[ڪولائيڊر]] ۽ [[فلڪي ذرڙن جي طبعيات]] جي تجربن ۾ مشاهدي لائق مقدارن بابت عددي اڳڪٿيون ڪن ٿا، جن کي تجرباتي ماپن سان گڏ استعمال ڪري معياري نموني جي پيرا ميٽرن کي گهٽ غيريقيني سان طئي ڪيو ويندو آهي. هي تحقيق معياري نموني جي حدن کي پرکي ٿي ۽ فطرت جي بنيادي جُزن بابت سائنسي ڄاڻ کي وڌائي ٿي. اهڙي ڪم کي [[ڪوانٽم ڪروموڊائنامڪس]] ۾ انتهائي درست حسابن جي پيچيدگي ڏکيو بڻائي ٿي. هن شعبي جا ڪجهه نظرياتي سائنسدان [[پرٽربيٽو ڪوانٽم فيلڊ ٿيوري]] ۽ [[اثرائتي فيلڊ ٿيوري]] جا اوزار استعمال ڪندا آهن ۽ پاڻ کي [[فينومينالاجي (طبعيات)|فينومينالاجسٽ]] سڏيندا آهن، جڏهن ته ٻيا [[ليٽس فيلڊ ٿيوري]] استعمال ڪندا آهن ۽ ''ليٽس نظرياتدان'' سڏبا آهن.

ٻيو اهم شعبو نموني جي تعمير (Model Building) آهي، جنهن ۾ سائنسدان اهڙيون تجويزون پيش ڪن ٿا ته [[معياري نمونو|معياري نموني]] کان اڳتي (وڌيڪ توانائي يا ننڍن مفاصلن تي) ڪهڙي طبعيات موجود ٿي سگهي ٿي. هي تحقيق گهڻو ڪري [[هائيرارڪي مسئلو]] کان متاثر هوندي آهي ۽ موجوده تجرباتي انگن اکرن سان محدود هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gagnon |first=Pauline |date=March 14, 2014 |title=Standard Model: a beautiful but flawed theory |url=http://www.quantumdiaries.org/2014/03/14/the-standard-model-a-beautiful-but-flawed-theory/ |access-date=September 7, 2023 |website=Quantum Diaries}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Standard Model |url=https://home.cern/science/physics/standard-model |access-date=September 7, 2023 |website=CERN}}&lt;/ref&gt; ان ۾ [[سپرسميٽري]]، [[هگز ميڪانيزم]] جا متبادل، اضافي مڪاني پاسا (جهڙوڪ [[Randall–Sundrum model]])، [[پريون]] نظريو، انهن جا ميلاپ يا ٻيا تصور شامل ٿي سگهن ٿا. [[Vanishing dimensions theory|گم ٿيندڙ پاسن جو نظريو]] اهڙو ذرڙن جي طبعيات جو نظريو آهي، جنهن موجب وڌيڪ توانائي وارن نظامن ۾ مڪاني پاسن جو تعداد گهٽجي ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://atramateria.com/the-vanishing-dimensions-of-the-universe/|title=The vanishing dimensions of the Universe|date=March 22, 2011|publisher=Astra Materia|last1=Corbion|first1=Ashley|access-date=May 21, 2013}}&lt;/ref&gt;

ٽيون اهم شعبو [[اسٽرنگ ٿيوري]] آهي. اسٽرنگ ٿيوري جا ماهر [[ڪوانٽم ميڪانيات]] ۽ [[عام اضافيت]] کي هڪ گڏيل وضاحت هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. ان مقصد لاءِ هو ذرڙن بدران انتهائي ننڍين اسٽرنگن ۽ [[برين]] تي ٻڌل نظريو تيار ڪن ٿا. جيڪڏهن هي نظريو ڪامياب ٿيو ته ان کي ''[[هر شيءِ جو نظريو]]'' (Theory of Everything يا TOE) سمجهيو ويندو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wolchover |first=Natalie |date=2017-12-22 |title=The Best Explanation for Everything in the Universe |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2017/12/string-theory-everything/548774/ |access-date=2022-03-11 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=15 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115210213/https://www.theatlantic.com/science/archive/2017/12/string-theory-everything/548774/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

نظري ذرڙن جي طبعيات ۾ ٻين ڪيترن ئي شعبن تي پڻ ڪم جاري آهي، جن ۾ [[ڪائناتي ذرڙن جي طبعيات]] کان وٺي [[لوپ ڪوانٽم گريوٽي]] تائين جا موضوع شامل آهن.

== عملي استعمال ==

اصولي طور تي سموري [[طبعيات]] (۽ ان مان نڪتل عملي استعمال) کي بنيادي [[ذرڙو|ذرڙن]] جي مطالعي مان سمجهي سگهجي ٿو. عملي طور، جيتوڻيڪ [[ذرڙن جي طبعيات]] مان مراد صرف &quot;وڏي توانائي وارن ذرڙن جا ٽڪراءَ&quot; ورتي وڃي ٿي، تڏهن به انهن بنيادي تحقيقن دوران اهڙيون ڪيتريون ئي ٽيڪنالاجيون ترقي ڪري چڪيون آهن، جيڪي بعد ۾ سماج ۾ وسيع پيماني تي استعمال ٿيون. [[ذرڙن جا تيز ڪندڙ]] (Particle Accelerators) تحقيق ۽ علاج لاءِ [[طب ۾ آئسوٽوپ|طبي آئسوٽوپن]] جي تياري ۾ استعمال ٿين ٿا، جيئن [[PET تصويرڪشي]] ۾ استعمال ٿيندڙ آئسوٽوپ، يا وري سڌي طرح [[ٻاهرين شعاعي علاج]] (External Beam Radiotherapy) ۾ ڪم آندا وڃن ٿا. [[سپر ڪنڊڪٽر]]ن جي ترقي کي به ذرڙن جي طبعيات ۾ انهن جي استعمال وڏي هٿي ڏني آهي. [[ورلڊ وائڊ ويب]] ۽ [[ٽچ اسڪرين]] ٽيڪنالاجي جي شروعاتي ترقي پڻ [[سرن]] (CERN) ۾ ٿي هئي. ان کان علاوه، طب، قومي سلامتي، صنعت، ڪمپيوٽنگ، سائنس ۽ ماهر افرادي قوت جي تياري جهڙن ڪيترن ئي شعبن ۾ پڻ ذرڙن جي طبعيات مان اهم عملي فائدا حاصل ٿيا آهن، ۽ انهن استعمالن جي فهرست وقت سان گڏ وڌندي پئي وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fnal.gov/pub/science/benefits/ |title=Fermilab &amp;#124; Science at Fermilab &amp;#124; Benefits to Society |publisher=Fnal.gov |access-date=23 June 2012 |archive-date=9 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120609161544/http://www.fnal.gov/pub/science/benefits/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== مستقبل ==

[[معياري نموني کان اڳتي واري طبعيات]] جي ڳولا لاءِ هن وقت ڪيترائي وڏا منصوبا جاري آهن. انهن مان هڪ [[سرن]] (CERN) لاءِ تجويز ڪيل [[فيوچر سرڪيولر ڪولائيڊر]] آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Muon Colliders Hold a Key to Unraveling New Physics |url=http://www.aps.org/publications/apsnews/202111/muon.cfm |access-date=2023-09-17 |website=www.aps.org |language=en}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[آمريڪا]] ۾ [[پارٽيڪل فزڪس پروجيڪٽ پرائيرٽائيزيشن پينل]] (P5) پڻ سرگرم آهي، جيڪو 2014ع جي P5 مطالعي کي نئين سر تازه ڪاري ڪري رهيو آهي. ان مطالعي ۾ [[ڊيپ انڊرگرائونڊ نيوٽرينو تجربو]] سميت ڪيترن ئي اهم تجربن جي سفارش ڪئي وئي هئي.

== پڻ ڏسو ==

==حوالا==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
[[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]]
[[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]]</text>
      <sha1>rmq648nsnu4z8jwna01ebmvjchbiw6i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390037</id>
      <parentid>390036</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T01:42:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51080" sha1="t9xunqkaoc0wmr12yzs86wo6lzxs7jl" xml:space="preserve">[[File:Quark_structure_proton.svg|thumb|A [[proton]] consists of two up quarks and one down quark, linked together by [[gluon]]s. The quarks' color charge are also visible.]]
'''پارٽيڪل فزڪس''' (&lt;small&gt;Partical Physics&lt;/small&gt;) يا هاءِ انرجي فزڪس [[ابتدائي ذرڙو|بنيادي ذرڙن]] ۽ [[قوت (فزڪس)|قوتن]] جو مطالعو آهي جيڪي [[مادو]] ۽ [[تابڪاريت|تابڪاري]] کي ٺاهيندا آهن. هي ميدان [[پروٽان]] ۽ [[نيوٽران]] جي پيماني تائين ابتدائي ذرڙن جي ميلاپ جو پڻ مطالعو ڪري ٿو. جڏهن ته پروٽان ۽ نيوٽران جي ميلاپ جي مطالعي کي [[نيوڪليئر فزڪس]] چيو ويندو آهي.

ڪائنات ۾ بنيادي ذرڙن کي معياري ماڊل ۾ فرميون (ماديءَ جا ذرڙا) ۽ بوسون (قوت کڻندڙ ذرڙا) جي طور تي درجه بندي ڪيو ويو آهي. فرميون (&lt;small&gt;Fermions&lt;/small&gt;) جون ٽي نسلون آهن. جيتوڻيڪ عام مادو صرف پهرين فرميون نسل مان ٺاهيو ويندو آهي. پهرين نسل ۾ مٿيان ۽ هيٺيان ڪوارڪس (&lt;small&gt;Quarks&lt;/small&gt;) شامل آهن جيڪي پروٽان ۽ نيوٽران ۽ اليڪٽران ۽ اليڪٽران-نيوٽرين ٺاهيندا آهن. ٽي بنيادي تعامل جيڪا بوسون (&lt;small&gt;Bosons&lt;/small&gt;) جي وچ ۾ سڃاتل آهن، اها [[برقناطيسيت|برقناطيست]]، ڪمزور تعامل ۽ مضبوط تعامل (&lt;small&gt;interactions&lt;/small&gt;) آهن. 

ڪوارڪس هيڊرون (&lt;small&gt;Hedrons&lt;/small&gt;) ٺاهيندا آهن، پر پاڻ تي موجود نه ٿي سگهن ٿا. هيڊرون جيڪي ڪوارڪس جي هڪ عجيب تعداد تي مشتمل آهن انهن کي بيريون (Bryons) سڏيو ويندو آهي ۽ جيڪي هڪ برابر نمبر تي مشتمل آهن انهن کي ميسون (Mesons) سڏيو ويندو آهي. ٻہ بيريون (پروٽان ۽ نيوٽران) عام مادي جي گھڻي ڀاڱي ماس تي مشتمل آهن. ميسون غير مستحڪم آهن ۽ سڀ کان وڌيڪ عرصي تائين رهندڙ صرف چند سو حصي مائڪرو سيڪنڊ تائين رهن ٿا. اهي ڪوارڪس مان ٺهيل ذرڙن جي وچ ۾ ٽڪراءَ کان پوءِ ٿين ٿا، جهڙوڪ تيز رفتار پروٽان ۽ ڪائناتي شعاعن (cosmic rays) ۾ نيوٽران. ميسون سائڪلوٽران (cyclotrone) يا ٻين ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ پڻ پيدا ٿين ٿا. 

ذرات ۾ ساڳئي [[ايٽمي مايو|ماس]] سان لاڳاپيل اينٽي پارٽيڪل هوندا آهن پر مخالف برقي چارجز سان. مثال طور. [[برقيو|اليڪٽران]] جو اينٽي پارٽيڪل [[پوزيٽران]] آهي. اليڪٽران ۾ هڪ منفي برقي چارج هوندو آهي. پوزيٽران ۾ هڪ مثبت چارج هوندو آهي. اهي اينٽي پارٽيڪل نظرياتي طور تي مادي جي هڪ ساڳئي شڪل ٺاهي سگهن ٿا جنهن کي اينٽي ميٽر (antimatter) سڏيو ويندو آهي. ڪجهه ذرڙا (جهڙوڪ [[فوٽان|فوٽون]]) انهن جا پنهنجا اينٽي پارٽيڪل آهن. 

اهي ابتدائي ذرڙا ڪوانٽم فيلڊز جا جوش آهن جيڪي انهن جي رابطي کي پڻ منظم ڪن ٿا. انهن بنيادي ذرڙن ۽ فيلڊز کي بيان ڪرڻ وارو غالب نظريو، انهن جي حرڪيات سان گڏ، معياري ماڊل سڏيو ويندو آهي. موجوده پارٽيڪل فزڪس جي نظريي سان [[ڪشش ثقل]] جو ميلاپ حل نه ٿيو آهي؛ ڪيترن ئي نظرين هن مسئلي کي حل ڪيو آهي، جهڙوڪ لوپ ڪوانٽم گريوٽي، اسٽرنگ ٿيوري ۽ سپر سميٽري ٿيوري. 

تجرباتي پارٽيڪل فزڪس انهن ذرڙن جي [[تابڪاريت]] ۾ ۽ لارج هيڊرون ڪولائيڊر جهڙن پارٽيڪل ايڪسيليٽرز ۾ مطالعو آهي. نظرياتي پارٽيڪل فزڪس [[ڪاسمولوجي]] ۽ ڪوانٽم ٿيوري جي حوالي سان هن ذرڙن جو مطالعو آهي. ٻيا ويجهي سان لاڳاپيل کي هگس بوسون کي تجربن پاران تصديق ٿيڻ کان اڳ نظرياتي طور تي پوسٽ ڪيو ويو هو.

== تاريخ ==
{{main|ذيلي جوهري طبعيات جي تاريخ}}

[[فائل:Rutherford_Scattering.svg|alt=ڏسو ڪيپشن|thumb|[[گائگر-مارسڊن تجربا]] ڏيکاريو ته جڏهن الفا ذرڙا سون جي ورق سان ٽڪرايا ته انهن مان ٿوري تعداد ۾ ذرڙا تمام گهڻو ڦري ويا.]]

اهو خيال ته سمورو [[مادو]] بنيادي طور [[ابتدائي ذرڙو|ابتدائي ذرڙن]] مان ٺهيل آهي، گهٽ ۾ گهٽ ڇهين صدي قبل مسيح کان موجود رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fundamentals of Physics and Nuclear Physics |url=http://novelresearchinstitute.org/library/PhysNuclphys196p.pdf |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002214053/http://novelresearchinstitute.org/library/PhysNuclphys196p.pdf |archive-date=2 October 2012 |access-date=21 July 2012}}&lt;/ref&gt; اوڻيهين صديءَ ۾ [[جان ڊالٽن]]، [[اسٽوئڪيوميٽري]] بابت پنهنجي ڪم وسيلي، اهو نتيجو ڪڍيو ته فطرت جو هر عنصر هڪ ئي منفرد قسم جي ذرڙي مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;MARK I. GROSSMAN&quot;&gt;{{cite journal |title=John Dalton and the London Atomists |year=2014 |pmc=4213434 |last1=Grossman |first1=M. I. |journal=Notes and Records of the Royal Society of London |volume=68 |issue=4 |pages=339–356 |doi=10.1098/rsnr.2014.0025 }}&lt;/ref&gt; يوناني لفظ ''[[wikt:ἄτομος|atomos]]'' (&quot;ناقابلِ تقسيم&quot;) مان نڪتل لفظ ''[[ائٽم]]'' ان وقت کان ڪنهن [[ڪيميائي عنصر]] جي سڀ کان ننڍي ذرڙي لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، پر پوءِ طبعيات جي ماهرن معلوم ڪيو ته ائٽم فطرت جا بنيادي ذرڙا نه آهن، بلڪه اهي پاڻ وڌيڪ ننڍن ذرڙن، جهڙوڪ [[اليڪٽران]]، مان ٺهيل آهن. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ايٽمي طبعيات]] ۽ [[ڪوانٽم طبعيات]] ۾ ٿيل تحقيقن 1939ع ۾ [[ليز ميٽنر]] (جيڪا [[اوٽو هان]] جي تجربن تي ٻڌل هئي) پاران [[ايٽمي ٽڪراءُ]] ۽ ساڳئي سال [[هانس بيته]] پاران [[ايٽمي ميلاپ]] جي ثابتي فراهم ڪئي؛ انهن ٻنهي دريافتن مان پوءِ [[ايٽمي هٿيار]]ن جي ترقيءَ جو رستو هموار ٿيو. 1947ع ۾ بيته جي [[ليمب شفٽ]] بابت ڪيل حساب کي &quot;ذرڙن جي طبعيات جي جديد دور جو آغاز&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Brown |first1=Gerald Edward |url=https://archive.org/details/hansbethehisphys0000unse/page/161 |title=Hans Bethe and His Physics |last2=Lee |first2=Chang-Hwan |date=2006 |publisher=World Scientific Publishing |isbn=978-981-256-609-6 |location=Singapore |page=161}}&lt;/ref&gt;

1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪن دوران، وڌيڪ توانائي رکندڙ ذرڙن جي شعاعن جي ٽڪرن مان حيرت انگيز قسم جا ڪيترائي نوان ذرڙا دريافت ٿيا. انهن کي غير رسمي طور [[ذرڙن جو چڙيا گهر|''ذرڙن جو چڙيا گهر'']] چيو ويندو هو. [[جيمس ڪرونن]] ۽ [[ويل فچ]] پاران [[سي پي ڀڃڪڙي]] جهڙين اهم دريافتن [[بيريون اڻبرابري|مادي ۽ ضدمادي جي اڻبرابري]] بابت نوان سوال پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-03-01 |title=Antimatter |url=https://home.cern/science/physics/antimatter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180911042958/https://home.cern/topics/antimatter |archive-date=11 September 2018 |access-date=12 March 2021}}&lt;/ref&gt; 1970ع واري ڏهاڪي ۾ معياري نموني (Standard Model) جي تشڪيل کان پوءِ، طبعيات جي ماهرن ذرڙن جي هن وڏي تعداد جي اصليت کي واضح ڪيو. انهن ڏيکاريو ته هي گهڻا ذرڙا اصل ۾ نسبتاً ٿورڙن وڌيڪ بنيادي ذرڙن جا ميلاپ آهن، ۽ انهن کي [[ڪوانٽم ميدان جو نظريو|ڪوانٽم ميدان جي نظرين]] جي دائري ۾ بيان ڪيو ويو. هن نئين درجي بندي سان جديد ذرڙن واري طبعيات جي شروعات ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Weinberg |first1=Steven |title=The quantum theory of fields |date=1995–2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-67053-1 |location=Cambridge}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Jaeger |first=Gregg |date=2021 |title=The Elementary Particles of Quantum Fields |journal=Entropy |volume=23 |issue=11 |page=1416 |bibcode=2021Entrp..23.1416J |doi=10.3390/e23111416 |pmc=8623095 |pmid=34828114 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== معياري نمونو ==
{{Main|معياري نمونو}}

ابتدائي ذرڙن جي درجي بندي بابت موجوده سمجھاڻي [[معياري نمونو|معياري نموني]] ذريعي بيان ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي 1970ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[ڪوارڪ]]ن جي وجود جي [[تجرباتي تصديق]] کان پوءِ وڏي پيماني تي قبوليت ملي. هي نمونو [[بنيادي قوت|بنيادي قوتن]] مان [[مضبوط تعامل|مضبوط]]، [[ضعيف تعامل|ضعيف]] ۽ [[برقي مقناطيسيت|برقي مقناطيسي]] تعاملن کي وچولي [[گيج بوسون]]ن جي ذريعي بيان ڪري ٿو. گيج بوسونن ۾ اٺ [[گلوآن]]، [[ڊبليو ۽ زي بوسون|{{SubatomicParticle|W boson-}}، {{SubatomicParticle|W boson+}} ۽ {{SubatomicParticle|Z boson}} بوسون]]، ۽ [[فوٽون]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Baker p 120&quot;&gt;{{cite book |last=Baker |first=Joanne |title=50 quantum physics ideas you really need to know |date=2013 |isbn=978-1-78087-911-6 |publication-place=London |pages=120–123 |oclc=857653602}}&lt;/ref&gt;

معياري نموني ۾ 24 [[بنيادي ذرڙو|بنيادي]] [[فرميون]] (12 ذرڙا ۽ انهن جا لاڳاپيل ضد ذرڙا) پڻ شامل آهن، جيڪي سموري [[مادو|مادي]] جا بنيادي جزا آهن.&lt;ref name=&quot;pdg&quot;&gt;{{cite journal |last=Nakamura |first=K. |date=1 July 2010 |title=Review of Particle Physics |journal=Journal of Physics G: Nuclear and Particle Physics |volume=37 |issue=7A |pages=1–708 |bibcode=2010JPhG...37g5021N |doi=10.1088/0954-3899/37/7A/075021 |pmid=10020536 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=10481/34593}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، معياري نموني [[بوسون]] جي هڪ قسم، [[هگز بوسون]]، جي وجود جي پڻ اڳڪٿي ڪئي هئي. 4 جولاءِ 2012ع تي، [[سرن]] ۾ [[لارج هيڊرون ڪولائيڊر]] تي ڪم ڪندڙ طبعيات جي ماهرن اعلان ڪيو ته هنن هڪ اهڙو نئون ذرڙو دريافت ڪيو آهي، جنهن جو رويو [[هگز بوسون]] بابت اڳڪٿين سان مطابقت رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Mann |first=Adam |date=28 March 2013 |title=Newly Discovered Particle Appears to Be Long-Awaited Higgs Boson |url=https://www.wired.com/wiredscience/2012/07/higgs-boson-discovery/ |url-status=live |journal=Wired Science |archive-url=https://web.archive.org/web/20140211212906/http://www.wired.com/wiredscience/2012/07/higgs-boson-discovery/ |archive-date=11 February 2014 |access-date=6 February 2014}}&lt;/ref&gt;

موجوده صورت ۾ معياري نموني ۾ 61 ابتدائي ذرڙا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;braibant&quot;&gt;{{cite book |last1=Braibant |first1=S. |url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&amp;q=61+fundamental+particles&amp;pg=PA314 |title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics |last2=Giacomelli |first2=G. |last3=Spurio |first3=M. |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |year=2009 |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=313–314 |access-date=19 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415025723/https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&amp;q=61+fundamental+particles&amp;pg=PA314 |archive-date=15 April 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اهي ابتدائي ذرڙا پاڻ ۾ ملي مرڪب ذرڙا ٺاهي سگهن ٿا، جنهن سان 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ دريافت ٿيل سوين ٻين قسمن جي ذرڙن جي وضاحت ٿئي ٿي. اڄ تائين ڪيل تقريباً سڀني [[تجربو|تجرباتي]] جاچن سان معياري نموني جي موافقت ملي آهي. تنهن هوندي به، گهڻا ذرڙن جا طبعياتدان سمجهن ٿا ته هي فطرت جي مڪمل وضاحت نه آهي، ۽ ان کان وڌيڪ بنيادي نظريي جي دريافت اڃا ٿيڻ باقي آهي (ڏسو [[هر شيءِ جو نظريو]]). تازن سالن ۾ [[نيوٽرينو]] جي [[سڪون ماس]] بابت ماپن معياري نموني کان پهريون تجرباتي انحراف مهيا ڪيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ معياري نموني موجب نيوٽرينو وٽ ماس موجود نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Neutrinos in the Standard Model |url=https://t2k-experiment.org/neutrinos/in-the-standard-model |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191016010901/https://t2k-experiment.org/neutrinos/in-the-standard-model/ |archive-date=16 October 2019 |access-date=15 October 2019 |publisher=The T2K Collaboration}}&lt;/ref&gt;

== ذيلي جوهري ذرڙا ==

جديد ذرڙن واري طبعيات جي تحقيق [[ذيلي جوهري ذرڙو|ذيلي جوهري ذرڙن]] تي مرڪوز آهي، جن ۾ ائٽمي جزا، جهڙوڪ [[اليڪٽران]]، [[پروٽان]] ۽ [[نيوٽران]] شامل آهن. پروٽان ۽ نيوٽران مرڪب ذرڙا آهن، جن کي [[بيريون]] چيو وڃي ٿو، ۽ اهي [[ڪوارڪ]]ن مان ٺهيل هوندا آهن. اهڙا ذرڙا [[تابڪاري ٽٽڻ]] ۽ [[ڇڙواڳي]] جي عملن ذريعي پيدا ٿيندا آهن؛ انهن ۾ [[فوٽون]]، [[نيوٽرينو]]، [[ميون]] ۽ ڪيترائي [[عجيب ذرڙو|عجيب ذرڙا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Terranova |first1=Francesco |title=A Modern Primer in Particle and Nuclear Physics. |date=2021 |publisher=Oxford Univ. Press |isbn=978-0-19-284524-5}}&lt;/ref&gt; اڄ تائين ڏٺل سڀ ذرڙا ۽ انهن جا تعامل لڳ ڀڳ مڪمل طور [[معياري نمونو|معياري نموني]] سان بيان ڪري سگهجن ٿا.&lt;ref name=&quot;Baker p 120&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin-left:1em; background:#FFF;&quot;
|+ ابتدائي ذرڙا
|-
!
! scope=&quot;col&quot; | [[نسل (ذرڙن واري طبعيات)|قسم]]
! scope=&quot;col&quot; | [[نسل (ذرڙن واري طبعيات)|نسل]]
! scope=&quot;col&quot; | [[ضد ذرڙو]]
! scope=&quot;col&quot; | [[رنگي چارج|رنگ]]
! scope=&quot;col&quot; | ڪل
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#DAF;&quot; | [[ڪوارڪ]]َ
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| 2
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| 3
| align=&quot;center&quot;| جوڙو
| align=&quot;center&quot;| 3
| align=&quot;center&quot;| 36
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#AF7;&quot; | [[ليپٽان]]َ
| align=&quot;center&quot;| جوڙو
| align=&quot;center&quot;| ڪونهي
| align=&quot;center&quot;| 12
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#F97;&quot; | [[گلوآن]]َ
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;| 1
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;| ڪونهي
| align=&quot;center&quot;| پاڻ
| align=&quot;center&quot;| [[گلوآن#اٺ رنگي حالتون|8]]
| align=&quot;center&quot;| 8
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#F97;&quot; | [[فوٽون]]
| align=&quot;center&quot;| پاڻ
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;4&quot;| ڪونهي
| align=&quot;center&quot;| 1
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#F97;&quot; | [[ڊبليو ۽ زي بوسون|زي بوسون]]
| align=&quot;center&quot;| پاڻ
| align=&quot;center&quot;| 1
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#F97;&quot; | [[ڊبليو ۽ زي بوسون|ڊبليو بوسون]]
| align=&quot;center&quot;| جوڙو
| align=&quot;center&quot;| 2
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#FE7;&quot; | [[هگز بوسون|هگز]]
| align=&quot;center&quot;| پاڻ
| align=&quot;center&quot;| 1
|-
! colspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot; ! scope=&quot;col&quot; | ڄاتل ابتدائي ذرڙن جو ڪل انگ:
| align=&quot;center&quot;|'''61'''
|}

ذرڙن جي حرڪت پڻ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] جي تابع هوندي آهي؛ اهي [[لهر-ذرڙو ٻٽوپڻو]] ڏيکاريندا آهن، يعني ڪجهه تجرباتي حالتن ۾ ذرڙن جهڙو رويو ۽ ٻين حالتن ۾ [[لهر]]ن جهڙو رويو ظاهر ڪندا آهن. وڌيڪ فني اصطلاحن ۾، انهن کي [[هلبرٽ جاءِ]] ۾ [[ڪوانٽم حالت]] جي ویڪٽرن سان بيان ڪيو ويندو آهي، جيڪو [[ڪوانٽم ميدان جو نظريو]] ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ذرڙن جي طبعياتدانن جي روايت موجب، اصطلاح ''[[ابتدائي ذرڙو|ابتدائي ذرڙا]]'' انهن ذرڙن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي موجوده سمجھاڻي موجب ناقابل تقسيم سمجهيا وڃن ٿا ۽ ٻين ذرڙن مان ٺهيل نه آهن.&lt;ref name=&quot;braibant&quot;/&gt;

=== ڪوارڪ ۽ ليپٽان ===
{{Main|ڪوارڪ|ليپٽان}}

[[File:Beta_Negative_Decay.svg|thumb|[[فيئنمن خاڪو]]، جنهن ۾ [[بيٽا ٽٽڻ|بيٽا− ٽٽڻ]] ڏيکاريل آهي، جتي نيوٽران (n, udd) پروٽان (p, udu) ۾ تبديل ٿئي ٿو. &quot;u&quot; ۽ &quot;d&quot; [[اپ ڪوارڪ|اپ]] ۽ [[ڊائون ڪوارڪ|ڊائون ڪوارڪ]] آهن، &quot;e−&quot; [[اليڪٽران]] آهي، ۽ &quot;ν̅&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt;&quot; [[اليڪٽران ضد نيوٽرينو]] آهي.]]

عام [[مادو]] پهرين [[نسل (ذرڙن واري طبعيات)|نسل]] جي ڪوارڪن ([[اپ ڪوارڪ|اپ]]، [[ڊائون ڪوارڪ|ڊائون]]) ۽ ليپٽانن ([[اليڪٽران]]، [[اليڪٽران نيوٽرينو]]) مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Povh02&quot;&gt;{{cite book |author=Povh |first1=B. |title=Particles and Nuclei: An Introduction to the Physical Concepts |last2=Rith |first2=K. |last3=Scholz |first3=C. |last4=Zetsche |first4=F. |last5=Lavelle |first5=M. |date=2004 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-20168-7 |edition=4th |chapter=Part I: Analysis: The building blocks of matter |quote=Ordinary matter is composed entirely of first-generation particles, namely the u and d quarks, plus the electron and its neutrino. |access-date=28 July 2022 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=rJe4k8tkq7sC&amp;q=povh+%22building+blocks+of+matter%22&amp;pg=PA9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422024501/https://books.google.com/books?id=rJe4k8tkq7sC&amp;q=povh+%22building+blocks+of+matter%22&amp;pg=PA9 |archive-date=22 April 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; گڏيل طور ڪوارڪ ۽ ليپٽان [[فرميون]] سڏجن ٿا. انهن وٽ [[ڪوانٽم اسپن]] اڌ-عددن وارو هوندو آهي (−1/2، 1/2، 3/2 وغيره) ۽ اهي [[پائولي اخراج اصول]] جي پيروي ڪندا آهن، جنهن موجب ٻه ذرڙا ساڳي [[ڪوانٽم حالت]] ۾ نٿا رهي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Peacock |first=K. A. |url=https://archive.org/details/quantumrevolutio00peac |title=The Quantum Revolution |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2008 |isbn=978-0-313-33448-1 |page=[https://archive.org/details/quantumrevolutio00peac/page/n143 125] |url-access=limited}}&lt;/ref&gt;

ڪوارڪن وٽ ڀاڱيدار [[ابتدائي چارج|ابتدائي برقي چارج]] (−1/3 يا 2/3) هوندي آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |author=Quigg |first=C. |title=The New Physics for the Twenty-First Century |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2006 |isbn=978-0-521-81600-7 |editor=G. Fraser |page=91 |chapter=Particles and the Standard Model}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ليپٽانن وٽ پورو عدد برقي چارج (0 يا −1) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Serway |first1=Raymond A. |url=https://books.google.com/books?id=ecYWAAAAQBAJ |title=Physics for Scientists and Engineers, Volume 2 |last2=Jewett |first2=John W. |date=2013-01-01 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-62958-2 |language=en}}&lt;/ref&gt; ڪوارڪن وٽ [[رنگي چارج]] پڻ هوندي آهي، جنهن کي رواجاً ڳاڙهو، سائو ۽ نيرو چيو ويندو آهي، پر ان جو حقيقي روشنيءَ جي [[رنگ]] سان ڪو تعلق نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;R. Nave&quot;&gt;{{cite web |author=Nave |first=R. |title=The Color Force |url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/forces/color.html#c2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007142048/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/Forces/color.html#c2 |archive-date=7 October 2018 |access-date=2009-04-26 |work=[[HyperPhysics]] |publisher=[[Georgia State University]], Department of Physics and Astronomy}}&lt;/ref&gt; ڪوارڪن جي وچ ۾ تعامل توانائي محفوظ ڪري ٿو، جيڪا ڪوارڪن کي ڪافي پري ڪرڻ تي ٻين ذرڙن ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي؛ ان ڪري ڪوارڪ آزاد نموني مشاهدي ۾ نٿا اچي سگهن. هن عمل کي [[رنگي قيد]] چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;R. Nave&quot;/&gt;

ڪوارڪن جون ٽي ڄاتل نسلون آهن: اپ ۽ ڊائون، [[اسٽرينج ڪوارڪ|اسٽرينج]] ۽ [[چارم ڪوارڪ|چارم]]، [[ٽاپ ڪوارڪ|ٽاپ]] ۽ [[باٽم ڪوارڪ|باٽم]]. ليپٽانن جون پڻ ٽي نسلون آهن: اليڪٽران ۽ ان جو نيوٽرينو، [[ميون]] ۽ [[ميون نيوٽرينو|ان جو نيوٽرينو]]، [[ٽائو (ذرڙو)|ٽائو]] ۽ [[ٽائو نيوٽرينو|ان جو نيوٽرينو]]. مضبوط اڻسڌي ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته فرميونن جي چوٿين نسل موجود نه آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Decamp |first=D. |year=1989 |title=Determination of the number of light neutrino species |url=https://cds.cern.ch/record/201511 |journal=[[Physics Letters B]] |volume=231 |issue=4 |pages=519–529 |bibcode=1989PhLB..231..519D |doi=10.1016/0370-2693(89)90704-1 |hdl-access=free |hdl=11384/1735}}&lt;/ref&gt;

=== بوسون ===
{{Main|بوسون}}

بوسون بنيادي تعاملن جا [[قوت کڻندڙ|وچولا يا کڻندڙ]] آهن، جهڙوڪ [[برقي مقناطيسيت]]، [[ضعيف تعامل]] ۽ [[مضبوط تعامل]].&lt;ref name=&quot;DarkMatter&quot;&gt;{{cite book |author=Carroll, Sean |author-link = Sean M. Carroll | title=Guidebook |publisher=The Teaching Company |year=2007 |isbn=978-1-59803-350-2 |series=Dark Matter, Dark Energy: The dark side of the universe |at=Part&amp;nbsp;2, p.&amp;nbsp;43 |quote=...&amp;nbsp;boson: A force-carrying particle, as opposed to a matter particle (fermion). Bosons can be piled on top of each other without limit. Examples are photons, gluons, gravitons, weak bosons, and the Higgs boson. The spin of a boson is always an integer: 0, 1, 2, and so on&amp;nbsp;...}}&lt;/ref&gt; برقي مقناطيسيت جو وچولو [[فوٽون]] آهي، جيڪو [[روشني]] جو [[ڪوانٽم]] آهي.&lt;ref&gt;&quot;Role as gauge boson and polarization&quot; §5.1 in {{cite book |last1=Aitchison |first1=I. J. R. |url={{google books |plainurl=y |id=ZJ-ZY8NW9TIC}} |title=Gauge Theories in Particle Physics |last2=Hey |first2=A. J. G. |publisher=[[IOP Publishing]] |year=1993 |isbn=978-0-85274-328-7}}&lt;/ref&gt;{{rp|29–30}} ضعيف تعامل جا وچولا [[ڊبليو ۽ زي بوسون]] آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Peter |last=Watkins |url=https://books.google.com/books?id=J808AAAAIAAJ&amp;pg=PA70 |title=Story of the W and Z |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=1986 |isbn=978-0-521-31875-4 |location=Cambridge |page=70 |access-date=28 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114055111/http://books.google.co.uk/books?id=J808AAAAIAAJ&amp;pg=PA70 |archive-date=14 November 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; مضبوط تعامل جو وچولو [[گلوآن]] آهي، جيڪو ڪوارڪن کي پاڻ ۾ ڳنڍي مرڪب ذرڙا ٺاهي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;HyperPhysics&quot;&gt;{{cite web |author=Nave |first=C. R. |title=The Color Force |url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/forces/color.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007142048/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/Forces/color.html |archive-date=7 October 2018 |access-date=2012-04-02 |work=[[HyperPhysics]] |publisher=[[Georgia State University]], Department of Physics}}&lt;/ref&gt; مٿي بيان ڪيل رنگي قيد سبب، گلوآن آزاد نموني مشاهدي ۾ نٿا اچن.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite journal |last=Debrescu |first=B. A. |year=2005 |title=Massless Gauge Bosons Other Than The Photon |journal=[[Physical Review Letters]] |volume=94 |issue=15 |article-number=151802 |arxiv=hep-ph/0411004 |bibcode=2005PhRvL..94o1802D |doi=10.1103/PhysRevLett.94.151802 |pmid=15904133 |s2cid=7123874}}&lt;/ref&gt; [[هگز بوسون]] [[هگز ميڪانيزم]] ذريعي ڊبليو ۽ زي بوسونن کي ماس ڏئي ٿو،&lt;ref name=&quot;PDG&quot;&gt;{{cite web |author1=Bernardi, G. |author2=Carena, M. |author3=Junk, T. |year=2007 |title=Higgs bosons: Theory and searches |url=http://pdg.lbl.gov/2008/reviews/higgs_s055.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003190309/http://pdg.lbl.gov/2008/reviews/higgs_s055.pdf |archive-date=3 October 2018 |access-date=28 July 2022 |series=Review: Hypothetical particles and Concepts |publisher=Particle Data Group}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته گلوآن ۽ فوٽون کي [[بي ماس ذرڙو|بي ماس]] سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; سڀ بوسون صحيح عدد واري ڪوانٽم اسپن (0 ۽ 1) رکن ٿا ۽ ساڳي [[ڪوانٽم حالت]] اختيار ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;DarkMatter&quot; /&gt;

=== ضد ذرڙا ۽ رنگي چارج ===
{{Main|ضد ذرڙو|رنگي چارج}}

مٿي ذڪر ڪيل اڪثر ذرڙن جا لاڳاپيل [[ضد ذرڙو|ضد ذرڙا]] هوندا آهن، جيڪي [[ضد مادو]] ٺاهيندا آهن. عام ذرڙن وٽ مثبت [[ليپٽان عدد]] يا [[بيريون عدد]] هوندو آهي، جڏهن ته ضد ذرڙن وٽ اهي عدد منفي هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Tsan |first=Ung Chan |date=2013 |title=Mass, Matter, Materialization, Mattergenesis and Conservation of Charge |journal=International Journal of Modern Physics E |volume=22 |issue=5 |page=1350027 |bibcode=2013IJMPE..2250027T |doi=10.1142/S0218301313500274 |quote=Matter conservation means conservation of baryonic number ''A'' and leptonic number ''L'', ''A'' and ''L'' being algebraic numbers. Positive ''A'' and ''L'' are associated to matter particles, negative ''A'' and ''L'' are associated to antimatter particles. All known interactions do conserve matter.}}&lt;/ref&gt; لاڳاپيل ضد ذرڙن ۽ ذرڙن جون گهڻيون خاصيتون ساڳيون هونديون آهن، پر ڪجهه خاصيتون ابتڙ هونديون آهن؛ مثال طور اليڪٽران جو ضد ذرڙو، پوزيٽران، ابتڙ چارج رکي ٿو. ضد ذرڙي ۽ ذرڙي ۾ فرق ڪرڻ لاءِ نشان مٿان يا گڏ مثبت يا منفي علامت استعمال ڪئي ويندي آهي. مثال طور اليڪٽران ۽ پوزيٽران کي ترتيبوار e− ۽ e+ سان ظاهر ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;raith&quot;&gt;{{cite book |last1=Raith |first1=W. |title=Constituents of Matter: Atoms, Molecules, Nuclei and Particles |last2=Mulvey |first2=T. |publisher=[[CRC Press]] |year=2001 |isbn=978-0-8493-1202-1 |pages=777–781}}&lt;/ref&gt; جڏهن ذرڙي جو چارج 0 هجي، يعني ضد ذرڙي جي برابر، تڏهن ضد ذرڙي کي علامت مٿان ليڪ سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. مثال طور، اليڪٽران نيوٽرينو ν&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt; آهي، جڏهن ته ان جو ضد نيوٽرينو ν̅&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt; آهي. جڏهن ڪو ذرڙو ۽ ان جو ضد ذرڙو هڪ ٻئي سان تعامل ڪن ٿا، تڏهن اهي [[نابودي]] جو شڪار ٿي ٻين ذرڙن ۾ تبديل ٿي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Antimatter |url=http://www.lbl.gov/abc/Antimatter.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080823180515/http://www.lbl.gov/abc/Antimatter.html |archive-date=23 August 2008 |access-date=3 September 2008 |publisher=[[Lawrence Berkeley National Laboratory]]}}&lt;/ref&gt; ڪجهه ذرڙا، جهڙوڪ فوٽون يا گلوآن، ضد ذرڙا نٿا رکن.{{Citation needed|date=July 2022}}

ڪوارڪن ۽ گلوآنن وٽ اضافي طور رنگي چارجون هونديون آهن، جيڪي مضبوط تعامل تي اثرانداز ٿين ٿيون. ڪوارڪن جون رنگي چارجون ڳاڙهي، سائي ۽ نيري سڏجن ٿيون، جيتوڻيڪ ذرڙي جو حقيقي جسماني رنگ نه هوندو آهي؛ ضد ڪوارڪن ۾ اهي ضد ڳاڙهي، ضد سائي ۽ ضد نيري سڏجن ٿيون.&lt;ref name=&quot;R. Nave&quot;/&gt; گلوآن وٽ [[گلوآن|اٺ رنگي چارجون]] ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ڪوارڪن جي تعاملن جو نتيجو آهن، جن سان مرڪب ذرڙا ٺهن ٿا؛ هي گيج هم آهنگي [[ايس يو (3)]] سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;PeskinSchroeder&quot;&gt;Part III of {{cite book |last1=Peskin |first1=M. E. |url=https://archive.org/details/introductiontoqu0000pesk |title=An Introduction to Quantum Field Theory |last2=Schroeder |first2=D. V. |publisher=[[Addison–Wesley]] |year=1995 |isbn=978-0-201-50397-5 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

=== مرڪب ذرڙا ===
{{Main|مرڪب ذرڙو}}

[[File:Quark_structure_proton.svg|thumb|[[پروٽان]] ٻن اپ ڪوارڪن ۽ هڪ ڊائون ڪوارڪ مان ٺهيل هوندو آهي، جيڪي [[گلوآن]]ن سان ڳنڍيل هوندا آهن. ڪوارڪن جي رنگي چارج پڻ نظر اچي ٿي.]]

[[ائٽمي مرڪز]] ۾ موجود [[نيوٽران]] ۽ [[پروٽان]] [[بيريون]] آهن؛ نيوٽران ٻن ڊائون ڪوارڪن ۽ هڪ اپ ڪوارڪ مان ٺهيل هوندو آهي، جڏهن ته پروٽان ٻن اپ ڪوارڪن ۽ هڪ ڊائون ڪوارڪ مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Knowing2&quot;&gt;{{cite book |author=Munowitz |first=M. |title=Knowing |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2005 |isbn=0-19-516737-6 |page=35}}&lt;/ref&gt; بيريئون ٽن ڪوارڪن مان ٺهيل هوندو آهي، جڏهن ته [[ميزون]] ٻن ڪوارڪن، هڪ عام ۽ هڪ ضد ڪوارڪ، مان ٺهيل هوندو آهي. بيريئون ۽ ميزون گڏجي [[هيڊران]] سڏجن ٿا. هيڊرانن اندر موجود ڪوارڪ مضبوط تعامل جي تابع هوندا آهن، تنهنڪري انهن تي [[ڪوانٽم ڪروموڊائنامڪس]]، يعني رنگي چارجن جا قانون، لاڳو ٿيندا آهن. [[بند حالت|بند ٿيل]] ڪوارڪن جي رنگي چارج لازمي طور غير جانبدار، يا بنيادي رنگن جي ملاوٽ واري تشبيهه موجب &quot;اڇي&quot;، هئڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Schumm |first=B. A. |url=https://archive.org/details/deepdownthingsbr00schu/page/131 |title=Deep Down Things |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |year=2004 |isbn=978-0-8018-7971-5 |pages=[https://archive.org/details/deepdownthingsbr00schu/page/131 131–132]}}&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[عجيب هيڊران]] ٻين قسمن، ترتيبن يا ڪوارڪن جي مختلف انگن مان ٺهيل ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ [[ٽيٽراڪوارڪ]] ۽ [[پينٽاڪوارڪ]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Close |first=F. E. |year=1988 |title=Gluonic Hadrons |journal=Reports on Progress in Physics |volume=51 |pages=833–882 |bibcode=1988RPPh...51..833C |doi=10.1088/0034-4885/51/6/002 |number=6|s2cid=250819208 }}&lt;/ref&gt;

ائٽم پروٽانن، نيوٽرانن ۽ اليڪٽرانن مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Kofoed |first1=Melissa |last2=Miller |first2=Shawn |date=July 2024 |title=Introductory Chemistry |url=https://uen.pressbooks.pub/introductorychemistry/}}&lt;/ref&gt; عام ائٽم اندر موجود ذرڙن کي تبديل ڪري [[عجيب ائٽم]] ٺاهي سگهجن ٿا.&lt;ref&gt;§1.8, ''Constituents of Matter: Atoms, Molecules, Nuclei and Particles'', Ludwig Bergmann, Clemens Schaefer, and Wilhelm Raith, Berlin, Germany: Walter de Gruyter, 1997, {{ISBN|3-11-013990-1}}.&lt;/ref&gt; هڪ سادو مثال [[هائيڊروجن-4.1]] آهي، جنهن ۾ هڪ اليڪٽران کي ميون سان بدلائي ڇڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Fleming |first1=D. G. |last2=Arseneau |first2=D. J. |last3=Sukhorukov |first3=O. |last4=Brewer |first4=J. H. |last5=Mielke |first5=S. L. |last6=Schatz |first6=G. C. |last7=Garrett |first7=B. C. |last8=Peterson |first8=K. A. |last9=Truhlar |first9=D. G. |date=28 Jan 2011 |title=Kinetic Isotope Effects for the Reactions of Muonic Helium and Muonium with H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; |url=https://www.science.org/doi/abs/10.1126/science.1199421 |journal=Science |volume=331 |issue=6016 |pages=448–450 |doi=10.1126/science.1199421 |pmid=21273484 |bibcode=2011Sci...331..448F |s2cid=206530683|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== فرضي ذرڙا ===
[[گريويٽان]] هڪ فرضي ذرڙو آهي، جيڪو ثقلي تعامل جو وچولو ٿي سگهي ٿو، پر اهو اڃا دريافت نه ٿيو آهي ۽ نه ئي موجوده نظرين سان مڪمل طور هم آهنگ ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Sokal |first=A. |author-link=Alan Sokal |date=July 22, 1996 |title=Don't Pull the String Yet on Superstring Theory |work=[[The New York Times]] |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0DE7DB1639F931A15754C0A960958260 |url-status=live |access-date=March 26, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081207212917/https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0DE7DB1639F931A15754C0A960958260 |archive-date=7 December 2008}}&lt;/ref&gt; معياري نموني جون حدون دور ڪرڻ لاءِ ٻيا به ڪيترائي فرضي ذرڙا تجويز ڪيا ويا آهن. خاص طور، [[سپرسمٽري|سپرسمٽرڪ]] ذرڙا [[درجابندي مسئلو]] حل ڪرڻ لاءِ پيش ڪيا ويا آهن، [[ايڪسيون]] [[مضبوط سي پي مسئلو]] سان لاڳاپيل آهن، ۽ مختلف ٻيا ذرڙا [[اونداهو مادو]] ۽ [[اونداهي توانائي]] جي اصليت بيان ڪرڻ لاءِ تجويز ڪيا ويا آهن.

== تجرباتي تجربگاهون ==

[[File:02 Fermilab - Fermi National Accelerator Laboratory - American particle accelerator Fermilab near Chicago Illinois.jpg|thumb|فيرمي نيشنل ايڪسيليٽر ليبارٽري، آمريڪا]]

دنيا جون اهم [[ذرڙن جي طبعيات]] جون تجربگاهون هيٺيان آهن:

* [[بروڪهيون نيشنل ليبارٽري]] ([[لانگ آئيلينڊ]]، [[نيو يارڪ (رياست)|نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]])۔ ان جي مکيه سهولت [[ريليٽوِسٽڪ هيوي آئن ڪولائيڊر]] (RHIC) آهي، جيڪا سون جي آئنن جهڙن [[ريليٽوِسٽڪ نيوڪليئر ٽڪر]]ن ۽ قطبيت وارن پروٽانن کي پاڻ ۾ ٽڪرائي ٿي. اها دنيا جي پهرين هيوي آئن ڪولائيڊر ۽ قطبيت وارن پروٽانن جي واحد ڪولائيڊر آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Harrison|first1=M.|last2=Ludlam|first2=T.|last3=Ozaki|first3=S.|date=March 2003|title=RHIC project overview|url=https://zenodo.org/record/1259915|journal=Nuclear Instruments and Methods in Physics Research Section A: Accelerators, Spectrometers, Detectors and Associated Equipment|volume=499|issue=2–3|pages=235–244|doi=10.1016/S0168-9002(02)01937-X|bibcode=2003NIMPA.499..235H|access-date=16 September 2019|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415022754/https://zenodo.org/record/1259915|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Courant|first=Ernest D.|title=Accelerators, Colliders, and Snakes|date=December 2003|journal=Annual Review of Nuclear and Particle Science|volume=53|issue=1|pages=1–37|doi=10.1146/annurev.nucl.53.041002.110450|bibcode=2003ARNPS..53....1C}}&lt;/ref&gt;

* [[بڊڪر انسٽيٽيوٽ آف نيوڪليئر فزڪس]] ([[نووسيبرسڪ]]، [[روس]])۔ هن وقت ان جا مکيه منصوبا [[VEPP-2000]] ۽ [[VEPP-4]] [[ڪولائيڊر]] آهن، جڏهن ته اڳ ۾ VEP-1، VEPP-2 ۽ VEPP-2M جهڙيون سهولتون به ڪم ڪري چڪيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://vepp2k.inp.nsk.su/ |title=index |publisher=Vepp2k.inp.nsk.su |access-date=21 July 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://v4.inp.nsk.su/index.en.html |title=The VEPP-4 accelerating-storage complex |publisher=V4.inp.nsk.su |access-date=21 July 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.inp.nsk.su/activity/old/vepp2m/index.ru.shtml |title=VEPP-2M collider complex |language=ru |publisher=Inp.nsk.su}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://englishrussia.com/2012/01/21/the-budker-institute-of-nuclear-physics/ |title=The Budker Institute of Nuclear Physics |publisher=English Russia}}&lt;/ref&gt;

* [[File:View inside detector at the CMS cavern LHC CERN.jpg|thumb|[[ڪامپيڪٽ ميون سولينائڊ|CMS]] سڃاڻپ ڪندڙ، LHC]] [[سرن]] (CERN)، جيڪو [[فرانس]] ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] جي سرحد تي [[جنيوا]] ويجهو واقع آهي۔ ان جو مکيه منصوبو [[لارج هيڊرون ڪولائيڊر]] (LHC) آهي، جنهن 10 سيپٽمبر 2008ع تي پهريون شعاع گردش ۾ آندو ۽ هاڻي اهو دنيا جو سڀ کان وڌيڪ توانائي وارو پروٽان ڪولائيڊر آهي. بعد ۾ اهو سيسي جا آئن پاڻ ۾ ٽڪرائڻ سبب سڀ کان وڌيڪ توانائي وارو هيوي آئن ڪولائيڊر پڻ بڻيو. اڳين سهولتن ۾ [[لارج اليڪٽران-پوزيٽران ڪولائيڊر]] (LEP) ۽ [[سپر پروٽان سنڪروٽرون]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://info.cern.ch/ |title=Welcome to |publisher=Info.cern.ch}}&lt;/ref&gt;

* [[DESY]] (ڊيوئچس اليڪٽرون-سنڪروٽرون) ([[هيمبرگ]]، [[جرمني]])۔ ان جي مکيه سهولت [[هيڊرون اليڪٽرون رنگ آنلاگي]] (HERA) هئي، جيڪا اليڪٽرانن ۽ پوزيٽرانن کي پروٽانن سان ٽڪرائيندي هئي. هاڻي ان جو مرڪز [[PETRA III]]، [[FLASH]] ۽ [[يورپي XFEL]] ذريعي [[سنڪروٽرون تابڪاري]] جي پيداوار تي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.desy.de/index_eng.html |title=Germany's largest accelerator centre}}&lt;/ref&gt;

* [[فيرمي نيشنل ايڪسيليٽر ليبارٽري]] (فيرميليب) ([[بٽاويا، ايلينائيس]]، [[آمريڪا]])۔ 2011ع تائين ان جي مکيه سهولت [[ٽيواٽرون]] هئي، جيڪا پروٽانن ۽ ضد پروٽانن کي ٽڪرائيندي هئي ۽ [[لارج هيڊرون ڪولائيڊر]] جي شروعات تائين دنيا جي سڀ کان وڌيڪ توانائي واري ذرڙن جي ڪولائيڊر هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fnal.gov/ |title=Fermilab |publisher=Fnal.gov}}&lt;/ref&gt;

* [[انسٽيٽيوٽ آف هاءِ انرجي فزڪس]] (IHEP) ([[بيجنگ]]، [[چين]])۔ هي ادارو چين جي ڪيترين ئي اهم ذرڙن واريون سهولتون هلائي ٿو، جن ۾ [[بيجنگ اليڪٽران-پوزيٽران ڪولائيڊر II]] (BEPC II)، [[بيجنگ اسپيڪٽروميٽر]] (BES)، [[بيجنگ سنڪروٽرون ريڊيئيشن فيسيلٽي]] (BSRF)، [[يانگباجين ڪاسمڪ ري آبزرويٽري]]، [[دايا بي ريئڪٽر نيوٽرينو تجربي]]، [[چائنا اسپاليشن نيوٽران سورس]]، [[هارڊ ايڪس-ري ماڊيوليشن ٽيليسڪوپ]] (HXMT)، ADS ۽ [[جيانگمين انڊرگرائونڊ نيوٽرينو آبزرويٽري]] (JUNO) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://english.ihep.cas.cn/au/ |title=IHEP Home}}&lt;/ref&gt;

* [[KEK]] ([[تسوڪوبا]]، [[جاپان]])۔ هتي ڪيترائي اهم تجربا ٿين ٿا، جهڙوڪ [[K2K تجربو]]، [[T2K تجربو]]، جيڪو [[نيوٽرينو اوسيليشن]] بابت آهي، ۽ [[Belle II experiment|بيل II]]، جيڪو [[CP ڀڃڪڙي]] جو مطالعو ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://legacy.kek.jp/intra-e/index.html |title=KEK}}&lt;/ref&gt;

* [[SLAC نيشنل ايڪسيليٽر ليبارٽري]] ([[مينلو پارڪ، ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا]])۔ ان جو ٻه ميل ڊگهو سڌي ليڪ وارو ذرڙن جو ايڪسيليٽر 1962ع ۾ ڪم ڪرڻ لڳو ۽ 2008ع تائين ڪيترن ئي اليڪٽران ۽ پوزيٽران ٽڪراءَ وارن تجربن جو بنياد رهيو. هاڻي اهو [[لينڪ ڪوهيرنٽ لائيٽ سورس]] ايڪس-ري ليزر ۽ جديد ايڪسيليٽر تحقيق لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته SLAC جا سائنسدان دنيا جي مختلف هنڌن تي [[ذرڙن جا سڃاڻپ ڪندڙ]] تيار ڪرڻ ۾ پڻ حصو وٺن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=SLAC National Accelerator Laboratory Home Page|url=http://www6.slac.stanford.edu/}}&lt;/ref&gt;

== نظريو ==


[[نظري طبعيات]] وانگر، نظري [[ذرڙن جي طبعيات]] جو مقصد به اهڙا نمونا، نظرياتي ڍانچا ۽ رياضيائي اوزار تيار ڪرڻ آهي، جيڪي موجوده تجربن جي وضاحت ڪن ۽ مستقبل جي تجربن بابت اڳڪٿيون مهيا ڪن. هن وقت نظري ذرڙن جي طبعيات ۾ ڪيترائي اهم ۽ هڪ ٻئي سان لاڳاپيل تحقيقي شعبا سرگرم آهن.

هڪ اهم شاخ [[معياري نمونو|معياري نموني]] ۽ ان جي جاچ کي وڌيڪ سمجهڻ تي ڌيان ڏئي ٿي. نظرياتي سائنسدان [[ڪولائيڊر]] ۽ [[فلڪي ذرڙن جي طبعيات]] جي تجربن ۾ مشاهدي لائق مقدارن بابت عددي اڳڪٿيون ڪن ٿا، جن کي تجرباتي ماپن سان گڏ استعمال ڪري معياري نموني جي پيرا ميٽرن کي گهٽ غيريقيني سان طئي ڪيو ويندو آهي. هي تحقيق معياري نموني جي حدن کي پرکي ٿي ۽ فطرت جي بنيادي جُزن بابت سائنسي ڄاڻ کي وڌائي ٿي. اهڙي ڪم کي [[ڪوانٽم ڪروموڊائنامڪس]] ۾ انتهائي درست حسابن جي پيچيدگي ڏکيو بڻائي ٿي. هن شعبي جا ڪجهه نظرياتي سائنسدان [[پرٽربيٽو ڪوانٽم فيلڊ ٿيوري]] ۽ [[اثرائتي فيلڊ ٿيوري]] جا اوزار استعمال ڪندا آهن ۽ پاڻ کي [[فينومينالاجي (طبعيات)|فينومينالاجسٽ]] سڏيندا آهن، جڏهن ته ٻيا [[ليٽس فيلڊ ٿيوري]] استعمال ڪندا آهن ۽ ''ليٽس نظرياتدان'' سڏبا آهن.

ٻيو اهم شعبو نموني جي تعمير (Model Building) آهي، جنهن ۾ سائنسدان اهڙيون تجويزون پيش ڪن ٿا ته [[معياري نمونو|معياري نموني]] کان اڳتي (وڌيڪ توانائي يا ننڍن مفاصلن تي) ڪهڙي طبعيات موجود ٿي سگهي ٿي. هي تحقيق گهڻو ڪري [[هائيرارڪي مسئلو]] کان متاثر هوندي آهي ۽ موجوده تجرباتي انگن اکرن سان محدود هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gagnon |first=Pauline |date=March 14, 2014 |title=Standard Model: a beautiful but flawed theory |url=http://www.quantumdiaries.org/2014/03/14/the-standard-model-a-beautiful-but-flawed-theory/ |access-date=September 7, 2023 |website=Quantum Diaries}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Standard Model |url=https://home.cern/science/physics/standard-model |access-date=September 7, 2023 |website=CERN}}&lt;/ref&gt; ان ۾ [[سپرسميٽري]]، [[هگز ميڪانيزم]] جا متبادل، اضافي مڪاني پاسا (جهڙوڪ [[Randall–Sundrum model]])، [[پريون]] نظريو، انهن جا ميلاپ يا ٻيا تصور شامل ٿي سگهن ٿا. [[Vanishing dimensions theory|گم ٿيندڙ پاسن جو نظريو]] اهڙو ذرڙن جي طبعيات جو نظريو آهي، جنهن موجب وڌيڪ توانائي وارن نظامن ۾ مڪاني پاسن جو تعداد گهٽجي ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://atramateria.com/the-vanishing-dimensions-of-the-universe/|title=The vanishing dimensions of the Universe|date=March 22, 2011|publisher=Astra Materia|last1=Corbion|first1=Ashley|access-date=May 21, 2013}}&lt;/ref&gt;

ٽيون اهم شعبو [[اسٽرنگ ٿيوري]] آهي. اسٽرنگ ٿيوري جا ماهر [[ڪوانٽم ميڪانيات]] ۽ [[عام اضافيت]] کي هڪ گڏيل وضاحت هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. ان مقصد لاءِ هو ذرڙن بدران انتهائي ننڍين اسٽرنگن ۽ [[برين]] تي ٻڌل نظريو تيار ڪن ٿا. جيڪڏهن هي نظريو ڪامياب ٿيو ته ان کي ''[[هر شيءِ جو نظريو]]'' (Theory of Everything يا TOE) سمجهيو ويندو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wolchover |first=Natalie |date=2017-12-22 |title=The Best Explanation for Everything in the Universe |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2017/12/string-theory-everything/548774/ |access-date=2022-03-11 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=15 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115210213/https://www.theatlantic.com/science/archive/2017/12/string-theory-everything/548774/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

نظري ذرڙن جي طبعيات ۾ ٻين ڪيترن ئي شعبن تي پڻ ڪم جاري آهي، جن ۾ [[ڪائناتي ذرڙن جي طبعيات]] کان وٺي [[لوپ ڪوانٽم گريوٽي]] تائين جا موضوع شامل آهن.

== عملي استعمال ==

اصولي طور تي سموري [[طبعيات]] (۽ ان مان نڪتل عملي استعمال) کي بنيادي [[ذرڙو|ذرڙن]] جي مطالعي مان سمجهي سگهجي ٿو. عملي طور، جيتوڻيڪ [[ذرڙن جي طبعيات]] مان مراد صرف &quot;وڏي توانائي وارن ذرڙن جا ٽڪراءَ&quot; ورتي وڃي ٿي، تڏهن به انهن بنيادي تحقيقن دوران اهڙيون ڪيتريون ئي ٽيڪنالاجيون ترقي ڪري چڪيون آهن، جيڪي بعد ۾ سماج ۾ وسيع پيماني تي استعمال ٿيون. [[ذرڙن جا تيز ڪندڙ]] (Particle Accelerators) تحقيق ۽ علاج لاءِ [[طب ۾ آئسوٽوپ|طبي آئسوٽوپن]] جي تياري ۾ استعمال ٿين ٿا، جيئن [[PET تصويرڪشي]] ۾ استعمال ٿيندڙ آئسوٽوپ، يا وري سڌي طرح [[ٻاهرين شعاعي علاج]] (External Beam Radiotherapy) ۾ ڪم آندا وڃن ٿا. [[سپر ڪنڊڪٽر]]ن جي ترقي کي به ذرڙن جي طبعيات ۾ انهن جي استعمال وڏي هٿي ڏني آهي. [[ورلڊ وائڊ ويب]] ۽ [[ٽچ اسڪرين]] ٽيڪنالاجي جي شروعاتي ترقي پڻ [[سرن]] (CERN) ۾ ٿي هئي. ان کان علاوه، طب، قومي سلامتي، صنعت، ڪمپيوٽنگ، سائنس ۽ ماهر افرادي قوت جي تياري جهڙن ڪيترن ئي شعبن ۾ پڻ ذرڙن جي طبعيات مان اهم عملي فائدا حاصل ٿيا آهن، ۽ انهن استعمالن جي فهرست وقت سان گڏ وڌندي پئي وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fnal.gov/pub/science/benefits/ |title=Fermilab &amp;#124; Science at Fermilab &amp;#124; Benefits to Society |publisher=Fnal.gov |access-date=23 June 2012 |archive-date=9 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120609161544/http://www.fnal.gov/pub/science/benefits/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== مستقبل ==

[[معياري نموني کان اڳتي واري طبعيات]] جي ڳولا لاءِ هن وقت ڪيترائي وڏا منصوبا جاري آهن. انهن مان هڪ [[سرن]] (CERN) لاءِ تجويز ڪيل [[فيوچر سرڪيولر ڪولائيڊر]] آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Muon Colliders Hold a Key to Unraveling New Physics |url=http://www.aps.org/publications/apsnews/202111/muon.cfm |access-date=2023-09-17 |website=www.aps.org |language=en}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[آمريڪا]] ۾ [[پارٽيڪل فزڪس پروجيڪٽ پرائيرٽائيزيشن پينل]] (P5) پڻ سرگرم آهي، جيڪو 2014ع جي P5 مطالعي کي نئين سر تازه ڪاري ڪري رهيو آهي. ان مطالعي ۾ [[ڊيپ انڊرگرائونڊ نيوٽرينو تجربو]] سميت ڪيترن ئي اهم تجربن جي سفارش ڪئي وئي هئي.

== پڻ ڏسو ==
{{columns-list|colwidth=30em|
* [[ائٽمي طبعيات]]
* [[فلڪيات]]
* [[فلڪي ذرڙن جي طبعيات]]
* [[حسابي ذرڙن جي طبعيات]]
* [[وڏو دٻاءُ]]
* [[هاءِ انرجي فزڪس بابت بين الاقوامي ڪانفرنس]]
* [[فوٽونڪ، اليڪٽرانڪ ۽ ائٽمي ٽڪراءَ بابت بين الاقوامي ڪانفرنس]]
* [[ڪوانٽم ميڪانيات جو تعارف]]
* [[معياري نمونو]]
* [[ذرڙن جي طبعيات ۾ تيز ڪندڙن جي فهرست]]
* [[ذرڙن جي فهرست]]
* [[خرد سياه کڏ]]
* [[عدد جو نظريو]]
* [[ذرڙن جي طبعيات ۽ نمائندگي جو نظريو]]
* [[گونج (ذرڙن جي طبعيات)]]
* [[هاءِ انرجي فزڪس ۾ خود مطابقت جو اصول]]
* [[اسٽينفورڊ فزڪس انفارميشن ريٽريول سسٽم]]
* [[ذرڙن جي طبعيات جي تاريخوار فهرست]]
* [[ٽريڪ اهميت]]
* [[اڻ ذرڙي جي طبعيات]]
}}

== حوالا ==
{{reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|position=left}}
{{Wikiquote}}

{{Physics-footer}}
{{Particles}}
{{Fundamental interactions}}
{{Standard model of physics}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ذرڙن جي طبعيات]]
[[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]]
[[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]]</text>
      <sha1>t9xunqkaoc0wmr12yzs86wo6lzxs7jl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390038</id>
      <parentid>390037</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T01:43:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51227" sha1="rvvz699zprrlk5trrj561cg21q43rtq" xml:space="preserve">[[File:Quark_structure_proton.svg|thumb|هڪ [[پروٽان]] ٻن [[اپ ڪوارڪ]]ن ۽ هڪ [[ڊائون ڪوارڪ]] تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي [[گلوآن]]ن ذريعي پاڻ ۾ ڳنڍيل هوندا آهن. تصوير ۾ ڪوارڪن جا [[رنگي چارج]] پڻ ڏيکاريل آهن.]]


'''پارٽيڪل فزڪس''' (&lt;small&gt;Partical Physics&lt;/small&gt;) يا هاءِ انرجي فزڪس [[ابتدائي ذرڙو|بنيادي ذرڙن]] ۽ [[قوت (فزڪس)|قوتن]] جو مطالعو آهي جيڪي [[مادو]] ۽ [[تابڪاريت|تابڪاري]] کي ٺاهيندا آهن. هي ميدان [[پروٽان]] ۽ [[نيوٽران]] جي پيماني تائين ابتدائي ذرڙن جي ميلاپ جو پڻ مطالعو ڪري ٿو. جڏهن ته پروٽان ۽ نيوٽران جي ميلاپ جي مطالعي کي [[نيوڪليئر فزڪس]] چيو ويندو آهي.

ڪائنات ۾ بنيادي ذرڙن کي معياري ماڊل ۾ فرميون (ماديءَ جا ذرڙا) ۽ بوسون (قوت کڻندڙ ذرڙا) جي طور تي درجه بندي ڪيو ويو آهي. فرميون (&lt;small&gt;Fermions&lt;/small&gt;) جون ٽي نسلون آهن. جيتوڻيڪ عام مادو صرف پهرين فرميون نسل مان ٺاهيو ويندو آهي. پهرين نسل ۾ مٿيان ۽ هيٺيان ڪوارڪس (&lt;small&gt;Quarks&lt;/small&gt;) شامل آهن جيڪي پروٽان ۽ نيوٽران ۽ اليڪٽران ۽ اليڪٽران-نيوٽرين ٺاهيندا آهن. ٽي بنيادي تعامل جيڪا بوسون (&lt;small&gt;Bosons&lt;/small&gt;) جي وچ ۾ سڃاتل آهن، اها [[برقناطيسيت|برقناطيست]]، ڪمزور تعامل ۽ مضبوط تعامل (&lt;small&gt;interactions&lt;/small&gt;) آهن. 

ڪوارڪس هيڊرون (&lt;small&gt;Hedrons&lt;/small&gt;) ٺاهيندا آهن، پر پاڻ تي موجود نه ٿي سگهن ٿا. هيڊرون جيڪي ڪوارڪس جي هڪ عجيب تعداد تي مشتمل آهن انهن کي بيريون (Bryons) سڏيو ويندو آهي ۽ جيڪي هڪ برابر نمبر تي مشتمل آهن انهن کي ميسون (Mesons) سڏيو ويندو آهي. ٻہ بيريون (پروٽان ۽ نيوٽران) عام مادي جي گھڻي ڀاڱي ماس تي مشتمل آهن. ميسون غير مستحڪم آهن ۽ سڀ کان وڌيڪ عرصي تائين رهندڙ صرف چند سو حصي مائڪرو سيڪنڊ تائين رهن ٿا. اهي ڪوارڪس مان ٺهيل ذرڙن جي وچ ۾ ٽڪراءَ کان پوءِ ٿين ٿا، جهڙوڪ تيز رفتار پروٽان ۽ ڪائناتي شعاعن (cosmic rays) ۾ نيوٽران. ميسون سائڪلوٽران (cyclotrone) يا ٻين ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ پڻ پيدا ٿين ٿا. 

ذرات ۾ ساڳئي [[ايٽمي مايو|ماس]] سان لاڳاپيل اينٽي پارٽيڪل هوندا آهن پر مخالف برقي چارجز سان. مثال طور. [[برقيو|اليڪٽران]] جو اينٽي پارٽيڪل [[پوزيٽران]] آهي. اليڪٽران ۾ هڪ منفي برقي چارج هوندو آهي. پوزيٽران ۾ هڪ مثبت چارج هوندو آهي. اهي اينٽي پارٽيڪل نظرياتي طور تي مادي جي هڪ ساڳئي شڪل ٺاهي سگهن ٿا جنهن کي اينٽي ميٽر (antimatter) سڏيو ويندو آهي. ڪجهه ذرڙا (جهڙوڪ [[فوٽان|فوٽون]]) انهن جا پنهنجا اينٽي پارٽيڪل آهن. 

اهي ابتدائي ذرڙا ڪوانٽم فيلڊز جا جوش آهن جيڪي انهن جي رابطي کي پڻ منظم ڪن ٿا. انهن بنيادي ذرڙن ۽ فيلڊز کي بيان ڪرڻ وارو غالب نظريو، انهن جي حرڪيات سان گڏ، معياري ماڊل سڏيو ويندو آهي. موجوده پارٽيڪل فزڪس جي نظريي سان [[ڪشش ثقل]] جو ميلاپ حل نه ٿيو آهي؛ ڪيترن ئي نظرين هن مسئلي کي حل ڪيو آهي، جهڙوڪ لوپ ڪوانٽم گريوٽي، اسٽرنگ ٿيوري ۽ سپر سميٽري ٿيوري. 

تجرباتي پارٽيڪل فزڪس انهن ذرڙن جي [[تابڪاريت]] ۾ ۽ لارج هيڊرون ڪولائيڊر جهڙن پارٽيڪل ايڪسيليٽرز ۾ مطالعو آهي. نظرياتي پارٽيڪل فزڪس [[ڪاسمولوجي]] ۽ ڪوانٽم ٿيوري جي حوالي سان هن ذرڙن جو مطالعو آهي. ٻيا ويجهي سان لاڳاپيل کي هگس بوسون کي تجربن پاران تصديق ٿيڻ کان اڳ نظرياتي طور تي پوسٽ ڪيو ويو هو.

== تاريخ ==
{{main|ذيلي جوهري طبعيات جي تاريخ}}

[[فائل:Rutherford_Scattering.svg|alt=ڏسو ڪيپشن|thumb|[[گائگر-مارسڊن تجربا]] ڏيکاريو ته جڏهن الفا ذرڙا سون جي ورق سان ٽڪرايا ته انهن مان ٿوري تعداد ۾ ذرڙا تمام گهڻو ڦري ويا.]]

اهو خيال ته سمورو [[مادو]] بنيادي طور [[ابتدائي ذرڙو|ابتدائي ذرڙن]] مان ٺهيل آهي، گهٽ ۾ گهٽ ڇهين صدي قبل مسيح کان موجود رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fundamentals of Physics and Nuclear Physics |url=http://novelresearchinstitute.org/library/PhysNuclphys196p.pdf |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002214053/http://novelresearchinstitute.org/library/PhysNuclphys196p.pdf |archive-date=2 October 2012 |access-date=21 July 2012}}&lt;/ref&gt; اوڻيهين صديءَ ۾ [[جان ڊالٽن]]، [[اسٽوئڪيوميٽري]] بابت پنهنجي ڪم وسيلي، اهو نتيجو ڪڍيو ته فطرت جو هر عنصر هڪ ئي منفرد قسم جي ذرڙي مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;MARK I. GROSSMAN&quot;&gt;{{cite journal |title=John Dalton and the London Atomists |year=2014 |pmc=4213434 |last1=Grossman |first1=M. I. |journal=Notes and Records of the Royal Society of London |volume=68 |issue=4 |pages=339–356 |doi=10.1098/rsnr.2014.0025 }}&lt;/ref&gt; يوناني لفظ ''[[wikt:ἄτομος|atomos]]'' (&quot;ناقابلِ تقسيم&quot;) مان نڪتل لفظ ''[[ائٽم]]'' ان وقت کان ڪنهن [[ڪيميائي عنصر]] جي سڀ کان ننڍي ذرڙي لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، پر پوءِ طبعيات جي ماهرن معلوم ڪيو ته ائٽم فطرت جا بنيادي ذرڙا نه آهن، بلڪه اهي پاڻ وڌيڪ ننڍن ذرڙن، جهڙوڪ [[اليڪٽران]]، مان ٺهيل آهن. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ايٽمي طبعيات]] ۽ [[ڪوانٽم طبعيات]] ۾ ٿيل تحقيقن 1939ع ۾ [[ليز ميٽنر]] (جيڪا [[اوٽو هان]] جي تجربن تي ٻڌل هئي) پاران [[ايٽمي ٽڪراءُ]] ۽ ساڳئي سال [[هانس بيته]] پاران [[ايٽمي ميلاپ]] جي ثابتي فراهم ڪئي؛ انهن ٻنهي دريافتن مان پوءِ [[ايٽمي هٿيار]]ن جي ترقيءَ جو رستو هموار ٿيو. 1947ع ۾ بيته جي [[ليمب شفٽ]] بابت ڪيل حساب کي &quot;ذرڙن جي طبعيات جي جديد دور جو آغاز&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Brown |first1=Gerald Edward |url=https://archive.org/details/hansbethehisphys0000unse/page/161 |title=Hans Bethe and His Physics |last2=Lee |first2=Chang-Hwan |date=2006 |publisher=World Scientific Publishing |isbn=978-981-256-609-6 |location=Singapore |page=161}}&lt;/ref&gt;

1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪن دوران، وڌيڪ توانائي رکندڙ ذرڙن جي شعاعن جي ٽڪرن مان حيرت انگيز قسم جا ڪيترائي نوان ذرڙا دريافت ٿيا. انهن کي غير رسمي طور [[ذرڙن جو چڙيا گهر|''ذرڙن جو چڙيا گهر'']] چيو ويندو هو. [[جيمس ڪرونن]] ۽ [[ويل فچ]] پاران [[سي پي ڀڃڪڙي]] جهڙين اهم دريافتن [[بيريون اڻبرابري|مادي ۽ ضدمادي جي اڻبرابري]] بابت نوان سوال پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-03-01 |title=Antimatter |url=https://home.cern/science/physics/antimatter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180911042958/https://home.cern/topics/antimatter |archive-date=11 September 2018 |access-date=12 March 2021}}&lt;/ref&gt; 1970ع واري ڏهاڪي ۾ معياري نموني (Standard Model) جي تشڪيل کان پوءِ، طبعيات جي ماهرن ذرڙن جي هن وڏي تعداد جي اصليت کي واضح ڪيو. انهن ڏيکاريو ته هي گهڻا ذرڙا اصل ۾ نسبتاً ٿورڙن وڌيڪ بنيادي ذرڙن جا ميلاپ آهن، ۽ انهن کي [[ڪوانٽم ميدان جو نظريو|ڪوانٽم ميدان جي نظرين]] جي دائري ۾ بيان ڪيو ويو. هن نئين درجي بندي سان جديد ذرڙن واري طبعيات جي شروعات ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Weinberg |first1=Steven |title=The quantum theory of fields |date=1995–2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-67053-1 |location=Cambridge}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Jaeger |first=Gregg |date=2021 |title=The Elementary Particles of Quantum Fields |journal=Entropy |volume=23 |issue=11 |page=1416 |bibcode=2021Entrp..23.1416J |doi=10.3390/e23111416 |pmc=8623095 |pmid=34828114 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== معياري نمونو ==
{{Main|معياري نمونو}}

ابتدائي ذرڙن جي درجي بندي بابت موجوده سمجھاڻي [[معياري نمونو|معياري نموني]] ذريعي بيان ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي 1970ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[ڪوارڪ]]ن جي وجود جي [[تجرباتي تصديق]] کان پوءِ وڏي پيماني تي قبوليت ملي. هي نمونو [[بنيادي قوت|بنيادي قوتن]] مان [[مضبوط تعامل|مضبوط]]، [[ضعيف تعامل|ضعيف]] ۽ [[برقي مقناطيسيت|برقي مقناطيسي]] تعاملن کي وچولي [[گيج بوسون]]ن جي ذريعي بيان ڪري ٿو. گيج بوسونن ۾ اٺ [[گلوآن]]، [[ڊبليو ۽ زي بوسون|{{SubatomicParticle|W boson-}}، {{SubatomicParticle|W boson+}} ۽ {{SubatomicParticle|Z boson}} بوسون]]، ۽ [[فوٽون]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Baker p 120&quot;&gt;{{cite book |last=Baker |first=Joanne |title=50 quantum physics ideas you really need to know |date=2013 |isbn=978-1-78087-911-6 |publication-place=London |pages=120–123 |oclc=857653602}}&lt;/ref&gt;

معياري نموني ۾ 24 [[بنيادي ذرڙو|بنيادي]] [[فرميون]] (12 ذرڙا ۽ انهن جا لاڳاپيل ضد ذرڙا) پڻ شامل آهن، جيڪي سموري [[مادو|مادي]] جا بنيادي جزا آهن.&lt;ref name=&quot;pdg&quot;&gt;{{cite journal |last=Nakamura |first=K. |date=1 July 2010 |title=Review of Particle Physics |journal=Journal of Physics G: Nuclear and Particle Physics |volume=37 |issue=7A |pages=1–708 |bibcode=2010JPhG...37g5021N |doi=10.1088/0954-3899/37/7A/075021 |pmid=10020536 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=10481/34593}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، معياري نموني [[بوسون]] جي هڪ قسم، [[هگز بوسون]]، جي وجود جي پڻ اڳڪٿي ڪئي هئي. 4 جولاءِ 2012ع تي، [[سرن]] ۾ [[لارج هيڊرون ڪولائيڊر]] تي ڪم ڪندڙ طبعيات جي ماهرن اعلان ڪيو ته هنن هڪ اهڙو نئون ذرڙو دريافت ڪيو آهي، جنهن جو رويو [[هگز بوسون]] بابت اڳڪٿين سان مطابقت رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Mann |first=Adam |date=28 March 2013 |title=Newly Discovered Particle Appears to Be Long-Awaited Higgs Boson |url=https://www.wired.com/wiredscience/2012/07/higgs-boson-discovery/ |url-status=live |journal=Wired Science |archive-url=https://web.archive.org/web/20140211212906/http://www.wired.com/wiredscience/2012/07/higgs-boson-discovery/ |archive-date=11 February 2014 |access-date=6 February 2014}}&lt;/ref&gt;

موجوده صورت ۾ معياري نموني ۾ 61 ابتدائي ذرڙا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;braibant&quot;&gt;{{cite book |last1=Braibant |first1=S. |url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&amp;q=61+fundamental+particles&amp;pg=PA314 |title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics |last2=Giacomelli |first2=G. |last3=Spurio |first3=M. |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |year=2009 |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=313–314 |access-date=19 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415025723/https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&amp;q=61+fundamental+particles&amp;pg=PA314 |archive-date=15 April 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اهي ابتدائي ذرڙا پاڻ ۾ ملي مرڪب ذرڙا ٺاهي سگهن ٿا، جنهن سان 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ دريافت ٿيل سوين ٻين قسمن جي ذرڙن جي وضاحت ٿئي ٿي. اڄ تائين ڪيل تقريباً سڀني [[تجربو|تجرباتي]] جاچن سان معياري نموني جي موافقت ملي آهي. تنهن هوندي به، گهڻا ذرڙن جا طبعياتدان سمجهن ٿا ته هي فطرت جي مڪمل وضاحت نه آهي، ۽ ان کان وڌيڪ بنيادي نظريي جي دريافت اڃا ٿيڻ باقي آهي (ڏسو [[هر شيءِ جو نظريو]]). تازن سالن ۾ [[نيوٽرينو]] جي [[سڪون ماس]] بابت ماپن معياري نموني کان پهريون تجرباتي انحراف مهيا ڪيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ معياري نموني موجب نيوٽرينو وٽ ماس موجود نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Neutrinos in the Standard Model |url=https://t2k-experiment.org/neutrinos/in-the-standard-model |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191016010901/https://t2k-experiment.org/neutrinos/in-the-standard-model/ |archive-date=16 October 2019 |access-date=15 October 2019 |publisher=The T2K Collaboration}}&lt;/ref&gt;

== ذيلي جوهري ذرڙا ==

جديد ذرڙن واري طبعيات جي تحقيق [[ذيلي جوهري ذرڙو|ذيلي جوهري ذرڙن]] تي مرڪوز آهي، جن ۾ ائٽمي جزا، جهڙوڪ [[اليڪٽران]]، [[پروٽان]] ۽ [[نيوٽران]] شامل آهن. پروٽان ۽ نيوٽران مرڪب ذرڙا آهن، جن کي [[بيريون]] چيو وڃي ٿو، ۽ اهي [[ڪوارڪ]]ن مان ٺهيل هوندا آهن. اهڙا ذرڙا [[تابڪاري ٽٽڻ]] ۽ [[ڇڙواڳي]] جي عملن ذريعي پيدا ٿيندا آهن؛ انهن ۾ [[فوٽون]]، [[نيوٽرينو]]، [[ميون]] ۽ ڪيترائي [[عجيب ذرڙو|عجيب ذرڙا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Terranova |first1=Francesco |title=A Modern Primer in Particle and Nuclear Physics. |date=2021 |publisher=Oxford Univ. Press |isbn=978-0-19-284524-5}}&lt;/ref&gt; اڄ تائين ڏٺل سڀ ذرڙا ۽ انهن جا تعامل لڳ ڀڳ مڪمل طور [[معياري نمونو|معياري نموني]] سان بيان ڪري سگهجن ٿا.&lt;ref name=&quot;Baker p 120&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin-left:1em; background:#FFF;&quot;
|+ ابتدائي ذرڙا
|-
!
! scope=&quot;col&quot; | [[نسل (ذرڙن واري طبعيات)|قسم]]
! scope=&quot;col&quot; | [[نسل (ذرڙن واري طبعيات)|نسل]]
! scope=&quot;col&quot; | [[ضد ذرڙو]]
! scope=&quot;col&quot; | [[رنگي چارج|رنگ]]
! scope=&quot;col&quot; | ڪل
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#DAF;&quot; | [[ڪوارڪ]]َ
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| 2
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;| 3
| align=&quot;center&quot;| جوڙو
| align=&quot;center&quot;| 3
| align=&quot;center&quot;| 36
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#AF7;&quot; | [[ليپٽان]]َ
| align=&quot;center&quot;| جوڙو
| align=&quot;center&quot;| ڪونهي
| align=&quot;center&quot;| 12
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#F97;&quot; | [[گلوآن]]َ
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;| 1
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;| ڪونهي
| align=&quot;center&quot;| پاڻ
| align=&quot;center&quot;| [[گلوآن#اٺ رنگي حالتون|8]]
| align=&quot;center&quot;| 8
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#F97;&quot; | [[فوٽون]]
| align=&quot;center&quot;| پاڻ
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;4&quot;| ڪونهي
| align=&quot;center&quot;| 1
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#F97;&quot; | [[ڊبليو ۽ زي بوسون|زي بوسون]]
| align=&quot;center&quot;| پاڻ
| align=&quot;center&quot;| 1
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#F97;&quot; | [[ڊبليو ۽ زي بوسون|ڊبليو بوسون]]
| align=&quot;center&quot;| جوڙو
| align=&quot;center&quot;| 2
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#FE7;&quot; | [[هگز بوسون|هگز]]
| align=&quot;center&quot;| پاڻ
| align=&quot;center&quot;| 1
|-
! colspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot; ! scope=&quot;col&quot; | ڄاتل ابتدائي ذرڙن جو ڪل انگ:
| align=&quot;center&quot;|'''61'''
|}

ذرڙن جي حرڪت پڻ [[ڪوانٽم ميڪانيات]] جي تابع هوندي آهي؛ اهي [[لهر-ذرڙو ٻٽوپڻو]] ڏيکاريندا آهن، يعني ڪجهه تجرباتي حالتن ۾ ذرڙن جهڙو رويو ۽ ٻين حالتن ۾ [[لهر]]ن جهڙو رويو ظاهر ڪندا آهن. وڌيڪ فني اصطلاحن ۾، انهن کي [[هلبرٽ جاءِ]] ۾ [[ڪوانٽم حالت]] جي ویڪٽرن سان بيان ڪيو ويندو آهي، جيڪو [[ڪوانٽم ميدان جو نظريو]] ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ذرڙن جي طبعياتدانن جي روايت موجب، اصطلاح ''[[ابتدائي ذرڙو|ابتدائي ذرڙا]]'' انهن ذرڙن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي موجوده سمجھاڻي موجب ناقابل تقسيم سمجهيا وڃن ٿا ۽ ٻين ذرڙن مان ٺهيل نه آهن.&lt;ref name=&quot;braibant&quot;/&gt;

=== ڪوارڪ ۽ ليپٽان ===
{{Main|ڪوارڪ|ليپٽان}}

[[File:Beta_Negative_Decay.svg|thumb|[[فيئنمن خاڪو]]، جنهن ۾ [[بيٽا ٽٽڻ|بيٽا− ٽٽڻ]] ڏيکاريل آهي، جتي نيوٽران (n, udd) پروٽان (p, udu) ۾ تبديل ٿئي ٿو. &quot;u&quot; ۽ &quot;d&quot; [[اپ ڪوارڪ|اپ]] ۽ [[ڊائون ڪوارڪ|ڊائون ڪوارڪ]] آهن، &quot;e−&quot; [[اليڪٽران]] آهي، ۽ &quot;ν̅&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt;&quot; [[اليڪٽران ضد نيوٽرينو]] آهي.]]

عام [[مادو]] پهرين [[نسل (ذرڙن واري طبعيات)|نسل]] جي ڪوارڪن ([[اپ ڪوارڪ|اپ]]، [[ڊائون ڪوارڪ|ڊائون]]) ۽ ليپٽانن ([[اليڪٽران]]، [[اليڪٽران نيوٽرينو]]) مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Povh02&quot;&gt;{{cite book |author=Povh |first1=B. |title=Particles and Nuclei: An Introduction to the Physical Concepts |last2=Rith |first2=K. |last3=Scholz |first3=C. |last4=Zetsche |first4=F. |last5=Lavelle |first5=M. |date=2004 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-20168-7 |edition=4th |chapter=Part I: Analysis: The building blocks of matter |quote=Ordinary matter is composed entirely of first-generation particles, namely the u and d quarks, plus the electron and its neutrino. |access-date=28 July 2022 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=rJe4k8tkq7sC&amp;q=povh+%22building+blocks+of+matter%22&amp;pg=PA9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422024501/https://books.google.com/books?id=rJe4k8tkq7sC&amp;q=povh+%22building+blocks+of+matter%22&amp;pg=PA9 |archive-date=22 April 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; گڏيل طور ڪوارڪ ۽ ليپٽان [[فرميون]] سڏجن ٿا. انهن وٽ [[ڪوانٽم اسپن]] اڌ-عددن وارو هوندو آهي (−1/2، 1/2، 3/2 وغيره) ۽ اهي [[پائولي اخراج اصول]] جي پيروي ڪندا آهن، جنهن موجب ٻه ذرڙا ساڳي [[ڪوانٽم حالت]] ۾ نٿا رهي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Peacock |first=K. A. |url=https://archive.org/details/quantumrevolutio00peac |title=The Quantum Revolution |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2008 |isbn=978-0-313-33448-1 |page=[https://archive.org/details/quantumrevolutio00peac/page/n143 125] |url-access=limited}}&lt;/ref&gt;

ڪوارڪن وٽ ڀاڱيدار [[ابتدائي چارج|ابتدائي برقي چارج]] (−1/3 يا 2/3) هوندي آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |author=Quigg |first=C. |title=The New Physics for the Twenty-First Century |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2006 |isbn=978-0-521-81600-7 |editor=G. Fraser |page=91 |chapter=Particles and the Standard Model}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ليپٽانن وٽ پورو عدد برقي چارج (0 يا −1) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Serway |first1=Raymond A. |url=https://books.google.com/books?id=ecYWAAAAQBAJ |title=Physics for Scientists and Engineers, Volume 2 |last2=Jewett |first2=John W. |date=2013-01-01 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-62958-2 |language=en}}&lt;/ref&gt; ڪوارڪن وٽ [[رنگي چارج]] پڻ هوندي آهي، جنهن کي رواجاً ڳاڙهو، سائو ۽ نيرو چيو ويندو آهي، پر ان جو حقيقي روشنيءَ جي [[رنگ]] سان ڪو تعلق نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;R. Nave&quot;&gt;{{cite web |author=Nave |first=R. |title=The Color Force |url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/forces/color.html#c2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007142048/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/Forces/color.html#c2 |archive-date=7 October 2018 |access-date=2009-04-26 |work=[[HyperPhysics]] |publisher=[[Georgia State University]], Department of Physics and Astronomy}}&lt;/ref&gt; ڪوارڪن جي وچ ۾ تعامل توانائي محفوظ ڪري ٿو، جيڪا ڪوارڪن کي ڪافي پري ڪرڻ تي ٻين ذرڙن ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي؛ ان ڪري ڪوارڪ آزاد نموني مشاهدي ۾ نٿا اچي سگهن. هن عمل کي [[رنگي قيد]] چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;R. Nave&quot;/&gt;

ڪوارڪن جون ٽي ڄاتل نسلون آهن: اپ ۽ ڊائون، [[اسٽرينج ڪوارڪ|اسٽرينج]] ۽ [[چارم ڪوارڪ|چارم]]، [[ٽاپ ڪوارڪ|ٽاپ]] ۽ [[باٽم ڪوارڪ|باٽم]]. ليپٽانن جون پڻ ٽي نسلون آهن: اليڪٽران ۽ ان جو نيوٽرينو، [[ميون]] ۽ [[ميون نيوٽرينو|ان جو نيوٽرينو]]، [[ٽائو (ذرڙو)|ٽائو]] ۽ [[ٽائو نيوٽرينو|ان جو نيوٽرينو]]. مضبوط اڻسڌي ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته فرميونن جي چوٿين نسل موجود نه آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Decamp |first=D. |year=1989 |title=Determination of the number of light neutrino species |url=https://cds.cern.ch/record/201511 |journal=[[Physics Letters B]] |volume=231 |issue=4 |pages=519–529 |bibcode=1989PhLB..231..519D |doi=10.1016/0370-2693(89)90704-1 |hdl-access=free |hdl=11384/1735}}&lt;/ref&gt;

=== بوسون ===
{{Main|بوسون}}

بوسون بنيادي تعاملن جا [[قوت کڻندڙ|وچولا يا کڻندڙ]] آهن، جهڙوڪ [[برقي مقناطيسيت]]، [[ضعيف تعامل]] ۽ [[مضبوط تعامل]].&lt;ref name=&quot;DarkMatter&quot;&gt;{{cite book |author=Carroll, Sean |author-link = Sean M. Carroll | title=Guidebook |publisher=The Teaching Company |year=2007 |isbn=978-1-59803-350-2 |series=Dark Matter, Dark Energy: The dark side of the universe |at=Part&amp;nbsp;2, p.&amp;nbsp;43 |quote=...&amp;nbsp;boson: A force-carrying particle, as opposed to a matter particle (fermion). Bosons can be piled on top of each other without limit. Examples are photons, gluons, gravitons, weak bosons, and the Higgs boson. The spin of a boson is always an integer: 0, 1, 2, and so on&amp;nbsp;...}}&lt;/ref&gt; برقي مقناطيسيت جو وچولو [[فوٽون]] آهي، جيڪو [[روشني]] جو [[ڪوانٽم]] آهي.&lt;ref&gt;&quot;Role as gauge boson and polarization&quot; §5.1 in {{cite book |last1=Aitchison |first1=I. J. R. |url={{google books |plainurl=y |id=ZJ-ZY8NW9TIC}} |title=Gauge Theories in Particle Physics |last2=Hey |first2=A. J. G. |publisher=[[IOP Publishing]] |year=1993 |isbn=978-0-85274-328-7}}&lt;/ref&gt;{{rp|29–30}} ضعيف تعامل جا وچولا [[ڊبليو ۽ زي بوسون]] آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Peter |last=Watkins |url=https://books.google.com/books?id=J808AAAAIAAJ&amp;pg=PA70 |title=Story of the W and Z |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=1986 |isbn=978-0-521-31875-4 |location=Cambridge |page=70 |access-date=28 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114055111/http://books.google.co.uk/books?id=J808AAAAIAAJ&amp;pg=PA70 |archive-date=14 November 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; مضبوط تعامل جو وچولو [[گلوآن]] آهي، جيڪو ڪوارڪن کي پاڻ ۾ ڳنڍي مرڪب ذرڙا ٺاهي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;HyperPhysics&quot;&gt;{{cite web |author=Nave |first=C. R. |title=The Color Force |url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/forces/color.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007142048/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/Forces/color.html |archive-date=7 October 2018 |access-date=2012-04-02 |work=[[HyperPhysics]] |publisher=[[Georgia State University]], Department of Physics}}&lt;/ref&gt; مٿي بيان ڪيل رنگي قيد سبب، گلوآن آزاد نموني مشاهدي ۾ نٿا اچن.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite journal |last=Debrescu |first=B. A. |year=2005 |title=Massless Gauge Bosons Other Than The Photon |journal=[[Physical Review Letters]] |volume=94 |issue=15 |article-number=151802 |arxiv=hep-ph/0411004 |bibcode=2005PhRvL..94o1802D |doi=10.1103/PhysRevLett.94.151802 |pmid=15904133 |s2cid=7123874}}&lt;/ref&gt; [[هگز بوسون]] [[هگز ميڪانيزم]] ذريعي ڊبليو ۽ زي بوسونن کي ماس ڏئي ٿو،&lt;ref name=&quot;PDG&quot;&gt;{{cite web |author1=Bernardi, G. |author2=Carena, M. |author3=Junk, T. |year=2007 |title=Higgs bosons: Theory and searches |url=http://pdg.lbl.gov/2008/reviews/higgs_s055.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003190309/http://pdg.lbl.gov/2008/reviews/higgs_s055.pdf |archive-date=3 October 2018 |access-date=28 July 2022 |series=Review: Hypothetical particles and Concepts |publisher=Particle Data Group}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته گلوآن ۽ فوٽون کي [[بي ماس ذرڙو|بي ماس]] سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; سڀ بوسون صحيح عدد واري ڪوانٽم اسپن (0 ۽ 1) رکن ٿا ۽ ساڳي [[ڪوانٽم حالت]] اختيار ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;DarkMatter&quot; /&gt;

=== ضد ذرڙا ۽ رنگي چارج ===
{{Main|ضد ذرڙو|رنگي چارج}}

مٿي ذڪر ڪيل اڪثر ذرڙن جا لاڳاپيل [[ضد ذرڙو|ضد ذرڙا]] هوندا آهن، جيڪي [[ضد مادو]] ٺاهيندا آهن. عام ذرڙن وٽ مثبت [[ليپٽان عدد]] يا [[بيريون عدد]] هوندو آهي، جڏهن ته ضد ذرڙن وٽ اهي عدد منفي هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Tsan |first=Ung Chan |date=2013 |title=Mass, Matter, Materialization, Mattergenesis and Conservation of Charge |journal=International Journal of Modern Physics E |volume=22 |issue=5 |page=1350027 |bibcode=2013IJMPE..2250027T |doi=10.1142/S0218301313500274 |quote=Matter conservation means conservation of baryonic number ''A'' and leptonic number ''L'', ''A'' and ''L'' being algebraic numbers. Positive ''A'' and ''L'' are associated to matter particles, negative ''A'' and ''L'' are associated to antimatter particles. All known interactions do conserve matter.}}&lt;/ref&gt; لاڳاپيل ضد ذرڙن ۽ ذرڙن جون گهڻيون خاصيتون ساڳيون هونديون آهن، پر ڪجهه خاصيتون ابتڙ هونديون آهن؛ مثال طور اليڪٽران جو ضد ذرڙو، پوزيٽران، ابتڙ چارج رکي ٿو. ضد ذرڙي ۽ ذرڙي ۾ فرق ڪرڻ لاءِ نشان مٿان يا گڏ مثبت يا منفي علامت استعمال ڪئي ويندي آهي. مثال طور اليڪٽران ۽ پوزيٽران کي ترتيبوار e− ۽ e+ سان ظاهر ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;raith&quot;&gt;{{cite book |last1=Raith |first1=W. |title=Constituents of Matter: Atoms, Molecules, Nuclei and Particles |last2=Mulvey |first2=T. |publisher=[[CRC Press]] |year=2001 |isbn=978-0-8493-1202-1 |pages=777–781}}&lt;/ref&gt; جڏهن ذرڙي جو چارج 0 هجي، يعني ضد ذرڙي جي برابر، تڏهن ضد ذرڙي کي علامت مٿان ليڪ سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. مثال طور، اليڪٽران نيوٽرينو ν&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt; آهي، جڏهن ته ان جو ضد نيوٽرينو ν̅&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt; آهي. جڏهن ڪو ذرڙو ۽ ان جو ضد ذرڙو هڪ ٻئي سان تعامل ڪن ٿا، تڏهن اهي [[نابودي]] جو شڪار ٿي ٻين ذرڙن ۾ تبديل ٿي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Antimatter |url=http://www.lbl.gov/abc/Antimatter.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080823180515/http://www.lbl.gov/abc/Antimatter.html |archive-date=23 August 2008 |access-date=3 September 2008 |publisher=[[Lawrence Berkeley National Laboratory]]}}&lt;/ref&gt; ڪجهه ذرڙا، جهڙوڪ فوٽون يا گلوآن، ضد ذرڙا نٿا رکن.{{Citation needed|date=July 2022}}

ڪوارڪن ۽ گلوآنن وٽ اضافي طور رنگي چارجون هونديون آهن، جيڪي مضبوط تعامل تي اثرانداز ٿين ٿيون. ڪوارڪن جون رنگي چارجون ڳاڙهي، سائي ۽ نيري سڏجن ٿيون، جيتوڻيڪ ذرڙي جو حقيقي جسماني رنگ نه هوندو آهي؛ ضد ڪوارڪن ۾ اهي ضد ڳاڙهي، ضد سائي ۽ ضد نيري سڏجن ٿيون.&lt;ref name=&quot;R. Nave&quot;/&gt; گلوآن وٽ [[گلوآن|اٺ رنگي چارجون]] ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ڪوارڪن جي تعاملن جو نتيجو آهن، جن سان مرڪب ذرڙا ٺهن ٿا؛ هي گيج هم آهنگي [[ايس يو (3)]] سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;PeskinSchroeder&quot;&gt;Part III of {{cite book |last1=Peskin |first1=M. E. |url=https://archive.org/details/introductiontoqu0000pesk |title=An Introduction to Quantum Field Theory |last2=Schroeder |first2=D. V. |publisher=[[Addison–Wesley]] |year=1995 |isbn=978-0-201-50397-5 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

=== مرڪب ذرڙا ===
{{Main|مرڪب ذرڙو}}

[[File:Quark_structure_proton.svg|thumb|[[پروٽان]] ٻن اپ ڪوارڪن ۽ هڪ ڊائون ڪوارڪ مان ٺهيل هوندو آهي، جيڪي [[گلوآن]]ن سان ڳنڍيل هوندا آهن. ڪوارڪن جي رنگي چارج پڻ نظر اچي ٿي.]]

[[ائٽمي مرڪز]] ۾ موجود [[نيوٽران]] ۽ [[پروٽان]] [[بيريون]] آهن؛ نيوٽران ٻن ڊائون ڪوارڪن ۽ هڪ اپ ڪوارڪ مان ٺهيل هوندو آهي، جڏهن ته پروٽان ٻن اپ ڪوارڪن ۽ هڪ ڊائون ڪوارڪ مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Knowing2&quot;&gt;{{cite book |author=Munowitz |first=M. |title=Knowing |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2005 |isbn=0-19-516737-6 |page=35}}&lt;/ref&gt; بيريئون ٽن ڪوارڪن مان ٺهيل هوندو آهي، جڏهن ته [[ميزون]] ٻن ڪوارڪن، هڪ عام ۽ هڪ ضد ڪوارڪ، مان ٺهيل هوندو آهي. بيريئون ۽ ميزون گڏجي [[هيڊران]] سڏجن ٿا. هيڊرانن اندر موجود ڪوارڪ مضبوط تعامل جي تابع هوندا آهن، تنهنڪري انهن تي [[ڪوانٽم ڪروموڊائنامڪس]]، يعني رنگي چارجن جا قانون، لاڳو ٿيندا آهن. [[بند حالت|بند ٿيل]] ڪوارڪن جي رنگي چارج لازمي طور غير جانبدار، يا بنيادي رنگن جي ملاوٽ واري تشبيهه موجب &quot;اڇي&quot;، هئڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Schumm |first=B. A. |url=https://archive.org/details/deepdownthingsbr00schu/page/131 |title=Deep Down Things |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |year=2004 |isbn=978-0-8018-7971-5 |pages=[https://archive.org/details/deepdownthingsbr00schu/page/131 131–132]}}&lt;/ref&gt; وڌيڪ [[عجيب هيڊران]] ٻين قسمن، ترتيبن يا ڪوارڪن جي مختلف انگن مان ٺهيل ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ [[ٽيٽراڪوارڪ]] ۽ [[پينٽاڪوارڪ]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Close |first=F. E. |year=1988 |title=Gluonic Hadrons |journal=Reports on Progress in Physics |volume=51 |pages=833–882 |bibcode=1988RPPh...51..833C |doi=10.1088/0034-4885/51/6/002 |number=6|s2cid=250819208 }}&lt;/ref&gt;

ائٽم پروٽانن، نيوٽرانن ۽ اليڪٽرانن مان ٺهيل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Kofoed |first1=Melissa |last2=Miller |first2=Shawn |date=July 2024 |title=Introductory Chemistry |url=https://uen.pressbooks.pub/introductorychemistry/}}&lt;/ref&gt; عام ائٽم اندر موجود ذرڙن کي تبديل ڪري [[عجيب ائٽم]] ٺاهي سگهجن ٿا.&lt;ref&gt;§1.8, ''Constituents of Matter: Atoms, Molecules, Nuclei and Particles'', Ludwig Bergmann, Clemens Schaefer, and Wilhelm Raith, Berlin, Germany: Walter de Gruyter, 1997, {{ISBN|3-11-013990-1}}.&lt;/ref&gt; هڪ سادو مثال [[هائيڊروجن-4.1]] آهي، جنهن ۾ هڪ اليڪٽران کي ميون سان بدلائي ڇڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Fleming |first1=D. G. |last2=Arseneau |first2=D. J. |last3=Sukhorukov |first3=O. |last4=Brewer |first4=J. H. |last5=Mielke |first5=S. L. |last6=Schatz |first6=G. C. |last7=Garrett |first7=B. C. |last8=Peterson |first8=K. A. |last9=Truhlar |first9=D. G. |date=28 Jan 2011 |title=Kinetic Isotope Effects for the Reactions of Muonic Helium and Muonium with H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; |url=https://www.science.org/doi/abs/10.1126/science.1199421 |journal=Science |volume=331 |issue=6016 |pages=448–450 |doi=10.1126/science.1199421 |pmid=21273484 |bibcode=2011Sci...331..448F |s2cid=206530683|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== فرضي ذرڙا ===
[[گريويٽان]] هڪ فرضي ذرڙو آهي، جيڪو ثقلي تعامل جو وچولو ٿي سگهي ٿو، پر اهو اڃا دريافت نه ٿيو آهي ۽ نه ئي موجوده نظرين سان مڪمل طور هم آهنگ ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Sokal |first=A. |author-link=Alan Sokal |date=July 22, 1996 |title=Don't Pull the String Yet on Superstring Theory |work=[[The New York Times]] |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0DE7DB1639F931A15754C0A960958260 |url-status=live |access-date=March 26, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081207212917/https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0DE7DB1639F931A15754C0A960958260 |archive-date=7 December 2008}}&lt;/ref&gt; معياري نموني جون حدون دور ڪرڻ لاءِ ٻيا به ڪيترائي فرضي ذرڙا تجويز ڪيا ويا آهن. خاص طور، [[سپرسمٽري|سپرسمٽرڪ]] ذرڙا [[درجابندي مسئلو]] حل ڪرڻ لاءِ پيش ڪيا ويا آهن، [[ايڪسيون]] [[مضبوط سي پي مسئلو]] سان لاڳاپيل آهن، ۽ مختلف ٻيا ذرڙا [[اونداهو مادو]] ۽ [[اونداهي توانائي]] جي اصليت بيان ڪرڻ لاءِ تجويز ڪيا ويا آهن.

== تجرباتي تجربگاهون ==

[[File:02 Fermilab - Fermi National Accelerator Laboratory - American particle accelerator Fermilab near Chicago Illinois.jpg|thumb|فيرمي نيشنل ايڪسيليٽر ليبارٽري، آمريڪا]]

دنيا جون اهم [[ذرڙن جي طبعيات]] جون تجربگاهون هيٺيان آهن:

* [[بروڪهيون نيشنل ليبارٽري]] ([[لانگ آئيلينڊ]]، [[نيو يارڪ (رياست)|نيو يارڪ]]، [[آمريڪا]])۔ ان جي مکيه سهولت [[ريليٽوِسٽڪ هيوي آئن ڪولائيڊر]] (RHIC) آهي، جيڪا سون جي آئنن جهڙن [[ريليٽوِسٽڪ نيوڪليئر ٽڪر]]ن ۽ قطبيت وارن پروٽانن کي پاڻ ۾ ٽڪرائي ٿي. اها دنيا جي پهرين هيوي آئن ڪولائيڊر ۽ قطبيت وارن پروٽانن جي واحد ڪولائيڊر آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Harrison|first1=M.|last2=Ludlam|first2=T.|last3=Ozaki|first3=S.|date=March 2003|title=RHIC project overview|url=https://zenodo.org/record/1259915|journal=Nuclear Instruments and Methods in Physics Research Section A: Accelerators, Spectrometers, Detectors and Associated Equipment|volume=499|issue=2–3|pages=235–244|doi=10.1016/S0168-9002(02)01937-X|bibcode=2003NIMPA.499..235H|access-date=16 September 2019|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415022754/https://zenodo.org/record/1259915|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Courant|first=Ernest D.|title=Accelerators, Colliders, and Snakes|date=December 2003|journal=Annual Review of Nuclear and Particle Science|volume=53|issue=1|pages=1–37|doi=10.1146/annurev.nucl.53.041002.110450|bibcode=2003ARNPS..53....1C}}&lt;/ref&gt;

* [[بڊڪر انسٽيٽيوٽ آف نيوڪليئر فزڪس]] ([[نووسيبرسڪ]]، [[روس]])۔ هن وقت ان جا مکيه منصوبا [[VEPP-2000]] ۽ [[VEPP-4]] [[ڪولائيڊر]] آهن، جڏهن ته اڳ ۾ VEP-1، VEPP-2 ۽ VEPP-2M جهڙيون سهولتون به ڪم ڪري چڪيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://vepp2k.inp.nsk.su/ |title=index |publisher=Vepp2k.inp.nsk.su |access-date=21 July 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://v4.inp.nsk.su/index.en.html |title=The VEPP-4 accelerating-storage complex |publisher=V4.inp.nsk.su |access-date=21 July 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.inp.nsk.su/activity/old/vepp2m/index.ru.shtml |title=VEPP-2M collider complex |language=ru |publisher=Inp.nsk.su}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://englishrussia.com/2012/01/21/the-budker-institute-of-nuclear-physics/ |title=The Budker Institute of Nuclear Physics |publisher=English Russia}}&lt;/ref&gt;

* [[File:View inside detector at the CMS cavern LHC CERN.jpg|thumb|[[ڪامپيڪٽ ميون سولينائڊ|CMS]] سڃاڻپ ڪندڙ، LHC]] [[سرن]] (CERN)، جيڪو [[فرانس]] ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] جي سرحد تي [[جنيوا]] ويجهو واقع آهي۔ ان جو مکيه منصوبو [[لارج هيڊرون ڪولائيڊر]] (LHC) آهي، جنهن 10 سيپٽمبر 2008ع تي پهريون شعاع گردش ۾ آندو ۽ هاڻي اهو دنيا جو سڀ کان وڌيڪ توانائي وارو پروٽان ڪولائيڊر آهي. بعد ۾ اهو سيسي جا آئن پاڻ ۾ ٽڪرائڻ سبب سڀ کان وڌيڪ توانائي وارو هيوي آئن ڪولائيڊر پڻ بڻيو. اڳين سهولتن ۾ [[لارج اليڪٽران-پوزيٽران ڪولائيڊر]] (LEP) ۽ [[سپر پروٽان سنڪروٽرون]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://info.cern.ch/ |title=Welcome to |publisher=Info.cern.ch}}&lt;/ref&gt;

* [[DESY]] (ڊيوئچس اليڪٽرون-سنڪروٽرون) ([[هيمبرگ]]، [[جرمني]])۔ ان جي مکيه سهولت [[هيڊرون اليڪٽرون رنگ آنلاگي]] (HERA) هئي، جيڪا اليڪٽرانن ۽ پوزيٽرانن کي پروٽانن سان ٽڪرائيندي هئي. هاڻي ان جو مرڪز [[PETRA III]]، [[FLASH]] ۽ [[يورپي XFEL]] ذريعي [[سنڪروٽرون تابڪاري]] جي پيداوار تي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.desy.de/index_eng.html |title=Germany's largest accelerator centre}}&lt;/ref&gt;

* [[فيرمي نيشنل ايڪسيليٽر ليبارٽري]] (فيرميليب) ([[بٽاويا، ايلينائيس]]، [[آمريڪا]])۔ 2011ع تائين ان جي مکيه سهولت [[ٽيواٽرون]] هئي، جيڪا پروٽانن ۽ ضد پروٽانن کي ٽڪرائيندي هئي ۽ [[لارج هيڊرون ڪولائيڊر]] جي شروعات تائين دنيا جي سڀ کان وڌيڪ توانائي واري ذرڙن جي ڪولائيڊر هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fnal.gov/ |title=Fermilab |publisher=Fnal.gov}}&lt;/ref&gt;

* [[انسٽيٽيوٽ آف هاءِ انرجي فزڪس]] (IHEP) ([[بيجنگ]]، [[چين]])۔ هي ادارو چين جي ڪيترين ئي اهم ذرڙن واريون سهولتون هلائي ٿو، جن ۾ [[بيجنگ اليڪٽران-پوزيٽران ڪولائيڊر II]] (BEPC II)، [[بيجنگ اسپيڪٽروميٽر]] (BES)، [[بيجنگ سنڪروٽرون ريڊيئيشن فيسيلٽي]] (BSRF)، [[يانگباجين ڪاسمڪ ري آبزرويٽري]]، [[دايا بي ريئڪٽر نيوٽرينو تجربي]]، [[چائنا اسپاليشن نيوٽران سورس]]، [[هارڊ ايڪس-ري ماڊيوليشن ٽيليسڪوپ]] (HXMT)، ADS ۽ [[جيانگمين انڊرگرائونڊ نيوٽرينو آبزرويٽري]] (JUNO) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://english.ihep.cas.cn/au/ |title=IHEP Home}}&lt;/ref&gt;

* [[KEK]] ([[تسوڪوبا]]، [[جاپان]])۔ هتي ڪيترائي اهم تجربا ٿين ٿا، جهڙوڪ [[K2K تجربو]]، [[T2K تجربو]]، جيڪو [[نيوٽرينو اوسيليشن]] بابت آهي، ۽ [[Belle II experiment|بيل II]]، جيڪو [[CP ڀڃڪڙي]] جو مطالعو ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://legacy.kek.jp/intra-e/index.html |title=KEK}}&lt;/ref&gt;

* [[SLAC نيشنل ايڪسيليٽر ليبارٽري]] ([[مينلو پارڪ، ڪيليفورنيا]]، [[آمريڪا]])۔ ان جو ٻه ميل ڊگهو سڌي ليڪ وارو ذرڙن جو ايڪسيليٽر 1962ع ۾ ڪم ڪرڻ لڳو ۽ 2008ع تائين ڪيترن ئي اليڪٽران ۽ پوزيٽران ٽڪراءَ وارن تجربن جو بنياد رهيو. هاڻي اهو [[لينڪ ڪوهيرنٽ لائيٽ سورس]] ايڪس-ري ليزر ۽ جديد ايڪسيليٽر تحقيق لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته SLAC جا سائنسدان دنيا جي مختلف هنڌن تي [[ذرڙن جا سڃاڻپ ڪندڙ]] تيار ڪرڻ ۾ پڻ حصو وٺن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=SLAC National Accelerator Laboratory Home Page|url=http://www6.slac.stanford.edu/}}&lt;/ref&gt;

== نظريو ==


[[نظري طبعيات]] وانگر، نظري [[ذرڙن جي طبعيات]] جو مقصد به اهڙا نمونا، نظرياتي ڍانچا ۽ رياضيائي اوزار تيار ڪرڻ آهي، جيڪي موجوده تجربن جي وضاحت ڪن ۽ مستقبل جي تجربن بابت اڳڪٿيون مهيا ڪن. هن وقت نظري ذرڙن جي طبعيات ۾ ڪيترائي اهم ۽ هڪ ٻئي سان لاڳاپيل تحقيقي شعبا سرگرم آهن.

هڪ اهم شاخ [[معياري نمونو|معياري نموني]] ۽ ان جي جاچ کي وڌيڪ سمجهڻ تي ڌيان ڏئي ٿي. نظرياتي سائنسدان [[ڪولائيڊر]] ۽ [[فلڪي ذرڙن جي طبعيات]] جي تجربن ۾ مشاهدي لائق مقدارن بابت عددي اڳڪٿيون ڪن ٿا، جن کي تجرباتي ماپن سان گڏ استعمال ڪري معياري نموني جي پيرا ميٽرن کي گهٽ غيريقيني سان طئي ڪيو ويندو آهي. هي تحقيق معياري نموني جي حدن کي پرکي ٿي ۽ فطرت جي بنيادي جُزن بابت سائنسي ڄاڻ کي وڌائي ٿي. اهڙي ڪم کي [[ڪوانٽم ڪروموڊائنامڪس]] ۾ انتهائي درست حسابن جي پيچيدگي ڏکيو بڻائي ٿي. هن شعبي جا ڪجهه نظرياتي سائنسدان [[پرٽربيٽو ڪوانٽم فيلڊ ٿيوري]] ۽ [[اثرائتي فيلڊ ٿيوري]] جا اوزار استعمال ڪندا آهن ۽ پاڻ کي [[فينومينالاجي (طبعيات)|فينومينالاجسٽ]] سڏيندا آهن، جڏهن ته ٻيا [[ليٽس فيلڊ ٿيوري]] استعمال ڪندا آهن ۽ ''ليٽس نظرياتدان'' سڏبا آهن.

ٻيو اهم شعبو نموني جي تعمير (Model Building) آهي، جنهن ۾ سائنسدان اهڙيون تجويزون پيش ڪن ٿا ته [[معياري نمونو|معياري نموني]] کان اڳتي (وڌيڪ توانائي يا ننڍن مفاصلن تي) ڪهڙي طبعيات موجود ٿي سگهي ٿي. هي تحقيق گهڻو ڪري [[هائيرارڪي مسئلو]] کان متاثر هوندي آهي ۽ موجوده تجرباتي انگن اکرن سان محدود هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gagnon |first=Pauline |date=March 14, 2014 |title=Standard Model: a beautiful but flawed theory |url=http://www.quantumdiaries.org/2014/03/14/the-standard-model-a-beautiful-but-flawed-theory/ |access-date=September 7, 2023 |website=Quantum Diaries}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Standard Model |url=https://home.cern/science/physics/standard-model |access-date=September 7, 2023 |website=CERN}}&lt;/ref&gt; ان ۾ [[سپرسميٽري]]، [[هگز ميڪانيزم]] جا متبادل، اضافي مڪاني پاسا (جهڙوڪ [[Randall–Sundrum model]])، [[پريون]] نظريو، انهن جا ميلاپ يا ٻيا تصور شامل ٿي سگهن ٿا. [[Vanishing dimensions theory|گم ٿيندڙ پاسن جو نظريو]] اهڙو ذرڙن جي طبعيات جو نظريو آهي، جنهن موجب وڌيڪ توانائي وارن نظامن ۾ مڪاني پاسن جو تعداد گهٽجي ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://atramateria.com/the-vanishing-dimensions-of-the-universe/|title=The vanishing dimensions of the Universe|date=March 22, 2011|publisher=Astra Materia|last1=Corbion|first1=Ashley|access-date=May 21, 2013}}&lt;/ref&gt;

ٽيون اهم شعبو [[اسٽرنگ ٿيوري]] آهي. اسٽرنگ ٿيوري جا ماهر [[ڪوانٽم ميڪانيات]] ۽ [[عام اضافيت]] کي هڪ گڏيل وضاحت هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. ان مقصد لاءِ هو ذرڙن بدران انتهائي ننڍين اسٽرنگن ۽ [[برين]] تي ٻڌل نظريو تيار ڪن ٿا. جيڪڏهن هي نظريو ڪامياب ٿيو ته ان کي ''[[هر شيءِ جو نظريو]]'' (Theory of Everything يا TOE) سمجهيو ويندو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wolchover |first=Natalie |date=2017-12-22 |title=The Best Explanation for Everything in the Universe |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2017/12/string-theory-everything/548774/ |access-date=2022-03-11 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=15 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115210213/https://www.theatlantic.com/science/archive/2017/12/string-theory-everything/548774/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

نظري ذرڙن جي طبعيات ۾ ٻين ڪيترن ئي شعبن تي پڻ ڪم جاري آهي، جن ۾ [[ڪائناتي ذرڙن جي طبعيات]] کان وٺي [[لوپ ڪوانٽم گريوٽي]] تائين جا موضوع شامل آهن.

== عملي استعمال ==

اصولي طور تي سموري [[طبعيات]] (۽ ان مان نڪتل عملي استعمال) کي بنيادي [[ذرڙو|ذرڙن]] جي مطالعي مان سمجهي سگهجي ٿو. عملي طور، جيتوڻيڪ [[ذرڙن جي طبعيات]] مان مراد صرف &quot;وڏي توانائي وارن ذرڙن جا ٽڪراءَ&quot; ورتي وڃي ٿي، تڏهن به انهن بنيادي تحقيقن دوران اهڙيون ڪيتريون ئي ٽيڪنالاجيون ترقي ڪري چڪيون آهن، جيڪي بعد ۾ سماج ۾ وسيع پيماني تي استعمال ٿيون. [[ذرڙن جا تيز ڪندڙ]] (Particle Accelerators) تحقيق ۽ علاج لاءِ [[طب ۾ آئسوٽوپ|طبي آئسوٽوپن]] جي تياري ۾ استعمال ٿين ٿا، جيئن [[PET تصويرڪشي]] ۾ استعمال ٿيندڙ آئسوٽوپ، يا وري سڌي طرح [[ٻاهرين شعاعي علاج]] (External Beam Radiotherapy) ۾ ڪم آندا وڃن ٿا. [[سپر ڪنڊڪٽر]]ن جي ترقي کي به ذرڙن جي طبعيات ۾ انهن جي استعمال وڏي هٿي ڏني آهي. [[ورلڊ وائڊ ويب]] ۽ [[ٽچ اسڪرين]] ٽيڪنالاجي جي شروعاتي ترقي پڻ [[سرن]] (CERN) ۾ ٿي هئي. ان کان علاوه، طب، قومي سلامتي، صنعت، ڪمپيوٽنگ، سائنس ۽ ماهر افرادي قوت جي تياري جهڙن ڪيترن ئي شعبن ۾ پڻ ذرڙن جي طبعيات مان اهم عملي فائدا حاصل ٿيا آهن، ۽ انهن استعمالن جي فهرست وقت سان گڏ وڌندي پئي وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fnal.gov/pub/science/benefits/ |title=Fermilab &amp;#124; Science at Fermilab &amp;#124; Benefits to Society |publisher=Fnal.gov |access-date=23 June 2012 |archive-date=9 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120609161544/http://www.fnal.gov/pub/science/benefits/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== مستقبل ==

[[معياري نموني کان اڳتي واري طبعيات]] جي ڳولا لاءِ هن وقت ڪيترائي وڏا منصوبا جاري آهن. انهن مان هڪ [[سرن]] (CERN) لاءِ تجويز ڪيل [[فيوچر سرڪيولر ڪولائيڊر]] آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Muon Colliders Hold a Key to Unraveling New Physics |url=http://www.aps.org/publications/apsnews/202111/muon.cfm |access-date=2023-09-17 |website=www.aps.org |language=en}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[آمريڪا]] ۾ [[پارٽيڪل فزڪس پروجيڪٽ پرائيرٽائيزيشن پينل]] (P5) پڻ سرگرم آهي، جيڪو 2014ع جي P5 مطالعي کي نئين سر تازه ڪاري ڪري رهيو آهي. ان مطالعي ۾ [[ڊيپ انڊرگرائونڊ نيوٽرينو تجربو]] سميت ڪيترن ئي اهم تجربن جي سفارش ڪئي وئي هئي.

== پڻ ڏسو ==
{{columns-list|colwidth=30em|
* [[ائٽمي طبعيات]]
* [[فلڪيات]]
* [[فلڪي ذرڙن جي طبعيات]]
* [[حسابي ذرڙن جي طبعيات]]
* [[وڏو دٻاءُ]]
* [[هاءِ انرجي فزڪس بابت بين الاقوامي ڪانفرنس]]
* [[فوٽونڪ، اليڪٽرانڪ ۽ ائٽمي ٽڪراءَ بابت بين الاقوامي ڪانفرنس]]
* [[ڪوانٽم ميڪانيات جو تعارف]]
* [[معياري نمونو]]
* [[ذرڙن جي طبعيات ۾ تيز ڪندڙن جي فهرست]]
* [[ذرڙن جي فهرست]]
* [[خرد سياه کڏ]]
* [[عدد جو نظريو]]
* [[ذرڙن جي طبعيات ۽ نمائندگي جو نظريو]]
* [[گونج (ذرڙن جي طبعيات)]]
* [[هاءِ انرجي فزڪس ۾ خود مطابقت جو اصول]]
* [[اسٽينفورڊ فزڪس انفارميشن ريٽريول سسٽم]]
* [[ذرڙن جي طبعيات جي تاريخوار فهرست]]
* [[ٽريڪ اهميت]]
* [[اڻ ذرڙي جي طبعيات]]
}}

== حوالا ==
{{reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|position=left}}
{{Wikiquote}}

{{Physics-footer}}
{{Particles}}
{{Fundamental interactions}}
{{Standard model of physics}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ذرڙن جي طبعيات]]
[[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]]
[[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]]</text>
      <sha1>rvvz699zprrlk5trrj561cg21q43rtq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ناروي جي ڪرنسي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99361</id>
    <revision>
      <id>390016</id>
      <parentid>387731</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T22:10:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="6snkzsscsf9yz7owr90bqnd6nwx48qb" xml:space="preserve">[[زمرو:ناروي جي ماليات]]
[[زمرو:يورپ جون ڪرنسيون]]</text>
      <sha1>6snkzsscsf9yz7owr90bqnd6nwx48qb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شام جا گورنريٽ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99475</id>
    <revision>
      <id>390002</id>
      <parentid>388757</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T21:25:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* فهرست */</comment>
      <origin>390002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10096" sha1="0b9b3vaarwixjluskbws8fsdohwlv1i" xml:space="preserve">{{Infobox subdivision type|name=شام جا گورنريٽ&lt;br&gt;Governorates of Syria|alt_name=|map=Syria_(+Golan),_administrative_divisions_-_ar_-_colored.svg|category=[[وحداني رياست]]|territory={{پرچم|شام}}|start_date=|current_number=14 گورنريٽ|number_date=|population_range=90,000 ([[قنيطره گورنريٽ|قنيطره]] – 48,68,000 ([[حلب گورنريٽ|حلب]])|area_range={{Convert|41|sqmi|km2|order=flip|abbr=on}} ([[دمشق گورنريٽ|دمشق]]) – {{Convert|16302|sqmi|km2|order=flip|abbr=on}} ([[حمص گورنريٽ|حمص]])|government=صوبائي ڪائونسلون ۽ انهن جا انتظامي ادارا|subdivision=[[ضلعو|منطقه]] (ضلعا)}}[[File:Syria_(+Golan),_administrative_divisions_-_ar_-_colored.svg|thumb|Current division]]
[[شام]] هڪ [[وحداني رياست]] آهي، پر انتظامي مقصدن لاءِ، ان کي چوڏهن '''گورنريٽ''' (عربي: مُحَافَظَة) ۾ ورهايو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2025-11-01}}&lt;/ref&gt; جيڪا هڪ صوبي جي برابر هوندا آهن. گورنريٽ پنجهٺ ضلعن (عربي: مناطق، واحد: منطقة) ۾ ورهايل آهن، جيڪا اڳتي هلي تعلقن يا ذيلي ضلعن (عربي: نَاحِيَة، جمع: نواحي) ۾ ورهايل آهن. &quot;نواحي&quot; ۾ ڳوٺ شامل آهن، جيڪي ننڍا انتظامي يونٽ آهن.

هر گورنريٽ جو سربراهه هڪ گورنر هوندو آهي، جيڪو صدر طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، جيڪو ڪابينه جي منظوري سان مشروط هوندو آهي. گورنر انتظاميه، صحت، سماجي خدمتون، تعليم، سياحت، عوامي ڪم، آمدورفت، گهريلو واپار، زراعت، صنعت، شهري دفاع ۽ گورنريٽ ۾ امن امان جي بحالي جو ذميوار آهي. هر مقامي انتظاميه جو وزير مقامي ترقياتي منصوبن جي هم آهنگي ۽ نگراني لاءِ، گورنر سان ويجهي سان ڪم ڪندو آهي. گورنر جي مدد هڪ صوبائي ڪائونسل ڪندي آهي، جنهن جا سڀئي ميمبر چار سالن جي مدت لاءِ عوام جي ووٽ سان چونڊيا ويندا آهن. ان کان سواء هر ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان هڪ انتظامي بيورو چونڊيندي آهي جيڪو صوبائي ڪائونسل جي اجلاسن جي وچ ۾ روزمره جي مسئلن کي منظم ڪندو آهي. هر انتظامي آفيسر کي مخصوص ڪمن جو ذميوار قرار ڏنو ويو آهي.

ضلعا ۽ ذيلي ضلعا گورنر پاران مقرر ڪيل عملدارن جي نگراني ۾ هوندا آهن. اهي عملدار چونڊيل ضلعي ڪائونسلن سان مقامي معاملن تي ڪم ڪن ٿا ۽ مرڪزي حڪومت ۽ روايتي مقامي اڳواڻن، جهڙوڪ ڳوٺ جي سردارن، قبيلي جي اڳواڻن ۽ بزرگن جي ڪائونسلن جي وچ ۾ وچولي طور ڪم ڪن ٿا.

==تاريخ==
{|
|[[File:Syria_administrative_divisions_colored_(1941).svg|thumb|118x118px|سال 1941ع]]
|[[File:Syria_administrative_divisions_colored_(1952).svg|thumb|118x118px|سال 1952ع]]
|[[File:Syria_administrative_divisions_colored_(1958).svg|thumb|118x118px|سال 1958ع]]
|[[File:Syria_administrative_divisions_colored_(1965).svg|thumb|118x118px|سال 1965ع]]
|-
| colspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; |14 شامي انتظامي ورھاستن ڏانهن سال به سال ترقي
|}[[File:Syria_(+Golan),_administrative_divisions_-_ar_-_colored.svg|thumb|موجوده گورنريٽ ]]

17 اپريل 1946ع تي فرانسيسي مينڊيٽ کان آزادي حاصل ڪرڻ تي، شام مينڊيٽ واري دور کان ورثي ۾ مليل انتظامي ڍانچي جو گهڻو حصو برقرار رکيو ۽ پنهنجي علائقي کي نو اعليٰ سطحي ضلعن (پوء گورنريٽ)؛ حلب، دمشق، فرات، حماه، حوران، حمص، جبل الدروز، الجزيره ۽ لطاڪيه  ۾ منظم ڪيو. 

1950ع جي ڏهاڪي دوران. ڪيترن ئي گورنريٽ جا نالا معياري ڪيا ويا؛ حوران درعا گورنريٽ بڻجي ويو. جبل الدروز جو نالو بدلائي [[سويداء گورنريٽ]] رکيو ويو ۽ الجزيره الحسڪة گورنريٽ بڻجي ويو. 

1960ع جي ڏهاڪي جي شروعات ۾ وڌيڪ علائقائي ترتيبون متعارف ڪرايون ويون. فرات گورنريٽ کي الرشيد ۽ دير الزور گورنريٽ ۾ ورهايو ويو. جڏهن ته ادلب گورنريٽ کي حلب کان الڳ ڪيو ويو. سال 1962ع ۾ دمشق کي ٻن انتظامي يونٽن؛ دمشق گورنريٽ ۽ دمشق شهر (مدينه الدمشق) ۾ ٻيهر منظم ڪيو ويو.  

&lt;small&gt;1970&lt;/small&gt;ع ۾، الرشيد گورنريٽ جو نالو بدلائي [[رقه گورنريٽ]] رکيو ويو. &lt;small&gt;27&lt;/small&gt; آگسٽ &lt;small&gt;1964&lt;/small&gt;ع تي قنطره گورنريٽ کي دمشق گورنريٽ جي حصن مان ٺاهيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=الاستعاضة عن اسم محافظة الرشيد باسم محافظة الرقة |url=http://parliament.gov.sy/arabic/index.php?node=201&amp;nid=9806&amp;RID=-1&amp;Last=9663&amp;First=80&amp;CurrentPage=97&amp;Vld=-1&amp;Mode=&amp;Service=&amp;Loc1=&amp;Key1=&amp;SDate=&amp;EDate=&amp;Year=&amp;or=%20ORDER%20BY%20%20service%20DESC&amp;Country=&amp;Num=-1&amp;Dep=-1&amp;src=203&amp; |website=parliament.gov.sy |language=ar}}&lt;/ref&gt; 

&lt;small&gt;1970&lt;/small&gt;ع جي ڏهاڪي ۾ اضافي تبديليون آيون، جڏهن طرطوس گورنريٽ کي لطاڪيا گورنريٽ کان الڳ ڪيو ويو. 1987ع ۾، شام جي جديد انتظامي نظام جي بنيادي ڍانچي کي مڪمل ڪندي، دمشق شهر کي باضابطه طور تي هڪ آزاد گورنريٽ طور نامزد ڪيو ويو ۽ دمشق گورنريٽ کي رف دمشق گورنريٽ، راڄڌاني جي چوڌاري ڳوٺاڻي گورنريٽ، جي طور تي ٻيهر منظم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Syria Provinces |url=https://www.statoids.com/usy.html |access-date=2026-01-11 |website=www.statoids.com}}&lt;/ref&gt; 

==فهرست==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!گورنريٽ جو نالو
!پکيڙ 
&lt;small&gt;چورس ڪلوميٽر&lt;/small&gt;
!آبادي&lt;br&gt;(&lt;small&gt;2018ع&lt;/small&gt;) 
!گهاٽائي
&lt;small&gt;&lt;sub&gt;في چورس ڪلوميٽر&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; 
!ضلعا 
!class=unsortable|تصوير
&lt;nowiki&gt;************&lt;/nowiki&gt;
!class=unsortable|نقشي ۾ جاء
&lt;nowiki&gt;*********&lt;/nowiki&gt;
|-
| [[حلب گورنريٽ]] (محافظة حلب)
| 18,482
| 46,00,166 
| 248.90
| 8
| [[File:Aleppo nights k.jpg|120px]]
| [[File:Aleppo in Syria 2016.svg|105px]]
|-
| [[رقه گورنريٽ]]
(محافظة الرقة)
| 19,616
| 9,19,000
| 46.85
| 3
| [[File:ArRaqqahRoofTops.jpg|120x120px]]
| [[File:Ar-Raqqah in Syria 2016.svg|105x105px]]
|-
| [[سويداء گورنريٽ]]
(محافظة السويداء)
| 5,550
| 5,00,000
| 90.09
| 3
| [[File:As Suwayda's town square.jpg|120px]]
| [[File:As-Suwayda in Syria 2016.svg|105x105px]]
|-
| [[دمشق گورنريٽ]]
(محافظة دمشق)
| 106
| 22,11,042
| 20858.89
| 1
| [[File:Damascus, Syria, Panoramic view of Damascus.jpg|120px]]
| [[File:Damascus in Syria 2016.svg|105x105px]]
|-
| [[درعا گورنريٽ]]
(محافظة درعا)
| 3,730
| 9,98,000
| 267.56
| 3
| [[File:Syria bosra theater.jpg|120px]]
| [[file:Daraa in Syria 2016.svg|105px]]
|-
| [[دير الزور گورنريٽ]]
(محافظة دير الزور)
| 33,060
| 12,00,500
| 36.31
| 3
| [[File:Bridge of Deir ez-Zor, over Euphrates river, in Syria.JPG|120px]]
| [[File:Deir ez-Zor in Syria 2016.svg|105px]]
|-
| [[حماه گورنريٽ]]
(محافظة حماة)
| 8,883
| 15,93,000
| 179.32
| 5
| [[File:Hama,_Syria.jpg|120x120px]]
| [[File:Hama in Syria 2016.svg|105x105px]]
|-
| '''[[حسڪه گورنريٽ]]'''
(محافظة الحسكة)
| 23,334
| 12,72,702 
| 54.53
| 4
| [[File:Tal hajar Quarter in AL-Hasakah.JPG|120x120px]]
| [[File:Al-Hasakah in Syria 2016.svg|105x105px]]
|-
| '''[[حمص گورنريٽ]]'''
(محافظة حمص)
| 42,223
| 17,62,500
| 41.74
| 6
| [[File:Homs_syria3.JPG|120x120px]]
| [[File:Homs in Syria 2016.svg|105x105px]]
|-
| [[ادلب گورنريٽ]]
(محافظة إدلب)
| 6,097
| 14,64,000
| 240.13
| 5
| [[File:Idlib, Syria, Dead Cities, Al-Bara 2.jpg|120x120px]]
| [[File:Idlib in Syria 2016.svg|105x105px]]
|-
| [[لاذقيه گورنريٽ]] (محافظة اللاذقية)
| 2,297
| 12,78,486
| 556.58
| 4
| [[File:Lattakia,centre.jpg|120x120px]]
| [[File:Latakia in Syria 2016.svg|105x105px]]
|-
| [[قنيطره گورنريٽ]]
(محافظة القنيطرة)
| 1,861
| 87,000
| 46.74
| 2
| [[File:Qunaitra.jpg|120x120px]]
| [[File:Quneitra in Syria 2016.svg|105x105px]]
|-
| [[ريف دمشق گورنريٽ]]
(محافظة ريف دمشق)
| 18,032
| 28,31,738
| 157.04
| 9
| [[File:Alzabadani.JPG|120x120px]]
| [[File:Rif Dimashq in Syria 2016.svg|105x105px]]
|-
| [[طرطوس گورنريٽ]] (محافظة طرطوس)
| 1,892
| 7,85,000
| 414.89
| 5
| [[File:Boats_on_Tartus_boat_harbor.jpg|120x120px]]
| [[file:Tartus in Syria 2016.svg|105x105px]]
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
{{DEFAULTSORT:Governorates of Syria}}
[[زمرو:انتظامي ورھاستن جون فهرستون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ انتظامي ورهاستون]]
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جي پهرين سطح جون انتظامي ورھاست]]
[[زمرو:شام جي جاگرافي سان لاڳاپيل فهرستون]]
[[زمرو:شام جي سياست سان لاڳاپيل فهرستون]]
[[زمرو:گورنريٽ]]
[[زمرو:ملڪن جي لحاظ کان پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]]
[[زمرو:ملڪ جي لحاظ کان پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]]</text>
      <sha1>0b9b3vaarwixjluskbws8fsdohwlv1i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سويداء گورنريٽ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99494</id>
    <revision>
      <id>390176</id>
      <parentid>388357</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T10:17:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7977" sha1="k2bkhun9q6lu0net93m4gq58btm1ttb" xml:space="preserve">{{Short description|Syrian province}}
{{فرق سڃاڻ|سويداء شهر}}
{{Infobox settlement
| name = Suwayda Governorate
| native_name = {{lang|ar|مُحافظة السويداء}}
| settlement_type = [[Governorates of Syria|Governorate]]
| image_seal = Emblem_of_Suwayda_Governorate.jpg
| seal_size = 275px
| image_map = As-Suwayda in Syria 2016.svg
| map_caption = Map of Syria with Suwayda Governorate highlighted
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 7
| mapframe-wikidata = yes
| coordinates = {{coord|32.8|36.8|type:adm1st_region:SY|display=inline,title}}
| coor_pinpoint = [[Suwayda]]
| subdivision_type = Country
| subdivision_name = {{flag|Syria}}
| subdivision_type1 = Control
| subdivision_name1 = {{flagicon image|Civil flag of Jabal ad-Druze (1921-1936).svg}} [[Administrative Council of Jabal Bashan]] (de-facto)&lt;ref name=&quot;NewArab7August&quot;&gt;{{cite web |title=&quot;اللجنة القانونية&quot; في السويداء تؤطر &quot;الإدارة الذاتية&quot; عبر تعيين قادة عسكريين ومدنيين |trans-title='The Legal Committee' in Suwayda frames 'self-administration' by appointing military and civilian leaders |url=https://www.alaraby.co.uk/politics/اللجنة-القانونية-في-السويداء-تؤطر-الإدارة-الذاتية-عبر-تعيين-قادة |website=[[The New Arab]] |language=ar |date=7 August 2025 |access-date=7 August 2025 |archive-url=https://archive.today/20250807164059/https://www.alaraby.co.uk/politics/%D8%A7%D9%84%D9%84%D8%AC%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D8%A1-%D8%AA%D8%A4%D8%B7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D8%A7%D8%AA%D9%8A%D8%A9-%D8%B9%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D8%B9%D9%8A%D9%8A%D9%86-%D9%82%D8%A7%D8%AF%D8%A9 |archive-date=7 August 2025 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;{{flagicon|Syrian opposition}} [[Syrian transitional government]] (de-jure, west and furthest east areas only)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Syrian Army, Druze Paramilitary Trade Heavy Fire in As-Suwayda as Tensions Surge |url=https://themedialine.org/mideast-daily-news/syrian-army-druze-paramilitary-trade-heavy-fire-in-as-suwayda-as-tensions-surge/ |website=The Media Line |date=9 October 2025 }}&lt;/ref&gt;
| parts_type = [[Mintaqa|Manatiq (Districts)]]
| parts_style = para
| p1 = 3
| seat_type = Capital
| seat = [[Suwayda]]
| leader_title = Governor
| leader_name = [[Mustafa al-Bakour]]
| leader_title1 = Head of the Suwayda Governorate Council
| leader_name1 = [[Muhsina al-Mahithawi]]
| unit_pref = Metric
| area_total_km2 = 5550
| population_total = 375000&lt;ref name=&quot;DruzeAssad&quot; /&gt;
| population_as_of = 2010
| population_density_km2 = auto
| blank_name_sec1 = [[Syria#Languages|Main language(s)]]
| blank_info_sec1 = [[Arabic language|Arabic]]
| timezone1 = [[Arabia Standard Time|AST]]
| utc_offset1 = +3
| iso_code = SY-SU
| leader_name2 = [[Hussam al-Tahhan]]&lt;ref&gt;https://levant24.com/news/2025/09/abdulbaqi-appointed-to-lead-suwayda-security-file&lt;/ref&gt;
| leader_title2 = Commander of the Internal Security Forces for Suwayda Province
}}
'''سويداء گورنريٽ''' (عربي: مُحافظة السويداء)&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2025-11-03}}&lt;/ref&gt; [[شام]] جي چوڏهن [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]] (صوبن) مان هڪ آهي. اهو ملڪ جو انتهائي ڏکڻ ۾ واقع گورنريٽ آهي، جيڪو 5,550 چورس ڪلوميٽر جي ايراضي تي پکڙيل آهي، ۽ اولهه ۾ درعا گورنريٽ  اتر ۽ اتر اوڀر ۾ رف دمشق گورنريٽ ۽ ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[اردن]] سان لڳل آهي. گورنريٽ جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر سويداء آهي.

جاگرافيائي طور تي گورنريٽ ۾ لڳ ڀڳ سڄو جبل دروز، لجات جو اوڀر وارو حصو ۽ حَارَات الشام جي خشڪ اوڀر واري ميدان جو هڪ حصو شامل آهن. ٻنهي سويدا ۽ درعا گورنريٽ تاريخي هوران علائقي جو حصو آهن.

سُويدا جا گھڻا رهواسي زراعت سان وابسته آهن ۽ [[انگور]]، [[صوف]]، [[زيتون]] ۽ [[ڪڻڪ]] جهڙا فصل پوکيندا آهن. ان کان سواء، سُويدا ڪيترن ئي آثار قديمه وارن ماڳن جو گھر آهي.

سال &lt;small&gt;2004&lt;/small&gt;ع جي مردم شماري ۾ گورنريٽ جي آبادي &lt;small&gt;3,13,231&lt;/small&gt; هئي.&lt;ref name=&quot;Census 2004&quot;&gt;{{حوالو ويب|archivedate=2015-12-03}}&lt;/ref&gt;

هي گورنريٽ شام ۾ منفرد آهي ڇاڪاڻ ته ان ۾ [[دروز مذھب|ڊروز]] فرقي جي ماڻهن جي اڪثريت آهي. ان کان سواء، ان ۾ هڪ وڏي عيسائي برادري آهي، جيڪي ڊگهي عرصي کان انهن جبلن ۾، هڪ سني مسلم بدوين اقليت ۽ [[دروز مذھب|ڊروز]] سان هم آهنگي سان گڏ رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Balanche 2017 27&quot;&gt;{{Cite book |last=Balanche |first=Fabrice |title=Atlas of the Near East: State Formation and the Arab-Israeli Conflict, 1918–2010 |publisher=Brill |year=2017 |isbn=9789004345188 |page=27 |quote=...comprised 50,328 inhabitants, of whom 85 per cent were Druze, and it integrated Christian communities (7,000 people) who had long lived in these mountains in harmony with the Druze}}&lt;/ref&gt;


'''Suwayda Governorate'''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sweida {{!}} European Union Agency for Asylum |url=https://euaa.europa.eu/country-guidance-syria/sweida-0 |access-date=2025-11-03 |website=euaa.europa.eu |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{langx|ar|مُحافظة السويداء|Muḥāfaẓat as-Suwaydāʾ}}) is one of the fourteen [[Governorates of Syria|governorates]] (provinces) of [[Syria]]. It is the country's southernmost governorate, covering an area of 5,550&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, and is bordered by [[Daraa Governorate]] in the west, [[Rif Dimashq Governorate]] in the north and northeast, and the country of [[Jordan]] in the south and southeast. The capital and largest city of the governorate is [[Suwayda]].

Geographically the governorate comprises almost all of [[Jabal al-Druze]], the eastern part of [[Lajat]], and a part of the arid eastern steppe of [[Harrat al-Sham]]. Both Suwayda and Daraa governorates are part of the historic [[Hauran]] region.

Most inhabitants of Suwayda are employed in agriculture, cultivating crops such as grapes, apples, olives, and wheat.  Additionally, Suwayda is home to numerous archaeological sites.

The governorate had a population of 313,231 in the 2004 census.&lt;ref name=&quot;Census 2004&quot;&gt;{{Cite web | archive-url=https://archive.today/20151203105827/http://www.cbssyr.sy/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB13-12-2004.htm | title=نتائج تعداد السكان والمساكن لعام 2004 على مستوى أصغر تجمع سكاني | language=ar | trans-title=2004 Population and Housing Census Results at the Smallest Locality Level | website=www.cbssyr.sy | archive-date=2015-12-03 | url=http://www.cbssyr.sy/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB13-12-2004.htm}}&lt;/ref&gt;

This governorate is unique in Syria as it has a [[Druze]] majority. Additionally, it has integrated [[Arab Christians|Christian]] communities that have long [[Christianity and Druze|coexisted harmoniously]] with the [[Druze]] in these mountains&lt;ref name=&quot;Balanche 2017 27&quot;&gt;{{cite book|title=Atlas of the Near East: State Formation and the Arab-Israeli Conflict, 1918–2010|last=Balanche |first=Fabrice|year=2017|isbn=9789004345188|page=27|publisher=Brill|quote=...comprised 50,328 inhabitants, of whom 85 per cent were Druze, and it integrated Christian communities (7,000 people) who had long lived in these mountains in harmony with the Druze}}&lt;/ref&gt; and a Sunni Muslim Bedouin minority.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سويداء گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>k2bkhun9q6lu0net93m4gq58btm1ttb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390177</id>
      <parentid>390176</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T10:18:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7991" sha1="kpmldzgwca7qm5qd8i17bzb0oudhlpi" xml:space="preserve">{{Short description|Syrian province}}
{{فرق سڃاڻ|سويداء شهر}}
{{Infobox settlement
| name = Suwayda Governorate
| native_name = {{lang|ar|مُحافظة السويداء}}
| settlement_type = [[Governorates of Syria|Governorate]]
| image_seal = Emblem_of_Suwayda_Governorate.jpg
| seal_size = 275px
| image_map = As-Suwayda in Syria 2016.svg
| map_caption = Map of Syria with Suwayda Governorate highlighted
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 7
| mapframe-wikidata = yes
| coordinates = {{coord|32.8|36.8|type:adm1st_region:SY|display=inline,title}}
| coor_pinpoint = [[Suwayda]]
| subdivision_type = Country
| subdivision_name = {{flag|Syria}}
| subdivision_type1 = Control
| subdivision_name1 = {{flagicon image|Civil flag of Jabal ad-Druze (1921-1936).svg}} [[Administrative Council of Jabal Bashan]] (de-facto)&lt;ref name=&quot;NewArab7August&quot;&gt;{{cite web |title=&quot;اللجنة القانونية&quot; في السويداء تؤطر &quot;الإدارة الذاتية&quot; عبر تعيين قادة عسكريين ومدنيين |trans-title='The Legal Committee' in Suwayda frames 'self-administration' by appointing military and civilian leaders |url=https://www.alaraby.co.uk/politics/اللجنة-القانونية-في-السويداء-تؤطر-الإدارة-الذاتية-عبر-تعيين-قادة |website=[[The New Arab]] |language=ar |date=7 August 2025 |access-date=7 August 2025 |archive-url=https://archive.today/20250807164059/https://www.alaraby.co.uk/politics/%D8%A7%D9%84%D9%84%D8%AC%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D8%A1-%D8%AA%D8%A4%D8%B7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D8%A7%D8%AA%D9%8A%D8%A9-%D8%B9%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D8%B9%D9%8A%D9%8A%D9%86-%D9%82%D8%A7%D8%AF%D8%A9 |archive-date=7 August 2025 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;{{flagicon|Syrian opposition}} [[Syrian transitional government]] (de-jure, west and furthest east areas only)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Syrian Army, Druze Paramilitary Trade Heavy Fire in As-Suwayda as Tensions Surge |url=https://themedialine.org/mideast-daily-news/syrian-army-druze-paramilitary-trade-heavy-fire-in-as-suwayda-as-tensions-surge/ |website=The Media Line |date=9 October 2025 }}&lt;/ref&gt;
| parts_type = [[Mintaqa|Manatiq (Districts)]]
| parts_style = para
| p1 = 3
| seat_type = Capital
| seat = [[Suwayda]]
| leader_title = Governor
| leader_name = [[Mustafa al-Bakour]]
| leader_title1 = Head of the Suwayda Governorate Council
| leader_name1 = [[Muhsina al-Mahithawi]]
| unit_pref = Metric
| area_total_km2 = 5550
| population_total = 375000&lt;ref name=&quot;DruzeAssad&quot; /&gt;
| population_as_of = 2010
| population_density_km2 = auto
| blank_name_sec1 = [[Syria#Languages|Main language(s)]]
| blank_info_sec1 = [[Arabic language|Arabic]]
| timezone1 = [[Arabia Standard Time|AST]]
| utc_offset1 = +3
| iso_code = SY-SU
| leader_name2 = [[Hussam al-Tahhan]]&lt;ref&gt;https://levant24.com/news/2025/09/abdulbaqi-appointed-to-lead-suwayda-security-file&lt;/ref&gt;
| leader_title2 = Commander of the Internal Security Forces for Suwayda Province
}}
'''سويداء گورنريٽ''' (عربي: مُحافظة السويداء)&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2025-11-03}}&lt;/ref&gt; [[شام]] جي چوڏهن [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]] (صوبن) مان هڪ آهي. اهو ملڪ جو انتهائي ڏکڻ ۾ واقع گورنريٽ آهي، جيڪو 5,550 چورس ڪلوميٽر جي ايراضي تي پکڙيل آهي، ۽ اولهه ۾ درعا گورنريٽ  اتر ۽ اتر اوڀر ۾ رف دمشق گورنريٽ ۽ ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[اردن]] سان لڳل آهي. گورنريٽ جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر سويداء آهي.

جاگرافيائي طور تي گورنريٽ ۾ لڳ ڀڳ سڄو جبل دروز، لجات جو اوڀر وارو حصو ۽ حَارَات الشام جي خشڪ اوڀر واري ميدان جو هڪ حصو شامل آهن. ٻنهي سويدا ۽ درعا گورنريٽ تاريخي هوران علائقي جو حصو آهن.

سُويدا جا گھڻا رهواسي زراعت سان وابسته آهن ۽ [[انگور]]، [[صوف]]، [[زيتون]] ۽ [[ڪڻڪ]] جهڙا فصل پوکيندا آهن. ان کان سواء، سُويدا ڪيترن ئي آثار قديمه وارن ماڳن جو گھر آهي.

سال &lt;small&gt;2004&lt;/small&gt;ع جي مردم شماري ۾ گورنريٽ جي آبادي &lt;small&gt;3,13,231&lt;/small&gt; هئي.&lt;ref name=&quot;Census 2004&quot;&gt;{{حوالو ويب|archivedate=2015-12-03}}&lt;/ref&gt;

هي گورنريٽ شام ۾ منفرد آهي ڇاڪاڻ ته ان ۾ [[دروز مذھب|ڊروز]] فرقي جي ماڻهن جي اڪثريت آهي. ان کان سواء، ان ۾ هڪ وڏي عيسائي برادري آهي، جيڪي ڊگهي عرصي کان انهن جبلن ۾، هڪ سني مسلم بدوين اقليت ۽ [[دروز مذھب|ڊروز]] سان هم آهنگي سان گڏ رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Balanche 2017 27&quot;&gt;{{Cite book |last=Balanche |first=Fabrice |title=Atlas of the Near East: State Formation and the Arab-Israeli Conflict, 1918–2010 |publisher=Brill |year=2017 |isbn=9789004345188 |page=27 |quote=...comprised 50,328 inhabitants, of whom 85 per cent were Druze, and it integrated Christian communities (7,000 people) who had long lived in these mountains in harmony with the Druze}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==
'''Suwayda Governorate'''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sweida {{!}} European Union Agency for Asylum |url=https://euaa.europa.eu/country-guidance-syria/sweida-0 |access-date=2025-11-03 |website=euaa.europa.eu |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{langx|ar|مُحافظة السويداء|Muḥāfaẓat as-Suwaydāʾ}}) is one of the fourteen [[Governorates of Syria|governorates]] (provinces) of [[Syria]]. It is the country's southernmost governorate, covering an area of 5,550&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, and is bordered by [[Daraa Governorate]] in the west, [[Rif Dimashq Governorate]] in the north and northeast, and the country of [[Jordan]] in the south and southeast. The capital and largest city of the governorate is [[Suwayda]].

Geographically the governorate comprises almost all of [[Jabal al-Druze]], the eastern part of [[Lajat]], and a part of the arid eastern steppe of [[Harrat al-Sham]]. Both Suwayda and Daraa governorates are part of the historic [[Hauran]] region.

Most inhabitants of Suwayda are employed in agriculture, cultivating crops such as grapes, apples, olives, and wheat.  Additionally, Suwayda is home to numerous archaeological sites.

The governorate had a population of 313,231 in the 2004 census.&lt;ref name=&quot;Census 2004&quot;&gt;{{Cite web | archive-url=https://archive.today/20151203105827/http://www.cbssyr.sy/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB13-12-2004.htm | title=نتائج تعداد السكان والمساكن لعام 2004 على مستوى أصغر تجمع سكاني | language=ar | trans-title=2004 Population and Housing Census Results at the Smallest Locality Level | website=www.cbssyr.sy | archive-date=2015-12-03 | url=http://www.cbssyr.sy/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB13-12-2004.htm}}&lt;/ref&gt;

This governorate is unique in Syria as it has a [[Druze]] majority. Additionally, it has integrated [[Arab Christians|Christian]] communities that have long [[Christianity and Druze|coexisted harmoniously]] with the [[Druze]] in these mountains&lt;ref name=&quot;Balanche 2017 27&quot;&gt;{{cite book|title=Atlas of the Near East: State Formation and the Arab-Israeli Conflict, 1918–2010|last=Balanche |first=Fabrice|year=2017|isbn=9789004345188|page=27|publisher=Brill|quote=...comprised 50,328 inhabitants, of whom 85 per cent were Druze, and it integrated Christian communities (7,000 people) who had long lived in these mountains in harmony with the Druze}}&lt;/ref&gt; and a Sunni Muslim Bedouin minority.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سويداء گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>kpmldzgwca7qm5qd8i17bzb0oudhlpi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390178</id>
      <parentid>390177</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T10:18:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>390178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5530" sha1="n5xjpe6i0rk1pnx57d9h1ew08cn52eh" xml:space="preserve">{{Short description|Syrian province}}
{{فرق سڃاڻ|سويداء شهر}}
{{Infobox settlement
| name = Suwayda Governorate
| native_name = {{lang|ar|مُحافظة السويداء}}
| settlement_type = [[Governorates of Syria|Governorate]]
| image_seal = Emblem_of_Suwayda_Governorate.jpg
| seal_size = 275px
| image_map = As-Suwayda in Syria 2016.svg
| map_caption = Map of Syria with Suwayda Governorate highlighted
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 7
| mapframe-wikidata = yes
| coordinates = {{coord|32.8|36.8|type:adm1st_region:SY|display=inline,title}}
| coor_pinpoint = [[Suwayda]]
| subdivision_type = Country
| subdivision_name = {{flag|Syria}}
| subdivision_type1 = Control
| subdivision_name1 = {{flagicon image|Civil flag of Jabal ad-Druze (1921-1936).svg}} [[Administrative Council of Jabal Bashan]] (de-facto)&lt;ref name=&quot;NewArab7August&quot;&gt;{{cite web |title=&quot;اللجنة القانونية&quot; في السويداء تؤطر &quot;الإدارة الذاتية&quot; عبر تعيين قادة عسكريين ومدنيين |trans-title='The Legal Committee' in Suwayda frames 'self-administration' by appointing military and civilian leaders |url=https://www.alaraby.co.uk/politics/اللجنة-القانونية-في-السويداء-تؤطر-الإدارة-الذاتية-عبر-تعيين-قادة |website=[[The New Arab]] |language=ar |date=7 August 2025 |access-date=7 August 2025 |archive-url=https://archive.today/20250807164059/https://www.alaraby.co.uk/politics/%D8%A7%D9%84%D9%84%D8%AC%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D8%A1-%D8%AA%D8%A4%D8%B7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D8%A7%D8%AA%D9%8A%D8%A9-%D8%B9%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D8%B9%D9%8A%D9%8A%D9%86-%D9%82%D8%A7%D8%AF%D8%A9 |archive-date=7 August 2025 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;{{flagicon|Syrian opposition}} [[Syrian transitional government]] (de-jure, west and furthest east areas only)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Syrian Army, Druze Paramilitary Trade Heavy Fire in As-Suwayda as Tensions Surge |url=https://themedialine.org/mideast-daily-news/syrian-army-druze-paramilitary-trade-heavy-fire-in-as-suwayda-as-tensions-surge/ |website=The Media Line |date=9 October 2025 }}&lt;/ref&gt;
| parts_type = [[Mintaqa|Manatiq (Districts)]]
| parts_style = para
| p1 = 3
| seat_type = Capital
| seat = [[Suwayda]]
| leader_title = Governor
| leader_name = [[Mustafa al-Bakour]]
| leader_title1 = Head of the Suwayda Governorate Council
| leader_name1 = [[Muhsina al-Mahithawi]]
| unit_pref = Metric
| area_total_km2 = 5550
| population_total = 375000&lt;ref name=&quot;DruzeAssad&quot; /&gt;
| population_as_of = 2010
| population_density_km2 = auto
| blank_name_sec1 = [[Syria#Languages|Main language(s)]]
| blank_info_sec1 = [[Arabic language|Arabic]]
| timezone1 = [[Arabia Standard Time|AST]]
| utc_offset1 = +3
| iso_code = SY-SU
| leader_name2 = [[Hussam al-Tahhan]]&lt;ref&gt;https://levant24.com/news/2025/09/abdulbaqi-appointed-to-lead-suwayda-security-file&lt;/ref&gt;
| leader_title2 = Commander of the Internal Security Forces for Suwayda Province
}}
'''سويداء گورنريٽ''' (عربي: مُحافظة السويداء)&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2025-11-03}}&lt;/ref&gt; [[شام]] جي چوڏهن [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]] (صوبن) مان هڪ آهي. اهو ملڪ جو انتهائي ڏکڻ ۾ واقع گورنريٽ آهي، جيڪو 5,550 چورس ڪلوميٽر جي ايراضي تي پکڙيل آهي، ۽ اولهه ۾ درعا گورنريٽ  اتر ۽ اتر اوڀر ۾ رف دمشق گورنريٽ ۽ ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[اردن]] سان لڳل آهي. گورنريٽ جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر سويداء آهي.

جاگرافيائي طور تي گورنريٽ ۾ لڳ ڀڳ سڄو جبل دروز، لجات جو اوڀر وارو حصو ۽ حَارَات الشام جي خشڪ اوڀر واري ميدان جو هڪ حصو شامل آهن. ٻنهي سويدا ۽ درعا گورنريٽ تاريخي هوران علائقي جو حصو آهن.

سُويدا جا گھڻا رهواسي زراعت سان وابسته آهن ۽ [[انگور]]، [[صوف]]، [[زيتون]] ۽ [[ڪڻڪ]] جهڙا فصل پوکيندا آهن. ان کان سواء، سُويدا ڪيترن ئي آثار قديمه وارن ماڳن جو گھر آهي.

سال &lt;small&gt;2004&lt;/small&gt;ع جي مردم شماري ۾ گورنريٽ جي آبادي &lt;small&gt;3,13,231&lt;/small&gt; هئي.&lt;ref name=&quot;Census 2004&quot;&gt;{{حوالو ويب|archivedate=2015-12-03}}&lt;/ref&gt;

هي گورنريٽ شام ۾ منفرد آهي ڇاڪاڻ ته ان ۾ [[دروز مذھب|ڊروز]] فرقي جي ماڻهن جي اڪثريت آهي. ان کان سواء، ان ۾ هڪ وڏي عيسائي برادري آهي، جيڪي ڊگهي عرصي کان انهن جبلن ۾، هڪ سني مسلم بدوين اقليت ۽ [[دروز مذھب|ڊروز]] سان هم آهنگي سان گڏ رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Balanche 2017 27&quot;&gt;{{Cite book |last=Balanche |first=Fabrice |title=Atlas of the Near East: State Formation and the Arab-Israeli Conflict, 1918–2010 |publisher=Brill |year=2017 |isbn=9789004345188 |page=27 |quote=...comprised 50,328 inhabitants, of whom 85 per cent were Druze, and it integrated Christian communities (7,000 people) who had long lived in these mountains in harmony with the Druze}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سويداء گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>n5xjpe6i0rk1pnx57d9h1ew08cn52eh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390179</id>
      <parentid>390178</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T10:36:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5697" sha1="myu90kahx373fbdp5mndulhoxrcrlvw" xml:space="preserve">{{Short description|Syrian province}}
{{فرق سڃاڻ|سويداء شهر}}
{{Infobox settlement
| name = سويداء گورنريٽ
| native_name = مُحافظة السويداء (عربي)
| settlement_type = [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]]
| image_seal = Emblem_of_Suwayda_Governorate.jpg
| seal_size = 275px
| image_map = As-Suwayda in Syria 2016.svg
| map_caption = Map of Syria with Suwayda Governorate highlighted
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 7
| mapframe-wikidata = yes
| coordinates = {{coord|32.8|36.8|type:adm1st_region:SY|display=inline,title}}
| coor_pinpoint = [[سويداء شهر|سويداء]]
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{flag|Syria}}
| subdivision_type1 = اختيار
| subdivision_name1 = {{flagicon image|Civil flag of Jabal ad-Druze (1921-1936).svg}} جبل باشان جي انتظامي ڪونسل (de-facto)&lt;ref name=&quot;NewArab7August&quot;&gt;{{cite web |title=&quot;اللجنة القانونية&quot; في السويداء تؤطر &quot;الإدارة الذاتية&quot; عبر تعيين قادة عسكريين ومدنيين |trans-title='The Legal Committee' in Suwayda frames 'self-administration' by appointing military and civilian leaders |url=https://www.alaraby.co.uk/politics/اللجنة-القانونية-في-السويداء-تؤطر-الإدارة-الذاتية-عبر-تعيين-قادة |website=[[The New Arab]] |language=ar |date=7 August 2025 |access-date=7 August 2025 |archive-url=https://archive.today/20250807164059/https://www.alaraby.co.uk/politics/%D8%A7%D9%84%D9%84%D8%AC%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D8%A1-%D8%AA%D8%A4%D8%B7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D8%A7%D8%AA%D9%8A%D8%A9-%D8%B9%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D8%B9%D9%8A%D9%8A%D9%86-%D9%82%D8%A7%D8%AF%D8%A9 |archive-date=7 August 2025 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;{{flagicon|Syrian opposition}} [[Syrian transitional government]] (de-jure, west and furthest east areas only)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Syrian Army, Druze Paramilitary Trade Heavy Fire in As-Suwayda as Tensions Surge |url=https://themedialine.org/mideast-daily-news/syrian-army-druze-paramilitary-trade-heavy-fire-in-as-suwayda-as-tensions-surge/ |website=The Media Line |date=9 October 2025 }}&lt;/ref&gt;
| parts_type = [[ضلعو|مناطق]] (ضلعا)
| parts_style = para
| p1 = 3
| seat_type = راجڌاني
| seat = سويداء شهر
| leader_title = گورنر
| leader_name = مصطفي الباڪور
| leader_title1 = سويداء گورنريٽ ڪونسل جو سربراهه
| leader_name1 = محسنه المحثاوي
| unit_pref = Metric
| area_total_km2 = 5550
| population_total = 375000&lt;ref name=&quot;DruzeAssad&quot; /&gt;
| population_as_of = 2010
| population_density_km2 = auto
| blank_name_sec1 = مکيه ٻوليون
| blank_info_sec1 = [[عربي ٻولي]]
| timezone1 = [[Arabia Standard Time|AST]]
| utc_offset1 = +3
| iso_code = SY-SU
| leader_name2 = حسام الطحان&lt;ref&gt;https://levant24.com/news/2025/09/abdulbaqi-appointed-to-lead-suwayda-security-file&lt;/ref&gt;
| leader_title2 = سويداء گورنريٽ داخلي سيڪيورٽي فورس جو ڪمانڊر
}}
'''سويداء گورنريٽ''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: &lt;small&gt;مُحافظة السويداء&lt;/small&gt;)&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2025-11-03}}&lt;/ref&gt; [[شام]] جي چوڏهن [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]] (صوبن) مان هڪ آهي. اهو ملڪ جو انتهائي ڏکڻ ۾ واقع گورنريٽ آهي، جيڪو &lt;small&gt;5,550&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر جي ايراضي تي پکڙيل آهي ۽ اولهه ۾ [[درعا گورنريٽ]]  اتر ۽ اتر اوڀر ۾ [[ريف دمشق گورنريٽ]] ۽ ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[اردن]] سان لڳل آهي. گورنريٽ جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر سويداء آهي.

جاگرافيائي طور تي گورنريٽ ۾ لڳ ڀڳ سڄو جبل دروز، لجات جو اوڀر وارو حصو ۽ حَارَاه الشام جي خشڪ اوڀر واري ميدان جو هڪ حصو شامل آهن. سويدا ۽ درعا گورنريٽ، ٻنهي هوران جي تاريخي علائقي جو حصو آهن.

سُويدا جا رهواسي زراعت سان وابسته آهن ۽ [[زيتون]] (olive)،  [[انگور]]، [[صوف]] ۽ [[ڪڻڪ]] جهڙا فصل پوکيندا آهن. ان کان سواء، سُويدا ڪيترن ئي آثار قديمه وارن ماڳن جو گھر آهي. سال &lt;small&gt;2004&lt;/small&gt;ع جي مردم شماري ۾ گورنريٽ جي آبادي &lt;small&gt;3,13,231&lt;/small&gt; هئي.&lt;ref name=&quot;Census 2004&quot;&gt;{{حوالو ويب|archivedate=2015-12-03}}&lt;/ref&gt;

هي گورنريٽ شام ۾ منفرد آهي ڇاڪاڻ ته ان ۾ [[دروز مذھب|ڊروز]] فرقي جي ماڻهن جي اڪثريت آهي. ان کان سواء، ان ۾ هڪ وڏي عيسائي برادري آهي، جيڪي ڊگهي عرصي کان انهن جبلن ۾، هڪ سني مسلم بدوين اقليت ۽ [[دروز مذھب|ڊروز]] سان هم آهنگي سان گڏ رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Balanche 2017 27&quot;&gt;{{Cite book |last=Balanche |first=Fabrice |title=Atlas of the Near East: State Formation and the Arab-Israeli Conflict, 1918–2010 |publisher=Brill |year=2017 |isbn=9789004345188 |page=27 |quote=...comprised 50,328 inhabitants, of whom 85 per cent were Druze, and it integrated Christian communities (7,000 people) who had long lived in these mountains in harmony with the Druze}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سويداء گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>myu90kahx373fbdp5mndulhoxrcrlvw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390180</id>
      <parentid>390179</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T10:39:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5688" sha1="nc8cwvzv45nxy2xah3701jlj38ykeye" xml:space="preserve">{{Short description|Syrian province}}
{{فرق سڃاڻ|سويداء شهر}}
{{Infobox settlement
| name = سويداء گورنريٽ
| native_name = مُحافظة السويداء (عربي)
| settlement_type = [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]]
| image_seal = Emblem_of_Suwayda_Governorate.jpg
| seal_size = 275px
| image_map = As-Suwayda in Syria 2016.svg
| map_caption = Map of Syria with Suwayda Governorate highlighted
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 7
| mapframe-wikidata = yes
| coordinates = {{coord|32.8|36.8|type:adm1st_region:SY|display=inline,title}}
| coor_pinpoint = [[سويداء شهر|سويداء]]
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{flag|Syria}}
| subdivision_type1 = اختيار
| subdivision_name1 = {{flagicon image|Civil flag of Jabal ad-Druze (1921-1936).svg}} جبل باشان جي انتظامي ڪونسل (de-facto)&lt;ref name=&quot;NewArab7August&quot;&gt;{{cite web |title=&quot;اللجنة القانونية&quot; في السويداء تؤطر &quot;الإدارة الذاتية&quot; عبر تعيين قادة عسكريين ومدنيين |trans-title='The Legal Committee' in Suwayda frames 'self-administration' by appointing military and civilian leaders |url=https://www.alaraby.co.uk/politics/اللجنة-القانونية-في-السويداء-تؤطر-الإدارة-الذاتية-عبر-تعيين-قادة |website=[[The New Arab]] |language=ar |date=7 August 2025 |access-date=7 August 2025 |archive-url=https://archive.today/20250807164059/https://www.alaraby.co.uk/politics/%D8%A7%D9%84%D9%84%D8%AC%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D8%A1-%D8%AA%D8%A4%D8%B7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D8%A7%D8%AA%D9%8A%D8%A9-%D8%B9%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D8%B9%D9%8A%D9%8A%D9%86-%D9%82%D8%A7%D8%AF%D8%A9 |archive-date=7 August 2025 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;{{flagicon|Syrian opposition}} [[Syrian transitional government]] (de-jure, west and furthest east areas only)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Syrian Army, Druze Paramilitary Trade Heavy Fire in As-Suwayda as Tensions Surge |url=https://themedialine.org/mideast-daily-news/syrian-army-druze-paramilitary-trade-heavy-fire-in-as-suwayda-as-tensions-surge/ |website=The Media Line |date=9 October 2025 }}&lt;/ref&gt;
| parts_type = [[ضلعو|مناطق]] (ضلعا)
| parts_style = para
| p1 = 3
| seat_type = راجڌاني
| seat = سويداء شهر
| leader_title = گورنر
| leader_name = مصطفي الباڪور
| leader_title1 = سويداء گورنريٽ ڪونسل جو سربراهه
| leader_name1 = محسنه المحثاوي
| unit_pref = Metric
| area_total_km2 = 5550
| population_total = 375000&lt;ref name=&quot;DruzeAssad&quot; /&gt;
| population_as_of = 2010
| population_density_km2 = auto
| blank_name_sec1 = مکيه ٻوليون
| blank_info_sec1 = [[عربي ٻولي]]
| timezone1 = [[Arabia Standard Time|AST]]
| utc_offset1 = +3
| iso_code = SY-SU
| leader_name2 = حسام الطحان&lt;ref&gt;https://levant24.com/news/2025/09/abdulbaqi-appointed-to-lead-suwayda-security-file&lt;/ref&gt;
| leader_title2 = سويداء گورنريٽ داخلي سيڪيورٽي فورس جو ڪمانڊر
}}
'''سويداء گورنريٽ''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: &lt;small&gt;مُحافظة السويداء&lt;/small&gt;)&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2025-11-03}}&lt;/ref&gt; [[شام]] جي چوڏهن [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]] (صوبن) مان هڪ آهي. اهو ملڪ جو انتهائي ڏکڻ ۾ واقع گورنريٽ آهي ۽ &lt;small&gt;5,550&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر جي ايراضي تي پکڙيل آهي ۽ اولهه ۾ [[درعا گورنريٽ]] اتر ۽ اتر اوڀر ۾ [[ريف دمشق گورنريٽ]] ۽ ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[اردن]] سان لڳل آهي. گورنريٽ جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر سويداء آهي.

جاگرافيائي طور تي گورنريٽ ۾ لڳ ڀڳ سڄو جبل دروز، لجات جو اوڀر وارو حصو ۽ حَارَاه الشام جي خشڪ اوڀر واري ميدان جو هڪ حصو شامل آهن. سويدا ۽ درعا گورنريٽ، ٻنهي هوران جي تاريخي علائقي جو حصو آهن.

سُويدا جا رهواسي زراعت سان وابسته آهن ۽ [[زيتون]] (olive)،  [[انگور]]، [[صوف]] ۽ [[ڪڻڪ]] جهڙا فصل پوکيندا آهن. ان کان سواء، سُويدا ڪيترن ئي آثار قديمه وارن ماڳن جو گھر آهي. سال &lt;small&gt;2004&lt;/small&gt;ع جي مردم شماري ۾ گورنريٽ جي آبادي &lt;small&gt;3,13,231&lt;/small&gt; هئي.&lt;ref name=&quot;Census 2004&quot;&gt;{{حوالو ويب|archivedate=2015-12-03}}&lt;/ref&gt;

هي گورنريٽ شام ۾ منفرد آهي ڇاڪاڻ ته ان ۾ [[دروز مذھب|ڊروز]] فرقي جي ماڻهن جي اڪثريت آهي. ان کان سواء، ان ۾ هڪ وڏي عيسائي برادري آهي، جيڪي ڊگهي عرصي کان انهن جبلن ۾، هڪ سني مسلم بدوين اقليت ۽ [[دروز مذھب|ڊروز]] سان هم آهنگي سان گڏ رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Balanche 2017 27&quot;&gt;{{Cite book |last=Balanche |first=Fabrice |title=Atlas of the Near East: State Formation and the Arab-Israeli Conflict, 1918–2010 |publisher=Brill |year=2017 |isbn=9789004345188 |page=27 |quote=...comprised 50,328 inhabitants, of whom 85 per cent were Druze, and it integrated Christian communities (7,000 people) who had long lived in these mountains in harmony with the Druze}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سويداء گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>nc8cwvzv45nxy2xah3701jlj38ykeye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تحصيل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99637</id>
    <revision>
      <id>390020</id>
      <parentid>389677</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T22:21:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9405" sha1="mhcynb8kdt0hizk2sa8wfs522hnda45" xml:space="preserve">{{short description|ڀارت ۽ پاڪستان ۾ انتظامي ورهاست}}
{{redirect|تعلقو|منڊل||تعلقو، ايران|and|منڊل (سلجهائپ)}}

'''تحصيل''' (Tahsil)، ھڪ روينيو انتظامي وحدت جو نالو آهي. برٽش انڊيا جي دور ۾ اتر انڊيا جي صوبن ۾ ضلعن کي ريونيو ۽ انتظام لاء جنھن ذيلي حصن ۾  تقسيم ڪيو ويو ان کي اتر انڊين صوبن جي روينيو ڪوڊن ۽ قانونن ۾ تحصيل جو نالو ڏنو ويو ۽ ان جي انتظامي سربراھ کي تحصيلدار جو نالو ڏنو ويو. جڏھن تہ برٽش انڊيا جي ڏاکڻن صوبن ۽ پريزيڊنسين (جن ۾ بمبئي پريزيڊنسي پڻ شامل ھئي) جي روينيو ڪوڊن ۽ قانونن ساڳئي تقسيم کي تعلقه جو نالو ڏنو ۽ تعلقه جي عملدار کي مختيار ڪار سڏيو ويو. موجوده پاڪستان جي ٽن صوبن ۾ اتر ھندوستان جي روينيو ڪوڊن جي اثر ھيٺ ضلعي جي ان ذيلي تقسيم کي تحصيل جو نالو مليو. سنڌ بمبئي جو حصو ھجڻ ڪري بمبئي روينيو ڪوڊ جي ڏنل نالي تعلقه جو استعمال ڪيو. بمبئي کان 1937ع ۾ الڳ ٿيڻ بعد سنڌ روينيو ڪوڊ  بمبئي پريزيڊنسي واري نالي کي جاري رکيو. پاڪستان جي ٽن صوبن پنجاب، خيبرپختونخواهه ۽ بلوچستان ۾ ھن تقسيم کي سرڪاري طور تي تحصيل ۽ سنڌ ۾ تعلقو سڏين ٿا. ساڳيو فرق ٻين وڌيڪ ذيلي تقسيمن جي نالن بابت پڻ آھي. سنڌ ۾ روينيو جي ننڍڙي ترين ذيلي تقسيم ديھ آھي پر باقي ٻين صوبن ۾ ساڳئي ننڍڙي تقسيم کي موزہ سڏبو آھي. تحصيل جو انتظامي صدر مقام ان جو صوبائي سرڪار پاران سرڪاري گزيٽ ۾ پڌرو ڪيل شھر ھوندو آھي جتي تحصيل واريون آفيسون ڪم ڪنديون آھن. مڪاني نظام مطابق پاڪستان جي ڄاڻايل ٽن صوبن ۾  تحصيلن ۽ سنڌ ۾ تعلقن جي ٻھراڙيءَ واري علائقن کي يونين ڪائونسلن (ننڍڙا شھر يا وڏا ڳوٺ) ۽ شھري علائقن کي يونين ڪاميٽين (وڏي شھر جا پاڙا) ۾ ورھايو ويو آھي. انتظامي ورھاست ۾ تحصيل يا تعلقو صوبي جي ڊويزن اندر يا تہ سب ڊويزن ھوندي آھي يا وري  سب ڊويزن جو حصو. روينيو تقسيم مطابق تحصيل ضلعي جي سڀ کان وڏي ذيلي ورھاست ھوندي آھي. ان کان ننڍين ورھاستن ۾ سنڌ ۾ تعلقي کان ننڍو تپو  ۽ باقي صوبن ۾ تحصيل کان ننڍي پٽوار ھوندي آھي جنھن جو روينيو انتظامي عملدار سنڌ ۾ تپيدار ۽ باقي ٻين صوبن ۾ پٽواري سڏيو وڃي ٿو. 

ھر تحصيل يا [[تعلقو|تعلقي]] جي ٻھراڙيءَ ک اندر وڏي تعداد ۾  [[ڳوٺ]] پڻ شامل هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/tehsil |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322190015/https://www.lexico.com/definition/tehsil |url-status=dead |archive-date=March 22, 2020 |title=tehsil |dictionary=[[ليڪسيڪو]] UK English Dictionary |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]}}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ هنن اصطلاحن اڳين اصطلاحن، جهڙوڪ ''[[پرڳڻو]]'' (''[[پرگنه]]'') ۽ ''[[ٿاڻو]]'' جي جاءِ ورتي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WJrDCgAAQBAJ&amp;q=Why+did+tehsil+replace+pargana&amp;pg=PA343|title=Spatial Diversity and Dynamics in Resources and Urban Development: Volume 1: Regional Resources|first1=Ashok K.|last1=Dutt|first2=Allen G.|last2=Noble|first3=Frank J.|last3=Costa|first4=Sudhir K.|last4=Thakur|first5=Rajiv|last5=Thakur|first6=Hari S.|last6=Sharma|date=15 October 2015|publisher=Springer|isbn=9789401797719|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;

[[آنڌرا پرديش ۾ منڊلن جي فهرست|آنڌرا پرديش]] ۽ [[تلنگانا ۾ منڊلن جي فهرست|تلنگانا]] ۾، '''منڊل''' (دائرو) نالي هڪ نئين انتظامي وحدت تحصيلي نظام جي جاءِ والاري آهي. منڊل عام طور تحصيل کان ننڍو هوندو آهي ۽ [[ڀارت ۾ پنچايتي راڄ|پنچايتي راڄ]] جي نظام هيٺ مقامي خود حڪومتي انتظام کي آسان بڻائڻ لاءِ قائم ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Balakrishnan2007&quot;&gt;{{citation|author=Rajiv Balakrishnan|title=Participatory Pathways: People's Participation in Development Initiatives|url=https://books.google.com/books?id=Chvak7Vu9xYC&amp;pg=PA65|year=2007|publisher=Pearson Education India|isbn=978-81-317-0034-1|pages=65–}}&lt;/ref&gt; [[اولهه بنگال]]، [[بيهار]] ۽ [[جهارکنڊ]] ۾ [[ڪميونٽي ترقياتي بلاڪ]] (CDB) تحصيلن جي جاءِ تي بنيادي انتظامي وحدت طور ڪم ڪن ٿا.

تحصيلي آفيس جو بنيادي ڪم زميني روينيو جي انتظام سان گڏ چونڊن ۽ انتظامي ذميوارين کي نڀائڻ آهي. اها [[زميني رڪارڊ]] ۽ ان سان لاڳاپيل انتظامي معاملن جي آخري انتظامي اداري طور ڪم ڪري ٿي. ان جو اعليٰ عملدار ''[[تحصيلدار]]'' سڏبو آهي، ڀارتي تناظر ۾ تحصيل يا تعلقو ذيلي ضلعو سمجهيو وڃي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ تحصيلون [[ڪميونٽي ترقياتي بلاڪ|بلاڪن]] (پنچايت يونين بلاڪ، پنچايت ترقياتي بلاڪ يا CDB) سان هڪجهڙي جاگرافيائي حدن ۾ هونديون آهن. تحصيلون زمين ۽ روينيو کاتي هيٺ هونديون آهن، جن جي سربراهي تحصيلدار ڪندو آهي، جڏهن ته بلاڪ [[ڳوٺاڻو ترقي]] کاتي هيٺ هوندا آهن، جن جي سربراهي [[بلاڪ ترقياتي آفيسر]] ڪندو آهي، ۽ اهي ساڳئي يا ملندڙ جلندڙ علائقي ۾ مختلف سرڪاري انتظامي ڪم سرانجام ڏيندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Sharma, A. K.|year=2012|title=Population and Society|location=New Delhi|publisher=Concept Publishing Company| page=53| url = https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&amp;pg=PA53|isbn=978-81-8069-818-7 | quote = The main purpose of the census is to provide data on size and composition of population of India and its geographic divisions, i.e., population of different states and union territories, districts, blocks and villages.}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن اهي روينيو ڊويزن جي هڪ ذيلي انتظامي وحدت، جيڪا [[روينيو بلاڪ]] سڏجي ٿي، سان ساڳئي علائقي ۾ هونديون آهن، پر اهي ٻئي الڳ انتظامي ادارا آهن. مثال طور [[رائيپور ضلعو]] ([[ڇتيسڳڙهه]]) انتظامي طور 13 تحصيلن ۽ 15 روينيو بلاڪن ۾ ورهايل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|editor=Rahman, Syed Amanur|year=2006|title=The Beautiful India: Chhatisgarh|location=New Delhi|publisher=Reference Press|page=34 |isbn=978-81-8405-017-2}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، ٻنهي کي اڪثر هڪجهڙو سمجهيو ويندو آهي.

==پسمنظر==

ڀارت هڪ وسيع ملڪ هجڻ ڪري انتظامي مقصدن لاءِ ڪيترين ئي رياستن ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقن ۾ ورهايل آهي. انهن رياستن جون [[ڀارت جون انتظامي ورهاستون|وڌيڪ انتظامي ورهاستون]] [[ڀارت جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]] (''ضلعا''، واحد ''ضلعو''؛ هندي: ज़िले، ज़िला) جي صورت ۾ هونديون آهن. اهي ضلعا وري ڪيترن ئي [[ذيلي ضلعو|ذيلي ضلعن]] ۾ ورهايل هوندا آهن، جيڪي تحصيل يا تعلقا سڏبا آهن. اهي ذيلي ضلعا وري [[روينيو ڳوٺ]]ن ۾ ورهايل هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.excellup.com/six_civics/6_civics_chapter_5.aspx|title=class six civics pacnhayati raj|website=www.excellup.com|access-date=2018-10-31|archive-date=2024-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240809174809/https://www.excellup.com/six_civics/6_civics_chapter_5.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; شروعات ۾ هي ورهاست زميني روينيو گڏ ڪرڻ ۽ انتظامي مقصدن لاءِ ڪئي وئي هئي. هاڻي اهي ذيلي انتظامي وحدتون تعليم، زراعت، آبپاشي، صحت، پوليس ۽ ٻين سرڪاري کاتن سان گڏجي هلن ٿيون. رياستي حڪومت جا مختلف کاتا عام طور تحصيل يا تعلقي سطح تي پنهنجون آفيسون قائم ڪندا آهن ته جيئن سٺي حڪمراني کي يقيني بڻائي سگهجي ۽ عام ماڻهن تائين سهولتون آسانيءَ سان پهچائي سگهجن.{{citation needed|date=July 2020}}

==حوالا==</text>
      <sha1>mhcynb8kdt0hizk2sa8wfs522hnda45</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لاذقيه گورنريٽ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99664</id>
    <revision>
      <id>389920</id>
      <parentid>389919</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T12:13:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* آباديات */</comment>
      <origin>389920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10830" sha1="fopqnwi7alirrni5ioiiax29aic4tt3" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=لاذقيه گورنريٽ|native_name=مُحافظة اللاذقية (عربي)|official_name=Lattakia Governorate|settlement_type=[[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]]|image_seal=Seal of Latakia Governorate.jpg|seal_size=150px|seal_alt=|image_map=Latakia in Syria 2016.svg|map_caption=شام جو نقشو جنهن ۾ لاذقيه نمايان ٿيل آهي.|coordinates={{coord|35.6|36|type:adm1st_region:SY|display=inline,title}}|coor_pinpoint=لطاڪيه|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Syria}}|parts_type=[[ضلعو|مناطق]] (ضلعا)|parts_style=para|p1=4|established_title=&lt;!-- Established --&gt;|seat_type=راجڌاني|seat=لطاڪيه شهر|unit_pref=Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;|area_total_km2=2297|leader_title=گورنر|leader_name=احمد علي مصطفي&lt;ref&gt;https://sana.sy/en/presidency/2315742/&lt;/ref&gt;|population_total=10,08,000|population_as_of=2011ع|population_density_km2=auto|timezone=[[Arabia Standard Time|AST]]|utc_offset=+3|iso_code=SY-LA|website={{URL|https://latakia.gov.sy/}}}}
'''لاذقيه گورنريٽ''' (&lt;small&gt;Latakia&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Governorate&lt;/small&gt;؛ عربي: مُحافظة اللاذقية)، جيڪو سرڪاري طور تي '''لطاڪيه گورنريٽ''' جي نالي سان مشهور آهي، [[شام]] جي چوڏهن [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]] مان هڪ آهي. اهو اتر اولهه شام ۾ واقع آهي، جنهن جي حدون اتر ۾ [[ترڪي]] جي صوبي هتئ، اوڀر ۾ [[ادلب گورنريٽ|ادلب]] ۽ [[حماه گورنريٽ]]، ڏکڻ ۾ [[طرطوس گورنريٽ]] ۽ اولهه ۾ [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي سمنڊ]] سان آهن. ان جو رپورٽ ڪيل علائقو مختلف ذريعن ۾ &lt;small&gt;2,297&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;887&lt;/small&gt; چورس ميل) کان &lt;small&gt;2,437&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;941&lt;/small&gt; چورس ميل) تائين مختلف آهي. سال &lt;small&gt;2011&lt;/small&gt;ع جي اندازي موجب گورنريٽ جي آبادي &lt;small&gt;10,08,000&lt;/small&gt; آهي. 

==تاريخ==
[[File:Illustration from Views in the Ottoman Dominions by Luigi Mayer, digitally enhanced by rawpixel-com 47.jpg|thumb|لاذقيه ۾ سيپٽيميئس سيويرس جو &quot;فتح جو محراب&quot;، لوئيگي ميئر جي هڪ تصوير (&lt;small&gt;1810&lt;/small&gt;ع) ]]
گورنريٽ تاريخي طور تي علوي رياست جو حصو هيو، جيڪا سال 1920ع کان 1936ع تائين موجود هئي.&lt;ref name=&quot;L&quot;&gt;Longrigg, Stephen Hemsley. &quot;Syria and Lebanon Under French Mandate.&quot; London: Oxford University Press, 1958.&lt;/ref&gt; سال 1972ع ۾ الڳ ٿيڻ کان اڳ، [[طرطوس گورنريٽ|طرطوس]] لاذقيه گورنريٽ جي حصي طور شامل هيو.

شام جي گهرو ويڙهه دوران علائقو، عام طور تي [[بشار الاسد]] جي حمايتي علائقو هجڻ ڪري، نسبتاً پرامن رهيو آهي ۽  گهڻو ڪري حڪومت جي ڪنٽرول هيٺ رهيو. فري سيرين آرمي &lt;small&gt;2012&lt;/small&gt;ع ۾ الحفه تي حملو ڪيو ۽ سال &lt;small&gt;2014&lt;/small&gt;، &lt;small&gt;2015&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;2016&lt;/small&gt;ع ۾ صوبي جو ڪنٽرول حاصل ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;redeploy&quot;&gt;{{cite web|title=Assad's forces deploy in Latakia to repel rebel offensive|url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2014/04/04/Assad-s-forces-deploy-in-Latakia-to-repel-rebel-offensive.html|publisher=Al Arabiya|access-date=18 May 2014}}&lt;/ref&gt;  سال &lt;small&gt;2016&lt;/small&gt;ع ۾، اسلامڪ اسٽيٽ جبله تي بم حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ ڪيتريون ئي موتون ٿيون.&lt;ref name=&quot;leithfadel&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-advances-north-towards-turkish-border-latakia-3-villages-captuted/|archive-url=https://archive.today/20170501004134/http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-advances-north-towards-turkish-border-latakia-3-villages-captuted/|url-status=dead|archive-date=1 May 2017|title=Syrian Army Advances North Towards the Turkish Border in Latakia: 3 Villages Captuted|author=Leith Fadel|work=Al-Masdar News|access-date=4 December 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2016/07/foreign-jihadists-advertise-role-in-latakia-fighting.php|title=Foreign jihadists advertise role in Latakia fighting|publisher=The Long War Journal|access-date=11 July 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://globalnews.ca/news/2718188/suicide-bombing-killed-43-at-syrian-hospital-who/|title=Suicide bombing killed 43 at Syrian hospital: WHO|author=Philip Issa|date=24 May 2016|work=Global News|access-date=26 May 2016}}&lt;/ref&gt;

8 مارچ 2025ع تي، برطانيه ۾ قائم تنظيم، سوهر (SOHR) رپورٽ ڪئي ته شام ​​جي سيڪيورٽي فورسز ۽ حڪومت جي حامي جنگجو اولهائين شام ۾ جهڙپن دوران 750 کان وڌيڪ علوي شهرين جو قتل عام ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title='They left nobody': More than 1,000 people killed in some of Syria's deadliest violence |url=https://news.sky.com/story/they-left-nobody-more-than-600-people-killed-in-some-of-syrias-deadliest-violence-13324440 |access-date=9 March 2025 |work=Sky News |date=8 March 2025}}&lt;/ref&gt;

جنوري 2026ع ۾، لاذقيه گورنريٽ هڪ فرمان جاري ڪيو جنهن ۾ سرڪاري شعبي جي عورتن جي ملازمن کي سرڪاري ڪم جي دوران ميڪ اپ پائڻ کان منع ڪيو ويو. جڏهن ته گورنريٽ واضح ڪيو ته ان جو مقصد &quot;پيشه ور ڪم جي جڳهه جي ظاهر کي، سينگار جي زياده استعمال کان بچڻ سان&quot;    منظم ڪرڻ آهي. منع نه ڪرڻ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lazkiye'de kadın memurlara çalışma saatlerinde makyaj yasağı getirildi |url=https://t24.com.tr/haber/lazkiyede-kadin-memurlara-calisma-saatlerinde-makyaj-yasagi-getirildi,1294808 |access-date=2026-02-02 |website=T24 |language=Turkish}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Homsi |first=Nada |title=Syrian women criticise 'repressive' make-up ban as authorities quickly backtrack |url=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/01/28/make-up-ban-for-female-staff-in-syrias-latakia-province-draws-criticism/ |access-date=2026-02-02 |website=The National |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== آثار قديمه جا هنڌ ===
* صلاح الدين جو قلعو: ايوبي قلعو
* پالٽس: فونيشين شهر
* اگاريٽ: ڪانسي دور جو ماڳ

== جاگرافي ==

== معيشت ==

==آباديات==
{{Bar box
| title=لاذقيه گورنريٽ جي مذهبي ترڪيب (2011ع)
| titlebar=#ddd
| float=right
| bars=
{{Bar percent|[[علوي]]|Red|58}}
{{Bar percent|[[سني]]|Green|37}}
{{Bar percent|[[عيسائي]]|Blue|5}}
{{Bar percent|[[شيعه]]|Black|0.2}}
{{Bar percent|[[اسماعيلي]]|Orange|0.2}}
}}
سال 2004ع جي شام جي مردم شماري مطابق، گورنريٽ جي آبادي 8,79,550 هئي. سال 2011ع جي گڏيل قومن جي اندازي مطابق، آبادي 10,08,000 هئي، جيتوڻيڪ جنگ جي شروعات کان وٺي اهو ممڪن طور تي تبديل ٿي چڪي آهي.

سال 2021ع جي آخر ۾، لاذقيه جي آبادي 16,34,000 تائين پهچي وئي (شام جي ڪل آبادي جو 6 سيڪڙو). اڪثريت %68 علوي مسلمان آهن. ان کان پوءِ %17 سني مسلمان، %15 عيسائي، %0.2 اثناعشري شيعه ۽ %0.2٪ اسماعيلي مسلمان. 


per the 2004 Syrian census the population was 879,550.&lt;ref name=&quot;Statoids&quot; /&gt; A 2011 [[UNOCHA]] estimate put the population at 1,008,000, though this has likely changed since the start of the war.&lt;ref&gt;{{citation |url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Syria%20governorate%20profiles%206%20August%202014.pdf |publisher= UNOCHA |title= Syrian Arab Republic - Governorates profile |date=June 2014 |access-date= 20 March 2020}}&lt;/ref&gt;

At the end of 2021, Latakia's population reached 1,634,000, accounting for 6% of Syria's total population. The majority at 68% are [[Alawite Muslim]]s, followed by 17% [[Sunni Muslim]]s, 15% [[Christianity in Syria|Christian]]s, 0.2% [[Twelver Shia Muslim]]s and 0.2% [[Ismaili Muslim]]s.&lt;ref&gt;{{citation |url=https://www.kfcris.com/pdf/5e43a7813784133606d70cc8b52d433b5909a9623e8c2.pdf|publisher= King Faisal Center for Research and Islamic Studies |title= &quot;Useful Syria&quot; and Demographic Changes in Syria |author=Hussain Ibrahim Qutrib |date=2016 |access-date= 20 March 2020}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===
صوبي جون بنيادي ٻوليون [[عربي ٻولي|عربي]]، [[آرمينيائي ٻولي|آرمينيائي]] ۽ [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] (شامي ترڪماني لهجا) آهن. عربي گورنريٽ جي سڀني ضلعي مرڪزن ۾ ڳالهائي ويندي آهي ۽ گهڻو ڪري، جيڪڏهن نه ته انهن جي آس پاس جا سڀئي شهر ۽ ڳوٺن م، اتر ليونٽين لهجي سان گڏ گهڻو ڪري استعمال ٿيندي آهي. هڪ استثنا ڪيساب، هڪ تاريخي طور تي آرمينيائي آبادي وارو شهر آهي، ۽ آس پاس جا ڳوٺ جهڙوڪ سوگپر، ايسگوران ۽ دوزاغاج،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mannheim |first=Ivan |title=Syria and Lebanon Handbook: The Travel Guide |year=2001 |publisher=Footprint Travel Guides |isbn=1-900949-90-3 |page=299}}&lt;/ref&gt; جتي آرمينيائي ٻولي بنيادي ٻولي آهي ۽ ترڪمان جبل (جتي بنيادي طور تي ترڪمان ٻولي ڳالهائي ويندي آهي، پر ڪيترائي ترڪمان گهرو ويڙهه جي شروعات کان وٺي علائقي مان ڀڄي ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://english.enabbaladi.net/archives/2016/04/regime-forces-last-remaining-turkmen-families-leave-turkey/ |title=The regime forces the last remaining Turkmen Families to leave to Turkey |publisher=Enab Baladi |access-date=12 September 2016}}&lt;/ref&gt;

==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:Beit Yashot02.jpg|بيت ياشوت جي ويجهي ٽڪريون
File:Ugarit 02.jpg|اگاريت جا کنڊر
File:Holy Mother of God Armenian Apostolic Church, Kessab, Syria.jpg|ڪيساب ۾ آرمينيائي چرچ 
File:Mushayrafet al-Samouk.JPG|مشيرفيت السموڪ جي ويجهو ٻهراڙي
File:Cote d'Azure - Latakia, Syria.jpg|&lt;small&gt;لتاڪيه جي ڪوٽ ڊي ازور تي سج غسل ڪندڙ&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;Sunbathers&lt;/small&gt;)
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:لاذقيه گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>fopqnwi7alirrni5ioiiax29aic4tt3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390000</id>
      <parentid>389920</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T21:22:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* آباديات */</comment>
      <origin>390000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10496" sha1="7oupq1ncfuqte621hp3vhfh3i93jj6o" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=لاذقيه گورنريٽ|native_name=مُحافظة اللاذقية (عربي)|official_name=Lattakia Governorate|settlement_type=[[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]]|image_seal=Seal of Latakia Governorate.jpg|seal_size=150px|seal_alt=|image_map=Latakia in Syria 2016.svg|map_caption=شام جو نقشو جنهن ۾ لاذقيه نمايان ٿيل آهي.|coordinates={{coord|35.6|36|type:adm1st_region:SY|display=inline,title}}|coor_pinpoint=لطاڪيه|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Syria}}|parts_type=[[ضلعو|مناطق]] (ضلعا)|parts_style=para|p1=4|established_title=&lt;!-- Established --&gt;|seat_type=راجڌاني|seat=لطاڪيه شهر|unit_pref=Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;|area_total_km2=2297|leader_title=گورنر|leader_name=احمد علي مصطفي&lt;ref&gt;https://sana.sy/en/presidency/2315742/&lt;/ref&gt;|population_total=10,08,000|population_as_of=2011ع|population_density_km2=auto|timezone=[[Arabia Standard Time|AST]]|utc_offset=+3|iso_code=SY-LA|website={{URL|https://latakia.gov.sy/}}}}
'''لاذقيه گورنريٽ''' (&lt;small&gt;Latakia&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Governorate&lt;/small&gt;؛ عربي: مُحافظة اللاذقية)، جيڪو سرڪاري طور تي '''لطاڪيه گورنريٽ''' جي نالي سان مشهور آهي، [[شام]] جي چوڏهن [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]] مان هڪ آهي. اهو اتر اولهه شام ۾ واقع آهي، جنهن جي حدون اتر ۾ [[ترڪي]] جي صوبي هتئ، اوڀر ۾ [[ادلب گورنريٽ|ادلب]] ۽ [[حماه گورنريٽ]]، ڏکڻ ۾ [[طرطوس گورنريٽ]] ۽ اولهه ۾ [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي سمنڊ]] سان آهن. ان جو رپورٽ ڪيل علائقو مختلف ذريعن ۾ &lt;small&gt;2,297&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;887&lt;/small&gt; چورس ميل) کان &lt;small&gt;2,437&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;941&lt;/small&gt; چورس ميل) تائين مختلف آهي. سال &lt;small&gt;2011&lt;/small&gt;ع جي اندازي موجب گورنريٽ جي آبادي &lt;small&gt;10,08,000&lt;/small&gt; آهي. 

==تاريخ==
[[File:Illustration from Views in the Ottoman Dominions by Luigi Mayer, digitally enhanced by rawpixel-com 47.jpg|thumb|لاذقيه ۾ سيپٽيميئس سيويرس جو &quot;فتح جو محراب&quot;، لوئيگي ميئر جي هڪ تصوير (&lt;small&gt;1810&lt;/small&gt;ع) ]]
گورنريٽ تاريخي طور تي علوي رياست جو حصو هيو، جيڪا سال 1920ع کان 1936ع تائين موجود هئي.&lt;ref name=&quot;L&quot;&gt;Longrigg, Stephen Hemsley. &quot;Syria and Lebanon Under French Mandate.&quot; London: Oxford University Press, 1958.&lt;/ref&gt; سال 1972ع ۾ الڳ ٿيڻ کان اڳ، [[طرطوس گورنريٽ|طرطوس]] لاذقيه گورنريٽ جي حصي طور شامل هيو.

شام جي گهرو ويڙهه دوران علائقو، عام طور تي [[بشار الاسد]] جي حمايتي علائقو هجڻ ڪري، نسبتاً پرامن رهيو آهي ۽  گهڻو ڪري حڪومت جي ڪنٽرول هيٺ رهيو. فري سيرين آرمي &lt;small&gt;2012&lt;/small&gt;ع ۾ الحفه تي حملو ڪيو ۽ سال &lt;small&gt;2014&lt;/small&gt;، &lt;small&gt;2015&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;2016&lt;/small&gt;ع ۾ صوبي جو ڪنٽرول حاصل ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;redeploy&quot;&gt;{{cite web|title=Assad's forces deploy in Latakia to repel rebel offensive|url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2014/04/04/Assad-s-forces-deploy-in-Latakia-to-repel-rebel-offensive.html|publisher=Al Arabiya|access-date=18 May 2014}}&lt;/ref&gt;  سال &lt;small&gt;2016&lt;/small&gt;ع ۾، اسلامڪ اسٽيٽ جبله تي بم حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ ڪيتريون ئي موتون ٿيون.&lt;ref name=&quot;leithfadel&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-advances-north-towards-turkish-border-latakia-3-villages-captuted/|archive-url=https://archive.today/20170501004134/http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-advances-north-towards-turkish-border-latakia-3-villages-captuted/|url-status=dead|archive-date=1 May 2017|title=Syrian Army Advances North Towards the Turkish Border in Latakia: 3 Villages Captuted|author=Leith Fadel|work=Al-Masdar News|access-date=4 December 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2016/07/foreign-jihadists-advertise-role-in-latakia-fighting.php|title=Foreign jihadists advertise role in Latakia fighting|publisher=The Long War Journal|access-date=11 July 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://globalnews.ca/news/2718188/suicide-bombing-killed-43-at-syrian-hospital-who/|title=Suicide bombing killed 43 at Syrian hospital: WHO|author=Philip Issa|date=24 May 2016|work=Global News|access-date=26 May 2016}}&lt;/ref&gt;

8 مارچ 2025ع تي، برطانيه ۾ قائم تنظيم، سوهر (SOHR) رپورٽ ڪئي ته شام ​​جي سيڪيورٽي فورسز ۽ حڪومت جي حامي جنگجو اولهائين شام ۾ جهڙپن دوران 750 کان وڌيڪ علوي شهرين جو قتل عام ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title='They left nobody': More than 1,000 people killed in some of Syria's deadliest violence |url=https://news.sky.com/story/they-left-nobody-more-than-600-people-killed-in-some-of-syrias-deadliest-violence-13324440 |access-date=9 March 2025 |work=Sky News |date=8 March 2025}}&lt;/ref&gt;

جنوري 2026ع ۾، لاذقيه گورنريٽ هڪ فرمان جاري ڪيو جنهن ۾ سرڪاري شعبي جي عورتن جي ملازمن کي سرڪاري ڪم جي دوران ميڪ اپ پائڻ کان منع ڪيو ويو. جڏهن ته گورنريٽ واضح ڪيو ته ان جو مقصد &quot;پيشه ور ڪم جي جڳهه جي ظاهر کي، سينگار جي زياده استعمال کان بچڻ سان&quot;    منظم ڪرڻ آهي. منع نه ڪرڻ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lazkiye'de kadın memurlara çalışma saatlerinde makyaj yasağı getirildi |url=https://t24.com.tr/haber/lazkiyede-kadin-memurlara-calisma-saatlerinde-makyaj-yasagi-getirildi,1294808 |access-date=2026-02-02 |website=T24 |language=Turkish}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Homsi |first=Nada |title=Syrian women criticise 'repressive' make-up ban as authorities quickly backtrack |url=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/01/28/make-up-ban-for-female-staff-in-syrias-latakia-province-draws-criticism/ |access-date=2026-02-02 |website=The National |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== آثار قديمه جا هنڌ ===
* صلاح الدين جو قلعو: ايوبي قلعو
* پالٽس: فونيشين شهر
* اگاريٽ: ڪانسي دور جو ماڳ

== جاگرافي ==

== معيشت ==

==آباديات==
{{Bar box
| title=لاذقيه گورنريٽ جي مذهبي ترڪيب (2011ع)
| titlebar=#ddd
| float=right
| bars=
{{Bar percent|[[علوي]]|Red|58}}
{{Bar percent|[[سني]]|Green|37}}
{{Bar percent|[[عيسائي]]|Blue|5}}
{{Bar percent|[[شيعه]]|Black|0.2}}
{{Bar percent|[[اسماعيلي]]|Orange|0.2}}
}}
سال &lt;small&gt;2004&lt;/small&gt;ع جي شام جي مردم شماري مطابق، گورنريٽ جي آبادي &lt;small&gt;8,79,550&lt;/small&gt; هئي. سال &lt;small&gt;2011&lt;/small&gt;ع جي گڏيل قومن جي اندازي مطابق، آبادي &lt;small&gt;10,08,000&lt;/small&gt; هئي، جيتوڻيڪ جنگ جي شروعات کان وٺي اهو ممڪن طور تي تبديل ٿي چڪي آهي.&lt;ref&gt;{{citation |url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Syria%20governorate%20profiles%206%20August%202014.pdf |publisher= UNOCHA |title= Syrian Arab Republic - Governorates profile |date=June 2014 |access-date= 20 March 2020}}&lt;/ref&gt;

سال &lt;small&gt;2021&lt;/small&gt;ع جي آخر ۾، لاذقيه جي آبادي &lt;small&gt;16,34,000&lt;/small&gt; تائين پهچي وئي (شام جي ڪل آبادي جو 6 سيڪڙو). اڪثريت %&lt;small&gt;68&lt;/small&gt; علوي مسلمان آهن. ان کان پوءِ %&lt;small&gt;17&lt;/small&gt; سني مسلمان، %&lt;small&gt;15&lt;/small&gt; عيسائي، %&lt;small&gt;0.2&lt;/small&gt; اثناعشري شيعه ۽ %0.2 اسماعيلي مسلمان آهن.&lt;ref&gt;{{citation |url=https://www.kfcris.com/pdf/5e43a7813784133606d70cc8b52d433b5909a9623e8c2.pdf|publisher= King Faisal Center for Research and Islamic Studies |title= &quot;Useful Syria&quot; and Demographic Changes in Syria |author=Hussain Ibrahim Qutrib |date=2016 |access-date= 20 March 2020}}&lt;/ref&gt; 

=== ٻوليون ===
صوبي جون بنيادي ٻوليون [[عربي ٻولي|عربي]]، [[آرمينيائي ٻولي|آرمينيائي]] ۽ [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] (شامي ترڪماني لهجا) آهن. عربي گورنريٽ جي سڀني ضلعي مرڪزن ۾ ڳالهائي ويندي آهي ۽ گهڻو ڪري، جيڪڏهن نه ته انهن جي آس پاس جا سڀئي شهر ۽ ڳوٺن م، اتر ليونٽين لهجي سان گڏ گهڻو ڪري استعمال ٿيندي آهي. هڪ استثنا ڪيساب، هڪ تاريخي طور تي آرمينيائي آبادي وارو شهر آهي، ۽ آس پاس جا ڳوٺ جهڙوڪ سوگپر، ايسگوران ۽ دوزاغاج،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mannheim |first=Ivan |title=Syria and Lebanon Handbook: The Travel Guide |year=2001 |publisher=Footprint Travel Guides |isbn=1-900949-90-3 |page=299}}&lt;/ref&gt; جتي آرمينيائي ٻولي بنيادي ٻولي آهي ۽ ترڪمان جبل (جتي بنيادي طور تي ترڪمان ٻولي ڳالهائي ويندي آهي، پر ڪيترائي ترڪمان گهرو ويڙهه جي شروعات کان وٺي علائقي مان ڀڄي ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://english.enabbaladi.net/archives/2016/04/regime-forces-last-remaining-turkmen-families-leave-turkey/ |title=The regime forces the last remaining Turkmen Families to leave to Turkey |publisher=Enab Baladi |access-date=12 September 2016}}&lt;/ref&gt;

==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:Beit Yashot02.jpg|بيت ياشوت جي ويجهي ٽڪريون
File:Ugarit 02.jpg|اگاريت جا کنڊر
File:Holy Mother of God Armenian Apostolic Church, Kessab, Syria.jpg|ڪيساب ۾ آرمينيائي چرچ 
File:Mushayrafet al-Samouk.JPG|مشيرفيت السموڪ جي ويجهو ٻهراڙي
File:Cote d'Azure - Latakia, Syria.jpg|&lt;small&gt;لتاڪيه جي ڪوٽ ڊي ازور تي سج غسل ڪندڙ&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;Sunbathers&lt;/small&gt;)
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:لاذقيه گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>7oupq1ncfuqte621hp3vhfh3i93jj6o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪراچي ايف ايم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99666</id>
    <revision>
      <id>389951</id>
      <parentid>389905</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T17:37:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>389951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2564" sha1="sw40xn2nqwx9v5d5jz83fu3ks57cfft" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ڪراچي، پاڪستان ۾ ايف ايم ريڊيو اسٽيشن}}
{{معلوماتي خانو ريڊيو اسٽيشن
| نالو                = ڪراچي ايف ايم
| لوگو                = Karachi_FM_logo.jpg
| شهر                 = [[ڪراچي]]
| ملڪ                 = پاڪستان
| فريڪوئنسي           = 96 [[ميگا هرٽز]]
| ريپيٽر              =
| شروعات              = {{Start date|2004|3|13|df=yes}}
| فارميٽ              =
| اي آر پي            =
| HAAT                =
| اڳوڻا_نالا          = ريڊيو ايڪٽو 96 ايف ايم (2004–2013)
| مالڪ                = ويڪٽراڪام براڊڪاسٽنگ سروسز (پرائيويٽ) لميٽيڊ&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=[[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]]|accessdate=7 June 2020|url=http://www.site.pemra.gov.pk/pemgov/wp-content/uploads/2015/09/List_Of_Commercial_FM_Radio.pdf|title=List of Commercial FM Radio Licences Issued by PEMRA}}{{Dead link|date=August 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;
| لائسنس_هولڊر        =
| ڀيڻ_اسٽيشنون        =
| ويب_ڪاسٽ            =
| ويب سائيٽ           = [https://karachi.fm/ Karachi FM]
| وابستگيون           =
}}

'''ڪراچي ايف ايم''' [[ڪراچي]]، [[پاڪستان]] مان 96.0 ايف ايم تي نشر ٿيندڙ هڪ ريڊيو اسٽيشن آهي. هي ريڊيو اسٽيشن [[ويڪٽراڪام براڊڪاسٽنگ سروسز (پرائيويٽ) لميٽيڊ]] جي ملڪيت آهي ۽ ان جي نگراني هيٺ هلائي وڃي ٿي.

== تاريخ ==

هي اسٽيشن 2004ع ۾ '''ريڊيو ايڪٽو 96 ايف ايم''' جي نالي سان قائم ڪئي وئي. ان جي مالڪ [[رفعت صديقي]] هئي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.synergyzer.com/catching-the-right-frequency/|work=Synergyzer|title=Catching the Right Frequency|accessdate=7 June 2020|date=17 April 2013}}&lt;/ref&gt; 2013ع ۾ اسٽيشن جو نالو تبديل ڪري '''ڪراچي ايف ايم''' رکيو ويو.

== پڻ ڏسو ==

{{Portal|ريڊيو}}

* [[پاڪستان ۾ ريڊيو اسٽيشنن جي فهرست]]
* [[سٽي ايف ايم 89]]
* [[ريڊيو پاڪستان]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

{{coord missing|Karachi}}

{{DEFAULTSORT:Karachi FM}}
[[زمرو:پاڪستان ۾ ريڊيو اسٽيشنون]]
[[زمرو:ڪراچي ۾ ذرائع ابلاغ]]

{{Pakistan-stub}}
{{Asia-radio-station-stub}}</text>
      <sha1>sw40xn2nqwx9v5d5jz83fu3ks57cfft</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389952</id>
      <parentid>389951</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T17:38:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>389952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2537" sha1="nvz2p3bsr4sh6nbqq0fons9zolgjjvd" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ڪراچي، پاڪستان ۾ ايف ايم ريڊيو اسٽيشن}}
{{Infobox radio station 
| نالو                = ڪراچي ايف ايم
| لوگو                = Karachi_FM_logo.jpg
| شهر                 = [[ڪراچي]]
| ملڪ                 = پاڪستان
| فريڪوئنسي           = 96 [[ميگا هرٽز]]
| ريپيٽر              =
| شروعات              = {{Start date|2004|3|13|df=yes}}
| فارميٽ              =
| اي آر پي            =
| HAAT                =
| اڳوڻا_نالا          = ريڊيو ايڪٽو 96 ايف ايم (2004–2013)
| مالڪ                = ويڪٽراڪام براڊڪاسٽنگ سروسز (پرائيويٽ) لميٽيڊ&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=[[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]]|accessdate=7 June 2020|url=http://www.site.pemra.gov.pk/pemgov/wp-content/uploads/2015/09/List_Of_Commercial_FM_Radio.pdf|title=List of Commercial FM Radio Licences Issued by PEMRA}}{{Dead link|date=August 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;
| لائسنس_هولڊر        =
| ڀيڻ_اسٽيشنون        =
| ويب_ڪاسٽ            =
| ويب سائيٽ           = [https://karachi.fm/ Karachi FM]
| وابستگيون           =
}}

'''ڪراچي ايف ايم''' [[ڪراچي]]، [[پاڪستان]] مان 96.0 ايف ايم تي نشر ٿيندڙ هڪ ريڊيو اسٽيشن آهي. هي ريڊيو اسٽيشن [[ويڪٽراڪام براڊڪاسٽنگ سروسز (پرائيويٽ) لميٽيڊ]] جي ملڪيت آهي ۽ ان جي نگراني هيٺ هلائي وڃي ٿي.

== تاريخ ==

هي اسٽيشن 2004ع ۾ '''ريڊيو ايڪٽو 96 ايف ايم''' جي نالي سان قائم ڪئي وئي. ان جي مالڪ [[رفعت صديقي]] هئي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.synergyzer.com/catching-the-right-frequency/|work=Synergyzer|title=Catching the Right Frequency|accessdate=7 June 2020|date=17 April 2013}}&lt;/ref&gt; 2013ع ۾ اسٽيشن جو نالو تبديل ڪري '''ڪراچي ايف ايم''' رکيو ويو.

== پڻ ڏسو ==

{{Portal|ريڊيو}}

* [[پاڪستان ۾ ريڊيو اسٽيشنن جي فهرست]]
* [[سٽي ايف ايم 89]]
* [[ريڊيو پاڪستان]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

{{coord missing|Karachi}}

{{DEFAULTSORT:Karachi FM}}
[[زمرو:پاڪستان ۾ ريڊيو اسٽيشنون]]
[[زمرو:ڪراچي ۾ ذرائع ابلاغ]]

{{Pakistan-stub}}
{{Asia-radio-station-stub}}</text>
      <sha1>nvz2p3bsr4sh6nbqq0fons9zolgjjvd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389953</id>
      <parentid>389952</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T17:40:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>389953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3231" sha1="jbse8bjw2if5gem8u754rnribl71mjl" xml:space="preserve">{{short description|ڪراچي، پاڪستان ۾ ريڊيو اسٽيشن}}
{{Infobox radio station
| name             = ڪراچي ايف ايم
| logo             = Karachi_FM_logo.jpg
| city             = [[ڪراچي]]
| country          = PK
| frequency        = 96 [[ميگا هرٽز]]
| repeater         =
| airdate          = {{Start date|2004|3|13|df=yes}}
| format           =
| erp              =
| haat             =
| former_names     = ريڊيو ايڪٽو 96 ايف ايم (2004–2013)
| owner            = ويڪٽراڪام براڊڪاسٽنگ سروسز (پرائيويٽ) لميٽيڊ&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=[[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]]|accessdate=7 June 2020|url=http://www.site.pemra.gov.pk/pemgov/wp-content/uploads/2015/09/List_Of_Commercial_FM_Radio.pdf|title=LIST OF COMMERCIAL FM RADIO LICENCES ISSUED BY PEMRA}}{{Dead link|date=August 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;
| licensee         =
| sister_stations  =
| webcast          =
| website          = [https://karachi.fm/ Karachi FM]
| affiliations     =
}}

'''ڪراچي ايف ايم''' [[ڪراچي]]، [[پاڪستان]] مان 96.0 ايف ايم تي نشر ٿيندڙ هڪ ريڊيو اسٽيشن آهي. هي ريڊيو اسٽيشن [[ويڪٽراڪام براڊڪاسٽنگ سروسز (پرائيويٽ) لميٽيڊ]] جي ملڪيت آهي ۽ ان جي نگراني هيٺ هلائي وڃي ٿي.

== تاريخ ==

هي اسٽيشن 2004ع ۾ '''ريڊيو ايڪٽو 96 ايف ايم''' جي نالي سان قائم ڪئي وئي. ان جي مالڪ [[رفعت صديقي]] هئي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.synergyzer.com/catching-the-right-frequency/|work=Synergyzer|title=Catching the Right Frequency|accessdate=7 June 2020|date=17 April 2013}}&lt;/ref&gt; 2013ع ۾ اسٽيشن جو نالو تبديل ڪري '''ڪراچي ايف ايم''' رکيو ويو.

== پڻ ڏسو ==

{{Portal|ريڊيو}}

* [[پاڪستان ۾ ريڊيو اسٽيشنن جي فهرست]]
* [[سٽي ايف ايم 89]]
* [[ريڊيو پاڪستان]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

{{coord missing|Karachi}}

{{DEFAULTSORT:Karachi FM}}
[[زمرو:پاڪستان ۾ ريڊيو اسٽيشنون]]
[[زمرو:ڪراچي ۾ ذرائع ابلاغ]]

{{Pakistan-stub}}
{{Asia-radio-station-stub}}

== تاريخ ==

هي اسٽيشن 2004ع ۾ '''ريڊيو ايڪٽو 96 ايف ايم''' جي نالي سان قائم ڪئي وئي. ان جي مالڪ [[رفعت صديقي]] هئي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.synergyzer.com/catching-the-right-frequency/|work=Synergyzer|title=Catching the Right Frequency|accessdate=7 June 2020|date=17 April 2013}}&lt;/ref&gt; 2013ع ۾ اسٽيشن جو نالو تبديل ڪري '''ڪراچي ايف ايم''' رکيو ويو.

== پڻ ڏسو ==

{{Portal|ريڊيو}}

* [[پاڪستان ۾ ريڊيو اسٽيشنن جي فهرست]]
* [[سٽي ايف ايم 89]]
* [[ريڊيو پاڪستان]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

{{coord missing|Karachi}}

{{DEFAULTSORT:Karachi FM}}
[[زمرو:پاڪستان ۾ ريڊيو اسٽيشنون]]
[[زمرو:ڪراچي ۾ ذرائع ابلاغ]]

{{Pakistan-stub}}
{{Asia-radio-station-stub}}</text>
      <sha1>jbse8bjw2if5gem8u754rnribl71mjl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>طرطوس گورنريٽ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99667</id>
    <revision>
      <id>389922</id>
      <parentid>389909</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T14:01:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>389922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2410" sha1="ciz30u5k62j5r7nuege0619d6d55nm7" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=طرطوس گورنريٽ|official_name=Tartous Governorate|native_name={{lang|ar|مُحافظة طرطوس}}|settlement_type=[[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]]|image_skyline=|image_alt=|image_caption=|image_map=Tartus in Syria 2016.svg|map_alt=|map_caption=شام جو نقشو جنهن ۾ طرطوس گورنريٽ نمايان ٿيل آهي|coordinates={{coord|35|36|type:adm1st_region:SY|display=inline,title}}|coor_pinpoint=طرطوس|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Syria}}|parts_type=[[ضلعو|مناطق]] (ضلعا)|parts_style=para|p1=5|established_title=علوي رياست جو حصو|established_date=1920–1936ع|established_title1=لطاڪيه گورنريٽ کان الڳ|established_date1=1972ع|seat_type=گاديءَ جو هنڌ|seat=طرطوس شهر|leader_title=گورنر|leader_name=احمد الشامي&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tartous Governor: Attempts to exploit events for chaos, security measures in place |url=https://sana.sy/en/syria/2286240/|date=2025-12-28|publisher=SANA}}&lt;/ref&gt;|unit_pref=Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=1892|population_footnotes=|population_total=797,000|population_as_of=2011|population_density_km2=auto|blank_name_sec1=مکيه ٻولي|blank_info_sec1=[[عربي ٻولي]]|timezone=[[Arabia Standard Time|AST]]|utc_offset=+3|iso_code=SY-TA|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|footnotes=}}
'''طرطوس گورنريٽ''' (Tartus Governorate؛عربي: مُحافظة طرطوس)،&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2025-11-06|quote=2025-11-07}}&lt;/ref&gt; [[شام]] جي چوڏهن [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]] مان هڪ آهي. اهو اولهه شام ۾ واقع آهي، جنهن جي اتر ۾ [[لاذقيه گورنريٽ]]، اوڀر ۾ [[حمص گورنريٽ|حمص]] ۽ [[حماه گورنريٽ]]، ڏکڻ ۾ [[لبنان]] ۽ اولهه ۾ [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي سمنڊ]] سان حدون آهن. اهو شام جي ڪجهه گورنريٽس مان هڪ آهي جتي علوي فرقي جي اڪثريت آهي. ذريعن موجب هن جو علائقو 1,890 چورس ڪلوميٽر يا 1,892 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ انهن جي گاديءَ جو هنڌ طرطوس شهر آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:طرطوس گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>ciz30u5k62j5r7nuege0619d6d55nm7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389923</id>
      <parentid>389922</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T14:11:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* تاريخ */</comment>
      <origin>389923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3318" sha1="4zu860txn169jvpo6w8036gj144oob2" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=طرطوس گورنريٽ|official_name=Tartous Governorate|native_name={{lang|ar|مُحافظة طرطوس}}|settlement_type=[[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]]|image_skyline=|image_alt=|image_caption=|image_map=Tartus in Syria 2016.svg|map_alt=|map_caption=شام جو نقشو جنهن ۾ طرطوس گورنريٽ نمايان ٿيل آهي|coordinates={{coord|35|36|type:adm1st_region:SY|display=inline,title}}|coor_pinpoint=طرطوس|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Syria}}|parts_type=[[ضلعو|مناطق]] (ضلعا)|parts_style=para|p1=5|established_title=علوي رياست جو حصو|established_date=1920–1936ع|established_title1=لطاڪيه گورنريٽ کان الڳ|established_date1=1972ع|seat_type=گاديءَ جو هنڌ|seat=طرطوس شهر|leader_title=گورنر|leader_name=احمد الشامي&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tartous Governor: Attempts to exploit events for chaos, security measures in place |url=https://sana.sy/en/syria/2286240/|date=2025-12-28|publisher=SANA}}&lt;/ref&gt;|unit_pref=Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=1892|population_footnotes=|population_total=797,000|population_as_of=2011|population_density_km2=auto|blank_name_sec1=مکيه ٻولي|blank_info_sec1=[[عربي ٻولي]]|timezone=[[Arabia Standard Time|AST]]|utc_offset=+3|iso_code=SY-TA|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|footnotes=}}
'''طرطوس گورنريٽ''' (Tartus Governorate؛عربي: مُحافظة طرطوس)،&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2025-11-06|quote=2025-11-07}}&lt;/ref&gt; [[شام]] جي چوڏهن [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]] مان هڪ آهي. اهو اولهه شام ۾ واقع آهي، جنهن جي اتر ۾ [[لاذقيه گورنريٽ]]، اوڀر ۾ [[حمص گورنريٽ|حمص]] ۽ [[حماه گورنريٽ]]، ڏکڻ ۾ [[لبنان]] ۽ اولهه ۾ [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي سمنڊ]] سان حدون آهن. اهو شام جي ڪجهه گورنريٽس مان هڪ آهي جتي علوي فرقي جي اڪثريت آهي. ذريعن موجب هن جو علائقو 1,890 چورس ڪلوميٽر يا 1,892 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ انهن جي گاديءَ جو هنڌ طرطوس شهر آهي.

==تاريخ==
موجوده طرطوس گورنريٽ علوي رياست جو حصو هو، جيڪو 1920 کان 1936 تائين موجود هو. 1972 ۾ بعث انتظاميا مؤثر طريقي سان ان کي لتاڪيا گورنريٽ کان الڳ ڪندي طرطوس گورنريٽ قائم ڪئي هئي.
 
==آثار قديمه جا هنڌ==
* الڪهف قلعو - اسماعيلي قلعو
* حصن سليمان 
* عليڪا قلعو - اسماعيلي قلعو 
* امرت - فونيشين شهر 
* قلعات يحمور - صليبي قلعو
* مارگٽ - صليبي قلعو 
* ارود جو قلعو 
* تل ڪزل - ڪانسي جي دور جي جاءِ (ممڪن طور تي سمور جو قديم شهر)
* ڪارن - فونيشين شهر 
* چسٽل بلينڪ 
* طرطوس جو قلعو 
* برج السابي
==جاگرافي==
==آباديات==
==گيلري== 
==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:طرطوس گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>4zu860txn169jvpo6w8036gj144oob2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389924</id>
      <parentid>389923</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T14:12:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* گيلري */</comment>
      <origin>389924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3634" sha1="nbr7meigv4plnhmppye1ehzh3ua1a12" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=طرطوس گورنريٽ|official_name=Tartous Governorate|native_name={{lang|ar|مُحافظة طرطوس}}|settlement_type=[[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]]|image_skyline=|image_alt=|image_caption=|image_map=Tartus in Syria 2016.svg|map_alt=|map_caption=شام جو نقشو جنهن ۾ طرطوس گورنريٽ نمايان ٿيل آهي|coordinates={{coord|35|36|type:adm1st_region:SY|display=inline,title}}|coor_pinpoint=طرطوس|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Syria}}|parts_type=[[ضلعو|مناطق]] (ضلعا)|parts_style=para|p1=5|established_title=علوي رياست جو حصو|established_date=1920–1936ع|established_title1=لطاڪيه گورنريٽ کان الڳ|established_date1=1972ع|seat_type=گاديءَ جو هنڌ|seat=طرطوس شهر|leader_title=گورنر|leader_name=احمد الشامي&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tartous Governor: Attempts to exploit events for chaos, security measures in place |url=https://sana.sy/en/syria/2286240/|date=2025-12-28|publisher=SANA}}&lt;/ref&gt;|unit_pref=Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=1892|population_footnotes=|population_total=797,000|population_as_of=2011|population_density_km2=auto|blank_name_sec1=مکيه ٻولي|blank_info_sec1=[[عربي ٻولي]]|timezone=[[Arabia Standard Time|AST]]|utc_offset=+3|iso_code=SY-TA|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|footnotes=}}
'''طرطوس گورنريٽ''' (Tartus Governorate؛عربي: مُحافظة طرطوس)،&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2025-11-06|quote=2025-11-07}}&lt;/ref&gt; [[شام]] جي چوڏهن [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]] مان هڪ آهي. اهو اولهه شام ۾ واقع آهي، جنهن جي اتر ۾ [[لاذقيه گورنريٽ]]، اوڀر ۾ [[حمص گورنريٽ|حمص]] ۽ [[حماه گورنريٽ]]، ڏکڻ ۾ [[لبنان]] ۽ اولهه ۾ [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي سمنڊ]] سان حدون آهن. اهو شام جي ڪجهه گورنريٽس مان هڪ آهي جتي علوي فرقي جي اڪثريت آهي. ذريعن موجب هن جو علائقو 1,890 چورس ڪلوميٽر يا 1,892 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ انهن جي گاديءَ جو هنڌ طرطوس شهر آهي.

==تاريخ==
موجوده طرطوس گورنريٽ علوي رياست جو حصو هو، جيڪو 1920 کان 1936 تائين موجود هو. 1972 ۾ بعث انتظاميا مؤثر طريقي سان ان کي لتاڪيا گورنريٽ کان الڳ ڪندي طرطوس گورنريٽ قائم ڪئي هئي.
 
==آثار قديمه جا هنڌ==
* الڪهف قلعو - اسماعيلي قلعو
* حصن سليمان 
* عليڪا قلعو - اسماعيلي قلعو 
* امرت - فونيشين شهر 
* قلعات يحمور - صليبي قلعو
* مارگٽ - صليبي قلعو 
* ارود جو قلعو 
* تل ڪزل - ڪانسي جي دور جي جاءِ (ممڪن طور تي سمور جو قديم شهر)
* ڪارن - فونيشين شهر 
* چسٽل بلينڪ 
* طرطوس جو قلعو 
* برج السابي
==جاگرافي==
==آباديات==
==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:Tartus_governorate_-_physical_map.png|Map of Tartus governorate
File:Safita overview.jpg|Safita
File:Kaf Aljaa.jpg|Mountains near Kaff al-Jaa
File:Marqab2.jpg|Margat Castle
File:Al-Kafroun (Arabic الكفرون).jpg|Al Kafrun
File:Arwad Castle 阿瓦德古堡 - panoramio.jpg|Arwad Castle
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:طرطوس گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>nbr7meigv4plnhmppye1ehzh3ua1a12</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389925</id>
      <parentid>389924</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T14:20:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* گيلري */</comment>
      <origin>389925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3617" sha1="oghv64pao2fn7gsyq48yck8e10ez2r0" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=طرطوس گورنريٽ|official_name=Tartous Governorate|native_name={{lang|ar|مُحافظة طرطوس}}|settlement_type=[[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]]|image_skyline=|image_alt=|image_caption=|image_map=Tartus in Syria 2016.svg|map_alt=|map_caption=شام جو نقشو جنهن ۾ طرطوس گورنريٽ نمايان ٿيل آهي|coordinates={{coord|35|36|type:adm1st_region:SY|display=inline,title}}|coor_pinpoint=طرطوس|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Syria}}|parts_type=[[ضلعو|مناطق]] (ضلعا)|parts_style=para|p1=5|established_title=علوي رياست جو حصو|established_date=1920–1936ع|established_title1=لطاڪيه گورنريٽ کان الڳ|established_date1=1972ع|seat_type=گاديءَ جو هنڌ|seat=طرطوس شهر|leader_title=گورنر|leader_name=احمد الشامي&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tartous Governor: Attempts to exploit events for chaos, security measures in place |url=https://sana.sy/en/syria/2286240/|date=2025-12-28|publisher=SANA}}&lt;/ref&gt;|unit_pref=Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=1892|population_footnotes=|population_total=797,000|population_as_of=2011|population_density_km2=auto|blank_name_sec1=مکيه ٻولي|blank_info_sec1=[[عربي ٻولي]]|timezone=[[Arabia Standard Time|AST]]|utc_offset=+3|iso_code=SY-TA|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|footnotes=}}
'''طرطوس گورنريٽ''' (Tartus Governorate؛عربي: مُحافظة طرطوس)،&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2025-11-06|quote=2025-11-07}}&lt;/ref&gt; [[شام]] جي چوڏهن [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]] مان هڪ آهي. اهو اولهه شام ۾ واقع آهي، جنهن جي اتر ۾ [[لاذقيه گورنريٽ]]، اوڀر ۾ [[حمص گورنريٽ|حمص]] ۽ [[حماه گورنريٽ]]، ڏکڻ ۾ [[لبنان]] ۽ اولهه ۾ [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي سمنڊ]] سان حدون آهن. اهو شام جي ڪجهه گورنريٽس مان هڪ آهي جتي علوي فرقي جي اڪثريت آهي. ذريعن موجب هن جو علائقو 1,890 چورس ڪلوميٽر يا 1,892 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ انهن جي گاديءَ جو هنڌ طرطوس شهر آهي.

==تاريخ==
موجوده طرطوس گورنريٽ علوي رياست جو حصو هو، جيڪو 1920 کان 1936 تائين موجود هو. 1972 ۾ بعث انتظاميا مؤثر طريقي سان ان کي لتاڪيا گورنريٽ کان الڳ ڪندي طرطوس گورنريٽ قائم ڪئي هئي.
 
==آثار قديمه جا هنڌ==
* الڪهف قلعو - اسماعيلي قلعو
* حصن سليمان 
* عليڪا قلعو - اسماعيلي قلعو 
* امرت - فونيشين شهر 
* قلعات يحمور - صليبي قلعو
* مارگٽ - صليبي قلعو 
* ارود جو قلعو 
* تل ڪزل - ڪانسي جي دور جي جاءِ (ممڪن طور تي سمور جو قديم شهر)
* ڪارن - فونيشين شهر 
* چسٽل بلينڪ 
* طرطوس جو قلعو 
* برج السابي
==جاگرافي==
==آباديات==
==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:Safita overview.jpg|صفيٽا
File:Kaf Aljaa.jpg|ڪهف الجع جي ويجهو ڪهف جبل
File:Marqab2.jpg|مارگٽ قلعو
File:Al-Kafroun (Arabic الكفرون).jpg|الڪافرون قلعو
File:Arwad Castle 阿瓦德古堡 - panoramio.jpg|ارواد قلعو
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:طرطوس گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>oghv64pao2fn7gsyq48yck8e10ez2r0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389926</id>
      <parentid>389925</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T14:23:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* گيلري */</comment>
      <origin>389926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3643" sha1="hadryyb7ubaflz8o6mct0vghh9xhyp1" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=طرطوس گورنريٽ|official_name=Tartous Governorate|native_name={{lang|ar|مُحافظة طرطوس}}|settlement_type=[[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]]|image_skyline=|image_alt=|image_caption=|image_map=Tartus in Syria 2016.svg|map_alt=|map_caption=شام جو نقشو جنهن ۾ طرطوس گورنريٽ نمايان ٿيل آهي|coordinates={{coord|35|36|type:adm1st_region:SY|display=inline,title}}|coor_pinpoint=طرطوس|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Syria}}|parts_type=[[ضلعو|مناطق]] (ضلعا)|parts_style=para|p1=5|established_title=علوي رياست جو حصو|established_date=1920–1936ع|established_title1=لطاڪيه گورنريٽ کان الڳ|established_date1=1972ع|seat_type=گاديءَ جو هنڌ|seat=طرطوس شهر|leader_title=گورنر|leader_name=احمد الشامي&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tartous Governor: Attempts to exploit events for chaos, security measures in place |url=https://sana.sy/en/syria/2286240/|date=2025-12-28|publisher=SANA}}&lt;/ref&gt;|unit_pref=Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=1892|population_footnotes=|population_total=797,000|population_as_of=2011|population_density_km2=auto|blank_name_sec1=مکيه ٻولي|blank_info_sec1=[[عربي ٻولي]]|timezone=[[Arabia Standard Time|AST]]|utc_offset=+3|iso_code=SY-TA|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|footnotes=}}
'''طرطوس گورنريٽ''' (Tartus Governorate؛عربي: مُحافظة طرطوس)،&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2025-11-06|quote=2025-11-07}}&lt;/ref&gt; [[شام]] جي چوڏهن [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]] مان هڪ آهي. اهو اولهه شام ۾ واقع آهي، جنهن جي اتر ۾ [[لاذقيه گورنريٽ]]، اوڀر ۾ [[حمص گورنريٽ|حمص]] ۽ [[حماه گورنريٽ]]، ڏکڻ ۾ [[لبنان]] ۽ اولهه ۾ [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي سمنڊ]] سان حدون آهن. اهو شام جي ڪجهه گورنريٽس مان هڪ آهي جتي علوي فرقي جي اڪثريت آهي. ذريعن موجب هن جو علائقو 1,890 چورس ڪلوميٽر يا 1,892 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ انهن جي گاديءَ جو هنڌ طرطوس شهر آهي.

==تاريخ==
موجوده طرطوس گورنريٽ علوي رياست جو حصو هو، جيڪو 1920 کان 1936 تائين موجود هو. 1972 ۾ بعث انتظاميا مؤثر طريقي سان ان کي لتاڪيا گورنريٽ کان الڳ ڪندي طرطوس گورنريٽ قائم ڪئي هئي.
 
==آثار قديمه جا هنڌ==
* الڪهف قلعو - اسماعيلي قلعو
* حصن سليمان 
* عليڪا قلعو - اسماعيلي قلعو 
* امرت - فونيشين شهر 
* قلعات يحمور - صليبي قلعو
* مارگٽ - صليبي قلعو 
* ارود جو قلعو 
* تل ڪزل - ڪانسي جي دور جي جاءِ (ممڪن طور تي سمور جو قديم شهر)
* ڪارن - فونيشين شهر 
* چسٽل بلينڪ 
* طرطوس جو قلعو 
* برج السابي
==جاگرافي==
==آباديات==
==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:Safita overview.jpg|صفيته جو رات جو منظر
File:Kaf Aljaa.jpg|ڪهف الجع جي ويجهو ڪهف جبل
File:Marqab2.jpg|مارگٽ قلعو
File:Al-Kafroun (Arabic الكفرون).jpg|الڪافرون پاڙو
File:Arwad Castle 阿瓦德古堡 - panoramio.jpg|ارواد قلعو
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:طرطوس گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>hadryyb7ubaflz8o6mct0vghh9xhyp1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389927</id>
      <parentid>389926</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T14:25:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>389927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6538" sha1="i5op6hll5kwd6o6qikfx4m5dg3isfkg" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=طرطوس گورنريٽ|official_name=Tartous Governorate|native_name={{lang|ar|مُحافظة طرطوس}}|settlement_type=[[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]]|image_skyline=|image_alt=|image_caption=|image_map=Tartus in Syria 2016.svg|map_alt=|map_caption=شام جو نقشو جنهن ۾ طرطوس گورنريٽ نمايان ٿيل آهي|coordinates={{coord|35|36|type:adm1st_region:SY|display=inline,title}}|coor_pinpoint=طرطوس|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Syria}}|parts_type=[[ضلعو|مناطق]] (ضلعا)|parts_style=para|p1=5|established_title=علوي رياست جو حصو|established_date=1920–1936ع|established_title1=لطاڪيه گورنريٽ کان الڳ|established_date1=1972ع|seat_type=گاديءَ جو هنڌ|seat=طرطوس شهر|leader_title=گورنر|leader_name=احمد الشامي&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tartous Governor: Attempts to exploit events for chaos, security measures in place |url=https://sana.sy/en/syria/2286240/|date=2025-12-28|publisher=SANA}}&lt;/ref&gt;|unit_pref=Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=1892|population_footnotes=|population_total=797,000|population_as_of=2011|population_density_km2=auto|blank_name_sec1=مکيه ٻولي|blank_info_sec1=[[عربي ٻولي]]|timezone=[[Arabia Standard Time|AST]]|utc_offset=+3|iso_code=SY-TA|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|footnotes=}}
'''طرطوس گورنريٽ''' (Tartus Governorate؛عربي: مُحافظة طرطوس)،&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2025-11-06|quote=2025-11-07}}&lt;/ref&gt; [[شام]] جي چوڏهن [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]] مان هڪ آهي. اهو اولهه شام ۾ واقع آهي، جنهن جي اتر ۾ [[لاذقيه گورنريٽ]]، اوڀر ۾ [[حمص گورنريٽ|حمص]] ۽ [[حماه گورنريٽ]]، ڏکڻ ۾ [[لبنان]] ۽ اولهه ۾ [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي سمنڊ]] سان حدون آهن. اهو شام جي ڪجهه گورنريٽس مان هڪ آهي جتي علوي فرقي جي اڪثريت آهي. ذريعن موجب هن جو علائقو 1,890 چورس ڪلوميٽر يا 1,892 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ انهن جي گاديءَ جو هنڌ طرطوس شهر آهي.

==تاريخ==
موجوده طرطوس گورنريٽ علوي رياست جو حصو هو، جيڪو 1920 کان 1936 تائين موجود هو. 1972 ۾ بعث انتظاميا مؤثر طريقي سان ان کي لتاڪيا گورنريٽ کان الڳ ڪندي طرطوس گورنريٽ قائم ڪئي هئي.
 
==آثار قديمه جا هنڌ==
* الڪهف قلعو - اسماعيلي قلعو
* حصن سليمان 
* عليڪا قلعو - اسماعيلي قلعو 
* امرت - فونيشين شهر 
* قلعات يحمور - صليبي قلعو
* مارگٽ - صليبي قلعو 
* ارود جو قلعو 
* تل ڪزل - ڪانسي جي دور جي جاءِ (ممڪن طور تي سمور جو قديم شهر)
* ڪارن - فونيشين شهر 
* چسٽل بلينڪ 
* طرطوس جو قلعو 
* برج السابي
==جاگرافي==
Tartus comprises roughly half of Syria's Mediterranean coastline; offshore lie five small [[List of islands of Syria|islands]], the largest of which is [[Arwad]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Arwad, Fortress at Sea |url=https://www.aramcoworld.com/articles/2016/arwad-fortress-at-sea |access-date=3 November 2018 |publisher=Aramco World}}&lt;/ref&gt; Inland the terrain is mountainous, comprising a section of the [[Syrian Coastal Mountain Range]] (Nusayriyah Mountains).&lt;ref name=&quot;Syria-profile&quot;&gt;Federal Research Division, Library of Congress (2005) [http://memory.loc.gov/frd/cs/profiles/Syria.pdf &quot;Country Profile: Syria&quot;] page 5&lt;/ref&gt; The [[Nahr al-Kabir]] river forms the [[Lebanon–Syria border|border]] with Lebanon to the south.&lt;ref&gt;[[United Nations Economic and Social Commission for Western Asia]] ''et al.'', &quot;Nahr el Kabir Basin&quot;, ''Inventory of Shared Water Resources in Western Asia'' '''8''' [https://waterinventory.org/sites/waterinventory.org/files/chapters/Chapter-08-Nahr-el-Kabir-Basin-web.pdf PDF]&lt;/ref&gt;

===Settlements===
[[Tartus]] is the regional capital; other major settlements include [[Al-Hamidiyah]], Al Qadmus, [[Al-Sawda]], Ayn ash Shams, [[Baniyas]], Qusaybah and [[Safita]].

=== Districts ===
{{Tartus Labelled Map|float=right}}

The governorate is divided into five [[Districts of Syria|districts]] ([[manatiq]]). The districts are further divided into 27 sub-districts ([[Nahiya|nawahi]]):{{citation needed|date=March 2020}}

{{col-begin|width=50%}}
{{col-break}}
* '''[[Tartus District]]''' (7 sub-districts)
** [[Tartus|Tartus Subdistrict]]
** [[Arwad|Arwad Subdistrict]]
** [[Al-Hamidiyah|Al-Hamidiyah Subdistrict]]
** [[Khirbet al-Maazah|Khirbet al-Maazah Subdistrict]]
** [[Al-Sawda|Al-Sawda Subdistrict]]
** [[Al-Karimah|Al-Karimah Subdistrict]]
** [[Al-Safsafah|Al-Safsafah Subdistrict]]
* [[Baniyas District]] (7 sub-districts)
** [[Baniyas|Baniyas Subdistrict]]
** [[Al-Rawda, Tartus|Al-Rawda Subdistrict]]
** [[Al-Annazah|Al-Annazah Subdistrict]]
** [[Al-Qadmus|Al-Qadmus Subdistrict]]
** [[Hammam Wasel|Hammam Wasel Subdistrict]]
** [[Al-Tawahin|Al-Tawahin Subdistrict]]
** [[Talin, Syria|Talin Subdistrict]]
{{col-break}}
* [[Duraykish District]] (4 sub-districts)
** [[Duraykish|Duraykish Subdistrict]]
** [[Junaynet Ruslan|Junaynet Ruslan Subdistrict]]
** [[Hamin, Syria|Hamin Subdistrict]]
** [[Dweir Ruslan|Dweir Ruslan Subdistrict]]
* [[Safita District]] (6 sub-districts)
** [[Safita|Safita Subdistrict]]
** [[Mashta al-Helu|Mashta al-Helu Subdistrict]]
** [[Al-Bariqiyah|Al-Bariqiyah Subdistrict]]
** [[Sebei, Syria|Sebei Subdistrict]]
** [[Al-Sisiniyah|Al-Sisiniyah Subdistrict]]
** [[Ras al-Khashufah|Ras al-Khashufah Subdistrict]]
* [[Al-Shaykh Badr District]] (3 sub-districts)
** [[Al-Shaykh Badr|Al-Shaykh Badr Subdistrict]]
** [[Brummanet al-Mashayekh|Brummanet al-Mashayekh Subdistrict]]
** [[Al-Qamsiyah|Al-Qamsiyah Subdistrict]]
{{col-end}}

==آباديات==
==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:Safita overview.jpg|صفيته جو رات جو منظر
File:Kaf Aljaa.jpg|ڪهف الجع جي ويجهو ڪهف جبل
File:Marqab2.jpg|مارگٽ قلعو
File:Al-Kafroun (Arabic الكفرون).jpg|الڪافرون پاڙو
File:Arwad Castle 阿瓦德古堡 - panoramio.jpg|ارواد قلعو
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:طرطوس گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>i5op6hll5kwd6o6qikfx4m5dg3isfkg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389928</id>
      <parentid>389927</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T15:16:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>389928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8295" sha1="nrysanuacav4dgoz2oxvwexi5mq69xx" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=طرطوس گورنريٽ|official_name=Tartous Governorate|native_name={{lang|ar|مُحافظة طرطوس}}|settlement_type=[[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]]|image_skyline=|image_alt=|image_caption=|image_map=Tartus in Syria 2016.svg|map_alt=|map_caption=شام جو نقشو جنهن ۾ طرطوس گورنريٽ نمايان ٿيل آهي|coordinates={{coord|35|36|type:adm1st_region:SY|display=inline,title}}|coor_pinpoint=طرطوس|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Syria}}|parts_type=[[ضلعو|مناطق]] (ضلعا)|parts_style=para|p1=5|established_title=علوي رياست جو حصو|established_date=1920–1936ع|established_title1=لطاڪيه گورنريٽ کان الڳ|established_date1=1972ع|seat_type=گاديءَ جو هنڌ|seat=طرطوس شهر|leader_title=گورنر|leader_name=احمد الشامي&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tartous Governor: Attempts to exploit events for chaos, security measures in place |url=https://sana.sy/en/syria/2286240/|date=2025-12-28|publisher=SANA}}&lt;/ref&gt;|unit_pref=Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=1892|population_footnotes=|population_total=797,000|population_as_of=2011|population_density_km2=auto|blank_name_sec1=مکيه ٻولي|blank_info_sec1=[[عربي ٻولي]]|timezone=[[Arabia Standard Time|AST]]|utc_offset=+3|iso_code=SY-TA|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|footnotes=}}
'''طرطوس گورنريٽ''' (Tartus Governorate؛عربي: مُحافظة طرطوس)،&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2025-11-06|quote=2025-11-07}}&lt;/ref&gt; [[شام]] جي چوڏهن [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]] مان هڪ آهي. اهو اولهه شام ۾ واقع آهي، جنهن جي اتر ۾ [[لاذقيه گورنريٽ]]، اوڀر ۾ [[حمص گورنريٽ|حمص]] ۽ [[حماه گورنريٽ]]، ڏکڻ ۾ [[لبنان]] ۽ اولهه ۾ [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي سمنڊ]] سان حدون آهن. اهو شام جي ڪجهه گورنريٽس مان هڪ آهي جتي علوي فرقي جي اڪثريت آهي. ذريعن موجب هن جو علائقو 1,890 چورس ڪلوميٽر يا 1,892 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ انهن جي گاديءَ جو هنڌ طرطوس شهر آهي.

==تاريخ==
موجوده طرطوس گورنريٽ علوي رياست جو حصو هو، جيڪو 1920 کان 1936 تائين موجود هو. 1972 ۾ بعث انتظاميا مؤثر طريقي سان ان کي لتاڪيا گورنريٽ کان الڳ ڪندي طرطوس گورنريٽ قائم ڪئي هئي.
 
==آثار قديمه جا هنڌ==
* الڪهف قلعو - اسماعيلي قلعو
* حصن سليمان 
* عليڪا قلعو - اسماعيلي قلعو 
* امرت - فونيشين شهر 
* قلعات يحمور - صليبي قلعو
* مارگٽ - صليبي قلعو 
* ارود جو قلعو 
* تل ڪزل - ڪانسي جي دور جي جاءِ (ممڪن طور تي سمور جو قديم شهر)
* ڪارن - فونيشين شهر 
* چسٽل بلينڪ 
* طرطوس جو قلعو 
* برج السابي
==جاگرافي==
طرطوس شام جي رومي ميڊيٽرينين سمنڊ جي ساحلي پٽي جو تقريباً اڌ تي مشتمل آهي. ساحل تي پنج ننڍا ٻيٽ آهن. جن مان سڀ کان وڏو ارود آهي. اندروني علائقو جبل آهي. شام جي ساحلي جبل جي قطار (نصيريا جبل) جو هڪ حصو شامل آهي. نهر الڪبير ندي ڏکڻ ۾ لبنان سان سرحد ٺاهيندي آهي. آباديون: طرطوس علائقائي گاديءَ جو هنڌ آهي. ٻين وڏين آبادين ۾ الحميديه، القدموس، السودا، عين الشمس، بنياس، قسيبه ۽ صفيتا شامل آهن. 

Tartus comprises roughly half of Syria's Mediterranean coastline; offshore lie five small [[List of islands of Syria|islands]], the largest of which is [[Arwad]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Arwad, Fortress at Sea |url=https://www.aramcoworld.com/articles/2016/arwad-fortress-at-sea |access-date=3 November 2018 |publisher=Aramco World}}&lt;/ref&gt; Inland the terrain is mountainous, comprising a section of the [[Syrian Coastal Mountain Range]] (Nusayriyah Mountains).&lt;ref name=&quot;Syria-profile&quot;&gt;Federal Research Division, Library of Congress (2005) [http://memory.loc.gov/frd/cs/profiles/Syria.pdf &quot;Country Profile: Syria&quot;] page 5&lt;/ref&gt; The [[Nahr al-Kabir]] river forms the [[Lebanon–Syria border|border]] with Lebanon to the south.&lt;ref&gt;[[United Nations Economic and Social Commission for Western Asia]] ''et al.'', &quot;Nahr el Kabir Basin&quot;, ''Inventory of Shared Water Resources in Western Asia'' '''8''' [https://waterinventory.org/sites/waterinventory.org/files/chapters/Chapter-08-Nahr-el-Kabir-Basin-web.pdf PDF]&lt;/ref&gt;

===Settlements===
[[Tartus]] is the regional capital; other major settlements include [[Al-Hamidiyah]], Al Qadmus, [[Al-Sawda]], Ayn ash Shams, [[Baniyas]], Qusaybah and [[Safita]].

===ضلعا===
: گورنريٽ پنجن ضلعن (مناطق) ۾ ورهايل آهي. ضلعن کي وڌيڪ 27 ذيلي ضلعن (نواهي) ۾ ورهايو ويو آهي: 
* طرطوس ضلعو (7 ذيلي ضلعا) 
** ناحيه طرطوس
** ناحيه ارواد
** ناحيه الحميديه 
** ناحيه خيربط المازه
** ناحيه السودا 
** ناحيه الڪريمه 
** ناحيه الصفحه  
* بانياس ضلعو (7 ذيلي ضلعا) 
** ناحيه بانياس
** ناحيه الرودا   
** ناحيه الانزاه   
** ناحيه القدس 
** ناحيه حمام واصل 
** ناحيه التوحين 
** ناحيه تلين
* دوريڪش ضلعو (4 ذيلي ضلعا)
** ناحيه دورڪيش
** ناحيه جنينيت رسلان
** ناحيه حمين  
** ناحيه Dweir Ruslan 
* صفيتا ضلعو (6 ذيلي ضلعا)
** ناحيه صفيتا
** ناحيه مشتا الهيلو 
** ناحيه البرقيه  
** ناحيه Sebei 
** ناحيه السيسيه  
** ناحيه راس الخشوفه 
* الشيخ بدر ضلعو (3 ذيلي ضلعا)

The governorate is divided into five [[Districts of Syria|districts]] ([[manatiq]]). The districts are further divided into 27 sub-districts ([[Nahiya|nawahi]]):{{citation needed|date=March 2020}}

{{col-begin|width=50%}}
{{col-break}}
* '''[[Tartus District]]''' (7 sub-districts)
** [[Tartus|Tartus Subdistrict]]
** [[Arwad|Arwad Subdistrict]]
** [[Al-Hamidiyah|Al-Hamidiyah Subdistrict]]
** [[Khirbet al-Maazah|Khirbet al-Maazah Subdistrict]]
** [[Al-Sawda|Al-Sawda Subdistrict]]
** [[Al-Karimah|Al-Karimah Subdistrict]]
** [[Al-Safsafah|Al-Safsafah Subdistrict]]
* [[Baniyas District]] (7 sub-districts)
** [[Baniyas|Baniyas Subdistrict]]
** [[Al-Rawda, Tartus|Al-Rawda Subdistrict]]
** [[Al-Annazah|Al-Annazah Subdistrict]]
** [[Al-Qadmus|Al-Qadmus Subdistrict]]
** [[Hammam Wasel|Hammam Wasel Subdistrict]]
** [[Al-Tawahin|Al-Tawahin Subdistrict]]
** [[Talin, Syria|Talin Subdistrict]]
{{col-break}}
* [[Duraykish District]] (4 sub-districts)
** [[Duraykish|Duraykish Subdistrict]]
** [[Junaynet Ruslan|Junaynet Ruslan Subdistrict]]
** [[Hamin, Syria|Hamin Subdistrict]]
** [[Dweir Ruslan|Dweir Ruslan Subdistrict]]
* [[Safita District]] (6 sub-districts)
** [[Safita|Safita Subdistrict]]
** [[Mashta al-Helu|Mashta al-Helu Subdistrict]]
** [[Al-Bariqiyah|Al-Bariqiyah Subdistrict]]
** [[Sebei, Syria|Sebei Subdistrict]]
** [[Al-Sisiniyah|Al-Sisiniyah Subdistrict]]
** [[Ras al-Khashufah|Ras al-Khashufah Subdistrict]]
* [[Al-Shaykh Badr District]] (3 sub-districts)
** [[Al-Shaykh Badr|Al-Shaykh Badr Subdistrict]]
** [[Brummanet al-Mashayekh|Brummanet al-Mashayekh Subdistrict]]
** [[Al-Qamsiyah|Al-Qamsiyah Subdistrict]]
{{col-end}}

==آباديات==
==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:Safita overview.jpg|صفيته جو رات جو منظر
File:Kaf Aljaa.jpg|ڪهف الجع جي ويجهو ڪهف جبل
File:Marqab2.jpg|مارگٽ قلعو
File:Al-Kafroun (Arabic الكفرون).jpg|الڪافرون پاڙو
File:Arwad Castle 阿瓦德古堡 - panoramio.jpg|ارواد قلعو
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:طرطوس گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>nrysanuacav4dgoz2oxvwexi5mq69xx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389929</id>
      <parentid>389928</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T15:17:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* آباديون */</comment>
      <origin>389929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8353" sha1="ikzyuufohycm3s0uz9ihxjk95j0cjuv" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=طرطوس گورنريٽ|official_name=Tartous Governorate|native_name={{lang|ar|مُحافظة طرطوس}}|settlement_type=[[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]]|image_skyline=|image_alt=|image_caption=|image_map=Tartus in Syria 2016.svg|map_alt=|map_caption=شام جو نقشو جنهن ۾ طرطوس گورنريٽ نمايان ٿيل آهي|coordinates={{coord|35|36|type:adm1st_region:SY|display=inline,title}}|coor_pinpoint=طرطوس|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Syria}}|parts_type=[[ضلعو|مناطق]] (ضلعا)|parts_style=para|p1=5|established_title=علوي رياست جو حصو|established_date=1920–1936ع|established_title1=لطاڪيه گورنريٽ کان الڳ|established_date1=1972ع|seat_type=گاديءَ جو هنڌ|seat=طرطوس شهر|leader_title=گورنر|leader_name=احمد الشامي&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tartous Governor: Attempts to exploit events for chaos, security measures in place |url=https://sana.sy/en/syria/2286240/|date=2025-12-28|publisher=SANA}}&lt;/ref&gt;|unit_pref=Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=1892|population_footnotes=|population_total=797,000|population_as_of=2011|population_density_km2=auto|blank_name_sec1=مکيه ٻولي|blank_info_sec1=[[عربي ٻولي]]|timezone=[[Arabia Standard Time|AST]]|utc_offset=+3|iso_code=SY-TA|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|footnotes=}}
'''طرطوس گورنريٽ''' (Tartus Governorate؛عربي: مُحافظة طرطوس)،&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2025-11-06|quote=2025-11-07}}&lt;/ref&gt; [[شام]] جي چوڏهن [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]] مان هڪ آهي. اهو اولهه شام ۾ واقع آهي، جنهن جي اتر ۾ [[لاذقيه گورنريٽ]]، اوڀر ۾ [[حمص گورنريٽ|حمص]] ۽ [[حماه گورنريٽ]]، ڏکڻ ۾ [[لبنان]] ۽ اولهه ۾ [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي سمنڊ]] سان حدون آهن. اهو شام جي ڪجهه گورنريٽس مان هڪ آهي جتي علوي فرقي جي اڪثريت آهي. ذريعن موجب هن جو علائقو 1,890 چورس ڪلوميٽر يا 1,892 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ انهن جي گاديءَ جو هنڌ طرطوس شهر آهي.

==تاريخ==
موجوده طرطوس گورنريٽ علوي رياست جو حصو هو، جيڪو 1920 کان 1936 تائين موجود هو. 1972 ۾ بعث انتظاميا مؤثر طريقي سان ان کي لتاڪيا گورنريٽ کان الڳ ڪندي طرطوس گورنريٽ قائم ڪئي هئي.
 
==آثار قديمه جا هنڌ==
* الڪهف قلعو - اسماعيلي قلعو
* حصن سليمان 
* عليڪا قلعو - اسماعيلي قلعو 
* امرت - فونيشين شهر 
* قلعات يحمور - صليبي قلعو
* مارگٽ - صليبي قلعو 
* ارود جو قلعو 
* تل ڪزل - ڪانسي جي دور جي جاءِ (ممڪن طور تي سمور جو قديم شهر)
* ڪارن - فونيشين شهر 
* چسٽل بلينڪ 
* طرطوس جو قلعو 
* برج السابي
==جاگرافي==
طرطوس شام جي رومي ميڊيٽرينين سمنڊ جي ساحلي پٽي جو تقريباً اڌ تي مشتمل آهي. ساحل تي پنج ننڍا ٻيٽ آهن. جن مان سڀ کان وڏو ارود آهي. اندروني علائقو جبل آهي. شام جي ساحلي جبل جي قطار (نصيريا جبل) جو هڪ حصو شامل آهي. نهر الڪبير ندي ڏکڻ ۾ لبنان سان سرحد ٺاهيندي آهي. آباديون: طرطوس علائقائي گاديءَ جو هنڌ آهي. ٻين وڏين آبادين ۾ الحميديه، القدموس، السودا، عين الشمس، بنياس، قسيبه ۽ صفيتا شامل آهن. 

Tartus comprises roughly half of Syria's Mediterranean coastline; offshore lie five small [[List of islands of Syria|islands]], the largest of which is [[Arwad]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Arwad, Fortress at Sea |url=https://www.aramcoworld.com/articles/2016/arwad-fortress-at-sea |access-date=3 November 2018 |publisher=Aramco World}}&lt;/ref&gt; Inland the terrain is mountainous, comprising a section of the [[Syrian Coastal Mountain Range]] (Nusayriyah Mountains).&lt;ref name=&quot;Syria-profile&quot;&gt;Federal Research Division, Library of Congress (2005) [http://memory.loc.gov/frd/cs/profiles/Syria.pdf &quot;Country Profile: Syria&quot;] page 5&lt;/ref&gt; The [[Nahr al-Kabir]] river forms the [[Lebanon–Syria border|border]] with Lebanon to the south.&lt;ref&gt;[[United Nations Economic and Social Commission for Western Asia]] ''et al.'', &quot;Nahr el Kabir Basin&quot;, ''Inventory of Shared Water Resources in Western Asia'' '''8''' [https://waterinventory.org/sites/waterinventory.org/files/chapters/Chapter-08-Nahr-el-Kabir-Basin-web.pdf PDF]&lt;/ref&gt;

===آباديون===
طرطوس علائقائي گاديءَ جو هنڌ آهي. ٻين وڏين آبادين ۾ الحميديه، القدموس، السودا، عين الشمس، بنياس، قسيبه ۽ صفيتا شامل آهن.

===ضلعا===
: گورنريٽ پنجن ضلعن (مناطق) ۾ ورهايل آهي. ضلعن کي وڌيڪ 27 ذيلي ضلعن (نواهي) ۾ ورهايو ويو آهي: 
* طرطوس ضلعو (7 ذيلي ضلعا) 
** ناحيه طرطوس
** ناحيه ارواد
** ناحيه الحميديه 
** ناحيه خيربط المازه
** ناحيه السودا 
** ناحيه الڪريمه 
** ناحيه الصفحه  
* بانياس ضلعو (7 ذيلي ضلعا) 
** ناحيه بانياس
** ناحيه الرودا   
** ناحيه الانزاه   
** ناحيه القدس 
** ناحيه حمام واصل 
** ناحيه التوحين 
** ناحيه تلين
* دوريڪش ضلعو (4 ذيلي ضلعا)
** ناحيه دورڪيش
** ناحيه جنينيت رسلان
** ناحيه حمين  
** ناحيه Dweir Ruslan 
* صفيتا ضلعو (6 ذيلي ضلعا)
** ناحيه صفيتا
** ناحيه مشتا الهيلو 
** ناحيه البرقيه  
** ناحيه Sebei 
** ناحيه السيسيه  
** ناحيه راس الخشوفه 
* الشيخ بدر ضلعو (3 ذيلي ضلعا)

The governorate is divided into five [[Districts of Syria|districts]] ([[manatiq]]). The districts are further divided into 27 sub-districts ([[Nahiya|nawahi]]):{{citation needed|date=March 2020}}

{{col-begin|width=50%}}
{{col-break}}
* '''[[Tartus District]]''' (7 sub-districts)
** [[Tartus|Tartus Subdistrict]]
** [[Arwad|Arwad Subdistrict]]
** [[Al-Hamidiyah|Al-Hamidiyah Subdistrict]]
** [[Khirbet al-Maazah|Khirbet al-Maazah Subdistrict]]
** [[Al-Sawda|Al-Sawda Subdistrict]]
** [[Al-Karimah|Al-Karimah Subdistrict]]
** [[Al-Safsafah|Al-Safsafah Subdistrict]]
* [[Baniyas District]] (7 sub-districts)
** [[Baniyas|Baniyas Subdistrict]]
** [[Al-Rawda, Tartus|Al-Rawda Subdistrict]]
** [[Al-Annazah|Al-Annazah Subdistrict]]
** [[Al-Qadmus|Al-Qadmus Subdistrict]]
** [[Hammam Wasel|Hammam Wasel Subdistrict]]
** [[Al-Tawahin|Al-Tawahin Subdistrict]]
** [[Talin, Syria|Talin Subdistrict]]
{{col-break}}
* [[Duraykish District]] (4 sub-districts)
** [[Duraykish|Duraykish Subdistrict]]
** [[Junaynet Ruslan|Junaynet Ruslan Subdistrict]]
** [[Hamin, Syria|Hamin Subdistrict]]
** [[Dweir Ruslan|Dweir Ruslan Subdistrict]]
* [[Safita District]] (6 sub-districts)
** [[Safita|Safita Subdistrict]]
** [[Mashta al-Helu|Mashta al-Helu Subdistrict]]
** [[Al-Bariqiyah|Al-Bariqiyah Subdistrict]]
** [[Sebei, Syria|Sebei Subdistrict]]
** [[Al-Sisiniyah|Al-Sisiniyah Subdistrict]]
** [[Ras al-Khashufah|Ras al-Khashufah Subdistrict]]
* [[Al-Shaykh Badr District]] (3 sub-districts)
** [[Al-Shaykh Badr|Al-Shaykh Badr Subdistrict]]
** [[Brummanet al-Mashayekh|Brummanet al-Mashayekh Subdistrict]]
** [[Al-Qamsiyah|Al-Qamsiyah Subdistrict]]
{{col-end}}

==آباديات==
==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:Safita overview.jpg|صفيته جو رات جو منظر
File:Kaf Aljaa.jpg|ڪهف الجع جي ويجهو ڪهف جبل
File:Marqab2.jpg|مارگٽ قلعو
File:Al-Kafroun (Arabic الكفرون).jpg|الڪافرون پاڙو
File:Arwad Castle 阿瓦德古堡 - panoramio.jpg|ارواد قلعو
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:طرطوس گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>ikzyuufohycm3s0uz9ihxjk95j0cjuv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389930</id>
      <parentid>389929</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T15:21:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>389930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7730" sha1="cr5cc0gyurojiag9od384k589rhd8rf" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=طرطوس گورنريٽ|official_name=Tartous Governorate|native_name={{lang|ar|مُحافظة طرطوس}}|settlement_type=[[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]]|image_skyline=|image_alt=|image_caption=|image_map=Tartus in Syria 2016.svg|map_alt=|map_caption=شام جو نقشو جنهن ۾ طرطوس گورنريٽ نمايان ٿيل آهي|coordinates={{coord|35|36|type:adm1st_region:SY|display=inline,title}}|coor_pinpoint=طرطوس|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Syria}}|parts_type=[[ضلعو|مناطق]] (ضلعا)|parts_style=para|p1=5|established_title=علوي رياست جو حصو|established_date=1920–1936ع|established_title1=لطاڪيه گورنريٽ کان الڳ|established_date1=1972ع|seat_type=گاديءَ جو هنڌ|seat=طرطوس شهر|leader_title=گورنر|leader_name=احمد الشامي&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tartous Governor: Attempts to exploit events for chaos, security measures in place |url=https://sana.sy/en/syria/2286240/|date=2025-12-28|publisher=SANA}}&lt;/ref&gt;|unit_pref=Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=1892|population_footnotes=|population_total=797,000|population_as_of=2011|population_density_km2=auto|blank_name_sec1=مکيه ٻولي|blank_info_sec1=[[عربي ٻولي]]|timezone=[[Arabia Standard Time|AST]]|utc_offset=+3|iso_code=SY-TA|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|footnotes=}}
'''طرطوس گورنريٽ''' (Tartus Governorate؛عربي: مُحافظة طرطوس)،&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2025-11-06|quote=2025-11-07}}&lt;/ref&gt; [[شام]] جي چوڏهن [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]] مان هڪ آهي. اهو اولهه شام ۾ واقع آهي، جنهن جي اتر ۾ [[لاذقيه گورنريٽ]]، اوڀر ۾ [[حمص گورنريٽ|حمص]] ۽ [[حماه گورنريٽ]]، ڏکڻ ۾ [[لبنان]] ۽ اولهه ۾ [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي سمنڊ]] سان حدون آهن. اهو شام جي ڪجهه گورنريٽس مان هڪ آهي جتي علوي فرقي جي اڪثريت آهي. ذريعن موجب هن جو علائقو 1,890 چورس ڪلوميٽر يا 1,892 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ انهن جي گاديءَ جو هنڌ طرطوس شهر آهي.

==تاريخ==
موجوده طرطوس گورنريٽ علوي رياست جو حصو هو، جيڪو 1920 کان 1936 تائين موجود هو. 1972 ۾ بعث انتظاميا مؤثر طريقي سان ان کي لتاڪيا گورنريٽ کان الڳ ڪندي طرطوس گورنريٽ قائم ڪئي هئي.
 
==آثار قديمه جا هنڌ==
* الڪهف قلعو - اسماعيلي قلعو
* حصن سليمان 
* عليڪا قلعو - اسماعيلي قلعو 
* امرت - فونيشين شهر 
* قلعات يحمور - صليبي قلعو
* مارگٽ - صليبي قلعو 
* ارود جو قلعو 
* تل ڪزل - ڪانسي جي دور جي جاءِ (ممڪن طور تي سمور جو قديم شهر)
* ڪارن - فونيشين شهر 
* چسٽل بلينڪ 
* طرطوس جو قلعو 
* برج السابي
==جاگرافي==
طرطوس شام جي رومي ميڊيٽرينين سمنڊ جي ساحلي پٽي جو تقريباً اڌ تي مشتمل آهي. ساحل تي پنج ننڍا ٻيٽ آهن جن مان سڀ کان وڏو ارود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Arwad, Fortress at Sea |url=https://www.aramcoworld.com/articles/2016/arwad-fortress-at-sea |access-date=3 November 2018 |publisher=Aramco World}}&lt;/ref&gt; اندروني علائقو جبل آهي. شام جي ساحلي جبل جي قطار (نصيريا جبل) جو هڪ حصو شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Syria-profile&quot;&gt;Federal Research Division, Library of Congress (2005) [http://memory.loc.gov/frd/cs/profiles/Syria.pdf &quot;Country Profile: Syria&quot;] page 5&lt;/ref&gt; نهر الڪبير ندي ڏکڻ ۾ لبنان سان سرحد ٺاهيندي آهي.&lt;ref&gt;[[United Nations Economic and Social Commission for Western Asia]] ''et al.'', &quot;Nahr el Kabir Basin&quot;, ''Inventory of Shared Water Resources in Western Asia'' '''8''' [https://waterinventory.org/sites/waterinventory.org/files/chapters/Chapter-08-Nahr-el-Kabir-Basin-web.pdf PDF]&lt;/ref&gt;
===آباديون===
طرطوس علائقائي گاديءَ جو هنڌ آهي. ٻين وڏين آبادين ۾ الحميديه، القدموس، السودا، عين الشمس، بنياس، قسيبه ۽ صفيتا شامل آهن.
===ضلعا===
: گورنريٽ پنجن ضلعن (مناطق) ۾ ورهايل آهي. ضلعن کي وڌيڪ 27 ذيلي ضلعن (نواهي) ۾ ورهايو ويو آهي: 
* طرطوس ضلعو (7 ذيلي ضلعا) 
** ناحيه طرطوس
** ناحيه ارواد
** ناحيه الحميديه 
** ناحيه خيربط المازه
** ناحيه السودا 
** ناحيه الڪريمه 
** ناحيه الصفحه  
* بانياس ضلعو (7 ذيلي ضلعا) 
** ناحيه بانياس
** ناحيه الرودا   
** ناحيه الانزاه   
** ناحيه القدس 
** ناحيه حمام واصل 
** ناحيه التوحين 
** ناحيه تلين
* دوريڪش ضلعو (4 ذيلي ضلعا)
** ناحيه دورڪيش
** ناحيه جنينيت رسلان
** ناحيه حمين  
** ناحيه Dweir Ruslan 
* صفيتا ضلعو (6 ذيلي ضلعا)
** ناحيه صفيتا
** ناحيه مشتا الهيلو 
** ناحيه البرقيه  
** ناحيه Sebei 
** ناحيه السيسيه  
** ناحيه راس الخشوفه 
* الشيخ بدر ضلعو (3 ذيلي ضلعا)

The governorate is divided into five [[Districts of Syria|districts]] ([[manatiq]]). The districts are further divided into 27 sub-districts ([[Nahiya|nawahi]]):{{citation needed|date=March 2020}}

{{col-begin|width=50%}}
{{col-break}}
* '''[[Tartus District]]''' (7 sub-districts)
** [[Tartus|Tartus Subdistrict]]
** [[Arwad|Arwad Subdistrict]]
** [[Al-Hamidiyah|Al-Hamidiyah Subdistrict]]
** [[Khirbet al-Maazah|Khirbet al-Maazah Subdistrict]]
** [[Al-Sawda|Al-Sawda Subdistrict]]
** [[Al-Karimah|Al-Karimah Subdistrict]]
** [[Al-Safsafah|Al-Safsafah Subdistrict]]
* [[Baniyas District]] (7 sub-districts)
** [[Baniyas|Baniyas Subdistrict]]
** [[Al-Rawda, Tartus|Al-Rawda Subdistrict]]
** [[Al-Annazah|Al-Annazah Subdistrict]]
** [[Al-Qadmus|Al-Qadmus Subdistrict]]
** [[Hammam Wasel|Hammam Wasel Subdistrict]]
** [[Al-Tawahin|Al-Tawahin Subdistrict]]
** [[Talin, Syria|Talin Subdistrict]]
{{col-break}}
* [[Duraykish District]] (4 sub-districts)
** [[Duraykish|Duraykish Subdistrict]]
** [[Junaynet Ruslan|Junaynet Ruslan Subdistrict]]
** [[Hamin, Syria|Hamin Subdistrict]]
** [[Dweir Ruslan|Dweir Ruslan Subdistrict]]
* [[Safita District]] (6 sub-districts)
** [[Safita|Safita Subdistrict]]
** [[Mashta al-Helu|Mashta al-Helu Subdistrict]]
** [[Al-Bariqiyah|Al-Bariqiyah Subdistrict]]
** [[Sebei, Syria|Sebei Subdistrict]]
** [[Al-Sisiniyah|Al-Sisiniyah Subdistrict]]
** [[Ras al-Khashufah|Ras al-Khashufah Subdistrict]]
* [[Al-Shaykh Badr District]] (3 sub-districts)
** [[Al-Shaykh Badr|Al-Shaykh Badr Subdistrict]]
** [[Brummanet al-Mashayekh|Brummanet al-Mashayekh Subdistrict]]
** [[Al-Qamsiyah|Al-Qamsiyah Subdistrict]]
{{col-end}}

==آباديات==
==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:Safita overview.jpg|صفيته جو رات جو منظر
File:Kaf Aljaa.jpg|ڪهف الجع جي ويجهو ڪهف جبل
File:Marqab2.jpg|مارگٽ قلعو
File:Al-Kafroun (Arabic الكفرون).jpg|الڪافرون پاڙو
File:Arwad Castle 阿瓦德古堡 - panoramio.jpg|ارواد قلعو
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:طرطوس گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>cr5cc0gyurojiag9od384k589rhd8rf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389938</id>
      <parentid>389930</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T16:41:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ضلعا */</comment>
      <origin>389938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6202" sha1="7mslryzuy09r6ptyezdvlbwxu671hyq" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=طرطوس گورنريٽ|official_name=Tartous Governorate|native_name={{lang|ar|مُحافظة طرطوس}}|settlement_type=[[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]]|image_skyline=|image_alt=|image_caption=|image_map=Tartus in Syria 2016.svg|map_alt=|map_caption=شام جو نقشو جنهن ۾ طرطوس گورنريٽ نمايان ٿيل آهي|coordinates={{coord|35|36|type:adm1st_region:SY|display=inline,title}}|coor_pinpoint=طرطوس|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Syria}}|parts_type=[[ضلعو|مناطق]] (ضلعا)|parts_style=para|p1=5|established_title=علوي رياست جو حصو|established_date=1920–1936ع|established_title1=لطاڪيه گورنريٽ کان الڳ|established_date1=1972ع|seat_type=گاديءَ جو هنڌ|seat=طرطوس شهر|leader_title=گورنر|leader_name=احمد الشامي&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tartous Governor: Attempts to exploit events for chaos, security measures in place |url=https://sana.sy/en/syria/2286240/|date=2025-12-28|publisher=SANA}}&lt;/ref&gt;|unit_pref=Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=1892|population_footnotes=|population_total=797,000|population_as_of=2011|population_density_km2=auto|blank_name_sec1=مکيه ٻولي|blank_info_sec1=[[عربي ٻولي]]|timezone=[[Arabia Standard Time|AST]]|utc_offset=+3|iso_code=SY-TA|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|footnotes=}}
'''طرطوس گورنريٽ''' (Tartus Governorate؛عربي: مُحافظة طرطوس)،&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2025-11-06|quote=2025-11-07}}&lt;/ref&gt; [[شام]] جي چوڏهن [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]] مان هڪ آهي. اهو اولهه شام ۾ واقع آهي، جنهن جي اتر ۾ [[لاذقيه گورنريٽ]]، اوڀر ۾ [[حمص گورنريٽ|حمص]] ۽ [[حماه گورنريٽ]]، ڏکڻ ۾ [[لبنان]] ۽ اولهه ۾ [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي سمنڊ]] سان حدون آهن. اهو شام جي ڪجهه گورنريٽس مان هڪ آهي جتي علوي فرقي جي اڪثريت آهي. ذريعن موجب هن جو علائقو 1,890 چورس ڪلوميٽر يا 1,892 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ انهن جي گاديءَ جو هنڌ طرطوس شهر آهي.

==تاريخ==
موجوده طرطوس گورنريٽ علوي رياست جو حصو هو، جيڪو 1920 کان 1936 تائين موجود هو. 1972 ۾ بعث انتظاميا مؤثر طريقي سان ان کي لتاڪيا گورنريٽ کان الڳ ڪندي طرطوس گورنريٽ قائم ڪئي هئي.
 
==آثار قديمه جا هنڌ==
* الڪهف قلعو - اسماعيلي قلعو
* حصن سليمان 
* عليڪا قلعو - اسماعيلي قلعو 
* امرت - فونيشين شهر 
* قلعات يحمور - صليبي قلعو
* مارگٽ - صليبي قلعو 
* ارود جو قلعو 
* تل ڪزل - ڪانسي جي دور جي جاءِ (ممڪن طور تي سمور جو قديم شهر)
* ڪارن - فونيشين شهر 
* چسٽل بلينڪ 
* طرطوس جو قلعو 
* برج السابي
==جاگرافي==
طرطوس شام جي رومي ميڊيٽرينين سمنڊ جي ساحلي پٽي جو تقريباً اڌ تي مشتمل آهي. ساحل تي پنج ننڍا ٻيٽ آهن جن مان سڀ کان وڏو ارود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Arwad, Fortress at Sea |url=https://www.aramcoworld.com/articles/2016/arwad-fortress-at-sea |access-date=3 November 2018 |publisher=Aramco World}}&lt;/ref&gt; اندروني علائقو جبل آهي. شام جي ساحلي جبل جي قطار (نصيريا جبل) جو هڪ حصو شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Syria-profile&quot;&gt;Federal Research Division, Library of Congress (2005) [http://memory.loc.gov/frd/cs/profiles/Syria.pdf &quot;Country Profile: Syria&quot;] page 5&lt;/ref&gt; نهر الڪبير ندي ڏکڻ ۾ لبنان سان سرحد ٺاهيندي آهي.&lt;ref&gt;[[United Nations Economic and Social Commission for Western Asia]] ''et al.'', &quot;Nahr el Kabir Basin&quot;, ''Inventory of Shared Water Resources in Western Asia'' '''8''' [https://waterinventory.org/sites/waterinventory.org/files/chapters/Chapter-08-Nahr-el-Kabir-Basin-web.pdf PDF]&lt;/ref&gt;
===آباديون===
طرطوس علائقائي گاديءَ جو هنڌ آهي. ٻين وڏين آبادين ۾ الحميديه، القدموس، السودا، عين الشمس، بنياس، قسيبه ۽ صفيتا شامل آهن.
===ضلعا===
: گورنريٽ پنجن ضلعن (مناطق) ۾ ورهايل آهي. ضلعن کي وڌيڪ 27 ذيلي ضلعن (نواهي) ۾ ورهايو ويو آهي: 
* طرطوس ضلعو (7 ذيلي ضلعا) 
** ناحيه طرطوس
** ناحيه ارواد
** ناحيه الحميديه 
** ناحيه خيربط المازه
** ناحيه السودا 
** ناحيه الڪريمه 
** ناحيه الصفحه  
* بانياس ضلعو (7 ذيلي ضلعا) 
** ناحيه بانياس
** ناحيه الرودا   
** ناحيه الانزاه   
** ناحيه القدس 
** ناحيه حمام واصل 
** ناحيه التوحين 
** ناحيه تلين
* دوريڪش ضلعو (4 ذيلي ضلعا)
** ناحيه دورڪيش
** ناحيه جنينيت رسلان
** ناحيه حمين  
** ناحيه دروير رسلان 
* صفيتا ضلعو (6 ذيلي ضلعا)
** ناحيه صفيتا
** ناحيه مشتا الهيلو 
** ناحيه البرقيه  
** ناحيه سيبي 
** ناحيه السيسيه  
** ناحيه راس الخشوفه 
* الشيخ بدر ضلعو (3 ذيلي ضلعا)
** ناحيه الشيخ بدر
** ناحيه برمنيت المشائخ
** ناحيه القمسيه

==آباديات==
==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:Safita overview.jpg|صفيته جو رات جو منظر
File:Kaf Aljaa.jpg|ڪهف الجع جي ويجهو ڪهف جبل
File:Marqab2.jpg|مارگٽ قلعو
File:Al-Kafroun (Arabic الكفرون).jpg|الڪافرون پاڙو
File:Arwad Castle 阿瓦德古堡 - panoramio.jpg|ارواد قلعو
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:طرطوس گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>7mslryzuy09r6ptyezdvlbwxu671hyq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389939</id>
      <parentid>389938</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T16:42:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* آباديون */</comment>
      <origin>389939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6203" sha1="fzb1fsz3zo2s5p8p9d171t3lwnag3ru" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=طرطوس گورنريٽ|official_name=Tartous Governorate|native_name={{lang|ar|مُحافظة طرطوس}}|settlement_type=[[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]]|image_skyline=|image_alt=|image_caption=|image_map=Tartus in Syria 2016.svg|map_alt=|map_caption=شام جو نقشو جنهن ۾ طرطوس گورنريٽ نمايان ٿيل آهي|coordinates={{coord|35|36|type:adm1st_region:SY|display=inline,title}}|coor_pinpoint=طرطوس|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Syria}}|parts_type=[[ضلعو|مناطق]] (ضلعا)|parts_style=para|p1=5|established_title=علوي رياست جو حصو|established_date=1920–1936ع|established_title1=لطاڪيه گورنريٽ کان الڳ|established_date1=1972ع|seat_type=گاديءَ جو هنڌ|seat=طرطوس شهر|leader_title=گورنر|leader_name=احمد الشامي&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tartous Governor: Attempts to exploit events for chaos, security measures in place |url=https://sana.sy/en/syria/2286240/|date=2025-12-28|publisher=SANA}}&lt;/ref&gt;|unit_pref=Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=1892|population_footnotes=|population_total=797,000|population_as_of=2011|population_density_km2=auto|blank_name_sec1=مکيه ٻولي|blank_info_sec1=[[عربي ٻولي]]|timezone=[[Arabia Standard Time|AST]]|utc_offset=+3|iso_code=SY-TA|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|footnotes=}}
'''طرطوس گورنريٽ''' (Tartus Governorate؛عربي: مُحافظة طرطوس)،&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2025-11-06|quote=2025-11-07}}&lt;/ref&gt; [[شام]] جي چوڏهن [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]] مان هڪ آهي. اهو اولهه شام ۾ واقع آهي، جنهن جي اتر ۾ [[لاذقيه گورنريٽ]]، اوڀر ۾ [[حمص گورنريٽ|حمص]] ۽ [[حماه گورنريٽ]]، ڏکڻ ۾ [[لبنان]] ۽ اولهه ۾ [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي سمنڊ]] سان حدون آهن. اهو شام جي ڪجهه گورنريٽس مان هڪ آهي جتي علوي فرقي جي اڪثريت آهي. ذريعن موجب هن جو علائقو 1,890 چورس ڪلوميٽر يا 1,892 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ انهن جي گاديءَ جو هنڌ طرطوس شهر آهي.

==تاريخ==
موجوده طرطوس گورنريٽ علوي رياست جو حصو هو، جيڪو 1920 کان 1936 تائين موجود هو. 1972 ۾ بعث انتظاميا مؤثر طريقي سان ان کي لتاڪيا گورنريٽ کان الڳ ڪندي طرطوس گورنريٽ قائم ڪئي هئي.
 
==آثار قديمه جا هنڌ==
* الڪهف قلعو - اسماعيلي قلعو
* حصن سليمان 
* عليڪا قلعو - اسماعيلي قلعو 
* امرت - فونيشين شهر 
* قلعات يحمور - صليبي قلعو
* مارگٽ - صليبي قلعو 
* ارود جو قلعو 
* تل ڪزل - ڪانسي جي دور جي جاءِ (ممڪن طور تي سمور جو قديم شهر)
* ڪارن - فونيشين شهر 
* چسٽل بلينڪ 
* طرطوس جو قلعو 
* برج السابي
==جاگرافي==
طرطوس شام جي رومي ميڊيٽرينين سمنڊ جي ساحلي پٽي جو تقريباً اڌ تي مشتمل آهي. ساحل تي پنج ننڍا ٻيٽ آهن جن مان سڀ کان وڏو ارود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Arwad, Fortress at Sea |url=https://www.aramcoworld.com/articles/2016/arwad-fortress-at-sea |access-date=3 November 2018 |publisher=Aramco World}}&lt;/ref&gt; اندروني علائقو جبل آهي. شام جي ساحلي جبل جي قطار (نصيريا جبل) جو هڪ حصو شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Syria-profile&quot;&gt;Federal Research Division, Library of Congress (2005) [http://memory.loc.gov/frd/cs/profiles/Syria.pdf &quot;Country Profile: Syria&quot;] page 5&lt;/ref&gt; نهر الڪبير ندي ڏکڻ ۾ لبنان سان سرحد ٺاهيندي آهي.&lt;ref&gt;[[United Nations Economic and Social Commission for Western Asia]] ''et al.'', &quot;Nahr el Kabir Basin&quot;, ''Inventory of Shared Water Resources in Western Asia'' '''8''' [https://waterinventory.org/sites/waterinventory.org/files/chapters/Chapter-08-Nahr-el-Kabir-Basin-web.pdf PDF]&lt;/ref&gt;
===آباديون===
طرطوس علائقائي گاديءَ جو هنڌ آهي. ٻين وڏي آبادين ۾ الحميديه، القدموس، السودا، عين الشمس، بانياس، قسيبه ۽ صفيتا شامل آهن.

===ضلعا===
: گورنريٽ پنجن ضلعن (مناطق) ۾ ورهايل آهي. ضلعن کي وڌيڪ 27 ذيلي ضلعن (نواهي) ۾ ورهايو ويو آهي: 
* طرطوس ضلعو (7 ذيلي ضلعا) 
** ناحيه طرطوس
** ناحيه ارواد
** ناحيه الحميديه 
** ناحيه خيربط المازه
** ناحيه السودا 
** ناحيه الڪريمه 
** ناحيه الصفحه  
* بانياس ضلعو (7 ذيلي ضلعا) 
** ناحيه بانياس
** ناحيه الرودا   
** ناحيه الانزاه   
** ناحيه القدس 
** ناحيه حمام واصل 
** ناحيه التوحين 
** ناحيه تلين
* دوريڪش ضلعو (4 ذيلي ضلعا)
** ناحيه دورڪيش
** ناحيه جنينيت رسلان
** ناحيه حمين  
** ناحيه دروير رسلان 
* صفيتا ضلعو (6 ذيلي ضلعا)
** ناحيه صفيتا
** ناحيه مشتا الهيلو 
** ناحيه البرقيه  
** ناحيه سيبي 
** ناحيه السيسيه  
** ناحيه راس الخشوفه 
* الشيخ بدر ضلعو (3 ذيلي ضلعا)
** ناحيه الشيخ بدر
** ناحيه برمنيت المشائخ
** ناحيه القمسيه

==آباديات==
==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:Safita overview.jpg|صفيته جو رات جو منظر
File:Kaf Aljaa.jpg|ڪهف الجع جي ويجهو ڪهف جبل
File:Marqab2.jpg|مارگٽ قلعو
File:Al-Kafroun (Arabic الكفرون).jpg|الڪافرون پاڙو
File:Arwad Castle 阿瓦德古堡 - panoramio.jpg|ارواد قلعو
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:طرطوس گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>fzb1fsz3zo2s5p8p9d171t3lwnag3ru</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389940</id>
      <parentid>389939</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T16:44:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>389940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8062" sha1="0haxftxsvy7y4pdkaboeob02dmghwml" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=طرطوس گورنريٽ|official_name=Tartous Governorate|native_name={{lang|ar|مُحافظة طرطوس}}|settlement_type=[[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]]|image_skyline=|image_alt=|image_caption=|image_map=Tartus in Syria 2016.svg|map_alt=|map_caption=شام جو نقشو جنهن ۾ طرطوس گورنريٽ نمايان ٿيل آهي|coordinates={{coord|35|36|type:adm1st_region:SY|display=inline,title}}|coor_pinpoint=طرطوس|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Syria}}|parts_type=[[ضلعو|مناطق]] (ضلعا)|parts_style=para|p1=5|established_title=علوي رياست جو حصو|established_date=1920–1936ع|established_title1=لطاڪيه گورنريٽ کان الڳ|established_date1=1972ع|seat_type=گاديءَ جو هنڌ|seat=طرطوس شهر|leader_title=گورنر|leader_name=احمد الشامي&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tartous Governor: Attempts to exploit events for chaos, security measures in place |url=https://sana.sy/en/syria/2286240/|date=2025-12-28|publisher=SANA}}&lt;/ref&gt;|unit_pref=Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=1892|population_footnotes=|population_total=797,000|population_as_of=2011|population_density_km2=auto|blank_name_sec1=مکيه ٻولي|blank_info_sec1=[[عربي ٻولي]]|timezone=[[Arabia Standard Time|AST]]|utc_offset=+3|iso_code=SY-TA|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|footnotes=}}
'''طرطوس گورنريٽ''' (Tartus Governorate؛عربي: مُحافظة طرطوس)،&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2025-11-06|quote=2025-11-07}}&lt;/ref&gt; [[شام]] جي چوڏهن [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]] مان هڪ آهي. اهو اولهه شام ۾ واقع آهي، جنهن جي اتر ۾ [[لاذقيه گورنريٽ]]، اوڀر ۾ [[حمص گورنريٽ|حمص]] ۽ [[حماه گورنريٽ]]، ڏکڻ ۾ [[لبنان]] ۽ اولهه ۾ [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي سمنڊ]] سان حدون آهن. اهو شام جي ڪجهه گورنريٽس مان هڪ آهي جتي علوي فرقي جي اڪثريت آهي. ذريعن موجب هن جو علائقو 1,890 چورس ڪلوميٽر يا 1,892 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ انهن جي گاديءَ جو هنڌ طرطوس شهر آهي.

==تاريخ==
موجوده طرطوس گورنريٽ علوي رياست جو حصو هو، جيڪو 1920 کان 1936 تائين موجود هو. 1972 ۾ بعث انتظاميا مؤثر طريقي سان ان کي لتاڪيا گورنريٽ کان الڳ ڪندي طرطوس گورنريٽ قائم ڪئي هئي.
 
==آثار قديمه جا هنڌ==
* الڪهف قلعو - اسماعيلي قلعو
* حصن سليمان 
* عليڪا قلعو - اسماعيلي قلعو 
* امرت - فونيشين شهر 
* قلعات يحمور - صليبي قلعو
* مارگٽ - صليبي قلعو 
* ارود جو قلعو 
* تل ڪزل - ڪانسي جي دور جي جاءِ (ممڪن طور تي سمور جو قديم شهر)
* ڪارن - فونيشين شهر 
* چسٽل بلينڪ 
* طرطوس جو قلعو 
* برج السابي
==جاگرافي==
طرطوس شام جي رومي ميڊيٽرينين سمنڊ جي ساحلي پٽي جو تقريباً اڌ تي مشتمل آهي. ساحل تي پنج ننڍا ٻيٽ آهن جن مان سڀ کان وڏو ارود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Arwad, Fortress at Sea |url=https://www.aramcoworld.com/articles/2016/arwad-fortress-at-sea |access-date=3 November 2018 |publisher=Aramco World}}&lt;/ref&gt; اندروني علائقو جبل آهي. شام جي ساحلي جبل جي قطار (نصيريا جبل) جو هڪ حصو شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Syria-profile&quot;&gt;Federal Research Division, Library of Congress (2005) [http://memory.loc.gov/frd/cs/profiles/Syria.pdf &quot;Country Profile: Syria&quot;] page 5&lt;/ref&gt; نهر الڪبير ندي ڏکڻ ۾ لبنان سان سرحد ٺاهيندي آهي.&lt;ref&gt;[[United Nations Economic and Social Commission for Western Asia]] ''et al.'', &quot;Nahr el Kabir Basin&quot;, ''Inventory of Shared Water Resources in Western Asia'' '''8''' [https://waterinventory.org/sites/waterinventory.org/files/chapters/Chapter-08-Nahr-el-Kabir-Basin-web.pdf PDF]&lt;/ref&gt;
===آباديون===
طرطوس علائقائي گاديءَ جو هنڌ آهي. ٻين وڏي آبادين ۾ الحميديه، القدموس، السودا، عين الشمس، بانياس، قسيبه ۽ صفيتا شامل آهن.

===ضلعا===
: گورنريٽ پنجن ضلعن (مناطق) ۾ ورهايل آهي. ضلعن کي وڌيڪ 27 ذيلي ضلعن (نواهي) ۾ ورهايو ويو آهي: 
* طرطوس ضلعو (7 ذيلي ضلعا) 
** ناحيه طرطوس
** ناحيه ارواد
** ناحيه الحميديه 
** ناحيه خيربط المازه
** ناحيه السودا 
** ناحيه الڪريمه 
** ناحيه الصفحه  
* بانياس ضلعو (7 ذيلي ضلعا) 
** ناحيه بانياس
** ناحيه الرودا   
** ناحيه الانزاه   
** ناحيه القدس 
** ناحيه حمام واصل 
** ناحيه التوحين 
** ناحيه تلين
* دوريڪش ضلعو (4 ذيلي ضلعا)
** ناحيه دورڪيش
** ناحيه جنينيت رسلان
** ناحيه حمين  
** ناحيه دروير رسلان 
* صفيتا ضلعو (6 ذيلي ضلعا)
** ناحيه صفيتا
** ناحيه مشتا الهيلو 
** ناحيه البرقيه  
** ناحيه سيبي 
** ناحيه السيسيه  
** ناحيه راس الخشوفه 
* الشيخ بدر ضلعو (3 ذيلي ضلعا)
** ناحيه الشيخ بدر
** ناحيه برمنيت المشائخ
** ناحيه القمسيه

==آباديات==
As per the 2004 Syrian census the population was 701,400.&lt;ref name=&quot;Statoids&quot;/&gt; A 2011 [[UNOCHA]] estimate put the population at 797,000, an estimate preceding the [[Syrian Civil War]] which caused a large population decline and socioeconomic devastation.&lt;ref&gt;{{citation |url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Syria%20governorate%20profiles%206%20August%202014.pdf|publisher= UNOCHA |title= Syrian Arab Republic – Governorates profile|date=June 2014|access-date= 20 March 2020}}&lt;/ref&gt;

{{Bar box
| title=Religious composition of Tartus Governorate (2011)
| titlebar=#ddd
| float=right
| bars=
{{Bar percent|[[Alawites]]|Red|69}}
{{Bar percent|[[Sunni]]s|Green|18}}
{{Bar percent|[[Ismaili]]s|Orange|7}}
{{Bar percent|[[Christianity in Syria|Christians]]|Blue|6}}
}}

The estimated population of 797,000 represented roughly 4% of Syria's population at the time. The population was almost entirely ethnic [[Arabs]]; these were [[Alawite]]s at 69%, 18% [[Sunni Muslim]]s, 7% [[Ismaili Muslim]]s, and 6% were [[Christianity in Syria|Christians]] (mostly [[Greek Orthodox Patriarchate of Antioch|Greek Orthodox]]).&lt;ref&gt;{{citation |url=https://www.kfcris.com/pdf/5e43a7813784133606d70cc8b52d433b5909a9623e8c2.pdf|publisher= King Faisal Center for Research and Islamic Studies |title= &quot;Useful Syria&quot; and Demographic Changes in Syria|author=Hussain Ibrahim Qutrib|date=2016|access-date= 20 March 2020}}&lt;/ref&gt; There was a small [[Cretan Muslims|Cretan Greek]] community concentrated in [[Al-Hamidiyah]], the descendants of refugees who fled the [[Greco-Turkish War (1897)|Greco-Turkish War]] of 1897.&lt;ref name=&quot;gsels&quot;&gt;[http://webs.uvigo.es/ssl/actas2002/05/08.%20Roula%20Tsokalidou.pdf Greek-Speaking Enclaves of Lebanon and Syria] by Roula Tsokalidou. Proceedings ''II Simposio Internacional Bilingüismo''. Retrieved 4 December 2006&lt;/ref&gt;

==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:Safita overview.jpg|صفيته جو رات جو منظر
File:Kaf Aljaa.jpg|ڪهف الجع جي ويجهو ڪهف جبل
File:Marqab2.jpg|مارگٽ قلعو
File:Al-Kafroun (Arabic الكفرون).jpg|الڪافرون پاڙو
File:Arwad Castle 阿瓦德古堡 - panoramio.jpg|ارواد قلعو
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:طرطوس گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>0haxftxsvy7y4pdkaboeob02dmghwml</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389941</id>
      <parentid>389940</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T17:17:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>389941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8662" sha1="qalxlb2y2rz8d8yqh7mn3evb7k9n7z6" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=طرطوس گورنريٽ|official_name=Tartous Governorate|native_name={{lang|ar|مُحافظة طرطوس}}|settlement_type=[[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]]|image_skyline=|image_alt=|image_caption=|image_map=Tartus in Syria 2016.svg|map_alt=|map_caption=شام جو نقشو جنهن ۾ طرطوس گورنريٽ نمايان ٿيل آهي|coordinates={{coord|35|36|type:adm1st_region:SY|display=inline,title}}|coor_pinpoint=طرطوس|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Syria}}|parts_type=[[ضلعو|مناطق]] (ضلعا)|parts_style=para|p1=5|established_title=علوي رياست جو حصو|established_date=1920–1936ع|established_title1=لطاڪيه گورنريٽ کان الڳ|established_date1=1972ع|seat_type=گاديءَ جو هنڌ|seat=طرطوس شهر|leader_title=گورنر|leader_name=احمد الشامي&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tartous Governor: Attempts to exploit events for chaos, security measures in place |url=https://sana.sy/en/syria/2286240/|date=2025-12-28|publisher=SANA}}&lt;/ref&gt;|unit_pref=Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=1892|population_footnotes=|population_total=797,000|population_as_of=2011|population_density_km2=auto|blank_name_sec1=مکيه ٻولي|blank_info_sec1=[[عربي ٻولي]]|timezone=[[Arabia Standard Time|AST]]|utc_offset=+3|iso_code=SY-TA|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|footnotes=}}
'''طرطوس گورنريٽ''' (Tartus Governorate؛عربي: مُحافظة طرطوس)،&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2025-11-06|quote=2025-11-07}}&lt;/ref&gt; [[شام]] جي چوڏهن [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]] مان هڪ آهي. اهو اولهه شام ۾ واقع آهي، جنهن جي اتر ۾ [[لاذقيه گورنريٽ]]، اوڀر ۾ [[حمص گورنريٽ|حمص]] ۽ [[حماه گورنريٽ]]، ڏکڻ ۾ [[لبنان]] ۽ اولهه ۾ [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي سمنڊ]] سان حدون آهن. اهو شام جي ڪجهه گورنريٽس مان هڪ آهي جتي علوي فرقي جي اڪثريت آهي. ذريعن موجب هن جو علائقو 1,890 چورس ڪلوميٽر يا 1,892 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ انهن جي گاديءَ جو هنڌ طرطوس شهر آهي.

==تاريخ==
موجوده طرطوس گورنريٽ علوي رياست جو حصو هو، جيڪو 1920 کان 1936 تائين موجود هو. 1972 ۾ بعث انتظاميا مؤثر طريقي سان ان کي لتاڪيا گورنريٽ کان الڳ ڪندي طرطوس گورنريٽ قائم ڪئي هئي.
 
==آثار قديمه جا هنڌ==
* الڪهف قلعو - اسماعيلي قلعو
* حصن سليمان 
* عليڪا قلعو - اسماعيلي قلعو 
* امرت - فونيشين شهر 
* قلعات يحمور - صليبي قلعو
* مارگٽ - صليبي قلعو 
* ارود جو قلعو 
* تل ڪزل - ڪانسي جي دور جي جاءِ (ممڪن طور تي سمور جو قديم شهر)
* ڪارن - فونيشين شهر 
* چسٽل بلينڪ 
* طرطوس جو قلعو 
* برج السابي
==جاگرافي==
طرطوس شام جي رومي ميڊيٽرينين سمنڊ جي ساحلي پٽي جو تقريباً اڌ تي مشتمل آهي. ساحل تي پنج ننڍا ٻيٽ آهن جن مان سڀ کان وڏو ارود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Arwad, Fortress at Sea |url=https://www.aramcoworld.com/articles/2016/arwad-fortress-at-sea |access-date=3 November 2018 |publisher=Aramco World}}&lt;/ref&gt; اندروني علائقو جبل آهي. شام جي ساحلي جبل جي قطار (نصيريا جبل) جو هڪ حصو شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Syria-profile&quot;&gt;Federal Research Division, Library of Congress (2005) [http://memory.loc.gov/frd/cs/profiles/Syria.pdf &quot;Country Profile: Syria&quot;] page 5&lt;/ref&gt; نهر الڪبير ندي ڏکڻ ۾ لبنان سان سرحد ٺاهيندي آهي.&lt;ref&gt;[[United Nations Economic and Social Commission for Western Asia]] ''et al.'', &quot;Nahr el Kabir Basin&quot;, ''Inventory of Shared Water Resources in Western Asia'' '''8''' [https://waterinventory.org/sites/waterinventory.org/files/chapters/Chapter-08-Nahr-el-Kabir-Basin-web.pdf PDF]&lt;/ref&gt;
===آباديون===
طرطوس علائقائي گاديءَ جو هنڌ آهي. ٻين وڏي آبادين ۾ الحميديه، القدموس، السودا، عين الشمس، بانياس، قسيبه ۽ صفيتا شامل آهن.

===ضلعا===
: گورنريٽ پنجن ضلعن (مناطق) ۾ ورهايل آهي. ضلعن کي وڌيڪ 27 ذيلي ضلعن (نواهي) ۾ ورهايو ويو آهي: 
* طرطوس ضلعو (7 ذيلي ضلعا) 
** ناحيه طرطوس
** ناحيه ارواد
** ناحيه الحميديه 
** ناحيه خيربط المازه
** ناحيه السودا 
** ناحيه الڪريمه 
** ناحيه الصفحه  
* بانياس ضلعو (7 ذيلي ضلعا) 
** ناحيه بانياس
** ناحيه الرودا   
** ناحيه الانزاه   
** ناحيه القدس 
** ناحيه حمام واصل 
** ناحيه التوحين 
** ناحيه تلين
* دوريڪش ضلعو (4 ذيلي ضلعا)
** ناحيه دورڪيش
** ناحيه جنينيت رسلان
** ناحيه حمين  
** ناحيه دروير رسلان 
* صفيتا ضلعو (6 ذيلي ضلعا)
** ناحيه صفيتا
** ناحيه مشتا الهيلو 
** ناحيه البرقيه  
** ناحيه سيبي 
** ناحيه السيسيه  
** ناحيه راس الخشوفه 
* الشيخ بدر ضلعو (3 ذيلي ضلعا)
** ناحيه الشيخ بدر
** ناحيه برمنيت المشائخ
** ناحيه القمسيه

== آباديات ==

2004ع جي شامي آدمشماري موجب گورنري جي آبادي 701,400 هئي.&lt;ref name=&quot;Statoids&quot;/&gt; گڏيل قومن جي [[گڏيل قومن جو دفتر براءِ انساني امدادي معاملن]] (UNOCHA) 2011ع ۾ اندازو لڳايو ته آبادي 797,000 ٿي چڪي هئي. هي اندازو [[شامي گهرو ويڙهه]] کان اڳ جو هو، جنهن سبب بعد ۾ آبادي ۾ نمايان گهٽتائي ۽ سماجي توڙي معاشي تباهي آئي.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Syria%20governorate%20profiles%206%20August%202014.pdf
|title=Syrian Arab Republic – Governorates Profile
|publisher=UNOCHA
|date=June 2014
|access-date=20 March 2020
}}&lt;/ref&gt;

{{Bar box
|title=2011ع ۾ طرطوس گورنري جي مذهبي جوڙجڪ
|titlebar=#ddd
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[علوي]]|Red|69}}
{{Bar percent|[[سني]]|Green|18}}
{{Bar percent|[[اسماعيلي]]|Orange|7}}
{{Bar percent|[[شام ۾ عيسائيت|عيسائي]]|Blue|6}}
}}

2011ع جي اندازي موجب 797,000 آبادي، ان وقت [[شام]] جي ڪل آبادي جو لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو هئي. آبادي تقريباً مڪمل طور [[عرب]] نسل تي مشتمل هئي. مذهبي لحاظ کان 69 سيڪڙو [[علوي]]، 18 سيڪڙو [[سني مسلمان]]، 7 سيڪڙو [[اسماعيلي مسلمان]] ۽ 6 سيڪڙو [[شام ۾ عيسائيت|عيسائي]] (اڪثر [[انطاڪيه جي يوناني آرتھوڊوڪس پادري خانو|يوناني آرتھوڊوڪس]]) هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.kfcris.com/pdf/5e43a7813784133606d70cc8b52d433b5909a9623e8c2.pdf
|title=&quot;Useful Syria&quot; and Demographic Changes in Syria
|author=Hussain Ibrahim Qutrib
|publisher=King Faisal Center for Research and Islamic Studies
|date=2016
|access-date=20 March 2020
}}&lt;/ref&gt;

[[الحميديه]] ۾ [[ڪريٽي مسلمان|ڪريٽي يوناني مسلمانن]] جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي، جيڪا [[يونان-ترڪ جنگ (1897ع)]] دوران لڏي آيل پناهگيرن جي اولاد تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;gsels&quot;&gt;{{cite web
|url=http://webs.uvigo.es/ssl/actas2002/05/08.%20Roula%20Tsokalidou.pdf
|title=Greek-Speaking Enclaves of Lebanon and Syria
|author=Roula Tsokalidou
|work=Proceedings II Simposio Internacional Bilingüismo
|access-date=4 December 2006
}}&lt;/ref&gt;

==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:Safita overview.jpg|صفيته جو رات جو منظر
File:Kaf Aljaa.jpg|ڪهف الجع جي ويجهو ڪهف جبل
File:Marqab2.jpg|مارگٽ قلعو
File:Al-Kafroun (Arabic الكفرون).jpg|الڪافرون پاڙو
File:Arwad Castle 阿瓦德古堡 - panoramio.jpg|ارواد قلعو
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:طرطوس گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>qalxlb2y2rz8d8yqh7mn3evb7k9n7z6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389942</id>
      <parentid>389941</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T17:19:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* ضلعا */</comment>
      <origin>389942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9215" sha1="0oylcijcen5pwdmz36uhryhsk9p9se1" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=طرطوس گورنريٽ|official_name=Tartous Governorate|native_name={{lang|ar|مُحافظة طرطوس}}|settlement_type=[[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]]|image_skyline=|image_alt=|image_caption=|image_map=Tartus in Syria 2016.svg|map_alt=|map_caption=شام جو نقشو جنهن ۾ طرطوس گورنريٽ نمايان ٿيل آهي|coordinates={{coord|35|36|type:adm1st_region:SY|display=inline,title}}|coor_pinpoint=طرطوس|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Syria}}|parts_type=[[ضلعو|مناطق]] (ضلعا)|parts_style=para|p1=5|established_title=علوي رياست جو حصو|established_date=1920–1936ع|established_title1=لطاڪيه گورنريٽ کان الڳ|established_date1=1972ع|seat_type=گاديءَ جو هنڌ|seat=طرطوس شهر|leader_title=گورنر|leader_name=احمد الشامي&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tartous Governor: Attempts to exploit events for chaos, security measures in place |url=https://sana.sy/en/syria/2286240/|date=2025-12-28|publisher=SANA}}&lt;/ref&gt;|unit_pref=Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=1892|population_footnotes=|population_total=797,000|population_as_of=2011|population_density_km2=auto|blank_name_sec1=مکيه ٻولي|blank_info_sec1=[[عربي ٻولي]]|timezone=[[Arabia Standard Time|AST]]|utc_offset=+3|iso_code=SY-TA|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|footnotes=}}
'''طرطوس گورنريٽ''' (Tartus Governorate؛عربي: مُحافظة طرطوس)،&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2025-11-06|quote=2025-11-07}}&lt;/ref&gt; [[شام]] جي چوڏهن [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]] مان هڪ آهي. اهو اولهه شام ۾ واقع آهي، جنهن جي اتر ۾ [[لاذقيه گورنريٽ]]، اوڀر ۾ [[حمص گورنريٽ|حمص]] ۽ [[حماه گورنريٽ]]، ڏکڻ ۾ [[لبنان]] ۽ اولهه ۾ [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي سمنڊ]] سان حدون آهن. اهو شام جي ڪجهه گورنريٽس مان هڪ آهي جتي علوي فرقي جي اڪثريت آهي. ذريعن موجب هن جو علائقو 1,890 چورس ڪلوميٽر يا 1,892 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ انهن جي گاديءَ جو هنڌ طرطوس شهر آهي.

==تاريخ==
موجوده طرطوس گورنريٽ علوي رياست جو حصو هو، جيڪو 1920 کان 1936 تائين موجود هو. 1972 ۾ بعث انتظاميا مؤثر طريقي سان ان کي لتاڪيا گورنريٽ کان الڳ ڪندي طرطوس گورنريٽ قائم ڪئي هئي.
 
==آثار قديمه جا هنڌ==
* الڪهف قلعو - اسماعيلي قلعو
* حصن سليمان 
* عليڪا قلعو - اسماعيلي قلعو 
* امرت - فونيشين شهر 
* قلعات يحمور - صليبي قلعو
* مارگٽ - صليبي قلعو 
* ارود جو قلعو 
* تل ڪزل - ڪانسي جي دور جي جاءِ (ممڪن طور تي سمور جو قديم شهر)
* ڪارن - فونيشين شهر 
* چسٽل بلينڪ 
* طرطوس جو قلعو 
* برج السابي
==جاگرافي==
طرطوس شام جي رومي ميڊيٽرينين سمنڊ جي ساحلي پٽي جو تقريباً اڌ تي مشتمل آهي. ساحل تي پنج ننڍا ٻيٽ آهن جن مان سڀ کان وڏو ارود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Arwad, Fortress at Sea |url=https://www.aramcoworld.com/articles/2016/arwad-fortress-at-sea |access-date=3 November 2018 |publisher=Aramco World}}&lt;/ref&gt; اندروني علائقو جبل آهي. شام جي ساحلي جبل جي قطار (نصيريا جبل) جو هڪ حصو شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Syria-profile&quot;&gt;Federal Research Division, Library of Congress (2005) [http://memory.loc.gov/frd/cs/profiles/Syria.pdf &quot;Country Profile: Syria&quot;] page 5&lt;/ref&gt; نهر الڪبير ندي ڏکڻ ۾ لبنان سان سرحد ٺاهيندي آهي.&lt;ref&gt;[[United Nations Economic and Social Commission for Western Asia]] ''et al.'', &quot;Nahr el Kabir Basin&quot;, ''Inventory of Shared Water Resources in Western Asia'' '''8''' [https://waterinventory.org/sites/waterinventory.org/files/chapters/Chapter-08-Nahr-el-Kabir-Basin-web.pdf PDF]&lt;/ref&gt;
===آباديون===
طرطوس علائقائي گاديءَ جو هنڌ آهي. ٻين وڏي آبادين ۾ الحميديه، القدموس، السودا، عين الشمس، بانياس، قسيبه ۽ صفيتا شامل آهن.

=== ضلعا ===

گورنريٽ انتظامي طور پنجن ضلعن (مناطق) ۾ ورهايل آهي، جن کي وڌيڪ 27 ذيلي ضلعن (نواحي) ۾ ورهايو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#2E86C1; color:white; font-size:110%;&quot; | طرطوس گورنريٽ جا ضلعا ۽ ذيلي ضلعا
! style=&quot;background:#AED6F1;&quot; | ضلعو
! style=&quot;background:#AED6F1;&quot; | ذيلي ضلعن جو انگ
! style=&quot;background:#AED6F1;&quot; | ذيلي ضلعا (نواحي)
|-
| '''طرطوس ضلعو'''
| align=&quot;center&quot; | 7
|
* ناحيه طرطوس
* ناحيه ارواد
* ناحيه الحميديه
* ناحيه خيربة المازه
* ناحيه السودا
* ناحيه الڪريمه
* ناحيه الصفحه
|-
| style=&quot;background:#F8F9F9;&quot; | '''بانياس ضلعو'''
| style=&quot;background:#F8F9F9;&quot; align=&quot;center&quot; | 7
| style=&quot;background:#F8F9F9;&quot; |
* ناحيه بانياس
* ناحيه الرودا
* ناحيه الانزاه
* ناحيه القدس
* ناحيه حمام واصل
* ناحيه التوحين
* ناحيه تلين
|-
| '''دوريڪش ضلعو'''
| align=&quot;center&quot; | 4
|
* ناحيه دوريڪش
* ناحيه جنينيت رسلان
* ناحيه حمين
* ناحيه دروير رسلان
|-
| style=&quot;background:#F8F9F9;&quot; | '''صفيتا ضلعو'''
| style=&quot;background:#F8F9F9;&quot; align=&quot;center&quot; | 6
| style=&quot;background:#F8F9F9;&quot; |
* ناحيه صفيتا
* ناحيه مشتا الهيلو
* ناحيه البرقيه
* ناحيه سيبي
* ناحيه السيسيه
* ناحيه راس الخشوفه
|-
| '''الشيخ بدر ضلعو'''
| align=&quot;center&quot; | 3
|
* ناحيه الشيخ بدر
* ناحيه برمنيت المشائخ
* ناحيه القمسيه
|}

== آباديات ==

2004ع جي شامي آدمشماري موجب گورنري جي آبادي 701,400 هئي.&lt;ref name=&quot;Statoids&quot;/&gt; گڏيل قومن جي [[گڏيل قومن جو دفتر براءِ انساني امدادي معاملن]] (UNOCHA) 2011ع ۾ اندازو لڳايو ته آبادي 797,000 ٿي چڪي هئي. هي اندازو [[شامي گهرو ويڙهه]] کان اڳ جو هو، جنهن سبب بعد ۾ آبادي ۾ نمايان گهٽتائي ۽ سماجي توڙي معاشي تباهي آئي.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Syria%20governorate%20profiles%206%20August%202014.pdf
|title=Syrian Arab Republic – Governorates Profile
|publisher=UNOCHA
|date=June 2014
|access-date=20 March 2020
}}&lt;/ref&gt;

{{Bar box
|title=2011ع ۾ طرطوس گورنري جي مذهبي جوڙجڪ
|titlebar=#ddd
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[علوي]]|Red|69}}
{{Bar percent|[[سني]]|Green|18}}
{{Bar percent|[[اسماعيلي]]|Orange|7}}
{{Bar percent|[[شام ۾ عيسائيت|عيسائي]]|Blue|6}}
}}

2011ع جي اندازي موجب 797,000 آبادي، ان وقت [[شام]] جي ڪل آبادي جو لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو هئي. آبادي تقريباً مڪمل طور [[عرب]] نسل تي مشتمل هئي. مذهبي لحاظ کان 69 سيڪڙو [[علوي]]، 18 سيڪڙو [[سني مسلمان]]، 7 سيڪڙو [[اسماعيلي مسلمان]] ۽ 6 سيڪڙو [[شام ۾ عيسائيت|عيسائي]] (اڪثر [[انطاڪيه جي يوناني آرتھوڊوڪس پادري خانو|يوناني آرتھوڊوڪس]]) هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.kfcris.com/pdf/5e43a7813784133606d70cc8b52d433b5909a9623e8c2.pdf
|title=&quot;Useful Syria&quot; and Demographic Changes in Syria
|author=Hussain Ibrahim Qutrib
|publisher=King Faisal Center for Research and Islamic Studies
|date=2016
|access-date=20 March 2020
}}&lt;/ref&gt;

[[الحميديه]] ۾ [[ڪريٽي مسلمان|ڪريٽي يوناني مسلمانن]] جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي، جيڪا [[يونان-ترڪ جنگ (1897ع)]] دوران لڏي آيل پناهگيرن جي اولاد تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;gsels&quot;&gt;{{cite web
|url=http://webs.uvigo.es/ssl/actas2002/05/08.%20Roula%20Tsokalidou.pdf
|title=Greek-Speaking Enclaves of Lebanon and Syria
|author=Roula Tsokalidou
|work=Proceedings II Simposio Internacional Bilingüismo
|access-date=4 December 2006
}}&lt;/ref&gt;

==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:Safita overview.jpg|صفيته جو رات جو منظر
File:Kaf Aljaa.jpg|ڪهف الجع جي ويجهو ڪهف جبل
File:Marqab2.jpg|مارگٽ قلعو
File:Al-Kafroun (Arabic الكفرون).jpg|الڪافرون پاڙو
File:Arwad Castle 阿瓦德古堡 - panoramio.jpg|ارواد قلعو
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:طرطوس گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>0oylcijcen5pwdmz36uhryhsk9p9se1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389943</id>
      <parentid>389942</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T17:21:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* ضلعا */</comment>
      <origin>389943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9347" sha1="qjjaodoxkkwq5zbmez2mman9mkwgang" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=طرطوس گورنريٽ|official_name=Tartous Governorate|native_name={{lang|ar|مُحافظة طرطوس}}|settlement_type=[[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]]|image_skyline=|image_alt=|image_caption=|image_map=Tartus in Syria 2016.svg|map_alt=|map_caption=شام جو نقشو جنهن ۾ طرطوس گورنريٽ نمايان ٿيل آهي|coordinates={{coord|35|36|type:adm1st_region:SY|display=inline,title}}|coor_pinpoint=طرطوس|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Syria}}|parts_type=[[ضلعو|مناطق]] (ضلعا)|parts_style=para|p1=5|established_title=علوي رياست جو حصو|established_date=1920–1936ع|established_title1=لطاڪيه گورنريٽ کان الڳ|established_date1=1972ع|seat_type=گاديءَ جو هنڌ|seat=طرطوس شهر|leader_title=گورنر|leader_name=احمد الشامي&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tartous Governor: Attempts to exploit events for chaos, security measures in place |url=https://sana.sy/en/syria/2286240/|date=2025-12-28|publisher=SANA}}&lt;/ref&gt;|unit_pref=Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=1892|population_footnotes=|population_total=797,000|population_as_of=2011|population_density_km2=auto|blank_name_sec1=مکيه ٻولي|blank_info_sec1=[[عربي ٻولي]]|timezone=[[Arabia Standard Time|AST]]|utc_offset=+3|iso_code=SY-TA|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|footnotes=}}
'''طرطوس گورنريٽ''' (Tartus Governorate؛عربي: مُحافظة طرطوس)،&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2025-11-06|quote=2025-11-07}}&lt;/ref&gt; [[شام]] جي چوڏهن [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]] مان هڪ آهي. اهو اولهه شام ۾ واقع آهي، جنهن جي اتر ۾ [[لاذقيه گورنريٽ]]، اوڀر ۾ [[حمص گورنريٽ|حمص]] ۽ [[حماه گورنريٽ]]، ڏکڻ ۾ [[لبنان]] ۽ اولهه ۾ [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي سمنڊ]] سان حدون آهن. اهو شام جي ڪجهه گورنريٽس مان هڪ آهي جتي علوي فرقي جي اڪثريت آهي. ذريعن موجب هن جو علائقو 1,890 چورس ڪلوميٽر يا 1,892 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ انهن جي گاديءَ جو هنڌ طرطوس شهر آهي.

==تاريخ==
موجوده طرطوس گورنريٽ علوي رياست جو حصو هو، جيڪو 1920 کان 1936 تائين موجود هو. 1972 ۾ بعث انتظاميا مؤثر طريقي سان ان کي لتاڪيا گورنريٽ کان الڳ ڪندي طرطوس گورنريٽ قائم ڪئي هئي.
 
==آثار قديمه جا هنڌ==
* الڪهف قلعو - اسماعيلي قلعو
* حصن سليمان 
* عليڪا قلعو - اسماعيلي قلعو 
* امرت - فونيشين شهر 
* قلعات يحمور - صليبي قلعو
* مارگٽ - صليبي قلعو 
* ارود جو قلعو 
* تل ڪزل - ڪانسي جي دور جي جاءِ (ممڪن طور تي سمور جو قديم شهر)
* ڪارن - فونيشين شهر 
* چسٽل بلينڪ 
* طرطوس جو قلعو 
* برج السابي
==جاگرافي==
طرطوس شام جي رومي ميڊيٽرينين سمنڊ جي ساحلي پٽي جو تقريباً اڌ تي مشتمل آهي. ساحل تي پنج ننڍا ٻيٽ آهن جن مان سڀ کان وڏو ارود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Arwad, Fortress at Sea |url=https://www.aramcoworld.com/articles/2016/arwad-fortress-at-sea |access-date=3 November 2018 |publisher=Aramco World}}&lt;/ref&gt; اندروني علائقو جبل آهي. شام جي ساحلي جبل جي قطار (نصيريا جبل) جو هڪ حصو شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Syria-profile&quot;&gt;Federal Research Division, Library of Congress (2005) [http://memory.loc.gov/frd/cs/profiles/Syria.pdf &quot;Country Profile: Syria&quot;] page 5&lt;/ref&gt; نهر الڪبير ندي ڏکڻ ۾ لبنان سان سرحد ٺاهيندي آهي.&lt;ref&gt;[[United Nations Economic and Social Commission for Western Asia]] ''et al.'', &quot;Nahr el Kabir Basin&quot;, ''Inventory of Shared Water Resources in Western Asia'' '''8''' [https://waterinventory.org/sites/waterinventory.org/files/chapters/Chapter-08-Nahr-el-Kabir-Basin-web.pdf PDF]&lt;/ref&gt;
===آباديون===
طرطوس علائقائي گاديءَ جو هنڌ آهي. ٻين وڏي آبادين ۾ الحميديه، القدموس، السودا، عين الشمس، بانياس، قسيبه ۽ صفيتا شامل آهن.

=== ضلعا ===

گورنريٽ انتظامي طور پنجن ضلعن (مناطق) ۾ ورهايل آهي، جن کي وڌيڪ 27 ذيلي ضلعن (نواحي) ۾ ورهايو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#2E86C1; color:white; font-size:110%;&quot; | [[طرطوس گورنريٽ]] جا ضلعا ۽ ذيلي ضلعا
! style=&quot;background:#AED6F1;&quot; | ضلعو
! style=&quot;background:#AED6F1;&quot; | ذيلي ضلعن جو انگ
! style=&quot;background:#AED6F1;&quot; | ذيلي ضلعا (نواحي)
|-
| '''[[طرطوس ضلعو]]'''
| align=&quot;center&quot; | 7
|
* [[ناحيه طرطوس]]
* [[ناحيه ارواد]]
* [[ناحيه الحميديه]]
* [[ناحيه خيربة المازه]]
* [[ناحيه السودا]]
* [[ناحيه الڪريمه]]
* [[ناحيه الصفحه]]
|-
| style=&quot;background:#F8F9F9;&quot; | '''[[بانياس ضلعو]]'''
| style=&quot;background:#F8F9F9;&quot; align=&quot;center&quot; | 7
| style=&quot;background:#F8F9F9;&quot; |
* [[ناحيه بانياس]]
* [[ناحيه الرودا]]
* [[ناحيه الانزاه]]
* [[ناحيه القدس]]
* [[ناحيه حمام واصل]]
* [[ناحيه التوحين]]
* [[ناحيه تلين]]
|-
| '''[[دوريڪش ضلعو]]'''
| align=&quot;center&quot; | 4
|
* [[ناحيه دوريڪش]]
* [[ناحيه جنينيت رسلان]]
* [[ناحيه حمين]]
* [[ناحيه دروير رسلان]]
|-
| style=&quot;background:#F8F9F9;&quot; | '''[[صفيتا ضلعو]]'''
| style=&quot;background:#F8F9F9;&quot; align=&quot;center&quot; | 6
| style=&quot;background:#F8F9F9;&quot; |
* [[ناحيه صفيتا]]
* [[ناحيه مشتا الهيلو]]
* [[ناحيه البرقيه]]
* [[ناحيه سيبي]]
* [[ناحيه السيسيه]]
* [[ناحيه راس الخشوفه]]
|-
| '''[[الشيخ بدر ضلعو]]'''
| align=&quot;center&quot; | 3
|
* [[ناحيه الشيخ بدر]]
* [[ناحيه برمنيت المشائخ]]
* [[ناحيه القمسيه]]
|}

== آباديات ==

2004ع جي شامي آدمشماري موجب گورنري جي آبادي 701,400 هئي.&lt;ref name=&quot;Statoids&quot;/&gt; گڏيل قومن جي [[گڏيل قومن جو دفتر براءِ انساني امدادي معاملن]] (UNOCHA) 2011ع ۾ اندازو لڳايو ته آبادي 797,000 ٿي چڪي هئي. هي اندازو [[شامي گهرو ويڙهه]] کان اڳ جو هو، جنهن سبب بعد ۾ آبادي ۾ نمايان گهٽتائي ۽ سماجي توڙي معاشي تباهي آئي.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Syria%20governorate%20profiles%206%20August%202014.pdf
|title=Syrian Arab Republic – Governorates Profile
|publisher=UNOCHA
|date=June 2014
|access-date=20 March 2020
}}&lt;/ref&gt;

{{Bar box
|title=2011ع ۾ طرطوس گورنري جي مذهبي جوڙجڪ
|titlebar=#ddd
|float=right
|bars=
{{Bar percent|[[علوي]]|Red|69}}
{{Bar percent|[[سني]]|Green|18}}
{{Bar percent|[[اسماعيلي]]|Orange|7}}
{{Bar percent|[[شام ۾ عيسائيت|عيسائي]]|Blue|6}}
}}

2011ع جي اندازي موجب 797,000 آبادي، ان وقت [[شام]] جي ڪل آبادي جو لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو هئي. آبادي تقريباً مڪمل طور [[عرب]] نسل تي مشتمل هئي. مذهبي لحاظ کان 69 سيڪڙو [[علوي]]، 18 سيڪڙو [[سني مسلمان]]، 7 سيڪڙو [[اسماعيلي مسلمان]] ۽ 6 سيڪڙو [[شام ۾ عيسائيت|عيسائي]] (اڪثر [[انطاڪيه جي يوناني آرتھوڊوڪس پادري خانو|يوناني آرتھوڊوڪس]]) هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.kfcris.com/pdf/5e43a7813784133606d70cc8b52d433b5909a9623e8c2.pdf
|title=&quot;Useful Syria&quot; and Demographic Changes in Syria
|author=Hussain Ibrahim Qutrib
|publisher=King Faisal Center for Research and Islamic Studies
|date=2016
|access-date=20 March 2020
}}&lt;/ref&gt;

[[الحميديه]] ۾ [[ڪريٽي مسلمان|ڪريٽي يوناني مسلمانن]] جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي، جيڪا [[يونان-ترڪ جنگ (1897ع)]] دوران لڏي آيل پناهگيرن جي اولاد تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;gsels&quot;&gt;{{cite web
|url=http://webs.uvigo.es/ssl/actas2002/05/08.%20Roula%20Tsokalidou.pdf
|title=Greek-Speaking Enclaves of Lebanon and Syria
|author=Roula Tsokalidou
|work=Proceedings II Simposio Internacional Bilingüismo
|access-date=4 December 2006
}}&lt;/ref&gt;

==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:Safita overview.jpg|صفيته جو رات جو منظر
File:Kaf Aljaa.jpg|ڪهف الجع جي ويجهو ڪهف جبل
File:Marqab2.jpg|مارگٽ قلعو
File:Al-Kafroun (Arabic الكفرون).jpg|الڪافرون پاڙو
File:Arwad Castle 阿瓦德古堡 - panoramio.jpg|ارواد قلعو
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:طرطوس گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>qjjaodoxkkwq5zbmez2mman9mkwgang</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389954</id>
      <parentid>389943</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T17:40:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>389954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6714" sha1="1uqyne9jy37wkq4r3yts9pjbmf0cr0k" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=طرطوس گورنريٽ|official_name=Tartous Governorate|native_name={{lang|ar|مُحافظة طرطوس}}|settlement_type=[[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]]|image_skyline=|image_alt=|image_caption=|image_map=Tartus in Syria 2016.svg|map_alt=|map_caption=شام جو نقشو جنهن ۾ طرطوس گورنريٽ نمايان ٿيل آهي|coordinates={{coord|35|36|type:adm1st_region:SY|display=inline,title}}|coor_pinpoint=طرطوس|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Syria}}|parts_type=[[ضلعو|مناطق]] (ضلعا)|parts_style=para|p1=5|established_title=علوي رياست جو حصو|established_date=1920–1936ع|established_title1=لطاڪيه گورنريٽ کان الڳ|established_date1=1972ع|seat_type=گاديءَ جو هنڌ|seat=طرطوس شهر|leader_title=گورنر|leader_name=احمد الشامي&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tartous Governor: Attempts to exploit events for chaos, security measures in place |url=https://sana.sy/en/syria/2286240/|date=2025-12-28|publisher=SANA}}&lt;/ref&gt;|unit_pref=Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=1892|population_footnotes=|population_total=797,000|population_as_of=2011|population_density_km2=auto|blank_name_sec1=مکيه ٻولي|blank_info_sec1=[[عربي ٻولي]]|timezone=[[Arabia Standard Time|AST]]|utc_offset=+3|iso_code=SY-TA|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|footnotes=}}
'''طرطوس گورنريٽ''' (Tartus Governorate؛عربي: مُحافظة طرطوس)،&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2025-11-06|quote=2025-11-07}}&lt;/ref&gt; [[شام]] جي چوڏهن [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]] مان هڪ آهي. اهو اولهه شام ۾ واقع آهي، جنهن جي اتر ۾ [[لاذقيه گورنريٽ]]، اوڀر ۾ [[حمص گورنريٽ|حمص]] ۽ [[حماه گورنريٽ]]، ڏکڻ ۾ [[لبنان]] ۽ اولهه ۾ [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي سمنڊ]] سان حدون آهن. اهو شام جي ڪجهه گورنريٽس مان هڪ آهي جتي علوي فرقي جي اڪثريت آهي. ذريعن موجب هن جو علائقو 1,890 چورس ڪلوميٽر يا 1,892 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ انهن جي گاديءَ جو هنڌ طرطوس شهر آهي.

==تاريخ==
موجوده طرطوس گورنريٽ علوي رياست جو حصو هو، جيڪو 1920 کان 1936 تائين موجود هو. 1972 ۾ بعث انتظاميا مؤثر طريقي سان ان کي لتاڪيا گورنريٽ کان الڳ ڪندي طرطوس گورنريٽ قائم ڪئي هئي.
 
==آثار قديمه جا هنڌ==
* الڪهف قلعو - اسماعيلي قلعو
* حصن سليمان 
* عليڪا قلعو - اسماعيلي قلعو 
* امرت - فونيشين شهر 
* قلعات يحمور - صليبي قلعو
* مارگٽ - صليبي قلعو 
* ارود جو قلعو 
* تل ڪزل - ڪانسي جي دور جي جاءِ (ممڪن طور تي سمور جو قديم شهر)
* ڪارن - فونيشين شهر 
* چسٽل بلينڪ 
* طرطوس جو قلعو 
* برج السابي
==جاگرافي==
طرطوس شام جي رومي ميڊيٽرينين سمنڊ جي ساحلي پٽي جو تقريباً اڌ تي مشتمل آهي. ساحل تي پنج ننڍا ٻيٽ آهن جن مان سڀ کان وڏو ارود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Arwad, Fortress at Sea |url=https://www.aramcoworld.com/articles/2016/arwad-fortress-at-sea |access-date=3 November 2018 |publisher=Aramco World}}&lt;/ref&gt; اندروني علائقو جبل آهي. شام جي ساحلي جبل جي قطار (نصيريا جبل) جو هڪ حصو شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Syria-profile&quot;&gt;Federal Research Division, Library of Congress (2005) [http://memory.loc.gov/frd/cs/profiles/Syria.pdf &quot;Country Profile: Syria&quot;] page 5&lt;/ref&gt; نهر الڪبير ندي ڏکڻ ۾ لبنان سان سرحد ٺاهيندي آهي.&lt;ref&gt;[[United Nations Economic and Social Commission for Western Asia]] ''et al.'', &quot;Nahr el Kabir Basin&quot;, ''Inventory of Shared Water Resources in Western Asia'' '''8''' [https://waterinventory.org/sites/waterinventory.org/files/chapters/Chapter-08-Nahr-el-Kabir-Basin-web.pdf PDF]&lt;/ref&gt;
===آباديون===
طرطوس علائقائي گاديءَ جو هنڌ آهي. ٻين وڏي آبادين ۾ الحميديه، القدموس، السودا، عين الشمس، بانياس، قسيبه ۽ صفيتا شامل آهن.

===ضلعا===
: گورنريٽ پنجن ضلعن (مناطق) ۾ ورهايل آهي. ضلعن کي وڌيڪ 27 ذيلي ضلعن (نواهي) ۾ ورهايو ويو آهي: 
* طرطوس ضلعو (7 ذيلي ضلعا) 
** ناحيه طرطوس
** ناحيه ارواد
** ناحيه الحميديه 
** ناحيه خيربط المازه
** ناحيه السودا 
** ناحيه الڪريمه 
** ناحيه الصفحه  
* بانياس ضلعو (7 ذيلي ضلعا) 
** ناحيه بانياس
** ناحيه الرودا   
** ناحيه الانزاه   
** ناحيه القدس 
** ناحيه حمام واصل 
** ناحيه التوحين 
** ناحيه تلين
* دوريڪش ضلعو (4 ذيلي ضلعا)
** ناحيه دورڪيش
** ناحيه جنينيت رسلان
** ناحيه حمين  
** ناحيه دروير رسلان 
* صفيتا ضلعو (6 ذيلي ضلعا)
** ناحيه صفيتا
** ناحيه مشتا الهيلو 
** ناحيه البرقيه  
** ناحيه سيبي 
** ناحيه السيسيه  
** ناحيه راس الخشوفه 
* الشيخ بدر ضلعو (3 ذيلي ضلعا)
** ناحيه الشيخ بدر
** ناحيه برمنيت المشائخ
** ناحيه القمسيه

==آباديات==
As per the 2004 Syrian census the population was 701,400.&lt;ref name=&quot;Statoids&quot;/&gt; A 2011 [[UNOCHA]] estimate put the population at 797,000, an estimate preceding the [[Syrian Civil War]] which caused a large population decline and socioeconomic devastation.&lt;ref&gt;{{citation |url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Syria%20governorate%20profiles%206%20August%202014.pdf|publisher= UNOCHA |title= Syrian Arab Republic – Governorates profile|date=June 2014|access-date= 20 March 2020}}&lt;/ref&gt;
==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:Safita overview.jpg|صفيته جو رات جو منظر
File:Kaf Aljaa.jpg|ڪهف الجع جي ويجهو ڪهف جبل
File:Marqab2.jpg|مارگٽ قلعو
File:Al-Kafroun (Arabic الكفرون).jpg|الڪافرون پاڙو
File:Arwad Castle 阿瓦德古堡 - panoramio.jpg|ارواد قلعو
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:طرطوس گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>1uqyne9jy37wkq4r3yts9pjbmf0cr0k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389955</id>
      <parentid>389954</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T17:41:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* آباديات */</comment>
      <origin>389955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7795" sha1="1ii2om23127ihkwwlbildkdxr1gxyq1" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=طرطوس گورنريٽ|official_name=Tartous Governorate|native_name={{lang|ar|مُحافظة طرطوس}}|settlement_type=[[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]]|image_skyline=|image_alt=|image_caption=|image_map=Tartus in Syria 2016.svg|map_alt=|map_caption=شام جو نقشو جنهن ۾ طرطوس گورنريٽ نمايان ٿيل آهي|coordinates={{coord|35|36|type:adm1st_region:SY|display=inline,title}}|coor_pinpoint=طرطوس|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Syria}}|parts_type=[[ضلعو|مناطق]] (ضلعا)|parts_style=para|p1=5|established_title=علوي رياست جو حصو|established_date=1920–1936ع|established_title1=لطاڪيه گورنريٽ کان الڳ|established_date1=1972ع|seat_type=گاديءَ جو هنڌ|seat=طرطوس شهر|leader_title=گورنر|leader_name=احمد الشامي&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tartous Governor: Attempts to exploit events for chaos, security measures in place |url=https://sana.sy/en/syria/2286240/|date=2025-12-28|publisher=SANA}}&lt;/ref&gt;|unit_pref=Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=1892|population_footnotes=|population_total=797,000|population_as_of=2011|population_density_km2=auto|blank_name_sec1=مکيه ٻولي|blank_info_sec1=[[عربي ٻولي]]|timezone=[[Arabia Standard Time|AST]]|utc_offset=+3|iso_code=SY-TA|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|footnotes=}}
'''طرطوس گورنريٽ''' (Tartus Governorate؛عربي: مُحافظة طرطوس)،&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2025-11-06|quote=2025-11-07}}&lt;/ref&gt; [[شام]] جي چوڏهن [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]] مان هڪ آهي. اهو اولهه شام ۾ واقع آهي، جنهن جي اتر ۾ [[لاذقيه گورنريٽ]]، اوڀر ۾ [[حمص گورنريٽ|حمص]] ۽ [[حماه گورنريٽ]]، ڏکڻ ۾ [[لبنان]] ۽ اولهه ۾ [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي سمنڊ]] سان حدون آهن. اهو شام جي ڪجهه گورنريٽس مان هڪ آهي جتي علوي فرقي جي اڪثريت آهي. ذريعن موجب هن جو علائقو 1,890 چورس ڪلوميٽر يا 1,892 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ انهن جي گاديءَ جو هنڌ طرطوس شهر آهي.

==تاريخ==
موجوده طرطوس گورنريٽ علوي رياست جو حصو هو، جيڪو 1920 کان 1936 تائين موجود هو. 1972 ۾ بعث انتظاميا مؤثر طريقي سان ان کي لتاڪيا گورنريٽ کان الڳ ڪندي طرطوس گورنريٽ قائم ڪئي هئي.
 
==آثار قديمه جا هنڌ==
* الڪهف قلعو - اسماعيلي قلعو
* حصن سليمان 
* عليڪا قلعو - اسماعيلي قلعو 
* امرت - فونيشين شهر 
* قلعات يحمور - صليبي قلعو
* مارگٽ - صليبي قلعو 
* ارود جو قلعو 
* تل ڪزل - ڪانسي جي دور جي جاءِ (ممڪن طور تي سمور جو قديم شهر)
* ڪارن - فونيشين شهر 
* چسٽل بلينڪ 
* طرطوس جو قلعو 
* برج السابي
==جاگرافي==
طرطوس شام جي رومي ميڊيٽرينين سمنڊ جي ساحلي پٽي جو تقريباً اڌ تي مشتمل آهي. ساحل تي پنج ننڍا ٻيٽ آهن جن مان سڀ کان وڏو ارود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Arwad, Fortress at Sea |url=https://www.aramcoworld.com/articles/2016/arwad-fortress-at-sea |access-date=3 November 2018 |publisher=Aramco World}}&lt;/ref&gt; اندروني علائقو جبل آهي. شام جي ساحلي جبل جي قطار (نصيريا جبل) جو هڪ حصو شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Syria-profile&quot;&gt;Federal Research Division, Library of Congress (2005) [http://memory.loc.gov/frd/cs/profiles/Syria.pdf &quot;Country Profile: Syria&quot;] page 5&lt;/ref&gt; نهر الڪبير ندي ڏکڻ ۾ لبنان سان سرحد ٺاهيندي آهي.&lt;ref&gt;[[United Nations Economic and Social Commission for Western Asia]] ''et al.'', &quot;Nahr el Kabir Basin&quot;, ''Inventory of Shared Water Resources in Western Asia'' '''8''' [https://waterinventory.org/sites/waterinventory.org/files/chapters/Chapter-08-Nahr-el-Kabir-Basin-web.pdf PDF]&lt;/ref&gt;
===آباديون===
طرطوس علائقائي گاديءَ جو هنڌ آهي. ٻين وڏي آبادين ۾ الحميديه، القدموس، السودا، عين الشمس، بانياس، قسيبه ۽ صفيتا شامل آهن.

===ضلعا===
: گورنريٽ پنجن ضلعن (مناطق) ۾ ورهايل آهي. ضلعن کي وڌيڪ 27 ذيلي ضلعن (نواهي) ۾ ورهايو ويو آهي: 
* طرطوس ضلعو (7 ذيلي ضلعا) 
** ناحيه طرطوس
** ناحيه ارواد
** ناحيه الحميديه 
** ناحيه خيربط المازه
** ناحيه السودا 
** ناحيه الڪريمه 
** ناحيه الصفحه  
* بانياس ضلعو (7 ذيلي ضلعا) 
** ناحيه بانياس
** ناحيه الرودا   
** ناحيه الانزاه   
** ناحيه القدس 
** ناحيه حمام واصل 
** ناحيه التوحين 
** ناحيه تلين
* دوريڪش ضلعو (4 ذيلي ضلعا)
** ناحيه دورڪيش
** ناحيه جنينيت رسلان
** ناحيه حمين  
** ناحيه دروير رسلان 
* صفيتا ضلعو (6 ذيلي ضلعا)
** ناحيه صفيتا
** ناحيه مشتا الهيلو 
** ناحيه البرقيه  
** ناحيه سيبي 
** ناحيه السيسيه  
** ناحيه راس الخشوفه 
* الشيخ بدر ضلعو (3 ذيلي ضلعا)
** ناحيه الشيخ بدر
** ناحيه برمنيت المشائخ
** ناحيه القمسيه

==آباديات==
As per the 2004 Syrian census the population was 701,400.&lt;ref name=&quot;Statoids&quot;/&gt; A 2011 [[UNOCHA]] estimate put the population at 797,000, an estimate preceding the [[Syrian Civil War]] which caused a large population decline and socioeconomic devastation.&lt;ref&gt;{{citation |url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Syria%20governorate%20profiles%206%20August%202014.pdf|publisher= UNOCHA |title= Syrian Arab Republic – Governorates profile|date=June 2014|access-date= 20 March 2020}}&lt;/ref&gt;

{{Bar box
| title=Religious composition of Tartus Governorate (2011)
| titlebar=#ddd
| float=right
| bars=
{{Bar percent|[[علوي]]|Red|69}}
{{Bar percent|[[سني]]|Green|18}}
{{Bar percent|[[اسماعيلي]]|Orange|7}}
{{Bar percent|[[عيسائي]]|Blue|6}}
}}

اندازاً 7,97,000 آبادي ان وقت شام جي آبادي جو تقريباً %4 هئي. آبادي تقريبن مڪمل طور تي نسلي عرب هئي. انهن ۾ %69 علوي، %18 سني مسلمان ۽ %7 اسماعيلي مسلمان ۽ %6 عيسائي (گهڻو ڪري يوناني آرٿوڊوڪس) هئا. الحميديه ۾ هڪ ننڍڙي ڪريٽن يوناني برادري (1897 جي يوناني-ترڪي جنگ کان ڀڄي آيل پناهگيرن جي اولاد) مرڪوز هئي.&lt;ref&gt;{{citation |url=https://www.kfcris.com/pdf/5e43a7813784133606d70cc8b52d433b5909a9623e8c2.pdf|publisher= King Faisal Center for Research and Islamic Studies |title= &quot;Useful Syria&quot; and Demographic Changes in Syria|author=Hussain Ibrahim Qutrib|date=2016|access-date= 20 March 2020}}&lt;/ref&gt;

==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:Safita overview.jpg|صفيته جو رات جو منظر
File:Kaf Aljaa.jpg|ڪهف الجع جي ويجهو ڪهف جبل
File:Marqab2.jpg|مارگٽ قلعو
File:Al-Kafroun (Arabic الكفرون).jpg|الڪافرون پاڙو
File:Arwad Castle 阿瓦德古堡 - panoramio.jpg|ارواد قلعو
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:طرطوس گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>1ii2om23127ihkwwlbildkdxr1gxyq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>389959</id>
      <parentid>389955</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T17:45:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* آباديات */</comment>
      <origin>389959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7950" sha1="5h93czjm9ly65dkq5dt4ljuzjsons1b" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=طرطوس گورنريٽ|official_name=Tartous Governorate|native_name={{lang|ar|مُحافظة طرطوس}}|settlement_type=[[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]]|image_skyline=|image_alt=|image_caption=|image_map=Tartus in Syria 2016.svg|map_alt=|map_caption=شام جو نقشو جنهن ۾ طرطوس گورنريٽ نمايان ٿيل آهي|coordinates={{coord|35|36|type:adm1st_region:SY|display=inline,title}}|coor_pinpoint=طرطوس|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Syria}}|parts_type=[[ضلعو|مناطق]] (ضلعا)|parts_style=para|p1=5|established_title=علوي رياست جو حصو|established_date=1920–1936ع|established_title1=لطاڪيه گورنريٽ کان الڳ|established_date1=1972ع|seat_type=گاديءَ جو هنڌ|seat=طرطوس شهر|leader_title=گورنر|leader_name=احمد الشامي&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tartous Governor: Attempts to exploit events for chaos, security measures in place |url=https://sana.sy/en/syria/2286240/|date=2025-12-28|publisher=SANA}}&lt;/ref&gt;|unit_pref=Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=1892|population_footnotes=|population_total=797,000|population_as_of=2011|population_density_km2=auto|blank_name_sec1=مکيه ٻولي|blank_info_sec1=[[عربي ٻولي]]|timezone=[[Arabia Standard Time|AST]]|utc_offset=+3|iso_code=SY-TA|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|footnotes=}}
'''طرطوس گورنريٽ''' (Tartus Governorate؛عربي: مُحافظة طرطوس)،&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2025-11-06|quote=2025-11-07}}&lt;/ref&gt; [[شام]] جي چوڏهن [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]] مان هڪ آهي. اهو اولهه شام ۾ واقع آهي، جنهن جي اتر ۾ [[لاذقيه گورنريٽ]]، اوڀر ۾ [[حمص گورنريٽ|حمص]] ۽ [[حماه گورنريٽ]]، ڏکڻ ۾ [[لبنان]] ۽ اولهه ۾ [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي سمنڊ]] سان حدون آهن. اهو شام جي ڪجهه گورنريٽس مان هڪ آهي جتي علوي فرقي جي اڪثريت آهي. ذريعن موجب هن جو علائقو 1,890 چورس ڪلوميٽر يا 1,892 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ انهن جي گاديءَ جو هنڌ طرطوس شهر آهي.

==تاريخ==
موجوده طرطوس گورنريٽ علوي رياست جو حصو هو، جيڪو 1920 کان 1936 تائين موجود هو. 1972 ۾ بعث انتظاميا مؤثر طريقي سان ان کي لتاڪيا گورنريٽ کان الڳ ڪندي طرطوس گورنريٽ قائم ڪئي هئي.
 
==آثار قديمه جا هنڌ==
* الڪهف قلعو - اسماعيلي قلعو
* حصن سليمان 
* عليڪا قلعو - اسماعيلي قلعو 
* امرت - فونيشين شهر 
* قلعات يحمور - صليبي قلعو
* مارگٽ - صليبي قلعو 
* ارود جو قلعو 
* تل ڪزل - ڪانسي جي دور جي جاءِ (ممڪن طور تي سمور جو قديم شهر)
* ڪارن - فونيشين شهر 
* چسٽل بلينڪ 
* طرطوس جو قلعو 
* برج السابي
==جاگرافي==
طرطوس شام جي رومي ميڊيٽرينين سمنڊ جي ساحلي پٽي جو تقريباً اڌ تي مشتمل آهي. ساحل تي پنج ننڍا ٻيٽ آهن جن مان سڀ کان وڏو ارود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Arwad, Fortress at Sea |url=https://www.aramcoworld.com/articles/2016/arwad-fortress-at-sea |access-date=3 November 2018 |publisher=Aramco World}}&lt;/ref&gt; اندروني علائقو جبل آهي. شام جي ساحلي جبل جي قطار (نصيريا جبل) جو هڪ حصو شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Syria-profile&quot;&gt;Federal Research Division, Library of Congress (2005) [http://memory.loc.gov/frd/cs/profiles/Syria.pdf &quot;Country Profile: Syria&quot;] page 5&lt;/ref&gt; نهر الڪبير ندي ڏکڻ ۾ لبنان سان سرحد ٺاهيندي آهي.&lt;ref&gt;[[United Nations Economic and Social Commission for Western Asia]] ''et al.'', &quot;Nahr el Kabir Basin&quot;, ''Inventory of Shared Water Resources in Western Asia'' '''8''' [https://waterinventory.org/sites/waterinventory.org/files/chapters/Chapter-08-Nahr-el-Kabir-Basin-web.pdf PDF]&lt;/ref&gt;
===آباديون===
طرطوس علائقائي گاديءَ جو هنڌ آهي. ٻين وڏي آبادين ۾ الحميديه، القدموس، السودا، عين الشمس، بانياس، قسيبه ۽ صفيتا شامل آهن.

===ضلعا===
: گورنريٽ پنجن ضلعن (مناطق) ۾ ورهايل آهي. ضلعن کي وڌيڪ 27 ذيلي ضلعن (نواهي) ۾ ورهايو ويو آهي: 
* طرطوس ضلعو (7 ذيلي ضلعا) 
** ناحيه طرطوس
** ناحيه ارواد
** ناحيه الحميديه 
** ناحيه خيربط المازه
** ناحيه السودا 
** ناحيه الڪريمه 
** ناحيه الصفحه  
* بانياس ضلعو (7 ذيلي ضلعا) 
** ناحيه بانياس
** ناحيه الرودا   
** ناحيه الانزاه   
** ناحيه القدس 
** ناحيه حمام واصل 
** ناحيه التوحين 
** ناحيه تلين
* دوريڪش ضلعو (4 ذيلي ضلعا)
** ناحيه دورڪيش
** ناحيه جنينيت رسلان
** ناحيه حمين  
** ناحيه دروير رسلان 
* صفيتا ضلعو (6 ذيلي ضلعا)
** ناحيه صفيتا
** ناحيه مشتا الهيلو 
** ناحيه البرقيه  
** ناحيه سيبي 
** ناحيه السيسيه  
** ناحيه راس الخشوفه 
* الشيخ بدر ضلعو (3 ذيلي ضلعا)
** ناحيه الشيخ بدر
** ناحيه برمنيت المشائخ
** ناحيه القمسيه

==آباديات==
2004ع جي شام جي مردم شماري مطابق، آبادي 7,01,400 هئي. گڏيل قومن (UNOCHA) جي 2011ع واري اندازي موجب آبادي 7,97,000 هئي؛ اهو اندازو شام جي گهرو ويڙهه کان اڳ جو هو، جنهن جي نتيجي ۾ آباديءَ ۾ وڏي گهٽتائي آئي ۽ سماجي توڙي معاشي تباهي پکڙجي وئي.&lt;ref&gt;{{citation |url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Syria%20governorate%20profiles%206%20August%202014.pdf|publisher= UNOCHA |title= Syrian Arab Republic – Governorates profile|date=June 2014|access-date= 20 March 2020}}&lt;/ref&gt; 

{{Bar box
| title=طرطوس گورنريٽ جي مذهبي جوڙجڪ (2011ع)
| titlebar=#ddd
| float=right
| bars=
{{Bar percent|[[علوي]]|Red|69}}
{{Bar percent|[[سني]]|Green|18}}
{{Bar percent|[[اسماعيلي]]|Orange|7}}
{{Bar percent|[[عيسائي]]|Blue|6}}
}}

اندازاً 7,97,000 آبادي ان وقت شام جي آبادي جو تقريباً %4 هئي. آبادي تقريبن مڪمل طور تي نسلي عرب هئي. انهن ۾ %69 علوي، %18 سني مسلمان ۽ %7 اسماعيلي مسلمان ۽ %6 عيسائي (گهڻو ڪري يوناني آرٿوڊوڪس) هئا. الحميديه ۾ هڪ ننڍڙي ڪريٽن يوناني برادري (1897 جي يوناني-ترڪي جنگ کان ڀڄي آيل پناهگيرن جي اولاد) مرڪوز هئي.&lt;ref&gt;{{citation |url=https://www.kfcris.com/pdf/5e43a7813784133606d70cc8b52d433b5909a9623e8c2.pdf|publisher= King Faisal Center for Research and Islamic Studies |title= &quot;Useful Syria&quot; and Demographic Changes in Syria|author=Hussain Ibrahim Qutrib|date=2016|access-date= 20 March 2020}}&lt;/ref&gt;

==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:Safita overview.jpg|صفيته جو رات جو منظر
File:Kaf Aljaa.jpg|ڪهف الجع جي ويجهو ڪهف جبل
File:Marqab2.jpg|مارگٽ قلعو
File:Al-Kafroun (Arabic الكفرون).jpg|الڪافرون پاڙو
File:Arwad Castle 阿瓦德古堡 - panoramio.jpg|ارواد قلعو
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:طرطوس گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>5h93czjm9ly65dkq5dt4ljuzjsons1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نارو واهه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99669</id>
    <redirect title="اولھندو نارو واھ" />
    <revision>
      <id>389933</id>
      <timestamp>2026-06-29T15:41:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[نارو واهه]] کي [[اولھندو نارو واھ]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو</comment>
      <origin>389933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="fx87ab6zsfug6lkfxqc3nu1o531h2ln" xml:space="preserve">#چوريو [[اولھندو نارو واھ]]</text>
      <sha1>fx87ab6zsfug6lkfxqc3nu1o531h2ln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:خانہ معلومات ریڈیو اسٹیشن</title>
    <ns>10</ns>
    <id>99670</id>
    <redirect title="سانچو:Infobox radio station" />
    <revision>
      <id>389957</id>
      <timestamp>2026-06-29T17:41:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali [[سانچو:خانہ معلومات ریڈیو اسٹیشن]] کي [[سانچو:Infobox radio station]] ڏانھن ريڊائريڪٽ مٿان چوريو</comment>
      <origin>389957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="iuh6x3lr2q6ihr8p0ibdw3c9dre23ud" xml:space="preserve">#چوريو [[سانچو:Infobox radio station]]</text>
      <sha1>iuh6x3lr2q6ihr8p0ibdw3c9dre23ud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ريف دمشق گورنريٽ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99671</id>
    <revision>
      <id>390007</id>
      <timestamp>2026-06-29T21:43:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox settlement|name=ريف دمشق گورنريٽ|native_name={{lang|ar|مُحافظة ريف دمشق}}|settlement_type=[[Governorates of Syria|Governorate]]|image_seal=Emblem_of_Rif_Dimashq_Governorate.png|seal_size=150px|image_map=Rif Dimashq in Syria 2016.svg|map_caption=Map of Syria with Rif Dimashq Governorate highlighted|coordinates={{coord|33.5|37|type:adm1st_region:SY|display=inline,title}}|coor_pinpoint=[[Damascus]]|subdivision_type=Country|subdivision_na...</comment>
      <origin>390007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2275" sha1="56w66nqagviuv71roztcqgo6ri76gf8" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=ريف دمشق گورنريٽ|native_name={{lang|ar|مُحافظة ريف دمشق}}|settlement_type=[[Governorates of Syria|Governorate]]|image_seal=Emblem_of_Rif_Dimashq_Governorate.png|seal_size=150px|image_map=Rif Dimashq in Syria 2016.svg|map_caption=Map of Syria with Rif Dimashq Governorate highlighted|coordinates={{coord|33.5|37|type:adm1st_region:SY|display=inline,title}}|coor_pinpoint=[[Damascus]]|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Syria}}|parts_type=[[Mintaqah|Manatiq (Districts)]]|parts_style=para|p1=10|seat_type=Capital|seat=[[Douma, Syria|Douma]]|leader_title=Governor|leader_name=[[Amer al-Sheikh]]|leader_title1=Commander of Internal Security in Rif Dimashq|leader_name1=[[Ahmed al-Dalati]]|unit_pref=Metric|area_total_km2=26,258.55|population_total=2,836,000|population_as_of=2011|population_density_km2=auto|blank_name_sec1=[[Syria#Languages|Main language(s)]]|blank_info_sec1=[[Arabic language|Arabic]]|timezone1=[[Arabia Standard Time|AST]]|utc_offset1=+3|iso_code=SY-RD|website={{URL|https://www.reefdamascus.com}}|leader_name2=Hussam al-Tahhan|leader_title2=Director of the Rif Dimashq Security Directorate}}
'''ريف دمشق گورنريٽ''' (Rif Dimashq Governorate؛ عربي: ) [[شام]] جي چوڏهن [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]] (صوبن) مان هڪ آهي.

اهو ملڪ جي ڏکڻ اولهه واري حصي ۾ واقع آهي. ان جي حدون ڏکڻ اولهه ۾ [[قنيطره گورنريٽ|قنيطره]]، [[درعا گورنريٽ|درعا]] ۽ [[سويداء گورنريٽ|سويدا]] اتر ۾ [[حمص گورنريٽ|حمص]] ، اولهه ۾ [[لبنان]] ۽ ڏکڻ ۾ [[اردن]] سان آهي. گورنريٽ جي گاديءَ جو هنڌ دوما شهر آهي.

گورنريٽ مڪمل طور تي [[دمشق]] شهر ۽ [[دمشق گورنريٽ]] جو گهيرو ڪري ٿو. ان جي ايراضي 18,032 چورس ڪلوميٽر ۽ سال 2004 جي آدمشماري موجب آبادي 22,73,074 آهي. 

شام جي گهرو ويڙهه ۾ ريف دمشق گورنريٽ مهم ۾ گورنريٽ جنگ جو هڪ اهم هنڌ هو.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ريف دمشق گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>56w66nqagviuv71roztcqgo6ri76gf8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390008</id>
      <parentid>390007</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T21:44:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2272" sha1="2i900qx3b7ww6gkmg7cuklgg7gzqsoe" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=ريف دمشق گورنريٽ|native_name={{lang|ar|مُحافظة ريف دمشق}}|settlement_type=[[Governorates of Syria|Governorate]]|image_seal=Emblem_of_Rif_Dimashq_Governorate.png|seal_size=150px|image_map=Rif Dimashq in Syria 2016.svg|map_caption=Map of Syria with Rif Dimashq Governorate highlighted|coordinates={{coord|33.5|37|type:adm1st_region:SY|display=inline,title}}|coor_pinpoint=[[Damascus]]|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Syria}}|parts_type=[[Mintaqah|Manatiq (Districts)]]|parts_style=para|p1=10|seat_type=Capital|seat=[[Douma, Syria|Douma]]|leader_title=Governor|leader_name=[[Amer al-Sheikh]]|leader_title1=Commander of Internal Security in Rif Dimashq|leader_name1=[[Ahmed al-Dalati]]|unit_pref=Metric|area_total_km2=26,258.55|population_total=2,836,000|population_as_of=2011|population_density_km2=auto|blank_name_sec1=[[Syria#Languages|Main language(s)]]|blank_info_sec1=[[Arabic language|Arabic]]|timezone1=[[Arabia Standard Time|AST]]|utc_offset1=+3|iso_code=SY-RD|website={{URL|https://www.reefdamascus.com}}|leader_name2=Hussam al-Tahhan|leader_title2=Director of the Rif Dimashq Security Directorate}}
'''ريف دمشق گورنريٽ''' (Rif Dimashq Governorate؛ عربي: ) [[شام]] جي چوڏهن [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]] (صوبن) مان هڪ آهي.اهو ملڪ جي ڏکڻ اولهه واري حصي ۾ واقع آهي. ان جي حدون ڏکڻ اولهه ۾ [[قنيطره گورنريٽ|قنيطره]]، [[درعا گورنريٽ|درعا]] ۽ [[سويداء گورنريٽ|سويدا]] اتر ۾ [[حمص گورنريٽ|حمص]] ، اولهه ۾ [[لبنان]] ۽ ڏکڻ ۾ [[اردن]] سان آهي. گورنريٽ جي گاديءَ جو هنڌ دوما شهر آهي.

گورنريٽ مڪمل طور تي [[دمشق]] شهر ۽ [[دمشق گورنريٽ]] جو گهيرو ڪري ٿو. ان جي ايراضي 18,032 چورس ڪلوميٽر ۽ سال 2004 جي آدمشماري موجب آبادي 22,73,074 آهي. شام جي گهرو ويڙهه ۾ ريف دمشق گورنريٽ مهم ۾ گورنريٽ جنگ جو هڪ اهم هنڌ هو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ريف دمشق گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>2i900qx3b7ww6gkmg7cuklgg7gzqsoe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390153</id>
      <parentid>390008</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T09:02:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2401" sha1="eol701mfmg3eekve3cze0i9t7dkmps7" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=ريف دمشق گورنريٽ|native_name={{lang|ar|مُحافظة ريف دمشق}}|settlement_type=[[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]]|image_seal=Emblem_of_Rif_Dimashq_Governorate.png|seal_size=150px|image_map=Rif Dimashq in Syria 2016.svg|map_caption=Map of Syria with Rif Dimashq Governorate highlighted|coordinates={{coord|33.5|37|type:adm1st_region:SY|display=inline,title}}|coor_pinpoint=[[Damascus]]|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Syria}}|parts_type=[[Mintaqah|Manatiq (Districts)]]|parts_style=para|p1=10|seat_type=Capital|seat=[[Douma, Syria|Douma]]|leader_title=Governor|leader_name=[[Amer al-Sheikh]]|leader_title1=Commander of Internal Security in Rif Dimashq|leader_name1=[[Ahmed al-Dalati]]|unit_pref=Metric|area_total_km2=26,258.55|population_total=2,836,000|population_as_of=2011|population_density_km2=auto|blank_name_sec1=[[Syria#Languages|Main language(s)]]|blank_info_sec1=[[Arabic language|Arabic]]|timezone1=[[Arabia Standard Time|AST]]|utc_offset1=+3|iso_code=SY-RD|website={{URL|https://www.reefdamascus.com}}|leader_name2=Hussam al-Tahhan|leader_title2=Director of the Rif Dimashq Security Directorate}}
'''ريف دمشق گورنريٽ''' (&lt;small&gt;Rif&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Dimashq&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Governorate&lt;/small&gt;؛ عربي: مُحافظة ريف دمشق) [[شام]] جي چوڏهن [[شام جا گورنريٽ|گورنريٽ]] (صوبن) مان هڪ آهي.اهو ملڪ جي ڏکڻ اولهه واري حصي ۾ واقع آهي. ان جي حدون ڏکڻ اولهه ۾ [[قنيطره گورنريٽ|قنيطره]]، [[درعا گورنريٽ|درعا]] ۽ [[سويداء گورنريٽ|سويدا]] اتر ۾ [[حمص گورنريٽ|حمص]]، اولهه ۾ [[لبنان]] ۽ ڏکڻ ۾ [[اردن]] سان آهي. گورنريٽ جي گاديءَ جو هنڌ دوما شهر آهي.

گورنريٽ مڪمل طور تي [[دمشق]] شهر ۽ [[دمشق گورنريٽ]] جو گهيرو ڪري ٿو. ان جي ايراضي &lt;small&gt;18,032&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر ۽ سال &lt;small&gt;2004&lt;/small&gt;ع جي آدمشماري موجب آبادي &lt;small&gt;22,73,074&lt;/small&gt; آهي. شام جي گهرو ويڙهه ۾ ريف دمشق گورنريٽ مهم ۾ گورنريٽ جنگ جو هڪ اهم هنڌ هو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ريف دمشق گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>eol701mfmg3eekve3cze0i9t7dkmps7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ريف دمشق گورنريٽ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99672</id>
    <revision>
      <id>390009</id>
      <timestamp>2026-06-29T21:45:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:شام جا گورنريٽ]]</comment>
      <origin>390009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="kpyriixhtjnu229alk79dmz21t48xx2" xml:space="preserve">[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>kpyriixhtjnu229alk79dmz21t48xx2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انساني ترقي جي انڊيڪس جي لحاظ کان شام جي گورنريٽ جي فهرست</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99673</id>
    <revision>
      <id>390010</id>
      <timestamp>2026-06-29T21:56:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1356551649|List of governorates of Syria by Human Development Index]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>390010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1535" sha1="fkq6udn1cwq758z9anllhfwpbrfoygf" xml:space="preserve">هي سال 2025ع '''[[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|جي انساني ترقي جي انڊيڪس]] جي لحاظ کان [[شام جا گورنريٽ|شام جي 14 گورنريٽ]] جي فهرست''' آهي جنهن ۾ سال 2023ع جو ڊيٽا شامل آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2018-09-13}}&lt;/ref&gt; 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!درجو
!'''گورنريٽ'''
!ايڇ ڊي آءِ (2023ع)
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#fc0;&quot; |وچولي انساني ترقي
|-
|1
|[[Suwayda Governorate|سُويداء]]
|0.611
|-
|2
|[[Latakia Governorate|لاذقيه]]
|0.606
|-
|3
|[[Damascus|دمشق گورنريٽ]]
|0.605
|-
|4
|[[Tartus Governorate|طرطوس گورنريٽ]]
|0.601
|-
|5
|[[Homs Governorate|حمص گورنريٽ]]
|0.585
|-
|6
|[[Rif Dimashq Governorate|ريف دمشق گورنريٽ]]
|0.579
|-
|7
|[[Daraa Governorate|درعا گورنريٽ]]
|0.573
|-
|8
|[[Hama Governorate|حماه گورنريٽ]]
|0.570
|- style=&quot;background:#e6e6e6&quot;
|'''-'''
|'''{{Flagicon image|Flag of the Syrian revolution.svg}} [[شام]]'''
|'''0.564'''
|-
|9
|[[Quneitra Governorate|قنيطره گورنريٽ]]
|0.551
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#900;&quot; |گهٽ انساني ترقي
|-
|10
|[[Deir ez-Zor Governorate|دير الزور گورنريٽ]]
|0.537
|-
|11
|[[Idlib Governorate|ادلب گورنريٽ]]
|0.536
|-
|12
|[[Aleppo Governorate|حلب گورنريٽ]]
|0.534
|-
|13
|[[Hasakah Governorate|حسڪه گورنريٽ]]
|0.513
|-
|14
|[[Raqqa Governorate|رقه گورنريٽ]]
|0.505
|}</text>
      <sha1>fkq6udn1cwq758z9anllhfwpbrfoygf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390011</id>
      <parentid>390010</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T22:02:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1495" sha1="a67qr1yw1y7ucbrgx88dzf7o79i966g" xml:space="preserve">هي سال 2025ع '''[[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|جي انساني ترقي جي انڊيڪس]] جي لحاظ کان [[شام جا گورنريٽ|شام جي 14 گورنريٽ]] جي فهرست''' آهي جنهن ۾ سال 2023ع جو ڊيٽا شامل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2018-09-13}}&lt;/ref&gt; 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!درجو
!'''گورنريٽ'''
!ايڇ ڊي آءِ (2023ع)
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#fc0;&quot; |وچولي انساني ترقي
|-
|1
|[[سويداء گورنريٽ]]
|0.611
|-
|2
|[[لاذقيه گورنريٽ]]
|0.606
|-
|3
|[[دمشق گورنريٽ]]
|0.605
|-
|4
|[[طرطوس گورنريٽ]]
|0.601
|-
|5
|[[حمص گورنريٽ]]
|0.585
|-
|6
|[[ريف دمشق گورنريٽ]]
|0.579
|-
|7
|[[درعا گورنريٽ]]
|0.573
|-
|8
|[[حماه گورنريٽ]]
|0.570
|- style=&quot;background:#e6e6e6&quot;
|'''-'''
|'''{{Flagicon image|Flag of the Syrian revolution.svg}} [[شام]]'''
|'''0.564'''
|-
|9
|[[قنيطره گورنريٽ]]
|0.551
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#900;&quot; |گهٽ انساني ترقي
|-
|10
|[[دير الزور گورنريٽ]]
|0.537
|-
|11
|[[ادلب گورنريٽ]]
|0.536
|-
|12
|[[حلب گورنريٽ]]
|0.534
|-
|13
|[[حسڪه گورنريٽ]]
|0.513
|-
|14
|[[رقه گورنريٽ]]
|0.505
|}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]
[[زمرو:انساني ترقي جو انڊيڪس]]
[[زمرو:هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس]]</text>
      <sha1>a67qr1yw1y7ucbrgx88dzf7o79i966g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390012</id>
      <parentid>390011</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T22:03:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>390012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1441" sha1="myu5ljg2rmdvkn276sj7gho64sxo463" xml:space="preserve">هي سال 2025ع '''[[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|جي انساني ترقي جي انڊيڪس]] جي لحاظ کان [[شام جا گورنريٽ|شام جي 14 گورنريٽ]] جي فهرست''' آهي جنهن ۾ سال 2023ع جو ڊيٽا شامل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2018-09-13}}&lt;/ref&gt; 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!درجو
!'''گورنريٽ'''
!ايڇ ڊي آءِ (2023ع)
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#fc0;&quot; |وچولي انساني ترقي
|-
|1
|[[سويداء گورنريٽ]]
|0.611
|-
|2
|[[لاذقيه گورنريٽ]]
|0.606
|-
|3
|[[دمشق گورنريٽ]]
|0.605
|-
|4
|[[طرطوس گورنريٽ]]
|0.601
|-
|5
|[[حمص گورنريٽ]]
|0.585
|-
|6
|[[ريف دمشق گورنريٽ]]
|0.579
|-
|7
|[[درعا گورنريٽ]]
|0.573
|-
|8
|[[حماه گورنريٽ]]
|0.570
|- style=&quot;background:#e6e6e6&quot;
|'''-'''
|'''{{Flagicon image|Flag of the Syrian revolution.svg}} [[شام]]'''
|'''0.564'''
|-
|9
|[[قنيطره گورنريٽ]]
|0.551
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#900;&quot; |گهٽ انساني ترقي
|-
|10
|[[دير الزور گورنريٽ]]
|0.537
|-
|11
|[[ادلب گورنريٽ]]
|0.536
|-
|12
|[[حلب گورنريٽ]]
|0.534
|-
|13
|[[حسڪه گورنريٽ]]
|0.513
|-
|14
|[[رقه گورنريٽ]]
|0.505
|}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]
[[زمرو:انساني ترقي جو انڊيڪس]]</text>
      <sha1>myu5ljg2rmdvkn276sj7gho64sxo463</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390013</id>
      <parentid>390012</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T22:05:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1471" sha1="9yra0yz34bb8qvfaa8ru19j9qtip8xv" xml:space="preserve">هي سال &lt;small&gt;2025&lt;/small&gt;ع جي '''[[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|انساني ترقي جي انڊيڪس]] جي لحاظ کان [[شام جا گورنريٽ|شام جي 14 گورنريٽ]] جي فهرست''' آهي جنهن ۾ سال &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع جو ڊيٽا شامل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2018-09-13}}&lt;/ref&gt; 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!درجو
!'''گورنريٽ'''
!ايڇ ڊي آءِ (2023ع)
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#fc0;&quot; |وچولي انساني ترقي
|-
|1
|[[سويداء گورنريٽ]]
|0.611
|-
|2
|[[لاذقيه گورنريٽ]]
|0.606
|-
|3
|[[دمشق گورنريٽ]]
|0.605
|-
|4
|[[طرطوس گورنريٽ]]
|0.601
|-
|5
|[[حمص گورنريٽ]]
|0.585
|-
|6
|[[ريف دمشق گورنريٽ]]
|0.579
|-
|7
|[[درعا گورنريٽ]]
|0.573
|-
|8
|[[حماه گورنريٽ]]
|0.570
|- style=&quot;background:#e6e6e6&quot;
|'''-'''
|'''{{Flagicon image|Flag of the Syrian revolution.svg}} [[شام]]'''
|'''0.564'''
|-
|9
|[[قنيطره گورنريٽ]]
|0.551
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#900;&quot; |گهٽ انساني ترقي
|-
|10
|[[دير الزور گورنريٽ]]
|0.537
|-
|11
|[[ادلب گورنريٽ]]
|0.536
|-
|12
|[[حلب گورنريٽ]]
|0.534
|-
|13
|[[حسڪه گورنريٽ]]
|0.513
|-
|14
|[[رقه گورنريٽ]]
|0.505
|}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]
[[زمرو:انساني ترقي جو انڊيڪس]]</text>
      <sha1>9yra0yz34bb8qvfaa8ru19j9qtip8xv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390014</id>
      <parentid>390013</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T22:07:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>390014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1507" sha1="9qomnyf4zajnqap98t0x4o62tlnq9kd" xml:space="preserve">هي سال &lt;small&gt;2025&lt;/small&gt;ع جي '''[[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|انساني ترقي جي انڊيڪس]] جي لحاظ کان [[شام جا گورنريٽ|شام جي 14 گورنريٽ]] جي فهرست''' آهي جنهن ۾ سال &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع جو ڊيٽا شامل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2018-09-13}}&lt;/ref&gt; 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!درجو
!'''گورنريٽ'''
!ايڇ ڊي آءِ (2023ع)
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#fc0;&quot; |وچولي انساني ترقي
|-
|1
|[[سويداء گورنريٽ]]
|0.611
|-
|2
|[[لاذقيه گورنريٽ]]
|0.606
|-
|3
|[[دمشق گورنريٽ]]
|0.605
|-
|4
|[[طرطوس گورنريٽ]]
|0.601
|-
|5
|[[حمص گورنريٽ]]
|0.585
|-
|6
|[[ريف دمشق گورنريٽ]]
|0.579
|-
|7
|[[درعا گورنريٽ]]
|0.573
|-
|8
|[[حماه گورنريٽ]]
|0.570
|- style=&quot;background:#e6e6e6&quot;
|'''-'''
|'''{{Flagicon image|Flag of the Syrian revolution.svg}} [[شام]]'''
|'''0.564'''
|-
|9
|[[قنيطره گورنريٽ]]
|0.551
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#900;&quot; |گهٽ انساني ترقي
|-
|10
|[[دير الزور گورنريٽ]]
|0.537
|-
|11
|[[ادلب گورنريٽ]]
|0.536
|-
|12
|[[حلب گورنريٽ]]
|0.534
|-
|13
|[[حسڪه گورنريٽ]]
|0.513
|-
|14
|[[رقه گورنريٽ]]
|0.505
|}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:شام]]
[[زمرو:شام جي معيشت]]
[[زمرو:شام جا گورنريٽ]]
[[زمرو:انساني ترقي جو انڊيڪس]]</text>
      <sha1>9qomnyf4zajnqap98t0x4o62tlnq9kd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:شام جي معيشت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99674</id>
    <revision>
      <id>390015</id>
      <timestamp>2026-06-29T22:08:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:شام]] [[زمرو:ايشيا جي معيشت]] [[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>390015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="fn7lu770zzc9xjdupj7kchtpiaq90qc" xml:space="preserve">[[زمرو:شام]]
[[زمرو:ايشيا جي معيشت]]
[[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>fn7lu770zzc9xjdupj7kchtpiaq90qc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ناروي جي ماليات</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99675</id>
    <revision>
      <id>390017</id>
      <timestamp>2026-06-29T22:11:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:يورپ جي ماليات]] [[زمرو:ناروي جي معيشت]] [[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>390017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123" sha1="hfuvvul0wsq6hiu1f0n8b3ty967e61x" xml:space="preserve">[[زمرو:يورپ جي ماليات]]
[[زمرو:ناروي جي معيشت]]
[[زمرو:ماليات بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>hfuvvul0wsq6hiu1f0n8b3ty967e61x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ناروي جي معيشت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99676</id>
    <revision>
      <id>390018</id>
      <timestamp>2026-06-29T22:11:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ناروي]] [[زمرو:يورپ جي معيشت]] [[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>390018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103" sha1="5p8tndp82gwzf2hlavn3u4irra5hfyq" xml:space="preserve">[[زمرو:ناروي]]
[[زمرو:يورپ جي معيشت]]
[[زمرو:معيشت بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>5p8tndp82gwzf2hlavn3u4irra5hfyq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:SubatomicParticle/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>99677</id>
    <revision>
      <id>390027</id>
      <timestamp>2026-06-30T01:17:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{For|the infobox|Template:Particles}} {{Documentation subpage}} {{Tsc|Particle}} {{Lua|Module:Subatomic particle}} {{COinS safe|n}}</comment>
      <origin>390027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132" sha1="sm6hep23332itt2w5fuvoeim64f6rvz" xml:space="preserve">{{For|the infobox|Template:Particles}}
{{Documentation subpage}}
{{Tsc|Particle}}
{{Lua|Module:Subatomic particle}}
{{COinS safe|n}}</text>
      <sha1>sm6hep23332itt2w5fuvoeim64f6rvz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Subatomic particle</title>
    <ns>828</ns>
    <id>99678</id>
    <revision>
      <id>390028</id>
      <timestamp>2026-06-30T01:18:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: local p = {}  local particles = {     [&quot;10neutron&quot;] = { link = &quot;Neutron&quot;, symbol = { &quot;n&quot;, TL = &quot;1&quot;, BL = &quot;0&quot; } },     [&quot;11proton&quot;] = { link = &quot;Proton&quot;, symbol = { &quot;p&quot;, TL = &quot;1&quot;, BL = &quot;1&quot; } },     [&quot;alpha&quot;] = { link = &quot;Alpha particle&quot;, symbol = { &quot;&amp;alpha;&quot; } },     [&quot;alpha++&quot;] = { link = &quot;Alpha particle&quot;, symbol = { &quot;&amp;alpha;&quot;, TR = &quot;++&quot; } },     [&quot;antib&quot;] = { link = &quot;B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, anti = &quot;yes&quot; } },     [&quot;antib*&quot;] = { link = &quot;B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, anti = &quot;ye...</comment>
      <origin>390028</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="54209" sha1="0rd6hmnk7y92g0w8qzagsbsccse7hjf" xml:space="preserve">local p = {}

local particles = {
    [&quot;10neutron&quot;] = { link = &quot;Neutron&quot;, symbol = { &quot;n&quot;, TL = &quot;1&quot;, BL = &quot;0&quot; } },
    [&quot;11proton&quot;] = { link = &quot;Proton&quot;, symbol = { &quot;p&quot;, TL = &quot;1&quot;, BL = &quot;1&quot; } },
    [&quot;alpha&quot;] = { link = &quot;Alpha particle&quot;, symbol = { &quot;&amp;alpha;&quot; } },
    [&quot;alpha++&quot;] = { link = &quot;Alpha particle&quot;, symbol = { &quot;&amp;alpha;&quot;, TR = &quot;++&quot; } },
    [&quot;antib&quot;] = { link = &quot;B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, anti = &quot;yes&quot; } },
    [&quot;antib*&quot;] = { link = &quot;B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, anti = &quot;yes&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot; } },
    [&quot;antib*0&quot;] = { link = &quot;B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, anti = &quot;yes&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot; } },
    [&quot;antib0&quot;] = { link = &quot;B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, anti = &quot;yes&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;antid&quot;] = { link = &quot;D meson&quot;, symbol = { &quot;D&quot;, anti = &quot;yes&quot; } },
    [&quot;antid*&quot;] = { link = &quot;D meson&quot;, symbol = { &quot;D&quot;, anti = &quot;yes&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot; } },
    [&quot;antid*0&quot;] = { link = &quot;D meson&quot;, symbol = { &quot;D&quot;, anti = &quot;yes&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot; } },
    [&quot;antid0&quot;] = { link = &quot;D meson&quot;, symbol = { &quot;D&quot;, anti = &quot;yes&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;antideuterium&quot;] = { link = &quot;Antideuterium&quot;, symbol = { &quot;D&quot;, anti = &quot;yes&quot; } },
    [&quot;antielectron&quot;] = { link = &quot;Positron&quot;, symbol = { &quot;e&quot;, TR = &quot;+&quot; } },
    [&quot;antigluon&quot;] = { link = &quot;Antigluon&quot;, symbol = { &quot;g&quot;, anti = &quot;yes&quot; } },
    [&quot;antigluon0&quot;] = { link = &quot;Antigluon&quot;, symbol = { &quot;g&quot;, anti = &quot;yes&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;antihelium&quot;] = { link = &quot;Antihelium&quot;, symbol = { &quot;He&quot;, anti = &quot;yes&quot; } },
    [&quot;antihydrogen&quot;] = { link = &quot;Antihydrogen&quot;, symbol = { &quot;H&quot;, anti = &quot;yes&quot; } },
    [&quot;antikaon&quot;] = { link = &quot;Kaon&quot;, symbol = { &quot;K&quot;, anti = &quot;yes&quot; } },
    [&quot;antikaon*&quot;] = { link = &quot;Kaon&quot;, symbol = { &quot;K&quot;, anti = &quot;yes&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot; } },
    [&quot;antikaon*0&quot;] = { link = &quot;Kaon&quot;, symbol = { &quot;K&quot;, anti = &quot;yes&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot; } },
    [&quot;antikaon0&quot;] = { link = &quot;Kaon&quot;, symbol = { &quot;K&quot;, anti = &quot;yes&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;antilepton&quot;] = { link = &quot;Antilepton&quot;, symbol = { &quot;ℓ&quot;, anti = &quot;yes&quot; } },
    [&quot;antilepton0&quot;] = { link = &quot;Antilepton&quot;, symbol = { &quot;ℓ&quot;, TR = &quot;0&quot;, anti = &quot;yes&quot; } },
    [&quot;antimuon&quot;] = { link = &quot;Antimuon&quot;, symbol = { &quot;&amp;mu;&quot;, TR = &quot;+&quot; } },
    [&quot;antineutrino&quot;] = { link = &quot;Antineutrino&quot;, symbol = { &quot;&amp;nu;&quot;, anti = &quot;yes&quot; } },
    [&quot;antineutrino0&quot;] = { link = &quot;Antineutrino&quot;, symbol = { &quot;&amp;nu;&quot;, TR = &quot;0&quot;, anti = &quot;yes&quot; } },
    [&quot;antineutron&quot;] = { link = &quot;Antineutron&quot;, symbol = { &quot;n&quot;, anti = &quot;yes&quot; } },
    [&quot;antineutron0&quot;] = { link = &quot;Antineutron&quot;, symbol = { &quot;n&quot;, anti = &quot;yes&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;antinucleon&quot;] = { link = &quot;Antinucleon&quot;, symbol = { &quot;N&quot;, anti = &quot;yes&quot; } },
    [&quot;antinucleon0&quot;] = { link = &quot;Antinucleon&quot;, symbol = { &quot;N&quot;, anti = &quot;yes&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;antiphoton&quot;] = { link = &quot;Antiphoton&quot;, symbol = { &quot;&amp;gamma;&quot;, anti = &quot;yes&quot; } },
    [&quot;antiphoton0&quot;] = { link = &quot;Antiphoton&quot;, symbol = { &quot;&amp;gamma;&quot;, anti = &quot;yes&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;antiproton&quot;] = { link = &quot;Antiproton&quot;, symbol = { &quot;p&quot;, anti = &quot;yes&quot; } },
    [&quot;antiquark&quot;] = { link = &quot;Antiquark&quot;, symbol = { &quot;q&quot;, anti = &quot;yes&quot; } },
    [&quot;antislepton&quot;] = { link = &quot;Slepton&quot;, symbol = { &quot;l&amp;#x0305;&amp;#x0342;&quot; } },
    [&quot;antisquark&quot;] = { link = &quot;Squark&quot;, symbol = { &quot;q&amp;#x0305;&amp;#x0342;&quot; } },
    [&quot;antit&quot;] = { link = &quot;T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, anti = &quot;yes&quot; } },
    [&quot;antit*&quot;] = { link = &quot;T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, anti = &quot;yes&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot; } },
    [&quot;antit*0&quot;] = { link = &quot;T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, anti = &quot;yes&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot; } },
    [&quot;antit0&quot;] = { link = &quot;T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, anti = &quot;yes&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;antitau&quot;] = { link = &quot;Antitau&quot;, symbol = { &quot;&amp;tau;&quot;, TR = &quot;+&quot; } },
    [&quot;antitauon&quot;] = { link = &quot;Antitauon&quot;, symbol = { &quot;&amp;tau;&quot;, TR = &quot;+&quot; } },
    [&quot;antitritium&quot;] = { link = &quot;Antitritium&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, anti = &quot;yes&quot; } },
    [&quot;axino&quot;] = { link = &quot;&quot;, symbol = { &quot;A&amp;#x0342;&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;axion&quot;] = { link = &quot;&quot;, symbol = { &quot;A&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;b&quot;] = { link = &quot;B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot; } },
    [&quot;b*&quot;] = { link = &quot;B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot; } },
    [&quot;b*+&quot;] = { link = &quot;B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;+&quot; } },
    [&quot;b*+-&quot;] = { link = &quot;B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;plusmn;&quot; } },
    [&quot;b*-&quot;] = { link = &quot;B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;b*-+&quot;] = { link = &quot;B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;#x2213;&quot; } },
    [&quot;b*0&quot;] = { link = &quot;B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot; } },
    [&quot;b+&quot;] = { link = &quot;B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, TR = &quot;+&quot; } },
    [&quot;b+-&quot;] = { link = &quot;B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, TR = &quot;&amp;plusmn;&quot; } },
    [&quot;b-&quot;] = { link = &quot;B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;b-+&quot;] = { link = &quot;B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, TR = &quot;&amp;#x2213;&quot; } },
    [&quot;b0&quot;] = { link = &quot;B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;b boson&quot;] = { link = &quot;B boson&quot;, symbol = { &quot;B&quot; } },
    [&quot;b boson0&quot;] = { link = &quot;B boson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;beta&quot;] = { link = &quot;Beta particle&quot;, symbol = { &quot;&amp;beta;&quot; } },
    [&quot;beta+&quot;] = { link = &quot;Beta particle&quot;, symbol = { &quot;&amp;beta;&quot;, TR = &quot;+&quot; } },
    [&quot;beta+-&quot;] = { link = &quot;Beta particle&quot;, symbol = { &quot;&amp;beta;&quot;, TR = &quot;&amp;plusmn;&quot; } },
    [&quot;beta-&quot;] = { link = &quot;Beta particle&quot;, symbol = { &quot;&amp;beta;&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;beta-+&quot;] = { link = &quot;Beta particle&quot;, symbol = { &quot;&amp;beta;&quot;, TR = &quot;&amp;#x2213;&quot; } },
    [&quot;bino&quot;] = { link = &quot;Bino (particle)&quot;, symbol = { &quot;b&amp;#x0342;&quot; } },
    [&quot;blue antiquark&quot;] = { link = &quot;Color charge&quot;, symbol = { &quot;q&quot;, anti = &quot;yes&quot;, BR = &quot;B&quot; } },
    [&quot;blue antisquark&quot;] = { link = &quot;Color charge&quot;, symbol = { &quot;q&amp;#x0305;&amp;#x0342;&quot;, BR = &quot;B&quot; } },
    [&quot;blue quark&quot;] = { link = &quot;Color charge&quot;, symbol = { &quot;q&quot;, BR = &quot;B&quot; } },
    [&quot;blue squark&quot;] = { link = &quot;Color charge&quot;, symbol = { &quot;q&amp;#x0342;&quot;, BR = &quot;B&quot; } },
    [&quot;bottom antiquark&quot;] = { link = &quot;Bottom antiquark&quot;, symbol = { &quot;b&quot;, anti = &quot;yes&quot; } },
    [&quot;bottom antisquark&quot;] = { link = &quot;Squark&quot;, symbol = { &quot;b&amp;#x0305;&amp;#x0342;&quot; } },
    [&quot;bottom antit&quot;] = { link = &quot;Bottom T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, anti = &quot;yes&quot;, TR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom double top omega&quot;] = { link = &quot;Bottom double top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, BR = &quot;btt&quot; } },
    [&quot;bottom double top omega*&quot;] = { link = &quot;Bottom double top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;btt&quot; } },
    [&quot;bottom double top omega*+&quot;] = { link = &quot;Bottom double top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;+&quot;, BR = &quot;btt&quot; } },
    [&quot;bottom double top omega+&quot;] = { link = &quot;Bottom double top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;btt&quot; } },
    [&quot;bottom eta&quot;] = { link = &quot;Bottom eta meson&quot;, symbol = { &quot;&amp;eta;&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom eta0&quot;] = { link = &quot;Bottom eta meson&quot;, symbol = { &quot;&amp;eta;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom eta prime&quot;] = { link = &quot;Bottom eta prime meson&quot;, symbol = { &quot;&amp;eta;&amp;prime;&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom eta prime0&quot;] = { link = &quot;Bottom eta prime meson&quot;, symbol = { &quot;&amp;eta;&amp;prime;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom lambda&quot;] = { link = &quot;Bottom lambda baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Lambda;&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom lambda*&quot;] = { link = &quot;Bottom lambda baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Lambda;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom lambda*0&quot;] = { link = &quot;Bottom lambda baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Lambda;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom lambda0&quot;] = { link = &quot;Bottom lambda baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Lambda;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom omega&quot;] = { link = &quot;Bottom omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom omega*&quot;] = { link = &quot;Bottom omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom omega*-&quot;] = { link = &quot;Bottom omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;minus;&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom omega-&quot;] = { link = &quot;Bottom omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom quark&quot;] = { link = &quot;Bottom quark&quot;, symbol = { &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom sigma&quot;] = { link = &quot;Bottom sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom sigma*&quot;] = { link = &quot;Bottom sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom sigma*+&quot;] = { link = &quot;Bottom sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;+&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom sigma*+-&quot;] = { link = &quot;Bottom sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;plusmn;&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom sigma*-&quot;] = { link = &quot;Bottom sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;minus;&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom sigma*-+&quot;] = { link = &quot;Bottom sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;&amp;#x2213;&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom sigma*0&quot;] = { link = &quot;Bottom sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom sigma+&quot;] = { link = &quot;Bottom sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom sigma+-&quot;] = { link = &quot;Bottom sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;&amp;plusmn;&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom sigma-&quot;] = { link = &quot;Bottom sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom sigma-+&quot;] = { link = &quot;Bottom sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;&amp;#x2213;&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom sigma0&quot;] = { link = &quot;Bottom sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom squark&quot;] = { link = &quot;Squark&quot;, symbol = { &quot;b&amp;#x0342;&quot; } },
    [&quot;bottom t&quot;] = { link = &quot;Bottom T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom t*&quot;] = { link = &quot;Bottom T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom t*+&quot;] = { link = &quot;Bottom T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;+&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom t*+-&quot;] = { link = &quot;Bottom T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;plusmn;&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom t*-&quot;] = { link = &quot;Bottom T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;minus;&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom t*-+&quot;] = { link = &quot;Bottom T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;#x2213;&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom t+&quot;] = { link = &quot;Bottom T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom t+-&quot;] = { link = &quot;Bottom T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;&amp;plusmn;&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom t-&quot;] = { link = &quot;Bottom T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom top omega&quot;] = { link = &quot;Bottom top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, BR = &quot;bt&quot; } },
    [&quot;bottom top omega'&quot;] = { link = &quot;&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&amp;prime;&quot;, BR = &quot;bt&quot; } },
    [&quot;bottom top omega'0&quot;] = { link = &quot;&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&amp;prime;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;bt&quot; } },
    [&quot;bottom top omega*&quot;] = { link = &quot;Bottom top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;bt&quot; } },
    [&quot;bottom top omega*0&quot;] = { link = &quot;Charmed top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot;, BR = &quot;bt&quot; } },
    [&quot;bottom top omega0&quot;] = { link = &quot;Charmed top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;bt&quot; } },
    [&quot;bottom top xi&quot;] = { link = &quot;Bottom top xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, BR = &quot;bt&quot; } },
    [&quot;bottom top xi'&quot;] = { link = &quot;&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&amp;prime;&quot;, BR = &quot;bt&quot; } },
    [&quot;bottom top xi'+&quot;] = { link = &quot;&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&amp;prime;&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;bt&quot; } },
    [&quot;bottom top xi'0&quot;] = { link = &quot;&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&amp;prime;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR=&quot;bt&quot; } },
    [&quot;bottom top xi*&quot;] = { link = &quot;Bottom top xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;bt&quot; } },
    [&quot;bottom top xi*+&quot;] = { link = &quot;Bottom top xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;+&quot;, BR = &quot;bt&quot; } },
    [&quot;bottom top xi*0&quot;] = { link = &quot;Bottom top xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot;, BR = &quot;bt&quot; } },
    [&quot;bottom top xi+&quot;] = { link = &quot;Bottom top xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;bt&quot; } },
    [&quot;bottom top xi0&quot;] = { link = &quot;Bottom top xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;bt&quot; } },
    [&quot;bottom xi&quot;] = { link = &quot;Bottom xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom xi'&quot;] = { link = &quot;Bottom xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&amp;prime;&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom xi'-&quot;] = { link = &quot;Bottom xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&amp;prime;&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom xi'0&quot;] = { link = &quot;Bottom xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&amp;prime;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom xi*&quot;] = { link = &quot;Bottom xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom xi*-&quot;] = { link = &quot;Bottom xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;minus;&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom xi*0&quot;] = { link = &quot;Bottom xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom xi-&quot;] = { link = &quot;Bottom xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;bottom xi0&quot;] = { link = &quot;Bottom xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;cascade b&quot;] = { link = &quot;Charmed xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, BR = &quot;b&quot; } },
    [&quot;chargino+&quot;] = { link = &quot;Chargino&quot;, symbol = { &quot;C&amp;#x0342;&quot;, TR = &quot;+&quot; } },
    [&quot;chargino+-&quot;] = { link = &quot;Chargino&quot;, symbol = { &quot;C&amp;#x0342;&quot;, TR = &quot;&amp;plusmn;&quot; } },
    [&quot;chargino-&quot;] = { link = &quot;Chargino&quot;, symbol = { &quot;C&amp;#x0342;&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;chargino-+&quot;] = { link = &quot;Chargino&quot;, symbol = { &quot;C&amp;#x0342;&quot;, TR = &quot;&amp;#x2213;&quot; } },
    [&quot;chargino 1+&quot;] = { link = &quot;Chargino&quot;, symbol = { &quot;C&amp;#x0342;&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;1&quot; } },
    [&quot;chargino 1+-&quot;] = { link = &quot;Chargino&quot;, symbol = { &quot;C&amp;#x0342;&quot;, TR = &quot;&amp;plusmn;&quot;, BR = &quot;1&quot; } },
    [&quot;chargino 1-&quot;] = { link = &quot;Chargino&quot;, symbol = { &quot;C&amp;#x0342;&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot;, BR = &quot;1&quot; } },
    [&quot;chargino 1-+&quot;] = { link = &quot;Chargino&quot;, symbol = { &quot;C&amp;#x0342;&quot;, TR = &quot;&amp;#x2213;&quot;, BR = &quot;1&quot; } },
    [&quot;chargino 2+&quot;] = { link = &quot;Chargino&quot;, symbol = { &quot;C&amp;#x0342;&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;2&quot; } },
    [&quot;chargino 2+-&quot;] = { link = &quot;Chargino&quot;, symbol = { &quot;C&amp;#x0342;&quot;, TR = &quot;&amp;plusmn;&quot;, BR = &quot;2&quot; } },
    [&quot;chargino 2-&quot;] = { link = &quot;Chargino&quot;, symbol = { &quot;C&amp;#x0342;&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot;, BR = &quot;2&quot; } },
    [&quot;chargino 2-+&quot;] = { link = &quot;Chargino&quot;, symbol = { &quot;C&amp;#x0342;&quot;, TR = &quot;&amp;#x2213;&quot;, BR = &quot;2&quot; } },
    [&quot;chargino i+&quot;] = { link = &quot;Chargino&quot;, symbol = { &quot;C&amp;#x0342;&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;i&quot; } },
    [&quot;chargino i+-&quot;] = { link = &quot;Chargino&quot;, symbol = { &quot;C&amp;#x0342;&quot;, TR = &quot;&amp;plusmn;&quot;, BR = &quot;i&quot; } },
    [&quot;chargino i-&quot;] = { link = &quot;Chargino&quot;, symbol = { &quot;C&amp;#x0342;&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot;, BR = &quot;i&quot; } },
    [&quot;chargino i-+&quot;] = { link = &quot;Chargino&quot;, symbol = { &quot;C&amp;#x0342;&quot;, TR = &quot;&amp;#x2213;&quot;, BR = &quot;i&quot; } },
    [&quot;charm antiquark&quot;] = { link = &quot;Charm antiquark&quot;, symbol = { &quot;c&quot;, anti = &quot;yes&quot; } },
    [&quot;charm antisquark&quot;] = { link = &quot;Squark&quot;, symbol = { &quot;c&amp;#x0305;&amp;#x0342;&quot; } },
    [&quot;charm quark&quot;] = { link = &quot;Charm quark&quot;, symbol = { &quot;c&quot; } },
    [&quot;charm squark&quot;] = { link = &quot;Squark&quot;, symbol = { &quot;c&amp;#x0342;&quot; } },
    [&quot;charmed antib&quot;] = { link = &quot;Charmed B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, anti = &quot;yes&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed antib*&quot;] = { link = &quot;Charmed B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, anti = &quot;yes&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed antit&quot;] = { link = &quot;Charmed T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, anti = &quot;yes&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed antit*&quot;] = { link = &quot;&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, anti = &quot;yes&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed antit0&quot;] = { link = &quot;Charmed T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, anti = &quot;yes&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed antit0*&quot;] = { link = &quot;Charmed T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, anti = &quot;yes&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed b&quot;] = { link = &quot;Charmed B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed b*&quot;] = { link = &quot;Charmed B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed b*+&quot;] = { link = &quot;Charmed B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;+&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed b*+-&quot;] = { link = &quot;Charmed B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;plusmn;&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed b*-&quot;] = { link = &quot;Charmed B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;minus;&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed b*-+&quot;] = { link = &quot;Charmed B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;#x2213;&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed b+&quot;] = { link = &quot;Charmed B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed b+-&quot;] = { link = &quot;Charmed B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, TR = &quot;&amp;plusmn;&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed b-&quot;] = { link = &quot;Charmed B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed b-+&quot;] = { link = &quot;Charmed B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, TR = &quot;&amp;#x2213;&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed bottom omega&quot;] = { link = &quot;Charmed bottom omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, BR = &quot;cb&quot; } },
    [&quot;charmed bottom omega'&quot;] = { link = &quot;Charmed bottom omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&amp;prime;&quot;, BR = &quot;cb&quot; } },
    [&quot;charmed bottom omega'0&quot;] = { link = &quot;Charmed bottom omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&amp;prime;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;cb&quot; } },
    [&quot;charmed bottom omega*&quot;] = { link = &quot;Charmed bottom omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;cb&quot; } },
    [&quot;charmed bottom omega*0&quot;] = { link = &quot;Charmed bottom omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot;, BR = &quot;cb&quot; } },
    [&quot;charmed bottom omega0&quot;] = { link = &quot;Charmed bottom omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;cb&quot; } },
    [&quot;charmed bottom top omega&quot;] = { link = &quot;Charmed bottom top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, BR = &quot;cbt&quot; } },
    [&quot;charmed bottom top omega*&quot;] = { link = &quot;Charmed bottom top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;cbt&quot; } },
    [&quot;charmed bottom top omega*+&quot;] = { link = &quot;Charmed bottom top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;+&quot;, BR = &quot;cbt&quot; } },
    [&quot;charmed bottom top omega+&quot;] = { link = &quot;Charmed bottom top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;cbt&quot; } },
    [&quot;charmed bottom xi&quot;] = { link = &quot;Charmed bottom xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, BR = &quot;cc&quot; } },
    [&quot;charmed bottom xi'&quot;] = { link = &quot;Charmed bottom xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&amp;prime;&quot;, BR = &quot;cc&quot; } },
    [&quot;charmed bottom xi'+&quot;] = { link = &quot;Charmed bottom xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&amp;prime;&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;cb&quot; } },
    [&quot;charmed bottom xi'0&quot;] = { link = &quot;Charmed bottom xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&amp;prime;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;cb&quot; } },
    [&quot;charmed bottom xi*&quot;] = { link = &quot;Charmed bottom xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;cc&quot; } },
    [&quot;charmed bottom xi*+&quot;] = { link = &quot;Charmed bottom xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;+&quot;, BR = &quot;cb&quot; } },
    [&quot;charmed bottom xi*0&quot;] = { link = &quot;Charmed bottom xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot;, BR = &quot;cb&quot; } },
    [&quot;charmed bottom xi+&quot;] = { link = &quot;Charmed bottom xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;cb&quot; } },
    [&quot;charmed bottom xi0&quot;] = { link = &quot;Charmed bottom xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;cb&quot; } },
    [&quot;charmed double bottom omega&quot;] = { link = &quot;Charmed double bottom omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, BR = &quot;cbb&quot; } },
    [&quot;charmed double bottom omega*&quot;] = { link = &quot;Charmed double bottom omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;cbb&quot; } },
    [&quot;charmed double bottom omega*0&quot;] = { link = &quot;Charmed double bottom omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot;, BR = &quot;cbb&quot; } },
    [&quot;charmed double bottom omega0&quot;] = { link = &quot;Charmed double bottom omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;cbb&quot; } },
    [&quot;charmed double top omega&quot;] = { link = &quot;Charmed double top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, BR = &quot;ctt&quot; } },
    [&quot;charmed double top omega*&quot;] = { link = &quot;Charmed double top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;ctt&quot; } },
    [&quot;charmed double top omega*++&quot;] = { link = &quot;Charmed double top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;++&quot;, BR = &quot;ctt&quot; } },
    [&quot;charmed double top omega++&quot;] = { link = &quot;Charmed double top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;++&quot;, BR = &quot;ctt&quot; } },
    [&quot;charmed eta&quot;] = { link = &quot;Charmed eta meson&quot;, symbol = { &quot;&amp;eta;&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed eta0&quot;] = { link = &quot;Charmed eta meson&quot;, symbol = { &quot;&amp;eta;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed eta prime&quot;] = { link = &quot;Charmed eta prime meson&quot;, symbol = { &quot;&amp;eta;&amp;prime;&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed eta prime0&quot;] = { link = &quot;Charmed eta prime meson&quot;, symbol = { &quot;&amp;eta;&amp;prime;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed lambda&quot;] = { link = &quot;Charmed lambda baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Lambda;&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed lambda*&quot;] = { link = &quot;Charmed lambda baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Lambda;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed lambda*+&quot;] = { link = &quot;Charmed lambda baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Lambda;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;+&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed lambda+&quot;] = { link = &quot;Charmed lambda baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Lambda;&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed omega&quot;] = { link = &quot;Charmed omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed omega*&quot;] = { link = &quot;Charmed omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed omega*0&quot;] = { link = &quot;Charmed omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed omega0&quot;] = { link = &quot;Charmed omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed sigma&quot;] = { link = &quot;Charmed sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed sigma*&quot;] = { link = &quot;Charmed sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed sigma*+&quot;] = { link = &quot;Charmed sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;+&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed sigma*++&quot;] = { link = &quot;Charmed sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;++&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed sigma*0&quot;] = { link = &quot;Charmed sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed sigma+&quot;] = { link = &quot;Charmed sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed sigma++&quot;] = { link = &quot;Charmed sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;++&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed sigma0&quot;] = { link = &quot;Charmed sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed t&quot;] = { link = &quot;Charmed T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed t*&quot;] = { link = &quot;Charmed T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed t*0&quot;] = { link = &quot;Charmed T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed t0&quot;] = { link = &quot;Charmed T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed theta0&quot;] = { link = &quot;Pentaquark&quot;, symbol = { &quot;&amp;Theta;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed top omega&quot;] = { link = &quot;Charmed top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, BR = &quot;ct&quot; } },
    [&quot;charmed top omega'&quot;] = { link = &quot;&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&amp;prime;&quot;, BR = &quot;ct&quot; } },
    [&quot;charmed top omega'+&quot;] = { link = &quot;&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&amp;prime;&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;ct&quot; } },
    [&quot;charmed top omega*&quot;] = { link = &quot;Charmed top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;ct&quot; } },
    [&quot;charmed top omega*+&quot;] = { link = &quot;Charmed top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;+&quot;, BR = &quot;ct&quot; } },
    [&quot;charmed top omega+&quot;] = { link = &quot;Charmed top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;ct&quot; } },
    [&quot;charmed top xi&quot;] = { link = &quot;Charmed top xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, BR = &quot;ct&quot; } },
    [&quot;charmed top xi'&quot;] = { link = &quot;&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&amp;prime;&quot;, BR = &quot;ct&quot; } },
    [&quot;charmed top xi'+&quot;] = { link = &quot;&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&amp;prime;&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;ct&quot; } },
    [&quot;charmed top xi'++&quot;] = { link = &quot;&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&amp;prime;&quot;, TR = &quot;++&quot;, BR = &quot;ct&quot; } },
    [&quot;charmed top xi*&quot;] = { link = &quot;Charmed top xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;ct&quot; } },
    [&quot;charmed top xi*+&quot;] = { link = &quot;Charmed top xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;+&quot;, BR = &quot;ct&quot; } },
    [&quot;charmed top xi*++&quot;] = { link = &quot;Charmed top xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;++&quot;, BR = &quot;ct&quot; } },
    [&quot;charmed top xi+&quot;] = { link = &quot;Charmed top xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;ct&quot; } },
    [&quot;charmed top xi++&quot;] = { link = &quot;Charmed top xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;++&quot;, BR = &quot;ct&quot; } },
    [&quot;charmed xi&quot;] = { link = &quot;Charmed xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed xi'&quot;] = { link = &quot;Charmed xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&amp;prime;&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed xi'+&quot;] = { link = &quot;Charmed xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&amp;prime;&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed xi'0&quot;] = { link = &quot;Charmed xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&amp;prime;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed xi*&quot;] = { link = &quot;Charmed xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed xi*+&quot;] = { link = &quot;Charmed xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;+&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed xi*0&quot;] = { link = &quot;Charmed xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed xi+&quot;] = { link = &quot;Charmed xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;charmed xi0&quot;] = { link = &quot;Charmed xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;c&quot; } },
    [&quot;d&quot;] = { link = &quot;D meson&quot;, symbol = { &quot;D&quot; } },
    [&quot;d*&quot;] = { link = &quot;D meson&quot;, symbol = { &quot;D&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot; } },
    [&quot;d*+&quot;] = { link = &quot;D meson&quot;, symbol = { &quot;D&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;+&quot; } },
    [&quot;d*+-&quot;] = { link = &quot;D meson&quot;, symbol = { &quot;D&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;plusmn;&quot; } },
    [&quot;d*-&quot;] = { link = &quot;D meson&quot;, symbol = { &quot;D&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;d*-+&quot;] = { link = &quot;D meson&quot;, symbol = { &quot;D&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;#x2213;&quot; } },
    [&quot;d*0&quot;] = { link = &quot;D meson&quot;, symbol = { &quot;D&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot; } },
    [&quot;d+&quot;] = { link = &quot;D meson&quot;, symbol = { &quot;D&quot;, TR = &quot;+&quot; } },
    [&quot;d+-&quot;] = { link = &quot;D meson&quot;, symbol = { &quot;D&quot;, TR = &quot;&amp;plusmn;&quot; } },
    [&quot;d-&quot;] = { link = &quot;D meson&quot;, symbol = { &quot;D&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;d-+&quot;] = { link = &quot;D meson&quot;, symbol = { &quot;D&quot;, TR = &quot;&amp;#x2213;&quot; } },
    [&quot;d0&quot;] = { link = &quot;D meson&quot;, symbol = { &quot;D&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;delta&quot;] = { link = &quot;Delta baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Delta;&quot; } },
    [&quot;delta+&quot;] = { link = &quot;Delta baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Delta;&quot;, TR = &quot;+&quot; } },
    [&quot;delta++&quot;] = { link = &quot;Delta baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Delta;&quot;, TR = &quot;++&quot; } },
    [&quot;delta+-&quot;] = { link = &quot;Delta baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Delta;&quot;, TR = &quot;&amp;plusmn;&quot; } },
    [&quot;delta-&quot;] = { link = &quot;Delta baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Delta;&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;delta-+&quot;] = { link = &quot;Delta baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Delta;&quot;, TR = &quot;&amp;#x2213;&quot; } },
    [&quot;delta0&quot;] = { link = &quot;Delta baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Delta;&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;deuterium&quot;] = { link = &quot;&quot;, symbol = { &quot;D&quot; } },
    [&quot;double bottom omega&quot;] = { link = &quot;Double bottom omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, BR = &quot;bb&quot; } },
    [&quot;double bottom omega*&quot;] = { link = &quot;Double bottom omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;bb&quot; } },
    [&quot;double bottom omega*-&quot;] = { link = &quot;Double bottom omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;minus;&quot;, BR = &quot;bb&quot; } },
    [&quot;double bottom omega-&quot;] = { link = &quot;Double bottom omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot;, BR = &quot;bb&quot; } },
    [&quot;double bottom top omega&quot;] = { link = &quot;Double bottom top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, BR = &quot;bbt&quot; } },
    [&quot;double bottom top omega*&quot;] = { link = &quot;Double bottom top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;bbt&quot; } },
    [&quot;double bottom top omega*0&quot;] = { link = &quot;Double bottom top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot;, BR = &quot;bbt&quot; } },
    [&quot;double bottom top omega0&quot;] = { link = &quot;Double bottom top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;bbt&quot; } },
    [&quot;double bottom xi&quot;] = { link = &quot;Double bottom xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, BR = &quot;bb&quot; } },
    [&quot;double bottom xi*&quot;] = { link = &quot;Double bottom xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;bb&quot; } },
    [&quot;double bottom xi*-&quot;] = { link = &quot;Double bottom xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;minus;&quot;, BR = &quot;bb&quot; } },
    [&quot;double bottom xi*0&quot;] = { link = &quot;Double bottom xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot;, BR = &quot;bb&quot; } },
    [&quot;double bottom xi-&quot;] = { link = &quot;Double bottom xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot;, BR = &quot;bb&quot; } },
    [&quot;double bottom xi0&quot;] = { link = &quot;Double bottom xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;bb&quot; } },
    [&quot;double charmed bottom omega&quot;] = { link = &quot;Double charmed bottom omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, BR = &quot;ccb&quot; } },
    [&quot;double charmed bottom omega*&quot;] = { link = &quot;Double charmed bottom omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;ccb&quot; } },
    [&quot;double charmed bottom omega*+&quot;] = { link = &quot;Double charmed bottom omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;+&quot;, BR = &quot;ccb&quot; } },
    [&quot;double charmed bottom omega+&quot;] = { link = &quot;Double charmed bottom omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;ccb&quot; } },
    [&quot;double charmed omega&quot;] = { link = &quot;Double charmed omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, BR = &quot;cc&quot; } },
    [&quot;double charmed omega*&quot;] = { link = &quot;Double charmed omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;cc&quot; } },
    [&quot;double charmed omega*+&quot;] = { link = &quot;Double charmed omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;+&quot;, BR = &quot;cc&quot; } },
    [&quot;double charmed omega+&quot;] = { link = &quot;Double charmed omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;cc&quot; } },
    [&quot;double charmed top omega&quot;] = { link = &quot;Double charmed top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, BR = &quot;cct&quot; } },
    [&quot;double charmed top omega*&quot;] = { link = &quot;Double charmed top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;cct&quot; } },
    [&quot;double charmed top omega*++&quot;] = { link = &quot;Double charmed top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;++&quot;, BR = &quot;cct&quot; } },
    [&quot;double charmed top omega++&quot;] = { link = &quot;Double charmed top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;++&quot;, BR = &quot;cct&quot; } },
    [&quot;double charmed xi&quot;] = { link = &quot;Double charmed xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, BR = &quot;cc&quot; } },
    [&quot;double charmed xi*&quot;] = { link = &quot;Double charmed xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;cc&quot; } },
    [&quot;double charmed xi*+&quot;] = { link = &quot;Double charmed xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;+&quot;, BR = &quot;cc&quot; } },
    [&quot;double charmed xi*++&quot;] = { link = &quot;Double charmed xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;++&quot;, BR = &quot;cc&quot; } },
    [&quot;double charmed xi+&quot;] = { link = &quot;Double charmed xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;cc&quot; } },
    [&quot;double charmed xi++&quot;] = { link = &quot;Double charmed xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;++&quot;, BR = &quot;cc&quot; } },
    [&quot;double top omega&quot;] = { link = &quot;Double top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, BR = &quot;tt&quot; } },
    [&quot;double top omega*&quot;] = { link = &quot;Double top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;tt&quot; } },
    [&quot;double top omega*+&quot;] = { link = &quot;Double top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;+&quot;, BR = &quot;tt&quot; } },
    [&quot;double top omega+&quot;] = { link = &quot;Double top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;tt&quot; } },
    [&quot;double top xi&quot;] = { link = &quot;Double top xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, BR = &quot;tt&quot; } },
    [&quot;double top xi*&quot;] = { link = &quot;Double top xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;tt&quot; } },
    [&quot;double top xi*+&quot;] = { link = &quot;Double top xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;+&quot;, BR = &quot;tt&quot; } },
    [&quot;double top xi*++&quot;] = { link = &quot;Double top xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;++&quot;, BR = &quot;tt&quot; } },
    [&quot;double top xi+&quot;] = { link = &quot;Double top xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;tt&quot; } },
    [&quot;double top xi++&quot;] = { link = &quot;Double top xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;++&quot;, BR = &quot;tt&quot; } },
    [&quot;down antiquark&quot;] = { link = &quot;Down antiquark&quot;, symbol = { &quot;d&quot;, anti = &quot;yes&quot; } },
    [&quot;down antisquark&quot;] = { link = &quot;Squark&quot;, symbol = { &quot;d&amp;#x0305;&amp;#x0342;&quot; } },
    [&quot;down quark&quot;] = { link = &quot;Down quark&quot;, symbol = { &quot;d&quot; } },
    [&quot;down squark&quot;] = { link = &quot;Squark&quot;, symbol = { &quot;d&amp;#x0342;&quot; } },
    [&quot;electron&quot;] = { link = &quot;Electron&quot;, symbol = { &quot;e&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;electron+&quot;] = { link = &quot;Positron&quot;, symbol = { &quot;e&quot;, TR = &quot;+&quot; } },
    [&quot;electron+-&quot;] = { link = &quot;&quot;, symbol = { &quot;e&quot;, TR = &quot;&amp;plusmn;&quot; } },
    [&quot;electron-&quot;] = { link = &quot;Electron&quot;, symbol = { &quot;e&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;electron-+&quot;] = { link = &quot;Electron&quot;, symbol = { &quot;e&quot;, TR = &quot;&amp;#x2213;&quot; } },
    [&quot;electron antineutrino&quot;] = { link = &quot;Electron antineutrino&quot;, symbol = { &quot;&amp;nu;&quot;, anti = &quot;yes&quot;, BR = &quot;e&quot; } },
    [&quot;electron antineutrino0&quot;] = { link = &quot;Electron antineutrino&quot;, symbol = { &quot;&amp;nu;&quot;, anti = &quot;yes&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;e&quot; } },
    [&quot;electron neutrino&quot;] = { link = &quot;Electron neutrino&quot;, symbol = { &quot;&amp;nu;&quot;, BR = &quot;e&quot; } },
    [&quot;electron neutrino0&quot;] = { link = &quot;Electron neutrino&quot;, symbol = { &quot;&amp;nu;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;e&quot; } },
    [&quot;eta&quot;] = { link = &quot;Eta meson&quot;, symbol = { &quot;&amp;eta;&quot; } },
    [&quot;eta0&quot;] = { link = &quot;Eta meson&quot;, symbol = { &quot;&amp;eta;&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;eta prime&quot;] = { link = &quot;Eta prime meson&quot;, symbol = { &quot;&amp;eta;&amp;prime;&quot; } },
    [&quot;eta prime0&quot;] = { link = &quot;Eta prime meson&quot;, symbol = { &quot;&amp;eta;&amp;prime;&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;gamma&quot;] = { link = &quot;Gamma ray&quot;, symbol = { &quot;&amp;gamma;&quot; } },
    [&quot;gluino&quot;] = { link = &quot;Gluino&quot;, symbol = { &quot;g&amp;#x0342;&quot; } },
    [&quot;gluon&quot;] = { link = &quot;Gluon&quot;, symbol = { &quot;g&quot; } },
    [&quot;gluon0&quot;] = { link = &quot;Gluon&quot;, symbol = { &quot;g&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;gravitino&quot;] = { link = &quot;Gravitino&quot;, symbol = { &quot;G&amp;#x0342;&quot; } },
    [&quot;graviton&quot;] = { link = &quot;&quot;, symbol = { &quot;G&quot; } },
    [&quot;green antiquark&quot;] = { link = &quot;Color charge&quot;, symbol = { &quot;q&quot;, anti = &quot;yes&quot;, BR = &quot;G&quot; } },
    [&quot;green antisquark&quot;] = { link = &quot;Color charge&quot;, symbol = { &quot;q&amp;#x0305;&amp;#x0342;&quot;, BR = &quot;G&quot; } },
    [&quot;green quark&quot;] = { link = &quot;Color charge&quot;, symbol = { &quot;q&quot;, BR = &quot;G&quot; } },
    [&quot;green squark&quot;] = { link = &quot;Color charge&quot;, symbol = { &quot;q&amp;#x0342;&quot;, BR = &quot;G&quot; } },
    [&quot;helium&quot;] = { link = &quot;&quot;, symbol = { &quot;He&quot; } },
    [&quot;higgs boson&quot;] = { link = &quot;Higgs boson&quot;, symbol = { &quot;H&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;higgsino&quot;] = { link = &quot;Higgsino&quot;, symbol = { &quot;H&amp;#x0342;&quot; } },
    [&quot;hydrogen&quot;] = { link = &quot;&quot;, symbol = { &quot;H&quot; } },
    [&quot;j/psi&quot;] = { link = &quot;J/psi meson&quot;, symbol = { &quot;J/&amp;psi;&quot; } },
    [&quot;j/psi0&quot;] = { link = &quot;J/psi meson&quot;, symbol = { &quot;J/&amp;psi;&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;k-long&quot;] = { link = &quot;Kaon&quot;, symbol = { &quot;K&quot;, BR = &quot;L&quot; } },
    [&quot;k-long*&quot;] = { link = &quot;Kaon&quot;, symbol = { &quot;K&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;L&quot; } },
    [&quot;k-long*0&quot;] = { link = &quot;Kaon&quot;, symbol = { &quot;K&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot;, BR = &quot;L&quot; } },
    [&quot;k-long0&quot;] = { link = &quot;Kaon&quot;, symbol = { &quot;K&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;L&quot; } },
    [&quot;k-short&quot;] = { link = &quot;Kaon&quot;, symbol = { &quot;K&quot;, BR = &quot;S&quot; } },
    [&quot;k-short*&quot;] = { link = &quot;Kaon&quot;, symbol = { &quot;K&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;S&quot; } },
    [&quot;k-short*0&quot;] = { link = &quot;Kaon&quot;, symbol = { &quot;K&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot;, BR = &quot;S&quot; } },
    [&quot;k-short0&quot;] = { link = &quot;Kaon&quot;, symbol = { &quot;K&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;S&quot; } },
    [&quot;kaon&quot;] = { link = &quot;Kaon&quot;, symbol = { &quot;K&quot; } },
    [&quot;kaon*&quot;] = { link = &quot;Kaon&quot;, symbol = { &quot;K&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot; } },
    [&quot;kaon*+&quot;] = { link = &quot;Kaon&quot;, symbol = { &quot;K&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;+&quot; } },
    [&quot;kaon*+-&quot;] = { link = &quot;Kaon&quot;, symbol = { &quot;K&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;plusmn;&quot; } },
    [&quot;kaon*-&quot;] = { link = &quot;Kaon&quot;, symbol = { &quot;K&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;kaon*-+&quot;] = { link = &quot;Kaon&quot;, symbol = { &quot;K&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;#x2213;&quot; } },
    [&quot;kaon*0&quot;] = { link = &quot;Kaon&quot;, symbol = { &quot;K&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot; } },
    [&quot;kaon+&quot;] = { link = &quot;Kaon&quot;, symbol = { &quot;K&quot;, TR = &quot;+&quot; } },
    [&quot;kaon+-&quot;] = { link = &quot;Kaon&quot;, symbol = { &quot;K&quot;, TR = &quot;&amp;plusmn;&quot; } },
    [&quot;kaon-&quot;] = { link = &quot;Kaon&quot;, symbol = { &quot;K&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;kaon-+&quot;] = { link = &quot;Kaon&quot;, symbol = { &quot;K&quot;, TR = &quot;&amp;#x2213;&quot; } },
    [&quot;kaon0&quot;] = { link = &quot;Kaon&quot;, symbol = { &quot;K&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;lambda&quot;] = { link = &quot;Lambda baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Lambda;&quot; } },
    [&quot;lambda*&quot;] = { link = &quot;Lambda baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Lambda;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot; } },
    [&quot;lambda*0&quot;] = { link = &quot;Lambda baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Lambda;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot; } },
    [&quot;lambda0&quot;] = { link = &quot;Lambda baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Lambda;&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;lepton&quot;] = { link = &quot;Lepton&quot;, symbol = { &quot;ℓ&quot; } },
    [&quot;lepton+&quot;] = { link = &quot;Antilepton&quot;, symbol = { &quot;ℓ&quot;, TR = &quot;+&quot; } },
    [&quot;lepton+-&quot;] = { link = &quot;Lepton&quot;, symbol = { &quot;ℓ&quot;, TR = &quot;&amp;plusmn;&quot; } },
    [&quot;lepton-&quot;] = { link = &quot;Lepton&quot;, symbol = { &quot;ℓ&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;lepton-+&quot;] = { link = &quot;Lepton&quot;, symbol = { &quot;ℓ&quot;, TR = &quot;&amp;#x2213;&quot; } },
    [&quot;lepton0&quot;] = { link = &quot;Neutrino&quot;, symbol = { &quot;ℓ&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;lepton antineutrino&quot;] = { link = &quot;Antineutrino&quot;, symbol = { &quot;&amp;nu;&quot;, anti = &quot;yes&quot;, BR = &quot;l&quot; } },
    [&quot;lepton antineutrino0&quot;] = { link = &quot;Antineutrino&quot;, symbol = { &quot;&amp;nu;&quot;, anti = &quot;yes&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;l&quot; } },
    [&quot;lepton neutrino&quot;] = { link = &quot;Neutrino&quot;, symbol = { &quot;&amp;nu;&quot;, BR = &quot;l&quot; } },
    [&quot;lepton neutrino0&quot;] = { link = &quot;Neutrino&quot;, symbol = { &quot;&amp;nu;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;l&quot; } },
    [&quot;majorino&quot;] = { link = &quot;&quot;, symbol = { &quot;J&amp;#x0342;&quot; } },
    [&quot;majoron&quot;] = { link = &quot;Majoron&quot;, symbol = { &quot;J&quot; } },
    [&quot;muon&quot;] = { link = &quot;Muon&quot;, symbol = { &quot;&amp;mu;&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;muon+&quot;] = { link = &quot;Antimuon&quot;, symbol = { &quot;&amp;mu;&quot;, TR = &quot;+&quot; } },
    [&quot;muon+-&quot;] = { link = &quot;Muon&quot;, symbol = { &quot;&amp;mu;&quot;, TR = &quot;&amp;plusmn;&quot; } },
    [&quot;muon-&quot;] = { link = &quot;Muon&quot;, symbol = { &quot;&amp;mu;&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;muon-+&quot;] = { link = &quot;Muon&quot;, symbol = { &quot;&amp;mu;&quot;, TR = &quot;&amp;#x2213;&quot; } },
    [&quot;muon antineutrino&quot;] = { link = &quot;Muon antineutrino&quot;, symbol = { &quot;&amp;nu;&quot;, anti = &quot;yes&quot;, BR = &quot;&amp;mu;&quot; } },
    [&quot;muon antineutrino0&quot;] = { link = &quot;Muon antineutrino&quot;, symbol = { &quot;&amp;nu;&quot;, anti = &quot;yes&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;&amp;mu;&quot; } },
    [&quot;muon neutrino&quot;] = { link = &quot;Muon neutrino&quot;, symbol = { &quot;&amp;nu;&quot;, BR = &quot;&amp;mu;&quot; } },
    [&quot;muon neutrino0&quot;] = { link = &quot;Muon neutrino&quot;, symbol = { &quot;&amp;nu;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;&amp;mu;&quot; } },
    [&quot;neutralino&quot;] = { link = &quot;Neutralino&quot;, symbol = { &quot;N&amp;#x0342;&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;neutralino 1&quot;] = { link = &quot;Neutralino&quot;, symbol = { &quot;N&amp;#x0342;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;1&quot; } },
    [&quot;neutralino 2&quot;] = { link = &quot;Neutralino&quot;, symbol = { &quot;N&amp;#x0342;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;2&quot; } },
    [&quot;neutralino 3&quot;] = { link = &quot;Neutralino&quot;, symbol = { &quot;N&amp;#x0342;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;3&quot; } },
    [&quot;neutralino 4&quot;] = { link = &quot;Neutralino&quot;, symbol = { &quot;N&amp;#x0342;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;4&quot; } },
    [&quot;neutralino i&quot;] = { link = &quot;Neutralino&quot;, symbol = { &quot;N&amp;#x0342;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;i&quot; } },
    [&quot;neutrino&quot;] = { link = &quot;Neutrino&quot;, symbol = { &quot;&amp;nu;&quot; } },
    [&quot;neutrino0&quot;] = { link = &quot;Neutrino&quot;, symbol = { &quot;&amp;nu;&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;neutron&quot;] = { link = &quot;Neutron&quot;, symbol = { &quot;n&quot; } },
    [&quot;neutron0&quot;] = { link = &quot;Neutron&quot;, symbol = { &quot;n&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;nucleon&quot;] = { link = &quot;Nucleon&quot;, symbol = { &quot;N&quot; } },
    [&quot;nucleon+&quot;] = { link = &quot;Proton&quot;, symbol = { &quot;N&quot;, TR = &quot;+&quot; } },
    [&quot;nucleon-&quot;] = { link = &quot;Antiproton&quot;, symbol = { &quot;N&quot;, TR = &quot;-&quot; } },
    [&quot;nucleon0&quot;] = { link = &quot;Neutron&quot;, symbol = { &quot;N&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;omega&quot;] = { link = &quot;Omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot; } },
    [&quot;omega-&quot;] = { link = &quot;Omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;omega meson&quot;] = { link = &quot;Omega meson&quot;, symbol = { &quot;&amp;omega;&quot; } },
    [&quot;omega meson0&quot;] = { link = &quot;Omega meson&quot;, symbol = { &quot;&amp;omega;&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;ortho-positronium&quot;] = { link = &quot;Positronium&quot;, symbol = { &quot;S&quot;, TL = &quot;3&quot;, BR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;para-positronium&quot;] = { link = &quot;Positronium&quot;, symbol = { &quot;S&quot;, TL = &quot;1&quot;, BR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;phi--&quot;] = { link = &quot;Pentaquark&quot;, symbol = { &quot;&amp;Phi;&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;phi0&quot;] = { link = &quot;Pentaquark&quot;, symbol = { &quot;&amp;Phi;&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;phi meson&quot;] = { link = &quot;Phi meson&quot;, symbol = { &quot;ϕ&quot; } },
    [&quot;phi meson0&quot;] = { link = &quot;Phi meson&quot;, symbol = { &quot;ϕ&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;photino&quot;] = { link = &quot;Photino&quot;, symbol = { &quot;&amp;gamma;&amp;#x0342;&quot; } },
    [&quot;photon&quot;] = { link = &quot;Photon&quot;, symbol = { &quot;&amp;gamma;&quot; } },
    [&quot;photon0&quot;] = { link = &quot;Photon&quot;, symbol = { &quot;&amp;gamma;&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;pion&quot;] = { link = &quot;Pion&quot;, symbol = { &quot;&amp;pi;&quot; } },
    [&quot;pion+&quot;] = { link = &quot;Pion&quot;, symbol = { &quot;&amp;pi;&quot;, TR = &quot;+&quot; } },
    [&quot;pion+-&quot;] = { link = &quot;Pion&quot;, symbol = { &quot;&amp;pi;&quot;, TR = &quot;&amp;plusmn;&quot; } },
    [&quot;pion-&quot;] = { link = &quot;Pion&quot;, symbol = { &quot;&amp;pi;&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;pion-+&quot;] = { link = &quot;Pion&quot;, symbol = { &quot;&amp;pi;&quot;, TR = &quot;&amp;#x2213;&quot; } },
    [&quot;pion0&quot;] = { link = &quot;Pion&quot;, symbol = { &quot;&amp;pi;&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;positron&quot;] = { link = &quot;Positron&quot;, symbol = { &quot;e&quot;, TR = &quot;+&quot; } },
    [&quot;proton&quot;] = { link = &quot;Proton&quot;, symbol = { &quot;p&quot; } },
    [&quot;proton+&quot;] = { link = &quot;Proton&quot;, symbol = { &quot;p&quot;, TR = &quot;+&quot; } },
    [&quot;quark&quot;] = { link = &quot;Quark&quot;, symbol = { &quot;q&quot; } },
    [&quot;red antiquark&quot;] = { link = &quot;Color charge&quot;, symbol = { &quot;q&quot;, anti = &quot;yes&quot;, BR = &quot;R&quot; } },
    [&quot;red antisquark&quot;] = { link = &quot;Color charge&quot;, symbol = { &quot;q&amp;#x0305;&amp;#x0342;&quot;, BR = &quot;R&quot; } },
    [&quot;red quark&quot;] = { link = &quot;Color charge&quot;, symbol = { &quot;q&quot;, BR = &quot;R&quot; } },
    [&quot;red squark&quot;] = { link = &quot;Color charge&quot;, symbol = { &quot;q&amp;#x0342;&quot;, BR = &quot;R&quot; } },
    [&quot;rho&quot;] = { link = &quot;Rho meson&quot;, symbol = { &quot;&amp;rho;&quot; } },
    [&quot;rho+&quot;] = { link = &quot;Rho meson&quot;, symbol = { &quot;&amp;rho;&quot;, TR = &quot;+&quot; } },
    [&quot;rho+-&quot;] = { link = &quot;Rho meson&quot;, symbol = { &quot;&amp;rho;&quot;, TR = &quot;&amp;plusmn;&quot; } },
    [&quot;rho-&quot;] = { link = &quot;Rho meson&quot;, symbol = { &quot;&amp;rho;&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;rho-+&quot;] = { link = &quot;Rho meson&quot;, symbol = { &quot;&amp;rho;&quot;, TR = &quot;&amp;#x2213;&quot; } },
    [&quot;rho0&quot;] = { link = &quot;Rho meson&quot;, symbol = { &quot;&amp;rho;&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;sea antiquark&quot;] = { link = &quot;Sea antiquark&quot;, symbol = { &quot;q&quot;, anti = &quot;yes&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;sea quark&quot;] = { link = &quot;Sea quark&quot;, symbol = { &quot;q&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;selectron&quot;] = { link = &quot;Selectron (particle)&quot;, symbol = { &quot;e&amp;#x0342;&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;sigma&quot;] = { link = &quot;Sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot; } },
    [&quot;sigma*&quot;] = { link = &quot;Sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot; } },
    [&quot;sigma*+&quot;] = { link = &quot;Sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;+&quot; } },
    [&quot;sigma*+-&quot;] = { link = &quot;Sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;plusmn;&quot; } },
    [&quot;sigma*-&quot;] = { link = &quot;Sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;sigma*-+&quot;] = { link = &quot;Sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;#x2213;&quot; } },
    [&quot;sigma*0&quot;] = { link = &quot;Sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot; } },
    [&quot;sigma+&quot;] = { link = &quot;Sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;+&quot; } },
    [&quot;sigma+-&quot;] = { link = &quot;Sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;&amp;plusmn;&quot; } },
    [&quot;sigma-&quot;] = { link = &quot;Sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;sigma-+&quot;] = { link = &quot;Sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;&amp;#x2213;&quot; } },
    [&quot;sigma0&quot;] = { link = &quot;Sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;slepton&quot;] = { link = &quot;Slepton&quot;, symbol = { &quot;l&amp;#x0342;&quot; } },
    [&quot;squark&quot;] = { link = &quot;Squark&quot;, symbol = { &quot;q&amp;#x0342;&quot; } },
    [&quot;strange antib&quot;] = { link = &quot;Strange B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, anti = &quot;yes&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;strange antib*&quot;] = { link = &quot;Strange B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, anti = &quot;yes&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;strange antib*0&quot;] = { link = &quot;Strange B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, anti = &quot;yes&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;strange antib0&quot;] = { link = &quot;Strange B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, anti = &quot;yes&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;strange antiquark&quot;] = { link = &quot;Strange antiquark&quot;, symbol = { &quot;s&quot;, anti = &quot;yes&quot; } },
    [&quot;strange antisquark&quot;] = { link = &quot;Squark&quot;, symbol = { &quot;s&amp;#x0305;&amp;#x0342;&quot; } },
    [&quot;strange antit&quot;] = { link = &quot;Strange T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, anti = &quot;yes&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;strange antit*&quot;] = { link = &quot;Strange T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, anti = &quot;yes&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;plusmn;&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;strange b&quot;] = { link = &quot;Strange B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;strange b*&quot;] = { link = &quot;Strange B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;strange b*0&quot;] = { link = &quot;Strange B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;strange b0&quot;] = { link = &quot;Strange B meson&quot;, symbol = { &quot;B&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;strange d&quot;] = { link = &quot;Strange D meson&quot;, symbol = { &quot;D&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;strange d*&quot;] = { link = &quot;Strange D meson&quot;, symbol = { &quot;D&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;strange d*+&quot;] = { link = &quot;Strange D meson&quot;, symbol = { &quot;D&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;+&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;strange d*+-&quot;] = { link = &quot;Strange D meson&quot;, symbol = { &quot;D&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;plusmn;&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;strange d*-&quot;] = { link = &quot;Strange D meson&quot;, symbol = { &quot;D&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;minus;&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;strange d*-+&quot;] = { link = &quot;Strange D meson&quot;, symbol = { &quot;D&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;#x2213;&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;strange d+&quot;] = { link = &quot;Strange D meson&quot;, symbol = { &quot;D&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;strange d+-&quot;] = { link = &quot;Strange D meson&quot;, symbol = { &quot;D&quot;, TR = &quot;&amp;plusmn;&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;strange d-&quot;] = { link = &quot;Strange D meson&quot;, symbol = { &quot;D&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;strange d-+&quot;] = { link = &quot;Strange D meson&quot;, symbol = { &quot;D&quot;, TR = &quot;&amp;#x2213;&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;strange quark&quot;] = { link = &quot;Strange quark&quot;, symbol = { &quot;s&quot; } },
    [&quot;strange squark&quot;] = { link = &quot;Squark&quot;, symbol = { &quot;s&amp;#x0342;&quot; } },
    [&quot;strange t&quot;] = { link = &quot;Strange T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;strange t*&quot;] = { link = &quot;Strange T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;strange t*+&quot;] = { link = &quot;Strange T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;+&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;strange t*+-&quot;] = { link = &quot;Strange T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;plusmn;&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;strange t*-&quot;] = { link = &quot;Strange T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;minus;&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;strange t*-+&quot;] = { link = &quot;Strange T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;#x2213;&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;strange t+&quot;] = { link = &quot;Strange T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;strange t+-&quot;] = { link = &quot;Strange T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;&amp;plusmn;&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;strange t-&quot;] = { link = &quot;Strange T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot;, BR = &quot;s&quot; } },
    [&quot;t&quot;] = { link = &quot;T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot; } },
    [&quot;t*&quot;] = { link = &quot;T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot; } },
    [&quot;t*+&quot;] = { link = &quot;T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;+&quot; } },
    [&quot;t*+-&quot;] = { link = &quot;T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;plusmn;&quot; } },
    [&quot;t*-&quot;] = { link = &quot;T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;t*-+&quot;] = { link = &quot;T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;#x2213;&quot; } },
    [&quot;t*0&quot;] = { link = &quot;T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot; } },
    [&quot;t+&quot;] = { link = &quot;T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;+&quot; } },
    [&quot;t+-&quot;] = { link = &quot;T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;&amp;plusmn;&quot; } },
    [&quot;t-&quot;] = { link = &quot;T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;t-+&quot;] = { link = &quot;T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;&amp;#x2213;&quot; } },
    [&quot;t0&quot;] = { link = &quot;T meson&quot;, symbol = { &quot;T&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;tau&quot;] = { link = &quot;Tau (particle)&quot;, symbol = { &quot;&amp;tau;&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;tau+&quot;] = { link = &quot;Antitauon&quot;, symbol = { &quot;&amp;tau;&quot;, TR = &quot;+&quot; } },
    [&quot;tau+-&quot;] = { link = &quot;Tauon&quot;, symbol = { &quot;&amp;tau;&quot;, TR = &quot;&amp;plusmn;&quot; } },
    [&quot;tau-&quot;] = { link = &quot;Tauon&quot;, symbol = { &quot;&amp;tau;&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;tau-+&quot;] = { link = &quot;Tauon&quot;, symbol = { &quot;&amp;tau;&quot;, TR = &quot;&amp;#x2213;&quot; } },
    [&quot;tau antineutrino&quot;] = { link = &quot;Tauon antineutrino&quot;, symbol = { &quot;&amp;nu;&quot;, anti = &quot;yes&quot;, BR = &quot;&amp;tau;&quot; } },
    [&quot;tau antineutrino0&quot;] = { link = &quot;Tauon antineutrino&quot;, symbol = { &quot;&amp;nu;&quot;, anti = &quot;yes&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;&amp;tau;&quot; } },
    [&quot;tau neutrino&quot;] = { link = &quot;Tau neutrino&quot;, symbol = { &quot;&amp;nu;&quot;, BR = &quot;&amp;tau;&quot; } },
    [&quot;tau neutrino0&quot;] = { link = &quot;Tauon neutrino&quot;, symbol = { &quot;&amp;nu;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;&amp;tau;&quot; } },
    [&quot;tauon&quot;] = { link = &quot;Tauon&quot;, symbol = { &quot;&amp;tau;&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;tauon+&quot;] = { link = &quot;Antitauon&quot;, symbol = { &quot;&amp;tau;&quot;, TR = &quot;+&quot; } },
    [&quot;tauon+-&quot;] = { link = &quot;Tauon&quot;, symbol = { &quot;&amp;tau;&quot;, TR = &quot;&amp;plusmn;&quot; } },
    [&quot;tauon-&quot;] = { link = &quot;Tauon&quot;, symbol = { &quot;&amp;tau;&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;tauon-+&quot;] = { link = &quot;Tauon&quot;, symbol = { &quot;&amp;tau;&quot;, TR = &quot;&amp;#x2213;&quot; } },
    [&quot;tauon antineutrino&quot;] = { link = &quot;Tauon antineutrino&quot;, symbol = { &quot;&amp;nu;&quot;, anti = &quot;yes&quot;, BR = &quot;&amp;tau;&quot; } },
    [&quot;tauon antineutrino0&quot;] = { link = &quot;Tauon antineutrino&quot;, symbol = { &quot;&amp;nu;&quot;, anti = &quot;yes&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;&amp;tau;&quot; } },
    [&quot;tauon neutrino&quot;] = { link = &quot;Tauon neutrino&quot;, symbol = { &quot;&amp;nu;&quot;, BR = &quot;&amp;tau;&quot; } },
    [&quot;tauon neutrino0&quot;] = { link = &quot;Tauon neutrino&quot;, symbol = { &quot;&amp;nu;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;&amp;tau;&quot; } },
    [&quot;theta+&quot;] = { link = &quot;Pentaquark&quot;, symbol = { &quot;&amp;Theta;&quot;, TR = &quot;+&quot; } },
    [&quot;theta meson&quot;] = { link = &quot;Theta meson&quot;, symbol = { &quot;&amp;theta;&quot; } },
    [&quot;top antiquark&quot;] = { link = &quot;Top antiquark&quot;, symbol = { &quot;t&quot;, anti = &quot;yes&quot; } },
    [&quot;top antisquark&quot;] = { link = &quot;Squark&quot;, symbol = { &quot;t&amp;#x0305;&amp;#x0342;&quot; } },
    [&quot;top eta&quot;] = { link = &quot;Top eta meson&quot;, symbol = { &quot;&amp;eta;&quot;, BR = &quot;t&quot; } },
    [&quot;top eta0&quot;] = { link = &quot;Top eta meson&quot;, symbol = { &quot;&amp;eta;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;t&quot; } },
    [&quot;top eta prime&quot;] = { link = &quot;Top eta prime meson&quot;, symbol = { &quot;&amp;eta;&amp;prime;&quot;, BR = &quot;t&quot; } },
    [&quot;top eta prime0&quot;] = { link = &quot;Top eta prime meson&quot;, symbol = { &quot;&amp;eta;&amp;prime;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;t&quot; } },
    [&quot;top lambda&quot;] = { link = &quot;Top lambda baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Lambda;&quot;, BR = &quot;t&quot; } },
    [&quot;top lambda*&quot;] = { link = &quot;Top lambda baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Lambda;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;t&quot; } },
    [&quot;top lambda*+&quot;] = { link = &quot;Top lambda baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Lambda;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;+&quot;, BR = &quot;t&quot; } },
    [&quot;top lambda+&quot;] = { link = &quot;Top lambda baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Lambda;&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;t&quot; } },
    [&quot;top omega&quot;] = { link = &quot;Top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, BR = &quot;t&quot; } },
    [&quot;top omega*&quot;] = { link = &quot;Top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;t&quot; } },
    [&quot;top omega*0&quot;] = { link = &quot;Top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot;, BR = &quot;t&quot; } },
    [&quot;top omega0&quot;] = { link = &quot;Top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;t&quot; } },
    [&quot;top quark&quot;] = { link = &quot;Top quark&quot;, symbol = { &quot;t&quot; } },
    [&quot;top sigma&quot;] = { link = &quot;Top sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;++&quot;, BR = &quot;t&quot; } },
    [&quot;top sigma*&quot;] = { link = &quot;Top sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;t&quot; } },
    [&quot;top sigma*+&quot;] = { link = &quot;Top sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;+&quot;, BR = &quot;t&quot; } },
    [&quot;top sigma*++&quot;] = { link = &quot;Top sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;++&quot;, BR = &quot;t&quot; } },
    [&quot;top sigma*0&quot;] = { link = &quot;Top sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot;, BR = &quot;t&quot; } },
    [&quot;top sigma+&quot;] = { link = &quot;Top sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;t&quot; } },
    [&quot;top sigma++&quot;] = { link = &quot;Top sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;++&quot;, BR = &quot;t&quot; } },
    [&quot;top sigma0&quot;] = { link = &quot;Top sigma baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Sigma;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;t&quot; } },
    [&quot;top squark&quot;] = { link = &quot;Squark&quot;, symbol = { &quot;t&amp;#x0342;&quot; } },
    [&quot;top xi&quot;] = { link = &quot;Top xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, BR = &quot;t&quot; } },
    [&quot;top xi'&quot;] = { link = &quot;&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&amp;prime;&quot;, BR = &quot;t&quot; } },
    [&quot;top xi'+&quot;] = { link = &quot;&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&amp;prime;&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;t&quot; } },
    [&quot;top xi'0&quot;] = { link = &quot;&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&amp;prime;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;t&quot; } },
    [&quot;top xi*&quot;] = { link = &quot;Top xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot;, BR = &quot;t&quot; } },
    [&quot;top xi*+&quot;] = { link = &quot;Top xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;+&quot;, BR = &quot;t&quot; } },
    [&quot;top xi*0&quot;] = { link = &quot;Top xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot;, BR = &quot;t&quot; } },
    [&quot;top xi+&quot;] = { link = &quot;Top xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;+&quot;, BR = &quot;t&quot; } },
    [&quot;top xi0&quot;] = { link = &quot;Top xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;0&quot;, BR = &quot;t&quot; } },
    [&quot;triple bottom omega&quot;] = { link = &quot;Triple bottom omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, BR = &quot;bbb&quot; } },
    [&quot;triple bottom omega-&quot;] = { link = &quot;Triple bottom omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot;, BR = &quot;bbb&quot; } },
    [&quot;triple charmed omega&quot;] = { link = &quot;Triple charmed omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, BR = &quot;ccc&quot; } },
    [&quot;triple charmed omega++&quot;] = { link = &quot;Triple charmed omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;++&quot;, BR = &quot;ccc&quot; } },
    [&quot;triple top omega&quot;] = { link = &quot;Triple top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, BR = &quot;ttt&quot; } },
    [&quot;triple top omega++&quot;] = { link = &quot;Triple top omega baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Omega;&quot;, TR = &quot;++&quot;, BR = &quot;ttt&quot; } },
    [&quot;tritium&quot;] = { link = &quot;&quot;, symbol = { &quot;T&quot; } },
    [&quot;up antiquark&quot;] = { link = &quot;Up antiquark&quot;, symbol = { &quot;u&quot;, anti = &quot;yes&quot; } },
    [&quot;up antisquark&quot;] = { link = &quot;Squark&quot;, symbol = { &quot;u&amp;#x0305;&amp;#x0342;&quot; } },
    [&quot;up quark&quot;] = { link = &quot;Up quark&quot;, symbol = { &quot;u&quot; } },
    [&quot;up squark&quot;] = { link = &quot;Squark&quot;, symbol = { &quot;u&amp;#x0342;&quot; } },
    [&quot;upsilon&quot;] = { link = &quot;Upsilon meson&quot;, symbol = { &quot;ϒ&quot; } },
    [&quot;upsilon0&quot;] = { link = &quot;Upsilon meson&quot;, symbol = { &quot;ϒ&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;valence antiquark&quot;] = { link = &quot;Valence antiquark&quot;, symbol = { &quot;q&quot;, anti = &quot;yes&quot;, BR = &quot;v&quot; } },
    [&quot;valence quark&quot;] = { link = &quot;Valence quark&quot;, symbol = { &quot;q&quot;, BR = &quot;v&quot; } },
    [&quot;w boson&quot;] = { link = &quot;W boson&quot;, symbol = { &quot;W&quot; } },
    [&quot;w boson+&quot;] = { link = &quot;W boson&quot;, symbol = { &quot;W&quot;, TR = &quot;+&quot; } },
    [&quot;w boson+-&quot;] = { link = &quot;W boson&quot;, symbol = { &quot;W&quot;, TR = &quot;&amp;plusmn;&quot; } },
    [&quot;w boson-&quot;] = { link = &quot;W boson&quot;, symbol = { &quot;W&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;w boson-+&quot;] = { link = &quot;W boson&quot;, symbol = { &quot;W&quot;, TR = &quot;∓&quot; } },
    [&quot;w boson0&quot;] = { link = &quot;W boson&quot;, symbol = { &quot;W&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;wino&quot;] = { link = &quot;Wino (particle)&quot;, symbol = { &quot;W&amp;#x0342;&quot; } },
    [&quot;wino+&quot;] = { link = &quot;Wino (particle)&quot;, symbol = { &quot;W&amp;#x0342;&quot;, TR = &quot;+&quot; } },
    [&quot;wino+-&quot;] = { link = &quot;Wino (particle)&quot;, symbol = { &quot;W&amp;#x0342;&quot;, TR = &quot;&amp;plusmn;&quot; } },
    [&quot;wino-&quot;] = { link = &quot;Wino (particle)&quot;, symbol = { &quot;W&amp;#x0342;&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;wino-+&quot;] = { link = &quot;Wino (particle)&quot;, symbol = { &quot;W&amp;#x0342;&quot;, TR = &quot;&amp;#x2213;&quot; } },
    [&quot;wino0&quot;] = { link = &quot;Wino (particle)&quot;, symbol = { &quot;W&amp;#x0342;&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;x boson&quot;] = { link = &quot;X boson&quot;, symbol = { &quot;X&quot; } },
    [&quot;xi&quot;] = { link = &quot;Xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot; } },
    [&quot;xi*&quot;] = { link = &quot;Xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&quot; } },
    [&quot;xi*-&quot;] = { link = &quot;Xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;xi*0&quot;] = { link = &quot;Xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;lowast;0&quot; } },
    [&quot;xi-&quot;] = { link = &quot;Xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;&amp;minus;&quot; } },
    [&quot;xi0&quot;] = { link = &quot;Xi baryon&quot;, symbol = { &quot;&amp;Xi;&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;xino&quot;] = { link = &quot;&quot;, symbol = { &quot;X&amp;#x0342;&quot; } },
    [&quot;y boson&quot;] = { link = &quot;Y boson&quot;, symbol = { &quot;Y&quot; } },
    [&quot;yino&quot;] = { link = &quot;&quot;, symbol = { &quot;Y&amp;#x0342;&quot; } },    
    [&quot;z boson&quot;] = { link = &quot;Z boson&quot;, symbol = { &quot;Z&quot; } },
    [&quot;z boson0&quot;] = { link = &quot;Z boson&quot;, symbol = { &quot;Z&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
    [&quot;zino&quot;] = { link = &quot;Zino (particle)&quot;, symbol = { &quot;Z&amp;#x0342;&quot; } },
    [&quot;zino0&quot;] = { link = &quot;Zino (particle)&quot;, symbol = { &quot;Z&amp;#x0342;&quot;, TR = &quot;0&quot; } },
}

--- Public function which is used to return a particle's symbol,
--- with or without a link to its article.
---
--- Parameters:
--- |1=		— The particle's name.
--- |link=	— optional; Set if the particle should link to its article.
---
--- @param frame table The frame invoking the module.
function p.main(frame)
    local getArgs = require(&quot;Module:Arguments&quot;).getArgs
    local args = getArgs(frame)

    if not args[1] then
        return &quot;&quot;
    end

    local requested_particle = string.lower(args[1])
    local particle = particles[requested_particle]

    if not particle then
    	return &quot;&quot;
    end

    local particle_args = particle.symbol
    if args.link then
    	particle_args.link = particle.link
    end

    return frame:expandTemplate{title = &quot;Physics particle&quot;, args = particle_args}
end

return p</text>
      <sha1>0rd6hmnk7y92g0w8qzagsbsccse7hjf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Physics particle</title>
    <ns>10</ns>
    <id>99679</id>
    <revision>
      <id>390029</id>
      <timestamp>2026-06-30T01:20:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;includeonly&gt;&lt;span class=&quot;{{#if:{{{texhtml|}}}|texhtml|{{{class|}}}}}&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&lt;!-- --&gt;{{#if:{{{link|}}}|[&lt;noinclude /&gt;[{{{link}}}{{!}}}}&lt;!-- add piped link --&gt;{{#if:{{{TL|}}}{{{BL|}}}|{{#invoke:Su|invoke_main|a=r|lh=1.0em|va={{#if:{{{BL|}}}|-0.4em|0.6em}}|{{#if:{{{TL|}}}|p}}={{{TL|}}}|{{#if:{{{BL|}}}|b}}={{{BL|}}}}}|}}&lt;!-- prevent blank Su output when TL or BL have no value --&gt;{{#ifeq:{{{anti|}}}|yes|&lt;span style=&quot;text-decoration:overline;&quot;&gt;{{{1}}}&lt;/sp...</comment>
      <origin>390029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="788" sha1="6233muhpzynnlrq82uql0xz5azszuwc" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;span class=&quot;{{#if:{{{texhtml|}}}|texhtml|{{{class|}}}}}&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{link|}}}|[&lt;noinclude /&gt;[{{{link}}}{{!}}}}&lt;!-- add piped link
--&gt;{{#if:{{{TL|}}}{{{BL|}}}|{{#invoke:Su|invoke_main|a=r|lh=1.0em|va={{#if:{{{BL|}}}|-0.4em|0.6em}}|{{#if:{{{TL|}}}|p}}={{{TL|}}}|{{#if:{{{BL|}}}|b}}={{{BL|}}}}}|}}&lt;!-- prevent blank Su output when TL or BL have no value
--&gt;{{#ifeq:{{{anti|}}}|yes|&lt;span style=&quot;text-decoration:overline;&quot;&gt;{{{1}}}&lt;/span&gt;|{{{1}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{TR|}}}{{{BR|}}}|{{#invoke:Su|invoke_main|a=l|lh=1.0em|va={{#if:{{{BR|}}}|-0.4em|0.6em}}|{{#if:{{{TR|}}}|p}}={{{TR|}}}|{{#if:{{{BR|}}}|b}}={{{BR|}}}}}|}}&lt;!-- prevent blank Su output
--&gt;{{#if:{{{link|}}}|]&lt;noinclude /&gt;]}}&lt;/span&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6233muhpzynnlrq82uql0xz5azszuwc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Physics particle/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>99680</id>
    <revision>
      <id>390030</id>
      <timestamp>2026-06-30T01:23:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{documentation subpage}} {{COinS safe|n}}</comment>
      <origin>390030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="bb3pls6mm9zsc5sezh7cxhnunbkkbfq" xml:space="preserve">{{documentation subpage}}
{{COinS safe|n}}</text>
      <sha1>bb3pls6mm9zsc5sezh7cxhnunbkkbfq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Su</title>
    <ns>828</ns>
    <id>99681</id>
    <revision>
      <id>390031</id>
      <timestamp>2026-06-30T01:25:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: -- This module implements {{su}}.  local p = {}  function p.main(frame) 	-- Use arguments from the parent frame only, and remove any blank arguments. 	-- We don't need to trim whitespace from any arguments, as this module only 	-- uses named arguments, and whitespace is trimmed from them automatically.  	local origArgs = frame:getParent().args 	local args = {} 	for k, v in pairs(origArgs) do 		if v ~= '' then 			args[k] = v 		end 	end  	-- Define the variables to pass to...</comment>
      <origin>390031</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="2324" sha1="bph4xbdqec2fv9k8h1ll28fiyt9ke58" xml:space="preserve">-- This module implements {{su}}.

local p = {}

function p.main(frame)
	-- Use arguments from the parent frame only, and remove any blank arguments.
	-- We don't need to trim whitespace from any arguments, as this module only
	-- uses named arguments, and whitespace is trimmed from them automatically. 
	local origArgs = frame:getParent().args
	local args = {}
	for k, v in pairs(origArgs) do
		if v ~= '' then
			args[k] = v
		end
	end

	-- Define the variables to pass to luaMain.
	local sup = args.p
	local sub = args.b
	local options = {
		align = args.a,
		fontSize = args.w,
		lineHeight = args.lh,
		verticalAlign = args.va
	}
	return p._main(sup, sub, options)
end

function p.invoke_main(frame)
	-- entry point for invocation using frame arguments
	
	local origArgs = frame.args
	local args = {}
	for k, v in pairs(origArgs) do
		if v ~= '' then
			args[k] = v
		end
	end

	-- Define the variables to pass to luaMain.
	local sup = args.p
	local sub = args.b
	local options = {
		align = args.a,
		fontSize = args.w,
		lineHeight = args.lh,
		verticalAlign = args.va
	}
	return p._main(sup, sub, options)
end

function p._main(sup, sub, options)
	options = options or {}
	local span = mw.html.create('span')

	-- Set the styles.
	span:css{
		['display']        = 'inline-block',
		['margin-bottom']  = '-0.3em',
		['vertical-align'] = options.verticalAlign or sub and '-0.4em' or '0.8em',
		['line-height']    = options.lineHeight or '1.2em'
	}
	if options.fontSize == 'f' or options.fontSize == 'fixed' then
		span:css{
			['font-family'] = 'monospace',
			['font-size']   = '80%'
		}
	else
		span:css('font-size', options.fontSize or '80%')
	end
	if options.align == 'r' or options.align == 'right' then
		span:css('text-align', 'right')
	elseif options.align == 'c' or options.align == 'center' then
		span:css('text-align', 'center')
	else
		span:css('text-align', 'left')
	end

	-- Add the wikitext.
	span
		:tag('sup')
			:css('font-size', 'inherit')
			:css('line-height', 'inherit')
			:css('vertical-align', 'baseline')
			:wikitext(sup)
			:done()
		:tag('br', {selfClosing = true}):done()
		:tag('sub')
			:css('font-size', 'inherit')
			:css('line-height', 'inherit')
			:css('vertical-align', 'baseline')
			:wikitext(sub)
	
	return '&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;' .. tostring(span) .. '&lt;/span&gt;'
end

return p</text>
      <sha1>bph4xbdqec2fv9k8h1ll28fiyt9ke58</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اينالاگ اليڪٽرانڪس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99682</id>
    <revision>
      <id>390062</id>
      <timestamp>2026-06-30T02:47:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|برقي نظام جيڪي لڳاتار تبديل ٿيندڙ سگنل استعمال ڪن ٿا}}   {{image frame |content=[[فائل:Kennline NTC.png|200px]][[فائل:Termistor sonda.jpg|180px]] |caption=[[ٿرمسٽر]] جهڙا اينالاگ برقي جزا [[لاڳيتو فعل|لاڳيتن]] سگنلن سان ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته [[ڊجيٽل برقيات]] [[ڊجيٽل سگنل|غير مسلسل (Discrete) سگنلن]] تي ٻڌل...</comment>
      <origin>390062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1536" sha1="dpiso2xfl008jnm3wnp69t3hgxiguow" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|برقي نظام جيڪي لڳاتار تبديل ٿيندڙ سگنل استعمال ڪن ٿا}}


{{image frame
|content=[[فائل:Kennline NTC.png|200px]][[فائل:Termistor sonda.jpg|180px]]
|caption=[[ٿرمسٽر]] جهڙا اينالاگ برقي جزا [[لاڳيتو فعل|لاڳيتن]] سگنلن سان ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته [[ڊجيٽل برقيات]] [[ڊجيٽل سگنل|غير مسلسل (Discrete) سگنلن]] تي ٻڌل هوندي آهي، جيڪي عام طور [[ثنائي ڪوڊ]] جا ٻه سطحون رکندا آهن.
|width=200
}}

'''اينالاگ برقيات''' ({{langx|en-US|'''analog electronics'''}}) اهڙا [[برقيات|برقي]] نظام آهن، جن ۾ سگنل [[لاڳيتو فعل|لاڳيتو تبديل ٿيندڙ]] هوندو آهي، جڏهن ته [[ڊجيٽل برقيات]] ۾ سگنل عام طور [[ثنائي ڪوڊ]] جي رڳو ٻن سطحن تي ٻڌل هوندو آهي. اصطلاح '''اينالاگ''' اهڙي متناسب لاڳاپي کي ظاهر ڪري ٿو، جنهن ۾ ڪنهن سگنل ۽ ان جي نمائندگي ڪندڙ وولٽيج يا ڪرنٽ جي وچ ۾ تناسب موجود هوندو آهي. لفظ ''اينالاگ'' يوناني لفظ {{lang|grc|ανάλογος}} ({{lang|grc-Latn|analogos}}) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''متناسب'' آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Concise Oxford dictionary |publisher=Oxford University Press Inc. |year=1999 |isbn=0-19-860287-1 |edition=10}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>dpiso2xfl008jnm3wnp69t3hgxiguow</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390063</id>
      <parentid>390062</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T02:48:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5788" sha1="dkmp3gthkx6y4be3qa71oghhqxkmzas" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|برقي نظام جيڪي لڳاتار تبديل ٿيندڙ سگنل استعمال ڪن ٿا}}


{{image frame
|content=[[فائل:Kennline NTC.png|200px]][[فائل:Termistor sonda.jpg|180px]]
|caption=[[ٿرمسٽر]] جهڙا اينالاگ برقي جزا [[لاڳيتو فعل|لاڳيتن]] سگنلن سان ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته [[ڊجيٽل برقيات]] [[ڊجيٽل سگنل|غير مسلسل (Discrete) سگنلن]] تي ٻڌل هوندي آهي، جيڪي عام طور [[ثنائي ڪوڊ]] جا ٻه سطحون رکندا آهن.
|width=200
}}

'''اينالاگ برقيات''' ({{langx|en-US|'''analog electronics'''}}) اهڙا [[برقيات|برقي]] نظام آهن، جن ۾ سگنل [[لاڳيتو فعل|لاڳيتو تبديل ٿيندڙ]] هوندو آهي، جڏهن ته [[ڊجيٽل برقيات]] ۾ سگنل عام طور [[ثنائي ڪوڊ]] جي رڳو ٻن سطحن تي ٻڌل هوندو آهي. اصطلاح '''اينالاگ''' اهڙي متناسب لاڳاپي کي ظاهر ڪري ٿو، جنهن ۾ ڪنهن سگنل ۽ ان جي نمائندگي ڪندڙ وولٽيج يا ڪرنٽ جي وچ ۾ تناسب موجود هوندو آهي. لفظ ''اينالاگ'' يوناني لفظ {{lang|grc|ανάλογος}} ({{lang|grc-Latn|analogos}}) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''متناسب'' آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Concise Oxford dictionary |publisher=Oxford University Press Inc. |year=1999 |isbn=0-19-860287-1 |edition=10}}&lt;/ref&gt;

== اينالاگ سگنل ==
[[اينالاگ سگنل]] سگنل ۾ موجود معلومات کي منتقل ڪرڻ لاءِ وچولي (medium) جي ڪنهن خاص خصوصيت کي استعمال ڪندو آهي. مثال طور، هڪ [[اينيروئڊ بيروميٽر]] [[فضائي دٻاءُ]] ۾ ٿيندڙ تبديلين جي معلومات ڏيکارڻ لاءِ سُڪڙجندڙ ۽ ڦهلجندڙ خاني جي مٿان لڳل سوئي جي [[زاويائي بيهڪ]] کي سگنل طور استعمال ڪندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Plympton |first=George Washington |title=The aneroid barometer: its construction and use |year=1884 |publisher=D. Van Nostran Co. |url=https://archive.org/details/aneroidbaromete00plymgoog |quote=aneroid barometer. }}&lt;/ref&gt; برقي سگنل پنهنجي [[وولٽيج]]، [[برقي رو]]، [[تعدد]] يا ڪُل [[برقي چارج]] ۾ تبديلي آڻي معلومات جي نمائندگي ڪري سگهن ٿا. معلومات کي ڪنهن ٻي طبعياتي صورت (جهڙوڪ [[آواز]]، [[روشني]]، [[گرمي پد]]، [[دٻاءُ]] يا بيهڪ) مان برقي سگنل ۾ [[ٽرانسڊيوسر]] جي ذريعي تبديل ڪيو ويندو آهي، جيڪو توانائي جي هڪ قسم کي ٻئي قسم ۾ تبديل ڪري ٿو (مثال طور [[مائڪرو فون]]).&lt;ref&gt;{{cite book |last=Singmin |first=Andrew |title=Beginning Digital Electronics Through Projects |url=https://books.google.com/books?id=av_37zMG5H4C&amp;q=analogue+electronics+transducer&amp;pg=PA9 |page=9 |year=2001 |publisher=Newnes |isbn=0-7506-7269-2 |quote=Signals come from transducers...}}&lt;/ref&gt;

سگنل مقرر ڪيل حد اندر ڪا به قيمت اختيار ڪري سگهي ٿو، ۽ سگنل جي هر منفرد قيمت مختلف معلومات جي نمائندگي ڪري ٿي. سگنل ۾ ٿيندڙ هر تبديلي بامعنيٰ هوندي آهي، ۽ سگنل جي هر سطح ان مظهري جي مختلف سطح کي ظاهر ڪندي آهي، جنهن جي اها نمائندگي ڪري ٿي. مثال طور، جيڪڏهن سگنل کي گرمي پد جي نمائندگي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ۽ هڪ [[وولٽ]] هڪ درجو [[سيلسيس]] جي برابر هجي، ته اهڙي نظام ۾ 10 وولٽ 10 درجا سيلسيس ۽ 10.1 وولٽ 10.1 درجا سيلسيس جي نمائندگي ڪندا.

اينالاگ سگنل منتقل ڪرڻ جو ٻيو طريقو [[ماڊيوليشن]] آهي. هن طريقي ۾ هڪ بنيادي [[ڪيريئر سگنل]] جي ڪنهن خاص خاصيت کي تبديل ڪيو ويندو آهي. [[ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (AM) ۾ معلومات موجب سائنوسي وولٽيج موج جي ايمپليٽيوڊ تبديل ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته [[فريڪوئنسي ماڊيوليشن]] (FM) ۾ تعدد تبديل ڪيو ويندو آهي. ٻيا طريقا، جهڙوڪ [[فيز ماڊيوليشن]] يا ڪيريئر سگنل جي مرحلي (Phase) ۾ تبديلي، پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Miller |first=Mark R. |title=Electronics the Easy Way |url=https://archive.org/details/electronicseasyw0004mill |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/electronicseasyw0004mill/page/232 232]–239 |year=2002 |publisher=Barron's Educational Series |isbn=0-7641-1981-8 |quote=Until the radio came along...}}&lt;/ref&gt;

اينالاگ آواز جي رڪارڊنگ ۾، [[مائڪرو فون]] تي پوندڙ آواز جي دٻاءَ ۾ تبديلي ان مان گذرندڙ برقي رو يا ان جي ٻنهي پاسن تي موجود وولٽيج ۾ ساڳئي تناسب سان تبديلي پيدا ڪري ٿي. آواز جو مقدار وڌڻ سان برقي رو يا وولٽيج جي تبديلي به ساڳئي تناسب سان وڌي ويندي آهي، جڏهن ته ان جي [[موج]] يا شڪل ساڳي رهندي آهي.

[[مشينيات|ميڪانيڪي]]، [[هوائي دٻاءَ وارا نظام|نيوميٽڪ]]، [[هائيڊرولڪس|هائيڊرولڪ]] ۽ ٻيا ڪيترائي نظام پڻ اينالاگ سگنلن کي استعمال ڪري سگهن ٿا.</text>
      <sha1>dkmp3gthkx6y4be3qa71oghhqxkmzas</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390064</id>
      <parentid>390063</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T02:49:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7779" sha1="t7e1w68bvesf6qu6fcevgvj8gsaagic" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|برقي نظام جيڪي لڳاتار تبديل ٿيندڙ سگنل استعمال ڪن ٿا}}


{{image frame
|content=[[فائل:Kennline NTC.png|200px]][[فائل:Termistor sonda.jpg|180px]]
|caption=[[ٿرمسٽر]] جهڙا اينالاگ برقي جزا [[لاڳيتو فعل|لاڳيتن]] سگنلن سان ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته [[ڊجيٽل برقيات]] [[ڊجيٽل سگنل|غير مسلسل (Discrete) سگنلن]] تي ٻڌل هوندي آهي، جيڪي عام طور [[ثنائي ڪوڊ]] جا ٻه سطحون رکندا آهن.
|width=200
}}

'''اينالاگ برقيات''' ({{langx|en-US|'''analog electronics'''}}) اهڙا [[برقيات|برقي]] نظام آهن، جن ۾ سگنل [[لاڳيتو فعل|لاڳيتو تبديل ٿيندڙ]] هوندو آهي، جڏهن ته [[ڊجيٽل برقيات]] ۾ سگنل عام طور [[ثنائي ڪوڊ]] جي رڳو ٻن سطحن تي ٻڌل هوندو آهي. اصطلاح '''اينالاگ''' اهڙي متناسب لاڳاپي کي ظاهر ڪري ٿو، جنهن ۾ ڪنهن سگنل ۽ ان جي نمائندگي ڪندڙ وولٽيج يا ڪرنٽ جي وچ ۾ تناسب موجود هوندو آهي. لفظ ''اينالاگ'' يوناني لفظ {{lang|grc|ανάλογος}} ({{lang|grc-Latn|analogos}}) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''متناسب'' آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Concise Oxford dictionary |publisher=Oxford University Press Inc. |year=1999 |isbn=0-19-860287-1 |edition=10}}&lt;/ref&gt;

== اينالاگ سگنل ==
[[اينالاگ سگنل]] سگنل ۾ موجود معلومات کي منتقل ڪرڻ لاءِ وچولي (medium) جي ڪنهن خاص خصوصيت کي استعمال ڪندو آهي. مثال طور، هڪ [[اينيروئڊ بيروميٽر]] [[فضائي دٻاءُ]] ۾ ٿيندڙ تبديلين جي معلومات ڏيکارڻ لاءِ سُڪڙجندڙ ۽ ڦهلجندڙ خاني جي مٿان لڳل سوئي جي [[زاويائي بيهڪ]] کي سگنل طور استعمال ڪندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Plympton |first=George Washington |title=The aneroid barometer: its construction and use |year=1884 |publisher=D. Van Nostran Co. |url=https://archive.org/details/aneroidbaromete00plymgoog |quote=aneroid barometer. }}&lt;/ref&gt; برقي سگنل پنهنجي [[وولٽيج]]، [[برقي رو]]، [[تعدد]] يا ڪُل [[برقي چارج]] ۾ تبديلي آڻي معلومات جي نمائندگي ڪري سگهن ٿا. معلومات کي ڪنهن ٻي طبعياتي صورت (جهڙوڪ [[آواز]]، [[روشني]]، [[گرمي پد]]، [[دٻاءُ]] يا بيهڪ) مان برقي سگنل ۾ [[ٽرانسڊيوسر]] جي ذريعي تبديل ڪيو ويندو آهي، جيڪو توانائي جي هڪ قسم کي ٻئي قسم ۾ تبديل ڪري ٿو (مثال طور [[مائڪرو فون]]).&lt;ref&gt;{{cite book |last=Singmin |first=Andrew |title=Beginning Digital Electronics Through Projects |url=https://books.google.com/books?id=av_37zMG5H4C&amp;q=analogue+electronics+transducer&amp;pg=PA9 |page=9 |year=2001 |publisher=Newnes |isbn=0-7506-7269-2 |quote=Signals come from transducers...}}&lt;/ref&gt;

سگنل مقرر ڪيل حد اندر ڪا به قيمت اختيار ڪري سگهي ٿو، ۽ سگنل جي هر منفرد قيمت مختلف معلومات جي نمائندگي ڪري ٿي. سگنل ۾ ٿيندڙ هر تبديلي بامعنيٰ هوندي آهي، ۽ سگنل جي هر سطح ان مظهري جي مختلف سطح کي ظاهر ڪندي آهي، جنهن جي اها نمائندگي ڪري ٿي. مثال طور، جيڪڏهن سگنل کي گرمي پد جي نمائندگي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ۽ هڪ [[وولٽ]] هڪ درجو [[سيلسيس]] جي برابر هجي، ته اهڙي نظام ۾ 10 وولٽ 10 درجا سيلسيس ۽ 10.1 وولٽ 10.1 درجا سيلسيس جي نمائندگي ڪندا.

اينالاگ سگنل منتقل ڪرڻ جو ٻيو طريقو [[ماڊيوليشن]] آهي. هن طريقي ۾ هڪ بنيادي [[ڪيريئر سگنل]] جي ڪنهن خاص خاصيت کي تبديل ڪيو ويندو آهي. [[ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (AM) ۾ معلومات موجب سائنوسي وولٽيج موج جي ايمپليٽيوڊ تبديل ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته [[فريڪوئنسي ماڊيوليشن]] (FM) ۾ تعدد تبديل ڪيو ويندو آهي. ٻيا طريقا، جهڙوڪ [[فيز ماڊيوليشن]] يا ڪيريئر سگنل جي مرحلي (Phase) ۾ تبديلي، پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Miller |first=Mark R. |title=Electronics the Easy Way |url=https://archive.org/details/electronicseasyw0004mill |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/electronicseasyw0004mill/page/232 232]–239 |year=2002 |publisher=Barron's Educational Series |isbn=0-7641-1981-8 |quote=Until the radio came along...}}&lt;/ref&gt;

اينالاگ آواز جي رڪارڊنگ ۾، [[مائڪرو فون]] تي پوندڙ آواز جي دٻاءَ ۾ تبديلي ان مان گذرندڙ برقي رو يا ان جي ٻنهي پاسن تي موجود وولٽيج ۾ ساڳئي تناسب سان تبديلي پيدا ڪري ٿي. آواز جو مقدار وڌڻ سان برقي رو يا وولٽيج جي تبديلي به ساڳئي تناسب سان وڌي ويندي آهي، جڏهن ته ان جي [[موج]] يا شڪل ساڳي رهندي آهي.

[[مشينيات|ميڪانيڪي]]، [[هوائي دٻاءَ وارا نظام|نيوميٽڪ]]، [[هائيڊرولڪس|هائيڊرولڪ]] ۽ ٻيا ڪيترائي نظام پڻ اينالاگ سگنلن کي استعمال ڪري سگهن ٿا.

== اندروني شور ==
اينالاگ نظامن ۾ هميشه [[شور (برقيات)|شور]] (Noise) موجود هوندو آهي، جيڪو بي ترتيب خلل يا تبديلي جي صورت ۾ ظاهر ٿيندو آهي. ان جو هڪ حصو ائٽمي ذرڙن جي [[جانسن–نائيڪوسٽ شور|بي ترتيب حرارتي ارتعاشن]] سبب پيدا ٿيندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ اينالاگ سگنل ۾ هر تبديلي اهميت رکي ٿي، تنهنڪري ڪنهن به قسم جو خلل اصل سگنل ۾ تبديلي جي برابر هوندو آهي ۽ شور جي صورت ۾ ظاهر ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hsu |first=Hwei Piao |title=Schaum's Outline of Theory and Problems of Analogue and Digital Communications |url=https://books.google.com/books?id=02I-J_ZQa50C&amp;q=analogue+system+noise&amp;pg=PA202 |page=202 |year=2003 |publisher=McGraw-Hill Professional |isbn=0-07-140228-4 |quote=The presence of noise degrades the performance of communication systems. }}&lt;/ref&gt;

جڏهن سگنل کي بار بار نقل ڪيو وڃي يا ڊگهي فاصلي تائين منتقل ڪيو وڃي، تڏهن اهي بي ترتيب تبديليون وڌيڪ نمايان ٿي وڃن ٿيون ۽ [[سگنل جي خرابي]] (Signal degradation) جو سبب بڻجن ٿيون. شور جا ٻيا ذريعا [[ڪراس ٽاڪ]] (Crosstalk) يا ناقص نموني ٺهيل جزا پڻ ٿي سگهن ٿا. اهڙن خللن کي [[برقي مقناطيسي بچاءُ]] (Shielding) ۽ [[گهٽ شور وارو ايمپلي فائر|گهٽ شور وارن ايمپلي فائرن]] جي استعمال سان گهٽائي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Carr |first=Joseph J. |title=Secrets of RF circuit design |url=https://books.google.com/books?id=begI88-yUBwC&amp;q=low+noise+amplifiers&amp;pg=PA423 |page=423 |year=2000 |publisher=McGraw-Hill Professional |isbn=0-07-137067-6 |quote=It is common in microwave systems...}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>t7e1w68bvesf6qu6fcevgvj8gsaagic</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390065</id>
      <parentid>390064</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T02:50:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17944" sha1="ekqb7u6e91woqu44nywofgd58bl8z7x" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|برقي نظام جيڪي لڳاتار تبديل ٿيندڙ سگنل استعمال ڪن ٿا}}


{{image frame
|content=[[فائل:Kennline NTC.png|200px]][[فائل:Termistor sonda.jpg|180px]]
|caption=[[ٿرمسٽر]] جهڙا اينالاگ برقي جزا [[لاڳيتو فعل|لاڳيتن]] سگنلن سان ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته [[ڊجيٽل برقيات]] [[ڊجيٽل سگنل|غير مسلسل (Discrete) سگنلن]] تي ٻڌل هوندي آهي، جيڪي عام طور [[ثنائي ڪوڊ]] جا ٻه سطحون رکندا آهن.
|width=200
}}

'''اينالاگ برقيات''' ({{langx|en-US|'''analog electronics'''}}) اهڙا [[برقيات|برقي]] نظام آهن، جن ۾ سگنل [[لاڳيتو فعل|لاڳيتو تبديل ٿيندڙ]] هوندو آهي، جڏهن ته [[ڊجيٽل برقيات]] ۾ سگنل عام طور [[ثنائي ڪوڊ]] جي رڳو ٻن سطحن تي ٻڌل هوندو آهي. اصطلاح '''اينالاگ''' اهڙي متناسب لاڳاپي کي ظاهر ڪري ٿو، جنهن ۾ ڪنهن سگنل ۽ ان جي نمائندگي ڪندڙ وولٽيج يا ڪرنٽ جي وچ ۾ تناسب موجود هوندو آهي. لفظ ''اينالاگ'' يوناني لفظ {{lang|grc|ανάλογος}} ({{lang|grc-Latn|analogos}}) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''متناسب'' آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Concise Oxford dictionary |publisher=Oxford University Press Inc. |year=1999 |isbn=0-19-860287-1 |edition=10}}&lt;/ref&gt;

== اينالاگ سگنل ==
[[اينالاگ سگنل]] سگنل ۾ موجود معلومات کي منتقل ڪرڻ لاءِ وچولي (medium) جي ڪنهن خاص خصوصيت کي استعمال ڪندو آهي. مثال طور، هڪ [[اينيروئڊ بيروميٽر]] [[فضائي دٻاءُ]] ۾ ٿيندڙ تبديلين جي معلومات ڏيکارڻ لاءِ سُڪڙجندڙ ۽ ڦهلجندڙ خاني جي مٿان لڳل سوئي جي [[زاويائي بيهڪ]] کي سگنل طور استعمال ڪندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Plympton |first=George Washington |title=The aneroid barometer: its construction and use |year=1884 |publisher=D. Van Nostran Co. |url=https://archive.org/details/aneroidbaromete00plymgoog |quote=aneroid barometer. }}&lt;/ref&gt; برقي سگنل پنهنجي [[وولٽيج]]، [[برقي رو]]، [[تعدد]] يا ڪُل [[برقي چارج]] ۾ تبديلي آڻي معلومات جي نمائندگي ڪري سگهن ٿا. معلومات کي ڪنهن ٻي طبعياتي صورت (جهڙوڪ [[آواز]]، [[روشني]]، [[گرمي پد]]، [[دٻاءُ]] يا بيهڪ) مان برقي سگنل ۾ [[ٽرانسڊيوسر]] جي ذريعي تبديل ڪيو ويندو آهي، جيڪو توانائي جي هڪ قسم کي ٻئي قسم ۾ تبديل ڪري ٿو (مثال طور [[مائڪرو فون]]).&lt;ref&gt;{{cite book |last=Singmin |first=Andrew |title=Beginning Digital Electronics Through Projects |url=https://books.google.com/books?id=av_37zMG5H4C&amp;q=analogue+electronics+transducer&amp;pg=PA9 |page=9 |year=2001 |publisher=Newnes |isbn=0-7506-7269-2 |quote=Signals come from transducers...}}&lt;/ref&gt;

سگنل مقرر ڪيل حد اندر ڪا به قيمت اختيار ڪري سگهي ٿو، ۽ سگنل جي هر منفرد قيمت مختلف معلومات جي نمائندگي ڪري ٿي. سگنل ۾ ٿيندڙ هر تبديلي بامعنيٰ هوندي آهي، ۽ سگنل جي هر سطح ان مظهري جي مختلف سطح کي ظاهر ڪندي آهي، جنهن جي اها نمائندگي ڪري ٿي. مثال طور، جيڪڏهن سگنل کي گرمي پد جي نمائندگي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ۽ هڪ [[وولٽ]] هڪ درجو [[سيلسيس]] جي برابر هجي، ته اهڙي نظام ۾ 10 وولٽ 10 درجا سيلسيس ۽ 10.1 وولٽ 10.1 درجا سيلسيس جي نمائندگي ڪندا.

اينالاگ سگنل منتقل ڪرڻ جو ٻيو طريقو [[ماڊيوليشن]] آهي. هن طريقي ۾ هڪ بنيادي [[ڪيريئر سگنل]] جي ڪنهن خاص خاصيت کي تبديل ڪيو ويندو آهي. [[ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] (AM) ۾ معلومات موجب سائنوسي وولٽيج موج جي ايمپليٽيوڊ تبديل ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته [[فريڪوئنسي ماڊيوليشن]] (FM) ۾ تعدد تبديل ڪيو ويندو آهي. ٻيا طريقا، جهڙوڪ [[فيز ماڊيوليشن]] يا ڪيريئر سگنل جي مرحلي (Phase) ۾ تبديلي، پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Miller |first=Mark R. |title=Electronics the Easy Way |url=https://archive.org/details/electronicseasyw0004mill |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/electronicseasyw0004mill/page/232 232]–239 |year=2002 |publisher=Barron's Educational Series |isbn=0-7641-1981-8 |quote=Until the radio came along...}}&lt;/ref&gt;

اينالاگ آواز جي رڪارڊنگ ۾، [[مائڪرو فون]] تي پوندڙ آواز جي دٻاءَ ۾ تبديلي ان مان گذرندڙ برقي رو يا ان جي ٻنهي پاسن تي موجود وولٽيج ۾ ساڳئي تناسب سان تبديلي پيدا ڪري ٿي. آواز جو مقدار وڌڻ سان برقي رو يا وولٽيج جي تبديلي به ساڳئي تناسب سان وڌي ويندي آهي، جڏهن ته ان جي [[موج]] يا شڪل ساڳي رهندي آهي.

[[مشينيات|ميڪانيڪي]]، [[هوائي دٻاءَ وارا نظام|نيوميٽڪ]]، [[هائيڊرولڪس|هائيڊرولڪ]] ۽ ٻيا ڪيترائي نظام پڻ اينالاگ سگنلن کي استعمال ڪري سگهن ٿا.

== اندروني شور ==
اينالاگ نظامن ۾ هميشه [[شور (برقيات)|شور]] (Noise) موجود هوندو آهي، جيڪو بي ترتيب خلل يا تبديلي جي صورت ۾ ظاهر ٿيندو آهي. ان جو هڪ حصو ائٽمي ذرڙن جي [[جانسن–نائيڪوسٽ شور|بي ترتيب حرارتي ارتعاشن]] سبب پيدا ٿيندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ اينالاگ سگنل ۾ هر تبديلي اهميت رکي ٿي، تنهنڪري ڪنهن به قسم جو خلل اصل سگنل ۾ تبديلي جي برابر هوندو آهي ۽ شور جي صورت ۾ ظاهر ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hsu |first=Hwei Piao |title=Schaum's Outline of Theory and Problems of Analogue and Digital Communications |url=https://books.google.com/books?id=02I-J_ZQa50C&amp;q=analogue+system+noise&amp;pg=PA202 |page=202 |year=2003 |publisher=McGraw-Hill Professional |isbn=0-07-140228-4 |quote=The presence of noise degrades the performance of communication systems. }}&lt;/ref&gt;

جڏهن سگنل کي بار بار نقل ڪيو وڃي يا ڊگهي فاصلي تائين منتقل ڪيو وڃي، تڏهن اهي بي ترتيب تبديليون وڌيڪ نمايان ٿي وڃن ٿيون ۽ [[سگنل جي خرابي]] (Signal degradation) جو سبب بڻجن ٿيون. شور جا ٻيا ذريعا [[ڪراس ٽاڪ]] (Crosstalk) يا ناقص نموني ٺهيل جزا پڻ ٿي سگهن ٿا. اهڙن خللن کي [[برقي مقناطيسي بچاءُ]] (Shielding) ۽ [[گهٽ شور وارو ايمپلي فائر|گهٽ شور وارن ايمپلي فائرن]] جي استعمال سان گهٽائي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Carr |first=Joseph J. |title=Secrets of RF circuit design |url=https://books.google.com/books?id=begI88-yUBwC&amp;q=low+noise+amplifiers&amp;pg=PA423 |page=423 |year=2000 |publisher=McGraw-Hill Professional |isbn=0-07-137067-6 |quote=It is common in microwave systems...}}&lt;/ref&gt;

== اينالاگ ۽ ڊجيٽل برقيات ==
[[فائل:USB signal example.svg|thumb|[[يو ايس بي (رابطي جو معيار)|يو ايس بي]] جهڙو ڊجيٽل سگنل بنيادي طور هڪ اينالاگ سگنل هوندو آهي.]]

ڇاڪاڻ⁠تہ معلومات کي اينالاگ ۽ [[ڊجيٽل برقيات]] ۾ مختلف نموني سان رمزبند (Encode) ڪيو ويندو آهي، تنهنڪري سگنلن کي پروسيس ڪرڻ جا طريقا به مختلف هوندا آهن. اينالاگ سگنل تي ٿيندڙ سڀئي عمل، جهڙوڪ [[ايمپلي فائر|ايمپلي فڪيشن]]، [[برقي فلٽر|فلٽرنگ]]، سگنل جي حدبندي (Limiting) ۽ ٻيا ڪيترائي عمل، ڊجيٽل نظام ۾ به انجام ڏئي سگهجن ٿا. هر ڊجيٽل سرڪٽ پڻ بنيادي طور هڪ اينالاگ سرڪٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر ڊجيٽل سرڪٽ جي عمل کي اينالاگ سرڪٽن جي اصولن سان سمجهايو وڃي ٿو.

[[خرد برقيات]] جي ترقي سبب ڊجيٽل اوزار سستا ۽ وڏي پيماني تي دستياب ٿي ويا آهن.

=== شور ===

[[شور (برقيات)|شور]] جو اينالاگ سرڪٽ تي اثر شور جي [[سطح (لوگارتھمي مقدار)|سطح]] تي دارومدار رکي ٿو. شور جي سطح جيتري وڌيڪ هوندي، اوترو ئي اينالاگ سگنل متاثر ٿيندو ۽ آهستي آهستي گهٽ ڪارائتو ٿيندو ويندو. انهيءَ ڪري چيو ويندو آهي ته اينالاگ سگنل &quot;تدريجي انداز ۾ ناڪام ٿيندا آهن&quot;. گهڻي شور جي باوجود به اينالاگ سگنل ۾ ڪجهه قابلِ سمجهه معلومات موجود رهي سگهي ٿي.

ان جي ابتڙ، ڊجيٽل سرڪٽ شور کان تقريباً مڪمل طور غير متاثر رهندا آهن، جيستائين شور هڪ مقرر حد تائين نه پهچي. جڏهن اها حد پار ٿي وڃي ٿي، ته سرڪٽ اوچتو مڪمل طور ناڪام ٿي سگهي ٿو. ڊجيٽل [[ٽيليڪميونيڪيشن]] ۾ [[غلطي جي سڃاڻپ ۽ درستگي]] وارن ڪوڊن ۽ الگورٿمن ذريعي هن حد کي وڌائي سگهجي ٿو، پر پوءِ به هڪ اهڙو نقطو ايندو آهي، جتي رابطي جو نظام مڪمل طور ناڪام ٿي ويندو آهي.&lt;ref&gt;Richard Langton Gregory, ''Even Odder Perceptions'', p. 161, Psychology Press, 1994 {{ISBN|0415061067}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robin Blair, ''Digital Techniques in Broadcasting Transmission'', p. 34, Focal Press, 2002, {{ISBN|0240805089}}.&lt;/ref&gt;

ڊجيٽل برقيات ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ معلومات [[مقداري بندي (سگنل پروسيسنگ)|مقداري بندي]] ڪئي ويندي آهي، تنهنڪري جيستائين سگنل مقرر ڪيل حد اندر رهي ٿو، اهو ساڳي معلومات جي نمائندگي ڪندو رهي ٿو. ڊجيٽل سرڪٽ ۾ هر [[منطقي دروازو|منطقي دروازي]] تي سگنل ٻيهر پيدا ڪيو ويندو آهي، جنهن سان شور گهٽجي يا ختم ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chen |first=Wai-Kai |title=The electrical engineering handbook |url=https://books.google.com/books?id=qhHsSlazGrQC&amp;q=analog-digital+noise&amp;pg=PA101 |page=101 |year=2005 |publisher=Academic Press |isbn=0-12-170960-4 |quote=Noise from an analogue (or small-signal) perspective...}}&lt;/ref&gt;{{failed verification|date=April 2018}} جڏهن⁠تہ اينالاگ سرڪٽ ۾ سگنل کي [[ايمپلي فائر]] ذريعي ٻيهر مضبوط ڪري سگهجي ٿو، پر شور سڄي نظام ۾ گڏ ٿيندو رهي ٿو ۽ ايمپلي فائر پاڻ به پنهنجي [[شور جو عدد]] موجب وڌيڪ شور شامل ڪندو آهي.&lt;ref&gt;Jon B. Hagen, ''Radio-Frequency Electronics: Circuits and Applications'', p. 203, Cambridge University Press, 1996 {{ISBN|0521553563}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonathan Davidson, James Peters, Brian Gracely, ''Voice Over IP Fundamentals'', Cisco Press, 2000 {{ISBN|1578701686}}.&lt;/ref&gt;

=== درستگي ===

ڪيترائي عنصر سگنل جي درستگي تي اثرانداز ٿين ٿا، جن ۾ اصل سگنل ۾ موجود شور ۽ پروسيسنگ دوران شامل ٿيندڙ شور اهم آهن (ڏسو [[سگنل بمقابله شور جو تناسب]]). بنيادي طبعياتي حدون، جهڙوڪ جزن ۾ پيدا ٿيندڙ [[شاٽ شور]]، اينالاگ سگنلن جي ريزوليوشن کي محدود ڪن ٿيون.

ڊجيٽل برقيات ۾ سگنل جي نمائندگي لاءِ وڌيڪ انگ (Digits) استعمال ڪري درستگي وڌائي سگهجي ٿي. عملي طور انگن جي وڌ ۾ وڌ تعداد [[اينالاگ کان ڊجيٽل مبدل]] (ADC) جي ڪارڪردگي تي دارومدار رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊجيٽل عمل عام طور درستگي وڃائڻ کان سواءِ انجام ڏئي سگهجن ٿا. ADC اينالاگ سگنل کي [[ثنائي انگ]] جي سلسلي ۾ تبديل ڪري ٿو. ان جو استعمال سادن ڊجيٽل ڊسپلي اوزارن، جهڙوڪ ٿرماميٽرن ۽ روشني ماپن، سان گڏ ڊجيٽل آواز جي رڪارڊنگ ۽ ڊيٽا گڏ ڪرڻ ۾ به ڪيو ويندو آهي.

ان جي ابتڙ، [[ڊجيٽل کان اينالاگ مبدل]] (DAC) ڊجيٽل سگنل کي ٻيهر اينالاگ سگنل ۾ تبديل ڪري ٿو. DAC ثنائي انگن جي سلسلي کي اينالاگ سگنل ۾ تبديل ڪندو آهي. DAC عام طور [[آپريشنل ايمپلي فائر]] جي گين ڪنٽرول نظام ۾ استعمال ٿيندو آهي، جيڪو وري ڊجيٽل ايمپلي فائرن ۽ فلٽرن کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ ڪم ايندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scherz |first=Paul |title=Practical electronics for inventors |url=https://books.google.com/books?id=nMBtypLEdqgC&amp;q=analog+to+digital+converter&amp;pg=PA730 |page=730 |year=2006 |publisher=McGraw-Hill Professional |isbn=0-07-145281-8 |quote=In order for analog devices... to communicate with digital circuits...}}&lt;/ref&gt;

=== ڊزائن جي پيچيدگي ===

اينالاگ سرڪٽن جي ڊزائن عام طور ڊجيٽل سرڪٽن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏکي هوندي آهي ۽ ان لاءِ وڌيڪ مهارت جي ضرورت هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Clocks - Digital and Analog|url=https://www.mathsisfun.com/time-clocks.html|access-date=2020-12-18|website=Math is Fun }}&lt;/ref&gt; اينالاگ سرڪٽ گهڻو ڪري هٿ سان تيار ڪيا ويندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي ڪارڪردگي سڌي طرح هارڊويئر ۾ شامل هوندي آهي. ان جي ابتڙ، ڊجيٽل هارڊويئر ڪيترين ئي مختلف استعمالن ۾ ساڳيو هوندو آهي ۽ معياري صورت ۾ وڏي پيماني تي تيار ڪري سگهجي ٿو. هارڊويئر جي ڊزائن گهڻو ڪري هڪجهڙن بلاڪن تي ٻڌل هوندي آهي، تنهنڪري ان جو گهڻو حصو خودڪار بڻائي سگهجي ٿو. اهو ئي هڪ اهم سبب آهي جو ڊجيٽل نظام اينالاگ اوزارن کان وڌيڪ عام ٿي ويا آهن.

تنهن هوندي به، ڊجيٽل هارڊويئر جو اصل ڪم [[سافٽويئر]] يا [[فرمويئر]] تي دارومدار رکي ٿو، جنهن جي تياري اڄ به گهڻي حد تائين انساني محنت تي ٻڌل آهي. 2000ع جي شروعات کان اهڙا پليٽفارم تيار ڪيا ويا، جن ذريعي اينالاگ ڊزائن کي سافٽويئر جي مدد سان بيان ڪري سگهجي ٿو، جنهن سان تيز رفتار پروٽوٽائپ ٺاهڻ ممڪن ٿيو. ان کان سواءِ، جيڪڏهن ڪو ڊجيٽل برقي اوزار حقيقي دنيا سان رابطي ۾ اچي ٿو، ته ان کي هميشه هڪ اينالاگ انٽرفيس جي ضرورت پوندي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Jim |title=Analog circuit design |url=https://books.google.com/books?id=CFoEAP2lwLEC&amp;q=analog+circuit+design+difficulty&amp;pg=PA238 |page=238 |year=1991 |publisher=Newnes |isbn=0-7506-9640-0 |quote=Even within companies producing both analog and digital products...}}&lt;/ref&gt; مثال طور، هر [[ڊجيٽل ريڊيو]] رسيور ۾ وصولي واري زنجير جي پهرين مرحلي طور هڪ اينالاگ پري ايمپلي فائر موجود هوندو آهي.

[[SPICE]] جهڙن سرڪٽ سموليٽر سافٽويئرن جي اچڻ سان اينالاگ سرڪٽن جي ڊزائن گهڻي آسان ٿي وئي آهي. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ IBM پنهنجي اندروني سموليٽر [[ASTAP]] تيار ڪيو، جيڪو سرڪٽ جي تجزيي لاءِ [[اسپارس ميٽرڪس]] جو غيرمعمولي طريقو استعمال ڪندو هو.

== سرڪٽن جي درجابندي ==
{{broader|برقي سرڪٽ}}

اينالاگ سرڪٽ مڪمل طور [[غير فعاليت (انجنيئرنگ)|غير فعال]] ٿي سگهن ٿا، جن ۾ رڳو [[مزاحم]]، [[گنجائشو]] ۽ [[انڊڪٽر]] شامل هوندا آهن. فعال سرڪٽن ۾ [[ٽرانزسٽر]] جهڙا فعال جزا پڻ هوندا آهن. روايتي سرڪٽ [[گڏيل عنصر نمونو|گڏيل عنصرن]]، يعني الڳ الڳ جزن، مان ٺاهيا ويندا آهن. ان جي ابتڙ، هڪ ٻيو طريقو [[ورهايل عنصر سرڪٽ]] آهي، جيڪو [[ٽرانسميشن لائين]] جي حصن مان ٺاهيو ويندو آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[اينالاگ ڪمپيوٽر]]
* [[اينالاگ تصديق]]
* [[اينالاگ ۽ ڊجيٽل رڪارڊنگ جو تقابلي جائزو]]
* [[ڊجيٽل ڊيٽا]]
* [[لڪيري گڏيل سرڪٽ]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

{{Electronics}}
{{Authority control}}

[[زمرو:اينالاگ سرڪٽ]]
[[زمرو:برقي انجنيئرنگ]]</text>
      <sha1>ekqb7u6e91woqu44nywofgd58bl8z7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آوازي سامان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99683</id>
    <revision>
      <id>390066</id>
      <timestamp>2026-06-30T02:57:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|آواز کي ٻيهر پيدا ڪرڻ، رڪارڊ ڪرڻ يا پروسيس ڪرڻ وارا اوزار}}  [[فائل:Sony TA-1120A Amplifier.jpg|thumb|هڪ [[آوازي ايمپلي فائر]] آوازي سامان جو عام جزو آهي.]]  '''آوازي سامان''' (Audio equipment) انهن اوزارن کي چيو ويندو آهي جيڪي [[آواز]] کي ٻيهر پيدا ڪن، رڪارڊ ڪن يا ان تي پروسيسنگ ڪن. ا...</comment>
      <origin>390066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3242" sha1="f80r8f8adjwprmd7y8ydput96aiajkb" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|آواز کي ٻيهر پيدا ڪرڻ، رڪارڊ ڪرڻ يا پروسيس ڪرڻ وارا اوزار}}

[[فائل:Sony TA-1120A Amplifier.jpg|thumb|هڪ [[آوازي ايمپلي فائر]] آوازي سامان جو عام جزو آهي.]]

'''آوازي سامان''' (Audio equipment) انهن اوزارن کي چيو ويندو آهي جيڪي [[آواز]] کي ٻيهر پيدا ڪن، رڪارڊ ڪن يا ان تي پروسيسنگ ڪن. انهن ۾ [[مائڪرو فون]]، [[ريڊيو رسيور]]، [[اي وي رسيور]]، [[سي ڊي پليئر]]، [[ٽيپ رڪارڊر]]، [[ايمپلي فائر]]، [[مڪسنگ ڪنسول]]، [[ايفيڪٽس يونٽ]]، [[هيڊفون]] ۽ [[لائوڊ اسپيڪر]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mediacollege.com/audio/01/sound-systems.html|title=How Sound Systems Work|website=Mediacollege.com|access-date=16 December 2018}}&lt;/ref&gt;

آوازي سامان ڪيترن ئي مختلف حالتن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي، جهڙوڪ [[موسيقي محفل]]، [[شراب خانو]]، [[اجلاس جو ڪمرو]] ۽ گهر، جتي آواز کي ٻيهر پيدا ڪرڻ، رڪارڊ ڪرڻ يا ان جي شدت وڌائڻ جي ضرورت هوندي آهي.

اهي برقي سرڪٽ، جيڪي [[آوازي برقيات]] جو حصو سمجهيا وڃن ٿا، [[سگنل پروسيسنگ]] جا مخصوص عمل انجام ڏيڻ لاءِ پڻ تيار ڪيا ويندا آهن، ته جيئن برقي صورت ۾ موجود سگنل ۾ گهربل تبديليون آڻي سگهجن.&lt;ref name=Kadis&gt;Kadis, J. (2011). Introduction to sound recording technology. Informally published manuscript, Stanford Music Department: Center for Computer Research in Music and Acoustics, Stanford University, Stanford, California. {{cite web|url=https://ccrma.stanford.edu/courses/192a/1-Basic_Electronics.pdf |title=Archived copy |accessdate=2012-05-03 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120218201605/https://ccrma.stanford.edu/courses/192a/1-Basic_Electronics.pdf |archivedate=2012-02-18 }}&lt;/ref&gt;

آوازي سگنل [[سنٿيسائزر]] يا ٻين برقي اوزارن ذريعي برقي سگنل پيدا ڪري مصنوعي طور به تيار ڪري سگهجن ٿا.

ابتدائي دور ۾ آوازي برقيات جي ڊزائن روايتي [[اينالاگ برقيات|اينالاگ برقي سرڪٽن]] جي طريقن سان ڪئي ويندي هئي، پر [[ڊجيٽل آڊيو]] ٽيڪنالاجي جي ترقي کان پوءِ هن شعبي ۾ وڏيون تبديليون آيون. ان کان علاوه، ڊجيٽل سگنلن کي انهن جي [[ڊجيٽل سگنل پروسيسنگ|ڊجيٽل نوعيت]] سبب ڪمپيوٽر سافٽويئر ذريعي به اهڙيءَ ريت سنڀالي ۽ پروسيس ڪري سگهجي ٿو، جيئن آوازي برقي اوزار ڪندا آهن. اڄ به اينالاگ ۽ ڊجيٽل ٻنهي قسمن جون ڊزائنون استعمال ٿين ٿيون، ۽ انهن مان ڪنهن هڪ جو انتخاب گهڻو ڪري استعمال جي نوعيت تي دارومدار رکي ٿو.&lt;ref name=Kadis /&gt;</text>
      <sha1>f80r8f8adjwprmd7y8ydput96aiajkb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390067</id>
      <parentid>390066</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T02:58:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3700" sha1="2mu59h8vwuqoiih9wu35zg9u3uzd5jq" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|آواز کي ٻيهر پيدا ڪرڻ، رڪارڊ ڪرڻ يا پروسيس ڪرڻ وارا اوزار}}

[[فائل:Sony TA-1120A Amplifier.jpg|thumb|هڪ [[آوازي ايمپلي فائر]] آوازي سامان جو عام جزو آهي.]]

'''آوازي سامان''' (Audio equipment) انهن اوزارن کي چيو ويندو آهي جيڪي [[آواز]] کي ٻيهر پيدا ڪن، رڪارڊ ڪن يا ان تي پروسيسنگ ڪن. انهن ۾ [[مائڪرو فون]]، [[ريڊيو رسيور]]، [[اي وي رسيور]]، [[سي ڊي پليئر]]، [[ٽيپ رڪارڊر]]، [[ايمپلي فائر]]، [[مڪسنگ ڪنسول]]، [[ايفيڪٽس يونٽ]]، [[هيڊفون]] ۽ [[لائوڊ اسپيڪر]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mediacollege.com/audio/01/sound-systems.html|title=How Sound Systems Work|website=Mediacollege.com|access-date=16 December 2018}}&lt;/ref&gt;

آوازي سامان ڪيترن ئي مختلف حالتن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي، جهڙوڪ [[موسيقي محفل]]، [[شراب خانو]]، [[اجلاس جو ڪمرو]] ۽ گهر، جتي آواز کي ٻيهر پيدا ڪرڻ، رڪارڊ ڪرڻ يا ان جي شدت وڌائڻ جي ضرورت هوندي آهي.

اهي برقي سرڪٽ، جيڪي [[آوازي برقيات]] جو حصو سمجهيا وڃن ٿا، [[سگنل پروسيسنگ]] جا مخصوص عمل انجام ڏيڻ لاءِ پڻ تيار ڪيا ويندا آهن، ته جيئن برقي صورت ۾ موجود سگنل ۾ گهربل تبديليون آڻي سگهجن.&lt;ref name=Kadis&gt;Kadis, J. (2011). Introduction to sound recording technology. Informally published manuscript, Stanford Music Department: Center for Computer Research in Music and Acoustics, Stanford University, Stanford, California. {{cite web|url=https://ccrma.stanford.edu/courses/192a/1-Basic_Electronics.pdf |title=Archived copy |accessdate=2012-05-03 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120218201605/https://ccrma.stanford.edu/courses/192a/1-Basic_Electronics.pdf |archivedate=2012-02-18 }}&lt;/ref&gt;

آوازي سگنل [[سنٿيسائزر]] يا ٻين برقي اوزارن ذريعي برقي سگنل پيدا ڪري مصنوعي طور به تيار ڪري سگهجن ٿا.

ابتدائي دور ۾ آوازي برقيات جي ڊزائن روايتي [[اينالاگ برقيات|اينالاگ برقي سرڪٽن]] جي طريقن سان ڪئي ويندي هئي، پر [[ڊجيٽل آڊيو]] ٽيڪنالاجي جي ترقي کان پوءِ هن شعبي ۾ وڏيون تبديليون آيون. ان کان علاوه، ڊجيٽل سگنلن کي انهن جي [[ڊجيٽل سگنل پروسيسنگ|ڊجيٽل نوعيت]] سبب ڪمپيوٽر سافٽويئر ذريعي به اهڙيءَ ريت سنڀالي ۽ پروسيس ڪري سگهجي ٿو، جيئن آوازي برقي اوزار ڪندا آهن. اڄ به اينالاگ ۽ ڊجيٽل ٻنهي قسمن جون ڊزائنون استعمال ٿين ٿيون، ۽ انهن مان ڪنهن هڪ جو انتخاب گهڻو ڪري استعمال جي نوعيت تي دارومدار رکي ٿو.&lt;ref name=Kadis /&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[آواز جي رڪارڊنگ ۽ ٻيهر پيداوار]]
* [[آوازي نظام]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* Sontheimer, R. (1998). [https://books.google.com/books?id=jeKejy1Bb-MC ''Designing Audio Circuits'']. Netherlands: Elektor International Media.

{{برقي نظام}}

[[زمرو:آوازي برقيات]]
[[زمرو:صارفين جي برقيات]]
[[زمرو:آوازي هارڊويئر]]</text>
      <sha1>2mu59h8vwuqoiih9wu35zg9u3uzd5jq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390068</id>
      <parentid>390067</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:00:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[آڊيو اليڪٽرانڪس]] کي [[آوازي سامان]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان</comment>
      <origin>390067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3700" sha1="2mu59h8vwuqoiih9wu35zg9u3uzd5jq" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|آواز کي ٻيهر پيدا ڪرڻ، رڪارڊ ڪرڻ يا پروسيس ڪرڻ وارا اوزار}}

[[فائل:Sony TA-1120A Amplifier.jpg|thumb|هڪ [[آوازي ايمپلي فائر]] آوازي سامان جو عام جزو آهي.]]

'''آوازي سامان''' (Audio equipment) انهن اوزارن کي چيو ويندو آهي جيڪي [[آواز]] کي ٻيهر پيدا ڪن، رڪارڊ ڪن يا ان تي پروسيسنگ ڪن. انهن ۾ [[مائڪرو فون]]، [[ريڊيو رسيور]]، [[اي وي رسيور]]، [[سي ڊي پليئر]]، [[ٽيپ رڪارڊر]]، [[ايمپلي فائر]]، [[مڪسنگ ڪنسول]]، [[ايفيڪٽس يونٽ]]، [[هيڊفون]] ۽ [[لائوڊ اسپيڪر]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mediacollege.com/audio/01/sound-systems.html|title=How Sound Systems Work|website=Mediacollege.com|access-date=16 December 2018}}&lt;/ref&gt;

آوازي سامان ڪيترن ئي مختلف حالتن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي، جهڙوڪ [[موسيقي محفل]]، [[شراب خانو]]، [[اجلاس جو ڪمرو]] ۽ گهر، جتي آواز کي ٻيهر پيدا ڪرڻ، رڪارڊ ڪرڻ يا ان جي شدت وڌائڻ جي ضرورت هوندي آهي.

اهي برقي سرڪٽ، جيڪي [[آوازي برقيات]] جو حصو سمجهيا وڃن ٿا، [[سگنل پروسيسنگ]] جا مخصوص عمل انجام ڏيڻ لاءِ پڻ تيار ڪيا ويندا آهن، ته جيئن برقي صورت ۾ موجود سگنل ۾ گهربل تبديليون آڻي سگهجن.&lt;ref name=Kadis&gt;Kadis, J. (2011). Introduction to sound recording technology. Informally published manuscript, Stanford Music Department: Center for Computer Research in Music and Acoustics, Stanford University, Stanford, California. {{cite web|url=https://ccrma.stanford.edu/courses/192a/1-Basic_Electronics.pdf |title=Archived copy |accessdate=2012-05-03 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120218201605/https://ccrma.stanford.edu/courses/192a/1-Basic_Electronics.pdf |archivedate=2012-02-18 }}&lt;/ref&gt;

آوازي سگنل [[سنٿيسائزر]] يا ٻين برقي اوزارن ذريعي برقي سگنل پيدا ڪري مصنوعي طور به تيار ڪري سگهجن ٿا.

ابتدائي دور ۾ آوازي برقيات جي ڊزائن روايتي [[اينالاگ برقيات|اينالاگ برقي سرڪٽن]] جي طريقن سان ڪئي ويندي هئي، پر [[ڊجيٽل آڊيو]] ٽيڪنالاجي جي ترقي کان پوءِ هن شعبي ۾ وڏيون تبديليون آيون. ان کان علاوه، ڊجيٽل سگنلن کي انهن جي [[ڊجيٽل سگنل پروسيسنگ|ڊجيٽل نوعيت]] سبب ڪمپيوٽر سافٽويئر ذريعي به اهڙيءَ ريت سنڀالي ۽ پروسيس ڪري سگهجي ٿو، جيئن آوازي برقي اوزار ڪندا آهن. اڄ به اينالاگ ۽ ڊجيٽل ٻنهي قسمن جون ڊزائنون استعمال ٿين ٿيون، ۽ انهن مان ڪنهن هڪ جو انتخاب گهڻو ڪري استعمال جي نوعيت تي دارومدار رکي ٿو.&lt;ref name=Kadis /&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[آواز جي رڪارڊنگ ۽ ٻيهر پيداوار]]
* [[آوازي نظام]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* Sontheimer, R. (1998). [https://books.google.com/books?id=jeKejy1Bb-MC ''Designing Audio Circuits'']. Netherlands: Elektor International Media.

{{برقي نظام}}

[[زمرو:آوازي برقيات]]
[[زمرو:صارفين جي برقيات]]
[[زمرو:آوازي هارڊويئر]]</text>
      <sha1>2mu59h8vwuqoiih9wu35zg9u3uzd5jq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آڊيو اليڪٽرانڪس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99684</id>
    <redirect title="آوازي سامان" />
    <revision>
      <id>390069</id>
      <timestamp>2026-06-30T03:00:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[آڊيو اليڪٽرانڪس]] کي [[آوازي سامان]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان</comment>
      <origin>390069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="k4jr9azv4zti6rygdba30zolms8vfyi" xml:space="preserve">#چوريو [[آوازي سامان]]</text>
      <sha1>k4jr9azv4zti6rygdba30zolms8vfyi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايويانِڪس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99685</id>
    <revision>
      <id>390072</id>
      <timestamp>2026-06-30T03:10:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|هوائي جهازن ۾ استعمال ٿيندڙ برقي نظام}}   [[فائل:Cessna501 radar.JPG|thumb|300px|[[Cessna Citation I|سيسنا سائيٽيشن I/SP]] جي نڪ ۾ لڳل ريڊار ۽ ٻيا هوابرقياتي نظام]] [[فائل:Republic F-105B with avionics layout 060831-F-1234S-046.jpg|thumb|right|هوائي-برقياتي نظام سان [[ريپبلڪ F-105 ٿنڊرچيف|F-105 ٿنڊرچيف]]]]  '''ايويانِڪس...</comment>
      <origin>390072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1497" sha1="3rv8phzb5gmr5g1le4vg08ub41m8zem" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|هوائي جهازن ۾ استعمال ٿيندڙ برقي نظام}}


[[فائل:Cessna501 radar.JPG|thumb|300px|[[Cessna Citation I|سيسنا سائيٽيشن I/SP]] جي نڪ ۾ لڳل ريڊار ۽ ٻيا هوابرقياتي نظام]]
[[فائل:Republic F-105B with avionics layout 060831-F-1234S-046.jpg|thumb|right|هوائي-برقياتي نظام سان [[ريپبلڪ F-105 ٿنڊرچيف|F-105 ٿنڊرچيف]]]]

'''ايويانِڪس''': ''(اَي-وي-اَنِڪس)'' يا '''ھوائي برقيات''' ({{lang-en|Avionics}}؛ ''هوابازي'' ۽ ''برقيات'' جي گڏيل لفظ مان نڪتل) [[هوائي جهاز]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ [[برقيات|برقي]] نظام آهن. هوابرقياتي نظامن ۾ مواصلات، [[فضائي نيويگيشن|هوائي نيويگيشن]]، مختلف نظامن جي ڏيکاءَ ۽ انتظام، ۽ اهي سوين نظام شامل آهن جيڪي هوائي جهاز ۾ الڳ الڳ ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ لڳايا ويندا آهن. اهي نظام [[پوليس هيليڪاپٽر]] جي هڪ سادي [[سرچ لائيٽ]] کان وٺي [[هوائي اڳواٽ خبرداري ۽ ڪنٽرول]] واري جهاز جي پيچيده حڪمتِ عملي واري نظام تائين ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |title=A Dictionary of Aviation |first=David W. |last=Wragg |isbn=9780850451634 |edition=first |publisher=Osprey |year=1973 |page=47}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>3rv8phzb5gmr5g1le4vg08ub41m8zem</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390073</id>
      <parentid>390072</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:12:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9010" sha1="m5quxt9isfby0e9vbs65d7nxhfyzca2" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|هوائي جهازن ۾ استعمال ٿيندڙ برقي نظام}}


[[فائل:Cessna501 radar.JPG|thumb|300px|[[Cessna Citation I|سيسنا سائيٽيشن I/SP]] جي نڪ ۾ لڳل ريڊار ۽ ٻيا هوابرقياتي نظام]]
[[فائل:Republic F-105B with avionics layout 060831-F-1234S-046.jpg|thumb|right|هوائي-برقياتي نظام سان [[ريپبلڪ F-105 ٿنڊرچيف|F-105 ٿنڊرچيف]]]]

'''ايويانِڪس''': ''(اَي-وي-اَنِڪس)'' يا '''ھوائي برقيات''' ({{lang-en|Avionics}}؛ ''هوابازي'' ۽ ''برقيات'' جي گڏيل لفظ مان نڪتل) [[هوائي جهاز]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ [[برقيات|برقي]] نظام آهن. هوابرقياتي نظامن ۾ مواصلات، [[فضائي نيويگيشن|هوائي نيويگيشن]]، مختلف نظامن جي ڏيکاءَ ۽ انتظام، ۽ اهي سوين نظام شامل آهن جيڪي هوائي جهاز ۾ الڳ الڳ ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ لڳايا ويندا آهن. اهي نظام [[پوليس هيليڪاپٽر]] جي هڪ سادي [[سرچ لائيٽ]] کان وٺي [[هوائي اڳواٽ خبرداري ۽ ڪنٽرول]] واري جهاز جي پيچيده حڪمتِ عملي واري نظام تائين ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |title=A Dictionary of Aviation |first=David W. |last=Wragg |isbn=9780850451634 |edition=first |publisher=Osprey |year=1973 |page=47}}&lt;/ref&gt;
==تاريخ==

اصطلاح '''هوائي برقيات''' (Avionics) 1949ع ۾ [[فلپ جي. ڪلاس]] طرفان جوڙيو ويو، جيڪو رسالي ''[[ايويئيشن ويڪ اينڊ اسپيس ٽيڪنالاجي]]'' جو سينيئر ايڊيٽر هو. هي لفظ '''هوابازي برقيات''' (Aviation Electronics) جي مختصر گڏيل صورت (Portmanteau) طور ٺاهيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |last=McGough |first=Michael |url=http://www.skeptic.com/eskeptic/05-08-26/ |title=In Memoriam: Philip J. Klass: A UFO (Ufologist Friend's Obituary) |date=August 26, 2005 |publisher=Skeptic |access-date=April 26, 2012 |archive-date=September 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150922191504/http://www.skeptic.com/eskeptic/05-08-26/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dickson&quot;&gt;{{cite book |last1=Dickson |first1=Paul |title=A Dictionary of the Space Age |publisher=JHU Press |date=2009 |pages=32 |url=https://books.google.com/books?id=afKBvKlg0-EC&amp;q=avionics&amp;pg=PA32 |isbn=9780801895043}}&lt;/ref&gt;

[[ريڊيو مواصلات]] جو استعمال پهريون ڀيرو [[پهرين عالمي جنگ]] کان ٿورو اڳ هوائي جهازن ۾ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Telephony&quot;&gt;{{cite journal |title=Directing Airplanes by Wireless |journal=Telephony |volume=77 |issue=8 |pages=20 |publisher=Telephony Publishing Corp. |date=August 23, 1919 |url=https://books.google.com/books?id=0Iw_AQAAMAAJ&amp;q=aircraft+radio+wireless&amp;pg=RA6-PA20}}&lt;/ref&gt; سڀ کان پهريان هوائي ريڊيو [[زيپلن]] هوائي جهازن ۾ لڳايا ويا، پر فوجي ضرورتن سبب اهڙا هلڪا ريڊيو سيٽ تيار ڪيا ويا، جيڪي عام هوائي جهازن ۾ به لڳائي سگهجن، جيئن [[فضائي جاسوسي]] ڪندڙ ٻه-سيٽن وارا جهاز پنهنجا مشاهدا فوري طور موڪلي سگهن. جهاز مان پهريون تجرباتي ريڊيو پيغام آگسٽ 1910ع ۾ [[آمريڪي نيوي]] موڪليو. شروعاتي هوائي ريڊيو [[ريڊيو ٽيليگرافي]] ذريعي [[مورس ڪوڊ]] استعمال ڪندا هئا، جنهن لاءِ ٻن سيٽن وارو جهاز ۽ ٻيو عملي جو ميمبر گهربل هوندو هو. [[پهرين عالمي جنگ]] دوران 1917ع ۾ [[ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] تي ٻڌل آواز واري [[ٻطرفي ريڊيو]] جي ايجاد [[ٽرائيوڊ]] [[ويڪيوم ٽيوب]] جي ترقي کان پوءِ ممڪن ٿي، جيڪا ايتري سادي هئي جو هڪ سيٽ واري جهاز جو پائلٽ به اڏام دوران استعمال ڪري سگهندو هو.

[[ريڊار]]، جيڪو اڄ [[هوائي نيويگيشن]] ۽ [[هوائي ٽريفڪ ڪنٽرول]] جي بنيادي ٽيڪنالاجي آهي، 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[ٻي عالمي جنگ]] کان اڳ ڪيترن ملڪن طرفان ڳجهي نموني هوائي دفاعي نظام طور تيار ڪيو ويو. جديد هوابرقيات جا ڪيترائي نظام ٻي عالمي جنگ دوران ٿيندڙ ترقيءَ مان نڪتا. مثال طور، اڄ عام استعمال ٿيندڙ [[خودڪار پائلٽ]] نظام اصل ۾ بمبار جهازن کي وڏي اوچائيءَ تان صحيح نشاني تي بم ڪيرائڻ لاءِ تيار ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;two&quot; /&gt; 1940ع ۾ برطانيا پنهنجي ريڊار ٽيڪنالاجي، خاص طور [[ميگنيٽرون]] [[ويڪيوم ٽيوب]]، [[ٽزارڊ مشن]] وسيلي آمريڪا سان ونڊي، جنهن جنگ جي مدت گهٽائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Most Secret War |author=Reginald Victor Jones |year=1998 |publisher=Wordsworth Editions |isbn=978-1-85326-699-7}}&lt;/ref&gt; اڄ فوجي هوائي جهازن جي خرچ جو وڏو حصو هوابرقيات تي صرف ٿئي ٿو. [[ميڪڊونل ڊگلس ايف-15 اي اسٽرائيڪ ايگل]] ۽ هاڻي رٽائر ٿيل [[گرومن ايف-14 ٽام ڪيٽ]] جهڙن جهازن جي ڪل لاڳت جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو هوابرقيات تي خرچ ٿيندو هو، جڏهن ته جديد [[هيليڪاپٽر]]ن ۾ اهو تناسب لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو تائين پهچي ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.rotorandwing.com/2006/04/01/retro-cockpits/ |title=Rotor &amp; Wing: Retro Cockpits |author=Douglas Nelms |date=April 1, 2006}}&lt;/ref&gt;

شهري هوابازي ۾ پڻ هوابرقيات جي خرچ ۽ اهميت ۾ واڌ آئي آهي. [[فلائي-باءِ-وائر]] اڏام ڪنٽرول نظام ۽ وڌيڪ مصروف فضائي رستن سبب جديد نيويگيشن جي ضرورت ترقياتي خرچن ۾ اضافو آندو آهي. ذاتي هوابازي جي وڌندڙ رجحان سان محدود فضائي علائقن ۾ محفوظ اڏام لاءِ وڌيڪ جديد هوابرقياتي نظام تيار ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Next Generation Air Transportation System |url=https://www.faa.gov/nextgen}}&lt;/ref&gt;

===جديد هوابرقيات===

هوابرقيات آمريڪا ۾ [[وفاقي هوابازي انتظاميه]] (FAA) جي [[ايندڙ نسل جو هوائي آمدرفت نظام]] (Next Generation Air Transportation System) ۽ يورپ جي [[سنگل يورپي اسڪاءِ اي ٽي ايم ريسرچ]] (SESAR) جهڙن جديد منصوبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. [[گڏيل منصوبابندي ۽ ترقياتي آفيس]] هوابرقيات لاءِ ڇهن اهم شعبن تي ٻڌل روڊميپ پيش ڪيو:&lt;ref&gt;{{cite web |title=NextGen Avionics Roadmap |publisher=Joint Planning and Development Office |date=September 30, 2011 |url=http://www.jpdo.gov/library/20111005_ARM_complete_LowRes_v2.0.pdf}}&lt;/ref&gt;

* شايع ٿيل رستا ۽ طريقا – نيويگيشن ۽ رستن ۾ بهتري.
* ڳالهين وسيلي طئي ٿيل اڏام جا رستا – ڊيٽا مواصلات ذريعي متحرڪ رستن جي چونڊ.
* ذميوار جدائي – هوا ۽ زمين تي حالتن بابت آگاهي ۾ اضافو.
* گهٽ ڏسڻ يا خراب موسم ۾ اچ وڃ – گهٽ زميني سهولتن سان محفوظ آپريشن.
* زميني آپريشن – اڏام ۽ لهڻ دوران حفاظت ۾ واڌ.
* [[هوائي ٽريفڪ انتظام]] (ATM) جي ڪارڪردگي ۾ بهتري.

===مارڪيٽ===

[[هوائي جهاز برقياتي ايسوسيئيشن]] موجب، 2017ع جي پهرين ٽن چوٿين دوران ڪاروباري ۽ عام هوابازي لاءِ هوابرقياتي سامان جي وڪري جو مقدار 1.73 ارب آمريڪي ڊالر هو، جيڪو گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 4.1 سيڪڙو وڌيڪ هو. انهن مان 73.5 سيڪڙو وڪرو اتر آمريڪا ۾ ٿيو، جڏهن ته 42.3 سيڪڙو نون جهازن ۾ لڳائڻ ۽ 57.7 سيڪڙو پراڻن جهازن ۾ نون نظامن جي تنصيب سان لاڳاپيل هو، جنهن جو اهم سبب آمريڪا ۾ 1 جنوري 2020ع کان [[خودڪار نگراني-نشريات نظام]] (ADS-B) جي لازمي نفاذ جي گهرج هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.ainonline.com/aviation-news/business-aviation/2017-11-20/aea-retrofits-lift-avionics-sales-through-3q |title=AEA: Retrofits Lift Avionics Sales through 3Q |author=Chad Trautvetter |date=November 20, 2017 |work=AIN}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>m5quxt9isfby0e9vbs65d7nxhfyzca2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390074</id>
      <parentid>390073</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:16:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9038" sha1="p1c60yk9e2k11yaggghjrd68f6d8axb" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|هوائي جهازن ۾ استعمال ٿيندڙ برقي نظام}}


[[فائل:Cessna501 radar.JPG|thumb|300px|[[Cessna Citation I|سيسنا سائيٽيشن I/SP]] جي نڪ ۾ لڳل ريڊار ۽ ٻيا هوابرقياتي نظام]]
[[فائل:Republic F-105B with avionics layout 060831-F-1234S-046.jpg|thumb|right|هوائي-برقياتي نظام سان [[ريپبلڪ F-105 ٿنڊرچيف|F-105 ٿنڊرچيف]]]]

'''ايويانِڪس''': ''(اَي-وي-اَنِڪس)'' يا '''ھوائي برقيات''' ({{lang-en|Avionics}}؛ ''هوابازي'' ۽ ''برقيات'' جي گڏيل لفظ مان نڪتل) [[هوائي جهاز]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ [[برقيات|برقي]] نظام آهن. هوابرقياتي نظامن ۾ مواصلات، [[فضائي نيويگيشن|هوائي نيويگيشن]]، مختلف نظامن جي ڏيکاءَ ۽ انتظام، ۽ اهي سوين نظام شامل آهن جيڪي هوائي جهاز ۾ الڳ الڳ ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ لڳايا ويندا آهن. اهي نظام [[پوليس هيليڪاپٽر]] جي هڪ سادي [[سرچ لائيٽ]] کان وٺي [[هوائي اڳواٽ خبرداري ۽ ڪنٽرول]] واري جهاز جي پيچيده حڪمتِ عملي واري نظام تائين ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |title=A Dictionary of Aviation |first=David W. |last=Wragg |isbn=9780850451634 |edition=first |publisher=Osprey |year=1973 |page=47}}&lt;/ref&gt;
==تاريخ==

اصطلاح '''هوائي برقيات''' (Avionics) 1949ع ۾ [[فلپ جي. ڪلاس]] طرفان جوڙيو ويو، جيڪو رسالي ''[[ايويئيشن ويڪ اينڊ اسپيس ٽيڪنالاجي]]'' جو سينيئر ايڊيٽر هو. هي لفظ '''هوابازي برقيات''' (ايويئيشن اليڪٽرانڪس) جي مختصر گڏيل صورت طور ٺاهيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |last=McGough |first=Michael |url=http://www.skeptic.com/eskeptic/05-08-26/ |title=In Memoriam: Philip J. Klass: A UFO (Ufologist Friend's Obituary) |date=August 26, 2005 |publisher=Skeptic |access-date=April 26, 2012 |archive-date=September 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150922191504/http://www.skeptic.com/eskeptic/05-08-26/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dickson&quot;&gt;{{cite book |last1=Dickson |first1=Paul |title=A Dictionary of the Space Age |publisher=JHU Press |date=2009 |pages=32 |url=https://books.google.com/books?id=afKBvKlg0-EC&amp;q=avionics&amp;pg=PA32 |isbn=9780801895043}}&lt;/ref&gt;

[[ريڊيو مواصلات]] جو استعمال پهريون ڀيرو [[پهرين عالمي جنگ]] کان ٿورو اڳ هوائي جهازن ۾ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Telephony&quot;&gt;{{cite journal |title=Directing Airplanes by Wireless |journal=Telephony |volume=77 |issue=8 |pages=20 |publisher=Telephony Publishing Corp. |date=August 23, 1919 |url=https://books.google.com/books?id=0Iw_AQAAMAAJ&amp;q=aircraft+radio+wireless&amp;pg=RA6-PA20}}&lt;/ref&gt; سڀ کان پهريان هوائي ريڊيو [[زيپلن]] هوائي جهازن ۾ لڳايا ويا، پر فوجي ضرورتن سبب اهڙا هلڪا ريڊيو سيٽ تيار ڪيا ويا، جيڪي عام هوائي جهازن ۾ به لڳائي سگهجن، جيئن [[فضائي جاسوسي]] ڪندڙ ٻه-سيٽن وارا جهاز پنهنجا مشاهدا فوري طور موڪلي سگهن. جهاز مان پهريون تجرباتي ريڊيو پيغام آگسٽ 1910ع ۾ [[آمريڪي نيوي]] موڪليو. شروعاتي هوائي ريڊيو [[ريڊيو ٽيليگرافي]] ذريعي [[مورس ڪوڊ]] استعمال ڪندا هئا، جنهن لاءِ ٻن سيٽن وارو جهاز ۽ ٻيو عملي جو ميمبر گهربل هوندو هو. [[پهرين عالمي جنگ]] دوران 1917ع ۾ [[ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] تي ٻڌل آواز واري [[ٻطرفي ريڊيو]] جي ايجاد [[ٽرائيوڊ]] [[ويڪيوم ٽيوب]] جي ترقي کان پوءِ ممڪن ٿي، جيڪا ايتري سادي هئي جو هڪ سيٽ واري جهاز جو پائلٽ به اڏام دوران استعمال ڪري سگهندو هو.

[[ريڊار]]، جيڪو اڄ [[هوائي نيويگيشن]] ۽ [[هوائي ٽريفڪ ڪنٽرول]] جي بنيادي ٽيڪنالاجي آهي، 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[ٻي عالمي جنگ]] کان اڳ ڪيترن ملڪن طرفان ڳجهي نموني هوائي دفاعي نظام طور تيار ڪيو ويو. جديد هوابرقيات جا ڪيترائي نظام ٻي عالمي جنگ دوران ٿيندڙ ترقيءَ مان نڪتا. مثال طور، اڄ عام استعمال ٿيندڙ [[خودڪار پائلٽ]] نظام اصل ۾ بمبار جهازن کي وڏي اوچائيءَ تان صحيح نشاني تي بم ڪيرائڻ لاءِ تيار ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;two&quot; /&gt; 1940ع ۾ برطانيا پنهنجي ريڊار ٽيڪنالاجي، خاص طور [[ميگنيٽرون]] [[ويڪيوم ٽيوب]]، [[ٽزارڊ مشن]] وسيلي آمريڪا سان ونڊي، جنهن جنگ جي مدت گهٽائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Most Secret War |author=Reginald Victor Jones |year=1998 |publisher=Wordsworth Editions |isbn=978-1-85326-699-7}}&lt;/ref&gt; اڄ فوجي هوائي جهازن جي خرچ جو وڏو حصو هوابرقيات تي صرف ٿئي ٿو. [[ميڪڊونل ڊگلس ايف-15 اي اسٽرائيڪ ايگل]] ۽ هاڻي رٽائر ٿيل [[گرومن ايف-14 ٽام ڪيٽ]] جهڙن جهازن جي ڪل لاڳت جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو هوابرقيات تي خرچ ٿيندو هو، جڏهن ته جديد [[هيليڪاپٽر]]ن ۾ اهو تناسب لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو تائين پهچي ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.rotorandwing.com/2006/04/01/retro-cockpits/ |title=Rotor &amp; Wing: Retro Cockpits |author=Douglas Nelms |date=April 1, 2006}}&lt;/ref&gt;

شهري هوابازي ۾ پڻ هوابرقيات جي خرچ ۽ اهميت ۾ واڌ آئي آهي. [[فلائي-باءِ-وائر]] اڏام ڪنٽرول نظام ۽ وڌيڪ مصروف فضائي رستن سبب جديد نيويگيشن جي ضرورت ترقياتي خرچن ۾ اضافو آندو آهي. ذاتي هوابازي جي وڌندڙ رجحان سان محدود فضائي علائقن ۾ محفوظ اڏام لاءِ وڌيڪ جديد هوابرقياتي نظام تيار ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Next Generation Air Transportation System |url=https://www.faa.gov/nextgen}}&lt;/ref&gt;

===جديد هوابرقيات===

هوابرقيات آمريڪا ۾ [[وفاقي هوابازي انتظاميه]] (FAA) جي [[ايندڙ نسل جو هوائي آمدرفت نظام]] (نيڪسٽ جنريشن ايئر ٽرانسپورٽيشن سسٽم) ۽ يورپ جي [[سنگل يورپي اسڪاءِ اي ٽي ايم ريسرچ]] (SESAR) جهڙن جديد منصوبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. [[گڏيل منصوبابندي ۽ ترقياتي آفيس]] هوابرقيات لاءِ ڇهن اهم شعبن تي ٻڌل روڊميپ پيش ڪيو:&lt;ref&gt;{{cite web |title=NextGen Avionics Roadmap |publisher=Joint Planning and Development Office |date=September 30, 2011 |url=http://www.jpdo.gov/library/20111005_ARM_complete_LowRes_v2.0.pdf}}&lt;/ref&gt;

* شايع ٿيل رستا ۽ طريقا – نيويگيشن ۽ رستن ۾ بهتري.
* ڳالهين وسيلي طئي ٿيل اڏام جا رستا – ڊيٽا مواصلات ذريعي متحرڪ رستن جي چونڊ.
* ذميوار جدائي – هوا ۽ زمين تي حالتن بابت آگاهي ۾ اضافو.
* گهٽ ڏسڻ يا خراب موسم ۾ اچ وڃ – گهٽ زميني سهولتن سان محفوظ آپريشن.
* زميني آپريشن – اڏام ۽ لهڻ دوران حفاظت ۾ واڌ.
* [[هوائي ٽريفڪ انتظام]] (ATM) جي ڪارڪردگي ۾ بهتري.

===مارڪيٽ===

[[هوائي جهاز برقياتي ايسوسيئيشن]] موجب، 2017ع جي پهرين ٽن چوٿين دوران ڪاروباري ۽ عام هوابازي لاءِ هوابرقياتي سامان جي وڪري جو مقدار 1.73 ارب آمريڪي ڊالر هو، جيڪو گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 4.1 سيڪڙو وڌيڪ هو. انهن مان 73.5 سيڪڙو وڪرو اتر آمريڪا ۾ ٿيو، جڏهن ته 42.3 سيڪڙو نون جهازن ۾ لڳائڻ ۽ 57.7 سيڪڙو پراڻن جهازن ۾ نون نظامن جي تنصيب سان لاڳاپيل هو، جنهن جو اهم سبب آمريڪا ۾ 1 جنوري 2020ع کان [[خودڪار نگراني-نشريات نظام]] (ADS-B) جي لازمي نفاذ جي گهرج هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.ainonline.com/aviation-news/business-aviation/2017-11-20/aea-retrofits-lift-avionics-sales-through-3q |title=AEA: Retrofits Lift Avionics Sales through 3Q |author=Chad Trautvetter |date=November 20, 2017 |work=AIN}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>p1c60yk9e2k11yaggghjrd68f6d8axb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390075</id>
      <parentid>390074</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:20:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25850" sha1="8b3qdmdal5m3zpdy6jfiudm5whrug5v" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|هوائي جهازن ۾ استعمال ٿيندڙ برقي نظام}}


[[فائل:Cessna501 radar.JPG|thumb|300px|[[Cessna Citation I|سيسنا سائيٽيشن I/SP]] جي نڪ ۾ لڳل ريڊار ۽ ٻيا هوابرقياتي نظام]]
[[فائل:Republic F-105B with avionics layout 060831-F-1234S-046.jpg|thumb|right|هوائي-برقياتي نظام سان [[ريپبلڪ F-105 ٿنڊرچيف|F-105 ٿنڊرچيف]]]]

'''ايويانِڪس''': ''(اَي-وي-اَنِڪس)'' يا '''ھوائي برقيات''' ({{lang-en|Avionics}}؛ ''هوابازي'' ۽ ''برقيات'' جي گڏيل لفظ مان نڪتل) [[هوائي جهاز]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ [[برقيات|برقي]] نظام آهن. هوابرقياتي نظامن ۾ مواصلات، [[فضائي نيويگيشن|هوائي نيويگيشن]]، مختلف نظامن جي ڏيکاءَ ۽ انتظام، ۽ اهي سوين نظام شامل آهن جيڪي هوائي جهاز ۾ الڳ الڳ ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ لڳايا ويندا آهن. اهي نظام [[پوليس هيليڪاپٽر]] جي هڪ سادي [[سرچ لائيٽ]] کان وٺي [[هوائي اڳواٽ خبرداري ۽ ڪنٽرول]] واري جهاز جي پيچيده حڪمتِ عملي واري نظام تائين ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |title=A Dictionary of Aviation |first=David W. |last=Wragg |isbn=9780850451634 |edition=first |publisher=Osprey |year=1973 |page=47}}&lt;/ref&gt;
==تاريخ==

اصطلاح '''هوائي برقيات''' (Avionics) 1949ع ۾ [[فلپ جي. ڪلاس]] طرفان جوڙيو ويو، جيڪو رسالي ''[[ايويئيشن ويڪ اينڊ اسپيس ٽيڪنالاجي]]'' جو سينيئر ايڊيٽر هو. هي لفظ '''هوابازي برقيات''' (ايويئيشن اليڪٽرانڪس) جي مختصر گڏيل صورت طور ٺاهيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |last=McGough |first=Michael |url=http://www.skeptic.com/eskeptic/05-08-26/ |title=In Memoriam: Philip J. Klass: A UFO (Ufologist Friend's Obituary) |date=August 26, 2005 |publisher=Skeptic |access-date=April 26, 2012 |archive-date=September 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150922191504/http://www.skeptic.com/eskeptic/05-08-26/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dickson&quot;&gt;{{cite book |last1=Dickson |first1=Paul |title=A Dictionary of the Space Age |publisher=JHU Press |date=2009 |pages=32 |url=https://books.google.com/books?id=afKBvKlg0-EC&amp;q=avionics&amp;pg=PA32 |isbn=9780801895043}}&lt;/ref&gt;

[[ريڊيو مواصلات]] جو استعمال پهريون ڀيرو [[پهرين عالمي جنگ]] کان ٿورو اڳ هوائي جهازن ۾ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Telephony&quot;&gt;{{cite journal |title=Directing Airplanes by Wireless |journal=Telephony |volume=77 |issue=8 |pages=20 |publisher=Telephony Publishing Corp. |date=August 23, 1919 |url=https://books.google.com/books?id=0Iw_AQAAMAAJ&amp;q=aircraft+radio+wireless&amp;pg=RA6-PA20}}&lt;/ref&gt; سڀ کان پهريان هوائي ريڊيو [[زيپلن]] هوائي جهازن ۾ لڳايا ويا، پر فوجي ضرورتن سبب اهڙا هلڪا ريڊيو سيٽ تيار ڪيا ويا، جيڪي عام هوائي جهازن ۾ به لڳائي سگهجن، جيئن [[فضائي جاسوسي]] ڪندڙ ٻه-سيٽن وارا جهاز پنهنجا مشاهدا فوري طور موڪلي سگهن. جهاز مان پهريون تجرباتي ريڊيو پيغام آگسٽ 1910ع ۾ [[آمريڪي نيوي]] موڪليو. شروعاتي هوائي ريڊيو [[ريڊيو ٽيليگرافي]] ذريعي [[مورس ڪوڊ]] استعمال ڪندا هئا، جنهن لاءِ ٻن سيٽن وارو جهاز ۽ ٻيو عملي جو ميمبر گهربل هوندو هو. [[پهرين عالمي جنگ]] دوران 1917ع ۾ [[ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] تي ٻڌل آواز واري [[ٻطرفي ريڊيو]] جي ايجاد [[ٽرائيوڊ]] [[ويڪيوم ٽيوب]] جي ترقي کان پوءِ ممڪن ٿي، جيڪا ايتري سادي هئي جو هڪ سيٽ واري جهاز جو پائلٽ به اڏام دوران استعمال ڪري سگهندو هو.

[[ريڊار]]، جيڪو اڄ [[هوائي نيويگيشن]] ۽ [[هوائي ٽريفڪ ڪنٽرول]] جي بنيادي ٽيڪنالاجي آهي، 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[ٻي عالمي جنگ]] کان اڳ ڪيترن ملڪن طرفان ڳجهي نموني هوائي دفاعي نظام طور تيار ڪيو ويو. جديد هوابرقيات جا ڪيترائي نظام ٻي عالمي جنگ دوران ٿيندڙ ترقيءَ مان نڪتا. مثال طور، اڄ عام استعمال ٿيندڙ [[خودڪار پائلٽ]] نظام اصل ۾ بمبار جهازن کي وڏي اوچائيءَ تان صحيح نشاني تي بم ڪيرائڻ لاءِ تيار ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;two&quot; /&gt; 1940ع ۾ برطانيا پنهنجي ريڊار ٽيڪنالاجي، خاص طور [[ميگنيٽرون]] [[ويڪيوم ٽيوب]]، [[ٽزارڊ مشن]] وسيلي آمريڪا سان ونڊي، جنهن جنگ جي مدت گهٽائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Most Secret War |author=Reginald Victor Jones |year=1998 |publisher=Wordsworth Editions |isbn=978-1-85326-699-7}}&lt;/ref&gt; اڄ فوجي هوائي جهازن جي خرچ جو وڏو حصو هوابرقيات تي صرف ٿئي ٿو. [[ميڪڊونل ڊگلس ايف-15 اي اسٽرائيڪ ايگل]] ۽ هاڻي رٽائر ٿيل [[گرومن ايف-14 ٽام ڪيٽ]] جهڙن جهازن جي ڪل لاڳت جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو هوابرقيات تي خرچ ٿيندو هو، جڏهن ته جديد [[هيليڪاپٽر]]ن ۾ اهو تناسب لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو تائين پهچي ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.rotorandwing.com/2006/04/01/retro-cockpits/ |title=Rotor &amp; Wing: Retro Cockpits |author=Douglas Nelms |date=April 1, 2006}}&lt;/ref&gt;

شهري هوابازي ۾ پڻ هوابرقيات جي خرچ ۽ اهميت ۾ واڌ آئي آهي. [[فلائي-باءِ-وائر]] اڏام ڪنٽرول نظام ۽ وڌيڪ مصروف فضائي رستن سبب جديد نيويگيشن جي ضرورت ترقياتي خرچن ۾ اضافو آندو آهي. ذاتي هوابازي جي وڌندڙ رجحان سان محدود فضائي علائقن ۾ محفوظ اڏام لاءِ وڌيڪ جديد هوابرقياتي نظام تيار ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Next Generation Air Transportation System |url=https://www.faa.gov/nextgen}}&lt;/ref&gt;

===جديد هوابرقيات===

هوابرقيات آمريڪا ۾ [[وفاقي هوابازي انتظاميه]] (FAA) جي [[ايندڙ نسل جو هوائي آمدرفت نظام]] (نيڪسٽ جنريشن ايئر ٽرانسپورٽيشن سسٽم) ۽ يورپ جي [[سنگل يورپي اسڪاءِ اي ٽي ايم ريسرچ]] (SESAR) جهڙن جديد منصوبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. [[گڏيل منصوبابندي ۽ ترقياتي آفيس]] هوابرقيات لاءِ ڇهن اهم شعبن تي ٻڌل روڊميپ پيش ڪيو:&lt;ref&gt;{{cite web |title=NextGen Avionics Roadmap |publisher=Joint Planning and Development Office |date=September 30, 2011 |url=http://www.jpdo.gov/library/20111005_ARM_complete_LowRes_v2.0.pdf}}&lt;/ref&gt;

* شايع ٿيل رستا ۽ طريقا – نيويگيشن ۽ رستن ۾ بهتري.
* ڳالهين وسيلي طئي ٿيل اڏام جا رستا – ڊيٽا مواصلات ذريعي متحرڪ رستن جي چونڊ.
* ذميوار جدائي – هوا ۽ زمين تي حالتن بابت آگاهي ۾ اضافو.
* گهٽ ڏسڻ يا خراب موسم ۾ اچ وڃ – گهٽ زميني سهولتن سان محفوظ آپريشن.
* زميني آپريشن – اڏام ۽ لهڻ دوران حفاظت ۾ واڌ.
* [[هوائي ٽريفڪ انتظام]] (ATM) جي ڪارڪردگي ۾ بهتري.

===مارڪيٽ===

[[هوائي جهاز برقياتي ايسوسيئيشن]] موجب، 2017ع جي پهرين ٽن چوٿين دوران ڪاروباري ۽ عام هوابازي لاءِ هوابرقياتي سامان جي وڪري جو مقدار 1.73 ارب آمريڪي ڊالر هو، جيڪو گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 4.1 سيڪڙو وڌيڪ هو. انهن مان 73.5 سيڪڙو وڪرو اتر آمريڪا ۾ ٿيو، جڏهن ته 42.3 سيڪڙو نون جهازن ۾ لڳائڻ ۽ 57.7 سيڪڙو پراڻن جهازن ۾ نون نظامن جي تنصيب سان لاڳاپيل هو، جنهن جو اهم سبب آمريڪا ۾ 1 جنوري 2020ع کان [[خودڪار نگراني-نشريات نظام]] (ADS-B) جي لازمي نفاذ جي گهرج هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.ainonline.com/aviation-news/business-aviation/2017-11-20/aea-retrofits-lift-avionics-sales-through-3q |title=AEA: Retrofits Lift Avionics Sales through 3Q |author=Chad Trautvetter |date=November 20, 2017 |work=AIN}}&lt;/ref&gt;

==هوائي جهازن جي هوابرقيات==

هوائي جهاز جو ڪاڪ پٽ، يا وڏن جهازن ۾ ڪاڪ پٽ جي هيٺان حصو يا حرڪت ڪندڙ نڪ وارو حصو، عام طور [[هوابرقياتي خانو|هوابرقياتي خاني]] جي سامان لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ ڪنٽرول، نگراني، مواصلات، نيويگيشن، موسم ۽ ٽڪر کان بچاءَ جا نظام شامل هوندا آهن. اڪثر هوائي جهاز پنهنجي هوابرقيات کي 14 يا 28 وولٽ [[سڌي رو]] وارن برقي نظامن سان طاقت ڏيندا آهن؛ جڏهن ته وڏا ۽ وڌيڪ پيچيده جهاز، جهڙوڪ [[مسافر هوائي جهاز]] يا فوجي جنگي جهاز، 115 وولٽ ۽ 400&amp;nbsp;Hz تي هلندڙ [[متبادل رو]] وارا نظام استعمال ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.aerospaceweb.org/question/electronics/q0219.shtml |title=400 Hz Electrical Systems |access-date=March 19, 2008 |archive-date=October 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004205311/http://www.aerospaceweb.org/question/electronics/q0219.shtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اڏام واري هوابرقيات جا ڪيترائي اهم فراهم ڪندڙ آهن، جن ۾ [[بوئنگ ڪمپني]]، [[پيناسونڪ هوابرقيات ڪارپوريشن]]، [[هني ويل ايرو اسپيس|هني ويل]]، [[بينڊڪس ايويئيشن|بينڊڪس/ڪنگ]]، [[يونيورسل هوابرقياتي نظام ڪارپوريشن]]، [[راڪويل ڪولنز]]، [[ڪولنز ايرو اسپيس]]، [[ٿيلس گروپ]]، [[جي اي ايويئيشن سسٽمز]]، [[گارمن]]، [[ريٿيون]]، [[پارڪر هنيفن]]، [[يو ٽي سي ايرو اسپيس سسٽمز]]، [[سيليڪس اي ايس]]، [[ليونارڊو (ڪمپني)|ليونارڊو]]، شيڊن ايويانڪس، [[ايوڊائن ڪارپوريشن]] ۽ [[اسرائيل ايرو اسپيس انڊسٽريز]] شامل آهن.

هوابرقياتي سامان لاءِ بين الاقوامي معيار ايئر لائنز اليڪٽرانڪ انجنيئرنگ ڪميٽي تيار ڪندي آهي ۽ اهي [[آرِنڪ]] طرفان شايع ڪيا ويندا آهن.

===مواصلات===

مواصلاتي نظام اڏام واري ڊيڪ کي زمين سان ۽ اڏام واري ڊيڪ کي مسافرن سان ڳنڍين ٿا. جهاز اندر مواصلات عام خطاب واري نظام ۽ جهازي انٽرڪام ذريعي مهيا ڪئي ويندي آهي.

وي ايڇ ايف هوابازي مواصلاتي نظام 118.000&amp;nbsp;MHz کان 136.975&amp;nbsp;MHz تائين [[ايئر بينڊ]] تي ڪم ڪندو آهي. يورپ ۾ هر چينل وچ ۾ 8.33&amp;nbsp;kHz جو فاصلو هوندو آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو 25&amp;nbsp;kHz هوندو آهي. وي ايڇ ايف کي نظر جي سڌي لڪير واري رابطي لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي، جهڙوڪ جهاز-کان-جهاز ۽ جهاز-کان-هوائي ٽريفڪ ڪنٽرول رابطو. [[ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] استعمال ڪئي ويندي آهي ۽ گفتگو [[سمپليڪس مواصلات]] واري طريقي سان ٿيندي آهي. جهازي مواصلات ايڇ ايف، خاص طور سامونڊي ڊگهن اڏامن لاءِ، يا سيٽلائيٽ رابطي ذريعي پڻ ٿي سگهي ٿي.

{{See also|هوائي جهاز مواصلاتي پتو لڳائڻ ۽ رپورٽنگ نظام}}

===نيويگيشن===

{{Main|هوائي نيويگيشن}}

[[هوائي نيويگيشن]] ڌرتيءَ جي مٿاڇري تي يا ان کان مٿي بيهڪ ۽ رخ معلوم ڪرڻ جو عمل آهي. هوابرقيات [[سيٽلائيٽ نيويگيشن]] نظام، جهڙوڪ [[عالمي بيهڪ نظام]]، [[WAAS]]، [[يورپي جيو اسٽيشنري نيويگيشن اوورلي سروس]] ۽ [[مقامي علائقائي واڌارو نظام]]؛ [[جڙتي نيويگيشن نظام]]؛ زمين تي ٻڌل [[ريڊيو نيويگيشن]] نظام، جهڙوڪ [[وي ايڇ ايف اومني ڊائريڪشنل رينج]] يا [[لوران]]؛ يا انهن جي ڪنهن به گڏيل صورت کي استعمال ڪري سگهي ٿي. ڪجهه نيويگيشن نظام، جهڙوڪ عالمي بيهڪ نظام، بيهڪ پاڻمرادو حساب ڪري اڏام عملي کي هلندڙ نقشي واري ڏيکاءَ تي ڏيکارين ٿا. پراڻن زميني نيويگيشن نظامن، جهڙوڪ وي او آر يا لوران، ۾ پائلٽ يا نيويگيٽر کي جهاز جي جڳهه معلوم ڪرڻ لاءِ ڪاغذي نقشي تي سگنلن جي ڪٽ پوائنٽ ٺاهي حساب ڪرڻو پوندو هو؛ جديد نظام اهو ڪم پاڻمرادو ڪري هلندڙ نقشي تي ڏيکارين ٿا.

===نگراني===

{{Main|شيشي وارو ڪاڪ پٽ}}

[[فائل:Airbus A380 cockpit.jpg|thumb|[[ايئربس اي 380]] جو شيشي وارو ڪاڪ پٽ، جنهن ۾ پائلٽن لاءِ پاسي تي ٻه ويڪرا ڪمپيوٽر اسڪرين ۽ ٻاهر نڪرندڙ ڪي بورڊ موجود آهن.]]

[[شيشي وارو ڪاڪ پٽ|شيشي وارن ڪاڪ پٽن]] جا پهريان آثار 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ظاهر ٿيا، جڏهن اڏام لاءِ مناسب [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]] اسڪرينن برقي-مشيني ڏيکائن، گيجن ۽ اوزارن جي جاءِ وٺڻ شروع ڪئي. &quot;شيشي وارو&quot; ڪاڪ پٽ گيجن ۽ ٻين اينالاگ ڏيکائن بدران ڪمپيوٽر مانيٽرن جي استعمال کي ظاهر ڪري ٿو. وقت سان گڏ جهازن ۾ وڌيڪ ڏيکاءَ، ڊائل ۽ معلوماتي پينل شامل ٿيندا ويا، جيڪي آخرڪار جاءِ ۽ پائلٽ جي ڌيان لاءِ هڪ ٻئي سان مقابلو ڪرڻ لڳا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ هڪ عام جهاز ۾ 100 کان وڌيڪ ڪاڪ پٽ اوزار ۽ ڪنٽرول هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;three&quot;&gt;''Avionics: Development and Implementation'' by Cary R. Spitzer (Hardcover – December 15, 2006)&lt;/ref&gt; شيشي وارا ڪاڪ پٽ 1985ع ۾ [[گلف اسٽريم ايرو اسپيس|گلف اسٽريم]] G-IV خانگي جيٽ سان باقاعده طور سامهون آيا. شيشي وارن ڪاڪ پٽن ۾ هڪ اهم چئلينج اهو آهي ته ڪيترو ڪنٽرول پاڻمرادو ڪيو وڃي ۽ ڪيترو ڪم پائلٽ هٿ سان ڪري. عام طور ڪوشش اها هوندي آهي ته اڏام جا عمل پاڻمرادو ٿين، پر پائلٽ کي لڳاتار باخبر رکيو وڃي.&lt;ref name=&quot;three&quot;/&gt;

===هوائي جهاز جو اڏام ڪنٽرول نظام===

{{Main|هوائي جهاز جو اڏام ڪنٽرول نظام}}

هوائي جهازن ۾ اڏام کي پاڻمرادو ڪنٽرول ڪرڻ جا ذريعا موجود هوندا آهن. [[خودڪار پائلٽ]] پهريون ڀيرو [[لارنس اسپيري]] [[پهرين عالمي جنگ]] دوران ايجاد ڪيو، ته جيئن بمبار جهاز 25,000 فوٽن جي اوچائيءَ تان صحيح نشانيون هڻڻ لاءِ ڪافي حد تائين مستحڪم اڏام ڪري سگهن. جڏهن اهو پهريون ڀيرو [[آمريڪي فوج]] ۾ اختيار ڪيو ويو ته [[هني ويل ايرو اسپيس|هني ويل]] جو هڪ انجنيئر پٺئين سيٽ تي بولٽ ڪٽر سان ويهندو هو، ته جيئن هنگامي حالت ۾ خودڪار پائلٽ کي الڳ ڪري سگهي. اڄڪلهه گهڻا تجارتي جهاز هوائي جهاز جي اڏام ڪنٽرول نظامن سان ليس هوندا آهن، ته جيئن لهڻ يا اڏام دوران پائلٽ جي غلطي ۽ ڪم جو بار گهٽجي.&lt;ref name=&quot;two&quot;&gt;By Jeffrey L. Rodengen. {{ISBN|0-945903-25-1}}. Published by Write Stuff Syndicate, Inc. in 1995. &quot;The Legend of Honeywell.&quot;&lt;/ref&gt;

شروعاتي سادا تجارتي خودڪار پائلٽ [[هوائي جهاز جو رخ|رخ]] ۽ اوچائي کي ڪنٽرول ڪندا هئا ۽ [[ٿرسٽ]] ۽ [[اڏام ڪنٽرول سطح]]ن تي انهن جو اختيار محدود هوندو هو. [[هيليڪاپٽر]]ن ۾ ساڳئي نموني خودڪار استحڪام استعمال ڪيو ويو. [[فلائي-باءِ-وائر]] ۽ برقي طور هلندڙ اڏام سطحون، روايتي هائيڊرولڪ نظامن بدران، حفاظت ۾ واڌ جو سبب بڻيون. ڏيکائن ۽ اوزارن وانگر، برقي-مشيني اهم اوزارن جي عمر محدود هوندي هئي. حفاظت لاءِ اهم نظامن ۾ سافٽويئر کي تمام سخت جانچ مان گذاريو ويندو آهي.

===ٻارڻ جا نظام===

ٻارڻ جي مقدار ڏيکاريندڙ نظام (FQIS) جهاز ۾ موجود ٻارڻ جي مقدار جي نگراني ڪري ٿو. مختلف حساسن، جهڙوڪ ڪيپيسٽنس ٽيوبن، گرمي پد حساسن، ڪثافت ماپن ۽ سطح حساسن جي مدد سان FQIS ڪمپيوٽر جهاز ۾ بچيل ٻارڻ جي ڪل ماس جو حساب ڪري ٿو.

ٻارڻ ڪنٽرول ۽ نگراني نظام (FCMS) به ساڳئي طريقي سان جهاز ۾ بچيل ٻارڻ بابت رپورٽ ڏئي ٿو، پر پمپن ۽ والوز کي ڪنٽرول ڪري مختلف ٽينڪن وچ ۾ ٻارڻ جي منتقلي جو انتظام پڻ ڪري ٿو.

* هڪ مقرر ڪل ٻارڻ ماس تائين ڀرڻ ۽ ان کي پاڻمرادو ورهائڻ جو ڪنٽرول.
* اڏام دوران انهن ٽينڪن ڏانهن منتقلي، جيڪي انجڻن کي ٻارڻ ڏين ٿا؛ مثال طور جسم واري ٽينڪ مان پرن واري ٽينڪن ڏانهن.
* مرڪزِ ثقل جو ڪنٽرول، جنهن ۾ دم واري ٽرم ٽينڪن مان ٻارڻ اڳتي پرن ڏانهن منتقل ڪيو وڃي ٿو، جيئن ٻارڻ استعمال ٿيندو وڃي.
* پرن جي ڇيڙن ۾ ٻارڻ برقرار رکڻ، ته جيئن اڏام دوران لفٽ سبب پرن جي وڪڙ کي گهٽائي سگهجي، ۽ لهڻ کان پوءِ ان کي مکيه ٽينڪن ڏانهن منتقل ڪرڻ.
* هنگامي حالت ۾ جهاز جو وزن گهٽائڻ لاءِ ٻارڻ ڦٽو ڪرڻ جو ڪنٽرول.

===ٽڪر کان بچاءَ جا نظام===

{{Main|هوائي جهاز ٽڪر کان بچاءَ جا نظام}}

[[هوائي ٽريفڪ ڪنٽرول]] جي مدد طور، گهڻا وڏا ٽرانسپورٽ جهاز ۽ ڪيترائي ننڍا جهاز [[ٽريفڪ خبرداري ۽ ٽڪر کان بچاءَ جو نظام]] (TCAS) استعمال ڪندا آهن، جيڪو ويجهن جهازن جي جڳهه معلوم ڪري سگهي ٿو ۽ هوائي ٽڪر کان بچڻ لاءِ هدايتون ڏئي ٿو. ننڍا جهاز وڌيڪ سادا ٽريفڪ خبرداري نظام، جهڙوڪ TPAS، استعمال ڪري سگهن ٿا، جيڪي غير فعال هوندا آهن؛ يعني اهي ٻين جهازن جي [[ٽرانسپونڊر]]ن کان پاڻمرادو پڇا نه ڪندا آهن ۽ تڪرار حل ڪرڻ لاءِ صلاحون به نه ڏيندا آهن.

زمين ڏانهن ڪنٽرول ٿيل اڏام ([[ڪنٽرول ٿيل اڏام ۾ زمين سان ٽڪر]]) کان بچڻ لاءِ، جهاز [[زمين جي ويجهڙائي وارننگ نظام]] (GPWS) جهڙا نظام استعمال ڪندا آهن، جن ۾ ريڊار اوچائي ماپ اهم جزو طور شامل هوندو آهي. GPWS جي اهم ڪمزوري اڳتي ڏسڻ واري معلومات جي کوٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو صرف هيٺ موجود زمين کان اوچائي ٻڌائي ٿو. هن ڪمزوري کي ختم ڪرڻ لاءِ جديد جهاز [[زمين بابت آگاهي ۽ خبرداري نظام]] (TAWS) استعمال ڪندا آهن.

===اڏام رڪارڊر===

{{Main|اڏام رڪارڊر}}

تجارتي جهازن جا ڪاڪ پٽ ڊيٽا رڪارڊر، جيڪي عام طور &quot;ڪارا دٻا&quot; سڏيا ويندا آهن، اڏام بابت معلومات ۽ [[ڪاڪ پٽ]] جو آواز محفوظ ڪندا آهن. حادثي کان پوءِ اهي اڪثر جهاز مان حاصل ڪيا ويندا آهن، ته جيئن واقعي دوران ڪنٽرول سيٽنگون ۽ ٻيا پيرا ميٽر معلوم ڪري سگهجن.

===موسمي نظام===

{{Main|موسمي ريڊار|بجلي سڃاڻيندڙ}}

[[موسمي ريڊار]]، جيڪو تجارتي جهازن ۾ عام طور [[آرنڪ 708]] هوندو آهي، ۽ [[بجلي سڃاڻيندڙ]] جهڙا موسمي نظام رات يا [[اوزاري موسمي حالتون|اوزاري موسمي حالتن]] ۾ اڏامندڙ جهازن لاءِ اهم هوندا آهن، جتي پائلٽ اڳيان موسم کي اکين سان نه ڏسي سگهندا آهن. سخت برسات، جيڪا ريڊار سان محسوس ٿئي ٿي، يا شديد [[صاف هوا جي هلچل]]، جيڪا بجليءَ جي سرگرمي سان معلوم ٿئي ٿي، ٻئي مضبوط ڪنوڪشن ۽ شديد هلچل جون نشانيون آهن. موسمي نظام پائلٽن کي انهن علائقن کان پاسو ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا.

Stormscope يا Strikefinder جهڙا بجلي سڃاڻيندڙ ايترا سستا ٿي چڪا آهن جو ننڍن جهازن لاءِ به عملي آهن. ريڊار ۽ بجلي سڃاڻپ کان علاوه، مشاهداتي ڄاڻ ۽ وڌايل ريڊار تصويرون، جهڙوڪ [[نڪسرڊ]]، هاڻي سيٽلائيٽ ڊيٽا رابطن وسيلي دستياب آهن، جنهن سان پائلٽ پنهنجي جهازي نظامن جي حد کان گهڻو پري موسم جون حالتون ڏسي سگهن ٿا. جديد ڏيکاءَ موسمي معلومات کي هلندڙ نقشن، زمين ۽ ٽريفڪ سان گڏ هڪ ئي اسڪرين تي ڏيکاري سگهن ٿا، جنهن سان نيويگيشن گهڻي آسان ٿي وڃي ٿي.

جديد موسمي نظامن ۾ [[ونڊ شيئر]]، هلچل جي سڃاڻپ، زمين ۽ ٽريفڪ بابت خبرداري نظام پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;four&quot;&gt;{{cite news |last=Ramsey |first=James |title=Broadening Weather Radar's Scope |publisher=Aviation Today |date=August 1, 2000 |url=http://www.aviationtoday.com/av/commercial/Broadening-Weather-Radars-Scope_12786.html |access-date=January 25, 2012 |archive-date=January 18, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130118175850/http://www.aviationtoday.com/av/commercial/Broadening-Weather-Radars-Scope_12786.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جهاز اندر موسمي هوابرقيات خاص طور [[آفريڪا]]، [[ڀارت]] ۽ ٻين انهن ملڪن ۾ مشهور آهن، جتي هوائي سفر جي مارڪيٽ وڌي رهي آهي، پر زميني سهولتون ايتريون ترقي يافته نه آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Fitzsimons |first=Bernard |title=Honeywell Looks East While Innovating For Safe Growth |publisher=Aviation International News |date=November 13, 2011 |url=http://www.ainonline.com/?q=aviation-news/dubai-air-show/2011-11-13/honeywell-looks-east-while-innovating-safe-growth |access-date=December 27, 2011 |archive-date=November 16, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111116164353/http://www.ainonline.com/?q=aviation-news%2Fdubai-air-show%2F2011-11-13%2Fhoneywell-looks-east-while-innovating-safe-growth |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===هوائي جهاز انتظام نظام===

هوائي جهازن ۾ لڳل ڪيترن پيچيده نظامن، جن ۾ انجڻ جي نگراني ۽ انتظام به شامل آهي، جي مرڪزي ڪنٽرول ڏانهن ترقي ٿي آهي. [[صحت ۽ استعمال نگراني نظام]] (HUMS) کي هوائي جهاز انتظام ڪمپيوٽرن سان ضم ڪيو ويندو آهي، ته جيئن سار سنڀال ڪندڙ عملي کي انهن جزن بابت اڳواٽ خبرداري ملي سگهي، جن جي تبديلي گهربل هوندي.

[[مربوط ماڊيولر هوابرقيات]] جو تصور هڪ اهڙي مربوط جوڙجڪ پيش ڪري ٿو، جنهن ۾ ايپليڪيشن سافٽويئر عام هارڊويئر ماڊيولن جي مجموعي تي منتقل ٿي سگهي ٿو. اهو [[چوٿين نسل جا جيٽ ويڙهاڪ جهاز|چوٿين نسل جي جيٽ ويڙهاڪ جهازن]] ۽ جديد ترين [[مسافر هوائي جهاز]]ن ۾ استعمال ڪيو ويو آهي.</text>
      <sha1>8b3qdmdal5m3zpdy6jfiudm5whrug5v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390076</id>
      <parentid>390075</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:24:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32620" sha1="3w3zjnq8u9j82bq3b9fxs0h4dgjl23d" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|هوائي جهازن ۾ استعمال ٿيندڙ برقي نظام}}


[[فائل:Cessna501 radar.JPG|thumb|300px|[[Cessna Citation I|سيسنا سائيٽيشن I/SP]] جي نڪ ۾ لڳل ريڊار ۽ ٻيا هوابرقياتي نظام]]
[[فائل:Republic F-105B with avionics layout 060831-F-1234S-046.jpg|thumb|right|هوائي-برقياتي نظام سان [[ريپبلڪ F-105 ٿنڊرچيف|F-105 ٿنڊرچيف]]]]

'''ايويانِڪس''': ''(اَي-وي-اَنِڪس)'' يا '''ھوائي برقيات''' ({{lang-en|Avionics}}؛ ''هوابازي'' ۽ ''برقيات'' جي گڏيل لفظ مان نڪتل) [[هوائي جهاز]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ [[برقيات|برقي]] نظام آهن. هوابرقياتي نظامن ۾ مواصلات، [[فضائي نيويگيشن|هوائي نيويگيشن]]، مختلف نظامن جي ڏيکاءَ ۽ انتظام، ۽ اهي سوين نظام شامل آهن جيڪي هوائي جهاز ۾ الڳ الڳ ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ لڳايا ويندا آهن. اهي نظام [[پوليس هيليڪاپٽر]] جي هڪ سادي [[سرچ لائيٽ]] کان وٺي [[هوائي اڳواٽ خبرداري ۽ ڪنٽرول]] واري جهاز جي پيچيده حڪمتِ عملي واري نظام تائين ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |title=A Dictionary of Aviation |first=David W. |last=Wragg |isbn=9780850451634 |edition=first |publisher=Osprey |year=1973 |page=47}}&lt;/ref&gt;
==تاريخ==

اصطلاح '''هوائي برقيات''' (Avionics) 1949ع ۾ [[فلپ جي. ڪلاس]] طرفان جوڙيو ويو، جيڪو رسالي ''[[ايويئيشن ويڪ اينڊ اسپيس ٽيڪنالاجي]]'' جو سينيئر ايڊيٽر هو. هي لفظ '''هوابازي برقيات''' (ايويئيشن اليڪٽرانڪس) جي مختصر گڏيل صورت طور ٺاهيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |last=McGough |first=Michael |url=http://www.skeptic.com/eskeptic/05-08-26/ |title=In Memoriam: Philip J. Klass: A UFO (Ufologist Friend's Obituary) |date=August 26, 2005 |publisher=Skeptic |access-date=April 26, 2012 |archive-date=September 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150922191504/http://www.skeptic.com/eskeptic/05-08-26/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dickson&quot;&gt;{{cite book |last1=Dickson |first1=Paul |title=A Dictionary of the Space Age |publisher=JHU Press |date=2009 |pages=32 |url=https://books.google.com/books?id=afKBvKlg0-EC&amp;q=avionics&amp;pg=PA32 |isbn=9780801895043}}&lt;/ref&gt;

[[ريڊيو مواصلات]] جو استعمال پهريون ڀيرو [[پهرين عالمي جنگ]] کان ٿورو اڳ هوائي جهازن ۾ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Telephony&quot;&gt;{{cite journal |title=Directing Airplanes by Wireless |journal=Telephony |volume=77 |issue=8 |pages=20 |publisher=Telephony Publishing Corp. |date=August 23, 1919 |url=https://books.google.com/books?id=0Iw_AQAAMAAJ&amp;q=aircraft+radio+wireless&amp;pg=RA6-PA20}}&lt;/ref&gt; سڀ کان پهريان هوائي ريڊيو [[زيپلن]] هوائي جهازن ۾ لڳايا ويا، پر فوجي ضرورتن سبب اهڙا هلڪا ريڊيو سيٽ تيار ڪيا ويا، جيڪي عام هوائي جهازن ۾ به لڳائي سگهجن، جيئن [[فضائي جاسوسي]] ڪندڙ ٻه-سيٽن وارا جهاز پنهنجا مشاهدا فوري طور موڪلي سگهن. جهاز مان پهريون تجرباتي ريڊيو پيغام آگسٽ 1910ع ۾ [[آمريڪي نيوي]] موڪليو. شروعاتي هوائي ريڊيو [[ريڊيو ٽيليگرافي]] ذريعي [[مورس ڪوڊ]] استعمال ڪندا هئا، جنهن لاءِ ٻن سيٽن وارو جهاز ۽ ٻيو عملي جو ميمبر گهربل هوندو هو. [[پهرين عالمي جنگ]] دوران 1917ع ۾ [[ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] تي ٻڌل آواز واري [[ٻطرفي ريڊيو]] جي ايجاد [[ٽرائيوڊ]] [[ويڪيوم ٽيوب]] جي ترقي کان پوءِ ممڪن ٿي، جيڪا ايتري سادي هئي جو هڪ سيٽ واري جهاز جو پائلٽ به اڏام دوران استعمال ڪري سگهندو هو.

[[ريڊار]]، جيڪو اڄ [[هوائي نيويگيشن]] ۽ [[هوائي ٽريفڪ ڪنٽرول]] جي بنيادي ٽيڪنالاجي آهي، 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[ٻي عالمي جنگ]] کان اڳ ڪيترن ملڪن طرفان ڳجهي نموني هوائي دفاعي نظام طور تيار ڪيو ويو. جديد هوابرقيات جا ڪيترائي نظام ٻي عالمي جنگ دوران ٿيندڙ ترقيءَ مان نڪتا. مثال طور، اڄ عام استعمال ٿيندڙ [[خودڪار پائلٽ]] نظام اصل ۾ بمبار جهازن کي وڏي اوچائيءَ تان صحيح نشاني تي بم ڪيرائڻ لاءِ تيار ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;two&quot; /&gt; 1940ع ۾ برطانيا پنهنجي ريڊار ٽيڪنالاجي، خاص طور [[ميگنيٽرون]] [[ويڪيوم ٽيوب]]، [[ٽزارڊ مشن]] وسيلي آمريڪا سان ونڊي، جنهن جنگ جي مدت گهٽائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Most Secret War |author=Reginald Victor Jones |year=1998 |publisher=Wordsworth Editions |isbn=978-1-85326-699-7}}&lt;/ref&gt; اڄ فوجي هوائي جهازن جي خرچ جو وڏو حصو هوابرقيات تي صرف ٿئي ٿو. [[ميڪڊونل ڊگلس ايف-15 اي اسٽرائيڪ ايگل]] ۽ هاڻي رٽائر ٿيل [[گرومن ايف-14 ٽام ڪيٽ]] جهڙن جهازن جي ڪل لاڳت جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو هوابرقيات تي خرچ ٿيندو هو، جڏهن ته جديد [[هيليڪاپٽر]]ن ۾ اهو تناسب لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو تائين پهچي ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.rotorandwing.com/2006/04/01/retro-cockpits/ |title=Rotor &amp; Wing: Retro Cockpits |author=Douglas Nelms |date=April 1, 2006}}&lt;/ref&gt;

شهري هوابازي ۾ پڻ هوابرقيات جي خرچ ۽ اهميت ۾ واڌ آئي آهي. [[فلائي-باءِ-وائر]] اڏام ڪنٽرول نظام ۽ وڌيڪ مصروف فضائي رستن سبب جديد نيويگيشن جي ضرورت ترقياتي خرچن ۾ اضافو آندو آهي. ذاتي هوابازي جي وڌندڙ رجحان سان محدود فضائي علائقن ۾ محفوظ اڏام لاءِ وڌيڪ جديد هوابرقياتي نظام تيار ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Next Generation Air Transportation System |url=https://www.faa.gov/nextgen}}&lt;/ref&gt;

===جديد هوابرقيات===

هوابرقيات آمريڪا ۾ [[وفاقي هوابازي انتظاميه]] (FAA) جي [[ايندڙ نسل جو هوائي آمدرفت نظام]] (نيڪسٽ جنريشن ايئر ٽرانسپورٽيشن سسٽم) ۽ يورپ جي [[سنگل يورپي اسڪاءِ اي ٽي ايم ريسرچ]] (SESAR) جهڙن جديد منصوبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. [[گڏيل منصوبابندي ۽ ترقياتي آفيس]] هوابرقيات لاءِ ڇهن اهم شعبن تي ٻڌل روڊميپ پيش ڪيو:&lt;ref&gt;{{cite web |title=NextGen Avionics Roadmap |publisher=Joint Planning and Development Office |date=September 30, 2011 |url=http://www.jpdo.gov/library/20111005_ARM_complete_LowRes_v2.0.pdf}}&lt;/ref&gt;

* شايع ٿيل رستا ۽ طريقا – نيويگيشن ۽ رستن ۾ بهتري.
* ڳالهين وسيلي طئي ٿيل اڏام جا رستا – ڊيٽا مواصلات ذريعي متحرڪ رستن جي چونڊ.
* ذميوار جدائي – هوا ۽ زمين تي حالتن بابت آگاهي ۾ اضافو.
* گهٽ ڏسڻ يا خراب موسم ۾ اچ وڃ – گهٽ زميني سهولتن سان محفوظ آپريشن.
* زميني آپريشن – اڏام ۽ لهڻ دوران حفاظت ۾ واڌ.
* [[هوائي ٽريفڪ انتظام]] (ATM) جي ڪارڪردگي ۾ بهتري.

===مارڪيٽ===

[[هوائي جهاز برقياتي ايسوسيئيشن]] موجب، 2017ع جي پهرين ٽن چوٿين دوران ڪاروباري ۽ عام هوابازي لاءِ هوابرقياتي سامان جي وڪري جو مقدار 1.73 ارب آمريڪي ڊالر هو، جيڪو گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 4.1 سيڪڙو وڌيڪ هو. انهن مان 73.5 سيڪڙو وڪرو اتر آمريڪا ۾ ٿيو، جڏهن ته 42.3 سيڪڙو نون جهازن ۾ لڳائڻ ۽ 57.7 سيڪڙو پراڻن جهازن ۾ نون نظامن جي تنصيب سان لاڳاپيل هو، جنهن جو اهم سبب آمريڪا ۾ 1 جنوري 2020ع کان [[خودڪار نگراني-نشريات نظام]] (ADS-B) جي لازمي نفاذ جي گهرج هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.ainonline.com/aviation-news/business-aviation/2017-11-20/aea-retrofits-lift-avionics-sales-through-3q |title=AEA: Retrofits Lift Avionics Sales through 3Q |author=Chad Trautvetter |date=November 20, 2017 |work=AIN}}&lt;/ref&gt;

==هوائي جهازن جي هوابرقيات==

هوائي جهاز جو ڪاڪ پٽ، يا وڏن جهازن ۾ ڪاڪ پٽ جي هيٺان حصو يا حرڪت ڪندڙ نڪ وارو حصو، عام طور [[هوابرقياتي خانو|هوابرقياتي خاني]] جي سامان لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ ڪنٽرول، نگراني، مواصلات، نيويگيشن، موسم ۽ ٽڪر کان بچاءَ جا نظام شامل هوندا آهن. اڪثر هوائي جهاز پنهنجي هوابرقيات کي 14 يا 28 وولٽ [[سڌي رو]] وارن برقي نظامن سان طاقت ڏيندا آهن؛ جڏهن ته وڏا ۽ وڌيڪ پيچيده جهاز، جهڙوڪ [[مسافر هوائي جهاز]] يا فوجي جنگي جهاز، 115 وولٽ ۽ 400&amp;nbsp;Hz تي هلندڙ [[متبادل رو]] وارا نظام استعمال ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.aerospaceweb.org/question/electronics/q0219.shtml |title=400 Hz Electrical Systems |access-date=March 19, 2008 |archive-date=October 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004205311/http://www.aerospaceweb.org/question/electronics/q0219.shtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اڏام واري هوابرقيات جا ڪيترائي اهم فراهم ڪندڙ آهن، جن ۾ [[بوئنگ ڪمپني]]، [[پيناسونڪ هوابرقيات ڪارپوريشن]]، [[هني ويل ايرو اسپيس|هني ويل]]، [[بينڊڪس ايويئيشن|بينڊڪس/ڪنگ]]، [[يونيورسل هوابرقياتي نظام ڪارپوريشن]]، [[راڪويل ڪولنز]]، [[ڪولنز ايرو اسپيس]]، [[ٿيلس گروپ]]، [[جي اي ايويئيشن سسٽمز]]، [[گارمن]]، [[ريٿيون]]، [[پارڪر هنيفن]]، [[يو ٽي سي ايرو اسپيس سسٽمز]]، [[سيليڪس اي ايس]]، [[ليونارڊو (ڪمپني)|ليونارڊو]]، شيڊن ايويانڪس، [[ايوڊائن ڪارپوريشن]] ۽ [[اسرائيل ايرو اسپيس انڊسٽريز]] شامل آهن.

هوابرقياتي سامان لاءِ بين الاقوامي معيار ايئر لائنز اليڪٽرانڪ انجنيئرنگ ڪميٽي تيار ڪندي آهي ۽ اهي [[آرِنڪ]] طرفان شايع ڪيا ويندا آهن.

===مواصلات===

مواصلاتي نظام اڏام واري ڊيڪ کي زمين سان ۽ اڏام واري ڊيڪ کي مسافرن سان ڳنڍين ٿا. جهاز اندر مواصلات عام خطاب واري نظام ۽ جهازي انٽرڪام ذريعي مهيا ڪئي ويندي آهي.

وي ايڇ ايف هوابازي مواصلاتي نظام 118.000&amp;nbsp;MHz کان 136.975&amp;nbsp;MHz تائين [[ايئر بينڊ]] تي ڪم ڪندو آهي. يورپ ۾ هر چينل وچ ۾ 8.33&amp;nbsp;kHz جو فاصلو هوندو آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو 25&amp;nbsp;kHz هوندو آهي. وي ايڇ ايف کي نظر جي سڌي لڪير واري رابطي لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي، جهڙوڪ جهاز-کان-جهاز ۽ جهاز-کان-هوائي ٽريفڪ ڪنٽرول رابطو. [[ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] استعمال ڪئي ويندي آهي ۽ گفتگو [[سمپليڪس مواصلات]] واري طريقي سان ٿيندي آهي. جهازي مواصلات ايڇ ايف، خاص طور سامونڊي ڊگهن اڏامن لاءِ، يا سيٽلائيٽ رابطي ذريعي پڻ ٿي سگهي ٿي.

{{See also|هوائي جهاز مواصلاتي پتو لڳائڻ ۽ رپورٽنگ نظام}}

===نيويگيشن===

{{Main|هوائي نيويگيشن}}

[[هوائي نيويگيشن]] ڌرتيءَ جي مٿاڇري تي يا ان کان مٿي بيهڪ ۽ رخ معلوم ڪرڻ جو عمل آهي. هوابرقيات [[سيٽلائيٽ نيويگيشن]] نظام، جهڙوڪ [[عالمي بيهڪ نظام]]، [[WAAS]]، [[يورپي جيو اسٽيشنري نيويگيشن اوورلي سروس]] ۽ [[مقامي علائقائي واڌارو نظام]]؛ [[جڙتي نيويگيشن نظام]]؛ زمين تي ٻڌل [[ريڊيو نيويگيشن]] نظام، جهڙوڪ [[وي ايڇ ايف اومني ڊائريڪشنل رينج]] يا [[لوران]]؛ يا انهن جي ڪنهن به گڏيل صورت کي استعمال ڪري سگهي ٿي. ڪجهه نيويگيشن نظام، جهڙوڪ عالمي بيهڪ نظام، بيهڪ پاڻمرادو حساب ڪري اڏام عملي کي هلندڙ نقشي واري ڏيکاءَ تي ڏيکارين ٿا. پراڻن زميني نيويگيشن نظامن، جهڙوڪ وي او آر يا لوران، ۾ پائلٽ يا نيويگيٽر کي جهاز جي جڳهه معلوم ڪرڻ لاءِ ڪاغذي نقشي تي سگنلن جي ڪٽ پوائنٽ ٺاهي حساب ڪرڻو پوندو هو؛ جديد نظام اهو ڪم پاڻمرادو ڪري هلندڙ نقشي تي ڏيکارين ٿا.

===نگراني===

{{Main|شيشي وارو ڪاڪ پٽ}}

[[فائل:Airbus A380 cockpit.jpg|thumb|[[ايئربس اي 380]] جو شيشي وارو ڪاڪ پٽ، جنهن ۾ پائلٽن لاءِ پاسي تي ٻه ويڪرا ڪمپيوٽر اسڪرين ۽ ٻاهر نڪرندڙ ڪي بورڊ موجود آهن.]]

[[شيشي وارو ڪاڪ پٽ|شيشي وارن ڪاڪ پٽن]] جا پهريان آثار 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ظاهر ٿيا، جڏهن اڏام لاءِ مناسب [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]] اسڪرينن برقي-مشيني ڏيکائن، گيجن ۽ اوزارن جي جاءِ وٺڻ شروع ڪئي. &quot;شيشي وارو&quot; ڪاڪ پٽ گيجن ۽ ٻين اينالاگ ڏيکائن بدران ڪمپيوٽر مانيٽرن جي استعمال کي ظاهر ڪري ٿو. وقت سان گڏ جهازن ۾ وڌيڪ ڏيکاءَ، ڊائل ۽ معلوماتي پينل شامل ٿيندا ويا، جيڪي آخرڪار جاءِ ۽ پائلٽ جي ڌيان لاءِ هڪ ٻئي سان مقابلو ڪرڻ لڳا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ هڪ عام جهاز ۾ 100 کان وڌيڪ ڪاڪ پٽ اوزار ۽ ڪنٽرول هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;three&quot;&gt;''Avionics: Development and Implementation'' by Cary R. Spitzer (Hardcover – December 15, 2006)&lt;/ref&gt; شيشي وارا ڪاڪ پٽ 1985ع ۾ [[گلف اسٽريم ايرو اسپيس|گلف اسٽريم]] G-IV خانگي جيٽ سان باقاعده طور سامهون آيا. شيشي وارن ڪاڪ پٽن ۾ هڪ اهم چئلينج اهو آهي ته ڪيترو ڪنٽرول پاڻمرادو ڪيو وڃي ۽ ڪيترو ڪم پائلٽ هٿ سان ڪري. عام طور ڪوشش اها هوندي آهي ته اڏام جا عمل پاڻمرادو ٿين، پر پائلٽ کي لڳاتار باخبر رکيو وڃي.&lt;ref name=&quot;three&quot;/&gt;

===هوائي جهاز جو اڏام ڪنٽرول نظام===

{{Main|هوائي جهاز جو اڏام ڪنٽرول نظام}}

هوائي جهازن ۾ اڏام کي پاڻمرادو ڪنٽرول ڪرڻ جا ذريعا موجود هوندا آهن. [[خودڪار پائلٽ]] پهريون ڀيرو [[لارنس اسپيري]] [[پهرين عالمي جنگ]] دوران ايجاد ڪيو، ته جيئن بمبار جهاز 25,000 فوٽن جي اوچائيءَ تان صحيح نشانيون هڻڻ لاءِ ڪافي حد تائين مستحڪم اڏام ڪري سگهن. جڏهن اهو پهريون ڀيرو [[آمريڪي فوج]] ۾ اختيار ڪيو ويو ته [[هني ويل ايرو اسپيس|هني ويل]] جو هڪ انجنيئر پٺئين سيٽ تي بولٽ ڪٽر سان ويهندو هو، ته جيئن هنگامي حالت ۾ خودڪار پائلٽ کي الڳ ڪري سگهي. اڄڪلهه گهڻا تجارتي جهاز هوائي جهاز جي اڏام ڪنٽرول نظامن سان ليس هوندا آهن، ته جيئن لهڻ يا اڏام دوران پائلٽ جي غلطي ۽ ڪم جو بار گهٽجي.&lt;ref name=&quot;two&quot;&gt;By Jeffrey L. Rodengen. {{ISBN|0-945903-25-1}}. Published by Write Stuff Syndicate, Inc. in 1995. &quot;The Legend of Honeywell.&quot;&lt;/ref&gt;

شروعاتي سادا تجارتي خودڪار پائلٽ [[هوائي جهاز جو رخ|رخ]] ۽ اوچائي کي ڪنٽرول ڪندا هئا ۽ [[ٿرسٽ]] ۽ [[اڏام ڪنٽرول سطح]]ن تي انهن جو اختيار محدود هوندو هو. [[هيليڪاپٽر]]ن ۾ ساڳئي نموني خودڪار استحڪام استعمال ڪيو ويو. [[فلائي-باءِ-وائر]] ۽ برقي طور هلندڙ اڏام سطحون، روايتي هائيڊرولڪ نظامن بدران، حفاظت ۾ واڌ جو سبب بڻيون. ڏيکائن ۽ اوزارن وانگر، برقي-مشيني اهم اوزارن جي عمر محدود هوندي هئي. حفاظت لاءِ اهم نظامن ۾ سافٽويئر کي تمام سخت جانچ مان گذاريو ويندو آهي.

===ٻارڻ جا نظام===

ٻارڻ جي مقدار ڏيکاريندڙ نظام (FQIS) جهاز ۾ موجود ٻارڻ جي مقدار جي نگراني ڪري ٿو. مختلف حساسن، جهڙوڪ ڪيپيسٽنس ٽيوبن، گرمي پد حساسن، ڪثافت ماپن ۽ سطح حساسن جي مدد سان FQIS ڪمپيوٽر جهاز ۾ بچيل ٻارڻ جي ڪل ماس جو حساب ڪري ٿو.

ٻارڻ ڪنٽرول ۽ نگراني نظام (FCMS) به ساڳئي طريقي سان جهاز ۾ بچيل ٻارڻ بابت رپورٽ ڏئي ٿو، پر پمپن ۽ والوز کي ڪنٽرول ڪري مختلف ٽينڪن وچ ۾ ٻارڻ جي منتقلي جو انتظام پڻ ڪري ٿو.

* هڪ مقرر ڪل ٻارڻ ماس تائين ڀرڻ ۽ ان کي پاڻمرادو ورهائڻ جو ڪنٽرول.
* اڏام دوران انهن ٽينڪن ڏانهن منتقلي، جيڪي انجڻن کي ٻارڻ ڏين ٿا؛ مثال طور جسم واري ٽينڪ مان پرن واري ٽينڪن ڏانهن.
* مرڪزِ ثقل جو ڪنٽرول، جنهن ۾ دم واري ٽرم ٽينڪن مان ٻارڻ اڳتي پرن ڏانهن منتقل ڪيو وڃي ٿو، جيئن ٻارڻ استعمال ٿيندو وڃي.
* پرن جي ڇيڙن ۾ ٻارڻ برقرار رکڻ، ته جيئن اڏام دوران لفٽ سبب پرن جي وڪڙ کي گهٽائي سگهجي، ۽ لهڻ کان پوءِ ان کي مکيه ٽينڪن ڏانهن منتقل ڪرڻ.
* هنگامي حالت ۾ جهاز جو وزن گهٽائڻ لاءِ ٻارڻ ڦٽو ڪرڻ جو ڪنٽرول.

===ٽڪر کان بچاءَ جا نظام===

{{Main|هوائي جهاز ٽڪر کان بچاءَ جا نظام}}

[[هوائي ٽريفڪ ڪنٽرول]] جي مدد طور، گهڻا وڏا ٽرانسپورٽ جهاز ۽ ڪيترائي ننڍا جهاز [[ٽريفڪ خبرداري ۽ ٽڪر کان بچاءَ جو نظام]] (TCAS) استعمال ڪندا آهن، جيڪو ويجهن جهازن جي جڳهه معلوم ڪري سگهي ٿو ۽ هوائي ٽڪر کان بچڻ لاءِ هدايتون ڏئي ٿو. ننڍا جهاز وڌيڪ سادا ٽريفڪ خبرداري نظام، جهڙوڪ TPAS، استعمال ڪري سگهن ٿا، جيڪي غير فعال هوندا آهن؛ يعني اهي ٻين جهازن جي [[ٽرانسپونڊر]]ن کان پاڻمرادو پڇا نه ڪندا آهن ۽ تڪرار حل ڪرڻ لاءِ صلاحون به نه ڏيندا آهن.

زمين ڏانهن ڪنٽرول ٿيل اڏام ([[ڪنٽرول ٿيل اڏام ۾ زمين سان ٽڪر]]) کان بچڻ لاءِ، جهاز [[زمين جي ويجهڙائي وارننگ نظام]] (GPWS) جهڙا نظام استعمال ڪندا آهن، جن ۾ ريڊار اوچائي ماپ اهم جزو طور شامل هوندو آهي. GPWS جي اهم ڪمزوري اڳتي ڏسڻ واري معلومات جي کوٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو صرف هيٺ موجود زمين کان اوچائي ٻڌائي ٿو. هن ڪمزوري کي ختم ڪرڻ لاءِ جديد جهاز [[زمين بابت آگاهي ۽ خبرداري نظام]] (TAWS) استعمال ڪندا آهن.

===اڏام رڪارڊر===

{{Main|اڏام رڪارڊر}}

تجارتي جهازن جا ڪاڪ پٽ ڊيٽا رڪارڊر، جيڪي عام طور &quot;ڪارا دٻا&quot; سڏيا ويندا آهن، اڏام بابت معلومات ۽ [[ڪاڪ پٽ]] جو آواز محفوظ ڪندا آهن. حادثي کان پوءِ اهي اڪثر جهاز مان حاصل ڪيا ويندا آهن، ته جيئن واقعي دوران ڪنٽرول سيٽنگون ۽ ٻيا پيرا ميٽر معلوم ڪري سگهجن.

===موسمي نظام===

{{Main|موسمي ريڊار|بجلي سڃاڻيندڙ}}

[[موسمي ريڊار]]، جيڪو تجارتي جهازن ۾ عام طور [[آرنڪ 708]] هوندو آهي، ۽ [[بجلي سڃاڻيندڙ]] جهڙا موسمي نظام رات يا [[اوزاري موسمي حالتون|اوزاري موسمي حالتن]] ۾ اڏامندڙ جهازن لاءِ اهم هوندا آهن، جتي پائلٽ اڳيان موسم کي اکين سان نه ڏسي سگهندا آهن. سخت برسات، جيڪا ريڊار سان محسوس ٿئي ٿي، يا شديد [[صاف هوا جي هلچل]]، جيڪا بجليءَ جي سرگرمي سان معلوم ٿئي ٿي، ٻئي مضبوط ڪنوڪشن ۽ شديد هلچل جون نشانيون آهن. موسمي نظام پائلٽن کي انهن علائقن کان پاسو ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا.

Stormscope يا Strikefinder جهڙا بجلي سڃاڻيندڙ ايترا سستا ٿي چڪا آهن جو ننڍن جهازن لاءِ به عملي آهن. ريڊار ۽ بجلي سڃاڻپ کان علاوه، مشاهداتي ڄاڻ ۽ وڌايل ريڊار تصويرون، جهڙوڪ [[نڪسرڊ]]، هاڻي سيٽلائيٽ ڊيٽا رابطن وسيلي دستياب آهن، جنهن سان پائلٽ پنهنجي جهازي نظامن جي حد کان گهڻو پري موسم جون حالتون ڏسي سگهن ٿا. جديد ڏيکاءَ موسمي معلومات کي هلندڙ نقشن، زمين ۽ ٽريفڪ سان گڏ هڪ ئي اسڪرين تي ڏيکاري سگهن ٿا، جنهن سان نيويگيشن گهڻي آسان ٿي وڃي ٿي.

جديد موسمي نظامن ۾ [[ونڊ شيئر]]، هلچل جي سڃاڻپ، زمين ۽ ٽريفڪ بابت خبرداري نظام پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;four&quot;&gt;{{cite news |last=Ramsey |first=James |title=Broadening Weather Radar's Scope |publisher=Aviation Today |date=August 1, 2000 |url=http://www.aviationtoday.com/av/commercial/Broadening-Weather-Radars-Scope_12786.html |access-date=January 25, 2012 |archive-date=January 18, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130118175850/http://www.aviationtoday.com/av/commercial/Broadening-Weather-Radars-Scope_12786.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جهاز اندر موسمي هوابرقيات خاص طور [[آفريڪا]]، [[ڀارت]] ۽ ٻين انهن ملڪن ۾ مشهور آهن، جتي هوائي سفر جي مارڪيٽ وڌي رهي آهي، پر زميني سهولتون ايتريون ترقي يافته نه آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Fitzsimons |first=Bernard |title=Honeywell Looks East While Innovating For Safe Growth |publisher=Aviation International News |date=November 13, 2011 |url=http://www.ainonline.com/?q=aviation-news/dubai-air-show/2011-11-13/honeywell-looks-east-while-innovating-safe-growth |access-date=December 27, 2011 |archive-date=November 16, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111116164353/http://www.ainonline.com/?q=aviation-news%2Fdubai-air-show%2F2011-11-13%2Fhoneywell-looks-east-while-innovating-safe-growth |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===هوائي جهاز انتظام نظام===

هوائي جهازن ۾ لڳل ڪيترن پيچيده نظامن، جن ۾ انجڻ جي نگراني ۽ انتظام به شامل آهي، جي مرڪزي ڪنٽرول ڏانهن ترقي ٿي آهي. [[صحت ۽ استعمال نگراني نظام]] (HUMS) کي هوائي جهاز انتظام ڪمپيوٽرن سان ضم ڪيو ويندو آهي، ته جيئن سار سنڀال ڪندڙ عملي کي انهن جزن بابت اڳواٽ خبرداري ملي سگهي، جن جي تبديلي گهربل هوندي.

[[مربوط ماڊيولر هوابرقيات]] جو تصور هڪ اهڙي مربوط جوڙجڪ پيش ڪري ٿو، جنهن ۾ ايپليڪيشن سافٽويئر عام هارڊويئر ماڊيولن جي مجموعي تي منتقل ٿي سگهي ٿو. اهو [[چوٿين نسل جا جيٽ ويڙهاڪ جهاز|چوٿين نسل جي جيٽ ويڙهاڪ جهازن]] ۽ جديد ترين [[مسافر هوائي جهاز]]ن ۾ استعمال ڪيو ويو آهي.

==مشن يا حڪمتِ عملي واري هوابرقيات==

[[فوجي هوائي جهاز]] يا ته هٿيار پهچائڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن، يا ٻين هٿيارن وارن نظامن جون اکيون ۽ ڪن بڻجڻ لاءِ. فوج وٽ موجود حساسن جو وڏو سلسلو گهربل حڪمتِ عملي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. هوائي جهازن جي انتظام وانگر، وڏن حساس پليٽفارمن، جهڙوڪ E-3D، JSTARS، ASTOR، Nimrod MRA4 ۽ Merlin HM Mk 1، ۾ مشن انتظام ڪمپيوٽر هوندا آهن.

پوليس ۽ هنگامي طبي خدمتن جا جهاز پڻ پيچيده حڪمتِ عملي حساس کڻندا آهن.

===فوجي مواصلات===

جڏهن ته هوائي جهازن جون مواصلات محفوظ اڏام لاءِ بنيادي ڍانچو فراهم ڪن ٿيون، حڪمتِ عملي وارا نظام جنگي ميدان جي سخت حالتن کي برداشت ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويندا آهن. [[انتهائي اعليٰ تعدد]] (UHF)، [[تمام اعليٰ تعدد]] (VHF) حڪمتِ عملي مواصلات (30–88&amp;nbsp;MHz)، ۽ سيٽلائيٽ مواصلات جا نظام، [[برقي ضد-ضد تدبيرون]] (ECCM) ۽ [[رمزنگاري]] سان گڏ، رابطن کي محفوظ بڻائين ٿا. [[لنڪ 11]]، [[لنڪ 16]]، [[لنڪ 22]]، [[بوومن مواصلاتي نظام]]، [[گڏيل حڪمتِ عملي ريڊيو نظام]] (JTRS) ۽ [[زميني ٽرڪنڊ ريڊيو]] (TETRA) جهڙا ڊيٽا لنڪ تصويرون، نشاندهي معلومات ۽ ٻيا ڊيٽا منتقل ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا.

===ريڊار===

هوائي [[ريڊار]] سڀ کان پهرين حڪمتِ عملي حساسن مان هڪ هو. اوچائيءَ سبب وڌيڪ حد حاصل ٿيڻ جي فائدي ڪري هوائي ريڊار ٽيڪنالاجين تي خاص ڌيان ڏنو ويو آهي. ريڊارن ۾ [[هوائي اڳواٽ خبرداري]]، [[آبدوز مخالف جنگ]]، [[موسمي ريڊار]] ([[آرنڪ 708]]) ۽ زميني پيڇو يا ويجهڙائي ريڊار شامل آهن.

فوج تيز رفتار جيٽ جهازن ۾ [[زمين جي پيروي ڪندڙ ريڊار]] استعمال ڪري ٿي، ته جيئن پائلٽ گهٽ اوچائيءَ تي اڏام ڪري سگهن. شهري مارڪيٽ ۾ موسمي ريڊار ڪافي عرصي کان موجود آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2007-08-07|author-first=Chris|author-last=Woodford|author-link=Chris Woodford (author)|title=How radar works {{!}} Uses of radar |url=http://www.explainthatstuff.com/radar.html |access-date=2022-06-24 |website=Explain that Stuff}}&lt;/ref&gt; پر جهاز جي نيويگيشن لاءِ ان جي استعمال بابت سخت ضابطا موجود آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=14 CFR § 121.357 - Airborne weather radar equipment requirements. |url=https://www.law.cornell.edu/cfr/text/14/121.357 |access-date=October 20, 2022 |website=Legal Information Institute |language=}}&lt;/ref&gt;

===سونار===

مختلف فوجي هيليڪاپٽرن ۾ لڳايل ڊپنگ [[سونار]] [[هيليڪاپٽر]] کي آبدوزن يا مٿاڇري وارن خطرن کان سامونڊي اثاثن جي حفاظت ڪرڻ جي قابل بڻائي ٿو. سامونڊي مددگار جهاز فعال ۽ غير فعال سونار اوزار، يعني [[سونوبوئي]]، اڇلائي سگهن ٿا، جيڪي دشمن آبدوزن جي جڳهه معلوم ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن.

===برقي-بصري نظام===

برقي-بصري نظامن ۾ [[هيڊ اپ ڊسپلي]] (HUD)، [[اڳتي ڏسندڙ انفراريڊ]] (FLIR)، [[انفراريڊ ڳولا ۽ پيڇو]] ۽ ٻيا غير فعال انفراريڊ اوزار، جهڙوڪ [[غير فعال انفراريڊ حساس]]، شامل آهن. اهي سڀ اڏام عملي کي تصويرون ۽ معلومات مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اها تصويرڪشي ڳولا ۽ بچاءَ کان وٺي [[نيويگيشن مددگار]]ن ۽ [[هدف حاصل ڪرڻ]] تائين ڪيترن ئي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندي آهي.

===برقي مدد جا قدم ۽ دفاعي مدد نظام===

برقي مدد جا قدم ۽ دفاعي مدد نظام خطرن يا ممڪن خطرن بابت معلومات گڏ ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن. اهي هوائي جهاز خلاف سڌي خطرن کي منهن ڏيڻ لاءِ اوزار ڇڏڻ ۾، ڪجهه حالتن ۾ پاڻمرادو، استعمال ٿي سگهن ٿا. اهي خطري جي حالت معلوم ڪرڻ ۽ ان جي سڃاڻپ ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن.

===هوائي جهاز نيٽ ورڪ===

فوجي، تجارتي ۽ جديد شهري هوائي جهازن ۾ هوابرقياتي نظام هڪ هوابرقياتي ڊيٽا بس ذريعي پاڻ ۾ ڳنڍيل هوندا آهن. عام هوابرقياتي ڊيٽا بس پروٽوڪول، انهن جي بنيادي استعمال سان گڏ، هي آهن:

* [[هوائي جهاز ڊيٽا نيٽ ورڪ]] ([[هوائي جهاز ڊيٽا نيٽ ورڪ|ADN]]): تجارتي هوائي جهازن لاءِ ايٿرنيٽ مان نڪتل نظام
* [[هوابرقياتي مڪمل-ٻطرفي سوئچڊ ايٿرنيٽ]]: تجارتي هوائي جهازن لاءِ [[آرنڪ 664]] ([[هوائي جهاز ڊيٽا نيٽ ورڪ|ADN]]) جي خاص عملدرآمد
* [[آرنڪ 429]]: خانگي ۽ تجارتي هوائي جهازن لاءِ عام وچولي رفتار واري ڊيٽا ورڇ
* [[هوابرقياتي مڪمل-ٻطرفي سوئچڊ ايٿرنيٽ|آرنڪ 664]]: مٿي ڄاڻايل ADN ڏسو
* [[آرنڪ 629]]: تجارتي هوائي جهاز، جهڙوڪ [[بوئنگ 777]]
* [[آرنڪ 708]]: تجارتي هوائي جهازن لاءِ موسمي ريڊار
* [[آرنڪ 717]]: تجارتي هوائي جهازن لاءِ اڏام ڊيٽا رڪارڊر
* [[آرنڪ 825]]: تجارتي هوائي جهازن لاءِ [[ڪن بس]]، مثال طور [[بوئنگ 787]] ۽ [[ايئربس اي 350]]
* [[تجارتي معياري ڊجيٽل بس]]
* [[آئي اي اي اي 1394 بي]]: فوجي هوائي جهاز
* [[ايم آءِ ايل-ايس ٽي ڊي-1553]]: فوجي هوائي جهاز
* [[ايم آءِ ايل-ايس ٽي ڊي-1760]]: فوجي هوائي جهاز
* [[وقت-محرڪ پروٽوڪول]] (TTP): [[بوئنگ 787]]، [[ايئربس اي 380]] ۽ پارڪر ايرو اسپيس جا فلائي-باءِ-وائر عملدرآمد پليٽفارم</text>
      <sha1>3w3zjnq8u9j82bq3b9fxs0h4dgjl23d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390077</id>
      <parentid>390076</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:27:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34819" sha1="legwurwfrlzlxrz4qa16c29vrsbk1i9" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|هوائي جهازن ۾ استعمال ٿيندڙ برقي نظام}}


[[فائل:Cessna501 radar.JPG|thumb|300px|[[Cessna Citation I|سيسنا سائيٽيشن I/SP]] جي نڪ ۾ لڳل ريڊار ۽ ٻيا هوابرقياتي نظام]]
[[فائل:Republic F-105B with avionics layout 060831-F-1234S-046.jpg|thumb|right|هوائي-برقياتي نظام سان [[ريپبلڪ F-105 ٿنڊرچيف|F-105 ٿنڊرچيف]]]]

'''ايويانِڪس''': ''(اَي-وي-اَنِڪس)'' يا '''ھوائي برقيات''' ({{lang-en|Avionics}}؛ ''هوابازي'' ۽ ''برقيات'' جي گڏيل لفظ مان نڪتل) [[هوائي جهاز]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ [[برقيات|برقي]] نظام آهن. هوابرقياتي نظامن ۾ مواصلات، [[فضائي نيويگيشن|هوائي نيويگيشن]]، مختلف نظامن جي ڏيکاءَ ۽ انتظام، ۽ اهي سوين نظام شامل آهن جيڪي هوائي جهاز ۾ الڳ الڳ ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ لڳايا ويندا آهن. اهي نظام [[پوليس هيليڪاپٽر]] جي هڪ سادي [[سرچ لائيٽ]] کان وٺي [[هوائي اڳواٽ خبرداري ۽ ڪنٽرول]] واري جهاز جي پيچيده حڪمتِ عملي واري نظام تائين ٿي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |title=A Dictionary of Aviation |first=David W. |last=Wragg |isbn=9780850451634 |edition=first |publisher=Osprey |year=1973 |page=47}}&lt;/ref&gt;
==تاريخ==

اصطلاح '''هوائي برقيات''' (Avionics) 1949ع ۾ [[فلپ جي. ڪلاس]] طرفان جوڙيو ويو، جيڪو رسالي ''[[ايويئيشن ويڪ اينڊ اسپيس ٽيڪنالاجي]]'' جو سينيئر ايڊيٽر هو. هي لفظ '''هوابازي برقيات''' (ايويئيشن اليڪٽرانڪس) جي مختصر گڏيل صورت طور ٺاهيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |last=McGough |first=Michael |url=http://www.skeptic.com/eskeptic/05-08-26/ |title=In Memoriam: Philip J. Klass: A UFO (Ufologist Friend's Obituary) |date=August 26, 2005 |publisher=Skeptic |access-date=April 26, 2012 |archive-date=September 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150922191504/http://www.skeptic.com/eskeptic/05-08-26/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dickson&quot;&gt;{{cite book |last1=Dickson |first1=Paul |title=A Dictionary of the Space Age |publisher=JHU Press |date=2009 |pages=32 |url=https://books.google.com/books?id=afKBvKlg0-EC&amp;q=avionics&amp;pg=PA32 |isbn=9780801895043}}&lt;/ref&gt;

[[ريڊيو مواصلات]] جو استعمال پهريون ڀيرو [[پهرين عالمي جنگ]] کان ٿورو اڳ هوائي جهازن ۾ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Telephony&quot;&gt;{{cite journal |title=Directing Airplanes by Wireless |journal=Telephony |volume=77 |issue=8 |pages=20 |publisher=Telephony Publishing Corp. |date=August 23, 1919 |url=https://books.google.com/books?id=0Iw_AQAAMAAJ&amp;q=aircraft+radio+wireless&amp;pg=RA6-PA20}}&lt;/ref&gt; سڀ کان پهريان هوائي ريڊيو [[زيپلن]] هوائي جهازن ۾ لڳايا ويا، پر فوجي ضرورتن سبب اهڙا هلڪا ريڊيو سيٽ تيار ڪيا ويا، جيڪي عام هوائي جهازن ۾ به لڳائي سگهجن، جيئن [[فضائي جاسوسي]] ڪندڙ ٻه-سيٽن وارا جهاز پنهنجا مشاهدا فوري طور موڪلي سگهن. جهاز مان پهريون تجرباتي ريڊيو پيغام آگسٽ 1910ع ۾ [[آمريڪي نيوي]] موڪليو. شروعاتي هوائي ريڊيو [[ريڊيو ٽيليگرافي]] ذريعي [[مورس ڪوڊ]] استعمال ڪندا هئا، جنهن لاءِ ٻن سيٽن وارو جهاز ۽ ٻيو عملي جو ميمبر گهربل هوندو هو. [[پهرين عالمي جنگ]] دوران 1917ع ۾ [[ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] تي ٻڌل آواز واري [[ٻطرفي ريڊيو]] جي ايجاد [[ٽرائيوڊ]] [[ويڪيوم ٽيوب]] جي ترقي کان پوءِ ممڪن ٿي، جيڪا ايتري سادي هئي جو هڪ سيٽ واري جهاز جو پائلٽ به اڏام دوران استعمال ڪري سگهندو هو.

[[ريڊار]]، جيڪو اڄ [[هوائي نيويگيشن]] ۽ [[هوائي ٽريفڪ ڪنٽرول]] جي بنيادي ٽيڪنالاجي آهي، 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[ٻي عالمي جنگ]] کان اڳ ڪيترن ملڪن طرفان ڳجهي نموني هوائي دفاعي نظام طور تيار ڪيو ويو. جديد هوابرقيات جا ڪيترائي نظام ٻي عالمي جنگ دوران ٿيندڙ ترقيءَ مان نڪتا. مثال طور، اڄ عام استعمال ٿيندڙ [[خودڪار پائلٽ]] نظام اصل ۾ بمبار جهازن کي وڏي اوچائيءَ تان صحيح نشاني تي بم ڪيرائڻ لاءِ تيار ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;two&quot; /&gt; 1940ع ۾ برطانيا پنهنجي ريڊار ٽيڪنالاجي، خاص طور [[ميگنيٽرون]] [[ويڪيوم ٽيوب]]، [[ٽزارڊ مشن]] وسيلي آمريڪا سان ونڊي، جنهن جنگ جي مدت گهٽائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Most Secret War |author=Reginald Victor Jones |year=1998 |publisher=Wordsworth Editions |isbn=978-1-85326-699-7}}&lt;/ref&gt; اڄ فوجي هوائي جهازن جي خرچ جو وڏو حصو هوابرقيات تي صرف ٿئي ٿو. [[ميڪڊونل ڊگلس ايف-15 اي اسٽرائيڪ ايگل]] ۽ هاڻي رٽائر ٿيل [[گرومن ايف-14 ٽام ڪيٽ]] جهڙن جهازن جي ڪل لاڳت جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو هوابرقيات تي خرچ ٿيندو هو، جڏهن ته جديد [[هيليڪاپٽر]]ن ۾ اهو تناسب لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو تائين پهچي ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.rotorandwing.com/2006/04/01/retro-cockpits/ |title=Rotor &amp; Wing: Retro Cockpits |author=Douglas Nelms |date=April 1, 2006}}&lt;/ref&gt;

شهري هوابازي ۾ پڻ هوابرقيات جي خرچ ۽ اهميت ۾ واڌ آئي آهي. [[فلائي-باءِ-وائر]] اڏام ڪنٽرول نظام ۽ وڌيڪ مصروف فضائي رستن سبب جديد نيويگيشن جي ضرورت ترقياتي خرچن ۾ اضافو آندو آهي. ذاتي هوابازي جي وڌندڙ رجحان سان محدود فضائي علائقن ۾ محفوظ اڏام لاءِ وڌيڪ جديد هوابرقياتي نظام تيار ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Next Generation Air Transportation System |url=https://www.faa.gov/nextgen}}&lt;/ref&gt;

===جديد هوابرقيات===

هوابرقيات آمريڪا ۾ [[وفاقي هوابازي انتظاميه]] (FAA) جي [[ايندڙ نسل جو هوائي آمدرفت نظام]] (نيڪسٽ جنريشن ايئر ٽرانسپورٽيشن سسٽم) ۽ يورپ جي [[سنگل يورپي اسڪاءِ اي ٽي ايم ريسرچ]] (SESAR) جهڙن جديد منصوبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. [[گڏيل منصوبابندي ۽ ترقياتي آفيس]] هوابرقيات لاءِ ڇهن اهم شعبن تي ٻڌل روڊميپ پيش ڪيو:&lt;ref&gt;{{cite web |title=NextGen Avionics Roadmap |publisher=Joint Planning and Development Office |date=September 30, 2011 |url=http://www.jpdo.gov/library/20111005_ARM_complete_LowRes_v2.0.pdf}}&lt;/ref&gt;

* شايع ٿيل رستا ۽ طريقا – نيويگيشن ۽ رستن ۾ بهتري.
* ڳالهين وسيلي طئي ٿيل اڏام جا رستا – ڊيٽا مواصلات ذريعي متحرڪ رستن جي چونڊ.
* ذميوار جدائي – هوا ۽ زمين تي حالتن بابت آگاهي ۾ اضافو.
* گهٽ ڏسڻ يا خراب موسم ۾ اچ وڃ – گهٽ زميني سهولتن سان محفوظ آپريشن.
* زميني آپريشن – اڏام ۽ لهڻ دوران حفاظت ۾ واڌ.
* [[هوائي ٽريفڪ انتظام]] (ATM) جي ڪارڪردگي ۾ بهتري.

===مارڪيٽ===

[[هوائي جهاز برقياتي ايسوسيئيشن]] موجب، 2017ع جي پهرين ٽن چوٿين دوران ڪاروباري ۽ عام هوابازي لاءِ هوابرقياتي سامان جي وڪري جو مقدار 1.73 ارب آمريڪي ڊالر هو، جيڪو گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 4.1 سيڪڙو وڌيڪ هو. انهن مان 73.5 سيڪڙو وڪرو اتر آمريڪا ۾ ٿيو، جڏهن ته 42.3 سيڪڙو نون جهازن ۾ لڳائڻ ۽ 57.7 سيڪڙو پراڻن جهازن ۾ نون نظامن جي تنصيب سان لاڳاپيل هو، جنهن جو اهم سبب آمريڪا ۾ 1 جنوري 2020ع کان [[خودڪار نگراني-نشريات نظام]] (ADS-B) جي لازمي نفاذ جي گهرج هئي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.ainonline.com/aviation-news/business-aviation/2017-11-20/aea-retrofits-lift-avionics-sales-through-3q |title=AEA: Retrofits Lift Avionics Sales through 3Q |author=Chad Trautvetter |date=November 20, 2017 |work=AIN}}&lt;/ref&gt;

==هوائي جهازن جي هوابرقيات==

هوائي جهاز جو ڪاڪ پٽ، يا وڏن جهازن ۾ ڪاڪ پٽ جي هيٺان حصو يا حرڪت ڪندڙ نڪ وارو حصو، عام طور [[هوابرقياتي خانو|هوابرقياتي خاني]] جي سامان لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ ڪنٽرول، نگراني، مواصلات، نيويگيشن، موسم ۽ ٽڪر کان بچاءَ جا نظام شامل هوندا آهن. اڪثر هوائي جهاز پنهنجي هوابرقيات کي 14 يا 28 وولٽ [[سڌي رو]] وارن برقي نظامن سان طاقت ڏيندا آهن؛ جڏهن ته وڏا ۽ وڌيڪ پيچيده جهاز، جهڙوڪ [[مسافر هوائي جهاز]] يا فوجي جنگي جهاز، 115 وولٽ ۽ 400&amp;nbsp;Hz تي هلندڙ [[متبادل رو]] وارا نظام استعمال ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.aerospaceweb.org/question/electronics/q0219.shtml |title=400 Hz Electrical Systems |access-date=March 19, 2008 |archive-date=October 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004205311/http://www.aerospaceweb.org/question/electronics/q0219.shtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اڏام واري هوابرقيات جا ڪيترائي اهم فراهم ڪندڙ آهن، جن ۾ [[بوئنگ ڪمپني]]، [[پيناسونڪ هوابرقيات ڪارپوريشن]]، [[هني ويل ايرو اسپيس|هني ويل]]، [[بينڊڪس ايويئيشن|بينڊڪس/ڪنگ]]، [[يونيورسل هوابرقياتي نظام ڪارپوريشن]]، [[راڪويل ڪولنز]]، [[ڪولنز ايرو اسپيس]]، [[ٿيلس گروپ]]، [[جي اي ايويئيشن سسٽمز]]، [[گارمن]]، [[ريٿيون]]، [[پارڪر هنيفن]]، [[يو ٽي سي ايرو اسپيس سسٽمز]]، [[سيليڪس اي ايس]]، [[ليونارڊو (ڪمپني)|ليونارڊو]]، شيڊن ايويانڪس، [[ايوڊائن ڪارپوريشن]] ۽ [[اسرائيل ايرو اسپيس انڊسٽريز]] شامل آهن.

هوابرقياتي سامان لاءِ بين الاقوامي معيار ايئر لائنز اليڪٽرانڪ انجنيئرنگ ڪميٽي تيار ڪندي آهي ۽ اهي [[آرِنڪ]] طرفان شايع ڪيا ويندا آهن.

===مواصلات===

مواصلاتي نظام اڏام واري ڊيڪ کي زمين سان ۽ اڏام واري ڊيڪ کي مسافرن سان ڳنڍين ٿا. جهاز اندر مواصلات عام خطاب واري نظام ۽ جهازي انٽرڪام ذريعي مهيا ڪئي ويندي آهي.

وي ايڇ ايف هوابازي مواصلاتي نظام 118.000&amp;nbsp;MHz کان 136.975&amp;nbsp;MHz تائين [[ايئر بينڊ]] تي ڪم ڪندو آهي. يورپ ۾ هر چينل وچ ۾ 8.33&amp;nbsp;kHz جو فاصلو هوندو آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو 25&amp;nbsp;kHz هوندو آهي. وي ايڇ ايف کي نظر جي سڌي لڪير واري رابطي لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي، جهڙوڪ جهاز-کان-جهاز ۽ جهاز-کان-هوائي ٽريفڪ ڪنٽرول رابطو. [[ايمپليٽيوڊ ماڊيوليشن]] استعمال ڪئي ويندي آهي ۽ گفتگو [[سمپليڪس مواصلات]] واري طريقي سان ٿيندي آهي. جهازي مواصلات ايڇ ايف، خاص طور سامونڊي ڊگهن اڏامن لاءِ، يا سيٽلائيٽ رابطي ذريعي پڻ ٿي سگهي ٿي.

{{See also|هوائي جهاز مواصلاتي پتو لڳائڻ ۽ رپورٽنگ نظام}}

===نيويگيشن===

{{Main|هوائي نيويگيشن}}

[[هوائي نيويگيشن]] ڌرتيءَ جي مٿاڇري تي يا ان کان مٿي بيهڪ ۽ رخ معلوم ڪرڻ جو عمل آهي. هوابرقيات [[سيٽلائيٽ نيويگيشن]] نظام، جهڙوڪ [[عالمي بيهڪ نظام]]، [[WAAS]]، [[يورپي جيو اسٽيشنري نيويگيشن اوورلي سروس]] ۽ [[مقامي علائقائي واڌارو نظام]]؛ [[جڙتي نيويگيشن نظام]]؛ زمين تي ٻڌل [[ريڊيو نيويگيشن]] نظام، جهڙوڪ [[وي ايڇ ايف اومني ڊائريڪشنل رينج]] يا [[لوران]]؛ يا انهن جي ڪنهن به گڏيل صورت کي استعمال ڪري سگهي ٿي. ڪجهه نيويگيشن نظام، جهڙوڪ عالمي بيهڪ نظام، بيهڪ پاڻمرادو حساب ڪري اڏام عملي کي هلندڙ نقشي واري ڏيکاءَ تي ڏيکارين ٿا. پراڻن زميني نيويگيشن نظامن، جهڙوڪ وي او آر يا لوران، ۾ پائلٽ يا نيويگيٽر کي جهاز جي جڳهه معلوم ڪرڻ لاءِ ڪاغذي نقشي تي سگنلن جي ڪٽ پوائنٽ ٺاهي حساب ڪرڻو پوندو هو؛ جديد نظام اهو ڪم پاڻمرادو ڪري هلندڙ نقشي تي ڏيکارين ٿا.

===نگراني===

{{Main|شيشي وارو ڪاڪ پٽ}}

[[فائل:Airbus A380 cockpit.jpg|thumb|[[ايئربس اي 380]] جو شيشي وارو ڪاڪ پٽ، جنهن ۾ پائلٽن لاءِ پاسي تي ٻه ويڪرا ڪمپيوٽر اسڪرين ۽ ٻاهر نڪرندڙ ڪي بورڊ موجود آهن.]]

[[شيشي وارو ڪاڪ پٽ|شيشي وارن ڪاڪ پٽن]] جا پهريان آثار 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ظاهر ٿيا، جڏهن اڏام لاءِ مناسب [[ڪيٿوڊ ري ٽيوب]] اسڪرينن برقي-مشيني ڏيکائن، گيجن ۽ اوزارن جي جاءِ وٺڻ شروع ڪئي. &quot;شيشي وارو&quot; ڪاڪ پٽ گيجن ۽ ٻين اينالاگ ڏيکائن بدران ڪمپيوٽر مانيٽرن جي استعمال کي ظاهر ڪري ٿو. وقت سان گڏ جهازن ۾ وڌيڪ ڏيکاءَ، ڊائل ۽ معلوماتي پينل شامل ٿيندا ويا، جيڪي آخرڪار جاءِ ۽ پائلٽ جي ڌيان لاءِ هڪ ٻئي سان مقابلو ڪرڻ لڳا. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ هڪ عام جهاز ۾ 100 کان وڌيڪ ڪاڪ پٽ اوزار ۽ ڪنٽرول هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;three&quot;&gt;''Avionics: Development and Implementation'' by Cary R. Spitzer (Hardcover – December 15, 2006)&lt;/ref&gt; شيشي وارا ڪاڪ پٽ 1985ع ۾ [[گلف اسٽريم ايرو اسپيس|گلف اسٽريم]] G-IV خانگي جيٽ سان باقاعده طور سامهون آيا. شيشي وارن ڪاڪ پٽن ۾ هڪ اهم چئلينج اهو آهي ته ڪيترو ڪنٽرول پاڻمرادو ڪيو وڃي ۽ ڪيترو ڪم پائلٽ هٿ سان ڪري. عام طور ڪوشش اها هوندي آهي ته اڏام جا عمل پاڻمرادو ٿين، پر پائلٽ کي لڳاتار باخبر رکيو وڃي.&lt;ref name=&quot;three&quot;/&gt;

===هوائي جهاز جو اڏام ڪنٽرول نظام===

{{Main|هوائي جهاز جو اڏام ڪنٽرول نظام}}

هوائي جهازن ۾ اڏام کي پاڻمرادو ڪنٽرول ڪرڻ جا ذريعا موجود هوندا آهن. [[خودڪار پائلٽ]] پهريون ڀيرو [[لارنس اسپيري]] [[پهرين عالمي جنگ]] دوران ايجاد ڪيو، ته جيئن بمبار جهاز 25,000 فوٽن جي اوچائيءَ تان صحيح نشانيون هڻڻ لاءِ ڪافي حد تائين مستحڪم اڏام ڪري سگهن. جڏهن اهو پهريون ڀيرو [[آمريڪي فوج]] ۾ اختيار ڪيو ويو ته [[هني ويل ايرو اسپيس|هني ويل]] جو هڪ انجنيئر پٺئين سيٽ تي بولٽ ڪٽر سان ويهندو هو، ته جيئن هنگامي حالت ۾ خودڪار پائلٽ کي الڳ ڪري سگهي. اڄڪلهه گهڻا تجارتي جهاز هوائي جهاز جي اڏام ڪنٽرول نظامن سان ليس هوندا آهن، ته جيئن لهڻ يا اڏام دوران پائلٽ جي غلطي ۽ ڪم جو بار گهٽجي.&lt;ref name=&quot;two&quot;&gt;By Jeffrey L. Rodengen. {{ISBN|0-945903-25-1}}. Published by Write Stuff Syndicate, Inc. in 1995. &quot;The Legend of Honeywell.&quot;&lt;/ref&gt;

شروعاتي سادا تجارتي خودڪار پائلٽ [[هوائي جهاز جو رخ|رخ]] ۽ اوچائي کي ڪنٽرول ڪندا هئا ۽ [[ٿرسٽ]] ۽ [[اڏام ڪنٽرول سطح]]ن تي انهن جو اختيار محدود هوندو هو. [[هيليڪاپٽر]]ن ۾ ساڳئي نموني خودڪار استحڪام استعمال ڪيو ويو. [[فلائي-باءِ-وائر]] ۽ برقي طور هلندڙ اڏام سطحون، روايتي هائيڊرولڪ نظامن بدران، حفاظت ۾ واڌ جو سبب بڻيون. ڏيکائن ۽ اوزارن وانگر، برقي-مشيني اهم اوزارن جي عمر محدود هوندي هئي. حفاظت لاءِ اهم نظامن ۾ سافٽويئر کي تمام سخت جانچ مان گذاريو ويندو آهي.

===ٻارڻ جا نظام===

ٻارڻ جي مقدار ڏيکاريندڙ نظام (FQIS) جهاز ۾ موجود ٻارڻ جي مقدار جي نگراني ڪري ٿو. مختلف حساسن، جهڙوڪ ڪيپيسٽنس ٽيوبن، گرمي پد حساسن، ڪثافت ماپن ۽ سطح حساسن جي مدد سان FQIS ڪمپيوٽر جهاز ۾ بچيل ٻارڻ جي ڪل ماس جو حساب ڪري ٿو.

ٻارڻ ڪنٽرول ۽ نگراني نظام (FCMS) به ساڳئي طريقي سان جهاز ۾ بچيل ٻارڻ بابت رپورٽ ڏئي ٿو، پر پمپن ۽ والوز کي ڪنٽرول ڪري مختلف ٽينڪن وچ ۾ ٻارڻ جي منتقلي جو انتظام پڻ ڪري ٿو.

* هڪ مقرر ڪل ٻارڻ ماس تائين ڀرڻ ۽ ان کي پاڻمرادو ورهائڻ جو ڪنٽرول.
* اڏام دوران انهن ٽينڪن ڏانهن منتقلي، جيڪي انجڻن کي ٻارڻ ڏين ٿا؛ مثال طور جسم واري ٽينڪ مان پرن واري ٽينڪن ڏانهن.
* مرڪزِ ثقل جو ڪنٽرول، جنهن ۾ دم واري ٽرم ٽينڪن مان ٻارڻ اڳتي پرن ڏانهن منتقل ڪيو وڃي ٿو، جيئن ٻارڻ استعمال ٿيندو وڃي.
* پرن جي ڇيڙن ۾ ٻارڻ برقرار رکڻ، ته جيئن اڏام دوران لفٽ سبب پرن جي وڪڙ کي گهٽائي سگهجي، ۽ لهڻ کان پوءِ ان کي مکيه ٽينڪن ڏانهن منتقل ڪرڻ.
* هنگامي حالت ۾ جهاز جو وزن گهٽائڻ لاءِ ٻارڻ ڦٽو ڪرڻ جو ڪنٽرول.

===ٽڪر کان بچاءَ جا نظام===

{{Main|هوائي جهاز ٽڪر کان بچاءَ جا نظام}}

[[هوائي ٽريفڪ ڪنٽرول]] جي مدد طور، گهڻا وڏا ٽرانسپورٽ جهاز ۽ ڪيترائي ننڍا جهاز [[ٽريفڪ خبرداري ۽ ٽڪر کان بچاءَ جو نظام]] (TCAS) استعمال ڪندا آهن، جيڪو ويجهن جهازن جي جڳهه معلوم ڪري سگهي ٿو ۽ هوائي ٽڪر کان بچڻ لاءِ هدايتون ڏئي ٿو. ننڍا جهاز وڌيڪ سادا ٽريفڪ خبرداري نظام، جهڙوڪ TPAS، استعمال ڪري سگهن ٿا، جيڪي غير فعال هوندا آهن؛ يعني اهي ٻين جهازن جي [[ٽرانسپونڊر]]ن کان پاڻمرادو پڇا نه ڪندا آهن ۽ تڪرار حل ڪرڻ لاءِ صلاحون به نه ڏيندا آهن.

زمين ڏانهن ڪنٽرول ٿيل اڏام ([[ڪنٽرول ٿيل اڏام ۾ زمين سان ٽڪر]]) کان بچڻ لاءِ، جهاز [[زمين جي ويجهڙائي وارننگ نظام]] (GPWS) جهڙا نظام استعمال ڪندا آهن، جن ۾ ريڊار اوچائي ماپ اهم جزو طور شامل هوندو آهي. GPWS جي اهم ڪمزوري اڳتي ڏسڻ واري معلومات جي کوٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو صرف هيٺ موجود زمين کان اوچائي ٻڌائي ٿو. هن ڪمزوري کي ختم ڪرڻ لاءِ جديد جهاز [[زمين بابت آگاهي ۽ خبرداري نظام]] (TAWS) استعمال ڪندا آهن.

===اڏام رڪارڊر===

{{Main|اڏام رڪارڊر}}

تجارتي جهازن جا ڪاڪ پٽ ڊيٽا رڪارڊر، جيڪي عام طور &quot;ڪارا دٻا&quot; سڏيا ويندا آهن، اڏام بابت معلومات ۽ [[ڪاڪ پٽ]] جو آواز محفوظ ڪندا آهن. حادثي کان پوءِ اهي اڪثر جهاز مان حاصل ڪيا ويندا آهن، ته جيئن واقعي دوران ڪنٽرول سيٽنگون ۽ ٻيا پيرا ميٽر معلوم ڪري سگهجن.

===موسمي نظام===

{{Main|موسمي ريڊار|بجلي سڃاڻيندڙ}}

[[موسمي ريڊار]]، جيڪو تجارتي جهازن ۾ عام طور [[آرنڪ 708]] هوندو آهي، ۽ [[بجلي سڃاڻيندڙ]] جهڙا موسمي نظام رات يا [[اوزاري موسمي حالتون|اوزاري موسمي حالتن]] ۾ اڏامندڙ جهازن لاءِ اهم هوندا آهن، جتي پائلٽ اڳيان موسم کي اکين سان نه ڏسي سگهندا آهن. سخت برسات، جيڪا ريڊار سان محسوس ٿئي ٿي، يا شديد [[صاف هوا جي هلچل]]، جيڪا بجليءَ جي سرگرمي سان معلوم ٿئي ٿي، ٻئي مضبوط ڪنوڪشن ۽ شديد هلچل جون نشانيون آهن. موسمي نظام پائلٽن کي انهن علائقن کان پاسو ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا.

Stormscope يا Strikefinder جهڙا بجلي سڃاڻيندڙ ايترا سستا ٿي چڪا آهن جو ننڍن جهازن لاءِ به عملي آهن. ريڊار ۽ بجلي سڃاڻپ کان علاوه، مشاهداتي ڄاڻ ۽ وڌايل ريڊار تصويرون، جهڙوڪ [[نڪسرڊ]]، هاڻي سيٽلائيٽ ڊيٽا رابطن وسيلي دستياب آهن، جنهن سان پائلٽ پنهنجي جهازي نظامن جي حد کان گهڻو پري موسم جون حالتون ڏسي سگهن ٿا. جديد ڏيکاءَ موسمي معلومات کي هلندڙ نقشن، زمين ۽ ٽريفڪ سان گڏ هڪ ئي اسڪرين تي ڏيکاري سگهن ٿا، جنهن سان نيويگيشن گهڻي آسان ٿي وڃي ٿي.

جديد موسمي نظامن ۾ [[ونڊ شيئر]]، هلچل جي سڃاڻپ، زمين ۽ ٽريفڪ بابت خبرداري نظام پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;four&quot;&gt;{{cite news |last=Ramsey |first=James |title=Broadening Weather Radar's Scope |publisher=Aviation Today |date=August 1, 2000 |url=http://www.aviationtoday.com/av/commercial/Broadening-Weather-Radars-Scope_12786.html |access-date=January 25, 2012 |archive-date=January 18, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130118175850/http://www.aviationtoday.com/av/commercial/Broadening-Weather-Radars-Scope_12786.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جهاز اندر موسمي هوابرقيات خاص طور [[آفريڪا]]، [[ڀارت]] ۽ ٻين انهن ملڪن ۾ مشهور آهن، جتي هوائي سفر جي مارڪيٽ وڌي رهي آهي، پر زميني سهولتون ايتريون ترقي يافته نه آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Fitzsimons |first=Bernard |title=Honeywell Looks East While Innovating For Safe Growth |publisher=Aviation International News |date=November 13, 2011 |url=http://www.ainonline.com/?q=aviation-news/dubai-air-show/2011-11-13/honeywell-looks-east-while-innovating-safe-growth |access-date=December 27, 2011 |archive-date=November 16, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111116164353/http://www.ainonline.com/?q=aviation-news%2Fdubai-air-show%2F2011-11-13%2Fhoneywell-looks-east-while-innovating-safe-growth |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===هوائي جهاز انتظام نظام===

هوائي جهازن ۾ لڳل ڪيترن پيچيده نظامن، جن ۾ انجڻ جي نگراني ۽ انتظام به شامل آهي، جي مرڪزي ڪنٽرول ڏانهن ترقي ٿي آهي. [[صحت ۽ استعمال نگراني نظام]] (HUMS) کي هوائي جهاز انتظام ڪمپيوٽرن سان ضم ڪيو ويندو آهي، ته جيئن سار سنڀال ڪندڙ عملي کي انهن جزن بابت اڳواٽ خبرداري ملي سگهي، جن جي تبديلي گهربل هوندي.

[[مربوط ماڊيولر هوابرقيات]] جو تصور هڪ اهڙي مربوط جوڙجڪ پيش ڪري ٿو، جنهن ۾ ايپليڪيشن سافٽويئر عام هارڊويئر ماڊيولن جي مجموعي تي منتقل ٿي سگهي ٿو. اهو [[چوٿين نسل جا جيٽ ويڙهاڪ جهاز|چوٿين نسل جي جيٽ ويڙهاڪ جهازن]] ۽ جديد ترين [[مسافر هوائي جهاز]]ن ۾ استعمال ڪيو ويو آهي.

==مشن يا حڪمتِ عملي واري هوابرقيات==

[[فوجي هوائي جهاز]] يا ته هٿيار پهچائڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن، يا ٻين هٿيارن وارن نظامن جون اکيون ۽ ڪن بڻجڻ لاءِ. فوج وٽ موجود حساسن جو وڏو سلسلو گهربل حڪمتِ عملي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. هوائي جهازن جي انتظام وانگر، وڏن حساس پليٽفارمن، جهڙوڪ E-3D، JSTARS، ASTOR، Nimrod MRA4 ۽ Merlin HM Mk 1، ۾ مشن انتظام ڪمپيوٽر هوندا آهن.

پوليس ۽ هنگامي طبي خدمتن جا جهاز پڻ پيچيده حڪمتِ عملي حساس کڻندا آهن.

===فوجي مواصلات===

جڏهن ته هوائي جهازن جون مواصلات محفوظ اڏام لاءِ بنيادي ڍانچو فراهم ڪن ٿيون، حڪمتِ عملي وارا نظام جنگي ميدان جي سخت حالتن کي برداشت ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويندا آهن. [[انتهائي اعليٰ تعدد]] (UHF)، [[تمام اعليٰ تعدد]] (VHF) حڪمتِ عملي مواصلات (30–88&amp;nbsp;MHz)، ۽ سيٽلائيٽ مواصلات جا نظام، [[برقي ضد-ضد تدبيرون]] (ECCM) ۽ [[رمزنگاري]] سان گڏ، رابطن کي محفوظ بڻائين ٿا. [[لنڪ 11]]، [[لنڪ 16]]، [[لنڪ 22]]، [[بوومن مواصلاتي نظام]]، [[گڏيل حڪمتِ عملي ريڊيو نظام]] (JTRS) ۽ [[زميني ٽرڪنڊ ريڊيو]] (TETRA) جهڙا ڊيٽا لنڪ تصويرون، نشاندهي معلومات ۽ ٻيا ڊيٽا منتقل ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪن ٿا.

===ريڊار===

هوائي [[ريڊار]] سڀ کان پهرين حڪمتِ عملي حساسن مان هڪ هو. اوچائيءَ سبب وڌيڪ حد حاصل ٿيڻ جي فائدي ڪري هوائي ريڊار ٽيڪنالاجين تي خاص ڌيان ڏنو ويو آهي. ريڊارن ۾ [[هوائي اڳواٽ خبرداري]]، [[آبدوز مخالف جنگ]]، [[موسمي ريڊار]] ([[آرنڪ 708]]) ۽ زميني پيڇو يا ويجهڙائي ريڊار شامل آهن.

فوج تيز رفتار جيٽ جهازن ۾ [[زمين جي پيروي ڪندڙ ريڊار]] استعمال ڪري ٿي، ته جيئن پائلٽ گهٽ اوچائيءَ تي اڏام ڪري سگهن. شهري مارڪيٽ ۾ موسمي ريڊار ڪافي عرصي کان موجود آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2007-08-07|author-first=Chris|author-last=Woodford|author-link=Chris Woodford (author)|title=How radar works {{!}} Uses of radar |url=http://www.explainthatstuff.com/radar.html |access-date=2022-06-24 |website=Explain that Stuff}}&lt;/ref&gt; پر جهاز جي نيويگيشن لاءِ ان جي استعمال بابت سخت ضابطا موجود آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=14 CFR § 121.357 - Airborne weather radar equipment requirements. |url=https://www.law.cornell.edu/cfr/text/14/121.357 |access-date=October 20, 2022 |website=Legal Information Institute |language=}}&lt;/ref&gt;

===سونار===

مختلف فوجي هيليڪاپٽرن ۾ لڳايل ڊپنگ [[سونار]] [[هيليڪاپٽر]] کي آبدوزن يا مٿاڇري وارن خطرن کان سامونڊي اثاثن جي حفاظت ڪرڻ جي قابل بڻائي ٿو. سامونڊي مددگار جهاز فعال ۽ غير فعال سونار اوزار، يعني [[سونوبوئي]]، اڇلائي سگهن ٿا، جيڪي دشمن آبدوزن جي جڳهه معلوم ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن.

===برقي-بصري نظام===

برقي-بصري نظامن ۾ [[هيڊ اپ ڊسپلي]] (HUD)، [[اڳتي ڏسندڙ انفراريڊ]] (FLIR)، [[انفراريڊ ڳولا ۽ پيڇو]] ۽ ٻيا غير فعال انفراريڊ اوزار، جهڙوڪ [[غير فعال انفراريڊ حساس]]، شامل آهن. اهي سڀ اڏام عملي کي تصويرون ۽ معلومات مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اها تصويرڪشي ڳولا ۽ بچاءَ کان وٺي [[نيويگيشن مددگار]]ن ۽ [[هدف حاصل ڪرڻ]] تائين ڪيترن ئي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندي آهي.

===برقي مدد جا قدم ۽ دفاعي مدد نظام===

برقي مدد جا قدم ۽ دفاعي مدد نظام خطرن يا ممڪن خطرن بابت معلومات گڏ ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن. اهي هوائي جهاز خلاف سڌي خطرن کي منهن ڏيڻ لاءِ اوزار ڇڏڻ ۾، ڪجهه حالتن ۾ پاڻمرادو، استعمال ٿي سگهن ٿا. اهي خطري جي حالت معلوم ڪرڻ ۽ ان جي سڃاڻپ ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن.

===هوائي جهاز نيٽ ورڪ===

فوجي، تجارتي ۽ جديد شهري هوائي جهازن ۾ هوابرقياتي نظام هڪ هوابرقياتي ڊيٽا بس ذريعي پاڻ ۾ ڳنڍيل هوندا آهن. عام هوابرقياتي ڊيٽا بس پروٽوڪول، انهن جي بنيادي استعمال سان گڏ، هي آهن:

* [[هوائي جهاز ڊيٽا نيٽ ورڪ]] ([[هوائي جهاز ڊيٽا نيٽ ورڪ|ADN]]): تجارتي هوائي جهازن لاءِ ايٿرنيٽ مان نڪتل نظام
* [[هوابرقياتي مڪمل-ٻطرفي سوئچڊ ايٿرنيٽ]]: تجارتي هوائي جهازن لاءِ [[آرنڪ 664]] ([[هوائي جهاز ڊيٽا نيٽ ورڪ|ADN]]) جي خاص عملدرآمد
* [[آرنڪ 429]]: خانگي ۽ تجارتي هوائي جهازن لاءِ عام وچولي رفتار واري ڊيٽا ورڇ
* [[هوابرقياتي مڪمل-ٻطرفي سوئچڊ ايٿرنيٽ|آرنڪ 664]]: مٿي ڄاڻايل ADN ڏسو
* [[آرنڪ 629]]: تجارتي هوائي جهاز، جهڙوڪ [[بوئنگ 777]]
* [[آرنڪ 708]]: تجارتي هوائي جهازن لاءِ موسمي ريڊار
* [[آرنڪ 717]]: تجارتي هوائي جهازن لاءِ اڏام ڊيٽا رڪارڊر
* [[آرنڪ 825]]: تجارتي هوائي جهازن لاءِ [[ڪن بس]]، مثال طور [[بوئنگ 787]] ۽ [[ايئربس اي 350]]
* [[تجارتي معياري ڊجيٽل بس]]
* [[آئي اي اي اي 1394 بي]]: فوجي هوائي جهاز
* [[ايم آءِ ايل-ايس ٽي ڊي-1553]]: فوجي هوائي جهاز
* [[ايم آءِ ايل-ايس ٽي ڊي-1760]]: فوجي هوائي جهاز
* [[وقت-محرڪ پروٽوڪول]] (TTP): [[بوئنگ 787]]، [[ايئربس اي 380]] ۽ پارڪر ايرو اسپيس جا فلائي-باءِ-وائر عملدرآمد پليٽفارم

== پڻ ڏسو ==
* [[خلائي جهاز]]ن لاءِ ساڳئي شعبي بابت [[ايسٽريونڪس]]
* {{annotated link|ACARS}}
* [[ايويانڪس ۾ مخفف ۽ مختصر صورتون]]
* {{annotated link|ARINC}}
* [[ايويانڪس سافٽويئر]]
* {{annotated link|DO-178C}}
* [[هنگامي هنڌ معلوم ڪندڙ بيڪن]]
* [[هنگامي جڳهه ظاهر ڪندڙ ريڊيو بيڪن]]
* {{annotated link|Flight recorder}}
* [[انٽيگريٽيڊ ماڊيولر ايويانڪس]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* ''Avionics: Development and Implementation'' — Cary R. Spitzer (هارڊڪور، 15 ڊسمبر 2006ع)
* ''Principles of Avionics''، چوٿون ڇاپو — Albert Helfrick، Len Buckwalter ۽ Avionics Communications Inc. (پيپر بيڪ، 1 جولاءِ 2007ع)
* ''Avionics Training: Systems, Installation, and Troubleshooting'' — Len Buckwalter (پيپر بيڪ، 30 جون 2005ع)
* ''Avionics Made Simple'' — Mouhamed Abdulla، Ph.D.، Jaroslav V. Svoboda، Ph.D. ۽ Luis Rodrigues، Ph.D. (ڪورس پيڪ، ڊسمبر 2005ع، {{ISBN|978-0-88947-908-1}})

== خارجي ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Avionics}}
{{Wiktionary|avionics}}
* [https://web.archive.org/web/20160510105632/http://www.harbourind.com/applications-in-commercial-aircraft تجارتي هوائي جهازن ۾ ايويانڪس]
* [http://www.aea.net Aircraft Electronics Association]
* [http://www.aeapilotsguide.net ''Pilot's Guide to Avionics'']
* [https://web.archive.org/web/20081020024422/http://www.assconline.co.uk/ The Avionic Systems Standardisation Committee]
* [http://klabs.org/DEI/Processor/shuttle/sp-504/sp-504.htm Space Shuttle Avionics]
* [https://web.archive.org/web/20070921205322/http://www.aviationtoday.com/av/ Aviation Today Avionics magazine]
* [https://web.archive.org/web/20071230104039/http://www.raes.org.uk/cmspage.asp?cmsitemid=SG_Av_Sys_Home RAES Avionics homepage]

{{Aircraft components}}
{{Electronic systems}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ايويانڪس]]
[[زمرو:هوائي جهازن جا اوزار]]
[[زمرو:خلائي جهازن جا جزا]]
[[زمرو:برقي انجنيئرنگ]]</text>
      <sha1>legwurwfrlzlxrz4qa16c29vrsbk1i9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بايو اليڪٽرانڪس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99686</id>
    <revision>
      <id>390078</id>
      <timestamp>2026-06-30T03:49:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{short description|حياتيات ۽ اليڪٽرانڪس جي سنگم ۾ تحقيق جو شعبو}}   [[File:Protein translation.gif|thumb|300px|هڪ [[رائبوسوم]]، [[حياتياتي مشين]] آهي، جيڪا [[پروٽين ڊومين ڊائنامڪس]] کي استعمال ڪري ٿي، جنهن جو مشاهدو رڳو [[نيوٽران اسپن ايڪو]] اسپيڪٽروسڪوپي ذريعي ڪري سگهجي ٿو.]]  '''حياتياتي اليڪٽران...</comment>
      <origin>390078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="601" sha1="10cslk2mq1874tubf5nkzanqo1oa15n" xml:space="preserve">{{short description|حياتيات ۽ اليڪٽرانڪس جي سنگم ۾ تحقيق جو شعبو}}


[[File:Protein translation.gif|thumb|300px|هڪ [[رائبوسوم]]، [[حياتياتي مشين]] آهي، جيڪا [[پروٽين ڊومين ڊائنامڪس]] کي استعمال ڪري ٿي، جنهن جو مشاهدو رڳو [[نيوٽران اسپن ايڪو]] اسپيڪٽروسڪوپي ذريعي ڪري سگهجي ٿو.]]

'''حياتياتي اليڪٽرانڪس''' (Bioelectronics) [[حياتيات]] ۽ [[اليڪٽرانڪس]] جي سنگم ۾ تحقيق جو هڪ شعبو آهي.</text>
      <sha1>10cslk2mq1874tubf5nkzanqo1oa15n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390079</id>
      <parentid>390078</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:53:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1908" sha1="c8v0bbmov2c1a404y6aae19ashwan3x" xml:space="preserve">{{short description|حياتيات ۽ اليڪٽرانڪس جي سنگم ۾ تحقيق جو شعبو}}


[[File:Protein translation.gif|thumb|300px|هڪ [[رائبوسوم]]، [[حياتياتي مشين]] آهي، جيڪا [[پروٽين ڊومين ڊائنامڪس]] کي استعمال ڪري ٿي، جنهن جو مشاهدو رڳو [[نيوٽران اسپن ايڪو]] اسپيڪٽروسڪوپي ذريعي ڪري سگهجي ٿو.]]

'''حياتياتي اليڪٽرانڪس''' (Bioelectronics) [[حياتيات]] ۽ [[اليڪٽرانڪس]] جي سنگم ۾ تحقيق جو هڪ شعبو آهي.

حياتياتي اليڪٽرانڪس سائنس ۽ انجنيئرنگ جو هڪ بين اللساني  شعبو آهي، جيڪو [[حياتيات]]، [[اليڪٽرانڪس]]، [[طبعيات]]، [[ڪيميا]] ۽ [[مواد سائنس]] جي اصولن کي گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪ اوزارن جي وچ ۾ لاڳاپن، رابطن ۽ عملن جو مطالعو ڪري ٿو. هن شعبي جو مقصد حياتياتي ماليڪيولن، سيلن، نسجن ۽ عضون جي برقي خاصيتن کي سمجهڻ سان گڏ اهڙا اليڪٽرانڪ نظام ۽ ڊوائيس تيار ڪرڻ آهي، جيڪي حياتياتي سگنلن کي ماپي، منتقل يا انهن تي ضابطو آڻي سگهن. حياتياتي اليڪٽرانڪس جو استعمال طبي تشخيص، بائيو سينسرن، طبي امپلانٽن، مصنوعي عضون، اعصابي رابطا بحال ڪرڻ، صحت جي نگراني، دوائن جي تحقيق ۽ جديد حياتياتي ٽيڪنالاجين ۾ وڏي اهميت رکي ٿو. هي شعبو حياتياتي عملن ۽ اليڪٽرانڪ ٽيڪنالاجي جي سنگم تي نون اوزارن ۽ طريقن جي ترقي لاءِ بنيادي ڪردار ادا ڪري رهيو آهي.</text>
      <sha1>c8v0bbmov2c1a404y6aae19ashwan3x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390080</id>
      <parentid>390079</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:54:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5218" sha1="9edubs3oszv00t2s7jdy87ednqc6c9e" xml:space="preserve">{{short description|حياتيات ۽ اليڪٽرانڪس جي سنگم ۾ تحقيق جو شعبو}}


[[File:Protein translation.gif|thumb|300px|هڪ [[رائبوسوم]]، [[حياتياتي مشين]] آهي، جيڪا [[پروٽين ڊومين ڊائنامڪس]] کي استعمال ڪري ٿي، جنهن جو مشاهدو رڳو [[نيوٽران اسپن ايڪو]] اسپيڪٽروسڪوپي ذريعي ڪري سگهجي ٿو.]]

'''حياتياتي اليڪٽرانڪس''' (Bioelectronics) [[حياتيات]] ۽ [[اليڪٽرانڪس]] جي سنگم ۾ تحقيق جو هڪ شعبو آهي.

حياتياتي اليڪٽرانڪس سائنس ۽ انجنيئرنگ جو هڪ بين اللساني  شعبو آهي، جيڪو [[حياتيات]]، [[اليڪٽرانڪس]]، [[طبعيات]]، [[ڪيميا]] ۽ [[مواد سائنس]] جي اصولن کي گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪ اوزارن جي وچ ۾ لاڳاپن، رابطن ۽ عملن جو مطالعو ڪري ٿو. هن شعبي جو مقصد حياتياتي ماليڪيولن، سيلن، نسجن ۽ عضون جي برقي خاصيتن کي سمجهڻ سان گڏ اهڙا اليڪٽرانڪ نظام ۽ ڊوائيس تيار ڪرڻ آهي، جيڪي حياتياتي سگنلن کي ماپي، منتقل يا انهن تي ضابطو آڻي سگهن. حياتياتي اليڪٽرانڪس جو استعمال طبي تشخيص، بائيو سينسرن، طبي امپلانٽن، مصنوعي عضون، اعصابي رابطا بحال ڪرڻ، صحت جي نگراني، دوائن جي تحقيق ۽ جديد حياتياتي ٽيڪنالاجين ۾ وڏي اهميت رکي ٿو. هي شعبو حياتياتي عملن ۽ اليڪٽرانڪ ٽيڪنالاجي جي سنگم تي نون اوزارن ۽ طريقن جي ترقي لاءِ بنيادي ڪردار ادا ڪري رهيو آهي.

== وصفون ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس جي اصطلاح جي شروعاتي وضاحت [[يورپي ڪميشن]] (C.E.C.) جي پهرين ورڪشاپ دوران، جيڪا نومبر 1991ع ۾ [[برسلز]] ۾ منعقد ٿي، پيش ڪئي وئي. ان موقعي تي حياتياتي اليڪٽرانڪس کي &quot;حياتياتي مواد ۽ حياتياتي بناوٽن کي معلوماتي عملڪاري (Information Processing) جي نظامن ۽ نون اوزارن ۾ استعمال ڪرڻ&quot; طور بيان ڪيو ويو. ان ئي ورڪشاپ ۾ حياتياتي-ماليڪيولي اليڪٽرانڪس (Bio-molecular Electronics) کي اهڙي تحقيق ۽ ترقي جو شعبو قرار ڏنو ويو، جيڪو حياتيات کان متاثر غير نامياتي ۽ نامياتي مواد، خود ترتيب (Self-assembly) ۽ وڏي پيماني واري متوازي عملڪاري (Massive Parallelism) تي ٻڌل هارڊويئر ڍانچن جي ذريعي نوان معلوماتي نظام، [[حساسو|حساسا]] (Sensors)، عمل ڪندڙ اوزار (Actuators) ۽ ايٽمي سطح تائين ماليڪيولي تياري (Molecular Manufacturing) کي ممڪن بڻائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Nicolini C | title = From neural chip and engineered biomolecules to bioelectronic devices: an overview | journal = Biosensors &amp; Bioelectronics | volume = 10 | issue = 1–2 | pages = 105–27 | year = 1995 | pmid = 7734117 | doi = 10.1016/0956-5663(95)96799-5 }}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ [[آمريڪا]] جي [[آمريڪي واپار کاتو|واپار کاتي]] جي اداري [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اسٽينڊرڊز اينڊ ٽيڪنالاجي]] (NIST) حياتياتي اليڪٽرانڪس کي &quot;حياتيات ۽ اليڪٽرانڪس جي سنگم مان وجود ۾ آيل علمي شعبي&quot; طور بيان ڪيو.&lt;ref name=nist&gt;{{cite web |url = https://www.nist.gov/pml/div683/upload/bioelectronics_report.pdf |title = A Framework for Bioelectronics: Discovery and Innovation |publisher=National Institute of Standards and Technology|page =42|date =February 2009}}&lt;/ref&gt;{{rp|5}}

هن شعبي بابت اهم علمي معلومات جو هڪ ذريعو [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز]] (IEEE) سان لاڳاپيل سائنسي سرگرميون ۽ 1990ع کان شايع ٿيندڙ علمي رسالو ''Biosensors and Bioelectronics'' پڻ آهي. هن رسالي موجب حياتياتي اليڪٽرانڪس جو مقصد حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪس کي گڏائي حياتياتي ايندھن وارا سيل، [[بائيونڪس]]، حياتياتي مواد، معلوماتي عملڪاري، معلومات جي ذخيري، اليڪٽرانڪ جزن ۽ عمل ڪندڙ اوزارن جي ترقي آهي، جڏهن ته هن شعبي جو بنيادي مرڪز حياتياتي مواد ۽ خرد (Micro) ۽ نينو (Nano) اليڪٽرانڪس جي وچ واري رابطي کي سمجهڻ ۽ بهتر بڻائڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.elsevier.com/wps/find/journaldescription.cws_home/405913/authorinstructions |title = Biosensors and Bioelectronics |publisher=Elsevier}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>9edubs3oszv00t2s7jdy87ednqc6c9e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390081</id>
      <parentid>390080</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T04:01:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12450" sha1="kpfnhx9sspxtxv9hqh6zbmdqjb2qeme" xml:space="preserve">{{short description|حياتيات ۽ اليڪٽرانڪس جي سنگم ۾ تحقيق جو شعبو}}


[[File:Protein translation.gif|thumb|300px|هڪ [[رائبوسوم]]، [[حياتياتي مشين]] آهي، جيڪا [[پروٽين ڊومين ڊائنامڪس]] کي استعمال ڪري ٿي، جنهن جو مشاهدو رڳو [[نيوٽران اسپن ايڪو]] اسپيڪٽروسڪوپي ذريعي ڪري سگهجي ٿو.]]

'''حياتياتي اليڪٽرانڪس''' (Bioelectronics) [[حياتيات]] ۽ [[اليڪٽرانڪس]] جي سنگم ۾ تحقيق جو هڪ شعبو آهي.

حياتياتي اليڪٽرانڪس سائنس ۽ انجنيئرنگ جو هڪ بين اللساني  شعبو آهي، جيڪو [[حياتيات]]، [[اليڪٽرانڪس]]، [[طبعيات]]، [[ڪيميا]] ۽ [[مواد سائنس]] جي اصولن کي گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪ اوزارن جي وچ ۾ لاڳاپن، رابطن ۽ عملن جو مطالعو ڪري ٿو. هن شعبي جو مقصد حياتياتي ماليڪيولن، سيلن، نسجن ۽ عضون جي برقي خاصيتن کي سمجهڻ سان گڏ اهڙا اليڪٽرانڪ نظام ۽ ڊوائيس تيار ڪرڻ آهي، جيڪي حياتياتي سگنلن کي ماپي، منتقل يا انهن تي ضابطو آڻي سگهن. حياتياتي اليڪٽرانڪس جو استعمال طبي تشخيص، بائيو سينسرن، طبي امپلانٽن، مصنوعي عضون، اعصابي رابطا بحال ڪرڻ، صحت جي نگراني، دوائن جي تحقيق ۽ جديد حياتياتي ٽيڪنالاجين ۾ وڏي اهميت رکي ٿو. هي شعبو حياتياتي عملن ۽ اليڪٽرانڪ ٽيڪنالاجي جي سنگم تي نون اوزارن ۽ طريقن جي ترقي لاءِ بنيادي ڪردار ادا ڪري رهيو آهي.

== وصفون ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس جي اصطلاح جي شروعاتي وضاحت [[يورپي ڪميشن]] (C.E.C.) جي پهرين ورڪشاپ دوران، جيڪا نومبر 1991ع ۾ [[برسلز]] ۾ منعقد ٿي، پيش ڪئي وئي. ان موقعي تي حياتياتي اليڪٽرانڪس کي &quot;حياتياتي مواد ۽ حياتياتي بناوٽن کي معلوماتي عملڪاري (انفارميشن پروسيسنگ) جي نظامن ۽ نون اوزارن ۾ استعمال ڪرڻ&quot; طور بيان ڪيو ويو. ان ئي ورڪشاپ ۾ حياتياتي-ماليڪيولي اليڪٽرانڪس (بايو-ماليڪيولر اليڪٽرانڪس) کي اهڙي تحقيق ۽ ترقي جو شعبو قرار ڏنو ويو، جيڪو حياتيات کان متاثر غير نامياتي ۽ نامياتي مواد، خود ترتيب (سيلف-اسيمبلي) ۽ وڏي پيماني واري متوازي عملڪاري (ميسو پيرلل ازم) تي ٻڌل هارڊويئر ڍانچن جي ذريعي نوان معلوماتي نظام، [[حساسو|حساسا]] (سينسر)، عمل ڪندڙ اوزار ۽ ايٽمي سطح تائين ماليڪيولي تياري (Molecular Manufacturing) کي ممڪن بڻائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Nicolini C | title = From neural chip and engineered biomolecules to bioelectronic devices: an overview | journal = Biosensors &amp; Bioelectronics | volume = 10 | issue = 1–2 | pages = 105–27 | year = 1995 | pmid = 7734117 | doi = 10.1016/0956-5663(95)96799-5 }}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ [[آمريڪا]] جي [[آمريڪي واپار کاتو|واپار کاتي]] جي اداري [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اسٽينڊرڊز اينڊ ٽيڪنالاجي]] (NIST) حياتياتي اليڪٽرانڪس کي &quot;حياتيات ۽ اليڪٽرانڪس جي سنگم مان وجود ۾ آيل علمي شعبي&quot; طور بيان ڪيو.&lt;ref name=nist&gt;{{cite web |url = https://www.nist.gov/pml/div683/upload/bioelectronics_report.pdf |title = A Framework for Bioelectronics: Discovery and Innovation |publisher=National Institute of Standards and Technology|page =42|date =February 2009}}&lt;/ref&gt;{{rp|5}}

هن شعبي بابت اهم علمي معلومات جو هڪ ذريعو [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز]] (IEEE) سان لاڳاپيل سائنسي سرگرميون ۽ 1990ع کان شايع ٿيندڙ علمي رسالو ''بايو سينسرس اينڊ بايو اليڪٽرانڪس'' پڻ آهي. هن رسالي موجب حياتياتي اليڪٽرانڪس جو مقصد حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪس کي گڏائي حياتياتي ايندھن وارا سيل، [[بائيونڪس]]، حياتياتي مواد، معلوماتي عملڪاري، معلومات جي ذخيري، اليڪٽرانڪ جزن ۽ عمل ڪندڙ اوزارن جي ترقي آهي، جڏهن ته هن شعبي جو بنيادي مرڪز حياتياتي مواد ۽ خرد (Micro) ۽ نينو (Nano) اليڪٽرانڪس جي وچ واري رابطي کي سمجهڻ ۽ بهتر بڻائڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.elsevier.com/wps/find/journaldescription.cws_home/405913/authorinstructions |title = Biosensors and Bioelectronics |publisher=Elsevier}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس بابت سڀ کان پهرين ڄاتل سائنسي تجربو ارڙهين صديءَ ۾ [[اطالوي]] طبيب ۽ سائنسدان [[لوئيجي گالواني]] انجام ڏنو، جنهن هڪ مئل ڏيڏر جي الڳ ڪيل ٽنگن تي برقي وولٽيج لاڳو ڪيو. برقي تحريڪ سبب ٽنگن جي حرڪت مشاهدي ۾ آئي، جنهن حياتياتي اليڪٽرانڪس جي بنيادي تصور جي شروعات ڪئي ۽ بعد ۾ [[بايواليڪٽرڪ]] (بايو اليڪٽريسٽي) بابت تحقيق لاءِ بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Rivnay J, Owens RM, Malliaras GG |date=2014-01-14|title=The Rise of Organic Bioelectronics |journal=Chemistry of Materials|volume=26|issue=1|pages=679–685|doi=10.1021/cm4022003 }}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ دوران [[پيس ميڪر]] جي ايجاد، طبي برقي اوزارن ۽ [[طبي تصويرڪشي]] (ميڊيڪل اميجنگ) جي ترقي سان حياتياتي اليڪٽرانڪس هڪ منظم سائنسي شعبي جي صورت اختيار ڪئي. وقت سان گڏ هن شعبي ۾ حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪ ٽيڪنالاجي جي گڏيل استعمال تي تحقيق تيزي سان وڌندي وئي.

2009ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي موجب، جن سائنسي مقالن جي عنوان يا خلاصي ۾ &quot;بايو اليڪٽرانڪس&quot; جو اصطلاح استعمال ٿيو، تن مان 43 سيڪڙو يورپ، 23 سيڪڙو ايشيا ۽ 20 سيڪڙو آمريڪا مان هئا، جيڪو ان وقت هن شعبي ۾ يورپ جي نمايان تحقيقي سرگرمين کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=nist/&gt;{{rp|6}}

== مواد ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ استعمال ٿيندڙ مواد هن شعبي جي ڪارڪردگي، حياتياتي موافقت  ۽ ڊگهي مدي واري استحڪام لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا. جديد تحقيق خاص طور تي نامياتي ۽ غير نامياتي  برقي مواد تي مرڪوز آهي، جيڪي حياتياتي نظامن سان مؤثر رابطي ۽ سگنلن جي منتقلي کي ممڪن بڻائين ٿا.

=== نامياتي حياتياتي اليڪٽرانڪس ===

نامياتي حياتياتي اليڪٽرانڪس مان مراد حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ نامياتي برقي مواد جو استعمال آهي. ڪاربان تي ٻڌل اهي مواد حياتياتي نظامن سان مطابقت رکڻ جي صلاحيت سبب وڏي اهميت حاصل ڪري چڪا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Owens R, Kjall P, Richter-Dahlfors A, Cicoira F | title = Organic bioelectronics - novel applications in biomedicine. Preface | journal = Biochimica et Biophysica Acta | volume = 1830 | issue = 9 | pages = 4283–5 | date = September 2013 | pmid = 23623969 | doi = 10.1016/j.bbagen.2013.04.025 }}&lt;/ref&gt; هن وقت انهن جو استعمال خاص طور تي [[عصبي سائنس]]، اعصابي نظام جي علاج ۽ انفيڪشن سان لاڳاپيل حياتياتي تحقيق ۾ ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Simon DT, Larsson KC, Nilsson D, Burström G, Galter D, Berggren M, Richter-Dahlfors A | title = An organic electronic biomimetic neuron enables auto-regulated neuromodulation | journal = Biosensors &amp; Bioelectronics | volume = 71 | pages = 359–364 | date = September 2015 | pmid = 25932795 | doi = 10.1016/j.bios.2015.04.058 | url = https://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:liu:diva-120203 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Therapy using implanted organic bio&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Jonsson A, Song Z, Nilsson D, Meyerson BA, Simon DT, Linderoth B, Berggren M | title = Therapy using implanted organic bioelectronics | journal = Science Advances | volume = 1 | issue = 4 | article-number = e1500039 | date = May 2015 | pmid = 26601181 | pmc = 4640645 | doi = 10.1126/sciadv.1500039 | bibcode = 2015SciA....1E0039J }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Löffler S, Libberton B, Richter-Dahlfors A |title=Organic bioelectronics in infection|journal=Journal of Materials Chemistry B|volume=3|issue=25|pages=4979–4992|doi=10.1039/C5TB00382B |year=2015|pmid=32262450|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Löffler S, Libberton B, Richter-Dahlfors A |title=Organic Bioelectronic Tools for Biomedical Applications |journal=Electronics |date=November 2015 |volume=4 |issue=4 |pages=879–908 |doi=10.3390/electronics4040879 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

=== موصل پوليمر ===

موصل [[پوليمر]]ن جون ڪوٽنگون (Conducting Polymer Coatings) حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ وڏي ترقي جو سبب بڻيون آهن. اهي برقي تحريڪ لاءِ استعمال ٿيندڙ اليڪٽروڊن جي برقي مزاحمت (Impedance) کي گهٽ ڪن ٿيون، حياتياتي سگنلن جي وڌيڪ صحيح رڪارڊنگ کي ممڪن بڻائين ٿيون ۽ نقصانڪار برقي-ڪيميائي ردعمل کي گهٽائين ٿيون.

1984ع ۾ [[مارڪ رائٽن]] ۽ سندس ساٿين [[نامياتي اليڪٽروڪيميائي ٽرانزسٽر]] (Organic Electrochemical Transistor؛ OECT) ايجاد ڪيو، جيڪو آئنن جي منتقلي جي صلاحيت رکي ٿو. هن ٽيڪنالاجي سان سگنل ۽ شور (Signal-to-noise Ratio) ۾ نمايان بهتري آئي ۽ گهٽ برقي مزاحمت حاصل ٿي. ان کان پوءِ [[ميگنس برگگرين]] نامياتي اليڪٽرانڪ آئن پمپ (Organic Electronic Ion Pump؛ OEIP) تيار ڪيو، جيڪو جسم جي مخصوص عضون تائين دوائن جي درست پهچائڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== ٽائيٽينيم نائٽرائيڊ ===

[[ٽائيٽينيم نائٽرائيڊ]] (Titanium Nitride؛ TiN) انهن غير نامياتي مواد مان هڪ آهي، جيڪو [[CMOS]] ٽيڪنالاجي ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. هي مواد غير معمولي استحڪام، سنکنرن جي مزاحمت ۽ حياتياتي موافقت سبب طبي امپلانٽن جي اليڪٽروڊن لاءِ انتهائي موزون سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Haemmerle2002&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hämmerle H, Kobuch K, Kohler K, Nisch W, Sachs H, Stelzle M | title = Biostability of micro-photodiode arrays for subretinal implantation | journal = Biomaterials | volume = 23 | issue = 3 | pages = 797–804 | date = February 2002 | pmid = 11771699 | doi = 10.1016/S0142-9612(01)00185-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BS2018&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Glogener P, Krause M, Katzer J, Schubert MA, Birkholz M, Bellmann O, Kröger-Koch C, Hammonn HM, Metges CC, Welsch C, Ruff R, Hoffmann KP |title=Prolonged corrosion stability of a microchip sensor implant during in vivo exposure |journal=Biosensors |date=2018|volume=8|issue=1|page=13 |doi=10.3390/bios8010013 |pmid=29389853 |pmc=5872061 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>kpfnhx9sspxtxv9hqh6zbmdqjb2qeme</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390082</id>
      <parentid>390081</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T04:02:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12477" sha1="f1fuoxk82t4c8qj2zu9cae31mb9ge3z" xml:space="preserve">{{short description|حياتيات ۽ اليڪٽرانڪس جي سنگم ۾ تحقيق جو شعبو}}


[[File:Protein translation.gif|thumb|300px|هڪ [[رائبوسوم]]، [[حياتياتي مشين]] آهي، جيڪا [[پروٽين ڊومين ڊائنامڪس]] کي استعمال ڪري ٿي، جنهن جو مشاهدو رڳو [[نيوٽران اسپن ايڪو]] اسپيڪٽروسڪوپي ذريعي ڪري سگهجي ٿو.]]

'''حياتياتي اليڪٽرانڪس''' (Bioelectronics) [[حياتيات]] ۽ [[اليڪٽرانڪس]] جي سنگم ۾ تحقيق جو هڪ شعبو آهي.

حياتياتي اليڪٽرانڪس سائنس ۽ انجنيئرنگ جو هڪ بين اللساني  شعبو آهي، جيڪو [[حياتيات]]، [[اليڪٽرانڪس]]، [[طبعيات]]، [[ڪيميا]] ۽ [[مواد سائنس]] جي اصولن کي گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪ اوزارن جي وچ ۾ لاڳاپن، رابطن ۽ عملن جو مطالعو ڪري ٿو. هن شعبي جو مقصد حياتياتي ماليڪيولن، سيلن، نسجن ۽ عضون جي برقي خاصيتن کي سمجهڻ سان گڏ اهڙا اليڪٽرانڪ نظام ۽ ڊوائيس تيار ڪرڻ آهي، جيڪي حياتياتي سگنلن کي ماپي، منتقل يا انهن تي ضابطو آڻي سگهن. حياتياتي اليڪٽرانڪس جو استعمال طبي تشخيص، بائيو سينسرن، طبي امپلانٽن، مصنوعي عضون، اعصابي رابطا بحال ڪرڻ، صحت جي نگراني، دوائن جي تحقيق ۽ جديد حياتياتي ٽيڪنالاجين ۾ وڏي اهميت رکي ٿو. هي شعبو حياتياتي عملن ۽ اليڪٽرانڪ ٽيڪنالاجي جي سنگم تي نون اوزارن ۽ طريقن جي ترقي لاءِ بنيادي ڪردار ادا ڪري رهيو آهي.

== وصفون ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس جي اصطلاح جي شروعاتي وضاحت [[يورپي ڪميشن]] (C.E.C.) جي پهرين ورڪشاپ دوران، جيڪا نومبر 1991ع ۾ [[برسلز]] ۾ منعقد ٿي، پيش ڪئي وئي. ان موقعي تي حياتياتي اليڪٽرانڪس کي &quot;حياتياتي مواد ۽ حياتياتي بناوٽن کي معلوماتي عملڪاري (انفارميشن پروسيسنگ) جي نظامن ۽ نون اوزارن ۾ استعمال ڪرڻ&quot; طور بيان ڪيو ويو. ان ئي ورڪشاپ ۾ حياتياتي-ماليڪيولي اليڪٽرانڪس (بايو-ماليڪيولر اليڪٽرانڪس) کي اهڙي تحقيق ۽ ترقي جو شعبو قرار ڏنو ويو، جيڪو حياتيات کان متاثر غير نامياتي ۽ نامياتي مواد، خود ترتيب (سيلف-اسيمبلي) ۽ وڏي پيماني واري متوازي عملڪاري (ميسو پيرلل ازم) تي ٻڌل هارڊويئر ڍانچن جي ذريعي نوان معلوماتي نظام، [[حساسو|حساسا]] (سينسر)، عمل ڪندڙ اوزار ۽ ايٽمي سطح تائين ماليڪيولي تياري (ماليڪيولر مينيوفيڪچرنگ) کي ممڪن بڻائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Nicolini C | title = From neural chip and engineered biomolecules to bioelectronic devices: an overview | journal = Biosensors &amp; Bioelectronics | volume = 10 | issue = 1–2 | pages = 105–27 | year = 1995 | pmid = 7734117 | doi = 10.1016/0956-5663(95)96799-5 }}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ [[آمريڪا]] جي [[آمريڪي واپار کاتو|واپار کاتي]] جي اداري [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اسٽينڊرڊز اينڊ ٽيڪنالاجي]] (NIST) حياتياتي اليڪٽرانڪس کي &quot;حياتيات ۽ اليڪٽرانڪس جي سنگم مان وجود ۾ آيل علمي شعبي&quot; طور بيان ڪيو.&lt;ref name=nist&gt;{{cite web |url = https://www.nist.gov/pml/div683/upload/bioelectronics_report.pdf |title = A Framework for Bioelectronics: Discovery and Innovation |publisher=National Institute of Standards and Technology|page =42|date =February 2009}}&lt;/ref&gt;{{rp|5}}

هن شعبي بابت اهم علمي معلومات جو هڪ ذريعو [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز]] (IEEE) سان لاڳاپيل سائنسي سرگرميون ۽ 1990ع کان شايع ٿيندڙ علمي رسالو ''بايو سينسرس اينڊ بايو اليڪٽرانڪس'' پڻ آهي. هن رسالي موجب حياتياتي اليڪٽرانڪس جو مقصد حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪس کي گڏائي حياتياتي ايندھن وارا سيل، [[بائيونڪس]]، حياتياتي مواد، معلوماتي عملڪاري، معلومات جي ذخيري، اليڪٽرانڪ جزن ۽ عمل ڪندڙ اوزارن جي ترقي آهي، جڏهن ته هن شعبي جو بنيادي مرڪز حياتياتي مواد ۽ خرد (مائڪرو) ۽ نينو (Nano) اليڪٽرانڪس جي وچ واري رابطي کي سمجهڻ ۽ بهتر بڻائڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.elsevier.com/wps/find/journaldescription.cws_home/405913/authorinstructions |title = Biosensors and Bioelectronics |publisher=Elsevier}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس بابت سڀ کان پهرين ڄاتل سائنسي تجربو ارڙهين صديءَ ۾ [[اطالوي]] طبيب ۽ سائنسدان [[لوئيجي گالواني]] انجام ڏنو، جنهن هڪ مئل ڏيڏر جي الڳ ڪيل ٽنگن تي برقي وولٽيج لاڳو ڪيو. برقي تحريڪ سبب ٽنگن جي حرڪت مشاهدي ۾ آئي، جنهن حياتياتي اليڪٽرانڪس جي بنيادي تصور جي شروعات ڪئي ۽ بعد ۾ [[بايواليڪٽرڪ]] (بايو اليڪٽريسٽي) بابت تحقيق لاءِ بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Rivnay J, Owens RM, Malliaras GG |date=2014-01-14|title=The Rise of Organic Bioelectronics |journal=Chemistry of Materials|volume=26|issue=1|pages=679–685|doi=10.1021/cm4022003 }}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ دوران [[پيس ميڪر]] جي ايجاد، طبي برقي اوزارن ۽ [[طبي تصويرڪشي]] (ميڊيڪل اميجنگ) جي ترقي سان حياتياتي اليڪٽرانڪس هڪ منظم سائنسي شعبي جي صورت اختيار ڪئي. وقت سان گڏ هن شعبي ۾ حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪ ٽيڪنالاجي جي گڏيل استعمال تي تحقيق تيزي سان وڌندي وئي.

2009ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي موجب، جن سائنسي مقالن جي عنوان يا خلاصي ۾ &quot;بايو اليڪٽرانڪس&quot; جو اصطلاح استعمال ٿيو، تن مان 43 سيڪڙو يورپ، 23 سيڪڙو ايشيا ۽ 20 سيڪڙو آمريڪا مان هئا، جيڪو ان وقت هن شعبي ۾ يورپ جي نمايان تحقيقي سرگرمين کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=nist/&gt;{{rp|6}}

== مواد ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ استعمال ٿيندڙ مواد هن شعبي جي ڪارڪردگي، حياتياتي موافقت  ۽ ڊگهي مدي واري استحڪام لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا. جديد تحقيق خاص طور تي نامياتي ۽ غير نامياتي  برقي مواد تي مرڪوز آهي، جيڪي حياتياتي نظامن سان مؤثر رابطي ۽ سگنلن جي منتقلي کي ممڪن بڻائين ٿا.

=== نامياتي حياتياتي اليڪٽرانڪس ===

نامياتي حياتياتي اليڪٽرانڪس مان مراد حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ نامياتي برقي مواد جو استعمال آهي. ڪاربان تي ٻڌل اهي مواد حياتياتي نظامن سان مطابقت رکڻ جي صلاحيت سبب وڏي اهميت حاصل ڪري چڪا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Owens R, Kjall P, Richter-Dahlfors A, Cicoira F | title = Organic bioelectronics - novel applications in biomedicine. Preface | journal = Biochimica et Biophysica Acta | volume = 1830 | issue = 9 | pages = 4283–5 | date = September 2013 | pmid = 23623969 | doi = 10.1016/j.bbagen.2013.04.025 }}&lt;/ref&gt; هن وقت انهن جو استعمال خاص طور تي [[عصبي سائنس]]، اعصابي نظام جي علاج ۽ انفيڪشن سان لاڳاپيل حياتياتي تحقيق ۾ ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Simon DT, Larsson KC, Nilsson D, Burström G, Galter D, Berggren M, Richter-Dahlfors A | title = An organic electronic biomimetic neuron enables auto-regulated neuromodulation | journal = Biosensors &amp; Bioelectronics | volume = 71 | pages = 359–364 | date = September 2015 | pmid = 25932795 | doi = 10.1016/j.bios.2015.04.058 | url = https://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:liu:diva-120203 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Therapy using implanted organic bio&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Jonsson A, Song Z, Nilsson D, Meyerson BA, Simon DT, Linderoth B, Berggren M | title = Therapy using implanted organic bioelectronics | journal = Science Advances | volume = 1 | issue = 4 | article-number = e1500039 | date = May 2015 | pmid = 26601181 | pmc = 4640645 | doi = 10.1126/sciadv.1500039 | bibcode = 2015SciA....1E0039J }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Löffler S, Libberton B, Richter-Dahlfors A |title=Organic bioelectronics in infection|journal=Journal of Materials Chemistry B|volume=3|issue=25|pages=4979–4992|doi=10.1039/C5TB00382B |year=2015|pmid=32262450|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Löffler S, Libberton B, Richter-Dahlfors A |title=Organic Bioelectronic Tools for Biomedical Applications |journal=Electronics |date=November 2015 |volume=4 |issue=4 |pages=879–908 |doi=10.3390/electronics4040879 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

=== موصل پوليمر ===

موصل [[پوليمر]]ن جون ڪوٽنگون (Conducting Polymer Coatings) حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ وڏي ترقي جو سبب بڻيون آهن. اهي برقي تحريڪ لاءِ استعمال ٿيندڙ اليڪٽروڊن جي برقي مزاحمت (Impedance) کي گهٽ ڪن ٿيون، حياتياتي سگنلن جي وڌيڪ صحيح رڪارڊنگ کي ممڪن بڻائين ٿيون ۽ نقصانڪار برقي-ڪيميائي ردعمل کي گهٽائين ٿيون.

1984ع ۾ [[مارڪ رائٽن]] ۽ سندس ساٿين [[نامياتي اليڪٽروڪيميائي ٽرانزسٽر]] (Organic Electrochemical Transistor؛ OECT) ايجاد ڪيو، جيڪو آئنن جي منتقلي جي صلاحيت رکي ٿو. هن ٽيڪنالاجي سان سگنل ۽ شور (Signal-to-noise Ratio) ۾ نمايان بهتري آئي ۽ گهٽ برقي مزاحمت حاصل ٿي. ان کان پوءِ [[ميگنس برگگرين]] نامياتي اليڪٽرانڪ آئن پمپ (Organic Electronic Ion Pump؛ OEIP) تيار ڪيو، جيڪو جسم جي مخصوص عضون تائين دوائن جي درست پهچائڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== ٽائيٽينيم نائٽرائيڊ ===

[[ٽائيٽينيم نائٽرائيڊ]] (Titanium Nitride؛ TiN) انهن غير نامياتي مواد مان هڪ آهي، جيڪو [[CMOS]] ٽيڪنالاجي ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. هي مواد غير معمولي استحڪام، سنکنرن جي مزاحمت ۽ حياتياتي موافقت سبب طبي امپلانٽن جي اليڪٽروڊن لاءِ انتهائي موزون سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Haemmerle2002&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hämmerle H, Kobuch K, Kohler K, Nisch W, Sachs H, Stelzle M | title = Biostability of micro-photodiode arrays for subretinal implantation | journal = Biomaterials | volume = 23 | issue = 3 | pages = 797–804 | date = February 2002 | pmid = 11771699 | doi = 10.1016/S0142-9612(01)00185-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BS2018&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Glogener P, Krause M, Katzer J, Schubert MA, Birkholz M, Bellmann O, Kröger-Koch C, Hammonn HM, Metges CC, Welsch C, Ruff R, Hoffmann KP |title=Prolonged corrosion stability of a microchip sensor implant during in vivo exposure |journal=Biosensors |date=2018|volume=8|issue=1|page=13 |doi=10.3390/bios8010013 |pmid=29389853 |pmc=5872061 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>f1fuoxk82t4c8qj2zu9cae31mb9ge3z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390083</id>
      <parentid>390082</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T04:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12455" sha1="1vowbq51nxe2i2kfpju8iuccteemylv" xml:space="preserve">{{short description|حياتيات ۽ اليڪٽرانڪس جي سنگم ۾ تحقيق جو شعبو}}


[[File:Protein translation.gif|thumb|300px|هڪ [[رائبوسوم]]، [[حياتياتي مشين]] آهي، جيڪا [[پروٽين ڊومين ڊائنامڪس]] کي استعمال ڪري ٿي، جنهن جو مشاهدو رڳو [[نيوٽران اسپن ايڪو]] اسپيڪٽروسڪوپي ذريعي ڪري سگهجي ٿو.]]

'''حياتياتي اليڪٽرانڪس''' (Bioelectronics) [[حياتيات]] ۽ [[اليڪٽرانڪس]] جي سنگم ۾ تحقيق جو هڪ شعبو آهي.

حياتياتي اليڪٽرانڪس سائنس ۽ انجنيئرنگ جو هڪ بين اللساني  شعبو آهي، جيڪو [[حياتيات]]، [[اليڪٽرانڪس]]، [[طبعيات]]، [[ڪيميا]] ۽ [[مواد سائنس]] جي اصولن کي گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪ اوزارن جي وچ ۾ لاڳاپن، رابطن ۽ عملن جو مطالعو ڪري ٿو. هن شعبي جو مقصد حياتياتي ماليڪيولن، سيلن، نسجن ۽ عضون جي برقي خاصيتن کي سمجهڻ سان گڏ اهڙا اليڪٽرانڪ نظام ۽ ڊوائيس تيار ڪرڻ آهي، جيڪي حياتياتي سگنلن کي ماپي، منتقل يا انهن تي ضابطو آڻي سگهن. حياتياتي اليڪٽرانڪس جو استعمال طبي تشخيص، بائيو سينسرن، طبي امپلانٽن، مصنوعي عضون، اعصابي رابطا بحال ڪرڻ، صحت جي نگراني، دوائن جي تحقيق ۽ جديد حياتياتي ٽيڪنالاجين ۾ وڏي اهميت رکي ٿو. هي شعبو حياتياتي عملن ۽ اليڪٽرانڪ ٽيڪنالاجي جي سنگم تي نون اوزارن ۽ طريقن جي ترقي لاءِ بنيادي ڪردار ادا ڪري رهيو آهي.

== وصفون ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس جي اصطلاح جي شروعاتي وضاحت [[يورپي ڪميشن]] (C.E.C.) جي پهرين ورڪشاپ دوران، جيڪا نومبر 1991ع ۾ [[برسلز]] ۾ منعقد ٿي، پيش ڪئي وئي. ان موقعي تي حياتياتي اليڪٽرانڪس کي &quot;حياتياتي مواد ۽ حياتياتي بناوٽن کي معلوماتي عملڪاري (انفارميشن پروسيسنگ) جي نظامن ۽ نون اوزارن ۾ استعمال ڪرڻ&quot; طور بيان ڪيو ويو. ان ئي ورڪشاپ ۾ حياتياتي-ماليڪيولي اليڪٽرانڪس (بايو-ماليڪيولر اليڪٽرانڪس) کي اهڙي تحقيق ۽ ترقي جو شعبو قرار ڏنو ويو، جيڪو حياتيات کان متاثر غير نامياتي ۽ نامياتي مواد، خود ترتيب (سيلف-اسيمبلي) ۽ وڏي پيماني واري متوازي عملڪاري (ميسو پيرلل ازم) تي ٻڌل هارڊويئر ڍانچن جي ذريعي نوان معلوماتي نظام، [[حساسو|حساسا]] (سينسر)، عمل ڪندڙ اوزار ۽ ايٽمي سطح تائين ماليڪيولي تياري (ماليڪيولر مينيوفيڪچرنگ) کي ممڪن بڻائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Nicolini C | title = From neural chip and engineered biomolecules to bioelectronic devices: an overview | journal = Biosensors &amp; Bioelectronics | volume = 10 | issue = 1–2 | pages = 105–27 | year = 1995 | pmid = 7734117 | doi = 10.1016/0956-5663(95)96799-5 }}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ [[آمريڪا]] جي [[آمريڪي واپار کاتو|واپار کاتي]] جي اداري [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اسٽينڊرڊز اينڊ ٽيڪنالاجي]] (NIST) حياتياتي اليڪٽرانڪس کي &quot;حياتيات ۽ اليڪٽرانڪس جي سنگم مان وجود ۾ آيل علمي شعبي&quot; طور بيان ڪيو.&lt;ref name=nist&gt;{{cite web |url = https://www.nist.gov/pml/div683/upload/bioelectronics_report.pdf |title = A Framework for Bioelectronics: Discovery and Innovation |publisher=National Institute of Standards and Technology|page =42|date =February 2009}}&lt;/ref&gt;{{rp|5}}

هن شعبي بابت اهم علمي معلومات جو هڪ ذريعو [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز]] (IEEE) سان لاڳاپيل سائنسي سرگرميون ۽ 1990ع کان شايع ٿيندڙ علمي رسالو ''بايو سينسرس اينڊ بايو اليڪٽرانڪس'' پڻ آهي. هن رسالي موجب حياتياتي اليڪٽرانڪس جو مقصد حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪس کي گڏائي حياتياتي ايندھن وارا سيل، [[بائيونڪس]]، حياتياتي مواد، معلوماتي عملڪاري، معلومات جي ذخيري، اليڪٽرانڪ جزن ۽ عمل ڪندڙ اوزارن جي ترقي آهي، جڏهن ته هن شعبي جو بنيادي مرڪز حياتياتي مواد ۽ خرد (مائڪرو) ۽ نينو (Nano) اليڪٽرانڪس جي وچ واري رابطي کي سمجهڻ ۽ بهتر بڻائڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.elsevier.com/wps/find/journaldescription.cws_home/405913/authorinstructions |title = Biosensors and Bioelectronics |publisher=Elsevier}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس بابت سڀ کان پهرين ڄاتل سائنسي تجربو ارڙهين صديءَ ۾ [[اطالوي]] طبيب ۽ سائنسدان [[لوئيجي گالواني]] انجام ڏنو، جنهن هڪ مئل ڏيڏر جي الڳ ڪيل ٽنگن تي برقي وولٽيج لاڳو ڪيو. برقي تحريڪ سبب ٽنگن جي حرڪت مشاهدي ۾ آئي، جنهن حياتياتي اليڪٽرانڪس جي بنيادي تصور جي شروعات ڪئي ۽ بعد ۾ [[بايواليڪٽرڪ]] (بايو اليڪٽريسٽي) بابت تحقيق لاءِ بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Rivnay J, Owens RM, Malliaras GG |date=2014-01-14|title=The Rise of Organic Bioelectronics |journal=Chemistry of Materials|volume=26|issue=1|pages=679–685|doi=10.1021/cm4022003 }}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ دوران [[پيس ميڪر]] جي ايجاد، طبي برقي اوزارن ۽ [[طبي تصويرڪشي]] (ميڊيڪل اميجنگ) جي ترقي سان حياتياتي اليڪٽرانڪس هڪ منظم سائنسي شعبي جي صورت اختيار ڪئي. وقت سان گڏ هن شعبي ۾ حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪ ٽيڪنالاجي جي گڏيل استعمال تي تحقيق تيزي سان وڌندي وئي.

2009ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي موجب، جن سائنسي مقالن جي عنوان يا خلاصي ۾ &quot;بايو اليڪٽرانڪس&quot; جو اصطلاح استعمال ٿيو، تن مان 43 سيڪڙو يورپ، 23 سيڪڙو ايشيا ۽ 20 سيڪڙو آمريڪا مان هئا، جيڪو ان وقت هن شعبي ۾ يورپ جي نمايان تحقيقي سرگرمين کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=nist/&gt;{{rp|6}}

== مواد ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ استعمال ٿيندڙ مواد هن شعبي جي ڪارڪردگي، حياتياتي موافقت  ۽ ڊگهي مدي واري استحڪام لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا. جديد تحقيق خاص طور تي نامياتي ۽ غير نامياتي  برقي مواد تي مرڪوز آهي، جيڪي حياتياتي نظامن سان مؤثر رابطي ۽ سگنلن جي منتقلي کي ممڪن بڻائين ٿا.

=== نامياتي حياتياتي اليڪٽرانڪس ===

نامياتي حياتياتي اليڪٽرانڪس مان مراد حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ نامياتي برقي مواد جو استعمال آهي. ڪاربان تي ٻڌل اهي مواد حياتياتي نظامن سان مطابقت رکڻ جي صلاحيت سبب وڏي اهميت حاصل ڪري چڪا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Owens R, Kjall P, Richter-Dahlfors A, Cicoira F | title = Organic bioelectronics - novel applications in biomedicine. Preface | journal = Biochimica et Biophysica Acta | volume = 1830 | issue = 9 | pages = 4283–5 | date = September 2013 | pmid = 23623969 | doi = 10.1016/j.bbagen.2013.04.025 }}&lt;/ref&gt; هن وقت انهن جو استعمال خاص طور تي [[عصبي سائنس]]، اعصابي نظام جي علاج ۽ انفيڪشن سان لاڳاپيل حياتياتي تحقيق ۾ ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Simon DT, Larsson KC, Nilsson D, Burström G, Galter D, Berggren M, Richter-Dahlfors A | title = An organic electronic biomimetic neuron enables auto-regulated neuromodulation | journal = Biosensors &amp; Bioelectronics | volume = 71 | pages = 359–364 | date = September 2015 | pmid = 25932795 | doi = 10.1016/j.bios.2015.04.058 | url = https://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:liu:diva-120203 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Therapy using implanted organic bio&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Jonsson A, Song Z, Nilsson D, Meyerson BA, Simon DT, Linderoth B, Berggren M | title = Therapy using implanted organic bioelectronics | journal = Science Advances | volume = 1 | issue = 4 | article-number = e1500039 | date = May 2015 | pmid = 26601181 | pmc = 4640645 | doi = 10.1126/sciadv.1500039 | bibcode = 2015SciA....1E0039J }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Löffler S, Libberton B, Richter-Dahlfors A |title=Organic bioelectronics in infection|journal=Journal of Materials Chemistry B|volume=3|issue=25|pages=4979–4992|doi=10.1039/C5TB00382B |year=2015|pmid=32262450|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Löffler S, Libberton B, Richter-Dahlfors A |title=Organic Bioelectronic Tools for Biomedical Applications |journal=Electronics |date=November 2015 |volume=4 |issue=4 |pages=879–908 |doi=10.3390/electronics4040879 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

=== موصل پوليمر ===

موصل [[پوليمر]]ن جون ڪوٽنگون (ڪنڊڪٽنگ پوليمر ڪوٽنگس) حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ وڏي ترقي جو سبب بڻيون آهن. اهي برقي تحريڪ لاءِ استعمال ٿيندڙ اليڪٽروڊن جي برقي مزاحمت (Impedance) کي گهٽ ڪن ٿيون، حياتياتي سگنلن جي وڌيڪ صحيح رڪارڊنگ کي ممڪن بڻائين ٿيون ۽ نقصانڪار برقي-ڪيميائي ردعمل کي گهٽائين ٿيون.

1984ع ۾ [[مارڪ رائٽن]] ۽ سندس ساٿين [[نامياتي اليڪٽروڪيميائي ٽرانزسٽر]]؛ (OECT) ايجاد ڪيو، جيڪو آئنن جي منتقلي جي صلاحيت رکي ٿو. هن ٽيڪنالاجي سان سگنل ۽ شور (Signal-to-noise Ratio) ۾ نمايان بهتري آئي ۽ گهٽ برقي مزاحمت حاصل ٿي. ان کان پوءِ [[ميگنس برگگرين]] نامياتي اليڪٽرانڪ آئن پمپ (Organic Electronic Ion Pump؛ OEIP) تيار ڪيو، جيڪو جسم جي مخصوص عضون تائين دوائن جي درست پهچائڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== ٽائيٽينيم نائٽرائيڊ ===

[[ٽائيٽينيم نائٽرائيڊ]] (Titanium Nitride؛ TiN) انهن غير نامياتي مواد مان هڪ آهي، جيڪو [[CMOS]] ٽيڪنالاجي ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. هي مواد غير معمولي استحڪام، سنکنرن جي مزاحمت ۽ حياتياتي موافقت سبب طبي امپلانٽن جي اليڪٽروڊن لاءِ انتهائي موزون سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Haemmerle2002&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hämmerle H, Kobuch K, Kohler K, Nisch W, Sachs H, Stelzle M | title = Biostability of micro-photodiode arrays for subretinal implantation | journal = Biomaterials | volume = 23 | issue = 3 | pages = 797–804 | date = February 2002 | pmid = 11771699 | doi = 10.1016/S0142-9612(01)00185-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BS2018&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Glogener P, Krause M, Katzer J, Schubert MA, Birkholz M, Bellmann O, Kröger-Koch C, Hammonn HM, Metges CC, Welsch C, Ruff R, Hoffmann KP |title=Prolonged corrosion stability of a microchip sensor implant during in vivo exposure |journal=Biosensors |date=2018|volume=8|issue=1|page=13 |doi=10.3390/bios8010013 |pmid=29389853 |pmc=5872061 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>1vowbq51nxe2i2kfpju8iuccteemylv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390084</id>
      <parentid>390083</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T04:10:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20739" sha1="irhj1sl813b7sygz7l86ppma8lqwojz" xml:space="preserve">{{short description|حياتيات ۽ اليڪٽرانڪس جي سنگم ۾ تحقيق جو شعبو}}


[[File:Protein translation.gif|thumb|300px|هڪ [[رائبوسوم]]، [[حياتياتي مشين]] آهي، جيڪا [[پروٽين ڊومين ڊائنامڪس]] کي استعمال ڪري ٿي، جنهن جو مشاهدو رڳو [[نيوٽران اسپن ايڪو]] اسپيڪٽروسڪوپي ذريعي ڪري سگهجي ٿو.]]

'''حياتياتي اليڪٽرانڪس''' (Bioelectronics) [[حياتيات]] ۽ [[اليڪٽرانڪس]] جي سنگم ۾ تحقيق جو هڪ شعبو آهي.

حياتياتي اليڪٽرانڪس سائنس ۽ انجنيئرنگ جو هڪ بين اللساني  شعبو آهي، جيڪو [[حياتيات]]، [[اليڪٽرانڪس]]، [[طبعيات]]، [[ڪيميا]] ۽ [[مواد سائنس]] جي اصولن کي گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪ اوزارن جي وچ ۾ لاڳاپن، رابطن ۽ عملن جو مطالعو ڪري ٿو. هن شعبي جو مقصد حياتياتي ماليڪيولن، سيلن، نسجن ۽ عضون جي برقي خاصيتن کي سمجهڻ سان گڏ اهڙا اليڪٽرانڪ نظام ۽ ڊوائيس تيار ڪرڻ آهي، جيڪي حياتياتي سگنلن کي ماپي، منتقل يا انهن تي ضابطو آڻي سگهن. حياتياتي اليڪٽرانڪس جو استعمال طبي تشخيص، بائيو سينسرن، طبي امپلانٽن، مصنوعي عضون، اعصابي رابطا بحال ڪرڻ، صحت جي نگراني، دوائن جي تحقيق ۽ جديد حياتياتي ٽيڪنالاجين ۾ وڏي اهميت رکي ٿو. هي شعبو حياتياتي عملن ۽ اليڪٽرانڪ ٽيڪنالاجي جي سنگم تي نون اوزارن ۽ طريقن جي ترقي لاءِ بنيادي ڪردار ادا ڪري رهيو آهي.

== وصفون ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس جي اصطلاح جي شروعاتي وضاحت [[يورپي ڪميشن]] (C.E.C.) جي پهرين ورڪشاپ دوران، جيڪا نومبر 1991ع ۾ [[برسلز]] ۾ منعقد ٿي، پيش ڪئي وئي. ان موقعي تي حياتياتي اليڪٽرانڪس کي &quot;حياتياتي مواد ۽ حياتياتي بناوٽن کي معلوماتي عملڪاري (انفارميشن پروسيسنگ) جي نظامن ۽ نون اوزارن ۾ استعمال ڪرڻ&quot; طور بيان ڪيو ويو. ان ئي ورڪشاپ ۾ حياتياتي-ماليڪيولي اليڪٽرانڪس (بايو-ماليڪيولر اليڪٽرانڪس) کي اهڙي تحقيق ۽ ترقي جو شعبو قرار ڏنو ويو، جيڪو حياتيات کان متاثر غير نامياتي ۽ نامياتي مواد، خود ترتيب (سيلف-اسيمبلي) ۽ وڏي پيماني واري متوازي عملڪاري (ميسو پيرلل ازم) تي ٻڌل هارڊويئر ڍانچن جي ذريعي نوان معلوماتي نظام، [[حساسو|حساسا]] (سينسر)، عمل ڪندڙ اوزار ۽ ايٽمي سطح تائين ماليڪيولي تياري (ماليڪيولر مينيوفيڪچرنگ) کي ممڪن بڻائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Nicolini C | title = From neural chip and engineered biomolecules to bioelectronic devices: an overview | journal = Biosensors &amp; Bioelectronics | volume = 10 | issue = 1–2 | pages = 105–27 | year = 1995 | pmid = 7734117 | doi = 10.1016/0956-5663(95)96799-5 }}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ [[آمريڪا]] جي [[آمريڪي واپار کاتو|واپار کاتي]] جي اداري [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اسٽينڊرڊز اينڊ ٽيڪنالاجي]] (NIST) حياتياتي اليڪٽرانڪس کي &quot;حياتيات ۽ اليڪٽرانڪس جي سنگم مان وجود ۾ آيل علمي شعبي&quot; طور بيان ڪيو.&lt;ref name=nist&gt;{{cite web |url = https://www.nist.gov/pml/div683/upload/bioelectronics_report.pdf |title = A Framework for Bioelectronics: Discovery and Innovation |publisher=National Institute of Standards and Technology|page =42|date =February 2009}}&lt;/ref&gt;{{rp|5}}

هن شعبي بابت اهم علمي معلومات جو هڪ ذريعو [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز]] (IEEE) سان لاڳاپيل سائنسي سرگرميون ۽ 1990ع کان شايع ٿيندڙ علمي رسالو ''بايو سينسرس اينڊ بايو اليڪٽرانڪس'' پڻ آهي. هن رسالي موجب حياتياتي اليڪٽرانڪس جو مقصد حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪس کي گڏائي حياتياتي ايندھن وارا سيل، [[بائيونڪس]]، حياتياتي مواد، معلوماتي عملڪاري، معلومات جي ذخيري، اليڪٽرانڪ جزن ۽ عمل ڪندڙ اوزارن جي ترقي آهي، جڏهن ته هن شعبي جو بنيادي مرڪز حياتياتي مواد ۽ خرد (مائڪرو) ۽ نينو (Nano) اليڪٽرانڪس جي وچ واري رابطي کي سمجهڻ ۽ بهتر بڻائڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.elsevier.com/wps/find/journaldescription.cws_home/405913/authorinstructions |title = Biosensors and Bioelectronics |publisher=Elsevier}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس بابت سڀ کان پهرين ڄاتل سائنسي تجربو ارڙهين صديءَ ۾ [[اطالوي]] طبيب ۽ سائنسدان [[لوئيجي گالواني]] انجام ڏنو، جنهن هڪ مئل ڏيڏر جي الڳ ڪيل ٽنگن تي برقي وولٽيج لاڳو ڪيو. برقي تحريڪ سبب ٽنگن جي حرڪت مشاهدي ۾ آئي، جنهن حياتياتي اليڪٽرانڪس جي بنيادي تصور جي شروعات ڪئي ۽ بعد ۾ [[بايواليڪٽرڪ]] (بايو اليڪٽريسٽي) بابت تحقيق لاءِ بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Rivnay J, Owens RM, Malliaras GG |date=2014-01-14|title=The Rise of Organic Bioelectronics |journal=Chemistry of Materials|volume=26|issue=1|pages=679–685|doi=10.1021/cm4022003 }}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ دوران [[پيس ميڪر]] جي ايجاد، طبي برقي اوزارن ۽ [[طبي تصويرڪشي]] (ميڊيڪل اميجنگ) جي ترقي سان حياتياتي اليڪٽرانڪس هڪ منظم سائنسي شعبي جي صورت اختيار ڪئي. وقت سان گڏ هن شعبي ۾ حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪ ٽيڪنالاجي جي گڏيل استعمال تي تحقيق تيزي سان وڌندي وئي.

2009ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي موجب، جن سائنسي مقالن جي عنوان يا خلاصي ۾ &quot;بايو اليڪٽرانڪس&quot; جو اصطلاح استعمال ٿيو، تن مان 43 سيڪڙو يورپ، 23 سيڪڙو ايشيا ۽ 20 سيڪڙو آمريڪا مان هئا، جيڪو ان وقت هن شعبي ۾ يورپ جي نمايان تحقيقي سرگرمين کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=nist/&gt;{{rp|6}}

== مواد ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ استعمال ٿيندڙ مواد هن شعبي جي ڪارڪردگي، حياتياتي موافقت  ۽ ڊگهي مدي واري استحڪام لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا. جديد تحقيق خاص طور تي نامياتي ۽ غير نامياتي  برقي مواد تي مرڪوز آهي، جيڪي حياتياتي نظامن سان مؤثر رابطي ۽ سگنلن جي منتقلي کي ممڪن بڻائين ٿا.

=== نامياتي حياتياتي اليڪٽرانڪس ===

نامياتي حياتياتي اليڪٽرانڪس مان مراد حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ نامياتي برقي مواد جو استعمال آهي. ڪاربان تي ٻڌل اهي مواد حياتياتي نظامن سان مطابقت رکڻ جي صلاحيت سبب وڏي اهميت حاصل ڪري چڪا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Owens R, Kjall P, Richter-Dahlfors A, Cicoira F | title = Organic bioelectronics - novel applications in biomedicine. Preface | journal = Biochimica et Biophysica Acta | volume = 1830 | issue = 9 | pages = 4283–5 | date = September 2013 | pmid = 23623969 | doi = 10.1016/j.bbagen.2013.04.025 }}&lt;/ref&gt; هن وقت انهن جو استعمال خاص طور تي [[عصبي سائنس]]، اعصابي نظام جي علاج ۽ انفيڪشن سان لاڳاپيل حياتياتي تحقيق ۾ ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Simon DT, Larsson KC, Nilsson D, Burström G, Galter D, Berggren M, Richter-Dahlfors A | title = An organic electronic biomimetic neuron enables auto-regulated neuromodulation | journal = Biosensors &amp; Bioelectronics | volume = 71 | pages = 359–364 | date = September 2015 | pmid = 25932795 | doi = 10.1016/j.bios.2015.04.058 | url = https://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:liu:diva-120203 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Therapy using implanted organic bio&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Jonsson A, Song Z, Nilsson D, Meyerson BA, Simon DT, Linderoth B, Berggren M | title = Therapy using implanted organic bioelectronics | journal = Science Advances | volume = 1 | issue = 4 | article-number = e1500039 | date = May 2015 | pmid = 26601181 | pmc = 4640645 | doi = 10.1126/sciadv.1500039 | bibcode = 2015SciA....1E0039J }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Löffler S, Libberton B, Richter-Dahlfors A |title=Organic bioelectronics in infection|journal=Journal of Materials Chemistry B|volume=3|issue=25|pages=4979–4992|doi=10.1039/C5TB00382B |year=2015|pmid=32262450|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Löffler S, Libberton B, Richter-Dahlfors A |title=Organic Bioelectronic Tools for Biomedical Applications |journal=Electronics |date=November 2015 |volume=4 |issue=4 |pages=879–908 |doi=10.3390/electronics4040879 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

=== موصل پوليمر ===

موصل [[پوليمر]]ن جون ڪوٽنگون (ڪنڊڪٽنگ پوليمر ڪوٽنگس) حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ وڏي ترقي جو سبب بڻيون آهن. اهي برقي تحريڪ لاءِ استعمال ٿيندڙ اليڪٽروڊن جي برقي مزاحمت (Impedance) کي گهٽ ڪن ٿيون، حياتياتي سگنلن جي وڌيڪ صحيح رڪارڊنگ کي ممڪن بڻائين ٿيون ۽ نقصانڪار برقي-ڪيميائي ردعمل کي گهٽائين ٿيون.

1984ع ۾ [[مارڪ رائٽن]] ۽ سندس ساٿين [[نامياتي اليڪٽروڪيميائي ٽرانزسٽر]]؛ (OECT) ايجاد ڪيو، جيڪو آئنن جي منتقلي جي صلاحيت رکي ٿو. هن ٽيڪنالاجي سان سگنل ۽ شور (Signal-to-noise Ratio) ۾ نمايان بهتري آئي ۽ گهٽ برقي مزاحمت حاصل ٿي. ان کان پوءِ [[ميگنس برگگرين]] نامياتي اليڪٽرانڪ آئن پمپ (Organic Electronic Ion Pump؛ OEIP) تيار ڪيو، جيڪو جسم جي مخصوص عضون تائين دوائن جي درست پهچائڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== ٽائيٽينيم نائٽرائيڊ ===

[[ٽائيٽينيم نائٽرائيڊ]] (Titanium Nitride؛ TiN) انهن غير نامياتي مواد مان هڪ آهي، جيڪو [[CMOS]] ٽيڪنالاجي ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. هي مواد غير معمولي استحڪام، سنکنرن جي مزاحمت ۽ حياتياتي موافقت سبب طبي امپلانٽن جي اليڪٽروڊن لاءِ انتهائي موزون سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Haemmerle2002&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hämmerle H, Kobuch K, Kohler K, Nisch W, Sachs H, Stelzle M | title = Biostability of micro-photodiode arrays for subretinal implantation | journal = Biomaterials | volume = 23 | issue = 3 | pages = 797–804 | date = February 2002 | pmid = 11771699 | doi = 10.1016/S0142-9612(01)00185-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BS2018&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Glogener P, Krause M, Katzer J, Schubert MA, Birkholz M, Bellmann O, Kröger-Koch C, Hammonn HM, Metges CC, Welsch C, Ruff R, Hoffmann KP |title=Prolonged corrosion stability of a microchip sensor implant during in vivo exposure |journal=Biosensors |date=2018|volume=8|issue=1|page=13 |doi=10.3390/bios8010013 |pmid=29389853 |pmc=5872061 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== اهم استعمال ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس جو بنيادي مقصد بيمارين ۽ جسماني معذورين ۾ مبتلا ماڻهن جي زندگيءَ جي معيار کي بهتر بڻائڻ آهي. هن شعبي جي اهم استعمالن مان هڪ [[گلوڪوز مانيٽر]] آهي، جيڪو [[ذیابيطس]] جي مريضن کي رت ۾ کنڊ (گلوڪوز) جي مقدار کي ماپڻ ۽ ان تي نظر رکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ان کان علاوه، برقي تحريڪ (اليڪٽريڪل اسٽميوليشن) تي ٻڌل حياتياتي اليڪٽرانڪ اوزار [[مرگي]]، دائمي سور، [[پارڪنسن جي بيماري]]، ٻوڙائپ، لازمي لرزش ۽ انڌائپ جي علاج ۾ استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Simon DT, Gabrielsson EO, Tybrandt K, Berggren M | title = Organic Bioelectronics: Bridging the Signaling Gap between Biology and Technology | journal = Chemical Reviews | volume = 116 | issue = 21 | pages = 13009–13041 | date = November 2016 | pmid = 27367172 | doi = 10.1021/acs.chemrev.6b00146 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.accessdata.fda.gov/cdrh_docs/reviews/DEN170028.pdf |title=DE NOVO CLASSIFICATION REQUEST FOR CALA ONE |access-date=2021-09-11 }}&lt;/ref&gt;

[[ميگنس برگگرين]] ۽ سندس ساٿين نامياتي اليڪٽرانڪ آئن پمپ (OEIP) جو هڪ حياتياتي امپلانٽ تيار ڪيو، جيڪو علاج جي مقصد لاءِ زنده ۽ آزاد گهمندڙ جانور ۾ استعمال ٿيندڙ پهريون حياتياتي اليڪٽرانڪ امپلانٽ هو. هي اوزار [[گاما-امينوبيوٽيرڪ تيزاب]] (GABA) تائين برقي تحريڪ پهچائيندو هو. جسم ۾ GABA جي گهٽتائي دائمي سور جو هڪ سبب سمجهي وڃي ٿي، تنهنڪري هن نظام ذريعي GABA کي متاثر ٿيل اعصاب تائين پهچائي سور ۾ گهٽتائي آندي وئي.&lt;ref name=&quot;Therapy using implanted organic bio&quot;/&gt;

[[ويگس اعصاب]] جي تحريڪ (ويگس نرو اسٽميوليشن؛ VNS) پڻ حياتياتي اليڪٽرانڪس جو هڪ اهم استعمال آهي. هن طريقي سان ويگس اعصاب ۾ موجود ڪولينرجڪ اينٽي انفليميٽري رستي کي سرگرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[روميٽائڊ آرٿرائٽس]] جهڙين سوزشي بيمارين ۾ سوزش گهٽجي سگهي ٿي. هي طريقو [[ڊپريشن]] ۽ [[مرگي]] جي ڪجهه مريضن لاءِ پڻ فائدي وارو ثابت ٿيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Koopman FA, Schuurman PR, Vervoordeldonk MJ, Tak PP | title = Vagus nerve stimulation: a new bioelectronics approach to treat rheumatoid arthritis? | journal = Best Practice &amp; Research. Clinical Rheumatology | volume = 28 | issue = 4 | pages = 625–35 | date = August 2014 | pmid = 25481554 | doi = 10.1016/j.berh.2014.10.015 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

البت، هر اهو طبي اوزار جيڪو اليڪٽرانڪس استعمال ڪري، لازمي طور حياتياتي اليڪٽرانڪ اوزار نه هوندو آهي. حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ صرف اهي نظام شامل ڪيا ويندا آهن، جن ۾ اليڪٽرانڪ نظام ۽ حياتياتي نظام جي وچ ۾ سڌو ۽ ويجهو رابطي وارو واسطو موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Carrara S, Iniewski K | title = Handbook of Bioelectronics | publisher= Cambridge University Press | pages = 1–569 | date = 2015 | doi  =  10.1017/CBO9781139629539 | isbn = 978-1-139-62953-9 | editor1-last = Carrara | editor1-first = Sandro | editor2-last = Iniewski | editor2-first = Krzysztof }}&lt;/ref&gt;

حياتياتي اليڪٽرانڪس ذريعي اهڙا نوان طريقا پڻ تيار ڪيا پيا وڃن، جن سان [[سرطان]] جي سيلن جي وڌڻ، انهن جي جسم ۾ پکڙجڻ ۽ دوائن جي مزاحمت کي بغير حياتياتي ليبلن جي سڃاڻي سگهجي ٿو. مثال طور، سرطان جي سيلن جي [[برقي مزاحمت]] کي ماپي مخصوص دوائن جي اثرائتي هجڻ ۽ دوائن جي مزاحمت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gharooni |first1=Milad |last2=Alikhani |first2=Alireza |last3=Moghtaderi |first3=Hassan |last4=Abiri |first4=Hamed |last5=Mashaghi |first5=Alireza |last6=Abbasvandi |first6=Fereshteh |last7=Khayamian |first7=Mohammad Ali |last8=Miripour |first8=Zohreh sadat |last9=Zandi |first9=Ashkan |last10=Abdolahad |first10=Mohammad |title=Bioelectronics of The Cellular Cytoskeleton: Monitoring Cytoskeletal Conductance Variation for Sensing Drug Resistance |journal=ACS Sensors |date=22 February 2019 |volume=4 |issue=2 |pages=353–362 |doi=10.1021/acssensors.8b01142|pmid=30572702 }}&lt;/ref&gt;

=== انساني نسجن جي ٻيهر واڌ ===

انساني جسم جا ڪيترائي نسجا فطري طور ٻيهر وڌڻ (ريجنرہشن) جي صلاحيت رکن ٿا. مثال طور، [[جلد]] ۽ [[جگر]] جي مرمت ۽ واڌ ويجهه نسبتاً بهتر نموني ٿيندي آهي، جڏهن ته بالغ انسان جي ٻين ڪيترن ئي عضون ۾ اها صلاحيت محدود هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Tanaka |first1=Elly M. |last2=Reddien |first2=Peter W. |title=The Cellular Basis for Animal Regeneration |journal=Developmental Cell |date=July 2011 |volume=21 |issue=1 |pages=172–185 |doi=10.1016/j.devcel.2011.06.016|pmc=3139400 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gurtner |first1=Geoffrey C. |last2=Werner |first2=Sabine |last3=Barrandon |first3=Yann |last4=Longaker |first4=Michael T. |title=Wound repair and regeneration |journal=Nature |date=15 May 2008 |volume=453 |issue=7193 |pages=314–321 |doi=10.1038/nature07039}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Michalopoulos |first1=George K. |last2=Bhushan |first2=Bharat |title=Liver regeneration: biological and pathological mechanisms and implications |journal=Nature Reviews Gastroenterology &amp; Hepatology |date=January 2021 |volume=18 |issue=1 |pages=40–55 |doi=10.1038/s41575-020-0342-4}}&lt;/ref&gt;

[[تجديدي طب]] (ريجنريٽو ميڊيسن) ۾ ٿيندڙ تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته حياتياتي برقي سگنلن کي استعمال ڪري نسجن جي واڌ ويجهه کي فطري حدن کان اڳتي وڌائي سگهجي ٿو، ۽ هن مقصد لاءِ جانورن تي تجربا جاري آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Murugan |first1=Nirosha J. |last2=Vigran |first2=Hannah J. |last3=Miller |first3=Kelsie A. |last4=Golding |first4=Annie |last5=Pham |first5=Quang L. |last6=Sperry |first6=Megan M. |last7=Rasmussen-Ivey |first7=Cody |last8=Kane |first8=Anna W. |last9=Kaplan |first9=David L. |last10=Levin |first10=Michael |title=Acute multidrug delivery via a wearable bioreactor facilitates long-term limb regeneration and functional recovery in adult Xenopus laevis |journal=Science Advances |date=28 January 2022 |volume=8 |issue=4 |doi=10.1126/sciadv.abj2164|pmc=8791464 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Leppik |first1=Liudmila P. |last2=Froemel |first2=Dara |last3=Slavici |first3=Andrei |last4=Ovadia |first4=Zachri N. |last5=Hudak |first5=Lukasz |last6=Henrich |first6=Dirk |last7=Marzi |first7=Ingo |last8=Barker |first8=John H. |title=Effects of electrical stimulation on rat limb regeneration, a new look at an old model |journal=Scientific Reports |date=17 December 2015 |volume=5 |issue=1 |doi=10.1038/srep18353|pmc=4683620 }}&lt;/ref&gt; ڪجهه محققن جو خيال آهي ته مستقبل ۾ حياتياتي اليڪٽرانڪ اوزارن جي ذريعي مناسب برقي سگنل فراهم ڪري شايد مڪمل عضوا يا هٿ ۽ پير جهڙا عضوَ ٻيهر پيدا ڪرڻ ممڪن ٿي سگهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hutson |first1=Matthew |title=Persuading the Body to Regenerate Its Limbs |url=https://www.newyorker.com/magazine/2021/05/10/persuading-the-body-to-regenerate-its-limbs |access-date=24 August 2025 |work=The New Yorker |date=3 May 2021}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>irhj1sl813b7sygz7l86ppma8lqwojz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390085</id>
      <parentid>390084</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T04:11:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22289" sha1="psozxd950excgnymxygqiu10wxyt09v" xml:space="preserve">{{short description|حياتيات ۽ اليڪٽرانڪس جي سنگم ۾ تحقيق جو شعبو}}


[[File:Protein translation.gif|thumb|300px|هڪ [[رائبوسوم]]، [[حياتياتي مشين]] آهي، جيڪا [[پروٽين ڊومين ڊائنامڪس]] کي استعمال ڪري ٿي، جنهن جو مشاهدو رڳو [[نيوٽران اسپن ايڪو]] اسپيڪٽروسڪوپي ذريعي ڪري سگهجي ٿو.]]

'''حياتياتي اليڪٽرانڪس''' (Bioelectronics) [[حياتيات]] ۽ [[اليڪٽرانڪس]] جي سنگم ۾ تحقيق جو هڪ شعبو آهي.

حياتياتي اليڪٽرانڪس سائنس ۽ انجنيئرنگ جو هڪ بين اللساني  شعبو آهي، جيڪو [[حياتيات]]، [[اليڪٽرانڪس]]، [[طبعيات]]، [[ڪيميا]] ۽ [[مواد سائنس]] جي اصولن کي گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪ اوزارن جي وچ ۾ لاڳاپن، رابطن ۽ عملن جو مطالعو ڪري ٿو. هن شعبي جو مقصد حياتياتي ماليڪيولن، سيلن، نسجن ۽ عضون جي برقي خاصيتن کي سمجهڻ سان گڏ اهڙا اليڪٽرانڪ نظام ۽ ڊوائيس تيار ڪرڻ آهي، جيڪي حياتياتي سگنلن کي ماپي، منتقل يا انهن تي ضابطو آڻي سگهن. حياتياتي اليڪٽرانڪس جو استعمال طبي تشخيص، بائيو سينسرن، طبي امپلانٽن، مصنوعي عضون، اعصابي رابطا بحال ڪرڻ، صحت جي نگراني، دوائن جي تحقيق ۽ جديد حياتياتي ٽيڪنالاجين ۾ وڏي اهميت رکي ٿو. هي شعبو حياتياتي عملن ۽ اليڪٽرانڪ ٽيڪنالاجي جي سنگم تي نون اوزارن ۽ طريقن جي ترقي لاءِ بنيادي ڪردار ادا ڪري رهيو آهي.

== وصفون ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس جي اصطلاح جي شروعاتي وضاحت [[يورپي ڪميشن]] (C.E.C.) جي پهرين ورڪشاپ دوران، جيڪا نومبر 1991ع ۾ [[برسلز]] ۾ منعقد ٿي، پيش ڪئي وئي. ان موقعي تي حياتياتي اليڪٽرانڪس کي &quot;حياتياتي مواد ۽ حياتياتي بناوٽن کي معلوماتي عملڪاري (انفارميشن پروسيسنگ) جي نظامن ۽ نون اوزارن ۾ استعمال ڪرڻ&quot; طور بيان ڪيو ويو. ان ئي ورڪشاپ ۾ حياتياتي-ماليڪيولي اليڪٽرانڪس (بايو-ماليڪيولر اليڪٽرانڪس) کي اهڙي تحقيق ۽ ترقي جو شعبو قرار ڏنو ويو، جيڪو حياتيات کان متاثر غير نامياتي ۽ نامياتي مواد، خود ترتيب (سيلف-اسيمبلي) ۽ وڏي پيماني واري متوازي عملڪاري (ميسو پيرلل ازم) تي ٻڌل هارڊويئر ڍانچن جي ذريعي نوان معلوماتي نظام، [[حساسو|حساسا]] (سينسر)، عمل ڪندڙ اوزار ۽ ايٽمي سطح تائين ماليڪيولي تياري (ماليڪيولر مينيوفيڪچرنگ) کي ممڪن بڻائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Nicolini C | title = From neural chip and engineered biomolecules to bioelectronic devices: an overview | journal = Biosensors &amp; Bioelectronics | volume = 10 | issue = 1–2 | pages = 105–27 | year = 1995 | pmid = 7734117 | doi = 10.1016/0956-5663(95)96799-5 }}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ [[آمريڪا]] جي [[آمريڪي واپار کاتو|واپار کاتي]] جي اداري [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اسٽينڊرڊز اينڊ ٽيڪنالاجي]] (NIST) حياتياتي اليڪٽرانڪس کي &quot;حياتيات ۽ اليڪٽرانڪس جي سنگم مان وجود ۾ آيل علمي شعبي&quot; طور بيان ڪيو.&lt;ref name=nist&gt;{{cite web |url = https://www.nist.gov/pml/div683/upload/bioelectronics_report.pdf |title = A Framework for Bioelectronics: Discovery and Innovation |publisher=National Institute of Standards and Technology|page =42|date =February 2009}}&lt;/ref&gt;{{rp|5}}

هن شعبي بابت اهم علمي معلومات جو هڪ ذريعو [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز]] (IEEE) سان لاڳاپيل سائنسي سرگرميون ۽ 1990ع کان شايع ٿيندڙ علمي رسالو ''بايو سينسرس اينڊ بايو اليڪٽرانڪس'' پڻ آهي. هن رسالي موجب حياتياتي اليڪٽرانڪس جو مقصد حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪس کي گڏائي حياتياتي ايندھن وارا سيل، [[بائيونڪس]]، حياتياتي مواد، معلوماتي عملڪاري، معلومات جي ذخيري، اليڪٽرانڪ جزن ۽ عمل ڪندڙ اوزارن جي ترقي آهي، جڏهن ته هن شعبي جو بنيادي مرڪز حياتياتي مواد ۽ خرد (مائڪرو) ۽ نينو (Nano) اليڪٽرانڪس جي وچ واري رابطي کي سمجهڻ ۽ بهتر بڻائڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.elsevier.com/wps/find/journaldescription.cws_home/405913/authorinstructions |title = Biosensors and Bioelectronics |publisher=Elsevier}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس بابت سڀ کان پهرين ڄاتل سائنسي تجربو ارڙهين صديءَ ۾ [[اطالوي]] طبيب ۽ سائنسدان [[لوئيجي گالواني]] انجام ڏنو، جنهن هڪ مئل ڏيڏر جي الڳ ڪيل ٽنگن تي برقي وولٽيج لاڳو ڪيو. برقي تحريڪ سبب ٽنگن جي حرڪت مشاهدي ۾ آئي، جنهن حياتياتي اليڪٽرانڪس جي بنيادي تصور جي شروعات ڪئي ۽ بعد ۾ [[بايواليڪٽرڪ]] (بايو اليڪٽريسٽي) بابت تحقيق لاءِ بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Rivnay J, Owens RM, Malliaras GG |date=2014-01-14|title=The Rise of Organic Bioelectronics |journal=Chemistry of Materials|volume=26|issue=1|pages=679–685|doi=10.1021/cm4022003 }}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ دوران [[پيس ميڪر]] جي ايجاد، طبي برقي اوزارن ۽ [[طبي تصويرڪشي]] (ميڊيڪل اميجنگ) جي ترقي سان حياتياتي اليڪٽرانڪس هڪ منظم سائنسي شعبي جي صورت اختيار ڪئي. وقت سان گڏ هن شعبي ۾ حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪ ٽيڪنالاجي جي گڏيل استعمال تي تحقيق تيزي سان وڌندي وئي.

2009ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي موجب، جن سائنسي مقالن جي عنوان يا خلاصي ۾ &quot;بايو اليڪٽرانڪس&quot; جو اصطلاح استعمال ٿيو، تن مان 43 سيڪڙو يورپ، 23 سيڪڙو ايشيا ۽ 20 سيڪڙو آمريڪا مان هئا، جيڪو ان وقت هن شعبي ۾ يورپ جي نمايان تحقيقي سرگرمين کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=nist/&gt;{{rp|6}}

== مواد ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ استعمال ٿيندڙ مواد هن شعبي جي ڪارڪردگي، حياتياتي موافقت  ۽ ڊگهي مدي واري استحڪام لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا. جديد تحقيق خاص طور تي نامياتي ۽ غير نامياتي  برقي مواد تي مرڪوز آهي، جيڪي حياتياتي نظامن سان مؤثر رابطي ۽ سگنلن جي منتقلي کي ممڪن بڻائين ٿا.

=== نامياتي حياتياتي اليڪٽرانڪس ===

نامياتي حياتياتي اليڪٽرانڪس مان مراد حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ نامياتي برقي مواد جو استعمال آهي. ڪاربان تي ٻڌل اهي مواد حياتياتي نظامن سان مطابقت رکڻ جي صلاحيت سبب وڏي اهميت حاصل ڪري چڪا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Owens R, Kjall P, Richter-Dahlfors A, Cicoira F | title = Organic bioelectronics - novel applications in biomedicine. Preface | journal = Biochimica et Biophysica Acta | volume = 1830 | issue = 9 | pages = 4283–5 | date = September 2013 | pmid = 23623969 | doi = 10.1016/j.bbagen.2013.04.025 }}&lt;/ref&gt; هن وقت انهن جو استعمال خاص طور تي [[عصبي سائنس]]، اعصابي نظام جي علاج ۽ انفيڪشن سان لاڳاپيل حياتياتي تحقيق ۾ ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Simon DT, Larsson KC, Nilsson D, Burström G, Galter D, Berggren M, Richter-Dahlfors A | title = An organic electronic biomimetic neuron enables auto-regulated neuromodulation | journal = Biosensors &amp; Bioelectronics | volume = 71 | pages = 359–364 | date = September 2015 | pmid = 25932795 | doi = 10.1016/j.bios.2015.04.058 | url = https://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:liu:diva-120203 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Therapy using implanted organic bio&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Jonsson A, Song Z, Nilsson D, Meyerson BA, Simon DT, Linderoth B, Berggren M | title = Therapy using implanted organic bioelectronics | journal = Science Advances | volume = 1 | issue = 4 | article-number = e1500039 | date = May 2015 | pmid = 26601181 | pmc = 4640645 | doi = 10.1126/sciadv.1500039 | bibcode = 2015SciA....1E0039J }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Löffler S, Libberton B, Richter-Dahlfors A |title=Organic bioelectronics in infection|journal=Journal of Materials Chemistry B|volume=3|issue=25|pages=4979–4992|doi=10.1039/C5TB00382B |year=2015|pmid=32262450|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Löffler S, Libberton B, Richter-Dahlfors A |title=Organic Bioelectronic Tools for Biomedical Applications |journal=Electronics |date=November 2015 |volume=4 |issue=4 |pages=879–908 |doi=10.3390/electronics4040879 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

=== موصل پوليمر ===

موصل [[پوليمر]]ن جون ڪوٽنگون (ڪنڊڪٽنگ پوليمر ڪوٽنگس) حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ وڏي ترقي جو سبب بڻيون آهن. اهي برقي تحريڪ لاءِ استعمال ٿيندڙ اليڪٽروڊن جي برقي مزاحمت (Impedance) کي گهٽ ڪن ٿيون، حياتياتي سگنلن جي وڌيڪ صحيح رڪارڊنگ کي ممڪن بڻائين ٿيون ۽ نقصانڪار برقي-ڪيميائي ردعمل کي گهٽائين ٿيون.

1984ع ۾ [[مارڪ رائٽن]] ۽ سندس ساٿين [[نامياتي اليڪٽروڪيميائي ٽرانزسٽر]]؛ (OECT) ايجاد ڪيو، جيڪو آئنن جي منتقلي جي صلاحيت رکي ٿو. هن ٽيڪنالاجي سان سگنل ۽ شور (Signal-to-noise Ratio) ۾ نمايان بهتري آئي ۽ گهٽ برقي مزاحمت حاصل ٿي. ان کان پوءِ [[ميگنس برگگرين]] نامياتي اليڪٽرانڪ آئن پمپ (Organic Electronic Ion Pump؛ OEIP) تيار ڪيو، جيڪو جسم جي مخصوص عضون تائين دوائن جي درست پهچائڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== ٽائيٽينيم نائٽرائيڊ ===

[[ٽائيٽينيم نائٽرائيڊ]] (Titanium Nitride؛ TiN) انهن غير نامياتي مواد مان هڪ آهي، جيڪو [[CMOS]] ٽيڪنالاجي ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. هي مواد غير معمولي استحڪام، سنکنرن جي مزاحمت ۽ حياتياتي موافقت سبب طبي امپلانٽن جي اليڪٽروڊن لاءِ انتهائي موزون سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Haemmerle2002&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hämmerle H, Kobuch K, Kohler K, Nisch W, Sachs H, Stelzle M | title = Biostability of micro-photodiode arrays for subretinal implantation | journal = Biomaterials | volume = 23 | issue = 3 | pages = 797–804 | date = February 2002 | pmid = 11771699 | doi = 10.1016/S0142-9612(01)00185-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BS2018&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Glogener P, Krause M, Katzer J, Schubert MA, Birkholz M, Bellmann O, Kröger-Koch C, Hammonn HM, Metges CC, Welsch C, Ruff R, Hoffmann KP |title=Prolonged corrosion stability of a microchip sensor implant during in vivo exposure |journal=Biosensors |date=2018|volume=8|issue=1|page=13 |doi=10.3390/bios8010013 |pmid=29389853 |pmc=5872061 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== اهم استعمال ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس جو بنيادي مقصد بيمارين ۽ جسماني معذورين ۾ مبتلا ماڻهن جي زندگيءَ جي معيار کي بهتر بڻائڻ آهي. هن شعبي جي اهم استعمالن مان هڪ [[گلوڪوز مانيٽر]] آهي، جيڪو [[ذیابيطس]] جي مريضن کي رت ۾ کنڊ (گلوڪوز) جي مقدار کي ماپڻ ۽ ان تي نظر رکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ان کان علاوه، برقي تحريڪ (اليڪٽريڪل اسٽميوليشن) تي ٻڌل حياتياتي اليڪٽرانڪ اوزار [[مرگي]]، دائمي سور، [[پارڪنسن جي بيماري]]، ٻوڙائپ، لازمي لرزش ۽ انڌائپ جي علاج ۾ استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Simon DT, Gabrielsson EO, Tybrandt K, Berggren M | title = Organic Bioelectronics: Bridging the Signaling Gap between Biology and Technology | journal = Chemical Reviews | volume = 116 | issue = 21 | pages = 13009–13041 | date = November 2016 | pmid = 27367172 | doi = 10.1021/acs.chemrev.6b00146 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.accessdata.fda.gov/cdrh_docs/reviews/DEN170028.pdf |title=DE NOVO CLASSIFICATION REQUEST FOR CALA ONE |access-date=2021-09-11 }}&lt;/ref&gt;

[[ميگنس برگگرين]] ۽ سندس ساٿين نامياتي اليڪٽرانڪ آئن پمپ (OEIP) جو هڪ حياتياتي امپلانٽ تيار ڪيو، جيڪو علاج جي مقصد لاءِ زنده ۽ آزاد گهمندڙ جانور ۾ استعمال ٿيندڙ پهريون حياتياتي اليڪٽرانڪ امپلانٽ هو. هي اوزار [[گاما-امينوبيوٽيرڪ تيزاب]] (GABA) تائين برقي تحريڪ پهچائيندو هو. جسم ۾ GABA جي گهٽتائي دائمي سور جو هڪ سبب سمجهي وڃي ٿي، تنهنڪري هن نظام ذريعي GABA کي متاثر ٿيل اعصاب تائين پهچائي سور ۾ گهٽتائي آندي وئي.&lt;ref name=&quot;Therapy using implanted organic bio&quot;/&gt;

[[ويگس اعصاب]] جي تحريڪ (ويگس نرو اسٽميوليشن؛ VNS) پڻ حياتياتي اليڪٽرانڪس جو هڪ اهم استعمال آهي. هن طريقي سان ويگس اعصاب ۾ موجود ڪولينرجڪ اينٽي انفليميٽري رستي کي سرگرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[روميٽائڊ آرٿرائٽس]] جهڙين سوزشي بيمارين ۾ سوزش گهٽجي سگهي ٿي. هي طريقو [[ڊپريشن]] ۽ [[مرگي]] جي ڪجهه مريضن لاءِ پڻ فائدي وارو ثابت ٿيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Koopman FA, Schuurman PR, Vervoordeldonk MJ, Tak PP | title = Vagus nerve stimulation: a new bioelectronics approach to treat rheumatoid arthritis? | journal = Best Practice &amp; Research. Clinical Rheumatology | volume = 28 | issue = 4 | pages = 625–35 | date = August 2014 | pmid = 25481554 | doi = 10.1016/j.berh.2014.10.015 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

البت، هر اهو طبي اوزار جيڪو اليڪٽرانڪس استعمال ڪري، لازمي طور حياتياتي اليڪٽرانڪ اوزار نه هوندو آهي. حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ صرف اهي نظام شامل ڪيا ويندا آهن، جن ۾ اليڪٽرانڪ نظام ۽ حياتياتي نظام جي وچ ۾ سڌو ۽ ويجهو رابطي وارو واسطو موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Carrara S, Iniewski K | title = Handbook of Bioelectronics | publisher= Cambridge University Press | pages = 1–569 | date = 2015 | doi  =  10.1017/CBO9781139629539 | isbn = 978-1-139-62953-9 | editor1-last = Carrara | editor1-first = Sandro | editor2-last = Iniewski | editor2-first = Krzysztof }}&lt;/ref&gt;

حياتياتي اليڪٽرانڪس ذريعي اهڙا نوان طريقا پڻ تيار ڪيا پيا وڃن، جن سان [[سرطان]] جي سيلن جي وڌڻ، انهن جي جسم ۾ پکڙجڻ ۽ دوائن جي مزاحمت کي بغير حياتياتي ليبلن جي سڃاڻي سگهجي ٿو. مثال طور، سرطان جي سيلن جي [[برقي مزاحمت]] کي ماپي مخصوص دوائن جي اثرائتي هجڻ ۽ دوائن جي مزاحمت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gharooni |first1=Milad |last2=Alikhani |first2=Alireza |last3=Moghtaderi |first3=Hassan |last4=Abiri |first4=Hamed |last5=Mashaghi |first5=Alireza |last6=Abbasvandi |first6=Fereshteh |last7=Khayamian |first7=Mohammad Ali |last8=Miripour |first8=Zohreh sadat |last9=Zandi |first9=Ashkan |last10=Abdolahad |first10=Mohammad |title=Bioelectronics of The Cellular Cytoskeleton: Monitoring Cytoskeletal Conductance Variation for Sensing Drug Resistance |journal=ACS Sensors |date=22 February 2019 |volume=4 |issue=2 |pages=353–362 |doi=10.1021/acssensors.8b01142|pmid=30572702 }}&lt;/ref&gt;

=== انساني نسجن جي ٻيهر واڌ ===

انساني جسم جا ڪيترائي نسجا فطري طور ٻيهر وڌڻ (ريجنرہشن) جي صلاحيت رکن ٿا. مثال طور، [[جلد]] ۽ [[جگر]] جي مرمت ۽ واڌ ويجهه نسبتاً بهتر نموني ٿيندي آهي، جڏهن ته بالغ انسان جي ٻين ڪيترن ئي عضون ۾ اها صلاحيت محدود هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Tanaka |first1=Elly M. |last2=Reddien |first2=Peter W. |title=The Cellular Basis for Animal Regeneration |journal=Developmental Cell |date=July 2011 |volume=21 |issue=1 |pages=172–185 |doi=10.1016/j.devcel.2011.06.016|pmc=3139400 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gurtner |first1=Geoffrey C. |last2=Werner |first2=Sabine |last3=Barrandon |first3=Yann |last4=Longaker |first4=Michael T. |title=Wound repair and regeneration |journal=Nature |date=15 May 2008 |volume=453 |issue=7193 |pages=314–321 |doi=10.1038/nature07039}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Michalopoulos |first1=George K. |last2=Bhushan |first2=Bharat |title=Liver regeneration: biological and pathological mechanisms and implications |journal=Nature Reviews Gastroenterology &amp; Hepatology |date=January 2021 |volume=18 |issue=1 |pages=40–55 |doi=10.1038/s41575-020-0342-4}}&lt;/ref&gt;

[[تجديدي طب]] (ريجنريٽو ميڊيسن) ۾ ٿيندڙ تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته حياتياتي برقي سگنلن کي استعمال ڪري نسجن جي واڌ ويجهه کي فطري حدن کان اڳتي وڌائي سگهجي ٿو، ۽ هن مقصد لاءِ جانورن تي تجربا جاري آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Murugan |first1=Nirosha J. |last2=Vigran |first2=Hannah J. |last3=Miller |first3=Kelsie A. |last4=Golding |first4=Annie |last5=Pham |first5=Quang L. |last6=Sperry |first6=Megan M. |last7=Rasmussen-Ivey |first7=Cody |last8=Kane |first8=Anna W. |last9=Kaplan |first9=David L. |last10=Levin |first10=Michael |title=Acute multidrug delivery via a wearable bioreactor facilitates long-term limb regeneration and functional recovery in adult Xenopus laevis |journal=Science Advances |date=28 January 2022 |volume=8 |issue=4 |doi=10.1126/sciadv.abj2164|pmc=8791464 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Leppik |first1=Liudmila P. |last2=Froemel |first2=Dara |last3=Slavici |first3=Andrei |last4=Ovadia |first4=Zachri N. |last5=Hudak |first5=Lukasz |last6=Henrich |first6=Dirk |last7=Marzi |first7=Ingo |last8=Barker |first8=John H. |title=Effects of electrical stimulation on rat limb regeneration, a new look at an old model |journal=Scientific Reports |date=17 December 2015 |volume=5 |issue=1 |doi=10.1038/srep18353|pmc=4683620 }}&lt;/ref&gt; ڪجهه محققن جو خيال آهي ته مستقبل ۾ حياتياتي اليڪٽرانڪ اوزارن جي ذريعي مناسب برقي سگنل فراهم ڪري شايد مڪمل عضوا يا هٿ ۽ پير جهڙا عضوَ ٻيهر پيدا ڪرڻ ممڪن ٿي سگهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hutson |first1=Matthew |title=Persuading the Body to Regenerate Its Limbs |url=https://www.newyorker.com/magazine/2021/05/10/persuading-the-body-to-regenerate-its-limbs |access-date=24 August 2025 |work=The New Yorker |date=3 May 2021}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس بابت سڀ کان پهريون ڄاتل سائنسي مطالعو ارڙهين صديءَ ۾ ٿيو، جڏهن [[اطالوي]] طبيب ۽ سائنسدان [[لوئيجي گالواني]] ڏيڏر جي الڳ ڪيل ٽنگن جي هڪ جوڙي تي برقي وولٽيج لاڳو ڪيو. ان جي نتيجي ۾ ٽنگون حرڪت ۾ اچي ويون، جنهن حياتياتي اليڪٽرانڪس جي بنيادي تصور جي شروعات ڪئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Rivnay J, Owens RM, Malliaras GG |date=2014-01-14|title=The Rise of Organic Bioelectronics |journal=Chemistry of Materials|volume=26|issue=1|pages=679–685|doi=10.1021/cm4022003 }}&lt;/ref&gt;

[[پيس ميڪر]] جي ايجاد کان پوءِ اليڪٽرانڪ ٽيڪنالاجي کي حياتيات ۽ طب ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو وڃڻ لڳو، جڏهن ته [[طبي تصويرڪشي]] (Medical Imaging) جي ترقي پڻ هن شعبي جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

2009ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي موجب، جن سائنسي مقالن جي عنوان يا خلاصي ۾ &quot;بايو اليڪٽرانڪس&quot; جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو هو، انهن مان 43 سيڪڙو يورپ، 23 سيڪڙو ايشيا ۽ 20 سيڪڙو آمريڪا سان لاڳاپيل هئا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت هن شعبي ۾ تحقيق جو وڏو مرڪز يورپ هو.&lt;ref name=nist/&gt;{{rp|6}}</text>
      <sha1>psozxd950excgnymxygqiu10wxyt09v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390086</id>
      <parentid>390085</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T04:14:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27220" sha1="esqibjpx8tkf60xy2wgvdnps12ass5l" xml:space="preserve">{{short description|حياتيات ۽ اليڪٽرانڪس جي سنگم ۾ تحقيق جو شعبو}}


[[File:Protein translation.gif|thumb|300px|هڪ [[رائبوسوم]]، [[حياتياتي مشين]] آهي، جيڪا [[پروٽين ڊومين ڊائنامڪس]] کي استعمال ڪري ٿي، جنهن جو مشاهدو رڳو [[نيوٽران اسپن ايڪو]] اسپيڪٽروسڪوپي ذريعي ڪري سگهجي ٿو.]]

'''حياتياتي اليڪٽرانڪس''' (Bioelectronics) [[حياتيات]] ۽ [[اليڪٽرانڪس]] جي سنگم ۾ تحقيق جو هڪ شعبو آهي.

حياتياتي اليڪٽرانڪس سائنس ۽ انجنيئرنگ جو هڪ بين اللساني  شعبو آهي، جيڪو [[حياتيات]]، [[اليڪٽرانڪس]]، [[طبعيات]]، [[ڪيميا]] ۽ [[مواد سائنس]] جي اصولن کي گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪ اوزارن جي وچ ۾ لاڳاپن، رابطن ۽ عملن جو مطالعو ڪري ٿو. هن شعبي جو مقصد حياتياتي ماليڪيولن، سيلن، نسجن ۽ عضون جي برقي خاصيتن کي سمجهڻ سان گڏ اهڙا اليڪٽرانڪ نظام ۽ ڊوائيس تيار ڪرڻ آهي، جيڪي حياتياتي سگنلن کي ماپي، منتقل يا انهن تي ضابطو آڻي سگهن. حياتياتي اليڪٽرانڪس جو استعمال طبي تشخيص، بائيو سينسرن، طبي امپلانٽن، مصنوعي عضون، اعصابي رابطا بحال ڪرڻ، صحت جي نگراني، دوائن جي تحقيق ۽ جديد حياتياتي ٽيڪنالاجين ۾ وڏي اهميت رکي ٿو. هي شعبو حياتياتي عملن ۽ اليڪٽرانڪ ٽيڪنالاجي جي سنگم تي نون اوزارن ۽ طريقن جي ترقي لاءِ بنيادي ڪردار ادا ڪري رهيو آهي.

== وصفون ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس جي اصطلاح جي شروعاتي وضاحت [[يورپي ڪميشن]] (C.E.C.) جي پهرين ورڪشاپ دوران، جيڪا نومبر 1991ع ۾ [[برسلز]] ۾ منعقد ٿي، پيش ڪئي وئي. ان موقعي تي حياتياتي اليڪٽرانڪس کي &quot;حياتياتي مواد ۽ حياتياتي بناوٽن کي معلوماتي عملڪاري (انفارميشن پروسيسنگ) جي نظامن ۽ نون اوزارن ۾ استعمال ڪرڻ&quot; طور بيان ڪيو ويو. ان ئي ورڪشاپ ۾ حياتياتي-ماليڪيولي اليڪٽرانڪس (بايو-ماليڪيولر اليڪٽرانڪس) کي اهڙي تحقيق ۽ ترقي جو شعبو قرار ڏنو ويو، جيڪو حياتيات کان متاثر غير نامياتي ۽ نامياتي مواد، خود ترتيب (سيلف-اسيمبلي) ۽ وڏي پيماني واري متوازي عملڪاري (ميسو پيرلل ازم) تي ٻڌل هارڊويئر ڍانچن جي ذريعي نوان معلوماتي نظام، [[حساسو|حساسا]] (سينسر)، عمل ڪندڙ اوزار ۽ ايٽمي سطح تائين ماليڪيولي تياري (ماليڪيولر مينيوفيڪچرنگ) کي ممڪن بڻائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Nicolini C | title = From neural chip and engineered biomolecules to bioelectronic devices: an overview | journal = Biosensors &amp; Bioelectronics | volume = 10 | issue = 1–2 | pages = 105–27 | year = 1995 | pmid = 7734117 | doi = 10.1016/0956-5663(95)96799-5 }}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ [[آمريڪا]] جي [[آمريڪي واپار کاتو|واپار کاتي]] جي اداري [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اسٽينڊرڊز اينڊ ٽيڪنالاجي]] (NIST) حياتياتي اليڪٽرانڪس کي &quot;حياتيات ۽ اليڪٽرانڪس جي سنگم مان وجود ۾ آيل علمي شعبي&quot; طور بيان ڪيو.&lt;ref name=nist&gt;{{cite web |url = https://www.nist.gov/pml/div683/upload/bioelectronics_report.pdf |title = A Framework for Bioelectronics: Discovery and Innovation |publisher=National Institute of Standards and Technology|page =42|date =February 2009}}&lt;/ref&gt;{{rp|5}}

هن شعبي بابت اهم علمي معلومات جو هڪ ذريعو [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز]] (IEEE) سان لاڳاپيل سائنسي سرگرميون ۽ 1990ع کان شايع ٿيندڙ علمي رسالو ''بايو سينسرس اينڊ بايو اليڪٽرانڪس'' پڻ آهي. هن رسالي موجب حياتياتي اليڪٽرانڪس جو مقصد حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪس کي گڏائي حياتياتي ايندھن وارا سيل، [[بائيونڪس]]، حياتياتي مواد، معلوماتي عملڪاري، معلومات جي ذخيري، اليڪٽرانڪ جزن ۽ عمل ڪندڙ اوزارن جي ترقي آهي، جڏهن ته هن شعبي جو بنيادي مرڪز حياتياتي مواد ۽ خرد (مائڪرو) ۽ نينو (Nano) اليڪٽرانڪس جي وچ واري رابطي کي سمجهڻ ۽ بهتر بڻائڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.elsevier.com/wps/find/journaldescription.cws_home/405913/authorinstructions |title = Biosensors and Bioelectronics |publisher=Elsevier}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس بابت سڀ کان پهرين ڄاتل سائنسي تجربو ارڙهين صديءَ ۾ [[اطالوي]] طبيب ۽ سائنسدان [[لوئيجي گالواني]] انجام ڏنو، جنهن هڪ مئل ڏيڏر جي الڳ ڪيل ٽنگن تي برقي وولٽيج لاڳو ڪيو. برقي تحريڪ سبب ٽنگن جي حرڪت مشاهدي ۾ آئي، جنهن حياتياتي اليڪٽرانڪس جي بنيادي تصور جي شروعات ڪئي ۽ بعد ۾ [[بايواليڪٽرڪ]] (بايو اليڪٽريسٽي) بابت تحقيق لاءِ بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Rivnay J, Owens RM, Malliaras GG |date=2014-01-14|title=The Rise of Organic Bioelectronics |journal=Chemistry of Materials|volume=26|issue=1|pages=679–685|doi=10.1021/cm4022003 }}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ دوران [[پيس ميڪر]] جي ايجاد، طبي برقي اوزارن ۽ [[طبي تصويرڪشي]] (ميڊيڪل اميجنگ) جي ترقي سان حياتياتي اليڪٽرانڪس هڪ منظم سائنسي شعبي جي صورت اختيار ڪئي. وقت سان گڏ هن شعبي ۾ حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪ ٽيڪنالاجي جي گڏيل استعمال تي تحقيق تيزي سان وڌندي وئي.

2009ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي موجب، جن سائنسي مقالن جي عنوان يا خلاصي ۾ &quot;بايو اليڪٽرانڪس&quot; جو اصطلاح استعمال ٿيو، تن مان 43 سيڪڙو يورپ، 23 سيڪڙو ايشيا ۽ 20 سيڪڙو آمريڪا مان هئا، جيڪو ان وقت هن شعبي ۾ يورپ جي نمايان تحقيقي سرگرمين کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=nist/&gt;{{rp|6}}

== مواد ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ استعمال ٿيندڙ مواد هن شعبي جي ڪارڪردگي، حياتياتي موافقت  ۽ ڊگهي مدي واري استحڪام لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا. جديد تحقيق خاص طور تي نامياتي ۽ غير نامياتي  برقي مواد تي مرڪوز آهي، جيڪي حياتياتي نظامن سان مؤثر رابطي ۽ سگنلن جي منتقلي کي ممڪن بڻائين ٿا.

=== نامياتي حياتياتي اليڪٽرانڪس ===

نامياتي حياتياتي اليڪٽرانڪس مان مراد حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ نامياتي برقي مواد جو استعمال آهي. ڪاربان تي ٻڌل اهي مواد حياتياتي نظامن سان مطابقت رکڻ جي صلاحيت سبب وڏي اهميت حاصل ڪري چڪا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Owens R, Kjall P, Richter-Dahlfors A, Cicoira F | title = Organic bioelectronics - novel applications in biomedicine. Preface | journal = Biochimica et Biophysica Acta | volume = 1830 | issue = 9 | pages = 4283–5 | date = September 2013 | pmid = 23623969 | doi = 10.1016/j.bbagen.2013.04.025 }}&lt;/ref&gt; هن وقت انهن جو استعمال خاص طور تي [[عصبي سائنس]]، اعصابي نظام جي علاج ۽ انفيڪشن سان لاڳاپيل حياتياتي تحقيق ۾ ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Simon DT, Larsson KC, Nilsson D, Burström G, Galter D, Berggren M, Richter-Dahlfors A | title = An organic electronic biomimetic neuron enables auto-regulated neuromodulation | journal = Biosensors &amp; Bioelectronics | volume = 71 | pages = 359–364 | date = September 2015 | pmid = 25932795 | doi = 10.1016/j.bios.2015.04.058 | url = https://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:liu:diva-120203 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Therapy using implanted organic bio&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Jonsson A, Song Z, Nilsson D, Meyerson BA, Simon DT, Linderoth B, Berggren M | title = Therapy using implanted organic bioelectronics | journal = Science Advances | volume = 1 | issue = 4 | article-number = e1500039 | date = May 2015 | pmid = 26601181 | pmc = 4640645 | doi = 10.1126/sciadv.1500039 | bibcode = 2015SciA....1E0039J }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Löffler S, Libberton B, Richter-Dahlfors A |title=Organic bioelectronics in infection|journal=Journal of Materials Chemistry B|volume=3|issue=25|pages=4979–4992|doi=10.1039/C5TB00382B |year=2015|pmid=32262450|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Löffler S, Libberton B, Richter-Dahlfors A |title=Organic Bioelectronic Tools for Biomedical Applications |journal=Electronics |date=November 2015 |volume=4 |issue=4 |pages=879–908 |doi=10.3390/electronics4040879 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

=== موصل پوليمر ===

موصل [[پوليمر]]ن جون ڪوٽنگون (ڪنڊڪٽنگ پوليمر ڪوٽنگس) حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ وڏي ترقي جو سبب بڻيون آهن. اهي برقي تحريڪ لاءِ استعمال ٿيندڙ اليڪٽروڊن جي برقي مزاحمت (Impedance) کي گهٽ ڪن ٿيون، حياتياتي سگنلن جي وڌيڪ صحيح رڪارڊنگ کي ممڪن بڻائين ٿيون ۽ نقصانڪار برقي-ڪيميائي ردعمل کي گهٽائين ٿيون.

1984ع ۾ [[مارڪ رائٽن]] ۽ سندس ساٿين [[نامياتي اليڪٽروڪيميائي ٽرانزسٽر]]؛ (OECT) ايجاد ڪيو، جيڪو آئنن جي منتقلي جي صلاحيت رکي ٿو. هن ٽيڪنالاجي سان سگنل ۽ شور (Signal-to-noise Ratio) ۾ نمايان بهتري آئي ۽ گهٽ برقي مزاحمت حاصل ٿي. ان کان پوءِ [[ميگنس برگگرين]] نامياتي اليڪٽرانڪ آئن پمپ (Organic Electronic Ion Pump؛ OEIP) تيار ڪيو، جيڪو جسم جي مخصوص عضون تائين دوائن جي درست پهچائڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== ٽائيٽينيم نائٽرائيڊ ===

[[ٽائيٽينيم نائٽرائيڊ]] (Titanium Nitride؛ TiN) انهن غير نامياتي مواد مان هڪ آهي، جيڪو [[CMOS]] ٽيڪنالاجي ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. هي مواد غير معمولي استحڪام، سنکنرن جي مزاحمت ۽ حياتياتي موافقت سبب طبي امپلانٽن جي اليڪٽروڊن لاءِ انتهائي موزون سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Haemmerle2002&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hämmerle H, Kobuch K, Kohler K, Nisch W, Sachs H, Stelzle M | title = Biostability of micro-photodiode arrays for subretinal implantation | journal = Biomaterials | volume = 23 | issue = 3 | pages = 797–804 | date = February 2002 | pmid = 11771699 | doi = 10.1016/S0142-9612(01)00185-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BS2018&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Glogener P, Krause M, Katzer J, Schubert MA, Birkholz M, Bellmann O, Kröger-Koch C, Hammonn HM, Metges CC, Welsch C, Ruff R, Hoffmann KP |title=Prolonged corrosion stability of a microchip sensor implant during in vivo exposure |journal=Biosensors |date=2018|volume=8|issue=1|page=13 |doi=10.3390/bios8010013 |pmid=29389853 |pmc=5872061 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== اهم استعمال ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس جو بنيادي مقصد بيمارين ۽ جسماني معذورين ۾ مبتلا ماڻهن جي زندگيءَ جي معيار کي بهتر بڻائڻ آهي. هن شعبي جي اهم استعمالن مان هڪ [[گلوڪوز مانيٽر]] آهي، جيڪو [[ذیابيطس]] جي مريضن کي رت ۾ کنڊ (گلوڪوز) جي مقدار کي ماپڻ ۽ ان تي نظر رکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ان کان علاوه، برقي تحريڪ (اليڪٽريڪل اسٽميوليشن) تي ٻڌل حياتياتي اليڪٽرانڪ اوزار [[مرگي]]، دائمي سور، [[پارڪنسن جي بيماري]]، ٻوڙائپ، لازمي لرزش ۽ انڌائپ جي علاج ۾ استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Simon DT, Gabrielsson EO, Tybrandt K, Berggren M | title = Organic Bioelectronics: Bridging the Signaling Gap between Biology and Technology | journal = Chemical Reviews | volume = 116 | issue = 21 | pages = 13009–13041 | date = November 2016 | pmid = 27367172 | doi = 10.1021/acs.chemrev.6b00146 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.accessdata.fda.gov/cdrh_docs/reviews/DEN170028.pdf |title=DE NOVO CLASSIFICATION REQUEST FOR CALA ONE |access-date=2021-09-11 }}&lt;/ref&gt;

[[ميگنس برگگرين]] ۽ سندس ساٿين نامياتي اليڪٽرانڪ آئن پمپ (OEIP) جو هڪ حياتياتي امپلانٽ تيار ڪيو، جيڪو علاج جي مقصد لاءِ زنده ۽ آزاد گهمندڙ جانور ۾ استعمال ٿيندڙ پهريون حياتياتي اليڪٽرانڪ امپلانٽ هو. هي اوزار [[گاما-امينوبيوٽيرڪ تيزاب]] (GABA) تائين برقي تحريڪ پهچائيندو هو. جسم ۾ GABA جي گهٽتائي دائمي سور جو هڪ سبب سمجهي وڃي ٿي، تنهنڪري هن نظام ذريعي GABA کي متاثر ٿيل اعصاب تائين پهچائي سور ۾ گهٽتائي آندي وئي.&lt;ref name=&quot;Therapy using implanted organic bio&quot;/&gt;

[[ويگس اعصاب]] جي تحريڪ (ويگس نرو اسٽميوليشن؛ VNS) پڻ حياتياتي اليڪٽرانڪس جو هڪ اهم استعمال آهي. هن طريقي سان ويگس اعصاب ۾ موجود ڪولينرجڪ اينٽي انفليميٽري رستي کي سرگرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[روميٽائڊ آرٿرائٽس]] جهڙين سوزشي بيمارين ۾ سوزش گهٽجي سگهي ٿي. هي طريقو [[ڊپريشن]] ۽ [[مرگي]] جي ڪجهه مريضن لاءِ پڻ فائدي وارو ثابت ٿيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Koopman FA, Schuurman PR, Vervoordeldonk MJ, Tak PP | title = Vagus nerve stimulation: a new bioelectronics approach to treat rheumatoid arthritis? | journal = Best Practice &amp; Research. Clinical Rheumatology | volume = 28 | issue = 4 | pages = 625–35 | date = August 2014 | pmid = 25481554 | doi = 10.1016/j.berh.2014.10.015 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

البت، هر اهو طبي اوزار جيڪو اليڪٽرانڪس استعمال ڪري، لازمي طور حياتياتي اليڪٽرانڪ اوزار نه هوندو آهي. حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ صرف اهي نظام شامل ڪيا ويندا آهن، جن ۾ اليڪٽرانڪ نظام ۽ حياتياتي نظام جي وچ ۾ سڌو ۽ ويجهو رابطي وارو واسطو موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Carrara S, Iniewski K | title = Handbook of Bioelectronics | publisher= Cambridge University Press | pages = 1–569 | date = 2015 | doi  =  10.1017/CBO9781139629539 | isbn = 978-1-139-62953-9 | editor1-last = Carrara | editor1-first = Sandro | editor2-last = Iniewski | editor2-first = Krzysztof }}&lt;/ref&gt;

حياتياتي اليڪٽرانڪس ذريعي اهڙا نوان طريقا پڻ تيار ڪيا پيا وڃن، جن سان [[سرطان]] جي سيلن جي وڌڻ، انهن جي جسم ۾ پکڙجڻ ۽ دوائن جي مزاحمت کي بغير حياتياتي ليبلن جي سڃاڻي سگهجي ٿو. مثال طور، سرطان جي سيلن جي [[برقي مزاحمت]] کي ماپي مخصوص دوائن جي اثرائتي هجڻ ۽ دوائن جي مزاحمت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gharooni |first1=Milad |last2=Alikhani |first2=Alireza |last3=Moghtaderi |first3=Hassan |last4=Abiri |first4=Hamed |last5=Mashaghi |first5=Alireza |last6=Abbasvandi |first6=Fereshteh |last7=Khayamian |first7=Mohammad Ali |last8=Miripour |first8=Zohreh sadat |last9=Zandi |first9=Ashkan |last10=Abdolahad |first10=Mohammad |title=Bioelectronics of The Cellular Cytoskeleton: Monitoring Cytoskeletal Conductance Variation for Sensing Drug Resistance |journal=ACS Sensors |date=22 February 2019 |volume=4 |issue=2 |pages=353–362 |doi=10.1021/acssensors.8b01142|pmid=30572702 }}&lt;/ref&gt;

=== انساني نسجن جي ٻيهر واڌ ===

انساني جسم جا ڪيترائي نسجا فطري طور ٻيهر وڌڻ (ريجنرہشن) جي صلاحيت رکن ٿا. مثال طور، [[جلد]] ۽ [[جگر]] جي مرمت ۽ واڌ ويجهه نسبتاً بهتر نموني ٿيندي آهي، جڏهن ته بالغ انسان جي ٻين ڪيترن ئي عضون ۾ اها صلاحيت محدود هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Tanaka |first1=Elly M. |last2=Reddien |first2=Peter W. |title=The Cellular Basis for Animal Regeneration |journal=Developmental Cell |date=July 2011 |volume=21 |issue=1 |pages=172–185 |doi=10.1016/j.devcel.2011.06.016|pmc=3139400 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gurtner |first1=Geoffrey C. |last2=Werner |first2=Sabine |last3=Barrandon |first3=Yann |last4=Longaker |first4=Michael T. |title=Wound repair and regeneration |journal=Nature |date=15 May 2008 |volume=453 |issue=7193 |pages=314–321 |doi=10.1038/nature07039}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Michalopoulos |first1=George K. |last2=Bhushan |first2=Bharat |title=Liver regeneration: biological and pathological mechanisms and implications |journal=Nature Reviews Gastroenterology &amp; Hepatology |date=January 2021 |volume=18 |issue=1 |pages=40–55 |doi=10.1038/s41575-020-0342-4}}&lt;/ref&gt;

[[تجديدي طب]] (ريجنريٽو ميڊيسن) ۾ ٿيندڙ تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته حياتياتي برقي سگنلن کي استعمال ڪري نسجن جي واڌ ويجهه کي فطري حدن کان اڳتي وڌائي سگهجي ٿو، ۽ هن مقصد لاءِ جانورن تي تجربا جاري آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Murugan |first1=Nirosha J. |last2=Vigran |first2=Hannah J. |last3=Miller |first3=Kelsie A. |last4=Golding |first4=Annie |last5=Pham |first5=Quang L. |last6=Sperry |first6=Megan M. |last7=Rasmussen-Ivey |first7=Cody |last8=Kane |first8=Anna W. |last9=Kaplan |first9=David L. |last10=Levin |first10=Michael |title=Acute multidrug delivery via a wearable bioreactor facilitates long-term limb regeneration and functional recovery in adult Xenopus laevis |journal=Science Advances |date=28 January 2022 |volume=8 |issue=4 |doi=10.1126/sciadv.abj2164|pmc=8791464 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Leppik |first1=Liudmila P. |last2=Froemel |first2=Dara |last3=Slavici |first3=Andrei |last4=Ovadia |first4=Zachri N. |last5=Hudak |first5=Lukasz |last6=Henrich |first6=Dirk |last7=Marzi |first7=Ingo |last8=Barker |first8=John H. |title=Effects of electrical stimulation on rat limb regeneration, a new look at an old model |journal=Scientific Reports |date=17 December 2015 |volume=5 |issue=1 |doi=10.1038/srep18353|pmc=4683620 }}&lt;/ref&gt; ڪجهه محققن جو خيال آهي ته مستقبل ۾ حياتياتي اليڪٽرانڪ اوزارن جي ذريعي مناسب برقي سگنل فراهم ڪري شايد مڪمل عضوا يا هٿ ۽ پير جهڙا عضوَ ٻيهر پيدا ڪرڻ ممڪن ٿي سگهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hutson |first1=Matthew |title=Persuading the Body to Regenerate Its Limbs |url=https://www.newyorker.com/magazine/2021/05/10/persuading-the-body-to-regenerate-its-limbs |access-date=24 August 2025 |work=The New Yorker |date=3 May 2021}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس بابت سڀ کان پهريون ڄاتل سائنسي مطالعو ارڙهين صديءَ ۾ ٿيو، جڏهن [[اطالوي]] طبيب ۽ سائنسدان [[لوئيجي گالواني]] ڏيڏر جي الڳ ڪيل ٽنگن جي هڪ جوڙي تي برقي وولٽيج لاڳو ڪيو. ان جي نتيجي ۾ ٽنگون حرڪت ۾ اچي ويون، جنهن حياتياتي اليڪٽرانڪس جي بنيادي تصور جي شروعات ڪئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Rivnay J, Owens RM, Malliaras GG |date=2014-01-14|title=The Rise of Organic Bioelectronics |journal=Chemistry of Materials|volume=26|issue=1|pages=679–685|doi=10.1021/cm4022003 }}&lt;/ref&gt;

[[پيس ميڪر]] جي ايجاد کان پوءِ اليڪٽرانڪ ٽيڪنالاجي کي حياتيات ۽ طب ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو وڃڻ لڳو، جڏهن ته [[طبي تصويرڪشي]] (ميڊيڪل اميجنگ) جي ترقي پڻ هن شعبي جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

2009ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي موجب، جن سائنسي مقالن جي عنوان يا خلاصي ۾ &quot;بايو اليڪٽرانڪس&quot; جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو هو، انهن مان 43 سيڪڙو يورپ، 23 سيڪڙو ايشيا ۽ 20 سيڪڙو آمريڪا سان لاڳاپيل هئا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت هن شعبي ۾ تحقيق جو وڏو مرڪز يورپ هو.&lt;ref name=nist/&gt;{{rp|6}}

== مواد ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ '''نامياتي حياتياتي اليڪٽرانڪس''' مان مراد حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ نامياتي برقي مواد جو استعمال آهي. نامياتي مواد، جيڪي بنيادي طور ڪاربان تي مشتمل هوندا آهن، حياتياتي نظامن سان سڌو رابطو قائم ڪرڻ لاءِ انتهائي موزون سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Owens R, Kjall P, Richter-Dahlfors A, Cicoira F | title = Organic bioelectronics - novel applications in biomedicine. Preface | journal = Biochimica et Biophysica Acta | volume = 1830 | issue = 9 | pages = 4283–5 | date = September 2013 | pmid = 23623969 | doi = 10.1016/j.bbagen.2013.04.025 }}&lt;/ref&gt; هن وقت هن شعبي جون اهم استعمالون [[عصبي سائنس]]، اعصابي نظام جي علاج، ۽ انفيڪشن سان لاڳاپيل طبي تحقيق تي مرڪوز آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Simon DT, Larsson KC, Nilsson D, Burström G, Galter D, Berggren M, Richter-Dahlfors A | title = An organic electronic biomimetic neuron enables auto-regulated neuromodulation | journal = Biosensors &amp; Bioelectronics | volume = 71 | pages = 359–364 | date = September 2015 | pmid = 25932795 | doi = 10.1016/j.bios.2015.04.058 | url = https://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:liu:diva-120203 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Therapy using implanted organic bio&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Jonsson A, Song Z, Nilsson D, Meyerson BA, Simon DT, Linderoth B, Berggren M | title = Therapy using implanted organic bioelectronics | journal = Science Advances | volume = 1 | issue = 4 | article-number = e1500039 | date = May 2015 | pmid = 26601181 | pmc = 4640645 | doi = 10.1126/sciadv.1500039 | bibcode = 2015SciA....1E0039J }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Löffler S, Libberton B, Richter-Dahlfors A |title=Organic bioelectronics in infection|journal=Journal of Materials Chemistry B|volume=3|issue=25|pages=4979–4992|doi=10.1039/C5TB00382B |year=2015|pmid=32262450|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Löffler S, Libberton B, Richter-Dahlfors A |title=Organic Bioelectronic Tools for Biomedical Applications |journal=Electronics |date=November 2015 |volume=4 |issue=4 |pages=879–908 |doi=10.3390/electronics4040879 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

موصل [[پوليمر]]ن جون ڪوٽنگون نامياتي برقي مواد جو هڪ اهم قسم آهن، جن حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ استعمال ٿيندڙ مواد جي ٽيڪنالاجي ۾ نمايان بهتري آندي آهي. اهي برقي تحريڪ دوران اليڪٽروڊن جي برقي مزاحمت کي گهٽائين ٿيون، حياتياتي سگنلن جي وڌيڪ درست رڪارڊنگ کي ممڪن بڻائين ٿيون ۽ نقصانڪار برقي-ڪيميائي ضمني ردعمل کي گهٽ ڪن ٿيون. 1984ع ۾ [[مارڪ رائٽن]] ۽ سندس ساٿين [[نامياتي اليڪٽروڪيميائي ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو، جيڪو آئنن جي منتقلي جي صلاحيت رکي ٿو. هن ٽيڪنالاجي سگنل ۽ شور جي تناسب (Signal-to-noise Ratio) کي بهتر بڻايو ۽ گهٽ برقي مزاحمت حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏني. بعد ۾ [[ميگنس برگگرين]] [[نامياتي اليڪٽرانڪ آئن پمپ]] (Organic Electronic Ion Pump؛ OEIP) تيار ڪيو، جيڪو جسم جي مخصوص عضون يا حصن تائين دوائن کي سڌي طرح پهچائڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

غير نامياتي مواد مان [[ٽائيٽينيم نائٽرائيڊ]] (Titanium Nitride؛ TiN) انهن ٿورن مواد مان هڪ آهي، جيڪو [[CMOS]] ٽيڪنالاجي ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. پنهنجي غير معمولي استحڪام ۽ حياتياتي موافقت سبب هي مواد [[طبي امپلانٽ]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ اليڪٽروڊن لاءِ انتهائي مناسب سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Haemmerle2002&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hämmerle H, Kobuch K, Kohler K, Nisch W, Sachs H, Stelzle M | title = Biostability of micro-photodiode arrays for subretinal implantation | journal = Biomaterials | volume = 23 | issue = 3 | pages = 797–804 | date = February 2002 | pmid = 11771699 | doi = 10.1016/S0142-9612(01)00185-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BS2018&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Glogener P, Krause M, Katzer J, Schubert MA, Birkholz M, Bellmann O, Kröger-Koch C, Hammonn HM, Metges CC, Welsch C, Ruff R, Hoffmann KP |title=Prolonged corrosion stability of a microchip sensor implant during in vivo exposure |journal=Biosensors |date=2018|volume=8|issue=1|page=13 |doi=10.3390/bios8010013 |pmid=29389853 |pmc=5872061 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>esqibjpx8tkf60xy2wgvdnps12ass5l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390087</id>
      <parentid>390086</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T04:14:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25660" sha1="ls95by8ocua1s32jqoyxu76hry50agx" xml:space="preserve">{{short description|حياتيات ۽ اليڪٽرانڪس جي سنگم ۾ تحقيق جو شعبو}}


[[File:Protein translation.gif|thumb|300px|هڪ [[رائبوسوم]]، [[حياتياتي مشين]] آهي، جيڪا [[پروٽين ڊومين ڊائنامڪس]] کي استعمال ڪري ٿي، جنهن جو مشاهدو رڳو [[نيوٽران اسپن ايڪو]] اسپيڪٽروسڪوپي ذريعي ڪري سگهجي ٿو.]]

'''حياتياتي اليڪٽرانڪس''' (Bioelectronics) [[حياتيات]] ۽ [[اليڪٽرانڪس]] جي سنگم ۾ تحقيق جو هڪ شعبو آهي.

حياتياتي اليڪٽرانڪس سائنس ۽ انجنيئرنگ جو هڪ بين اللساني  شعبو آهي، جيڪو [[حياتيات]]، [[اليڪٽرانڪس]]، [[طبعيات]]، [[ڪيميا]] ۽ [[مواد سائنس]] جي اصولن کي گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪ اوزارن جي وچ ۾ لاڳاپن، رابطن ۽ عملن جو مطالعو ڪري ٿو. هن شعبي جو مقصد حياتياتي ماليڪيولن، سيلن، نسجن ۽ عضون جي برقي خاصيتن کي سمجهڻ سان گڏ اهڙا اليڪٽرانڪ نظام ۽ ڊوائيس تيار ڪرڻ آهي، جيڪي حياتياتي سگنلن کي ماپي، منتقل يا انهن تي ضابطو آڻي سگهن. حياتياتي اليڪٽرانڪس جو استعمال طبي تشخيص، بائيو سينسرن، طبي امپلانٽن، مصنوعي عضون، اعصابي رابطا بحال ڪرڻ، صحت جي نگراني، دوائن جي تحقيق ۽ جديد حياتياتي ٽيڪنالاجين ۾ وڏي اهميت رکي ٿو. هي شعبو حياتياتي عملن ۽ اليڪٽرانڪ ٽيڪنالاجي جي سنگم تي نون اوزارن ۽ طريقن جي ترقي لاءِ بنيادي ڪردار ادا ڪري رهيو آهي.

== وصفون ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس جي اصطلاح جي شروعاتي وضاحت [[يورپي ڪميشن]] (C.E.C.) جي پهرين ورڪشاپ دوران، جيڪا نومبر 1991ع ۾ [[برسلز]] ۾ منعقد ٿي، پيش ڪئي وئي. ان موقعي تي حياتياتي اليڪٽرانڪس کي &quot;حياتياتي مواد ۽ حياتياتي بناوٽن کي معلوماتي عملڪاري (انفارميشن پروسيسنگ) جي نظامن ۽ نون اوزارن ۾ استعمال ڪرڻ&quot; طور بيان ڪيو ويو. ان ئي ورڪشاپ ۾ حياتياتي-ماليڪيولي اليڪٽرانڪس (بايو-ماليڪيولر اليڪٽرانڪس) کي اهڙي تحقيق ۽ ترقي جو شعبو قرار ڏنو ويو، جيڪو حياتيات کان متاثر غير نامياتي ۽ نامياتي مواد، خود ترتيب (سيلف-اسيمبلي) ۽ وڏي پيماني واري متوازي عملڪاري (ميسو پيرلل ازم) تي ٻڌل هارڊويئر ڍانچن جي ذريعي نوان معلوماتي نظام، [[حساسو|حساسا]] (سينسر)، عمل ڪندڙ اوزار ۽ ايٽمي سطح تائين ماليڪيولي تياري (ماليڪيولر مينيوفيڪچرنگ) کي ممڪن بڻائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Nicolini C | title = From neural chip and engineered biomolecules to bioelectronic devices: an overview | journal = Biosensors &amp; Bioelectronics | volume = 10 | issue = 1–2 | pages = 105–27 | year = 1995 | pmid = 7734117 | doi = 10.1016/0956-5663(95)96799-5 }}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ [[آمريڪا]] جي [[آمريڪي واپار کاتو|واپار کاتي]] جي اداري [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اسٽينڊرڊز اينڊ ٽيڪنالاجي]] (NIST) حياتياتي اليڪٽرانڪس کي &quot;حياتيات ۽ اليڪٽرانڪس جي سنگم مان وجود ۾ آيل علمي شعبي&quot; طور بيان ڪيو.&lt;ref name=nist&gt;{{cite web |url = https://www.nist.gov/pml/div683/upload/bioelectronics_report.pdf |title = A Framework for Bioelectronics: Discovery and Innovation |publisher=National Institute of Standards and Technology|page =42|date =February 2009}}&lt;/ref&gt;{{rp|5}}

هن شعبي بابت اهم علمي معلومات جو هڪ ذريعو [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز]] (IEEE) سان لاڳاپيل سائنسي سرگرميون ۽ 1990ع کان شايع ٿيندڙ علمي رسالو ''بايو سينسرس اينڊ بايو اليڪٽرانڪس'' پڻ آهي. هن رسالي موجب حياتياتي اليڪٽرانڪس جو مقصد حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪس کي گڏائي حياتياتي ايندھن وارا سيل، [[بائيونڪس]]، حياتياتي مواد، معلوماتي عملڪاري، معلومات جي ذخيري، اليڪٽرانڪ جزن ۽ عمل ڪندڙ اوزارن جي ترقي آهي، جڏهن ته هن شعبي جو بنيادي مرڪز حياتياتي مواد ۽ خرد (مائڪرو) ۽ نينو (Nano) اليڪٽرانڪس جي وچ واري رابطي کي سمجهڻ ۽ بهتر بڻائڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.elsevier.com/wps/find/journaldescription.cws_home/405913/authorinstructions |title = Biosensors and Bioelectronics |publisher=Elsevier}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس بابت سڀ کان پهرين ڄاتل سائنسي تجربو ارڙهين صديءَ ۾ [[اطالوي]] طبيب ۽ سائنسدان [[لوئيجي گالواني]] انجام ڏنو، جنهن هڪ مئل ڏيڏر جي الڳ ڪيل ٽنگن تي برقي وولٽيج لاڳو ڪيو. برقي تحريڪ سبب ٽنگن جي حرڪت مشاهدي ۾ آئي، جنهن حياتياتي اليڪٽرانڪس جي بنيادي تصور جي شروعات ڪئي ۽ بعد ۾ [[بايواليڪٽرڪ]] (بايو اليڪٽريسٽي) بابت تحقيق لاءِ بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Rivnay J, Owens RM, Malliaras GG |date=2014-01-14|title=The Rise of Organic Bioelectronics |journal=Chemistry of Materials|volume=26|issue=1|pages=679–685|doi=10.1021/cm4022003 }}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ دوران [[پيس ميڪر]] جي ايجاد، طبي برقي اوزارن ۽ [[طبي تصويرڪشي]] (ميڊيڪل اميجنگ) جي ترقي سان حياتياتي اليڪٽرانڪس هڪ منظم سائنسي شعبي جي صورت اختيار ڪئي. وقت سان گڏ هن شعبي ۾ حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪ ٽيڪنالاجي جي گڏيل استعمال تي تحقيق تيزي سان وڌندي وئي.

2009ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي موجب، جن سائنسي مقالن جي عنوان يا خلاصي ۾ &quot;بايو اليڪٽرانڪس&quot; جو اصطلاح استعمال ٿيو، تن مان 43 سيڪڙو يورپ، 23 سيڪڙو ايشيا ۽ 20 سيڪڙو آمريڪا مان هئا، جيڪو ان وقت هن شعبي ۾ يورپ جي نمايان تحقيقي سرگرمين کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=nist/&gt;{{rp|6}}

== مواد ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ استعمال ٿيندڙ مواد هن شعبي جي ڪارڪردگي، حياتياتي موافقت  ۽ ڊگهي مدي واري استحڪام لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا. جديد تحقيق خاص طور تي نامياتي ۽ غير نامياتي  برقي مواد تي مرڪوز آهي، جيڪي حياتياتي نظامن سان مؤثر رابطي ۽ سگنلن جي منتقلي کي ممڪن بڻائين ٿا.

=== نامياتي حياتياتي اليڪٽرانڪس ===

نامياتي حياتياتي اليڪٽرانڪس مان مراد حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ نامياتي برقي مواد جو استعمال آهي. ڪاربان تي ٻڌل اهي مواد حياتياتي نظامن سان مطابقت رکڻ جي صلاحيت سبب وڏي اهميت حاصل ڪري چڪا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Owens R, Kjall P, Richter-Dahlfors A, Cicoira F | title = Organic bioelectronics - novel applications in biomedicine. Preface | journal = Biochimica et Biophysica Acta | volume = 1830 | issue = 9 | pages = 4283–5 | date = September 2013 | pmid = 23623969 | doi = 10.1016/j.bbagen.2013.04.025 }}&lt;/ref&gt; هن وقت انهن جو استعمال خاص طور تي [[عصبي سائنس]]، اعصابي نظام جي علاج ۽ انفيڪشن سان لاڳاپيل حياتياتي تحقيق ۾ ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Simon DT, Larsson KC, Nilsson D, Burström G, Galter D, Berggren M, Richter-Dahlfors A | title = An organic electronic biomimetic neuron enables auto-regulated neuromodulation | journal = Biosensors &amp; Bioelectronics | volume = 71 | pages = 359–364 | date = September 2015 | pmid = 25932795 | doi = 10.1016/j.bios.2015.04.058 | url = https://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:liu:diva-120203 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Therapy using implanted organic bio&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Jonsson A, Song Z, Nilsson D, Meyerson BA, Simon DT, Linderoth B, Berggren M | title = Therapy using implanted organic bioelectronics | journal = Science Advances | volume = 1 | issue = 4 | article-number = e1500039 | date = May 2015 | pmid = 26601181 | pmc = 4640645 | doi = 10.1126/sciadv.1500039 | bibcode = 2015SciA....1E0039J }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Löffler S, Libberton B, Richter-Dahlfors A |title=Organic bioelectronics in infection|journal=Journal of Materials Chemistry B|volume=3|issue=25|pages=4979–4992|doi=10.1039/C5TB00382B |year=2015|pmid=32262450|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Löffler S, Libberton B, Richter-Dahlfors A |title=Organic Bioelectronic Tools for Biomedical Applications |journal=Electronics |date=November 2015 |volume=4 |issue=4 |pages=879–908 |doi=10.3390/electronics4040879 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

=== موصل پوليمر ===

موصل [[پوليمر]]ن جون ڪوٽنگون (ڪنڊڪٽنگ پوليمر ڪوٽنگس) حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ وڏي ترقي جو سبب بڻيون آهن. اهي برقي تحريڪ لاءِ استعمال ٿيندڙ اليڪٽروڊن جي برقي مزاحمت (Impedance) کي گهٽ ڪن ٿيون، حياتياتي سگنلن جي وڌيڪ صحيح رڪارڊنگ کي ممڪن بڻائين ٿيون ۽ نقصانڪار برقي-ڪيميائي ردعمل کي گهٽائين ٿيون.

1984ع ۾ [[مارڪ رائٽن]] ۽ سندس ساٿين [[نامياتي اليڪٽروڪيميائي ٽرانزسٽر]]؛ (OECT) ايجاد ڪيو، جيڪو آئنن جي منتقلي جي صلاحيت رکي ٿو. هن ٽيڪنالاجي سان سگنل ۽ شور (Signal-to-noise Ratio) ۾ نمايان بهتري آئي ۽ گهٽ برقي مزاحمت حاصل ٿي. ان کان پوءِ [[ميگنس برگگرين]] نامياتي اليڪٽرانڪ آئن پمپ (Organic Electronic Ion Pump؛ OEIP) تيار ڪيو، جيڪو جسم جي مخصوص عضون تائين دوائن جي درست پهچائڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== ٽائيٽينيم نائٽرائيڊ ===

[[ٽائيٽينيم نائٽرائيڊ]] (Titanium Nitride؛ TiN) انهن غير نامياتي مواد مان هڪ آهي، جيڪو [[CMOS]] ٽيڪنالاجي ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. هي مواد غير معمولي استحڪام، سنکنرن جي مزاحمت ۽ حياتياتي موافقت سبب طبي امپلانٽن جي اليڪٽروڊن لاءِ انتهائي موزون سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Haemmerle2002&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hämmerle H, Kobuch K, Kohler K, Nisch W, Sachs H, Stelzle M | title = Biostability of micro-photodiode arrays for subretinal implantation | journal = Biomaterials | volume = 23 | issue = 3 | pages = 797–804 | date = February 2002 | pmid = 11771699 | doi = 10.1016/S0142-9612(01)00185-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BS2018&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Glogener P, Krause M, Katzer J, Schubert MA, Birkholz M, Bellmann O, Kröger-Koch C, Hammonn HM, Metges CC, Welsch C, Ruff R, Hoffmann KP |title=Prolonged corrosion stability of a microchip sensor implant during in vivo exposure |journal=Biosensors |date=2018|volume=8|issue=1|page=13 |doi=10.3390/bios8010013 |pmid=29389853 |pmc=5872061 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== اهم استعمال ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس جو بنيادي مقصد بيمارين ۽ جسماني معذورين ۾ مبتلا ماڻهن جي زندگيءَ جي معيار کي بهتر بڻائڻ آهي. هن شعبي جي اهم استعمالن مان هڪ [[گلوڪوز مانيٽر]] آهي، جيڪو [[ذیابيطس]] جي مريضن کي رت ۾ کنڊ (گلوڪوز) جي مقدار کي ماپڻ ۽ ان تي نظر رکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ان کان علاوه، برقي تحريڪ (اليڪٽريڪل اسٽميوليشن) تي ٻڌل حياتياتي اليڪٽرانڪ اوزار [[مرگي]]، دائمي سور، [[پارڪنسن جي بيماري]]، ٻوڙائپ، لازمي لرزش ۽ انڌائپ جي علاج ۾ استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Simon DT, Gabrielsson EO, Tybrandt K, Berggren M | title = Organic Bioelectronics: Bridging the Signaling Gap between Biology and Technology | journal = Chemical Reviews | volume = 116 | issue = 21 | pages = 13009–13041 | date = November 2016 | pmid = 27367172 | doi = 10.1021/acs.chemrev.6b00146 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.accessdata.fda.gov/cdrh_docs/reviews/DEN170028.pdf |title=DE NOVO CLASSIFICATION REQUEST FOR CALA ONE |access-date=2021-09-11 }}&lt;/ref&gt;

[[ميگنس برگگرين]] ۽ سندس ساٿين نامياتي اليڪٽرانڪ آئن پمپ (OEIP) جو هڪ حياتياتي امپلانٽ تيار ڪيو، جيڪو علاج جي مقصد لاءِ زنده ۽ آزاد گهمندڙ جانور ۾ استعمال ٿيندڙ پهريون حياتياتي اليڪٽرانڪ امپلانٽ هو. هي اوزار [[گاما-امينوبيوٽيرڪ تيزاب]] (GABA) تائين برقي تحريڪ پهچائيندو هو. جسم ۾ GABA جي گهٽتائي دائمي سور جو هڪ سبب سمجهي وڃي ٿي، تنهنڪري هن نظام ذريعي GABA کي متاثر ٿيل اعصاب تائين پهچائي سور ۾ گهٽتائي آندي وئي.&lt;ref name=&quot;Therapy using implanted organic bio&quot;/&gt;

[[ويگس اعصاب]] جي تحريڪ (ويگس نرو اسٽميوليشن؛ VNS) پڻ حياتياتي اليڪٽرانڪس جو هڪ اهم استعمال آهي. هن طريقي سان ويگس اعصاب ۾ موجود ڪولينرجڪ اينٽي انفليميٽري رستي کي سرگرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[روميٽائڊ آرٿرائٽس]] جهڙين سوزشي بيمارين ۾ سوزش گهٽجي سگهي ٿي. هي طريقو [[ڊپريشن]] ۽ [[مرگي]] جي ڪجهه مريضن لاءِ پڻ فائدي وارو ثابت ٿيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Koopman FA, Schuurman PR, Vervoordeldonk MJ, Tak PP | title = Vagus nerve stimulation: a new bioelectronics approach to treat rheumatoid arthritis? | journal = Best Practice &amp; Research. Clinical Rheumatology | volume = 28 | issue = 4 | pages = 625–35 | date = August 2014 | pmid = 25481554 | doi = 10.1016/j.berh.2014.10.015 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

البت، هر اهو طبي اوزار جيڪو اليڪٽرانڪس استعمال ڪري، لازمي طور حياتياتي اليڪٽرانڪ اوزار نه هوندو آهي. حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ صرف اهي نظام شامل ڪيا ويندا آهن، جن ۾ اليڪٽرانڪ نظام ۽ حياتياتي نظام جي وچ ۾ سڌو ۽ ويجهو رابطي وارو واسطو موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Carrara S, Iniewski K | title = Handbook of Bioelectronics | publisher= Cambridge University Press | pages = 1–569 | date = 2015 | doi  =  10.1017/CBO9781139629539 | isbn = 978-1-139-62953-9 | editor1-last = Carrara | editor1-first = Sandro | editor2-last = Iniewski | editor2-first = Krzysztof }}&lt;/ref&gt;

حياتياتي اليڪٽرانڪس ذريعي اهڙا نوان طريقا پڻ تيار ڪيا پيا وڃن، جن سان [[سرطان]] جي سيلن جي وڌڻ، انهن جي جسم ۾ پکڙجڻ ۽ دوائن جي مزاحمت کي بغير حياتياتي ليبلن جي سڃاڻي سگهجي ٿو. مثال طور، سرطان جي سيلن جي [[برقي مزاحمت]] کي ماپي مخصوص دوائن جي اثرائتي هجڻ ۽ دوائن جي مزاحمت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gharooni |first1=Milad |last2=Alikhani |first2=Alireza |last3=Moghtaderi |first3=Hassan |last4=Abiri |first4=Hamed |last5=Mashaghi |first5=Alireza |last6=Abbasvandi |first6=Fereshteh |last7=Khayamian |first7=Mohammad Ali |last8=Miripour |first8=Zohreh sadat |last9=Zandi |first9=Ashkan |last10=Abdolahad |first10=Mohammad |title=Bioelectronics of The Cellular Cytoskeleton: Monitoring Cytoskeletal Conductance Variation for Sensing Drug Resistance |journal=ACS Sensors |date=22 February 2019 |volume=4 |issue=2 |pages=353–362 |doi=10.1021/acssensors.8b01142|pmid=30572702 }}&lt;/ref&gt;

=== انساني نسجن جي ٻيهر واڌ ===

انساني جسم جا ڪيترائي نسجا فطري طور ٻيهر وڌڻ (ريجنرہشن) جي صلاحيت رکن ٿا. مثال طور، [[جلد]] ۽ [[جگر]] جي مرمت ۽ واڌ ويجهه نسبتاً بهتر نموني ٿيندي آهي، جڏهن ته بالغ انسان جي ٻين ڪيترن ئي عضون ۾ اها صلاحيت محدود هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Tanaka |first1=Elly M. |last2=Reddien |first2=Peter W. |title=The Cellular Basis for Animal Regeneration |journal=Developmental Cell |date=July 2011 |volume=21 |issue=1 |pages=172–185 |doi=10.1016/j.devcel.2011.06.016|pmc=3139400 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gurtner |first1=Geoffrey C. |last2=Werner |first2=Sabine |last3=Barrandon |first3=Yann |last4=Longaker |first4=Michael T. |title=Wound repair and regeneration |journal=Nature |date=15 May 2008 |volume=453 |issue=7193 |pages=314–321 |doi=10.1038/nature07039}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Michalopoulos |first1=George K. |last2=Bhushan |first2=Bharat |title=Liver regeneration: biological and pathological mechanisms and implications |journal=Nature Reviews Gastroenterology &amp; Hepatology |date=January 2021 |volume=18 |issue=1 |pages=40–55 |doi=10.1038/s41575-020-0342-4}}&lt;/ref&gt;

[[تجديدي طب]] (ريجنريٽو ميڊيسن) ۾ ٿيندڙ تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته حياتياتي برقي سگنلن کي استعمال ڪري نسجن جي واڌ ويجهه کي فطري حدن کان اڳتي وڌائي سگهجي ٿو، ۽ هن مقصد لاءِ جانورن تي تجربا جاري آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Murugan |first1=Nirosha J. |last2=Vigran |first2=Hannah J. |last3=Miller |first3=Kelsie A. |last4=Golding |first4=Annie |last5=Pham |first5=Quang L. |last6=Sperry |first6=Megan M. |last7=Rasmussen-Ivey |first7=Cody |last8=Kane |first8=Anna W. |last9=Kaplan |first9=David L. |last10=Levin |first10=Michael |title=Acute multidrug delivery via a wearable bioreactor facilitates long-term limb regeneration and functional recovery in adult Xenopus laevis |journal=Science Advances |date=28 January 2022 |volume=8 |issue=4 |doi=10.1126/sciadv.abj2164|pmc=8791464 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Leppik |first1=Liudmila P. |last2=Froemel |first2=Dara |last3=Slavici |first3=Andrei |last4=Ovadia |first4=Zachri N. |last5=Hudak |first5=Lukasz |last6=Henrich |first6=Dirk |last7=Marzi |first7=Ingo |last8=Barker |first8=John H. |title=Effects of electrical stimulation on rat limb regeneration, a new look at an old model |journal=Scientific Reports |date=17 December 2015 |volume=5 |issue=1 |doi=10.1038/srep18353|pmc=4683620 }}&lt;/ref&gt; ڪجهه محققن جو خيال آهي ته مستقبل ۾ حياتياتي اليڪٽرانڪ اوزارن جي ذريعي مناسب برقي سگنل فراهم ڪري شايد مڪمل عضوا يا هٿ ۽ پير جهڙا عضوَ ٻيهر پيدا ڪرڻ ممڪن ٿي سگهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hutson |first1=Matthew |title=Persuading the Body to Regenerate Its Limbs |url=https://www.newyorker.com/magazine/2021/05/10/persuading-the-body-to-regenerate-its-limbs |access-date=24 August 2025 |work=The New Yorker |date=3 May 2021}}&lt;/ref&gt;

== مواد ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ '''نامياتي حياتياتي اليڪٽرانڪس''' مان مراد حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ نامياتي برقي مواد جو استعمال آهي. نامياتي مواد، جيڪي بنيادي طور ڪاربان تي مشتمل هوندا آهن، حياتياتي نظامن سان سڌو رابطو قائم ڪرڻ لاءِ انتهائي موزون سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Owens R, Kjall P, Richter-Dahlfors A, Cicoira F | title = Organic bioelectronics - novel applications in biomedicine. Preface | journal = Biochimica et Biophysica Acta | volume = 1830 | issue = 9 | pages = 4283–5 | date = September 2013 | pmid = 23623969 | doi = 10.1016/j.bbagen.2013.04.025 }}&lt;/ref&gt; هن وقت هن شعبي جون اهم استعمالون [[عصبي سائنس]]، اعصابي نظام جي علاج، ۽ انفيڪشن سان لاڳاپيل طبي تحقيق تي مرڪوز آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Simon DT, Larsson KC, Nilsson D, Burström G, Galter D, Berggren M, Richter-Dahlfors A | title = An organic electronic biomimetic neuron enables auto-regulated neuromodulation | journal = Biosensors &amp; Bioelectronics | volume = 71 | pages = 359–364 | date = September 2015 | pmid = 25932795 | doi = 10.1016/j.bios.2015.04.058 | url = https://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:liu:diva-120203 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Therapy using implanted organic bio&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Jonsson A, Song Z, Nilsson D, Meyerson BA, Simon DT, Linderoth B, Berggren M | title = Therapy using implanted organic bioelectronics | journal = Science Advances | volume = 1 | issue = 4 | article-number = e1500039 | date = May 2015 | pmid = 26601181 | pmc = 4640645 | doi = 10.1126/sciadv.1500039 | bibcode = 2015SciA....1E0039J }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Löffler S, Libberton B, Richter-Dahlfors A |title=Organic bioelectronics in infection|journal=Journal of Materials Chemistry B|volume=3|issue=25|pages=4979–4992|doi=10.1039/C5TB00382B |year=2015|pmid=32262450|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Löffler S, Libberton B, Richter-Dahlfors A |title=Organic Bioelectronic Tools for Biomedical Applications |journal=Electronics |date=November 2015 |volume=4 |issue=4 |pages=879–908 |doi=10.3390/electronics4040879 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

موصل [[پوليمر]]ن جون ڪوٽنگون نامياتي برقي مواد جو هڪ اهم قسم آهن، جن حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ استعمال ٿيندڙ مواد جي ٽيڪنالاجي ۾ نمايان بهتري آندي آهي. اهي برقي تحريڪ دوران اليڪٽروڊن جي برقي مزاحمت کي گهٽائين ٿيون، حياتياتي سگنلن جي وڌيڪ درست رڪارڊنگ کي ممڪن بڻائين ٿيون ۽ نقصانڪار برقي-ڪيميائي ضمني ردعمل کي گهٽ ڪن ٿيون. 1984ع ۾ [[مارڪ رائٽن]] ۽ سندس ساٿين [[نامياتي اليڪٽروڪيميائي ٽرانزسٽر]] ايجاد ڪيو، جيڪو آئنن جي منتقلي جي صلاحيت رکي ٿو. هن ٽيڪنالاجي سگنل ۽ شور جي تناسب (Signal-to-noise Ratio) کي بهتر بڻايو ۽ گهٽ برقي مزاحمت حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏني. بعد ۾ [[ميگنس برگگرين]] [[نامياتي اليڪٽرانڪ آئن پمپ]] (Organic Electronic Ion Pump؛ OEIP) تيار ڪيو، جيڪو جسم جي مخصوص عضون يا حصن تائين دوائن کي سڌي طرح پهچائڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

غير نامياتي مواد مان [[ٽائيٽينيم نائٽرائيڊ]] (Titanium Nitride؛ TiN) انهن ٿورن مواد مان هڪ آهي، جيڪو [[CMOS]] ٽيڪنالاجي ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. پنهنجي غير معمولي استحڪام ۽ حياتياتي موافقت سبب هي مواد [[طبي امپلانٽ]]ن ۾ استعمال ٿيندڙ اليڪٽروڊن لاءِ انتهائي مناسب سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Haemmerle2002&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hämmerle H, Kobuch K, Kohler K, Nisch W, Sachs H, Stelzle M | title = Biostability of micro-photodiode arrays for subretinal implantation | journal = Biomaterials | volume = 23 | issue = 3 | pages = 797–804 | date = February 2002 | pmid = 11771699 | doi = 10.1016/S0142-9612(01)00185-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BS2018&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Glogener P, Krause M, Katzer J, Schubert MA, Birkholz M, Bellmann O, Kröger-Koch C, Hammonn HM, Metges CC, Welsch C, Ruff R, Hoffmann KP |title=Prolonged corrosion stability of a microchip sensor implant during in vivo exposure |journal=Biosensors |date=2018|volume=8|issue=1|page=13 |doi=10.3390/bios8010013 |pmid=29389853 |pmc=5872061 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>ls95by8ocua1s32jqoyxu76hry50agx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390088</id>
      <parentid>390087</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T04:15:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20739" sha1="irhj1sl813b7sygz7l86ppma8lqwojz" xml:space="preserve">{{short description|حياتيات ۽ اليڪٽرانڪس جي سنگم ۾ تحقيق جو شعبو}}


[[File:Protein translation.gif|thumb|300px|هڪ [[رائبوسوم]]، [[حياتياتي مشين]] آهي، جيڪا [[پروٽين ڊومين ڊائنامڪس]] کي استعمال ڪري ٿي، جنهن جو مشاهدو رڳو [[نيوٽران اسپن ايڪو]] اسپيڪٽروسڪوپي ذريعي ڪري سگهجي ٿو.]]

'''حياتياتي اليڪٽرانڪس''' (Bioelectronics) [[حياتيات]] ۽ [[اليڪٽرانڪس]] جي سنگم ۾ تحقيق جو هڪ شعبو آهي.

حياتياتي اليڪٽرانڪس سائنس ۽ انجنيئرنگ جو هڪ بين اللساني  شعبو آهي، جيڪو [[حياتيات]]، [[اليڪٽرانڪس]]، [[طبعيات]]، [[ڪيميا]] ۽ [[مواد سائنس]] جي اصولن کي گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪ اوزارن جي وچ ۾ لاڳاپن، رابطن ۽ عملن جو مطالعو ڪري ٿو. هن شعبي جو مقصد حياتياتي ماليڪيولن، سيلن، نسجن ۽ عضون جي برقي خاصيتن کي سمجهڻ سان گڏ اهڙا اليڪٽرانڪ نظام ۽ ڊوائيس تيار ڪرڻ آهي، جيڪي حياتياتي سگنلن کي ماپي، منتقل يا انهن تي ضابطو آڻي سگهن. حياتياتي اليڪٽرانڪس جو استعمال طبي تشخيص، بائيو سينسرن، طبي امپلانٽن، مصنوعي عضون، اعصابي رابطا بحال ڪرڻ، صحت جي نگراني، دوائن جي تحقيق ۽ جديد حياتياتي ٽيڪنالاجين ۾ وڏي اهميت رکي ٿو. هي شعبو حياتياتي عملن ۽ اليڪٽرانڪ ٽيڪنالاجي جي سنگم تي نون اوزارن ۽ طريقن جي ترقي لاءِ بنيادي ڪردار ادا ڪري رهيو آهي.

== وصفون ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس جي اصطلاح جي شروعاتي وضاحت [[يورپي ڪميشن]] (C.E.C.) جي پهرين ورڪشاپ دوران، جيڪا نومبر 1991ع ۾ [[برسلز]] ۾ منعقد ٿي، پيش ڪئي وئي. ان موقعي تي حياتياتي اليڪٽرانڪس کي &quot;حياتياتي مواد ۽ حياتياتي بناوٽن کي معلوماتي عملڪاري (انفارميشن پروسيسنگ) جي نظامن ۽ نون اوزارن ۾ استعمال ڪرڻ&quot; طور بيان ڪيو ويو. ان ئي ورڪشاپ ۾ حياتياتي-ماليڪيولي اليڪٽرانڪس (بايو-ماليڪيولر اليڪٽرانڪس) کي اهڙي تحقيق ۽ ترقي جو شعبو قرار ڏنو ويو، جيڪو حياتيات کان متاثر غير نامياتي ۽ نامياتي مواد، خود ترتيب (سيلف-اسيمبلي) ۽ وڏي پيماني واري متوازي عملڪاري (ميسو پيرلل ازم) تي ٻڌل هارڊويئر ڍانچن جي ذريعي نوان معلوماتي نظام، [[حساسو|حساسا]] (سينسر)، عمل ڪندڙ اوزار ۽ ايٽمي سطح تائين ماليڪيولي تياري (ماليڪيولر مينيوفيڪچرنگ) کي ممڪن بڻائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Nicolini C | title = From neural chip and engineered biomolecules to bioelectronic devices: an overview | journal = Biosensors &amp; Bioelectronics | volume = 10 | issue = 1–2 | pages = 105–27 | year = 1995 | pmid = 7734117 | doi = 10.1016/0956-5663(95)96799-5 }}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ [[آمريڪا]] جي [[آمريڪي واپار کاتو|واپار کاتي]] جي اداري [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اسٽينڊرڊز اينڊ ٽيڪنالاجي]] (NIST) حياتياتي اليڪٽرانڪس کي &quot;حياتيات ۽ اليڪٽرانڪس جي سنگم مان وجود ۾ آيل علمي شعبي&quot; طور بيان ڪيو.&lt;ref name=nist&gt;{{cite web |url = https://www.nist.gov/pml/div683/upload/bioelectronics_report.pdf |title = A Framework for Bioelectronics: Discovery and Innovation |publisher=National Institute of Standards and Technology|page =42|date =February 2009}}&lt;/ref&gt;{{rp|5}}

هن شعبي بابت اهم علمي معلومات جو هڪ ذريعو [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز]] (IEEE) سان لاڳاپيل سائنسي سرگرميون ۽ 1990ع کان شايع ٿيندڙ علمي رسالو ''بايو سينسرس اينڊ بايو اليڪٽرانڪس'' پڻ آهي. هن رسالي موجب حياتياتي اليڪٽرانڪس جو مقصد حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪس کي گڏائي حياتياتي ايندھن وارا سيل، [[بائيونڪس]]، حياتياتي مواد، معلوماتي عملڪاري، معلومات جي ذخيري، اليڪٽرانڪ جزن ۽ عمل ڪندڙ اوزارن جي ترقي آهي، جڏهن ته هن شعبي جو بنيادي مرڪز حياتياتي مواد ۽ خرد (مائڪرو) ۽ نينو (Nano) اليڪٽرانڪس جي وچ واري رابطي کي سمجهڻ ۽ بهتر بڻائڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.elsevier.com/wps/find/journaldescription.cws_home/405913/authorinstructions |title = Biosensors and Bioelectronics |publisher=Elsevier}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس بابت سڀ کان پهرين ڄاتل سائنسي تجربو ارڙهين صديءَ ۾ [[اطالوي]] طبيب ۽ سائنسدان [[لوئيجي گالواني]] انجام ڏنو، جنهن هڪ مئل ڏيڏر جي الڳ ڪيل ٽنگن تي برقي وولٽيج لاڳو ڪيو. برقي تحريڪ سبب ٽنگن جي حرڪت مشاهدي ۾ آئي، جنهن حياتياتي اليڪٽرانڪس جي بنيادي تصور جي شروعات ڪئي ۽ بعد ۾ [[بايواليڪٽرڪ]] (بايو اليڪٽريسٽي) بابت تحقيق لاءِ بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Rivnay J, Owens RM, Malliaras GG |date=2014-01-14|title=The Rise of Organic Bioelectronics |journal=Chemistry of Materials|volume=26|issue=1|pages=679–685|doi=10.1021/cm4022003 }}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ دوران [[پيس ميڪر]] جي ايجاد، طبي برقي اوزارن ۽ [[طبي تصويرڪشي]] (ميڊيڪل اميجنگ) جي ترقي سان حياتياتي اليڪٽرانڪس هڪ منظم سائنسي شعبي جي صورت اختيار ڪئي. وقت سان گڏ هن شعبي ۾ حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪ ٽيڪنالاجي جي گڏيل استعمال تي تحقيق تيزي سان وڌندي وئي.

2009ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي موجب، جن سائنسي مقالن جي عنوان يا خلاصي ۾ &quot;بايو اليڪٽرانڪس&quot; جو اصطلاح استعمال ٿيو، تن مان 43 سيڪڙو يورپ، 23 سيڪڙو ايشيا ۽ 20 سيڪڙو آمريڪا مان هئا، جيڪو ان وقت هن شعبي ۾ يورپ جي نمايان تحقيقي سرگرمين کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=nist/&gt;{{rp|6}}

== مواد ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ استعمال ٿيندڙ مواد هن شعبي جي ڪارڪردگي، حياتياتي موافقت  ۽ ڊگهي مدي واري استحڪام لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا. جديد تحقيق خاص طور تي نامياتي ۽ غير نامياتي  برقي مواد تي مرڪوز آهي، جيڪي حياتياتي نظامن سان مؤثر رابطي ۽ سگنلن جي منتقلي کي ممڪن بڻائين ٿا.

=== نامياتي حياتياتي اليڪٽرانڪس ===

نامياتي حياتياتي اليڪٽرانڪس مان مراد حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ نامياتي برقي مواد جو استعمال آهي. ڪاربان تي ٻڌل اهي مواد حياتياتي نظامن سان مطابقت رکڻ جي صلاحيت سبب وڏي اهميت حاصل ڪري چڪا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Owens R, Kjall P, Richter-Dahlfors A, Cicoira F | title = Organic bioelectronics - novel applications in biomedicine. Preface | journal = Biochimica et Biophysica Acta | volume = 1830 | issue = 9 | pages = 4283–5 | date = September 2013 | pmid = 23623969 | doi = 10.1016/j.bbagen.2013.04.025 }}&lt;/ref&gt; هن وقت انهن جو استعمال خاص طور تي [[عصبي سائنس]]، اعصابي نظام جي علاج ۽ انفيڪشن سان لاڳاپيل حياتياتي تحقيق ۾ ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Simon DT, Larsson KC, Nilsson D, Burström G, Galter D, Berggren M, Richter-Dahlfors A | title = An organic electronic biomimetic neuron enables auto-regulated neuromodulation | journal = Biosensors &amp; Bioelectronics | volume = 71 | pages = 359–364 | date = September 2015 | pmid = 25932795 | doi = 10.1016/j.bios.2015.04.058 | url = https://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:liu:diva-120203 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Therapy using implanted organic bio&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Jonsson A, Song Z, Nilsson D, Meyerson BA, Simon DT, Linderoth B, Berggren M | title = Therapy using implanted organic bioelectronics | journal = Science Advances | volume = 1 | issue = 4 | article-number = e1500039 | date = May 2015 | pmid = 26601181 | pmc = 4640645 | doi = 10.1126/sciadv.1500039 | bibcode = 2015SciA....1E0039J }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Löffler S, Libberton B, Richter-Dahlfors A |title=Organic bioelectronics in infection|journal=Journal of Materials Chemistry B|volume=3|issue=25|pages=4979–4992|doi=10.1039/C5TB00382B |year=2015|pmid=32262450|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Löffler S, Libberton B, Richter-Dahlfors A |title=Organic Bioelectronic Tools for Biomedical Applications |journal=Electronics |date=November 2015 |volume=4 |issue=4 |pages=879–908 |doi=10.3390/electronics4040879 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

=== موصل پوليمر ===

موصل [[پوليمر]]ن جون ڪوٽنگون (ڪنڊڪٽنگ پوليمر ڪوٽنگس) حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ وڏي ترقي جو سبب بڻيون آهن. اهي برقي تحريڪ لاءِ استعمال ٿيندڙ اليڪٽروڊن جي برقي مزاحمت (Impedance) کي گهٽ ڪن ٿيون، حياتياتي سگنلن جي وڌيڪ صحيح رڪارڊنگ کي ممڪن بڻائين ٿيون ۽ نقصانڪار برقي-ڪيميائي ردعمل کي گهٽائين ٿيون.

1984ع ۾ [[مارڪ رائٽن]] ۽ سندس ساٿين [[نامياتي اليڪٽروڪيميائي ٽرانزسٽر]]؛ (OECT) ايجاد ڪيو، جيڪو آئنن جي منتقلي جي صلاحيت رکي ٿو. هن ٽيڪنالاجي سان سگنل ۽ شور (Signal-to-noise Ratio) ۾ نمايان بهتري آئي ۽ گهٽ برقي مزاحمت حاصل ٿي. ان کان پوءِ [[ميگنس برگگرين]] نامياتي اليڪٽرانڪ آئن پمپ (Organic Electronic Ion Pump؛ OEIP) تيار ڪيو، جيڪو جسم جي مخصوص عضون تائين دوائن جي درست پهچائڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== ٽائيٽينيم نائٽرائيڊ ===

[[ٽائيٽينيم نائٽرائيڊ]] (Titanium Nitride؛ TiN) انهن غير نامياتي مواد مان هڪ آهي، جيڪو [[CMOS]] ٽيڪنالاجي ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. هي مواد غير معمولي استحڪام، سنکنرن جي مزاحمت ۽ حياتياتي موافقت سبب طبي امپلانٽن جي اليڪٽروڊن لاءِ انتهائي موزون سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Haemmerle2002&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hämmerle H, Kobuch K, Kohler K, Nisch W, Sachs H, Stelzle M | title = Biostability of micro-photodiode arrays for subretinal implantation | journal = Biomaterials | volume = 23 | issue = 3 | pages = 797–804 | date = February 2002 | pmid = 11771699 | doi = 10.1016/S0142-9612(01)00185-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BS2018&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Glogener P, Krause M, Katzer J, Schubert MA, Birkholz M, Bellmann O, Kröger-Koch C, Hammonn HM, Metges CC, Welsch C, Ruff R, Hoffmann KP |title=Prolonged corrosion stability of a microchip sensor implant during in vivo exposure |journal=Biosensors |date=2018|volume=8|issue=1|page=13 |doi=10.3390/bios8010013 |pmid=29389853 |pmc=5872061 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== اهم استعمال ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس جو بنيادي مقصد بيمارين ۽ جسماني معذورين ۾ مبتلا ماڻهن جي زندگيءَ جي معيار کي بهتر بڻائڻ آهي. هن شعبي جي اهم استعمالن مان هڪ [[گلوڪوز مانيٽر]] آهي، جيڪو [[ذیابيطس]] جي مريضن کي رت ۾ کنڊ (گلوڪوز) جي مقدار کي ماپڻ ۽ ان تي نظر رکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ان کان علاوه، برقي تحريڪ (اليڪٽريڪل اسٽميوليشن) تي ٻڌل حياتياتي اليڪٽرانڪ اوزار [[مرگي]]، دائمي سور، [[پارڪنسن جي بيماري]]، ٻوڙائپ، لازمي لرزش ۽ انڌائپ جي علاج ۾ استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Simon DT, Gabrielsson EO, Tybrandt K, Berggren M | title = Organic Bioelectronics: Bridging the Signaling Gap between Biology and Technology | journal = Chemical Reviews | volume = 116 | issue = 21 | pages = 13009–13041 | date = November 2016 | pmid = 27367172 | doi = 10.1021/acs.chemrev.6b00146 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.accessdata.fda.gov/cdrh_docs/reviews/DEN170028.pdf |title=DE NOVO CLASSIFICATION REQUEST FOR CALA ONE |access-date=2021-09-11 }}&lt;/ref&gt;

[[ميگنس برگگرين]] ۽ سندس ساٿين نامياتي اليڪٽرانڪ آئن پمپ (OEIP) جو هڪ حياتياتي امپلانٽ تيار ڪيو، جيڪو علاج جي مقصد لاءِ زنده ۽ آزاد گهمندڙ جانور ۾ استعمال ٿيندڙ پهريون حياتياتي اليڪٽرانڪ امپلانٽ هو. هي اوزار [[گاما-امينوبيوٽيرڪ تيزاب]] (GABA) تائين برقي تحريڪ پهچائيندو هو. جسم ۾ GABA جي گهٽتائي دائمي سور جو هڪ سبب سمجهي وڃي ٿي، تنهنڪري هن نظام ذريعي GABA کي متاثر ٿيل اعصاب تائين پهچائي سور ۾ گهٽتائي آندي وئي.&lt;ref name=&quot;Therapy using implanted organic bio&quot;/&gt;

[[ويگس اعصاب]] جي تحريڪ (ويگس نرو اسٽميوليشن؛ VNS) پڻ حياتياتي اليڪٽرانڪس جو هڪ اهم استعمال آهي. هن طريقي سان ويگس اعصاب ۾ موجود ڪولينرجڪ اينٽي انفليميٽري رستي کي سرگرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[روميٽائڊ آرٿرائٽس]] جهڙين سوزشي بيمارين ۾ سوزش گهٽجي سگهي ٿي. هي طريقو [[ڊپريشن]] ۽ [[مرگي]] جي ڪجهه مريضن لاءِ پڻ فائدي وارو ثابت ٿيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Koopman FA, Schuurman PR, Vervoordeldonk MJ, Tak PP | title = Vagus nerve stimulation: a new bioelectronics approach to treat rheumatoid arthritis? | journal = Best Practice &amp; Research. Clinical Rheumatology | volume = 28 | issue = 4 | pages = 625–35 | date = August 2014 | pmid = 25481554 | doi = 10.1016/j.berh.2014.10.015 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

البت، هر اهو طبي اوزار جيڪو اليڪٽرانڪس استعمال ڪري، لازمي طور حياتياتي اليڪٽرانڪ اوزار نه هوندو آهي. حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ صرف اهي نظام شامل ڪيا ويندا آهن، جن ۾ اليڪٽرانڪ نظام ۽ حياتياتي نظام جي وچ ۾ سڌو ۽ ويجهو رابطي وارو واسطو موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Carrara S, Iniewski K | title = Handbook of Bioelectronics | publisher= Cambridge University Press | pages = 1–569 | date = 2015 | doi  =  10.1017/CBO9781139629539 | isbn = 978-1-139-62953-9 | editor1-last = Carrara | editor1-first = Sandro | editor2-last = Iniewski | editor2-first = Krzysztof }}&lt;/ref&gt;

حياتياتي اليڪٽرانڪس ذريعي اهڙا نوان طريقا پڻ تيار ڪيا پيا وڃن، جن سان [[سرطان]] جي سيلن جي وڌڻ، انهن جي جسم ۾ پکڙجڻ ۽ دوائن جي مزاحمت کي بغير حياتياتي ليبلن جي سڃاڻي سگهجي ٿو. مثال طور، سرطان جي سيلن جي [[برقي مزاحمت]] کي ماپي مخصوص دوائن جي اثرائتي هجڻ ۽ دوائن جي مزاحمت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gharooni |first1=Milad |last2=Alikhani |first2=Alireza |last3=Moghtaderi |first3=Hassan |last4=Abiri |first4=Hamed |last5=Mashaghi |first5=Alireza |last6=Abbasvandi |first6=Fereshteh |last7=Khayamian |first7=Mohammad Ali |last8=Miripour |first8=Zohreh sadat |last9=Zandi |first9=Ashkan |last10=Abdolahad |first10=Mohammad |title=Bioelectronics of The Cellular Cytoskeleton: Monitoring Cytoskeletal Conductance Variation for Sensing Drug Resistance |journal=ACS Sensors |date=22 February 2019 |volume=4 |issue=2 |pages=353–362 |doi=10.1021/acssensors.8b01142|pmid=30572702 }}&lt;/ref&gt;

=== انساني نسجن جي ٻيهر واڌ ===

انساني جسم جا ڪيترائي نسجا فطري طور ٻيهر وڌڻ (ريجنرہشن) جي صلاحيت رکن ٿا. مثال طور، [[جلد]] ۽ [[جگر]] جي مرمت ۽ واڌ ويجهه نسبتاً بهتر نموني ٿيندي آهي، جڏهن ته بالغ انسان جي ٻين ڪيترن ئي عضون ۾ اها صلاحيت محدود هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Tanaka |first1=Elly M. |last2=Reddien |first2=Peter W. |title=The Cellular Basis for Animal Regeneration |journal=Developmental Cell |date=July 2011 |volume=21 |issue=1 |pages=172–185 |doi=10.1016/j.devcel.2011.06.016|pmc=3139400 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gurtner |first1=Geoffrey C. |last2=Werner |first2=Sabine |last3=Barrandon |first3=Yann |last4=Longaker |first4=Michael T. |title=Wound repair and regeneration |journal=Nature |date=15 May 2008 |volume=453 |issue=7193 |pages=314–321 |doi=10.1038/nature07039}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Michalopoulos |first1=George K. |last2=Bhushan |first2=Bharat |title=Liver regeneration: biological and pathological mechanisms and implications |journal=Nature Reviews Gastroenterology &amp; Hepatology |date=January 2021 |volume=18 |issue=1 |pages=40–55 |doi=10.1038/s41575-020-0342-4}}&lt;/ref&gt;

[[تجديدي طب]] (ريجنريٽو ميڊيسن) ۾ ٿيندڙ تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته حياتياتي برقي سگنلن کي استعمال ڪري نسجن جي واڌ ويجهه کي فطري حدن کان اڳتي وڌائي سگهجي ٿو، ۽ هن مقصد لاءِ جانورن تي تجربا جاري آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Murugan |first1=Nirosha J. |last2=Vigran |first2=Hannah J. |last3=Miller |first3=Kelsie A. |last4=Golding |first4=Annie |last5=Pham |first5=Quang L. |last6=Sperry |first6=Megan M. |last7=Rasmussen-Ivey |first7=Cody |last8=Kane |first8=Anna W. |last9=Kaplan |first9=David L. |last10=Levin |first10=Michael |title=Acute multidrug delivery via a wearable bioreactor facilitates long-term limb regeneration and functional recovery in adult Xenopus laevis |journal=Science Advances |date=28 January 2022 |volume=8 |issue=4 |doi=10.1126/sciadv.abj2164|pmc=8791464 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Leppik |first1=Liudmila P. |last2=Froemel |first2=Dara |last3=Slavici |first3=Andrei |last4=Ovadia |first4=Zachri N. |last5=Hudak |first5=Lukasz |last6=Henrich |first6=Dirk |last7=Marzi |first7=Ingo |last8=Barker |first8=John H. |title=Effects of electrical stimulation on rat limb regeneration, a new look at an old model |journal=Scientific Reports |date=17 December 2015 |volume=5 |issue=1 |doi=10.1038/srep18353|pmc=4683620 }}&lt;/ref&gt; ڪجهه محققن جو خيال آهي ته مستقبل ۾ حياتياتي اليڪٽرانڪ اوزارن جي ذريعي مناسب برقي سگنل فراهم ڪري شايد مڪمل عضوا يا هٿ ۽ پير جهڙا عضوَ ٻيهر پيدا ڪرڻ ممڪن ٿي سگهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hutson |first1=Matthew |title=Persuading the Body to Regenerate Its Limbs |url=https://www.newyorker.com/magazine/2021/05/10/persuading-the-body-to-regenerate-its-limbs |access-date=24 August 2025 |work=The New Yorker |date=3 May 2021}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>irhj1sl813b7sygz7l86ppma8lqwojz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390089</id>
      <parentid>390088</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T04:18:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22843" sha1="pa9vnhfibzkgcdsj8odwa2f377gi0fx" xml:space="preserve">{{short description|حياتيات ۽ اليڪٽرانڪس جي سنگم ۾ تحقيق جو شعبو}}


[[File:Protein translation.gif|thumb|300px|هڪ [[رائبوسوم]]، [[حياتياتي مشين]] آهي، جيڪا [[پروٽين ڊومين ڊائنامڪس]] کي استعمال ڪري ٿي، جنهن جو مشاهدو رڳو [[نيوٽران اسپن ايڪو]] اسپيڪٽروسڪوپي ذريعي ڪري سگهجي ٿو.]]

'''حياتياتي اليڪٽرانڪس''' (Bioelectronics) [[حياتيات]] ۽ [[اليڪٽرانڪس]] جي سنگم ۾ تحقيق جو هڪ شعبو آهي.

حياتياتي اليڪٽرانڪس سائنس ۽ انجنيئرنگ جو هڪ بين اللساني  شعبو آهي، جيڪو [[حياتيات]]، [[اليڪٽرانڪس]]، [[طبعيات]]، [[ڪيميا]] ۽ [[مواد سائنس]] جي اصولن کي گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪ اوزارن جي وچ ۾ لاڳاپن، رابطن ۽ عملن جو مطالعو ڪري ٿو. هن شعبي جو مقصد حياتياتي ماليڪيولن، سيلن، نسجن ۽ عضون جي برقي خاصيتن کي سمجهڻ سان گڏ اهڙا اليڪٽرانڪ نظام ۽ ڊوائيس تيار ڪرڻ آهي، جيڪي حياتياتي سگنلن کي ماپي، منتقل يا انهن تي ضابطو آڻي سگهن. حياتياتي اليڪٽرانڪس جو استعمال طبي تشخيص، بائيو سينسرن، طبي امپلانٽن، مصنوعي عضون، اعصابي رابطا بحال ڪرڻ، صحت جي نگراني، دوائن جي تحقيق ۽ جديد حياتياتي ٽيڪنالاجين ۾ وڏي اهميت رکي ٿو. هي شعبو حياتياتي عملن ۽ اليڪٽرانڪ ٽيڪنالاجي جي سنگم تي نون اوزارن ۽ طريقن جي ترقي لاءِ بنيادي ڪردار ادا ڪري رهيو آهي.

== وصفون ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس جي اصطلاح جي شروعاتي وضاحت [[يورپي ڪميشن]] (C.E.C.) جي پهرين ورڪشاپ دوران، جيڪا نومبر 1991ع ۾ [[برسلز]] ۾ منعقد ٿي، پيش ڪئي وئي. ان موقعي تي حياتياتي اليڪٽرانڪس کي &quot;حياتياتي مواد ۽ حياتياتي بناوٽن کي معلوماتي عملڪاري (انفارميشن پروسيسنگ) جي نظامن ۽ نون اوزارن ۾ استعمال ڪرڻ&quot; طور بيان ڪيو ويو. ان ئي ورڪشاپ ۾ حياتياتي-ماليڪيولي اليڪٽرانڪس (بايو-ماليڪيولر اليڪٽرانڪس) کي اهڙي تحقيق ۽ ترقي جو شعبو قرار ڏنو ويو، جيڪو حياتيات کان متاثر غير نامياتي ۽ نامياتي مواد، خود ترتيب (سيلف-اسيمبلي) ۽ وڏي پيماني واري متوازي عملڪاري (ميسو پيرلل ازم) تي ٻڌل هارڊويئر ڍانچن جي ذريعي نوان معلوماتي نظام، [[حساسو|حساسا]] (سينسر)، عمل ڪندڙ اوزار ۽ ايٽمي سطح تائين ماليڪيولي تياري (ماليڪيولر مينيوفيڪچرنگ) کي ممڪن بڻائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Nicolini C | title = From neural chip and engineered biomolecules to bioelectronic devices: an overview | journal = Biosensors &amp; Bioelectronics | volume = 10 | issue = 1–2 | pages = 105–27 | year = 1995 | pmid = 7734117 | doi = 10.1016/0956-5663(95)96799-5 }}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ [[آمريڪا]] جي [[آمريڪي واپار کاتو|واپار کاتي]] جي اداري [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اسٽينڊرڊز اينڊ ٽيڪنالاجي]] (NIST) حياتياتي اليڪٽرانڪس کي &quot;حياتيات ۽ اليڪٽرانڪس جي سنگم مان وجود ۾ آيل علمي شعبي&quot; طور بيان ڪيو.&lt;ref name=nist&gt;{{cite web |url = https://www.nist.gov/pml/div683/upload/bioelectronics_report.pdf |title = A Framework for Bioelectronics: Discovery and Innovation |publisher=National Institute of Standards and Technology|page =42|date =February 2009}}&lt;/ref&gt;{{rp|5}}

هن شعبي بابت اهم علمي معلومات جو هڪ ذريعو [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز]] (IEEE) سان لاڳاپيل سائنسي سرگرميون ۽ 1990ع کان شايع ٿيندڙ علمي رسالو ''بايو سينسرس اينڊ بايو اليڪٽرانڪس'' پڻ آهي. هن رسالي موجب حياتياتي اليڪٽرانڪس جو مقصد حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪس کي گڏائي حياتياتي ايندھن وارا سيل، [[بائيونڪس]]، حياتياتي مواد، معلوماتي عملڪاري، معلومات جي ذخيري، اليڪٽرانڪ جزن ۽ عمل ڪندڙ اوزارن جي ترقي آهي، جڏهن ته هن شعبي جو بنيادي مرڪز حياتياتي مواد ۽ خرد (مائڪرو) ۽ نينو (Nano) اليڪٽرانڪس جي وچ واري رابطي کي سمجهڻ ۽ بهتر بڻائڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.elsevier.com/wps/find/journaldescription.cws_home/405913/authorinstructions |title = Biosensors and Bioelectronics |publisher=Elsevier}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس بابت سڀ کان پهرين ڄاتل سائنسي تجربو ارڙهين صديءَ ۾ [[اطالوي]] طبيب ۽ سائنسدان [[لوئيجي گالواني]] انجام ڏنو، جنهن هڪ مئل ڏيڏر جي الڳ ڪيل ٽنگن تي برقي وولٽيج لاڳو ڪيو. برقي تحريڪ سبب ٽنگن جي حرڪت مشاهدي ۾ آئي، جنهن حياتياتي اليڪٽرانڪس جي بنيادي تصور جي شروعات ڪئي ۽ بعد ۾ [[بايواليڪٽرڪ]] (بايو اليڪٽريسٽي) بابت تحقيق لاءِ بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Rivnay J, Owens RM, Malliaras GG |date=2014-01-14|title=The Rise of Organic Bioelectronics |journal=Chemistry of Materials|volume=26|issue=1|pages=679–685|doi=10.1021/cm4022003 }}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ دوران [[پيس ميڪر]] جي ايجاد، طبي برقي اوزارن ۽ [[طبي تصويرڪشي]] (ميڊيڪل اميجنگ) جي ترقي سان حياتياتي اليڪٽرانڪس هڪ منظم سائنسي شعبي جي صورت اختيار ڪئي. وقت سان گڏ هن شعبي ۾ حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪ ٽيڪنالاجي جي گڏيل استعمال تي تحقيق تيزي سان وڌندي وئي.

2009ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي موجب، جن سائنسي مقالن جي عنوان يا خلاصي ۾ &quot;بايو اليڪٽرانڪس&quot; جو اصطلاح استعمال ٿيو، تن مان 43 سيڪڙو يورپ، 23 سيڪڙو ايشيا ۽ 20 سيڪڙو آمريڪا مان هئا، جيڪو ان وقت هن شعبي ۾ يورپ جي نمايان تحقيقي سرگرمين کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=nist/&gt;{{rp|6}}

== مواد ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ استعمال ٿيندڙ مواد هن شعبي جي ڪارڪردگي، حياتياتي موافقت  ۽ ڊگهي مدي واري استحڪام لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا. جديد تحقيق خاص طور تي نامياتي ۽ غير نامياتي  برقي مواد تي مرڪوز آهي، جيڪي حياتياتي نظامن سان مؤثر رابطي ۽ سگنلن جي منتقلي کي ممڪن بڻائين ٿا.

=== نامياتي حياتياتي اليڪٽرانڪس ===

نامياتي حياتياتي اليڪٽرانڪس مان مراد حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ نامياتي برقي مواد جو استعمال آهي. ڪاربان تي ٻڌل اهي مواد حياتياتي نظامن سان مطابقت رکڻ جي صلاحيت سبب وڏي اهميت حاصل ڪري چڪا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Owens R, Kjall P, Richter-Dahlfors A, Cicoira F | title = Organic bioelectronics - novel applications in biomedicine. Preface | journal = Biochimica et Biophysica Acta | volume = 1830 | issue = 9 | pages = 4283–5 | date = September 2013 | pmid = 23623969 | doi = 10.1016/j.bbagen.2013.04.025 }}&lt;/ref&gt; هن وقت انهن جو استعمال خاص طور تي [[عصبي سائنس]]، اعصابي نظام جي علاج ۽ انفيڪشن سان لاڳاپيل حياتياتي تحقيق ۾ ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Simon DT, Larsson KC, Nilsson D, Burström G, Galter D, Berggren M, Richter-Dahlfors A | title = An organic electronic biomimetic neuron enables auto-regulated neuromodulation | journal = Biosensors &amp; Bioelectronics | volume = 71 | pages = 359–364 | date = September 2015 | pmid = 25932795 | doi = 10.1016/j.bios.2015.04.058 | url = https://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:liu:diva-120203 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Therapy using implanted organic bio&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Jonsson A, Song Z, Nilsson D, Meyerson BA, Simon DT, Linderoth B, Berggren M | title = Therapy using implanted organic bioelectronics | journal = Science Advances | volume = 1 | issue = 4 | article-number = e1500039 | date = May 2015 | pmid = 26601181 | pmc = 4640645 | doi = 10.1126/sciadv.1500039 | bibcode = 2015SciA....1E0039J }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Löffler S, Libberton B, Richter-Dahlfors A |title=Organic bioelectronics in infection|journal=Journal of Materials Chemistry B|volume=3|issue=25|pages=4979–4992|doi=10.1039/C5TB00382B |year=2015|pmid=32262450|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Löffler S, Libberton B, Richter-Dahlfors A |title=Organic Bioelectronic Tools for Biomedical Applications |journal=Electronics |date=November 2015 |volume=4 |issue=4 |pages=879–908 |doi=10.3390/electronics4040879 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

=== موصل پوليمر ===

موصل [[پوليمر]]ن جون ڪوٽنگون (ڪنڊڪٽنگ پوليمر ڪوٽنگس) حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ وڏي ترقي جو سبب بڻيون آهن. اهي برقي تحريڪ لاءِ استعمال ٿيندڙ اليڪٽروڊن جي برقي مزاحمت (Impedance) کي گهٽ ڪن ٿيون، حياتياتي سگنلن جي وڌيڪ صحيح رڪارڊنگ کي ممڪن بڻائين ٿيون ۽ نقصانڪار برقي-ڪيميائي ردعمل کي گهٽائين ٿيون.

1984ع ۾ [[مارڪ رائٽن]] ۽ سندس ساٿين [[نامياتي اليڪٽروڪيميائي ٽرانزسٽر]]؛ (OECT) ايجاد ڪيو، جيڪو آئنن جي منتقلي جي صلاحيت رکي ٿو. هن ٽيڪنالاجي سان سگنل ۽ شور (Signal-to-noise Ratio) ۾ نمايان بهتري آئي ۽ گهٽ برقي مزاحمت حاصل ٿي. ان کان پوءِ [[ميگنس برگگرين]] نامياتي اليڪٽرانڪ آئن پمپ (Organic Electronic Ion Pump؛ OEIP) تيار ڪيو، جيڪو جسم جي مخصوص عضون تائين دوائن جي درست پهچائڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== ٽائيٽينيم نائٽرائيڊ ===

[[ٽائيٽينيم نائٽرائيڊ]] (Titanium Nitride؛ TiN) انهن غير نامياتي مواد مان هڪ آهي، جيڪو [[CMOS]] ٽيڪنالاجي ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. هي مواد غير معمولي استحڪام، سنکنرن جي مزاحمت ۽ حياتياتي موافقت سبب طبي امپلانٽن جي اليڪٽروڊن لاءِ انتهائي موزون سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Haemmerle2002&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hämmerle H, Kobuch K, Kohler K, Nisch W, Sachs H, Stelzle M | title = Biostability of micro-photodiode arrays for subretinal implantation | journal = Biomaterials | volume = 23 | issue = 3 | pages = 797–804 | date = February 2002 | pmid = 11771699 | doi = 10.1016/S0142-9612(01)00185-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BS2018&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Glogener P, Krause M, Katzer J, Schubert MA, Birkholz M, Bellmann O, Kröger-Koch C, Hammonn HM, Metges CC, Welsch C, Ruff R, Hoffmann KP |title=Prolonged corrosion stability of a microchip sensor implant during in vivo exposure |journal=Biosensors |date=2018|volume=8|issue=1|page=13 |doi=10.3390/bios8010013 |pmid=29389853 |pmc=5872061 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== اهم استعمال ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس جو بنيادي مقصد بيمارين ۽ جسماني معذورين ۾ مبتلا ماڻهن جي زندگيءَ جي معيار کي بهتر بڻائڻ آهي. هن شعبي جي اهم استعمالن مان هڪ [[گلوڪوز مانيٽر]] آهي، جيڪو [[ذیابيطس]] جي مريضن کي رت ۾ کنڊ (گلوڪوز) جي مقدار کي ماپڻ ۽ ان تي نظر رکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ان کان علاوه، برقي تحريڪ (اليڪٽريڪل اسٽميوليشن) تي ٻڌل حياتياتي اليڪٽرانڪ اوزار [[مرگي]]، دائمي سور، [[پارڪنسن جي بيماري]]، ٻوڙائپ، لازمي لرزش ۽ انڌائپ جي علاج ۾ استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Simon DT, Gabrielsson EO, Tybrandt K, Berggren M | title = Organic Bioelectronics: Bridging the Signaling Gap between Biology and Technology | journal = Chemical Reviews | volume = 116 | issue = 21 | pages = 13009–13041 | date = November 2016 | pmid = 27367172 | doi = 10.1021/acs.chemrev.6b00146 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.accessdata.fda.gov/cdrh_docs/reviews/DEN170028.pdf |title=DE NOVO CLASSIFICATION REQUEST FOR CALA ONE |access-date=2021-09-11 }}&lt;/ref&gt;

[[ميگنس برگگرين]] ۽ سندس ساٿين نامياتي اليڪٽرانڪ آئن پمپ (OEIP) جو هڪ حياتياتي امپلانٽ تيار ڪيو، جيڪو علاج جي مقصد لاءِ زنده ۽ آزاد گهمندڙ جانور ۾ استعمال ٿيندڙ پهريون حياتياتي اليڪٽرانڪ امپلانٽ هو. هي اوزار [[گاما-امينوبيوٽيرڪ تيزاب]] (GABA) تائين برقي تحريڪ پهچائيندو هو. جسم ۾ GABA جي گهٽتائي دائمي سور جو هڪ سبب سمجهي وڃي ٿي، تنهنڪري هن نظام ذريعي GABA کي متاثر ٿيل اعصاب تائين پهچائي سور ۾ گهٽتائي آندي وئي.&lt;ref name=&quot;Therapy using implanted organic bio&quot;/&gt;

[[ويگس اعصاب]] جي تحريڪ (ويگس نرو اسٽميوليشن؛ VNS) پڻ حياتياتي اليڪٽرانڪس جو هڪ اهم استعمال آهي. هن طريقي سان ويگس اعصاب ۾ موجود ڪولينرجڪ اينٽي انفليميٽري رستي کي سرگرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[روميٽائڊ آرٿرائٽس]] جهڙين سوزشي بيمارين ۾ سوزش گهٽجي سگهي ٿي. هي طريقو [[ڊپريشن]] ۽ [[مرگي]] جي ڪجهه مريضن لاءِ پڻ فائدي وارو ثابت ٿيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Koopman FA, Schuurman PR, Vervoordeldonk MJ, Tak PP | title = Vagus nerve stimulation: a new bioelectronics approach to treat rheumatoid arthritis? | journal = Best Practice &amp; Research. Clinical Rheumatology | volume = 28 | issue = 4 | pages = 625–35 | date = August 2014 | pmid = 25481554 | doi = 10.1016/j.berh.2014.10.015 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

البت، هر اهو طبي اوزار جيڪو اليڪٽرانڪس استعمال ڪري، لازمي طور حياتياتي اليڪٽرانڪ اوزار نه هوندو آهي. حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ صرف اهي نظام شامل ڪيا ويندا آهن، جن ۾ اليڪٽرانڪ نظام ۽ حياتياتي نظام جي وچ ۾ سڌو ۽ ويجهو رابطي وارو واسطو موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Carrara S, Iniewski K | title = Handbook of Bioelectronics | publisher= Cambridge University Press | pages = 1–569 | date = 2015 | doi  =  10.1017/CBO9781139629539 | isbn = 978-1-139-62953-9 | editor1-last = Carrara | editor1-first = Sandro | editor2-last = Iniewski | editor2-first = Krzysztof }}&lt;/ref&gt;

حياتياتي اليڪٽرانڪس ذريعي اهڙا نوان طريقا پڻ تيار ڪيا پيا وڃن، جن سان [[سرطان]] جي سيلن جي وڌڻ، انهن جي جسم ۾ پکڙجڻ ۽ دوائن جي مزاحمت کي بغير حياتياتي ليبلن جي سڃاڻي سگهجي ٿو. مثال طور، سرطان جي سيلن جي [[برقي مزاحمت]] کي ماپي مخصوص دوائن جي اثرائتي هجڻ ۽ دوائن جي مزاحمت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gharooni |first1=Milad |last2=Alikhani |first2=Alireza |last3=Moghtaderi |first3=Hassan |last4=Abiri |first4=Hamed |last5=Mashaghi |first5=Alireza |last6=Abbasvandi |first6=Fereshteh |last7=Khayamian |first7=Mohammad Ali |last8=Miripour |first8=Zohreh sadat |last9=Zandi |first9=Ashkan |last10=Abdolahad |first10=Mohammad |title=Bioelectronics of The Cellular Cytoskeleton: Monitoring Cytoskeletal Conductance Variation for Sensing Drug Resistance |journal=ACS Sensors |date=22 February 2019 |volume=4 |issue=2 |pages=353–362 |doi=10.1021/acssensors.8b01142|pmid=30572702 }}&lt;/ref&gt;

=== انساني نسجن جي ٻيهر واڌ ===

انساني جسم جا ڪيترائي نسجا فطري طور ٻيهر وڌڻ (ريجنرہشن) جي صلاحيت رکن ٿا. مثال طور، [[جلد]] ۽ [[جگر]] جي مرمت ۽ واڌ ويجهه نسبتاً بهتر نموني ٿيندي آهي، جڏهن ته بالغ انسان جي ٻين ڪيترن ئي عضون ۾ اها صلاحيت محدود هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Tanaka |first1=Elly M. |last2=Reddien |first2=Peter W. |title=The Cellular Basis for Animal Regeneration |journal=Developmental Cell |date=July 2011 |volume=21 |issue=1 |pages=172–185 |doi=10.1016/j.devcel.2011.06.016|pmc=3139400 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gurtner |first1=Geoffrey C. |last2=Werner |first2=Sabine |last3=Barrandon |first3=Yann |last4=Longaker |first4=Michael T. |title=Wound repair and regeneration |journal=Nature |date=15 May 2008 |volume=453 |issue=7193 |pages=314–321 |doi=10.1038/nature07039}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Michalopoulos |first1=George K. |last2=Bhushan |first2=Bharat |title=Liver regeneration: biological and pathological mechanisms and implications |journal=Nature Reviews Gastroenterology &amp; Hepatology |date=January 2021 |volume=18 |issue=1 |pages=40–55 |doi=10.1038/s41575-020-0342-4}}&lt;/ref&gt;

[[تجديدي طب]] (ريجنريٽو ميڊيسن) ۾ ٿيندڙ تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته حياتياتي برقي سگنلن کي استعمال ڪري نسجن جي واڌ ويجهه کي فطري حدن کان اڳتي وڌائي سگهجي ٿو، ۽ هن مقصد لاءِ جانورن تي تجربا جاري آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Murugan |first1=Nirosha J. |last2=Vigran |first2=Hannah J. |last3=Miller |first3=Kelsie A. |last4=Golding |first4=Annie |last5=Pham |first5=Quang L. |last6=Sperry |first6=Megan M. |last7=Rasmussen-Ivey |first7=Cody |last8=Kane |first8=Anna W. |last9=Kaplan |first9=David L. |last10=Levin |first10=Michael |title=Acute multidrug delivery via a wearable bioreactor facilitates long-term limb regeneration and functional recovery in adult Xenopus laevis |journal=Science Advances |date=28 January 2022 |volume=8 |issue=4 |doi=10.1126/sciadv.abj2164|pmc=8791464 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Leppik |first1=Liudmila P. |last2=Froemel |first2=Dara |last3=Slavici |first3=Andrei |last4=Ovadia |first4=Zachri N. |last5=Hudak |first5=Lukasz |last6=Henrich |first6=Dirk |last7=Marzi |first7=Ingo |last8=Barker |first8=John H. |title=Effects of electrical stimulation on rat limb regeneration, a new look at an old model |journal=Scientific Reports |date=17 December 2015 |volume=5 |issue=1 |doi=10.1038/srep18353|pmc=4683620 }}&lt;/ref&gt; ڪجهه محققن جو خيال آهي ته مستقبل ۾ حياتياتي اليڪٽرانڪ اوزارن جي ذريعي مناسب برقي سگنل فراهم ڪري شايد مڪمل عضوا يا هٿ ۽ پير جهڙا عضوَ ٻيهر پيدا ڪرڻ ممڪن ٿي سگهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hutson |first1=Matthew |title=Persuading the Body to Regenerate Its Limbs |url=https://www.newyorker.com/magazine/2021/05/10/persuading-the-body-to-regenerate-its-limbs |access-date=24 August 2025 |work=The New Yorker |date=3 May 2021}}&lt;/ref&gt;

== مستقبل ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس جي مستقبل بابت هڪ اهم چئلينج اهڙن معيارن ۽ اوزارن جي ترقي آهي، جيڪي [[ذيلي خلوي]] (سب سيليولر) سطح تي سيلن جي حالت جي نگراني ڪري سگهن. هن شعبي ۾ تحقيق ۽ اوزارن جي ترقي اڃا تائين مناسب مالي سهڪار ۽ افرادي قوت جي کوٽ کي منهن ڏئي رهي آهي. ساڳئي وقت سائنس جي ٻين شعبن ۾ وڏي تعداد ۾ سيلن جي تجزيي جون صلاحيتون وڌي رهيون آهن، جنهن سبب اهڙن اوزارن جي ضرورت وڌيڪ محسوس ڪئي پئي وڃي، جيڪي سيلن کي انتهائي نفيس سطح تي مشاهدو ۽ تجزيو ڪري سگهن.

موجوده وقت ۾ سيلن کي سندن حياتياتي ڪمن کان سواءِ ٻين ڪيترن مقصدن لاءِ مؤثر نموني استعمال نٿو ڪري سگهجي، جهڙوڪ نقصانڪار مادّن جي سڃاڻپ. حياتياتي اليڪٽرانڪس کي [[نئنو ٽيڪنالاجي]] سان گڏائڻ سان اهڙا انتهائي حساس ۽ درست سڃاڻپ ڪندڙ نظام تيار ٿيڻ جا امڪان آهن، جيڪي ڪيميائي يا حياتياتي مادّن کي تمام گهٽ مقدار ۾ به ڳولي سگهن.

هن شعبي جي اهم ترين مستقبل جي استعمالن مان هڪ انساني جانين جي حفاظت، خاص طور [[حياتياتي دهشتگردي]] (بايو ٽيررازم) کان بچاءُ، آهي. ڪيترين ئي حڪومتن طرفان اهڙن اوزارن ۽ مواد جي گهرج وڌي رهي آهي، جيڪي ڪيميائي ۽ حياتياتي خطرن کي تيزيءَ سان سڃاڻي سگهن. ماهرن موجب جيئن جيئن حياتياتي اليڪٽرانڪ اوزارن جو قد ننڍو ٿيندو ويندو، تيئن تيئن انهن جي ڪارڪردگي، حساسيت ۽ صلاحيتن ۾ وڌيڪ واڌ ايندي.&lt;ref name=&quot;nist&quot; /&gt;</text>
      <sha1>pa9vnhfibzkgcdsj8odwa2f377gi0fx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390090</id>
      <parentid>390089</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T04:19:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24102" sha1="7soyf0xjy58gz1hk0jvsxmznttx5a55" xml:space="preserve">{{short description|حياتيات ۽ اليڪٽرانڪس جي سنگم ۾ تحقيق جو شعبو}}


[[File:Protein translation.gif|thumb|300px|هڪ [[رائبوسوم]]، [[حياتياتي مشين]] آهي، جيڪا [[پروٽين ڊومين ڊائنامڪس]] کي استعمال ڪري ٿي، جنهن جو مشاهدو رڳو [[نيوٽران اسپن ايڪو]] اسپيڪٽروسڪوپي ذريعي ڪري سگهجي ٿو.]]

'''حياتياتي اليڪٽرانڪس''' (Bioelectronics) [[حياتيات]] ۽ [[اليڪٽرانڪس]] جي سنگم ۾ تحقيق جو هڪ شعبو آهي.

حياتياتي اليڪٽرانڪس سائنس ۽ انجنيئرنگ جو هڪ بين اللساني  شعبو آهي، جيڪو [[حياتيات]]، [[اليڪٽرانڪس]]، [[طبعيات]]، [[ڪيميا]] ۽ [[مواد سائنس]] جي اصولن کي گڏ ڪري حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪ اوزارن جي وچ ۾ لاڳاپن، رابطن ۽ عملن جو مطالعو ڪري ٿو. هن شعبي جو مقصد حياتياتي ماليڪيولن، سيلن، نسجن ۽ عضون جي برقي خاصيتن کي سمجهڻ سان گڏ اهڙا اليڪٽرانڪ نظام ۽ ڊوائيس تيار ڪرڻ آهي، جيڪي حياتياتي سگنلن کي ماپي، منتقل يا انهن تي ضابطو آڻي سگهن. حياتياتي اليڪٽرانڪس جو استعمال طبي تشخيص، بائيو سينسرن، طبي امپلانٽن، مصنوعي عضون، اعصابي رابطا بحال ڪرڻ، صحت جي نگراني، دوائن جي تحقيق ۽ جديد حياتياتي ٽيڪنالاجين ۾ وڏي اهميت رکي ٿو. هي شعبو حياتياتي عملن ۽ اليڪٽرانڪ ٽيڪنالاجي جي سنگم تي نون اوزارن ۽ طريقن جي ترقي لاءِ بنيادي ڪردار ادا ڪري رهيو آهي.

== وصفون ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس جي اصطلاح جي شروعاتي وضاحت [[يورپي ڪميشن]] (C.E.C.) جي پهرين ورڪشاپ دوران، جيڪا نومبر 1991ع ۾ [[برسلز]] ۾ منعقد ٿي، پيش ڪئي وئي. ان موقعي تي حياتياتي اليڪٽرانڪس کي &quot;حياتياتي مواد ۽ حياتياتي بناوٽن کي معلوماتي عملڪاري (انفارميشن پروسيسنگ) جي نظامن ۽ نون اوزارن ۾ استعمال ڪرڻ&quot; طور بيان ڪيو ويو. ان ئي ورڪشاپ ۾ حياتياتي-ماليڪيولي اليڪٽرانڪس (بايو-ماليڪيولر اليڪٽرانڪس) کي اهڙي تحقيق ۽ ترقي جو شعبو قرار ڏنو ويو، جيڪو حياتيات کان متاثر غير نامياتي ۽ نامياتي مواد، خود ترتيب (سيلف-اسيمبلي) ۽ وڏي پيماني واري متوازي عملڪاري (ميسو پيرلل ازم) تي ٻڌل هارڊويئر ڍانچن جي ذريعي نوان معلوماتي نظام، [[حساسو|حساسا]] (سينسر)، عمل ڪندڙ اوزار ۽ ايٽمي سطح تائين ماليڪيولي تياري (ماليڪيولر مينيوفيڪچرنگ) کي ممڪن بڻائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Nicolini C | title = From neural chip and engineered biomolecules to bioelectronic devices: an overview | journal = Biosensors &amp; Bioelectronics | volume = 10 | issue = 1–2 | pages = 105–27 | year = 1995 | pmid = 7734117 | doi = 10.1016/0956-5663(95)96799-5 }}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ [[آمريڪا]] جي [[آمريڪي واپار کاتو|واپار کاتي]] جي اداري [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اسٽينڊرڊز اينڊ ٽيڪنالاجي]] (NIST) حياتياتي اليڪٽرانڪس کي &quot;حياتيات ۽ اليڪٽرانڪس جي سنگم مان وجود ۾ آيل علمي شعبي&quot; طور بيان ڪيو.&lt;ref name=nist&gt;{{cite web |url = https://www.nist.gov/pml/div683/upload/bioelectronics_report.pdf |title = A Framework for Bioelectronics: Discovery and Innovation |publisher=National Institute of Standards and Technology|page =42|date =February 2009}}&lt;/ref&gt;{{rp|5}}

هن شعبي بابت اهم علمي معلومات جو هڪ ذريعو [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز]] (IEEE) سان لاڳاپيل سائنسي سرگرميون ۽ 1990ع کان شايع ٿيندڙ علمي رسالو ''بايو سينسرس اينڊ بايو اليڪٽرانڪس'' پڻ آهي. هن رسالي موجب حياتياتي اليڪٽرانڪس جو مقصد حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪس کي گڏائي حياتياتي ايندھن وارا سيل، [[بائيونڪس]]، حياتياتي مواد، معلوماتي عملڪاري، معلومات جي ذخيري، اليڪٽرانڪ جزن ۽ عمل ڪندڙ اوزارن جي ترقي آهي، جڏهن ته هن شعبي جو بنيادي مرڪز حياتياتي مواد ۽ خرد (مائڪرو) ۽ نينو (Nano) اليڪٽرانڪس جي وچ واري رابطي کي سمجهڻ ۽ بهتر بڻائڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.elsevier.com/wps/find/journaldescription.cws_home/405913/authorinstructions |title = Biosensors and Bioelectronics |publisher=Elsevier}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس بابت سڀ کان پهرين ڄاتل سائنسي تجربو ارڙهين صديءَ ۾ [[اطالوي]] طبيب ۽ سائنسدان [[لوئيجي گالواني]] انجام ڏنو، جنهن هڪ مئل ڏيڏر جي الڳ ڪيل ٽنگن تي برقي وولٽيج لاڳو ڪيو. برقي تحريڪ سبب ٽنگن جي حرڪت مشاهدي ۾ آئي، جنهن حياتياتي اليڪٽرانڪس جي بنيادي تصور جي شروعات ڪئي ۽ بعد ۾ [[بايواليڪٽرڪ]] (بايو اليڪٽريسٽي) بابت تحقيق لاءِ بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Rivnay J, Owens RM, Malliaras GG |date=2014-01-14|title=The Rise of Organic Bioelectronics |journal=Chemistry of Materials|volume=26|issue=1|pages=679–685|doi=10.1021/cm4022003 }}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ دوران [[پيس ميڪر]] جي ايجاد، طبي برقي اوزارن ۽ [[طبي تصويرڪشي]] (ميڊيڪل اميجنگ) جي ترقي سان حياتياتي اليڪٽرانڪس هڪ منظم سائنسي شعبي جي صورت اختيار ڪئي. وقت سان گڏ هن شعبي ۾ حياتياتي نظامن ۽ اليڪٽرانڪ ٽيڪنالاجي جي گڏيل استعمال تي تحقيق تيزي سان وڌندي وئي.

2009ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي موجب، جن سائنسي مقالن جي عنوان يا خلاصي ۾ &quot;بايو اليڪٽرانڪس&quot; جو اصطلاح استعمال ٿيو، تن مان 43 سيڪڙو يورپ، 23 سيڪڙو ايشيا ۽ 20 سيڪڙو آمريڪا مان هئا، جيڪو ان وقت هن شعبي ۾ يورپ جي نمايان تحقيقي سرگرمين کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=nist/&gt;{{rp|6}}

== مواد ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ استعمال ٿيندڙ مواد هن شعبي جي ڪارڪردگي، حياتياتي موافقت  ۽ ڊگهي مدي واري استحڪام لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا. جديد تحقيق خاص طور تي نامياتي ۽ غير نامياتي  برقي مواد تي مرڪوز آهي، جيڪي حياتياتي نظامن سان مؤثر رابطي ۽ سگنلن جي منتقلي کي ممڪن بڻائين ٿا.

=== نامياتي حياتياتي اليڪٽرانڪس ===

نامياتي حياتياتي اليڪٽرانڪس مان مراد حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ نامياتي برقي مواد جو استعمال آهي. ڪاربان تي ٻڌل اهي مواد حياتياتي نظامن سان مطابقت رکڻ جي صلاحيت سبب وڏي اهميت حاصل ڪري چڪا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Owens R, Kjall P, Richter-Dahlfors A, Cicoira F | title = Organic bioelectronics - novel applications in biomedicine. Preface | journal = Biochimica et Biophysica Acta | volume = 1830 | issue = 9 | pages = 4283–5 | date = September 2013 | pmid = 23623969 | doi = 10.1016/j.bbagen.2013.04.025 }}&lt;/ref&gt; هن وقت انهن جو استعمال خاص طور تي [[عصبي سائنس]]، اعصابي نظام جي علاج ۽ انفيڪشن سان لاڳاپيل حياتياتي تحقيق ۾ ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Simon DT, Larsson KC, Nilsson D, Burström G, Galter D, Berggren M, Richter-Dahlfors A | title = An organic electronic biomimetic neuron enables auto-regulated neuromodulation | journal = Biosensors &amp; Bioelectronics | volume = 71 | pages = 359–364 | date = September 2015 | pmid = 25932795 | doi = 10.1016/j.bios.2015.04.058 | url = https://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:liu:diva-120203 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Therapy using implanted organic bio&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Jonsson A, Song Z, Nilsson D, Meyerson BA, Simon DT, Linderoth B, Berggren M | title = Therapy using implanted organic bioelectronics | journal = Science Advances | volume = 1 | issue = 4 | article-number = e1500039 | date = May 2015 | pmid = 26601181 | pmc = 4640645 | doi = 10.1126/sciadv.1500039 | bibcode = 2015SciA....1E0039J }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Löffler S, Libberton B, Richter-Dahlfors A |title=Organic bioelectronics in infection|journal=Journal of Materials Chemistry B|volume=3|issue=25|pages=4979–4992|doi=10.1039/C5TB00382B |year=2015|pmid=32262450|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Löffler S, Libberton B, Richter-Dahlfors A |title=Organic Bioelectronic Tools for Biomedical Applications |journal=Electronics |date=November 2015 |volume=4 |issue=4 |pages=879–908 |doi=10.3390/electronics4040879 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

=== موصل پوليمر ===

موصل [[پوليمر]]ن جون ڪوٽنگون (ڪنڊڪٽنگ پوليمر ڪوٽنگس) حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ وڏي ترقي جو سبب بڻيون آهن. اهي برقي تحريڪ لاءِ استعمال ٿيندڙ اليڪٽروڊن جي برقي مزاحمت (Impedance) کي گهٽ ڪن ٿيون، حياتياتي سگنلن جي وڌيڪ صحيح رڪارڊنگ کي ممڪن بڻائين ٿيون ۽ نقصانڪار برقي-ڪيميائي ردعمل کي گهٽائين ٿيون.

1984ع ۾ [[مارڪ رائٽن]] ۽ سندس ساٿين [[نامياتي اليڪٽروڪيميائي ٽرانزسٽر]]؛ (OECT) ايجاد ڪيو، جيڪو آئنن جي منتقلي جي صلاحيت رکي ٿو. هن ٽيڪنالاجي سان سگنل ۽ شور (Signal-to-noise Ratio) ۾ نمايان بهتري آئي ۽ گهٽ برقي مزاحمت حاصل ٿي. ان کان پوءِ [[ميگنس برگگرين]] نامياتي اليڪٽرانڪ آئن پمپ (Organic Electronic Ion Pump؛ OEIP) تيار ڪيو، جيڪو جسم جي مخصوص عضون تائين دوائن جي درست پهچائڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== ٽائيٽينيم نائٽرائيڊ ===

[[ٽائيٽينيم نائٽرائيڊ]] (Titanium Nitride؛ TiN) انهن غير نامياتي مواد مان هڪ آهي، جيڪو [[CMOS]] ٽيڪنالاجي ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. هي مواد غير معمولي استحڪام، سنکنرن جي مزاحمت ۽ حياتياتي موافقت سبب طبي امپلانٽن جي اليڪٽروڊن لاءِ انتهائي موزون سمجھيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Haemmerle2002&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hämmerle H, Kobuch K, Kohler K, Nisch W, Sachs H, Stelzle M | title = Biostability of micro-photodiode arrays for subretinal implantation | journal = Biomaterials | volume = 23 | issue = 3 | pages = 797–804 | date = February 2002 | pmid = 11771699 | doi = 10.1016/S0142-9612(01)00185-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BS2018&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Glogener P, Krause M, Katzer J, Schubert MA, Birkholz M, Bellmann O, Kröger-Koch C, Hammonn HM, Metges CC, Welsch C, Ruff R, Hoffmann KP |title=Prolonged corrosion stability of a microchip sensor implant during in vivo exposure |journal=Biosensors |date=2018|volume=8|issue=1|page=13 |doi=10.3390/bios8010013 |pmid=29389853 |pmc=5872061 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== اهم استعمال ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس جو بنيادي مقصد بيمارين ۽ جسماني معذورين ۾ مبتلا ماڻهن جي زندگيءَ جي معيار کي بهتر بڻائڻ آهي. هن شعبي جي اهم استعمالن مان هڪ [[گلوڪوز مانيٽر]] آهي، جيڪو [[ذیابيطس]] جي مريضن کي رت ۾ کنڊ (گلوڪوز) جي مقدار کي ماپڻ ۽ ان تي نظر رکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ان کان علاوه، برقي تحريڪ (اليڪٽريڪل اسٽميوليشن) تي ٻڌل حياتياتي اليڪٽرانڪ اوزار [[مرگي]]، دائمي سور، [[پارڪنسن جي بيماري]]، ٻوڙائپ، لازمي لرزش ۽ انڌائپ جي علاج ۾ استعمال ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Simon DT, Gabrielsson EO, Tybrandt K, Berggren M | title = Organic Bioelectronics: Bridging the Signaling Gap between Biology and Technology | journal = Chemical Reviews | volume = 116 | issue = 21 | pages = 13009–13041 | date = November 2016 | pmid = 27367172 | doi = 10.1021/acs.chemrev.6b00146 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.accessdata.fda.gov/cdrh_docs/reviews/DEN170028.pdf |title=DE NOVO CLASSIFICATION REQUEST FOR CALA ONE |access-date=2021-09-11 }}&lt;/ref&gt;

[[ميگنس برگگرين]] ۽ سندس ساٿين نامياتي اليڪٽرانڪ آئن پمپ (OEIP) جو هڪ حياتياتي امپلانٽ تيار ڪيو، جيڪو علاج جي مقصد لاءِ زنده ۽ آزاد گهمندڙ جانور ۾ استعمال ٿيندڙ پهريون حياتياتي اليڪٽرانڪ امپلانٽ هو. هي اوزار [[گاما-امينوبيوٽيرڪ تيزاب]] (GABA) تائين برقي تحريڪ پهچائيندو هو. جسم ۾ GABA جي گهٽتائي دائمي سور جو هڪ سبب سمجهي وڃي ٿي، تنهنڪري هن نظام ذريعي GABA کي متاثر ٿيل اعصاب تائين پهچائي سور ۾ گهٽتائي آندي وئي.&lt;ref name=&quot;Therapy using implanted organic bio&quot;/&gt;

[[ويگس اعصاب]] جي تحريڪ (ويگس نرو اسٽميوليشن؛ VNS) پڻ حياتياتي اليڪٽرانڪس جو هڪ اهم استعمال آهي. هن طريقي سان ويگس اعصاب ۾ موجود ڪولينرجڪ اينٽي انفليميٽري رستي کي سرگرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[روميٽائڊ آرٿرائٽس]] جهڙين سوزشي بيمارين ۾ سوزش گهٽجي سگهي ٿي. هي طريقو [[ڊپريشن]] ۽ [[مرگي]] جي ڪجهه مريضن لاءِ پڻ فائدي وارو ثابت ٿيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Koopman FA, Schuurman PR, Vervoordeldonk MJ, Tak PP | title = Vagus nerve stimulation: a new bioelectronics approach to treat rheumatoid arthritis? | journal = Best Practice &amp; Research. Clinical Rheumatology | volume = 28 | issue = 4 | pages = 625–35 | date = August 2014 | pmid = 25481554 | doi = 10.1016/j.berh.2014.10.015 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

البت، هر اهو طبي اوزار جيڪو اليڪٽرانڪس استعمال ڪري، لازمي طور حياتياتي اليڪٽرانڪ اوزار نه هوندو آهي. حياتياتي اليڪٽرانڪس ۾ صرف اهي نظام شامل ڪيا ويندا آهن، جن ۾ اليڪٽرانڪ نظام ۽ حياتياتي نظام جي وچ ۾ سڌو ۽ ويجهو رابطي وارو واسطو موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Carrara S, Iniewski K | title = Handbook of Bioelectronics | publisher= Cambridge University Press | pages = 1–569 | date = 2015 | doi  =  10.1017/CBO9781139629539 | isbn = 978-1-139-62953-9 | editor1-last = Carrara | editor1-first = Sandro | editor2-last = Iniewski | editor2-first = Krzysztof }}&lt;/ref&gt;

حياتياتي اليڪٽرانڪس ذريعي اهڙا نوان طريقا پڻ تيار ڪيا پيا وڃن، جن سان [[سرطان]] جي سيلن جي وڌڻ، انهن جي جسم ۾ پکڙجڻ ۽ دوائن جي مزاحمت کي بغير حياتياتي ليبلن جي سڃاڻي سگهجي ٿو. مثال طور، سرطان جي سيلن جي [[برقي مزاحمت]] کي ماپي مخصوص دوائن جي اثرائتي هجڻ ۽ دوائن جي مزاحمت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gharooni |first1=Milad |last2=Alikhani |first2=Alireza |last3=Moghtaderi |first3=Hassan |last4=Abiri |first4=Hamed |last5=Mashaghi |first5=Alireza |last6=Abbasvandi |first6=Fereshteh |last7=Khayamian |first7=Mohammad Ali |last8=Miripour |first8=Zohreh sadat |last9=Zandi |first9=Ashkan |last10=Abdolahad |first10=Mohammad |title=Bioelectronics of The Cellular Cytoskeleton: Monitoring Cytoskeletal Conductance Variation for Sensing Drug Resistance |journal=ACS Sensors |date=22 February 2019 |volume=4 |issue=2 |pages=353–362 |doi=10.1021/acssensors.8b01142|pmid=30572702 }}&lt;/ref&gt;

=== انساني نسجن جي ٻيهر واڌ ===

انساني جسم جا ڪيترائي نسجا فطري طور ٻيهر وڌڻ (ريجنرہشن) جي صلاحيت رکن ٿا. مثال طور، [[جلد]] ۽ [[جگر]] جي مرمت ۽ واڌ ويجهه نسبتاً بهتر نموني ٿيندي آهي، جڏهن ته بالغ انسان جي ٻين ڪيترن ئي عضون ۾ اها صلاحيت محدود هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Tanaka |first1=Elly M. |last2=Reddien |first2=Peter W. |title=The Cellular Basis for Animal Regeneration |journal=Developmental Cell |date=July 2011 |volume=21 |issue=1 |pages=172–185 |doi=10.1016/j.devcel.2011.06.016|pmc=3139400 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gurtner |first1=Geoffrey C. |last2=Werner |first2=Sabine |last3=Barrandon |first3=Yann |last4=Longaker |first4=Michael T. |title=Wound repair and regeneration |journal=Nature |date=15 May 2008 |volume=453 |issue=7193 |pages=314–321 |doi=10.1038/nature07039}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Michalopoulos |first1=George K. |last2=Bhushan |first2=Bharat |title=Liver regeneration: biological and pathological mechanisms and implications |journal=Nature Reviews Gastroenterology &amp; Hepatology |date=January 2021 |volume=18 |issue=1 |pages=40–55 |doi=10.1038/s41575-020-0342-4}}&lt;/ref&gt;

[[تجديدي طب]] (ريجنريٽو ميڊيسن) ۾ ٿيندڙ تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته حياتياتي برقي سگنلن کي استعمال ڪري نسجن جي واڌ ويجهه کي فطري حدن کان اڳتي وڌائي سگهجي ٿو، ۽ هن مقصد لاءِ جانورن تي تجربا جاري آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Murugan |first1=Nirosha J. |last2=Vigran |first2=Hannah J. |last3=Miller |first3=Kelsie A. |last4=Golding |first4=Annie |last5=Pham |first5=Quang L. |last6=Sperry |first6=Megan M. |last7=Rasmussen-Ivey |first7=Cody |last8=Kane |first8=Anna W. |last9=Kaplan |first9=David L. |last10=Levin |first10=Michael |title=Acute multidrug delivery via a wearable bioreactor facilitates long-term limb regeneration and functional recovery in adult Xenopus laevis |journal=Science Advances |date=28 January 2022 |volume=8 |issue=4 |doi=10.1126/sciadv.abj2164|pmc=8791464 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Leppik |first1=Liudmila P. |last2=Froemel |first2=Dara |last3=Slavici |first3=Andrei |last4=Ovadia |first4=Zachri N. |last5=Hudak |first5=Lukasz |last6=Henrich |first6=Dirk |last7=Marzi |first7=Ingo |last8=Barker |first8=John H. |title=Effects of electrical stimulation on rat limb regeneration, a new look at an old model |journal=Scientific Reports |date=17 December 2015 |volume=5 |issue=1 |doi=10.1038/srep18353|pmc=4683620 }}&lt;/ref&gt; ڪجهه محققن جو خيال آهي ته مستقبل ۾ حياتياتي اليڪٽرانڪ اوزارن جي ذريعي مناسب برقي سگنل فراهم ڪري شايد مڪمل عضوا يا هٿ ۽ پير جهڙا عضوَ ٻيهر پيدا ڪرڻ ممڪن ٿي سگهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hutson |first1=Matthew |title=Persuading the Body to Regenerate Its Limbs |url=https://www.newyorker.com/magazine/2021/05/10/persuading-the-body-to-regenerate-its-limbs |access-date=24 August 2025 |work=The New Yorker |date=3 May 2021}}&lt;/ref&gt;

== مستقبل ==

حياتياتي اليڪٽرانڪس جي مستقبل بابت هڪ اهم چئلينج اهڙن معيارن ۽ اوزارن جي ترقي آهي، جيڪي [[ذيلي خلوي]] (سب سيليولر) سطح تي سيلن جي حالت جي نگراني ڪري سگهن. هن شعبي ۾ تحقيق ۽ اوزارن جي ترقي اڃا تائين مناسب مالي سهڪار ۽ افرادي قوت جي کوٽ کي منهن ڏئي رهي آهي. ساڳئي وقت سائنس جي ٻين شعبن ۾ وڏي تعداد ۾ سيلن جي تجزيي جون صلاحيتون وڌي رهيون آهن، جنهن سبب اهڙن اوزارن جي ضرورت وڌيڪ محسوس ڪئي پئي وڃي، جيڪي سيلن کي انتهائي نفيس سطح تي مشاهدو ۽ تجزيو ڪري سگهن.

موجوده وقت ۾ سيلن کي سندن حياتياتي ڪمن کان سواءِ ٻين ڪيترن مقصدن لاءِ مؤثر نموني استعمال نٿو ڪري سگهجي، جهڙوڪ نقصانڪار مادّن جي سڃاڻپ. حياتياتي اليڪٽرانڪس کي [[نئنو ٽيڪنالاجي]] سان گڏائڻ سان اهڙا انتهائي حساس ۽ درست سڃاڻپ ڪندڙ نظام تيار ٿيڻ جا امڪان آهن، جيڪي ڪيميائي يا حياتياتي مادّن کي تمام گهٽ مقدار ۾ به ڳولي سگهن.

هن شعبي جي اهم ترين مستقبل جي استعمالن مان هڪ انساني جانين جي حفاظت، خاص طور [[حياتياتي دهشتگردي]] (بايو ٽيررازم) کان بچاءُ، آهي. ڪيترين ئي حڪومتن طرفان اهڙن اوزارن ۽ مواد جي گهرج وڌي رهي آهي، جيڪي ڪيميائي ۽ حياتياتي خطرن کي تيزيءَ سان سڃاڻي سگهن. ماهرن موجب جيئن جيئن حياتياتي اليڪٽرانڪ اوزارن جو قد ننڍو ٿيندو ويندو، تيئن تيئن انهن جي ڪارڪردگي، حساسيت ۽ صلاحيتن ۾ وڌيڪ واڌ ايندي.&lt;ref name=&quot;nist&quot; /&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{columns-list|colwidth=25em|
* [[حياتياتي ڪمپيوٽر]]
* [[حياتياتي برقي-ڪيميائي ريئڪٽر]]
* [[حياتياتي برقي ڪيميا]]
* [[حياتياتي حساسا]]
* [[حياتياتي مشين]]
* [[حياتياتي طبي انجنيئرنگ]]
* [[ڊائليڪٽروفوريسس]]
* [[ڊي اين اي ڊجيٽل ڊيٽا ذخيرو]]
* [[برقي-ڪيميائي انجنيئرنگ]]
* [[اليڪٽرو فزيالاجي]]
* [[اليڪٽروٽروف]]
* [[گيلوانزم]]
* [[GHK ڪرنٽ مساوات]]
* [[هاجڪن–هڪسلي ماڊل]]
* [[طبي امپلانٽ]]
* [[جھلي برقي امڪان]]
* [[گهڻ-اليڪٽروڊ قطار]]
* [[نيرنسٽ–پلانڪ مساوات]]
* [[نيوروفزڪس]]
* [[نيوٽران اسپن ايڪو]]
* [[پيچ ڪليمپ]]
* [[عملي امڪان جا مقداري ماڊل]]
* [[سالٽيٽري ڪنڊڪشن]]
}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* {{wiktionary-inline|bioelectronics}}
* [http://www.answers.com/topic/bioelectronics-1 Bioelectronics] at Answers.com

{{Biotechnology}}
{{Electronic systems}}
{{Authority control}}

[[زمرو:اليڪٽرانڪس]]
[[زمرو:حياتياتي ٽيڪنالاجي]]</text>
      <sha1>7soyf0xjy58gz1hk0jvsxmznttx5a55</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>برهديشور مندر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99687</id>
    <revision>
      <id>390091</id>
      <timestamp>2026-06-30T04:36:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|11هين صديءَ جو مندر ۽ يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ}}   '''برهديشور مندر''' (Brihadisvara Temple)، جنهن کي ان جي باني [[راجاراجا اول]] طرفان '''راجاراجيشورم''' (يعني &quot;راجاراجا جو رب&quot;) سڏيو ويو، ۽ جيڪو مقامي طور '''ٿنجائي پيريا ڪوول''' (يعني &quot;ٿنجاوور جو وڏو مندر&quot;) ۽ '''پيروودائي...</comment>
      <origin>390091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4743" sha1="jer4iydvznsceiaxq4tmg39a2fjit49" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|11هين صديءَ جو مندر ۽ يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ}}


'''برهديشور مندر''' (Brihadisvara Temple)، جنهن کي ان جي باني [[راجاراجا اول]] طرفان '''راجاراجيشورم''' (يعني &quot;راجاراجا جو رب&quot;) سڏيو ويو، ۽ جيڪو مقامي طور '''ٿنجائي پيريا ڪوول''' (يعني &quot;ٿنجاوور جو وڏو مندر&quot;) ۽ '''پيروودائيار ڪوول''' (يعني &quot;عظيم رب جو مندر&quot;) جي نالن سان مشهور آهي، [[هندومت]] جي [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هڪ شاندار [[هندو مندر]] آهي، جيڪو [[چولا فن ۽ تعمير]] جي طرز تي تعمير ڪيو ويو آهي. هي مندر [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] رياست جي [[ٿنجاوور]] شهر ۾ [[ڪاويري ندي]] جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;

هي مندر هندومت جي سڀ کان وڏن مندرن مان هڪ آهي ۽ [[تامل تعمير]] جو اعليٰ نمونو شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=John |last=Keay |title=India, a History |year=2000 |publisher=Harper Collins Publishers |pages=xix}}&lt;/ref&gt; ان کي '''ڏکڻ ميرو''' (Dakshina Meru) پڻ سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب &quot;[[ڏکڻ هندستان]] جو [[ميرو جبل]]&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Temple Art, Icons And Culture Of India And South-East Asia|author=K. V. Raman|publisher=Sharada Publishing House|year=2006|page=136}}&lt;/ref&gt;

هي مندر [[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجاراجا اول]] جي حڪم تي 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو. اڄ اهو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ '''[[عظيم زندهه چولا مندر]]''' (Great Living Chola Temples) جو حصو آهي، جنهن ۾ [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]] ۽ [[ايراويتيشور مندر]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;

اصل يارهين صديءَ جي مندر جي چوڌاري هڪ کاهي (Moat) موجود هئي. مندر جي مجموعي ۾ [[گوپورم]]، مکيه عبادتگاهه، ان جو اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]]، ڪتبا، ڀتين جون تصويرون (Frescoes) ۽ مجسما شامل هئا، جن مان گهڻا [[شيو مت]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ڪجهه [[وشنو مت]] ۽ [[شڪتي مت]] سان پڻ واسطو رکن ٿا. مندر پنهنجي تاريخ دوران ڪجهه نقصان به برداشت ڪيو، جنهن سبب ڪجهه فني آثار ضايع ٿي ويا. ايندڙ صدين ۾ وڌيڪ منڊپ ۽ ٻيون اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جڏهن ته موجوده حفاظتي ڀتيون [[16هين صدي]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون.&lt;ref name=michell16/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-21}}

گرينائيٽ پٿر سان تعمير ٿيل هن مندر جو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] [[ڏکڻ هندستان]] جي سڀ کان اوچين مندر ٽاورن مان هڪ آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt; مندر ۾ وڏي ستون واري [[پراڪارا]] (گذرگاهه) ۽ [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن [[شيو لنگ]]ن مان هڪ موجود آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20-21}}

برهديشور مندر پنهنجي اعليٰ درجي جي مجسما سازي لاءِ پڻ مشهور آهي. هتي يارهين صديءَ ۾ پتل مان تيار ڪيل مشهور [[نٽراج]] (رقص ڪندڙ شيو) جي مورتي ٺهرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو هو. مندر جي احاطي ۾ [[ننڊي]]، [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، سبهاپتي، [[ڏکڻامورتي]]، [[چنڊيشور نايانار]]، [[وراهي]]، تيرووارور جي ٿياگاراجر، [[سدهر]] [[ڪروورار]] ۽ ٻين ديوتائن ۽ سنتن جا مندر پڻ موجود آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

برهديشور مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;&gt;{{cite book|title=India through the ages|last=Gopal|first=Madan|year=1990|page=185|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>jer4iydvznsceiaxq4tmg39a2fjit49</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390092</id>
      <parentid>390091</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T04:40:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4691" sha1="nkv0c7r2cw9pxvvepmjz9q7ry2hm1f4" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|11هين صديءَ جو مندر ۽ يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ}}


'''برهديشور مندر''' (Brihadisvara Temple)، جنهن کي ان جي باني [[راجاراجا اول]] طرفان '''راجاراجيشورم''' (يعني &quot;راجاراجا جو رب&quot;) سڏيو ويو، ۽ جيڪو مقامي طور '''ٿنجائي پيريا ڪوول''' (يعني &quot;ٿنجاوور جو وڏو مندر&quot;) ۽ '''پيروودائيار ڪوول''' (يعني &quot;عظيم رب جو مندر&quot;) جي نالن سان مشهور آهي، [[هندومت]] جي [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هڪ شاندار [[هندو مندر]] آهي، جيڪو [[چولا فن ۽ تعمير]] جي طرز تي تعمير ڪيو ويو آهي. هي مندر [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] رياست جي [[ٿنجاوور]] شهر ۾ [[ڪاويري ندي]] جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;

هي مندر هندومت جي سڀ کان وڏن مندرن مان هڪ آهي ۽ [[تامل تعمير]] جو اعليٰ نمونو شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=John |last=Keay |title=India, a History |year=2000 |publisher=Harper Collins Publishers |pages=xix}}&lt;/ref&gt; ان کي '''ڏکڻ ميرو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب &quot;[[ڏکڻ هندستان]] جو [[ميرو جبل]]&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Temple Art, Icons And Culture Of India And South-East Asia|author=K. V. Raman|publisher=Sharada Publishing House|year=2006|page=136}}&lt;/ref&gt;

هي مندر [[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجاراجا اول]] جي حڪم تي 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو. اڄ اهو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ '''[[عظيم زندهه چولا مندر]]''' جو حصو آهي، جنهن ۾ [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]] ۽ [[ايراويتيشور مندر]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;

اصل يارهين صديءَ جي مندر جي چوڌاري هڪ کاهي موجود هئي. مندر جي مجموعي ۾ [[گوپورم]]، مکيه عبادتگاهه، ان جو اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]]، ڪتبا، ڀتين جون تصويرون (Frescoes) ۽ مجسما شامل هئا، جن مان گهڻا [[شيو مت]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ڪجهه [[وشنو مت]] ۽ [[شڪتي مت]] سان پڻ واسطو رکن ٿا. مندر پنهنجي تاريخ دوران ڪجهه نقصان به برداشت ڪيو، جنهن سبب ڪجهه فني آثار ضايع ٿي ويا. ايندڙ صدين ۾ وڌيڪ منڊپ ۽ ٻيون اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جڏهن ته موجوده حفاظتي ڀتيون [[16هين صدي]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون.&lt;ref name=michell16/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-21}}

گرينائيٽ پٿر سان تعمير ٿيل هن مندر جو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] [[ڏکڻ هندستان]] جي سڀ کان اوچين مندر ٽاورن مان هڪ آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt; مندر ۾ وڏي ستون واري [[پراڪارا]] (گذرگاهه) ۽ [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن [[شيو لنگ]]ن مان هڪ موجود آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20-21}}

برهديشور مندر پنهنجي اعليٰ درجي جي مجسما سازي لاءِ پڻ مشهور آهي. هتي يارهين صديءَ ۾ پتل مان تيار ڪيل مشهور [[نٽراج]] (رقص ڪندڙ شيو) جي مورتي ٺهرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو هو. مندر جي احاطي ۾ [[ننڊي]]، [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، سبهاپتي، [[ڏکڻامورتي]]، [[چنڊيشور نايانار]]، [[وراهي]]، تيرووارور جي ٿياگاراجر، [[سدهر]] [[ڪروورار]] ۽ ٻين ديوتائن ۽ سنتن جا مندر پڻ موجود آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

برهديشور مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;&gt;{{cite book|title=India through the ages|last=Gopal|first=Madan|year=1990|page=185|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>nkv0c7r2cw9pxvvepmjz9q7ry2hm1f4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390093</id>
      <parentid>390092</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:02:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6327" sha1="tohhsrd8xlr163zjzdvgb5f7zztln93" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|11هين صديءَ جو مندر ۽ يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ}}
{{Infobox religious building 
| image                 = Brihadisvara Temple during Maha Shivaratri-WUS03611 (edit).jpg
| caption               = [[مها شوراتري]] دوران برهديشور مندر
| native_name           = தஞ்சைப் பெருவுடையார் கோயில்
| map_type              = India#Tamil Nadu
| map_caption           = [[تامل ناڊو]]، [[هندستان]] ۾ مقام
| coordinates           = {{coord|10|46|58|N|79|07|54|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}}
| religious_affiliation = [[هندومت]]
| country               = [[هندستان]]
| state                 = [[تامل ناڊو]]
| district              = [[ٿنجاوور ضلعو]]
| location              = [[ٿنجاوور]]
| elevation_m           = 65.83
| deity                 = [[شيو]]
| festivals             = [[مها شوراتري]]
| architecture_style    = [[چولا فن تعمير]]
| inscriptions          = [[تامل ٻولي|تامل]]
| year_completed        = 1010ع&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;
| creator               = [[راجاراجا اول]]
| footnotes             = {{معلوماتي خانو يونيسڪو عالمي ورثو
| child         = yes
| official_name = برهديشور مندر جو مجموعو، ٿنجاوور
| part_of       = [[عظيم زندهه چولا مندر]]
| criteria      = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii)}}(ii)، (iii)
| ID            = 250bis-001
| year          = 1987
| extension     = 2004
| area          = {{convert|18.07|ha|acre|abbr=on}}
| buffer_zone   = {{convert|9.58|ha|acre|abbr=on}}
}}
}}

'''برهديشور مندر''' (Brihadisvara Temple)، جنهن کي ان جي باني [[راجاراجا اول]] طرفان '''راجاراجيشورم''' (يعني &quot;راجاراجا جو رب&quot;) سڏيو ويو، ۽ جيڪو مقامي طور '''ٿنجائي پيريا ڪوول''' (يعني &quot;ٿنجاوور جو وڏو مندر&quot;) ۽ '''پيروودائيار ڪوول''' (يعني &quot;عظيم رب جو مندر&quot;) جي نالن سان مشهور آهي، [[هندومت]] جي [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هڪ شاندار [[هندو مندر]] آهي، جيڪو [[چولا فن ۽ تعمير]] جي طرز تي تعمير ڪيو ويو آهي. هي مندر [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] رياست جي [[ٿنجاوور]] شهر ۾ [[ڪاويري ندي]] جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;

هي مندر هندومت جي سڀ کان وڏن مندرن مان هڪ آهي ۽ [[تامل تعمير]] جو اعليٰ نمونو شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=John |last=Keay |title=India, a History |year=2000 |publisher=Harper Collins Publishers |pages=xix}}&lt;/ref&gt; ان کي '''ڏکڻ ميرو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب &quot;[[ڏکڻ هندستان]] جو [[ميرو جبل]]&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Temple Art, Icons And Culture Of India And South-East Asia|author=K. V. Raman|publisher=Sharada Publishing House|year=2006|page=136}}&lt;/ref&gt;

هي مندر [[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجاراجا اول]] جي حڪم تي 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو. اڄ اهو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ '''[[عظيم زندهه چولا مندر]]''' جو حصو آهي، جنهن ۾ [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]] ۽ [[ايراويتيشور مندر]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;

اصل يارهين صديءَ جي مندر جي چوڌاري هڪ کاهي موجود هئي. مندر جي مجموعي ۾ [[گوپورم]]، مکيه عبادتگاهه، ان جو اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]]، ڪتبا، ڀتين جون تصويرون (Frescoes) ۽ مجسما شامل هئا، جن مان گهڻا [[شيو مت]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ڪجهه [[وشنو مت]] ۽ [[شڪتي مت]] سان پڻ واسطو رکن ٿا. مندر پنهنجي تاريخ دوران ڪجهه نقصان به برداشت ڪيو، جنهن سبب ڪجهه فني آثار ضايع ٿي ويا. ايندڙ صدين ۾ وڌيڪ منڊپ ۽ ٻيون اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جڏهن ته موجوده حفاظتي ڀتيون [[16هين صدي]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون.&lt;ref name=michell16/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-21}}

گرينائيٽ پٿر سان تعمير ٿيل هن مندر جو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] [[ڏکڻ هندستان]] جي سڀ کان اوچين مندر ٽاورن مان هڪ آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt; مندر ۾ وڏي ستون واري [[پراڪارا]] (گذرگاهه) ۽ [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن [[شيو لنگ]]ن مان هڪ موجود آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20-21}}

برهديشور مندر پنهنجي اعليٰ درجي جي مجسما سازي لاءِ پڻ مشهور آهي. هتي يارهين صديءَ ۾ پتل مان تيار ڪيل مشهور [[نٽراج]] (رقص ڪندڙ شيو) جي مورتي ٺهرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو هو. مندر جي احاطي ۾ [[ننڊي]]، [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، سبهاپتي، [[ڏکڻامورتي]]، [[چنڊيشور نايانار]]، [[وراهي]]، تيرووارور جي ٿياگاراجر، [[سدهر]] [[ڪروورار]] ۽ ٻين ديوتائن ۽ سنتن جا مندر پڻ موجود آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

برهديشور مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;&gt;{{cite book|title=India through the ages|last=Gopal|first=Madan|year=1990|page=185|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>tohhsrd8xlr163zjzdvgb5f7zztln93</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390095</id>
      <parentid>390093</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:12:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6321" sha1="g54gsn4fug3daticy65ttvhb2c4i17l" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|11هين صديءَ جو مندر ۽ يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ}}
{{Infobox religious building 
| image                 = Brihadisvara Temple during Maha Shivaratri-WUS03611 (edit).jpg
| caption               = [[مها شوراتري]] دوران برهديشور مندر
| native_name           = தஞ்சைப் பெருவுடையார் கோயில்
| map_type              = India#Tamil Nadu
| map_caption           = [[تامل ناڊو]]، [[هندستان]] ۾ مقام
| coordinates           = {{coord|10|46|58|N|79|07|54|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}}
| religious_affiliation = [[هندومت]]
| country               = [[هندستان]]
| state                 = [[تامل ناڊو]]
| district              = [[ٿنجاوور ضلعو]]
| location              = [[ٿنجاوور]]
| elevation_m           = 65.83
| deity                 = [[شيو]]
| festivals             = [[مها شوراتري]]
| architecture_style    = [[چولا فن تعمير]]
| inscriptions          = [[تامل ٻولي|تامل]]
| year_completed        = 1010ع&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;
| creator               = [[راجاراجا اول]]
| footnotes             = {{معلوماتي خانو يونيسڪو عالمي ورثو
| child         = yes
| official_name = برهديشور مندر جو مجموعو، ٿنجاوور
| part_of       = [[عظيم زندهه چولا مندر]]
| criteria      = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii)}}(ii)، (iii)
| ID            = 250bis-001
| year          = 1987
| extension     = 2004
| area          = {{convert|18.07|ha|acre|abbr=on}}
| buffer_zone   = {{convert|9.58|ha|acre|abbr=on}}
}}
}}

'''برهديشور مندر''' (Brihadisvara Temple)، جنهن کي ان جي باني [[راجاراجا اول]] طرفان '''راجاراجيشورم''' (يعني &quot;راجاراجا جو رب&quot;) سڏيو ويو، ۽ جيڪو مقامي طور '''ٿنجائي پيريا ڪوول''' (يعني &quot;ٿنجاوور جو وڏو مندر&quot;) ۽ '''پيروودائيار ڪوول''' (يعني &quot;عظيم رب جو مندر&quot;) جي نالن سان مشهور آهي، [[هندومت]] جي [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هڪ شاندار [[هندو مندر]] آهي، جيڪو [[چولا فن ۽ تعمير]] جي طرز تي تعمير ڪيو ويو آهي. هي مندر [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] رياست جي [[ٿنجاوور]] شهر ۾ [[ڪاويري ندي]] جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;
هي مندر هندومت جي سڀ کان وڏن مندرن مان هڪ آهي ۽ [[تامل تعمير]] جو اعليٰ نمونو شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=John |last=Keay |title=India, a History |year=2000 |publisher=Harper Collins Publishers |pages=xix}}&lt;/ref&gt; ان کي '''ڏکڻ ميرو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب &quot;[[ڏکڻ هندستان]] جو [[ميرو جبل]]&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Temple Art, Icons And Culture Of India And South-East Asia|author=K. V. Raman|publisher=Sharada Publishing House|year=2006|page=136}}&lt;/ref&gt;
هي مندر [[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجاراجا اول]] جي حڪم تي 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو. اڄ اهو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ '''[[عظيم زندهه چولا مندر]]''' جو حصو آهي، جنهن ۾ [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]] ۽ [[ايراويتيشور مندر]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;
اصل يارهين صديءَ جي مندر جي چوڌاري هڪ کاهي موجود هئي. مندر جي مجموعي ۾ [[گوپورم]]، مکيه عبادتگاهه، ان جو اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]]، ڪتبا، ڀتين جون تصويرون (Frescoes) ۽ مجسما شامل هئا، جن مان گهڻا [[شيو مت]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ڪجهه [[وشنو مت]] ۽ [[شڪتي مت]] سان پڻ واسطو رکن ٿا. مندر پنهنجي تاريخ دوران ڪجهه نقصان به برداشت ڪيو، جنهن سبب ڪجهه فني آثار ضايع ٿي ويا. ايندڙ صدين ۾ وڌيڪ منڊپ ۽ ٻيون اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جڏهن ته موجوده حفاظتي ڀتيون [[16هين صدي]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون.&lt;ref name=michell16/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-21}}
گرينائيٽ پٿر سان تعمير ٿيل هن مندر جو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] [[ڏکڻ هندستان]] جي سڀ کان اوچين مندر ٽاورن مان هڪ آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt; مندر ۾ وڏي ستون واري [[پراڪارا]] (گذرگاهه) ۽ [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن [[شيو لنگ]]ن مان هڪ موجود آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20-21}}
برهديشور مندر پنهنجي اعليٰ درجي جي مجسما سازي لاءِ پڻ مشهور آهي. هتي يارهين صديءَ ۾ پتل مان تيار ڪيل مشهور [[نٽراج]] (رقص ڪندڙ شيو) جي مورتي ٺهرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو هو. مندر جي احاطي ۾ [[ننڊي]]، [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، سبهاپتي، [[ڏکڻامورتي]]، [[چنڊيشور نايانار]]، [[وراهي]]، تيرووارور جي ٿياگاراجر، [[سدهر]] [[ڪروورار]] ۽ ٻين ديوتائن ۽ سنتن جا مندر پڻ موجود آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}
برهديشور مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;&gt;{{cite book|title=India through the ages|last=Gopal|first=Madan|year=1990|page=185|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>g54gsn4fug3daticy65ttvhb2c4i17l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390096</id>
      <parentid>390095</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:13:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6322" sha1="byp7gct4n5pvm8tryzyupibp9in0i07" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|11هين صديءَ جو مندر ۽ يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ}}
{{Infobox religious building 
| image                 = Brihadisvara Temple during Maha Shivaratri-WUS03611 (edit).jpg
| caption               = [[مها شوراتري]] دوران برهديشور مندر
| native_name           = தஞ்சைப் பெருவுடையார் கோயில்
| map_type              = India#Tamil Nadu
| map_caption           = [[تامل ناڊو]]، [[هندستان]] ۾ مقام
| coordinates           = {{coord|10|46|58|N|79|07|54|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}}
| religious_affiliation = [[هندومت]]
| country               = [[هندستان]]
| state                 = [[تامل ناڊو]]
| district              = [[ٿنجاوور ضلعو]]
| location              = [[ٿنجاوور]]
| elevation_m           = 65.83
| deity                 = [[شيو]]
| festivals             = [[مها شوراتري]]
| architecture_style    = [[چولا فن تعمير]]
| inscriptions          = [[تامل ٻولي|تامل]]
| year_completed        = 1010ع&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;
| creator               = [[راجاراجا اول]]
| footnotes             = {{معلوماتي خانو يونيسڪو عالمي ورثو
| child         = yes
| official_name = برهديشور مندر جو مجموعو، ٿنجاوور
| part_of       = [[عظيم زندهه چولا مندر]]
| criteria      = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii)}}(ii)، (iii)
| ID            = 250bis-001
| year          = 1987
| extension     = 2004
| area          = {{convert|18.07|ha|acre|abbr=on}}
| buffer_zone   = {{convert|9.58|ha|acre|abbr=on}}
}}
}}

'''برهديشور مندر''' (Brihadisvara Temple)، جنهن کي ان جي باني [[راجاراجا اول]] طرفان '''راجاراجيشورم''' (يعني &quot;راجاراجا جو رب&quot;) سڏيو ويو، ۽ جيڪو مقامي طور '''ٿنجائي پيريا ڪوول''' (يعني &quot;ٿنجاوور جو وڏو مندر&quot;) ۽ '''پيروودائيار ڪوول''' (يعني &quot;عظيم رب جو مندر&quot;) جي نالن سان مشهور آهي، [[هندومت]] جي [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هڪ شاندار [[هندو مندر]] آهي، جيڪو [[چولا فن ۽ تعمير]] جي طرز تي تعمير ڪيو ويو آهي. هي مندر [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] رياست جي [[ٿنجاوور]] شهر ۾ [[ڪاويري ندي]] جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;
هي مندر هندومت جي سڀ کان وڏن مندرن مان هڪ آهي ۽ [[تامل تعمير]] جو اعليٰ نمونو شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=John |last=Keay |title=India, a History |year=2000 |publisher=Harper Collins Publishers |pages=xix}}&lt;/ref&gt; ان کي '''ڏکڻ ميرو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب &quot;[[ڏکڻ هندستان]] جو [[ميرو جبل]]&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Temple Art, Icons And Culture Of India And South-East Asia|author=K. V. Raman|publisher=Sharada Publishing House|year=2006|page=136}}&lt;/ref&gt;

هي مندر [[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجاراجا اول]] جي حڪم تي 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو. اڄ اهو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ '''[[عظيم زندهه چولا مندر]]''' جو حصو آهي، جنهن ۾ [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]] ۽ [[ايراويتيشور مندر]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;
اصل يارهين صديءَ جي مندر جي چوڌاري هڪ کاهي موجود هئي. مندر جي مجموعي ۾ [[گوپورم]]، مکيه عبادتگاهه، ان جو اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]]، ڪتبا، ڀتين جون تصويرون (Frescoes) ۽ مجسما شامل هئا، جن مان گهڻا [[شيو مت]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ڪجهه [[وشنو مت]] ۽ [[شڪتي مت]] سان پڻ واسطو رکن ٿا. مندر پنهنجي تاريخ دوران ڪجهه نقصان به برداشت ڪيو، جنهن سبب ڪجهه فني آثار ضايع ٿي ويا. ايندڙ صدين ۾ وڌيڪ منڊپ ۽ ٻيون اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جڏهن ته موجوده حفاظتي ڀتيون [[16هين صدي]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون.&lt;ref name=michell16/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-21}}
گرينائيٽ پٿر سان تعمير ٿيل هن مندر جو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] [[ڏکڻ هندستان]] جي سڀ کان اوچين مندر ٽاورن مان هڪ آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt; مندر ۾ وڏي ستون واري [[پراڪارا]] (گذرگاهه) ۽ [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن [[شيو لنگ]]ن مان هڪ موجود آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20-21}}
برهديشور مندر پنهنجي اعليٰ درجي جي مجسما سازي لاءِ پڻ مشهور آهي. هتي يارهين صديءَ ۾ پتل مان تيار ڪيل مشهور [[نٽراج]] (رقص ڪندڙ شيو) جي مورتي ٺهرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو هو. مندر جي احاطي ۾ [[ننڊي]]، [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، سبهاپتي، [[ڏکڻامورتي]]، [[چنڊيشور نايانار]]، [[وراهي]]، تيرووارور جي ٿياگاراجر، [[سدهر]] [[ڪروورار]] ۽ ٻين ديوتائن ۽ سنتن جا مندر پڻ موجود آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}
برهديشور مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;&gt;{{cite book|title=India through the ages|last=Gopal|first=Madan|year=1990|page=185|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>byp7gct4n5pvm8tryzyupibp9in0i07</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390097</id>
      <parentid>390096</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:15:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10867" sha1="drn1senthmh1ycanqpu74o3j8oo75pf" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|11هين صديءَ جو مندر ۽ يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ}}
{{Infobox religious building 
| image                 = Brihadisvara Temple during Maha Shivaratri-WUS03611 (edit).jpg
| caption               = [[مها شوراتري]] دوران برهديشور مندر
| native_name           = தஞ்சைப் பெருவுடையார் கோயில்
| map_type              = India#Tamil Nadu
| map_caption           = [[تامل ناڊو]]، [[هندستان]] ۾ مقام
| coordinates           = {{coord|10|46|58|N|79|07|54|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}}
| religious_affiliation = [[هندومت]]
| country               = [[هندستان]]
| state                 = [[تامل ناڊو]]
| district              = [[ٿنجاوور ضلعو]]
| location              = [[ٿنجاوور]]
| elevation_m           = 65.83
| deity                 = [[شيو]]
| festivals             = [[مها شوراتري]]
| architecture_style    = [[چولا فن تعمير]]
| inscriptions          = [[تامل ٻولي|تامل]]
| year_completed        = 1010ع&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;
| creator               = [[راجاراجا اول]]
| footnotes             = {{معلوماتي خانو يونيسڪو عالمي ورثو
| child         = yes
| official_name = برهديشور مندر جو مجموعو، ٿنجاوور
| part_of       = [[عظيم زندهه چولا مندر]]
| criteria      = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii)}}(ii)، (iii)
| ID            = 250bis-001
| year          = 1987
| extension     = 2004
| area          = {{convert|18.07|ha|acre|abbr=on}}
| buffer_zone   = {{convert|9.58|ha|acre|abbr=on}}
}}
}}

'''برهديشور مندر''' (Brihadisvara Temple)، جنهن کي ان جي باني [[راجاراجا اول]] طرفان '''راجاراجيشورم''' (يعني &quot;راجاراجا جو رب&quot;) سڏيو ويو، ۽ جيڪو مقامي طور '''ٿنجائي پيريا ڪوول''' (يعني &quot;ٿنجاوور جو وڏو مندر&quot;) ۽ '''پيروودائيار ڪوول''' (يعني &quot;عظيم رب جو مندر&quot;) جي نالن سان مشهور آهي، [[هندومت]] جي [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هڪ شاندار [[هندو مندر]] آهي، جيڪو [[چولا فن ۽ تعمير]] جي طرز تي تعمير ڪيو ويو آهي. هي مندر [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] رياست جي [[ٿنجاوور]] شهر ۾ [[ڪاويري ندي]] جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;
هي مندر هندومت جي سڀ کان وڏن مندرن مان هڪ آهي ۽ [[تامل تعمير]] جو اعليٰ نمونو شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=John |last=Keay |title=India, a History |year=2000 |publisher=Harper Collins Publishers |pages=xix}}&lt;/ref&gt; ان کي '''ڏکڻ ميرو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب &quot;[[ڏکڻ هندستان]] جو [[ميرو جبل]]&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Temple Art, Icons And Culture Of India And South-East Asia|author=K. V. Raman|publisher=Sharada Publishing House|year=2006|page=136}}&lt;/ref&gt;

هي مندر [[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجاراجا اول]] جي حڪم تي 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو. اڄ اهو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ '''[[عظيم زندهه چولا مندر]]''' جو حصو آهي، جنهن ۾ [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]] ۽ [[ايراويتيشور مندر]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;
اصل يارهين صديءَ جي مندر جي چوڌاري هڪ کاهي موجود هئي. مندر جي مجموعي ۾ [[گوپورم]]، مکيه عبادتگاهه، ان جو اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]]، ڪتبا، ڀتين جون تصويرون (Frescoes) ۽ مجسما شامل هئا، جن مان گهڻا [[شيو مت]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ڪجهه [[وشنو مت]] ۽ [[شڪتي مت]] سان پڻ واسطو رکن ٿا. مندر پنهنجي تاريخ دوران ڪجهه نقصان به برداشت ڪيو، جنهن سبب ڪجهه فني آثار ضايع ٿي ويا. ايندڙ صدين ۾ وڌيڪ منڊپ ۽ ٻيون اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جڏهن ته موجوده حفاظتي ڀتيون [[16هين صدي]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون.&lt;ref name=michell16/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-21}}
گرينائيٽ پٿر سان تعمير ٿيل هن مندر جو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] [[ڏکڻ هندستان]] جي سڀ کان اوچين مندر ٽاورن مان هڪ آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt; مندر ۾ وڏي ستون واري [[پراڪارا]] (گذرگاهه) ۽ [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن [[شيو لنگ]]ن مان هڪ موجود آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20-21}}
برهديشور مندر پنهنجي اعليٰ درجي جي مجسما سازي لاءِ پڻ مشهور آهي. هتي يارهين صديءَ ۾ پتل مان تيار ڪيل مشهور [[نٽراج]] (رقص ڪندڙ شيو) جي مورتي ٺهرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو هو. مندر جي احاطي ۾ [[ننڊي]]، [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، سبهاپتي، [[ڏکڻامورتي]]، [[چنڊيشور نايانار]]، [[وراهي]]، تيرووارور جي ٿياگاراجر، [[سدهر]] [[ڪروورار]] ۽ ٻين ديوتائن ۽ سنتن جا مندر پڻ موجود آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}
برهديشور مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;&gt;{{cite book|title=India through the ages|last=Gopal|first=Madan|year=1990|page=185|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
[[راجاراجا اول|راجاراجا چولا]]، جنهن هن مندر جي تعمير جو حڪم ڏنو، ان کي راجاراجيشورم (Rajarājeśvaram) سڏيو، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;راجاراجا جي ديوتا جو مندر&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=D. Raphael |title=Temples of Tamil Nadu, Works of Art |url=https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |year=1996 |publisher=Ratnamala |isbn=978-955-9440-00-0 |page=9 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103506/https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; برهناياڪي عبادتگاهه ۾ موجود هڪ پوءِ واري ڪتبي ۾ مندر جي ديوتا کي پيريا اڊايا نايانار سڏيو ويو آهي، جيڪو جديد نالن برهديشور ۽ پيروودائيار ڪوول جو ماخذ معلوم ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. R. Balasubrahmanyam |title=Middle Chola Temples: Rajaraja I to Kulottunga I, A.D. 985-1070 |url=https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |year=1975 |publisher=Thomson |page=87 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== مقام ==
[[File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (747).jpg|thumb|centre|400px|ڀتين کان ٻاهران ڏسڻ ۾ ايندڙ برهديشور مندر جو مجموعو]]
پيروودائيار مندر&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Brihadeeswara Temple|url=https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|access-date=2022-02-24|website=Brihadeeswara Temple|language=en-US|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224085645/https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ٿنجاوور]] شهر ۾، [[چنئي]] کان اٽڪل {{convert|350|km}} ڏکڻ-اولهه طرف واقع آهي. هي شهر [[هندستاني ريلوي]]، تامل ناڊو بس سروسز ۽ [[تامل ناڊو جون قومي شاهراهون|قومي شاهراهن]] [[قومي شاهراهه 67 (هندستان)|67]]، [[قومي شاهراهه 45C (هندستان)|45C]]، [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226]] ۽ [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226 ايڪسٽينشن]] ذريعي روزانو ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;road&quot;&gt;{{cite web | url =http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | page =2 | title =NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI | access-date =17 December 2011 | work =Ministry of Road Transport &amp; Highways, [[Government of India]] | publisher =[[National Highways Authority of India]] | archive-url =https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | archive-date =25 February 2009 | url-status =dead | df =dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|title=Thanjavur bus routes|publisher=Municipality of Thanjavur|access-date=29 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617131259/http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|archive-date=17 June 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; باقاعده خدمتن وارو ويجھو هوائي اڏو [[تروچراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: TRZ) آهي، جيڪو اٽڪل {{convert|55|km}} پري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Ē. Kē Cēṣāttiri|title=Sri Brihadisvara: The Great Temple of Thānjavūr|url=https://books.google.com/books?id=FnXXAAAAMAAJ|year=2008|publisher=Nile|page=5}}&lt;/ref&gt;

شهر ۽ مندر، جيتوڻيڪ اندرونِ ملڪ واقع آهن، پر اهي [[ڪاويري ندي]] جي ڊيلٽا جي شروعات وٽ آهن؛ انهيءَ ڪري انهن کي [[بنگال جو نار]] ۽ ان وسيلي [[هندي وڏو سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. مندرن سان گڏ، تامل ماڻهن يارهين صديءَ ۾ زراعت، سامان جي چرپر ۽ شهري مرڪز مان پاڻي جي وهڪري تي ضابطو رکڻ لاءِ آبپاشي جو پهريون وڏو نظام مڪمل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Marshall M. Bouton|title=Agrarian Radicalism in South India|url=https://books.google.com/books?id=5-v_AwAAQBAJ&amp;pg=PA72|year=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-5784-5|pages=72–78}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>drn1senthmh1ycanqpu74o3j8oo75pf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390098</id>
      <parentid>390097</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:17:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17411" sha1="g86i78vt6mvr3idjzgn5wdngywi0ki0" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|11هين صديءَ جو مندر ۽ يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ}}
{{Infobox religious building 
| image                 = Brihadisvara Temple during Maha Shivaratri-WUS03611 (edit).jpg
| caption               = [[مها شوراتري]] دوران برهديشور مندر
| native_name           = தஞ்சைப் பெருவுடையார் கோயில்
| map_type              = India#Tamil Nadu
| map_caption           = [[تامل ناڊو]]، [[هندستان]] ۾ مقام
| coordinates           = {{coord|10|46|58|N|79|07|54|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}}
| religious_affiliation = [[هندومت]]
| country               = [[هندستان]]
| state                 = [[تامل ناڊو]]
| district              = [[ٿنجاوور ضلعو]]
| location              = [[ٿنجاوور]]
| elevation_m           = 65.83
| deity                 = [[شيو]]
| festivals             = [[مها شوراتري]]
| architecture_style    = [[چولا فن تعمير]]
| inscriptions          = [[تامل ٻولي|تامل]]
| year_completed        = 1010ع&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;
| creator               = [[راجاراجا اول]]
| footnotes             = {{معلوماتي خانو يونيسڪو عالمي ورثو
| child         = yes
| official_name = برهديشور مندر جو مجموعو، ٿنجاوور
| part_of       = [[عظيم زندهه چولا مندر]]
| criteria      = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii)}}(ii)، (iii)
| ID            = 250bis-001
| year          = 1987
| extension     = 2004
| area          = {{convert|18.07|ha|acre|abbr=on}}
| buffer_zone   = {{convert|9.58|ha|acre|abbr=on}}
}}
}}

'''برهديشور مندر''' (Brihadisvara Temple)، جنهن کي ان جي باني [[راجاراجا اول]] طرفان '''راجاراجيشورم''' (يعني &quot;راجاراجا جو رب&quot;) سڏيو ويو، ۽ جيڪو مقامي طور '''ٿنجائي پيريا ڪوول''' (يعني &quot;ٿنجاوور جو وڏو مندر&quot;) ۽ '''پيروودائيار ڪوول''' (يعني &quot;عظيم رب جو مندر&quot;) جي نالن سان مشهور آهي، [[هندومت]] جي [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هڪ شاندار [[هندو مندر]] آهي، جيڪو [[چولا فن ۽ تعمير]] جي طرز تي تعمير ڪيو ويو آهي. هي مندر [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] رياست جي [[ٿنجاوور]] شهر ۾ [[ڪاويري ندي]] جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;
هي مندر هندومت جي سڀ کان وڏن مندرن مان هڪ آهي ۽ [[تامل تعمير]] جو اعليٰ نمونو شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=John |last=Keay |title=India, a History |year=2000 |publisher=Harper Collins Publishers |pages=xix}}&lt;/ref&gt; ان کي '''ڏکڻ ميرو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب &quot;[[ڏکڻ هندستان]] جو [[ميرو جبل]]&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Temple Art, Icons And Culture Of India And South-East Asia|author=K. V. Raman|publisher=Sharada Publishing House|year=2006|page=136}}&lt;/ref&gt;

هي مندر [[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجاراجا اول]] جي حڪم تي 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو. اڄ اهو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ '''[[عظيم زندهه چولا مندر]]''' جو حصو آهي، جنهن ۾ [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]] ۽ [[ايراويتيشور مندر]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;
اصل يارهين صديءَ جي مندر جي چوڌاري هڪ کاهي موجود هئي. مندر جي مجموعي ۾ [[گوپورم]]، مکيه عبادتگاهه، ان جو اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]]، ڪتبا، ڀتين جون تصويرون (Frescoes) ۽ مجسما شامل هئا، جن مان گهڻا [[شيو مت]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ڪجهه [[وشنو مت]] ۽ [[شڪتي مت]] سان پڻ واسطو رکن ٿا. مندر پنهنجي تاريخ دوران ڪجهه نقصان به برداشت ڪيو، جنهن سبب ڪجهه فني آثار ضايع ٿي ويا. ايندڙ صدين ۾ وڌيڪ منڊپ ۽ ٻيون اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جڏهن ته موجوده حفاظتي ڀتيون [[16هين صدي]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون.&lt;ref name=michell16/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-21}}
گرينائيٽ پٿر سان تعمير ٿيل هن مندر جو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] [[ڏکڻ هندستان]] جي سڀ کان اوچين مندر ٽاورن مان هڪ آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt; مندر ۾ وڏي ستون واري [[پراڪارا]] (گذرگاهه) ۽ [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن [[شيو لنگ]]ن مان هڪ موجود آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20-21}}
برهديشور مندر پنهنجي اعليٰ درجي جي مجسما سازي لاءِ پڻ مشهور آهي. هتي يارهين صديءَ ۾ پتل مان تيار ڪيل مشهور [[نٽراج]] (رقص ڪندڙ شيو) جي مورتي ٺهرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو هو. مندر جي احاطي ۾ [[ننڊي]]، [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، سبهاپتي، [[ڏکڻامورتي]]، [[چنڊيشور نايانار]]، [[وراهي]]، تيرووارور جي ٿياگاراجر، [[سدهر]] [[ڪروورار]] ۽ ٻين ديوتائن ۽ سنتن جا مندر پڻ موجود آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}
برهديشور مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;&gt;{{cite book|title=India through the ages|last=Gopal|first=Madan|year=1990|page=185|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
[[راجاراجا اول|راجاراجا چولا]]، جنهن هن مندر جي تعمير جو حڪم ڏنو، ان کي راجاراجيشورم (Rajarājeśvaram) سڏيو، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;راجاراجا جي ديوتا جو مندر&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=D. Raphael |title=Temples of Tamil Nadu, Works of Art |url=https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |year=1996 |publisher=Ratnamala |isbn=978-955-9440-00-0 |page=9 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103506/https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; برهناياڪي عبادتگاهه ۾ موجود هڪ پوءِ واري ڪتبي ۾ مندر جي ديوتا کي پيريا اڊايا نايانار سڏيو ويو آهي، جيڪو جديد نالن برهديشور ۽ پيروودائيار ڪوول جو ماخذ معلوم ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. R. Balasubrahmanyam |title=Middle Chola Temples: Rajaraja I to Kulottunga I, A.D. 985-1070 |url=https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |year=1975 |publisher=Thomson |page=87 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== مقام ==
[[File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (747).jpg|thumb|centre|400px|ڀتين کان ٻاهران ڏسڻ ۾ ايندڙ برهديشور مندر جو مجموعو]]
پيروودائيار مندر&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Brihadeeswara Temple|url=https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|access-date=2022-02-24|website=Brihadeeswara Temple|language=en-US|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224085645/https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ٿنجاوور]] شهر ۾، [[چنئي]] کان اٽڪل {{convert|350|km}} ڏکڻ-اولهه طرف واقع آهي. هي شهر [[هندستاني ريلوي]]، تامل ناڊو بس سروسز ۽ [[تامل ناڊو جون قومي شاهراهون|قومي شاهراهن]] [[قومي شاهراهه 67 (هندستان)|67]]، [[قومي شاهراهه 45C (هندستان)|45C]]، [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226]] ۽ [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226 ايڪسٽينشن]] ذريعي روزانو ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;road&quot;&gt;{{cite web | url =http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | page =2 | title =NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI | access-date =17 December 2011 | work =Ministry of Road Transport &amp; Highways, [[Government of India]] | publisher =[[National Highways Authority of India]] | archive-url =https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | archive-date =25 February 2009 | url-status =dead | df =dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|title=Thanjavur bus routes|publisher=Municipality of Thanjavur|access-date=29 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617131259/http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|archive-date=17 June 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; باقاعده خدمتن وارو ويجھو هوائي اڏو [[تروچراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: TRZ) آهي، جيڪو اٽڪل {{convert|55|km}} پري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Ē. Kē Cēṣāttiri|title=Sri Brihadisvara: The Great Temple of Thānjavūr|url=https://books.google.com/books?id=FnXXAAAAMAAJ|year=2008|publisher=Nile|page=5}}&lt;/ref&gt;

شهر ۽ مندر، جيتوڻيڪ اندرونِ ملڪ واقع آهن، پر اهي [[ڪاويري ندي]] جي ڊيلٽا جي شروعات وٽ آهن؛ انهيءَ ڪري انهن کي [[بنگال جو نار]] ۽ ان وسيلي [[هندي وڏو سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. مندرن سان گڏ، تامل ماڻهن يارهين صديءَ ۾ زراعت، سامان جي چرپر ۽ شهري مرڪز مان پاڻي جي وهڪري تي ضابطو رکڻ لاءِ آبپاشي جو پهريون وڏو نظام مڪمل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Marshall M. Bouton|title=Agrarian Radicalism in South India|url=https://books.google.com/books?id=5-v_AwAAQBAJ&amp;pg=PA72|year=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-5784-5|pages=72–78}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[File:Raraja detail.png|thumb|left|200x200px|[[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] جو مجسمو، جنهن 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ مندر تعمير ڪرايو.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;]]

پنجين صديءَ کان نائين صديءَ تائين [[چالوڪيا خاندان|چالوڪيا]] حڪمرانيءَ جي دور ۾ [[ايهول]]، [[بادامي غار مندر|بادامي]] ۽ [[پٽاڊڪل]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ مثالن موجب [[دراوڙي تعمير|تامل مندرن]] جا مختلف اڏاوتي انداز ترقي ڪندا رهيا. ان کان پوءِ [[پلاوا خاندان|پلاوا]] دور ۾ [[مهابلي پورم جا يادگار|ماملاپورم]] ۽ ٻين يادگارن ۾ اهو انداز وڌيڪ نمايان ٿيو. 850ع کان 1280ع تائين [[چولا خاندان|چولا]] ڏکڻ هندستان ۾ غالب خاندان طور اڀريا.&lt;ref name=mitchell/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-2}} شروعاتي چولا دور ۾ سندن ڌيان گهڻو ڪري سياسي ۽ جاگرافيائي سرحدن کي محفوظ ڪرڻ تي هو، جڏهن ته تعميراتي سرگرمين تي نسبتاً گهٽ زور ڏنو ويو. ڏهين صديءَ ۾ چولا سلطنت اندر اهڙيون اڏاوتي خصوصيتون ظاهر ٿيون، جهڙوڪ گهڻ-رخا [[ستون]]، جن جي مٿان نڪتل چورس [[سرستون (تعمير)|سرستون]] هوندا هئا. جارج مچل موجب، اهي خاصيتون نئين چولا طرز جي شروعات جي علامت هيون.&lt;ref name=mitchell&gt;{{harvnb|Michell|1988|pp=145–148}}&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|ڊگلس بيريٽ پنهنجي 1975ع واري چولا تعمير بابت اشاعت ۾ لکي ٿو ته 866ع کان 940ع جي وچ ۾، پهرئين چولا حڪمران وجيالايا کان شروع ٿي، هڪ نئون انداز اڀريو. بيريٽ موجب چولا طرز پلاوا روايت مان پيدا نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Barrett1974&quot;&gt;{{cite book|author=Douglas E. Barrett|title=Early Cola Architecture and Sculpture; 866-1014 A.D.|url=https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|year=1974|publisher=Faber|isbn=978-0-571-10507-6|access-date=13 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; گيري جي. شونڊلر موجب، بيريٽ جو ڪم اهڙيون رايا فراهم ڪري ٿو، جيڪي &quot;لامحدود اندازن ۽ بحث&quot; جا موقعا پيدا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Schwindler | first=Gary J. | title=Review: Early Cola Architecture and Sculpture | journal=The Journal of Asian Studies | publisher=Cambridge University Press | volume=36 | issue=4 | year=1977 | doi=10.2307/2054437 | page=705| jstor=2054437 | s2cid=163896079 | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;}} ڏکڻ هندستاني اڏاوت جو اهو انداز پيماني ۽ تفصيل ٻنهي لحاظ کان برهديشور مندر ۾ پنهنجي مڪمل صورت ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو چولا بادشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ڪرايو.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;

{{multiple image
 | total_width = 500
 | align = centre
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by William Hodges.jpg
 | caption1 = 
 | image2 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by Henry Salt.jpg
 | caption2 = 
 | footer = برهديشور مندر، ٿنجاوور جون شروعاتي يورپي عڪاسيون، ارڙهين صديءَ جي آخر کان اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين.
}}

=== واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ===
مکيه مندر ۽ ان جا [[گوپورم]] يارهين صديءَ جي شروعات سان واسطو رکن ٿا. ايندڙ 1,000 سالن دوران هن مندر ۾ واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ٿيندا رهيا. حملا ۽ جنگيون، خاص طور انهن مسلمان [[سلطان]]ن جي وچ ۾ جيڪي [[مدورائي]] تي حڪمراني ڪندا هئا، ۽ انهن [[هندو بادشاهه]]ن جي وچ ۾ جيڪي ٿنجاوور تي حڪمراني ڪندا هئا، مندر کي نقصان پهچائڻ جو سبب بڻيون.&lt;ref name=michell16/&gt;{{refn|group=note|ٿنجاوور ويجهن ۽ پري واقع مسلمان توڙي هندو پاڙيسري بادشاهتن جو هدف رهيو. [[مدورائي سلطنت]] 14هين صديءَ ۾ قائم ٿي، جڏهن [[دهلي سلطنت]] جي علاءُ الدين خلجي جي فوجن، ملڪ ڪافور جي اڳواڻيءَ ۾، ڏکڻ هندستان تي تباهه ڪندڙ حملا ۽ ڦرلٽ ڪئي.&lt;ref&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 9-13, 16-21&lt;/ref&gt; بعد ۾ عادل شاهي سلطنت، قطب شاهيون، رندولا خان ۽ ڏکڻ هندستان جي اوڀر ۽ اولهه ڪنارن کان ٻين قوتن ان تي حملا ڪيا، ۽ ڪجھه ان تي چند سالن لاءِ قابض به رهيون.&lt;ref name=michell16/&gt;}} انهن نقصانن جي مرمت انهن هندو خاندانن ڪرائي، جن ٻيهر علائقي تي ضابطو حاصل ڪيو. ڪجهه حالتن ۾ حڪمرانن مندر جي ڦڪي ٿي ويل تصويرن کي نون ڀتين وارين تصويرن سان ڍڪڻ ذريعي مندر کي نئين سر سينگارڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻين حالتن ۾ هنن نون عبادتگاهن جي واڌاري جي سرپرستي ڪئي. [[ڪارتڪيا]]، جنهن کي [[مروگن]] پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاروتي]]، جنهن کي اماں پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ [[ننڊي]] جون اهم عبادتگاهون 16هين ۽ 17هين صديءَ جي نايڪ دور سان تعلق رکن ٿيون.&lt;ref name=michell16&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 16-21, 89-91&lt;/ref&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ساڳي طرح [[ڏکڻامورتي]] جي عبادتگاهه به بعد ۾ تعمير ڪئي وئي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ٿنجاوور جي [[مرهٺا]]ن هن مندر جي سٺي سنڀال ڪئي.</text>
      <sha1>g86i78vt6mvr3idjzgn5wdngywi0ki0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390099</id>
      <parentid>390098</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:20:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26956" sha1="9bra856lk6kbyndv7ag8fbfrqj6gmcw" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|11هين صديءَ جو مندر ۽ يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ}}
{{Infobox religious building 
| image                 = Brihadisvara Temple during Maha Shivaratri-WUS03611 (edit).jpg
| caption               = [[مها شوراتري]] دوران برهديشور مندر
| native_name           = தஞ்சைப் பெருவுடையார் கோயில்
| map_type              = India#Tamil Nadu
| map_caption           = [[تامل ناڊو]]، [[هندستان]] ۾ مقام
| coordinates           = {{coord|10|46|58|N|79|07|54|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}}
| religious_affiliation = [[هندومت]]
| country               = [[هندستان]]
| state                 = [[تامل ناڊو]]
| district              = [[ٿنجاوور ضلعو]]
| location              = [[ٿنجاوور]]
| elevation_m           = 65.83
| deity                 = [[شيو]]
| festivals             = [[مها شوراتري]]
| architecture_style    = [[چولا فن تعمير]]
| inscriptions          = [[تامل ٻولي|تامل]]
| year_completed        = 1010ع&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;
| creator               = [[راجاراجا اول]]
| footnotes             = {{معلوماتي خانو يونيسڪو عالمي ورثو
| child         = yes
| official_name = برهديشور مندر جو مجموعو، ٿنجاوور
| part_of       = [[عظيم زندهه چولا مندر]]
| criteria      = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii)}}(ii)، (iii)
| ID            = 250bis-001
| year          = 1987
| extension     = 2004
| area          = {{convert|18.07|ha|acre|abbr=on}}
| buffer_zone   = {{convert|9.58|ha|acre|abbr=on}}
}}
}}

'''برهديشور مندر''' (Brihadisvara Temple)، جنهن کي ان جي باني [[راجاراجا اول]] طرفان '''راجاراجيشورم''' (يعني &quot;راجاراجا جو رب&quot;) سڏيو ويو، ۽ جيڪو مقامي طور '''ٿنجائي پيريا ڪوول''' (يعني &quot;ٿنجاوور جو وڏو مندر&quot;) ۽ '''پيروودائيار ڪوول''' (يعني &quot;عظيم رب جو مندر&quot;) جي نالن سان مشهور آهي، [[هندومت]] جي [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هڪ شاندار [[هندو مندر]] آهي، جيڪو [[چولا فن ۽ تعمير]] جي طرز تي تعمير ڪيو ويو آهي. هي مندر [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] رياست جي [[ٿنجاوور]] شهر ۾ [[ڪاويري ندي]] جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;
هي مندر هندومت جي سڀ کان وڏن مندرن مان هڪ آهي ۽ [[تامل تعمير]] جو اعليٰ نمونو شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=John |last=Keay |title=India, a History |year=2000 |publisher=Harper Collins Publishers |pages=xix}}&lt;/ref&gt; ان کي '''ڏکڻ ميرو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب &quot;[[ڏکڻ هندستان]] جو [[ميرو جبل]]&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Temple Art, Icons And Culture Of India And South-East Asia|author=K. V. Raman|publisher=Sharada Publishing House|year=2006|page=136}}&lt;/ref&gt;

هي مندر [[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجاراجا اول]] جي حڪم تي 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو. اڄ اهو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ '''[[عظيم زندهه چولا مندر]]''' جو حصو آهي، جنهن ۾ [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]] ۽ [[ايراويتيشور مندر]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;
اصل يارهين صديءَ جي مندر جي چوڌاري هڪ کاهي موجود هئي. مندر جي مجموعي ۾ [[گوپورم]]، مکيه عبادتگاهه، ان جو اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]]، ڪتبا، ڀتين جون تصويرون (Frescoes) ۽ مجسما شامل هئا، جن مان گهڻا [[شيو مت]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ڪجهه [[وشنو مت]] ۽ [[شڪتي مت]] سان پڻ واسطو رکن ٿا. مندر پنهنجي تاريخ دوران ڪجهه نقصان به برداشت ڪيو، جنهن سبب ڪجهه فني آثار ضايع ٿي ويا. ايندڙ صدين ۾ وڌيڪ منڊپ ۽ ٻيون اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جڏهن ته موجوده حفاظتي ڀتيون [[16هين صدي]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون.&lt;ref name=michell16/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-21}}
گرينائيٽ پٿر سان تعمير ٿيل هن مندر جو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] [[ڏکڻ هندستان]] جي سڀ کان اوچين مندر ٽاورن مان هڪ آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt; مندر ۾ وڏي ستون واري [[پراڪارا]] (گذرگاهه) ۽ [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن [[شيو لنگ]]ن مان هڪ موجود آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20-21}}
برهديشور مندر پنهنجي اعليٰ درجي جي مجسما سازي لاءِ پڻ مشهور آهي. هتي يارهين صديءَ ۾ پتل مان تيار ڪيل مشهور [[نٽراج]] (رقص ڪندڙ شيو) جي مورتي ٺهرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو هو. مندر جي احاطي ۾ [[ننڊي]]، [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، سبهاپتي، [[ڏکڻامورتي]]، [[چنڊيشور نايانار]]، [[وراهي]]، تيرووارور جي ٿياگاراجر، [[سدهر]] [[ڪروورار]] ۽ ٻين ديوتائن ۽ سنتن جا مندر پڻ موجود آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}
برهديشور مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;&gt;{{cite book|title=India through the ages|last=Gopal|first=Madan|year=1990|page=185|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
[[راجاراجا اول|راجاراجا چولا]]، جنهن هن مندر جي تعمير جو حڪم ڏنو، ان کي راجاراجيشورم (Rajarājeśvaram) سڏيو، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;راجاراجا جي ديوتا جو مندر&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=D. Raphael |title=Temples of Tamil Nadu, Works of Art |url=https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |year=1996 |publisher=Ratnamala |isbn=978-955-9440-00-0 |page=9 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103506/https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; برهناياڪي عبادتگاهه ۾ موجود هڪ پوءِ واري ڪتبي ۾ مندر جي ديوتا کي پيريا اڊايا نايانار سڏيو ويو آهي، جيڪو جديد نالن برهديشور ۽ پيروودائيار ڪوول جو ماخذ معلوم ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. R. Balasubrahmanyam |title=Middle Chola Temples: Rajaraja I to Kulottunga I, A.D. 985-1070 |url=https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |year=1975 |publisher=Thomson |page=87 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== مقام ==
[[File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (747).jpg|thumb|centre|400px|ڀتين کان ٻاهران ڏسڻ ۾ ايندڙ برهديشور مندر جو مجموعو]]
پيروودائيار مندر&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Brihadeeswara Temple|url=https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|access-date=2022-02-24|website=Brihadeeswara Temple|language=en-US|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224085645/https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ٿنجاوور]] شهر ۾، [[چنئي]] کان اٽڪل {{convert|350|km}} ڏکڻ-اولهه طرف واقع آهي. هي شهر [[هندستاني ريلوي]]، تامل ناڊو بس سروسز ۽ [[تامل ناڊو جون قومي شاهراهون|قومي شاهراهن]] [[قومي شاهراهه 67 (هندستان)|67]]، [[قومي شاهراهه 45C (هندستان)|45C]]، [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226]] ۽ [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226 ايڪسٽينشن]] ذريعي روزانو ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;road&quot;&gt;{{cite web | url =http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | page =2 | title =NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI | access-date =17 December 2011 | work =Ministry of Road Transport &amp; Highways, [[Government of India]] | publisher =[[National Highways Authority of India]] | archive-url =https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | archive-date =25 February 2009 | url-status =dead | df =dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|title=Thanjavur bus routes|publisher=Municipality of Thanjavur|access-date=29 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617131259/http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|archive-date=17 June 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; باقاعده خدمتن وارو ويجھو هوائي اڏو [[تروچراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: TRZ) آهي، جيڪو اٽڪل {{convert|55|km}} پري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Ē. Kē Cēṣāttiri|title=Sri Brihadisvara: The Great Temple of Thānjavūr|url=https://books.google.com/books?id=FnXXAAAAMAAJ|year=2008|publisher=Nile|page=5}}&lt;/ref&gt;

شهر ۽ مندر، جيتوڻيڪ اندرونِ ملڪ واقع آهن، پر اهي [[ڪاويري ندي]] جي ڊيلٽا جي شروعات وٽ آهن؛ انهيءَ ڪري انهن کي [[بنگال جو نار]] ۽ ان وسيلي [[هندي وڏو سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. مندرن سان گڏ، تامل ماڻهن يارهين صديءَ ۾ زراعت، سامان جي چرپر ۽ شهري مرڪز مان پاڻي جي وهڪري تي ضابطو رکڻ لاءِ آبپاشي جو پهريون وڏو نظام مڪمل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Marshall M. Bouton|title=Agrarian Radicalism in South India|url=https://books.google.com/books?id=5-v_AwAAQBAJ&amp;pg=PA72|year=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-5784-5|pages=72–78}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[File:Raraja detail.png|thumb|left|200x200px|[[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] جو مجسمو، جنهن 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ مندر تعمير ڪرايو.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;]]

پنجين صديءَ کان نائين صديءَ تائين [[چالوڪيا خاندان|چالوڪيا]] حڪمرانيءَ جي دور ۾ [[ايهول]]، [[بادامي غار مندر|بادامي]] ۽ [[پٽاڊڪل]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ مثالن موجب [[دراوڙي تعمير|تامل مندرن]] جا مختلف اڏاوتي انداز ترقي ڪندا رهيا. ان کان پوءِ [[پلاوا خاندان|پلاوا]] دور ۾ [[مهابلي پورم جا يادگار|ماملاپورم]] ۽ ٻين يادگارن ۾ اهو انداز وڌيڪ نمايان ٿيو. 850ع کان 1280ع تائين [[چولا خاندان|چولا]] ڏکڻ هندستان ۾ غالب خاندان طور اڀريا.&lt;ref name=mitchell/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-2}} شروعاتي چولا دور ۾ سندن ڌيان گهڻو ڪري سياسي ۽ جاگرافيائي سرحدن کي محفوظ ڪرڻ تي هو، جڏهن ته تعميراتي سرگرمين تي نسبتاً گهٽ زور ڏنو ويو. ڏهين صديءَ ۾ چولا سلطنت اندر اهڙيون اڏاوتي خصوصيتون ظاهر ٿيون، جهڙوڪ گهڻ-رخا [[ستون]]، جن جي مٿان نڪتل چورس [[سرستون (تعمير)|سرستون]] هوندا هئا. جارج مچل موجب، اهي خاصيتون نئين چولا طرز جي شروعات جي علامت هيون.&lt;ref name=mitchell&gt;{{harvnb|Michell|1988|pp=145–148}}&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|ڊگلس بيريٽ پنهنجي 1975ع واري چولا تعمير بابت اشاعت ۾ لکي ٿو ته 866ع کان 940ع جي وچ ۾، پهرئين چولا حڪمران وجيالايا کان شروع ٿي، هڪ نئون انداز اڀريو. بيريٽ موجب چولا طرز پلاوا روايت مان پيدا نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Barrett1974&quot;&gt;{{cite book|author=Douglas E. Barrett|title=Early Cola Architecture and Sculpture; 866-1014 A.D.|url=https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|year=1974|publisher=Faber|isbn=978-0-571-10507-6|access-date=13 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; گيري جي. شونڊلر موجب، بيريٽ جو ڪم اهڙيون رايا فراهم ڪري ٿو، جيڪي &quot;لامحدود اندازن ۽ بحث&quot; جا موقعا پيدا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Schwindler | first=Gary J. | title=Review: Early Cola Architecture and Sculpture | journal=The Journal of Asian Studies | publisher=Cambridge University Press | volume=36 | issue=4 | year=1977 | doi=10.2307/2054437 | page=705| jstor=2054437 | s2cid=163896079 | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;}} ڏکڻ هندستاني اڏاوت جو اهو انداز پيماني ۽ تفصيل ٻنهي لحاظ کان برهديشور مندر ۾ پنهنجي مڪمل صورت ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو چولا بادشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ڪرايو.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;

{{multiple image
 | total_width = 500
 | align = centre
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by William Hodges.jpg
 | caption1 = 
 | image2 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by Henry Salt.jpg
 | caption2 = 
 | footer = برهديشور مندر، ٿنجاوور جون شروعاتي يورپي عڪاسيون، ارڙهين صديءَ جي آخر کان اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين.
}}

=== واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ===
مکيه مندر ۽ ان جا [[گوپورم]] يارهين صديءَ جي شروعات سان واسطو رکن ٿا. ايندڙ 1,000 سالن دوران هن مندر ۾ واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ٿيندا رهيا. حملا ۽ جنگيون، خاص طور انهن مسلمان [[سلطان]]ن جي وچ ۾ جيڪي [[مدورائي]] تي حڪمراني ڪندا هئا، ۽ انهن [[هندو بادشاهه]]ن جي وچ ۾ جيڪي ٿنجاوور تي حڪمراني ڪندا هئا، مندر کي نقصان پهچائڻ جو سبب بڻيون.&lt;ref name=michell16/&gt;{{refn|group=note|ٿنجاوور ويجهن ۽ پري واقع مسلمان توڙي هندو پاڙيسري بادشاهتن جو هدف رهيو. [[مدورائي سلطنت]] 14هين صديءَ ۾ قائم ٿي، جڏهن [[دهلي سلطنت]] جي علاءُ الدين خلجي جي فوجن، ملڪ ڪافور جي اڳواڻيءَ ۾، ڏکڻ هندستان تي تباهه ڪندڙ حملا ۽ ڦرلٽ ڪئي.&lt;ref&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 9-13, 16-21&lt;/ref&gt; بعد ۾ عادل شاهي سلطنت، قطب شاهيون، رندولا خان ۽ ڏکڻ هندستان جي اوڀر ۽ اولهه ڪنارن کان ٻين قوتن ان تي حملا ڪيا، ۽ ڪجھه ان تي چند سالن لاءِ قابض به رهيون.&lt;ref name=michell16/&gt;}} انهن نقصانن جي مرمت انهن هندو خاندانن ڪرائي، جن ٻيهر علائقي تي ضابطو حاصل ڪيو. ڪجهه حالتن ۾ حڪمرانن مندر جي ڦڪي ٿي ويل تصويرن کي نون ڀتين وارين تصويرن سان ڍڪڻ ذريعي مندر کي نئين سر سينگارڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻين حالتن ۾ هنن نون عبادتگاهن جي واڌاري جي سرپرستي ڪئي. [[ڪارتڪيا]]، جنهن کي [[مروگن]] پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاروتي]]، جنهن کي اماں پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ [[ننڊي]] جون اهم عبادتگاهون 16هين ۽ 17هين صديءَ جي نايڪ دور سان تعلق رکن ٿيون.&lt;ref name=michell16&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 16-21, 89-91&lt;/ref&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ساڳي طرح [[ڏکڻامورتي]] جي عبادتگاهه به بعد ۾ تعمير ڪئي وئي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ٿنجاوور جي [[مرهٺا]]ن هن مندر جي سٺي سنڀال ڪئي.

== بيان ==
=== تعمير ===

{{multiple image
 | total_width = 400
 | align = left
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (451).jpg
 | image2 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (404).jpg
 | footer = ٿنجاوور ۾ برهديشور مندر جي مجموعي جا مختلف منظر
}}

پيروودائيار مندر جي رٿابندي ۽ تعمير [[ڪارٽيشيائي همراهن جو نظام|محوري]] ۽ [[هم آهنگي|هم آهنگ]] [[جيوميٽري]] جي اصولن مطابق ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=thapar&gt;Thapar 2004, pp.43, 52–53&lt;/ref&gt; هن کي ''پيرون ڪوئل'' (Perunkoil)، جنهن کي ''ماداڪوئل'' پڻ چيو وڃي ٿو، جي درجي ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، يعني اهڙو وڏو مندر جيڪو قدرتي يا مصنوعي دڙي تي تعمير ڪيو ويو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Alayam - The Hindu temple - An epitome of Hindu Culture|page=31|publisher=Sri Ramakrishna Math|location=Mylapore, Chennai|last=Reddy|first=G.Venkatramana|year=2010|isbn=978-81-7823-542-4}}&lt;/ref&gt;

مندر جو مجموعو مستطيل شڪل جو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ هڪ ٻئي جي مٿان رکيل ٻن چورس حصن جهڙو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اهو اوڀر کان اولهه تائين {{convert|240.79|m}} ۽ اتر کان ڏکڻ تائين {{convert|121.92|m}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن احاطي ۾ پنج بنيادي حصا آهن: مکيه عبادتگاهه جنهن جي مٿان اوچو ''[[ويمانا (تعمير)|سري ويمانا]]'' آهي، ان جي سامهون [[ننڊي]] جو منڊپ (''ننڊي منڊپم'')، ۽ انهن جي وچ ۾ مکيه اجتماعي هال (''مک منڊپم'')، وڏو گڏجاڻي هال (''مها منڊپم'') ۽ ''انترالا'' نالي اهو حصو جيڪو مها منڊپ کي مکيه عبادتگاهه سان ڳنڍي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

مندر جي وسيع صحن ۾ ستونن سان ڍڪيل هڪ وڏو ''[[پراڪارا]]'' (گذرگاهه) شامل آهي، جنهن جو گهيرو لڳ ڀڳ {{convert|450|m}} آهي ۽ جيڪو پردڪشنا (چڪر هڻڻ) لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هن پراڪارا کان ٻاهر ٻه احاطي واريون ڀتيون آهن. ٻاهرين ڀت دفاعي مقصدن لاءِ 1777ع ۾ فرانسيسي نوآبادياتي فوجن تعمير ڪرائي، جنهن ۾ بندوقن لاءِ سوراخ پڻ ٺاهيا ويا، ڇاڪاڻ ته ان وقت مندر کي هٿيارخاني طور به استعمال ڪيو ويندو هو. انهن هن ڀت کي وڌيڪ اوچو ڪري مندر جي احاطي کي الڳ ڪيو. اوڀر طرف اصل مکيه [[گوپورم]] موجود آهي، جيڪو [[بيرل والٽ]] طرز تي ٺهيل آهي. هي مکيه مندر جي ويمانا جي اوچائيءَ کان اڌ کان به گهٽ آهي. يارهين صديءَ کان پوءِ مندر ۾ وڌيڪ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جهڙوڪ اتر-اوڀر ڪنڊ ۾ هڪ منڊپ ۽ احاطي جي چوڌاري اضافي گوپورم، ته جيئن مختلف پاسن کان اچ وڃ ممڪن ٿي سگهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref&gt;{{cite book|author=Winand M. Callewaert|title=Gods and Temples in South India|url=https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Manohar|isbn=978-81-7304-107-5|pages=150–151|access-date=12 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103401/https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نوآبادياتي دور کان اڳ [[پانڊيا خاندان|پانڊيا]]، [[نايڪ خاندان|نايڪ]]، [[وجيانگر سلطنت|وجيانگر]] ۽ [[مرهٺا]] دور ۾ پڻ مندر ۾ ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه ۽ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، پر انهن سڀني اصل رٿابندي ۽ هم آهنگيءَ جي اصولن جو احترام ڪيو. اصل احاطي اندر، مکيه عبادتگاهه ۽ ننڊي منڊپ سان گڏ [[ڪارتڪيا]] ۽ [[پاروتي]] جا ٻه اهم عبادتگاهه موجود آهن، جڏهن ته احاطي ۾ ٻيا به ڪيترائي ننڍا مندر آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj&gt;[http://ignca.nic.in/pdf_data/bt_release_brochure.pdf Tanjavur: Brhadisvara temple, The monument and the living tradition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330024138/http://www.ignca.nic.in/PDF_data/bt_release_brochure.pdf |date=30 March 2016 }}, Kapila Vatsyayan and R Nagaswamy et al, Indira Gandhi National Centre for the Arts, Government of India (2012), page 7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Imperial Frontiers: Building Sacred Space in Sixteenth-Century South India|journal=The Art Bulletin|volume=90|issue=2|jstor=20619601|last=Branfoot|first=Crispin|year=2008|page=185|doi=10.1080/00043079.2008.10786389|s2cid=154135978}}&lt;/ref&gt;

پيروودائيار مندر ڏکڻ هندستان جي هندو مندرن جي روايت کي جاري رکندي تعميراتي ۽ سينگاريل عنصرن کي اختيار ڪيو، پر ان جي جسامت يارهين صديءَ کان اڳ تعمير ٿيل سڀني مندرن کان گهڻي وڏي هئي. چولا دور جي معمارن ۽ ڪاريگرن وڏن پٿرن کي استعمال ڪندي {{convert|63.4|m}} اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] تعمير ڪرڻ جي فني مهارت جو شاندار مظاهرو ڪيو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj/&gt;

{{multiple image
| align             = right
| image1            = Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2017).jpg
| width1            = 248
| caption1          = ننڊي منڊپ ۽ داخلي گوپورم، صحن مان اتر-اوڀر وارو منظر
| image2            = Thanjavur Brihadeeswara Temple Entrance.JPG
| width2            = 110
| caption2          = داخلي دروازي جو هڪ ٻيو منظر
}}

[[File:Gopuram of the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 02.jpg|thumb|برهديشور مندر جو گوپورم]]

مندر جو رخ اوڀر طرف آهي ۽ ماضيءَ ۾ ان جي چوڌاري پاڻيءَ سان ڀريل کاهي موجود هئي، جيڪا هاڻي ڀري وئي آهي. موجوده حفاظتي ڀت انهيءَ پراڻي کاهيءَ جي چوڌاري ٺهيل آهي. ٻنهي ڀتين ۾ نفيس سينگاريل دروازا آهن، جن کي [[گوپورم]] چيو وڃي ٿو. اهي پٿر مان تعمير ٿيل آهن ۽ سندن مٿئين حصي تي خوبصورت تعميري سينگار موجود آهي.

مکيه داخلي دروازا اوڀر طرف آهن. پهريون گوپورم ''ڪيرالانتاڪن تروواسل'' سڏجي ٿو، جنهن جي معنيٰ &quot;ڪيرالانتاڪن جو مقدس دروازو&quot; آهي. ''ڪيرالانتاڪن'' راجاراجا اول جو هڪ لقب هو. ان کان لڳ ڀڳ {{convert|100|m}} اڳتي اندروني صحن جو گوپورم ''راجاراجن تروواسل'' آهي، جيڪو پهرئين گوپورم کان وڌيڪ سينگاريل آهي. ان جي ''ادهيشٿانم'' تي [[پراڻ]] ۽ ٻين هندو مذهبي متنن جا منظر اُڪريل آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

اندروني اوڀرئين گوپورم مان هڪ وسيع صحن ۾ داخل ٿيندو آهي، جتي سڀئي عبادتگاهه اوڀر-اولهه ۽ اتر-ڏکڻ جي بنيادي رخن مطابق ترتيب ڏنل آهن. هن احاطي ۾ پنج ماڙ گوپورم مان يا هڪ ننڍڙي آزاد بيٺل گوپورم ذريعي به داخل ٿي سگهجي ٿو. مکيه داخلي گوپورم جي اوچائي لڳ ڀڳ 30 ميٽر آهي، جيڪا ويمانا کان گهٽ آهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

مکيه مندر ۽ ان جو وڏو ٽاور صحن جي وچ ۾ واقع آهن. شيو لاءِ وقف ڪيل هن مندر جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه آهن، جيڪي گهڻو ڪري هڪ ئي محور تي ٺهيل آهن. اهي [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، [[ننڊي]]، [[وراهي]]، [[ڪروور ديو]] (راجاراجا چولا جو [[گرو]])، [[چنڊيشور]] ۽ [[نٽراج]] لاءِ وقف آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

ننڊي منڊپ ۾ هڪ ئي پٿر مان تراشيل ويٺل [[ننڊي]] جو مجسمو مکيه عبادتگاهه ڏانهن منهن ڪري بيٺل آهي. ننڊي ۽ عبادتگاهه جي وچ ۾ ڏاڪڻيون آهن، جيڪي ستونن واري برآمدي، اجتماعي هال ۽ اندروني منڊپ ڏانهن وڃن ٿيون، جتان [[پردڪشنا]] (چڪر هڻڻ) وارو رستو شروع ٿئي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|p=22}} هي ننڊي جو مجسمو لڳ ڀڳ 25 ٽن وزني آهي، هڪ ئي پٿر مان تراشيل آهي ۽ تقريباً 2 ميٽر اوچو، 6 ميٽر ڊگهو ۽ 2.5 ميٽر ويڪرو آهي. اهو [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن هڪ پٿر مان ٺهيل ننڊي جي مجسمن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Meena&quot; /&gt;</text>
      <sha1>9bra856lk6kbyndv7ag8fbfrqj6gmcw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390100</id>
      <parentid>390099</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:26:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26956" sha1="bnrvmr80o5rhx1s02ydrg2jkzvv96yx" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|11هين صديءَ جو مندر ۽ يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ}}
{{Infobox religious building 
| image                 = Brihadisvara Temple during Maha Shivaratri-WUS03611 (edit).jpg
| caption               = [[مها شوراتري]] دوران برهديشور مندر
| native_name           = தஞ்சைப் பெருவுடையார் கோயில்
| map_type              = India#Tamil Nadu
| map_caption           = [[تامل ناڊو]]، [[هندستان]] ۾ مقام
| coordinates           = {{coord|10|46|58|N|79|07|54|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}}
| religious_affiliation = [[هندومت]]
| country               = [[هندستان]]
| state                 = [[تامل ناڊو]]
| district              = [[ٿنجاوور ضلعو]]
| location              = [[ٿنجاوور]]
| elevation_m           = 65.83
| deity                 = [[شيو]]
| festivals             = [[مها شوراتري]]
| architecture_style    = [[چولا فن تعمير]]
| inscriptions          = [[تامل ٻولي|تامل]]
| year_completed        = 1010ع&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;
| creator               = [[راجاراجا اول]]
| footnotes             = {{معلوماتي خانو يونيسڪو عالمي ورثو
| child         = yes
| official_name = برهديشور مندر جو مجموعو، ٿنجاوور
| part_of       = [[عظيم زندهه چولا مندر]]
| criteria      = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii)}}(ii)، (iii)
| ID            = 250bis-001
| year          = 1987
| extension     = 2004
| area          = {{convert|18.07|ha|acre|abbr=on}}
| buffer_zone   = {{convert|9.58|ha|acre|abbr=on}}
}}
}}

'''برهديشور مندر''' (Brihadisvara Temple)، جنهن کي ان جي باني [[راجاراجا اول]] طرفان '''راجاراجيشورم''' (يعني &quot;راجاراجا جو رب&quot;) سڏيو ويو، ۽ جيڪو مقامي طور '''ٿنجائي پيريا ڪوول''' (يعني &quot;ٿنجاوور جو وڏو مندر&quot;) ۽ '''پيروودائيار ڪوول''' (يعني &quot;عظيم رب جو مندر&quot;) جي نالن سان مشهور آهي، [[هندومت]] جي [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هڪ شاندار [[هندو مندر]] آهي، جيڪو [[چولا فن ۽ تعمير]] جي طرز تي تعمير ڪيو ويو آهي. هي مندر [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] رياست جي [[ٿنجاوور]] شهر ۾ [[ڪاويري ندي]] جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;
هي مندر هندومت جي سڀ کان وڏن مندرن مان هڪ آهي ۽ [[تامل تعمير]] جو اعليٰ نمونو شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=John |last=Keay |title=India, a History |year=2000 |publisher=Harper Collins Publishers |pages=xix}}&lt;/ref&gt; ان کي '''ڏکڻ ميرو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب &quot;[[ڏکڻ هندستان]] جو [[ميرو جبل]]&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Temple Art, Icons And Culture Of India And South-East Asia|author=K. V. Raman|publisher=Sharada Publishing House|year=2006|page=136}}&lt;/ref&gt;

هي مندر [[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجاراجا اول]] جي حڪم تي 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو. اڄ اهو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ '''[[عظيم زندهه چولا مندر]]''' جو حصو آهي، جنهن ۾ [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]] ۽ [[ايراويتيشور مندر]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;
اصل يارهين صديءَ جي مندر جي چوڌاري هڪ کاهي موجود هئي. مندر جي مجموعي ۾ [[گوپورم]]، مکيه عبادتگاهه، ان جو اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]]، ڪتبا، ڀتين جون تصويرون (Frescoes) ۽ مجسما شامل هئا، جن مان گهڻا [[شيو مت]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ڪجهه [[وشنو مت]] ۽ [[شڪتي مت]] سان پڻ واسطو رکن ٿا. مندر پنهنجي تاريخ دوران ڪجهه نقصان به برداشت ڪيو، جنهن سبب ڪجهه فني آثار ضايع ٿي ويا. ايندڙ صدين ۾ وڌيڪ منڊپ ۽ ٻيون اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جڏهن ته موجوده حفاظتي ڀتيون [[16هين صدي]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون.&lt;ref name=michell16/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-21}}
گرينائيٽ پٿر سان تعمير ٿيل هن مندر جو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] [[ڏکڻ هندستان]] جي سڀ کان اوچين مندر ٽاورن مان هڪ آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt; مندر ۾ وڏي ستون واري [[پراڪارا]] (گذرگاهه) ۽ [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن [[شيو لنگ]]ن مان هڪ موجود آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20-21}}
برهديشور مندر پنهنجي اعليٰ درجي جي مجسما سازي لاءِ پڻ مشهور آهي. هتي يارهين صديءَ ۾ پتل مان تيار ڪيل مشهور [[نٽراج]] (رقص ڪندڙ شيو) جي مورتي ٺهرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو هو. مندر جي احاطي ۾ [[ننڊي]]، [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، سبهاپتي، [[ڏکڻامورتي]]، [[چنڊيشور نايانار]]، [[وراهي]]، تيرووارور جي ٿياگاراجر، [[سدهر]] [[ڪروورار]] ۽ ٻين ديوتائن ۽ سنتن جا مندر پڻ موجود آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}
برهديشور مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;&gt;{{cite book|title=India through the ages|last=Gopal|first=Madan|year=1990|page=185|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
[[راجاراجا اول|راجاراجا چولا]]، جنهن هن مندر جي تعمير جو حڪم ڏنو، ان کي راجاراجيشورم (Rajarājeśvaram) سڏيو، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;راجاراجا جي ديوتا جو مندر&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=D. Raphael |title=Temples of Tamil Nadu, Works of Art |url=https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |year=1996 |publisher=Ratnamala |isbn=978-955-9440-00-0 |page=9 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103506/https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; برهناياڪي عبادتگاهه ۾ موجود هڪ پوءِ واري ڪتبي ۾ مندر جي ديوتا کي پيريا اڊايا نايانار سڏيو ويو آهي، جيڪو جديد نالن برهديشور ۽ پيروودائيار ڪوول جو ماخذ معلوم ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. R. Balasubrahmanyam |title=Middle Chola Temples: Rajaraja I to Kulottunga I, A.D. 985-1070 |url=https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |year=1975 |publisher=Thomson |page=87 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== مقام ==
[[File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (747).jpg|thumb|centre|400px|ڀتين کان ٻاهران ڏسڻ ۾ ايندڙ برهديشور مندر جو مجموعو]]
پيروودائيار مندر&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Brihadeeswara Temple|url=https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|access-date=2022-02-24|website=Brihadeeswara Temple|language=en-US|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224085645/https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ٿنجاوور]] شهر ۾، [[چنئي]] کان اٽڪل {{convert|350|km}} ڏکڻ-اولهه طرف واقع آهي. هي شهر [[هندستاني ريلوي]]، تامل ناڊو بس سروسز ۽ [[تامل ناڊو جون قومي شاهراهون|قومي شاهراهن]] [[قومي شاهراهه 67 (هندستان)|67]]، [[قومي شاهراهه 45C (هندستان)|45C]]، [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226]] ۽ [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226 ايڪسٽينشن]] ذريعي روزانو ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;road&quot;&gt;{{cite web | url =http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | page =2 | title =NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI | access-date =17 December 2011 | work =Ministry of Road Transport &amp; Highways, [[Government of India]] | publisher =[[National Highways Authority of India]] | archive-url =https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | archive-date =25 February 2009 | url-status =dead | df =dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|title=Thanjavur bus routes|publisher=Municipality of Thanjavur|access-date=29 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617131259/http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|archive-date=17 June 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; باقاعده خدمتن وارو ويجھو هوائي اڏو [[تروچراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: TRZ) آهي، جيڪو اٽڪل {{convert|55|km}} پري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Ē. Kē Cēṣāttiri|title=Sri Brihadisvara: The Great Temple of Thānjavūr|url=https://books.google.com/books?id=FnXXAAAAMAAJ|year=2008|publisher=Nile|page=5}}&lt;/ref&gt;

شهر ۽ مندر، جيتوڻيڪ اندرونِ ملڪ واقع آهن، پر اهي [[ڪاويري ندي]] جي ڊيلٽا جي شروعات وٽ آهن؛ انهيءَ ڪري انهن کي [[بنگال جو نار]] ۽ ان وسيلي [[هندي وڏو سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. مندرن سان گڏ، تامل ماڻهن يارهين صديءَ ۾ زراعت، سامان جي چرپر ۽ شهري مرڪز مان پاڻي جي وهڪري تي ضابطو رکڻ لاءِ آبپاشي جو پهريون وڏو نظام مڪمل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Marshall M. Bouton|title=Agrarian Radicalism in South India|url=https://books.google.com/books?id=5-v_AwAAQBAJ&amp;pg=PA72|year=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-5784-5|pages=72–78}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[File:Raraja detail.png|thumb|left|200x200px|[[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] جو مجسمو، جنهن 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ مندر تعمير ڪرايو.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;]]

پنجين صديءَ کان نائين صديءَ تائين [[چالوڪيا خاندان|چالوڪيا]] حڪمرانيءَ جي دور ۾ [[ايهول]]، [[بادامي غار مندر|بادامي]] ۽ [[پٽاڊڪل]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ مثالن موجب [[دراوڙي تعمير|تامل مندرن]] جا مختلف اڏاوتي انداز ترقي ڪندا رهيا. ان کان پوءِ [[پلاوا خاندان|پلاوا]] دور ۾ [[مهابلي پورم جا يادگار|ماملاپورم]] ۽ ٻين يادگارن ۾ اهو انداز وڌيڪ نمايان ٿيو. 850ع کان 1280ع تائين [[چولا خاندان|چولا]] ڏکڻ هندستان ۾ غالب خاندان طور اڀريا.&lt;ref name=mitchell/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-2}} شروعاتي چولا دور ۾ سندن ڌيان گهڻو ڪري سياسي ۽ جاگرافيائي سرحدن کي محفوظ ڪرڻ تي هو، جڏهن ته تعميراتي سرگرمين تي نسبتاً گهٽ زور ڏنو ويو. ڏهين صديءَ ۾ چولا سلطنت اندر اهڙيون اڏاوتي خصوصيتون ظاهر ٿيون، جهڙوڪ گهڻ-رخا [[ستون]]، جن جي مٿان نڪتل چورس [[سرستون (تعمير)|سرستون]] هوندا هئا. جارج مچل موجب، اهي خاصيتون نئين چولا طرز جي شروعات جي علامت هيون.&lt;ref name=mitchell&gt;{{harvnb|Michell|1988|pp=145–148}}&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|ڊگلس بيريٽ پنهنجي 1975ع واري چولا تعمير بابت اشاعت ۾ لکي ٿو ته 866ع کان 940ع جي وچ ۾، پهرئين چولا حڪمران وجيالايا کان شروع ٿي، هڪ نئون انداز اڀريو. بيريٽ موجب چولا طرز پلاوا روايت مان پيدا نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Barrett1974&quot;&gt;{{cite book|author=Douglas E. Barrett|title=Early Cola Architecture and Sculpture; 866-1014 A.D.|url=https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|year=1974|publisher=Faber|isbn=978-0-571-10507-6|access-date=13 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; گيري جي. شونڊلر موجب، بيريٽ جو ڪم اهڙيون رايا فراهم ڪري ٿو، جيڪي &quot;لامحدود اندازن ۽ بحث&quot; جا موقعا پيدا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Schwindler | first=Gary J. | title=Review: Early Cola Architecture and Sculpture | journal=The Journal of Asian Studies | publisher=Cambridge University Press | volume=36 | issue=4 | year=1977 | doi=10.2307/2054437 | page=705| jstor=2054437 | s2cid=163896079 | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;}} ڏکڻ هندستاني اڏاوت جو اهو انداز پيماني ۽ تفصيل ٻنهي لحاظ کان برهديشور مندر ۾ پنهنجي مڪمل صورت ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو چولا بادشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ڪرايو.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;

{{multiple image
 | total_width = 500
 | align = centre
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by William Hodges.jpg
 | caption1 = 
 | image2 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by Henry Salt.jpg
 | caption2 = 
 | footer = برهديشور مندر، ٿنجاوور جون شروعاتي يورپي عڪاسيون، ارڙهين صديءَ جي آخر کان اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين.
}}

=== واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ===
مکيه مندر ۽ ان جا [[گوپورم]] يارهين صديءَ جي شروعات سان واسطو رکن ٿا. ايندڙ 1,000 سالن دوران هن مندر ۾ واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ٿيندا رهيا. حملا ۽ جنگيون، خاص طور انهن مسلمان [[سلطان]]ن جي وچ ۾ جيڪي [[مدورائي]] تي حڪمراني ڪندا هئا، ۽ انهن [[هندو بادشاهه]]ن جي وچ ۾ جيڪي ٿنجاوور تي حڪمراني ڪندا هئا، مندر کي نقصان پهچائڻ جو سبب بڻيون.&lt;ref name=michell16/&gt;{{refn|group=note|ٿنجاوور ويجهن ۽ پري واقع مسلمان توڙي هندو پاڙيسري بادشاهتن جو هدف رهيو. [[مدورائي سلطنت]] 14هين صديءَ ۾ قائم ٿي، جڏهن [[دهلي سلطنت]] جي علاءُ الدين خلجي جي فوجن، ملڪ ڪافور جي اڳواڻيءَ ۾، ڏکڻ هندستان تي تباهه ڪندڙ حملا ۽ ڦرلٽ ڪئي.&lt;ref&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 9-13, 16-21&lt;/ref&gt; بعد ۾ عادل شاهي سلطنت، قطب شاهيون، رندولا خان ۽ ڏکڻ هندستان جي اوڀر ۽ اولهه ڪنارن کان ٻين قوتن ان تي حملا ڪيا، ۽ ڪجھه ان تي چند سالن لاءِ قابض به رهيون.&lt;ref name=michell16/&gt;}} انهن نقصانن جي مرمت انهن هندو خاندانن ڪرائي، جن ٻيهر علائقي تي ضابطو حاصل ڪيو. ڪجهه حالتن ۾ حڪمرانن مندر جي ڦڪي ٿي ويل تصويرن کي نون ڀتين وارين تصويرن سان ڍڪڻ ذريعي مندر کي نئين سر سينگارڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻين حالتن ۾ هنن نون عبادتگاهن جي واڌاري جي سرپرستي ڪئي. [[ڪارتڪيا]]، جنهن کي [[مروگن]] پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاروتي]]، جنهن کي اماں پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ [[ننڊي]] جون اهم عبادتگاهون 16هين ۽ 17هين صديءَ جي نايڪ دور سان تعلق رکن ٿيون.&lt;ref name=michell16&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 16-21, 89-91&lt;/ref&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ساڳي طرح [[ڏکڻامورتي]] جي عبادتگاهه به بعد ۾ تعمير ڪئي وئي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ٿنجاوور جي [[مرهٺا]]ن هن مندر جي سٺي سنڀال ڪئي.

== بيان ==
=== تعمير ===

{{multiple image
 | total_width = 400
 | align = left
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (451).jpg
 | image2 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (404).jpg
 | footer = ٿنجاوور ۾ برهديشور مندر جي مجموعي جا مختلف منظر
}}

پيروودائيار مندر جي رٿابندي ۽ تعمير [[ڪارٽيشيائي همراهن جو نظام|محوري]] ۽ [[هم آهنگي|هم آهنگ]] [[جيوميٽري]] جي اصولن مطابق ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=thapar&gt;Thapar 2004, pp.43, 52–53&lt;/ref&gt; هن کي ''پيرون ڪوئل'' (Perunkoil)، جنهن کي ''ماداڪوئل'' پڻ چيو وڃي ٿو، جي درجي ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، يعني اهڙو وڏو مندر جيڪو قدرتي يا مصنوعي دڙي تي تعمير ڪيو ويو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Alayam - The Hindu temple - An epitome of Hindu Culture|page=31|publisher=Sri Ramakrishna Math|location=Mylapore, Chennai|last=Reddy|first=G.Venkatramana|year=2010|isbn=978-81-7823-542-4}}&lt;/ref&gt;

مندر جو مجموعو مستطيل شڪل جو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ هڪ ٻئي جي مٿان رکيل ٻن چورس حصن جهڙو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اهو اوڀر کان اولهه تائين {{convert|240.79|m}} ۽ اتر کان ڏکڻ تائين {{convert|121.92|m}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن احاطي ۾ پنج بنيادي حصا آهن: مکيه عبادتگاهه جنهن جي مٿان اوچو ''[[ويمانا (تعمير)|سري ويمانا]]'' آهي، ان جي سامهون [[نندي]] جو منڊپ (''نندي منڊپم'')، ۽ انهن جي وچ ۾ مکيه اجتماعي هال (''مک منڊپم'')، وڏو گڏجاڻي هال (''مها منڊپم'') ۽ ''انترالا'' نالي اهو حصو جيڪو مها منڊپ کي مکيه عبادتگاهه سان ڳنڍي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

مندر جي وسيع صحن ۾ ستونن سان ڍڪيل هڪ وڏو ''[[پراڪارا]]'' (گذرگاهه) شامل آهي، جنهن جو گهيرو لڳ ڀڳ {{convert|450|m}} آهي ۽ جيڪو پردڪشنا (چڪر هڻڻ) لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هن پراڪارا کان ٻاهر ٻه احاطي واريون ڀتيون آهن. ٻاهرين ڀت دفاعي مقصدن لاءِ 1777ع ۾ فرانسيسي نوآبادياتي فوجن تعمير ڪرائي، جنهن ۾ بندوقن لاءِ سوراخ پڻ ٺاهيا ويا، ڇاڪاڻ ته ان وقت مندر کي هٿيارخاني طور به استعمال ڪيو ويندو هو. انهن هن ڀت کي وڌيڪ اوچو ڪري مندر جي احاطي کي الڳ ڪيو. اوڀر طرف اصل مکيه [[گوپورم]] موجود آهي، جيڪو [[بيرل والٽ]] طرز تي ٺهيل آهي. هي مکيه مندر جي ويمانا جي اوچائيءَ کان اڌ کان به گهٽ آهي. يارهين صديءَ کان پوءِ مندر ۾ وڌيڪ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جهڙوڪ اتر-اوڀر ڪنڊ ۾ هڪ منڊپ ۽ احاطي جي چوڌاري اضافي گوپورم، ته جيئن مختلف پاسن کان اچ وڃ ممڪن ٿي سگهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref&gt;{{cite book|author=Winand M. Callewaert|title=Gods and Temples in South India|url=https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Manohar|isbn=978-81-7304-107-5|pages=150–151|access-date=12 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103401/https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نوآبادياتي دور کان اڳ [[پانڊيا خاندان|پانڊيا]]، [[نايڪ خاندان|نايڪ]]، [[وجيانگر سلطنت|وجيانگر]] ۽ [[مرهٽا]] دور ۾ پڻ مندر ۾ ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه ۽ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، پر انهن سڀني اصل رٿابندي ۽ هم آهنگيءَ جي اصولن جو احترام ڪيو. اصل احاطي اندر، مکيه عبادتگاهه ۽ نندي منڊپ سان گڏ [[ڪارتڪيا]] ۽ [[پاروتي]] جا ٻه اهم عبادتگاهه موجود آهن، جڏهن ته احاطي ۾ ٻيا به ڪيترائي ننڍا مندر آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj&gt;[http://ignca.nic.in/pdf_data/bt_release_brochure.pdf Tanjavur: Brhadisvara temple, The monument and the living tradition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330024138/http://www.ignca.nic.in/PDF_data/bt_release_brochure.pdf |date=30 March 2016 }}, Kapila Vatsyayan and R Nagaswamy et al, Indira Gandhi National Centre for the Arts, Government of India (2012), page 7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Imperial Frontiers: Building Sacred Space in Sixteenth-Century South India|journal=The Art Bulletin|volume=90|issue=2|jstor=20619601|last=Branfoot|first=Crispin|year=2008|page=185|doi=10.1080/00043079.2008.10786389|s2cid=154135978}}&lt;/ref&gt;

پيروودائيار مندر ڏکڻ هندستان جي هندو مندرن جي روايت کي جاري رکندي تعميراتي ۽ سينگاريل عنصرن کي اختيار ڪيو، پر ان جي جسامت يارهين صديءَ کان اڳ تعمير ٿيل سڀني مندرن کان گهڻي وڏي هئي. چولا دور جي معمارن ۽ ڪاريگرن وڏن پٿرن کي استعمال ڪندي {{convert|63.4|m}} اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] تعمير ڪرڻ جي فني مهارت جو شاندار مظاهرو ڪيو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj/&gt;

{{multiple image
| align             = right
| image1            = Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2017).jpg
| width1            = 248
| caption1          = نندي منڊپ ۽ داخلي گوپورم، صحن مان اتر-اوڀر وارو منظر
| image2            = Thanjavur Brihadeeswara Temple Entrance.JPG
| width2            = 110
| caption2          = داخلي دروازي جو هڪ ٻيو منظر
}}

[[File:Gopuram of the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 02.jpg|thumb|برهديشور مندر جو گوپورم]]

مندر جو رخ اوڀر طرف آهي ۽ ماضيءَ ۾ ان جي چوڌاري پاڻيءَ سان ڀريل کاهي موجود هئي، جيڪا هاڻي ڀري وئي آهي. موجوده حفاظتي ڀت انهيءَ پراڻي کاهيءَ جي چوڌاري ٺهيل آهي. ٻنهي ڀتين ۾ نفيس سينگاريل دروازا آهن، جن کي [[گوپورم]] چيو وڃي ٿو. اهي پٿر مان تعمير ٿيل آهن ۽ سندن مٿئين حصي تي خوبصورت تعميري سينگار موجود آهي.

مکيه داخلي دروازا اوڀر طرف آهن. پهريون گوپورم ''ڪيرالانتاڪن تروواسل'' سڏجي ٿو، جنهن جي معنيٰ &quot;ڪيرالانتاڪن جو مقدس دروازو&quot; آهي. ''ڪيرالانتاڪن'' راجاراجا اول جو هڪ لقب هو. ان کان لڳ ڀڳ {{convert|100|m}} اڳتي اندروني صحن جو گوپورم ''راجاراجن تروواسل'' آهي، جيڪو پهرئين گوپورم کان وڌيڪ سينگاريل آهي. ان جي ''ادهيشٿانم'' تي [[پراڻ]] ۽ ٻين هندو مذهبي متنن جا منظر اُڪريل آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

اندروني اوڀرئين گوپورم مان هڪ وسيع صحن ۾ داخل ٿيندو آهي، جتي سڀئي عبادتگاهه اوڀر-اولهه ۽ اتر-ڏکڻ جي بنيادي رخن مطابق ترتيب ڏنل آهن. هن احاطي ۾ پنج ماڙ گوپورم مان يا هڪ ننڍڙي آزاد بيٺل گوپورم ذريعي به داخل ٿي سگهجي ٿو. مکيه داخلي گوپورم جي اوچائي لڳ ڀڳ 30 ميٽر آهي، جيڪا ويمانا کان گهٽ آهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

مکيه مندر ۽ ان جو وڏو ٽاور صحن جي وچ ۾ واقع آهن. شيو لاءِ وقف ڪيل هن مندر جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه آهن، جيڪي گهڻو ڪري هڪ ئي محور تي ٺهيل آهن. اهي [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، [[ننڊي]]، [[وراهي]]، [[ڪروور ديو]] (راجاراجا چولا جو [[گرو]])، [[چنڊيشور]] ۽ [[نٽراج]] لاءِ وقف آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

ننڊي منڊپ ۾ هڪ ئي پٿر مان تراشيل ويٺل [[نندي]] جو مجسمو مکيه عبادتگاهه ڏانهن منهن ڪري بيٺل آهي. ننڊي ۽ عبادتگاهه جي وچ ۾ ڏاڪڻيون آهن، جيڪي ستونن واري برآمدي، اجتماعي هال ۽ اندروني منڊپ ڏانهن وڃن ٿيون، جتان [[پردڪشنا]] (چڪر هڻڻ) وارو رستو شروع ٿئي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|p=22}} هي ننڊي جو مجسمو لڳ ڀڳ 25 ٽن وزني آهي، هڪ ئي پٿر مان تراشيل آهي ۽ تقريباً 2 ميٽر اوچو، 6 ميٽر ڊگهو ۽ 2.5 ميٽر ويڪرو آهي. اهو [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن هڪ پٿر مان ٺهيل ننڊي جي مجسمن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Meena&quot; /&gt;</text>
      <sha1>bnrvmr80o5rhx1s02ydrg2jkzvv96yx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390101</id>
      <parentid>390100</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:28:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35760" sha1="jccyryjd2myqu1h14hohurycdihqqh7" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|11هين صديءَ جو مندر ۽ يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ}}
{{Infobox religious building 
| image                 = Brihadisvara Temple during Maha Shivaratri-WUS03611 (edit).jpg
| caption               = [[مها شوراتري]] دوران برهديشور مندر
| native_name           = தஞ்சைப் பெருவுடையார் கோயில்
| map_type              = India#Tamil Nadu
| map_caption           = [[تامل ناڊو]]، [[هندستان]] ۾ مقام
| coordinates           = {{coord|10|46|58|N|79|07|54|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}}
| religious_affiliation = [[هندومت]]
| country               = [[هندستان]]
| state                 = [[تامل ناڊو]]
| district              = [[ٿنجاوور ضلعو]]
| location              = [[ٿنجاوور]]
| elevation_m           = 65.83
| deity                 = [[شيو]]
| festivals             = [[مها شوراتري]]
| architecture_style    = [[چولا فن تعمير]]
| inscriptions          = [[تامل ٻولي|تامل]]
| year_completed        = 1010ع&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;
| creator               = [[راجاراجا اول]]
| footnotes             = {{معلوماتي خانو يونيسڪو عالمي ورثو
| child         = yes
| official_name = برهديشور مندر جو مجموعو، ٿنجاوور
| part_of       = [[عظيم زندهه چولا مندر]]
| criteria      = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii)}}(ii)، (iii)
| ID            = 250bis-001
| year          = 1987
| extension     = 2004
| area          = {{convert|18.07|ha|acre|abbr=on}}
| buffer_zone   = {{convert|9.58|ha|acre|abbr=on}}
}}
}}

'''برهديشور مندر''' (Brihadisvara Temple)، جنهن کي ان جي باني [[راجاراجا اول]] طرفان '''راجاراجيشورم''' (يعني &quot;راجاراجا جو رب&quot;) سڏيو ويو، ۽ جيڪو مقامي طور '''ٿنجائي پيريا ڪوول''' (يعني &quot;ٿنجاوور جو وڏو مندر&quot;) ۽ '''پيروودائيار ڪوول''' (يعني &quot;عظيم رب جو مندر&quot;) جي نالن سان مشهور آهي، [[هندومت]] جي [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هڪ شاندار [[هندو مندر]] آهي، جيڪو [[چولا فن ۽ تعمير]] جي طرز تي تعمير ڪيو ويو آهي. هي مندر [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] رياست جي [[ٿنجاوور]] شهر ۾ [[ڪاويري ندي]] جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;
هي مندر هندومت جي سڀ کان وڏن مندرن مان هڪ آهي ۽ [[تامل تعمير]] جو اعليٰ نمونو شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=John |last=Keay |title=India, a History |year=2000 |publisher=Harper Collins Publishers |pages=xix}}&lt;/ref&gt; ان کي '''ڏکڻ ميرو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب &quot;[[ڏکڻ هندستان]] جو [[ميرو جبل]]&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Temple Art, Icons And Culture Of India And South-East Asia|author=K. V. Raman|publisher=Sharada Publishing House|year=2006|page=136}}&lt;/ref&gt;

هي مندر [[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجاراجا اول]] جي حڪم تي 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو. اڄ اهو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ '''[[عظيم زندهه چولا مندر]]''' جو حصو آهي، جنهن ۾ [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]] ۽ [[ايراويتيشور مندر]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;
اصل يارهين صديءَ جي مندر جي چوڌاري هڪ کاهي موجود هئي. مندر جي مجموعي ۾ [[گوپورم]]، مکيه عبادتگاهه، ان جو اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]]، ڪتبا، ڀتين جون تصويرون (Frescoes) ۽ مجسما شامل هئا، جن مان گهڻا [[شيو مت]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ڪجهه [[وشنو مت]] ۽ [[شڪتي مت]] سان پڻ واسطو رکن ٿا. مندر پنهنجي تاريخ دوران ڪجهه نقصان به برداشت ڪيو، جنهن سبب ڪجهه فني آثار ضايع ٿي ويا. ايندڙ صدين ۾ وڌيڪ منڊپ ۽ ٻيون اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جڏهن ته موجوده حفاظتي ڀتيون [[16هين صدي]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون.&lt;ref name=michell16/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-21}}
گرينائيٽ پٿر سان تعمير ٿيل هن مندر جو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] [[ڏکڻ هندستان]] جي سڀ کان اوچين مندر ٽاورن مان هڪ آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt; مندر ۾ وڏي ستون واري [[پراڪارا]] (گذرگاهه) ۽ [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن [[شيو لنگ]]ن مان هڪ موجود آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20-21}}
برهديشور مندر پنهنجي اعليٰ درجي جي مجسما سازي لاءِ پڻ مشهور آهي. هتي يارهين صديءَ ۾ پتل مان تيار ڪيل مشهور [[نٽراج]] (رقص ڪندڙ شيو) جي مورتي ٺهرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو هو. مندر جي احاطي ۾ [[ننڊي]]، [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، سبهاپتي، [[ڏکڻامورتي]]، [[چنڊيشور نايانار]]، [[وراهي]]، تيرووارور جي ٿياگاراجر، [[سدهر]] [[ڪروورار]] ۽ ٻين ديوتائن ۽ سنتن جا مندر پڻ موجود آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}
برهديشور مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;&gt;{{cite book|title=India through the ages|last=Gopal|first=Madan|year=1990|page=185|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
[[راجاراجا اول|راجاراجا چولا]]، جنهن هن مندر جي تعمير جو حڪم ڏنو، ان کي راجاراجيشورم (Rajarājeśvaram) سڏيو، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;راجاراجا جي ديوتا جو مندر&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=D. Raphael |title=Temples of Tamil Nadu, Works of Art |url=https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |year=1996 |publisher=Ratnamala |isbn=978-955-9440-00-0 |page=9 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103506/https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; برهناياڪي عبادتگاهه ۾ موجود هڪ پوءِ واري ڪتبي ۾ مندر جي ديوتا کي پيريا اڊايا نايانار سڏيو ويو آهي، جيڪو جديد نالن برهديشور ۽ پيروودائيار ڪوول جو ماخذ معلوم ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. R. Balasubrahmanyam |title=Middle Chola Temples: Rajaraja I to Kulottunga I, A.D. 985-1070 |url=https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |year=1975 |publisher=Thomson |page=87 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== مقام ==
[[File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (747).jpg|thumb|centre|400px|ڀتين کان ٻاهران ڏسڻ ۾ ايندڙ برهديشور مندر جو مجموعو]]
پيروودائيار مندر&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Brihadeeswara Temple|url=https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|access-date=2022-02-24|website=Brihadeeswara Temple|language=en-US|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224085645/https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ٿنجاوور]] شهر ۾، [[چنئي]] کان اٽڪل {{convert|350|km}} ڏکڻ-اولهه طرف واقع آهي. هي شهر [[هندستاني ريلوي]]، تامل ناڊو بس سروسز ۽ [[تامل ناڊو جون قومي شاهراهون|قومي شاهراهن]] [[قومي شاهراهه 67 (هندستان)|67]]، [[قومي شاهراهه 45C (هندستان)|45C]]، [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226]] ۽ [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226 ايڪسٽينشن]] ذريعي روزانو ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;road&quot;&gt;{{cite web | url =http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | page =2 | title =NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI | access-date =17 December 2011 | work =Ministry of Road Transport &amp; Highways, [[Government of India]] | publisher =[[National Highways Authority of India]] | archive-url =https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | archive-date =25 February 2009 | url-status =dead | df =dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|title=Thanjavur bus routes|publisher=Municipality of Thanjavur|access-date=29 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617131259/http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|archive-date=17 June 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; باقاعده خدمتن وارو ويجھو هوائي اڏو [[تروچراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: TRZ) آهي، جيڪو اٽڪل {{convert|55|km}} پري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Ē. Kē Cēṣāttiri|title=Sri Brihadisvara: The Great Temple of Thānjavūr|url=https://books.google.com/books?id=FnXXAAAAMAAJ|year=2008|publisher=Nile|page=5}}&lt;/ref&gt;

شهر ۽ مندر، جيتوڻيڪ اندرونِ ملڪ واقع آهن، پر اهي [[ڪاويري ندي]] جي ڊيلٽا جي شروعات وٽ آهن؛ انهيءَ ڪري انهن کي [[بنگال جو نار]] ۽ ان وسيلي [[هندي وڏو سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. مندرن سان گڏ، تامل ماڻهن يارهين صديءَ ۾ زراعت، سامان جي چرپر ۽ شهري مرڪز مان پاڻي جي وهڪري تي ضابطو رکڻ لاءِ آبپاشي جو پهريون وڏو نظام مڪمل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Marshall M. Bouton|title=Agrarian Radicalism in South India|url=https://books.google.com/books?id=5-v_AwAAQBAJ&amp;pg=PA72|year=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-5784-5|pages=72–78}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[File:Raraja detail.png|thumb|left|200x200px|[[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] جو مجسمو، جنهن 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ مندر تعمير ڪرايو.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;]]

پنجين صديءَ کان نائين صديءَ تائين [[چالوڪيا خاندان|چالوڪيا]] حڪمرانيءَ جي دور ۾ [[ايهول]]، [[بادامي غار مندر|بادامي]] ۽ [[پٽاڊڪل]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ مثالن موجب [[دراوڙي تعمير|تامل مندرن]] جا مختلف اڏاوتي انداز ترقي ڪندا رهيا. ان کان پوءِ [[پلاوا خاندان|پلاوا]] دور ۾ [[مهابلي پورم جا يادگار|ماملاپورم]] ۽ ٻين يادگارن ۾ اهو انداز وڌيڪ نمايان ٿيو. 850ع کان 1280ع تائين [[چولا خاندان|چولا]] ڏکڻ هندستان ۾ غالب خاندان طور اڀريا.&lt;ref name=mitchell/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-2}} شروعاتي چولا دور ۾ سندن ڌيان گهڻو ڪري سياسي ۽ جاگرافيائي سرحدن کي محفوظ ڪرڻ تي هو، جڏهن ته تعميراتي سرگرمين تي نسبتاً گهٽ زور ڏنو ويو. ڏهين صديءَ ۾ چولا سلطنت اندر اهڙيون اڏاوتي خصوصيتون ظاهر ٿيون، جهڙوڪ گهڻ-رخا [[ستون]]، جن جي مٿان نڪتل چورس [[سرستون (تعمير)|سرستون]] هوندا هئا. جارج مچل موجب، اهي خاصيتون نئين چولا طرز جي شروعات جي علامت هيون.&lt;ref name=mitchell&gt;{{harvnb|Michell|1988|pp=145–148}}&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|ڊگلس بيريٽ پنهنجي 1975ع واري چولا تعمير بابت اشاعت ۾ لکي ٿو ته 866ع کان 940ع جي وچ ۾، پهرئين چولا حڪمران وجيالايا کان شروع ٿي، هڪ نئون انداز اڀريو. بيريٽ موجب چولا طرز پلاوا روايت مان پيدا نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Barrett1974&quot;&gt;{{cite book|author=Douglas E. Barrett|title=Early Cola Architecture and Sculpture; 866-1014 A.D.|url=https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|year=1974|publisher=Faber|isbn=978-0-571-10507-6|access-date=13 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; گيري جي. شونڊلر موجب، بيريٽ جو ڪم اهڙيون رايا فراهم ڪري ٿو، جيڪي &quot;لامحدود اندازن ۽ بحث&quot; جا موقعا پيدا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Schwindler | first=Gary J. | title=Review: Early Cola Architecture and Sculpture | journal=The Journal of Asian Studies | publisher=Cambridge University Press | volume=36 | issue=4 | year=1977 | doi=10.2307/2054437 | page=705| jstor=2054437 | s2cid=163896079 | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;}} ڏکڻ هندستاني اڏاوت جو اهو انداز پيماني ۽ تفصيل ٻنهي لحاظ کان برهديشور مندر ۾ پنهنجي مڪمل صورت ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو چولا بادشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ڪرايو.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;

{{multiple image
 | total_width = 500
 | align = centre
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by William Hodges.jpg
 | caption1 = 
 | image2 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by Henry Salt.jpg
 | caption2 = 
 | footer = برهديشور مندر، ٿنجاوور جون شروعاتي يورپي عڪاسيون، ارڙهين صديءَ جي آخر کان اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين.
}}

=== واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ===
مکيه مندر ۽ ان جا [[گوپورم]] يارهين صديءَ جي شروعات سان واسطو رکن ٿا. ايندڙ 1,000 سالن دوران هن مندر ۾ واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ٿيندا رهيا. حملا ۽ جنگيون، خاص طور انهن مسلمان [[سلطان]]ن جي وچ ۾ جيڪي [[مدورائي]] تي حڪمراني ڪندا هئا، ۽ انهن [[هندو بادشاهه]]ن جي وچ ۾ جيڪي ٿنجاوور تي حڪمراني ڪندا هئا، مندر کي نقصان پهچائڻ جو سبب بڻيون.&lt;ref name=michell16/&gt;{{refn|group=note|ٿنجاوور ويجهن ۽ پري واقع مسلمان توڙي هندو پاڙيسري بادشاهتن جو هدف رهيو. [[مدورائي سلطنت]] 14هين صديءَ ۾ قائم ٿي، جڏهن [[دهلي سلطنت]] جي علاءُ الدين خلجي جي فوجن، ملڪ ڪافور جي اڳواڻيءَ ۾، ڏکڻ هندستان تي تباهه ڪندڙ حملا ۽ ڦرلٽ ڪئي.&lt;ref&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 9-13, 16-21&lt;/ref&gt; بعد ۾ عادل شاهي سلطنت، قطب شاهيون، رندولا خان ۽ ڏکڻ هندستان جي اوڀر ۽ اولهه ڪنارن کان ٻين قوتن ان تي حملا ڪيا، ۽ ڪجھه ان تي چند سالن لاءِ قابض به رهيون.&lt;ref name=michell16/&gt;}} انهن نقصانن جي مرمت انهن هندو خاندانن ڪرائي، جن ٻيهر علائقي تي ضابطو حاصل ڪيو. ڪجهه حالتن ۾ حڪمرانن مندر جي ڦڪي ٿي ويل تصويرن کي نون ڀتين وارين تصويرن سان ڍڪڻ ذريعي مندر کي نئين سر سينگارڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻين حالتن ۾ هنن نون عبادتگاهن جي واڌاري جي سرپرستي ڪئي. [[ڪارتڪيا]]، جنهن کي [[مروگن]] پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاروتي]]، جنهن کي اماں پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ [[ننڊي]] جون اهم عبادتگاهون 16هين ۽ 17هين صديءَ جي نايڪ دور سان تعلق رکن ٿيون.&lt;ref name=michell16&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 16-21, 89-91&lt;/ref&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ساڳي طرح [[ڏکڻامورتي]] جي عبادتگاهه به بعد ۾ تعمير ڪئي وئي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ٿنجاوور جي [[مرهٺا]]ن هن مندر جي سٺي سنڀال ڪئي.

== بيان ==
=== تعمير ===

{{multiple image
 | total_width = 400
 | align = left
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (451).jpg
 | image2 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (404).jpg
 | footer = ٿنجاوور ۾ برهديشور مندر جي مجموعي جا مختلف منظر
}}

پيروودائيار مندر جي رٿابندي ۽ تعمير [[ڪارٽيشيائي همراهن جو نظام|محوري]] ۽ [[هم آهنگي|هم آهنگ]] [[جيوميٽري]] جي اصولن مطابق ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=thapar&gt;Thapar 2004, pp.43, 52–53&lt;/ref&gt; هن کي ''پيرون ڪوئل'' (Perunkoil)، جنهن کي ''ماداڪوئل'' پڻ چيو وڃي ٿو، جي درجي ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، يعني اهڙو وڏو مندر جيڪو قدرتي يا مصنوعي دڙي تي تعمير ڪيو ويو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Alayam - The Hindu temple - An epitome of Hindu Culture|page=31|publisher=Sri Ramakrishna Math|location=Mylapore, Chennai|last=Reddy|first=G.Venkatramana|year=2010|isbn=978-81-7823-542-4}}&lt;/ref&gt;

مندر جو مجموعو مستطيل شڪل جو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ هڪ ٻئي جي مٿان رکيل ٻن چورس حصن جهڙو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اهو اوڀر کان اولهه تائين {{convert|240.79|m}} ۽ اتر کان ڏکڻ تائين {{convert|121.92|m}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن احاطي ۾ پنج بنيادي حصا آهن: مکيه عبادتگاهه جنهن جي مٿان اوچو ''[[ويمانا (تعمير)|سري ويمانا]]'' آهي، ان جي سامهون [[نندي]] جو منڊپ (''نندي منڊپم'')، ۽ انهن جي وچ ۾ مکيه اجتماعي هال (''مک منڊپم'')، وڏو گڏجاڻي هال (''مها منڊپم'') ۽ ''انترالا'' نالي اهو حصو جيڪو مها منڊپ کي مکيه عبادتگاهه سان ڳنڍي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

مندر جي وسيع صحن ۾ ستونن سان ڍڪيل هڪ وڏو ''[[پراڪارا]]'' (گذرگاهه) شامل آهي، جنهن جو گهيرو لڳ ڀڳ {{convert|450|m}} آهي ۽ جيڪو پردڪشنا (چڪر هڻڻ) لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هن پراڪارا کان ٻاهر ٻه احاطي واريون ڀتيون آهن. ٻاهرين ڀت دفاعي مقصدن لاءِ 1777ع ۾ فرانسيسي نوآبادياتي فوجن تعمير ڪرائي، جنهن ۾ بندوقن لاءِ سوراخ پڻ ٺاهيا ويا، ڇاڪاڻ ته ان وقت مندر کي هٿيارخاني طور به استعمال ڪيو ويندو هو. انهن هن ڀت کي وڌيڪ اوچو ڪري مندر جي احاطي کي الڳ ڪيو. اوڀر طرف اصل مکيه [[گوپورم]] موجود آهي، جيڪو [[بيرل والٽ]] طرز تي ٺهيل آهي. هي مکيه مندر جي ويمانا جي اوچائيءَ کان اڌ کان به گهٽ آهي. يارهين صديءَ کان پوءِ مندر ۾ وڌيڪ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جهڙوڪ اتر-اوڀر ڪنڊ ۾ هڪ منڊپ ۽ احاطي جي چوڌاري اضافي گوپورم، ته جيئن مختلف پاسن کان اچ وڃ ممڪن ٿي سگهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref&gt;{{cite book|author=Winand M. Callewaert|title=Gods and Temples in South India|url=https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Manohar|isbn=978-81-7304-107-5|pages=150–151|access-date=12 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103401/https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نوآبادياتي دور کان اڳ [[پانڊيا خاندان|پانڊيا]]، [[نايڪ خاندان|نايڪ]]، [[وجيانگر سلطنت|وجيانگر]] ۽ [[مرهٽا]] دور ۾ پڻ مندر ۾ ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه ۽ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، پر انهن سڀني اصل رٿابندي ۽ هم آهنگيءَ جي اصولن جو احترام ڪيو. اصل احاطي اندر، مکيه عبادتگاهه ۽ نندي منڊپ سان گڏ [[ڪارتڪيا]] ۽ [[پاروتي]] جا ٻه اهم عبادتگاهه موجود آهن، جڏهن ته احاطي ۾ ٻيا به ڪيترائي ننڍا مندر آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj&gt;[http://ignca.nic.in/pdf_data/bt_release_brochure.pdf Tanjavur: Brhadisvara temple, The monument and the living tradition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330024138/http://www.ignca.nic.in/PDF_data/bt_release_brochure.pdf |date=30 March 2016 }}, Kapila Vatsyayan and R Nagaswamy et al, Indira Gandhi National Centre for the Arts, Government of India (2012), page 7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Imperial Frontiers: Building Sacred Space in Sixteenth-Century South India|journal=The Art Bulletin|volume=90|issue=2|jstor=20619601|last=Branfoot|first=Crispin|year=2008|page=185|doi=10.1080/00043079.2008.10786389|s2cid=154135978}}&lt;/ref&gt;

پيروودائيار مندر ڏکڻ هندستان جي هندو مندرن جي روايت کي جاري رکندي تعميراتي ۽ سينگاريل عنصرن کي اختيار ڪيو، پر ان جي جسامت يارهين صديءَ کان اڳ تعمير ٿيل سڀني مندرن کان گهڻي وڏي هئي. چولا دور جي معمارن ۽ ڪاريگرن وڏن پٿرن کي استعمال ڪندي {{convert|63.4|m}} اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] تعمير ڪرڻ جي فني مهارت جو شاندار مظاهرو ڪيو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj/&gt;

{{multiple image
| align             = right
| image1            = Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2017).jpg
| width1            = 248
| caption1          = نندي منڊپ ۽ داخلي گوپورم، صحن مان اتر-اوڀر وارو منظر
| image2            = Thanjavur Brihadeeswara Temple Entrance.JPG
| width2            = 110
| caption2          = داخلي دروازي جو هڪ ٻيو منظر
}}

[[File:Gopuram of the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 02.jpg|thumb|برهديشور مندر جو گوپورم]]

مندر جو رخ اوڀر طرف آهي ۽ ماضيءَ ۾ ان جي چوڌاري پاڻيءَ سان ڀريل کاهي موجود هئي، جيڪا هاڻي ڀري وئي آهي. موجوده حفاظتي ڀت انهيءَ پراڻي کاهيءَ جي چوڌاري ٺهيل آهي. ٻنهي ڀتين ۾ نفيس سينگاريل دروازا آهن، جن کي [[گوپورم]] چيو وڃي ٿو. اهي پٿر مان تعمير ٿيل آهن ۽ سندن مٿئين حصي تي خوبصورت تعميري سينگار موجود آهي.

مکيه داخلي دروازا اوڀر طرف آهن. پهريون گوپورم ''ڪيرالانتاڪن تروواسل'' سڏجي ٿو، جنهن جي معنيٰ &quot;ڪيرالانتاڪن جو مقدس دروازو&quot; آهي. ''ڪيرالانتاڪن'' راجاراجا اول جو هڪ لقب هو. ان کان لڳ ڀڳ {{convert|100|m}} اڳتي اندروني صحن جو گوپورم ''راجاراجن تروواسل'' آهي، جيڪو پهرئين گوپورم کان وڌيڪ سينگاريل آهي. ان جي ''ادهيشٿانم'' تي [[پراڻ]] ۽ ٻين هندو مذهبي متنن جا منظر اُڪريل آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

اندروني اوڀرئين گوپورم مان هڪ وسيع صحن ۾ داخل ٿيندو آهي، جتي سڀئي عبادتگاهه اوڀر-اولهه ۽ اتر-ڏکڻ جي بنيادي رخن مطابق ترتيب ڏنل آهن. هن احاطي ۾ پنج ماڙ گوپورم مان يا هڪ ننڍڙي آزاد بيٺل گوپورم ذريعي به داخل ٿي سگهجي ٿو. مکيه داخلي گوپورم جي اوچائي لڳ ڀڳ 30 ميٽر آهي، جيڪا ويمانا کان گهٽ آهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

مکيه مندر ۽ ان جو وڏو ٽاور صحن جي وچ ۾ واقع آهن. شيو لاءِ وقف ڪيل هن مندر جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه آهن، جيڪي گهڻو ڪري هڪ ئي محور تي ٺهيل آهن. اهي [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، [[ننڊي]]، [[وراهي]]، [[ڪروور ديو]] (راجاراجا چولا جو [[گرو]])، [[چنڊيشور]] ۽ [[نٽراج]] لاءِ وقف آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

ننڊي منڊپ ۾ هڪ ئي پٿر مان تراشيل ويٺل [[نندي]] جو مجسمو مکيه عبادتگاهه ڏانهن منهن ڪري بيٺل آهي. ننڊي ۽ عبادتگاهه جي وچ ۾ ڏاڪڻيون آهن، جيڪي ستونن واري برآمدي، اجتماعي هال ۽ اندروني منڊپ ڏانهن وڃن ٿيون، جتان [[پردڪشنا]] (چڪر هڻڻ) وارو رستو شروع ٿئي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|p=22}} هي ننڊي جو مجسمو لڳ ڀڳ 25 ٽن وزني آهي، هڪ ئي پٿر مان تراشيل آهي ۽ تقريباً 2 ميٽر اوچو، 6 ميٽر ڊگهو ۽ 2.5 ميٽر ويڪرو آهي. اهو [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن هڪ پٿر مان ٺهيل ننڊي جي مجسمن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Meena&quot; /&gt;

== هزار سالا يادگاري تقريبون ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:1000 years Old Thanjavur Brihadeeshwara Temple View at Sunrise.jpg|1,000 سال پراڻو ٿنجاوور برهديشور مندر — سج اڀرڻ وقت منظر
File:Thanjavur, Brihadishwara Temple, dance (6851706080).jpg|برهديشور مندر جي يادگاري تقريب لاءِ گڏ ٿيل رقاص
&lt;/gallery&gt;

ٿنجاوور ۾ چولا شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] طرفان 1010ع ۾ تعمير ڪرايل هي مندر عام طور &quot;وڏو مندر&quot; جي نالي سان مشهور آهي. سيپٽمبر 2010ع ۾ هن مندر کي 1,000 سال مڪمل ٿيا. هن عظيم اڏاوت جي هزارين سالگرهه ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت ۽ شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي پروگرام منعقد ڪيا ويا. اهو راجاراجا اول (985ع–1014ع) جي حڪمرانيءَ جي 25هين سال جي 275هين ڏينهن (1010ع) جي ياد ۾ هو، جڏهن هن مکيه عبادتگاهه مٿان {{convert|59.82|m}} اوچي [[ويمانا (ٽاور)|ويمانا]] کي تاج ڏيڻ لاءِ آخري تقديس خاطر سون سان ڍڪيل [[ڪلسام]]، يعني ٽامي جو ٿانو يا [[فائنل]]، پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;jlbiadsf&quot;&gt;{{cite news| url= https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| title= India's Big Temple marks 1,000th birthday| author= BBC News augue| access-date= 25 September 2010| date= 25 September 2010| archive-date= 26 September 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100926045640/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;asedgt&quot;&gt;{{citation | title= Early Chola temples:Parantaka I to Rajaraja I, 907–985 A.D | author= PS. R. Balasubrahmanyam (1971), Orient Longman Publications}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sdbjt&quot;&gt;{{citation | title= Rāja Rāja, the great:seminar proceedings | author= Ananthacharya Indological Research Institute (1984)}}&lt;/ref&gt;

=== ڀارت ناٽيم يگيا ===

ان موقعي کي ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت مشهور رقاصه [[پدما سبرامنيم]] جي نگرانيءَ هيٺ [[ڀارت ناٽيم]] [[يگيا (هندو رسم)|يگيا]]، يعني ڪلاسيڪي ناچ جو پروگرام، منعقد ڪيو. اهو پروگرام ايسوسيئيشن آف ڀارت ناٽيم آرٽسٽس آف انڊيا (ABHAI) ۽ برهن ناٽيانجلي ٽرسٽ، ٿنجاوور طرفان گڏيل طور منظم ڪيو ويو. عمارت جي 1,000هين سالگرهه جي موقعي تي نئين دهلي، [[ممبئي]]، [[پوني]]، تامل ناڊو، آنڌرا پرديش، [[ڪرناٽڪ]]، ڪيرالا، سنگاپور، ملائيشيا ۽ آمريڪا مان 1,000 رقاصن [[ڪروور ديو]]، جيڪو راجاراجا جو گرو هو، جي ترتيب ڏنل الاهي موسيقي [[ترويسائپا]]، يعني [[ترو مورائي]] جي نائين جلد، جي رڪارڊ ٿيل 11 بندن تي گڏيل ناچ پيش ڪيو. 26 سيپٽمبر 2010ع کان شروع ٿيندڙ ٻن ڏينهن تائين هي ننڍڙو شهر هڪ ثقافتي مرڪز بڻجي ويو، جتي گهٽي فنڪار ۽ رقاص سڄي شهر ۾ پرفارم ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;DDY&quot;&gt;{{cite web| url= http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| title= India's Biggest Temple turns 1000-years| author= Rediff News| access-date= 20 August 2010| archive-date= 18 August 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100818165702/http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dfgjoerY&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | title=A grand dance spectacle at the Thanjavur Big Temple | work=The Hindu | access-date=20 August 2010 | location=Chennai, India | date=1 August 2010 | first=T. S. | last=Subramanian | archive-url=https://web.archive.org/web/20100804150451/http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | archive-date=4 August 2010 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== يادگاري ٽڪليون ۽ سڪا ===

26 سيپٽمبر 2010ع تي، يعني وڏي مندر جي هزار سالا تقريبن جي پنجين ڏينهن، ملڪ جي ثقافتي، تعميراتي ۽ ڪتبن واري تاريخ ۾ وڏي مندر جي ڪردار جي مڃتا طور [[انڊيا پوسٽ]] طرفان {{INR}} 5 جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي وئي، جنهن تي {{convert|216|ft|m|order=flip}} اوچي عظيم [[راجا گوپورم]] جي تصوير ڏنل هئي.

[[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] هن موقعي کي يادگار بڻائڻ لاءِ {{INR}} 5 جو سڪو جاري ڪيو، جنهن تي مندر جو نمونو اُڀريل صورت ۾ ٺاهيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;sdlkqqqsf&quot;&gt;{{cite web | url= http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | title= Stamp, coin release mark 1,000 years of Big Temple | author= Deccan Herald (26 September 2010) | access-date= 26 September 2010 | archive-date= 6 October 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101006063714/http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | url-status= live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ohjohjf&quot;&gt;{{cite news | url= http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| archive-url= https://web.archive.org/web/20100929172241/http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| url-status= dead| archive-date= 29 September 2010| title= Release of a special postal stamp and a five- rupee coin | access-date=27 September 2010 | location=Chennai, India | work= [[The Hindu]]| date=27 September 2010}}&lt;/ref&gt; [[اي. راجا]]، [[مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي وزارت (هندستان)|مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي جو ڪابينا وزير]]، برهديشور مندر جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي، جنهن جي پهرين ٽڪلي [[جي. ڪي. وسان]]، [[جھازراني وزارت (هندستان)|جھازراني جي ڪابينا وزير]]، وصول ڪئي.

[[انڊيا گورنمينٽ منٽ، ممبئي|ممبئي منٽ]] ساڳئي تصوير سان، جيڪا {{INR}} 5 جي سڪي تي هئي، {{INR}} 1,000 جو يادگاري سڪو جاري ڪيو. اهو جمهوريه هندستان جي سڪن ۾ جاري ٿيل پهريون 1,000 رپين جو سڪو هو. هي سڪو غير گردشي قانوني زر (NCLT) هو.&lt;ref name=&quot;coin&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | title=Release of Commemorative Coin | date=3 July 2012 | access-date=24 April 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130324014546/http://mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | archive-date=24 March 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1 اپريل 1954ع تي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] {{INR}} 1,000 جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيو، جنهن تي برهديشور مندر جو پينوراما منظر ڇپيل هو، جيڪو ان جي ثقافتي ورثي ۽ اهميت کي ظاهر ڪندو هو. 1975ع ۾ وزيراعظم [[اندرا گانڌي]] جي اڳواڻيءَ واري حڪومت [[قانوني زر#نوٽن جي منسوخي|نوٽن جي منسوخي]] ذريعي {{INR}} 1,000 جا سڀ نوٽ [[ڪارو ناڻو]] گهٽائڻ جي ڪوشش طور بند ڪري ڇڏيا. اهي نوٽ هاڻي گڏ ڪندڙن ۾ مشهور آهن.&lt;ref name=&quot;ppwqqsf&quot;&gt;{{cite web | url= http://newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | title= INR 1000 note of 1954 popular in Tanjavur | author= Express Buzz, The Indian Express (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 | archive-date= 13 May 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20160513060520/http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ ان وقت جي تامل ناڊو جي وڏي وزير [[ڪرونانڌي|ايم. ڪرونانڌي]]، وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ چانورن جي هڪ قسم، سيمي چانور، جو نالو مندر جي تعمير ڪندڙ راجاراجا چولا جي هزار سالا ياد ۾ ''راجا راجن-1,000'' رکيو.&lt;ref name=&quot;jjjsqwhnsdff&quot;&gt;{{cite web | url= http://news.in.msn.com/national/article.aspx?cp-documentid=4424908 | title= Semmai Paddy as &quot;Raja Rajan-1000&quot; | author= MSN News (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 }}{{Dead link|date=November 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>jccyryjd2myqu1h14hohurycdihqqh7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390102</id>
      <parentid>390101</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:30:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42817" sha1="1okgxj8ncv75vkju6sj05igrxrtzbpj" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|11هين صديءَ جو مندر ۽ يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ}}
{{Infobox religious building 
| image                 = Brihadisvara Temple during Maha Shivaratri-WUS03611 (edit).jpg
| caption               = [[مها شوراتري]] دوران برهديشور مندر
| native_name           = தஞ்சைப் பெருவுடையார் கோயில்
| map_type              = India#Tamil Nadu
| map_caption           = [[تامل ناڊو]]، [[هندستان]] ۾ مقام
| coordinates           = {{coord|10|46|58|N|79|07|54|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}}
| religious_affiliation = [[هندومت]]
| country               = [[هندستان]]
| state                 = [[تامل ناڊو]]
| district              = [[ٿنجاوور ضلعو]]
| location              = [[ٿنجاوور]]
| elevation_m           = 65.83
| deity                 = [[شيو]]
| festivals             = [[مها شوراتري]]
| architecture_style    = [[چولا فن تعمير]]
| inscriptions          = [[تامل ٻولي|تامل]]
| year_completed        = 1010ع&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;
| creator               = [[راجاراجا اول]]
| footnotes             = {{معلوماتي خانو يونيسڪو عالمي ورثو
| child         = yes
| official_name = برهديشور مندر جو مجموعو، ٿنجاوور
| part_of       = [[عظيم زندهه چولا مندر]]
| criteria      = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii)}}(ii)، (iii)
| ID            = 250bis-001
| year          = 1987
| extension     = 2004
| area          = {{convert|18.07|ha|acre|abbr=on}}
| buffer_zone   = {{convert|9.58|ha|acre|abbr=on}}
}}
}}

'''برهديشور مندر''' (Brihadisvara Temple)، جنهن کي ان جي باني [[راجاراجا اول]] طرفان '''راجاراجيشورم''' (يعني &quot;راجاراجا جو رب&quot;) سڏيو ويو، ۽ جيڪو مقامي طور '''ٿنجائي پيريا ڪوول''' (يعني &quot;ٿنجاوور جو وڏو مندر&quot;) ۽ '''پيروودائيار ڪوول''' (يعني &quot;عظيم رب جو مندر&quot;) جي نالن سان مشهور آهي، [[هندومت]] جي [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هڪ شاندار [[هندو مندر]] آهي، جيڪو [[چولا فن ۽ تعمير]] جي طرز تي تعمير ڪيو ويو آهي. هي مندر [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] رياست جي [[ٿنجاوور]] شهر ۾ [[ڪاويري ندي]] جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;
هي مندر هندومت جي سڀ کان وڏن مندرن مان هڪ آهي ۽ [[تامل تعمير]] جو اعليٰ نمونو شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=John |last=Keay |title=India, a History |year=2000 |publisher=Harper Collins Publishers |pages=xix}}&lt;/ref&gt; ان کي '''ڏکڻ ميرو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب &quot;[[ڏکڻ هندستان]] جو [[ميرو جبل]]&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Temple Art, Icons And Culture Of India And South-East Asia|author=K. V. Raman|publisher=Sharada Publishing House|year=2006|page=136}}&lt;/ref&gt;

هي مندر [[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجاراجا اول]] جي حڪم تي 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو. اڄ اهو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ '''[[عظيم زندهه چولا مندر]]''' جو حصو آهي، جنهن ۾ [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]] ۽ [[ايراويتيشور مندر]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;
اصل يارهين صديءَ جي مندر جي چوڌاري هڪ کاهي موجود هئي. مندر جي مجموعي ۾ [[گوپورم]]، مکيه عبادتگاهه، ان جو اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]]، ڪتبا، ڀتين جون تصويرون (Frescoes) ۽ مجسما شامل هئا، جن مان گهڻا [[شيو مت]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ڪجهه [[وشنو مت]] ۽ [[شڪتي مت]] سان پڻ واسطو رکن ٿا. مندر پنهنجي تاريخ دوران ڪجهه نقصان به برداشت ڪيو، جنهن سبب ڪجهه فني آثار ضايع ٿي ويا. ايندڙ صدين ۾ وڌيڪ منڊپ ۽ ٻيون اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جڏهن ته موجوده حفاظتي ڀتيون [[16هين صدي]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون.&lt;ref name=michell16/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-21}}
گرينائيٽ پٿر سان تعمير ٿيل هن مندر جو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] [[ڏکڻ هندستان]] جي سڀ کان اوچين مندر ٽاورن مان هڪ آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt; مندر ۾ وڏي ستون واري [[پراڪارا]] (گذرگاهه) ۽ [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن [[شيو لنگ]]ن مان هڪ موجود آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20-21}}
برهديشور مندر پنهنجي اعليٰ درجي جي مجسما سازي لاءِ پڻ مشهور آهي. هتي يارهين صديءَ ۾ پتل مان تيار ڪيل مشهور [[نٽراج]] (رقص ڪندڙ شيو) جي مورتي ٺهرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو هو. مندر جي احاطي ۾ [[ننڊي]]، [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، سبهاپتي، [[ڏکڻامورتي]]، [[چنڊيشور نايانار]]، [[وراهي]]، تيرووارور جي ٿياگاراجر، [[سدهر]] [[ڪروورار]] ۽ ٻين ديوتائن ۽ سنتن جا مندر پڻ موجود آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}
برهديشور مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;&gt;{{cite book|title=India through the ages|last=Gopal|first=Madan|year=1990|page=185|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
[[راجاراجا اول|راجاراجا چولا]]، جنهن هن مندر جي تعمير جو حڪم ڏنو، ان کي راجاراجيشورم (Rajarājeśvaram) سڏيو، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;راجاراجا جي ديوتا جو مندر&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=D. Raphael |title=Temples of Tamil Nadu, Works of Art |url=https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |year=1996 |publisher=Ratnamala |isbn=978-955-9440-00-0 |page=9 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103506/https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; برهناياڪي عبادتگاهه ۾ موجود هڪ پوءِ واري ڪتبي ۾ مندر جي ديوتا کي پيريا اڊايا نايانار سڏيو ويو آهي، جيڪو جديد نالن برهديشور ۽ پيروودائيار ڪوول جو ماخذ معلوم ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. R. Balasubrahmanyam |title=Middle Chola Temples: Rajaraja I to Kulottunga I, A.D. 985-1070 |url=https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |year=1975 |publisher=Thomson |page=87 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== مقام ==
[[File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (747).jpg|thumb|centre|400px|ڀتين کان ٻاهران ڏسڻ ۾ ايندڙ برهديشور مندر جو مجموعو]]
پيروودائيار مندر&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Brihadeeswara Temple|url=https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|access-date=2022-02-24|website=Brihadeeswara Temple|language=en-US|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224085645/https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ٿنجاوور]] شهر ۾، [[چنئي]] کان اٽڪل {{convert|350|km}} ڏکڻ-اولهه طرف واقع آهي. هي شهر [[هندستاني ريلوي]]، تامل ناڊو بس سروسز ۽ [[تامل ناڊو جون قومي شاهراهون|قومي شاهراهن]] [[قومي شاهراهه 67 (هندستان)|67]]، [[قومي شاهراهه 45C (هندستان)|45C]]، [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226]] ۽ [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226 ايڪسٽينشن]] ذريعي روزانو ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;road&quot;&gt;{{cite web | url =http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | page =2 | title =NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI | access-date =17 December 2011 | work =Ministry of Road Transport &amp; Highways, [[Government of India]] | publisher =[[National Highways Authority of India]] | archive-url =https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | archive-date =25 February 2009 | url-status =dead | df =dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|title=Thanjavur bus routes|publisher=Municipality of Thanjavur|access-date=29 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617131259/http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|archive-date=17 June 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; باقاعده خدمتن وارو ويجھو هوائي اڏو [[تروچراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: TRZ) آهي، جيڪو اٽڪل {{convert|55|km}} پري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Ē. Kē Cēṣāttiri|title=Sri Brihadisvara: The Great Temple of Thānjavūr|url=https://books.google.com/books?id=FnXXAAAAMAAJ|year=2008|publisher=Nile|page=5}}&lt;/ref&gt;

شهر ۽ مندر، جيتوڻيڪ اندرونِ ملڪ واقع آهن، پر اهي [[ڪاويري ندي]] جي ڊيلٽا جي شروعات وٽ آهن؛ انهيءَ ڪري انهن کي [[بنگال جو نار]] ۽ ان وسيلي [[هندي وڏو سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. مندرن سان گڏ، تامل ماڻهن يارهين صديءَ ۾ زراعت، سامان جي چرپر ۽ شهري مرڪز مان پاڻي جي وهڪري تي ضابطو رکڻ لاءِ آبپاشي جو پهريون وڏو نظام مڪمل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Marshall M. Bouton|title=Agrarian Radicalism in South India|url=https://books.google.com/books?id=5-v_AwAAQBAJ&amp;pg=PA72|year=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-5784-5|pages=72–78}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[File:Raraja detail.png|thumb|left|200x200px|[[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] جو مجسمو، جنهن 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ مندر تعمير ڪرايو.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;]]

پنجين صديءَ کان نائين صديءَ تائين [[چالوڪيا خاندان|چالوڪيا]] حڪمرانيءَ جي دور ۾ [[ايهول]]، [[بادامي غار مندر|بادامي]] ۽ [[پٽاڊڪل]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ مثالن موجب [[دراوڙي تعمير|تامل مندرن]] جا مختلف اڏاوتي انداز ترقي ڪندا رهيا. ان کان پوءِ [[پلاوا خاندان|پلاوا]] دور ۾ [[مهابلي پورم جا يادگار|ماملاپورم]] ۽ ٻين يادگارن ۾ اهو انداز وڌيڪ نمايان ٿيو. 850ع کان 1280ع تائين [[چولا خاندان|چولا]] ڏکڻ هندستان ۾ غالب خاندان طور اڀريا.&lt;ref name=mitchell/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-2}} شروعاتي چولا دور ۾ سندن ڌيان گهڻو ڪري سياسي ۽ جاگرافيائي سرحدن کي محفوظ ڪرڻ تي هو، جڏهن ته تعميراتي سرگرمين تي نسبتاً گهٽ زور ڏنو ويو. ڏهين صديءَ ۾ چولا سلطنت اندر اهڙيون اڏاوتي خصوصيتون ظاهر ٿيون، جهڙوڪ گهڻ-رخا [[ستون]]، جن جي مٿان نڪتل چورس [[سرستون (تعمير)|سرستون]] هوندا هئا. جارج مچل موجب، اهي خاصيتون نئين چولا طرز جي شروعات جي علامت هيون.&lt;ref name=mitchell&gt;{{harvnb|Michell|1988|pp=145–148}}&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|ڊگلس بيريٽ پنهنجي 1975ع واري چولا تعمير بابت اشاعت ۾ لکي ٿو ته 866ع کان 940ع جي وچ ۾، پهرئين چولا حڪمران وجيالايا کان شروع ٿي، هڪ نئون انداز اڀريو. بيريٽ موجب چولا طرز پلاوا روايت مان پيدا نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Barrett1974&quot;&gt;{{cite book|author=Douglas E. Barrett|title=Early Cola Architecture and Sculpture; 866-1014 A.D.|url=https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|year=1974|publisher=Faber|isbn=978-0-571-10507-6|access-date=13 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; گيري جي. شونڊلر موجب، بيريٽ جو ڪم اهڙيون رايا فراهم ڪري ٿو، جيڪي &quot;لامحدود اندازن ۽ بحث&quot; جا موقعا پيدا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Schwindler | first=Gary J. | title=Review: Early Cola Architecture and Sculpture | journal=The Journal of Asian Studies | publisher=Cambridge University Press | volume=36 | issue=4 | year=1977 | doi=10.2307/2054437 | page=705| jstor=2054437 | s2cid=163896079 | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;}} ڏکڻ هندستاني اڏاوت جو اهو انداز پيماني ۽ تفصيل ٻنهي لحاظ کان برهديشور مندر ۾ پنهنجي مڪمل صورت ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو چولا بادشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ڪرايو.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;

{{multiple image
 | total_width = 500
 | align = centre
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by William Hodges.jpg
 | caption1 = 
 | image2 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by Henry Salt.jpg
 | caption2 = 
 | footer = برهديشور مندر، ٿنجاوور جون شروعاتي يورپي عڪاسيون، ارڙهين صديءَ جي آخر کان اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين.
}}

=== واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ===
مکيه مندر ۽ ان جا [[گوپورم]] يارهين صديءَ جي شروعات سان واسطو رکن ٿا. ايندڙ 1,000 سالن دوران هن مندر ۾ واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ٿيندا رهيا. حملا ۽ جنگيون، خاص طور انهن مسلمان [[سلطان]]ن جي وچ ۾ جيڪي [[مدورائي]] تي حڪمراني ڪندا هئا، ۽ انهن [[هندو بادشاهه]]ن جي وچ ۾ جيڪي ٿنجاوور تي حڪمراني ڪندا هئا، مندر کي نقصان پهچائڻ جو سبب بڻيون.&lt;ref name=michell16/&gt;{{refn|group=note|ٿنجاوور ويجهن ۽ پري واقع مسلمان توڙي هندو پاڙيسري بادشاهتن جو هدف رهيو. [[مدورائي سلطنت]] 14هين صديءَ ۾ قائم ٿي، جڏهن [[دهلي سلطنت]] جي علاءُ الدين خلجي جي فوجن، ملڪ ڪافور جي اڳواڻيءَ ۾، ڏکڻ هندستان تي تباهه ڪندڙ حملا ۽ ڦرلٽ ڪئي.&lt;ref&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 9-13, 16-21&lt;/ref&gt; بعد ۾ عادل شاهي سلطنت، قطب شاهيون، رندولا خان ۽ ڏکڻ هندستان جي اوڀر ۽ اولهه ڪنارن کان ٻين قوتن ان تي حملا ڪيا، ۽ ڪجھه ان تي چند سالن لاءِ قابض به رهيون.&lt;ref name=michell16/&gt;}} انهن نقصانن جي مرمت انهن هندو خاندانن ڪرائي، جن ٻيهر علائقي تي ضابطو حاصل ڪيو. ڪجهه حالتن ۾ حڪمرانن مندر جي ڦڪي ٿي ويل تصويرن کي نون ڀتين وارين تصويرن سان ڍڪڻ ذريعي مندر کي نئين سر سينگارڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻين حالتن ۾ هنن نون عبادتگاهن جي واڌاري جي سرپرستي ڪئي. [[ڪارتڪيا]]، جنهن کي [[مروگن]] پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاروتي]]، جنهن کي اماں پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ [[ننڊي]] جون اهم عبادتگاهون 16هين ۽ 17هين صديءَ جي نايڪ دور سان تعلق رکن ٿيون.&lt;ref name=michell16&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 16-21, 89-91&lt;/ref&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ساڳي طرح [[ڏکڻامورتي]] جي عبادتگاهه به بعد ۾ تعمير ڪئي وئي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ٿنجاوور جي [[مرهٺا]]ن هن مندر جي سٺي سنڀال ڪئي.

== بيان ==
=== تعمير ===

{{multiple image
 | total_width = 400
 | align = left
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (451).jpg
 | image2 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (404).jpg
 | footer = ٿنجاوور ۾ برهديشور مندر جي مجموعي جا مختلف منظر
}}

پيروودائيار مندر جي رٿابندي ۽ تعمير [[ڪارٽيشيائي همراهن جو نظام|محوري]] ۽ [[هم آهنگي|هم آهنگ]] [[جيوميٽري]] جي اصولن مطابق ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=thapar&gt;Thapar 2004, pp.43, 52–53&lt;/ref&gt; هن کي ''پيرون ڪوئل'' (Perunkoil)، جنهن کي ''ماداڪوئل'' پڻ چيو وڃي ٿو، جي درجي ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، يعني اهڙو وڏو مندر جيڪو قدرتي يا مصنوعي دڙي تي تعمير ڪيو ويو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Alayam - The Hindu temple - An epitome of Hindu Culture|page=31|publisher=Sri Ramakrishna Math|location=Mylapore, Chennai|last=Reddy|first=G.Venkatramana|year=2010|isbn=978-81-7823-542-4}}&lt;/ref&gt;

مندر جو مجموعو مستطيل شڪل جو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ هڪ ٻئي جي مٿان رکيل ٻن چورس حصن جهڙو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اهو اوڀر کان اولهه تائين {{convert|240.79|m}} ۽ اتر کان ڏکڻ تائين {{convert|121.92|m}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن احاطي ۾ پنج بنيادي حصا آهن: مکيه عبادتگاهه جنهن جي مٿان اوچو ''[[ويمانا (تعمير)|سري ويمانا]]'' آهي، ان جي سامهون [[نندي]] جو منڊپ (''نندي منڊپم'')، ۽ انهن جي وچ ۾ مکيه اجتماعي هال (''مک منڊپم'')، وڏو گڏجاڻي هال (''مها منڊپم'') ۽ ''انترالا'' نالي اهو حصو جيڪو مها منڊپ کي مکيه عبادتگاهه سان ڳنڍي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

مندر جي وسيع صحن ۾ ستونن سان ڍڪيل هڪ وڏو ''[[پراڪارا]]'' (گذرگاهه) شامل آهي، جنهن جو گهيرو لڳ ڀڳ {{convert|450|m}} آهي ۽ جيڪو پردڪشنا (چڪر هڻڻ) لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هن پراڪارا کان ٻاهر ٻه احاطي واريون ڀتيون آهن. ٻاهرين ڀت دفاعي مقصدن لاءِ 1777ع ۾ فرانسيسي نوآبادياتي فوجن تعمير ڪرائي، جنهن ۾ بندوقن لاءِ سوراخ پڻ ٺاهيا ويا، ڇاڪاڻ ته ان وقت مندر کي هٿيارخاني طور به استعمال ڪيو ويندو هو. انهن هن ڀت کي وڌيڪ اوچو ڪري مندر جي احاطي کي الڳ ڪيو. اوڀر طرف اصل مکيه [[گوپورم]] موجود آهي، جيڪو [[بيرل والٽ]] طرز تي ٺهيل آهي. هي مکيه مندر جي ويمانا جي اوچائيءَ کان اڌ کان به گهٽ آهي. يارهين صديءَ کان پوءِ مندر ۾ وڌيڪ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جهڙوڪ اتر-اوڀر ڪنڊ ۾ هڪ منڊپ ۽ احاطي جي چوڌاري اضافي گوپورم، ته جيئن مختلف پاسن کان اچ وڃ ممڪن ٿي سگهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref&gt;{{cite book|author=Winand M. Callewaert|title=Gods and Temples in South India|url=https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Manohar|isbn=978-81-7304-107-5|pages=150–151|access-date=12 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103401/https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نوآبادياتي دور کان اڳ [[پانڊيا خاندان|پانڊيا]]، [[نايڪ خاندان|نايڪ]]، [[وجيانگر سلطنت|وجيانگر]] ۽ [[مرهٽا]] دور ۾ پڻ مندر ۾ ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه ۽ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، پر انهن سڀني اصل رٿابندي ۽ هم آهنگيءَ جي اصولن جو احترام ڪيو. اصل احاطي اندر، مکيه عبادتگاهه ۽ نندي منڊپ سان گڏ [[ڪارتڪيا]] ۽ [[پاروتي]] جا ٻه اهم عبادتگاهه موجود آهن، جڏهن ته احاطي ۾ ٻيا به ڪيترائي ننڍا مندر آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj&gt;[http://ignca.nic.in/pdf_data/bt_release_brochure.pdf Tanjavur: Brhadisvara temple, The monument and the living tradition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330024138/http://www.ignca.nic.in/PDF_data/bt_release_brochure.pdf |date=30 March 2016 }}, Kapila Vatsyayan and R Nagaswamy et al, Indira Gandhi National Centre for the Arts, Government of India (2012), page 7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Imperial Frontiers: Building Sacred Space in Sixteenth-Century South India|journal=The Art Bulletin|volume=90|issue=2|jstor=20619601|last=Branfoot|first=Crispin|year=2008|page=185|doi=10.1080/00043079.2008.10786389|s2cid=154135978}}&lt;/ref&gt;

پيروودائيار مندر ڏکڻ هندستان جي هندو مندرن جي روايت کي جاري رکندي تعميراتي ۽ سينگاريل عنصرن کي اختيار ڪيو، پر ان جي جسامت يارهين صديءَ کان اڳ تعمير ٿيل سڀني مندرن کان گهڻي وڏي هئي. چولا دور جي معمارن ۽ ڪاريگرن وڏن پٿرن کي استعمال ڪندي {{convert|63.4|m}} اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] تعمير ڪرڻ جي فني مهارت جو شاندار مظاهرو ڪيو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj/&gt;

{{multiple image
| align             = right
| image1            = Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2017).jpg
| width1            = 248
| caption1          = نندي منڊپ ۽ داخلي گوپورم، صحن مان اتر-اوڀر وارو منظر
| image2            = Thanjavur Brihadeeswara Temple Entrance.JPG
| width2            = 110
| caption2          = داخلي دروازي جو هڪ ٻيو منظر
}}

[[File:Gopuram of the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 02.jpg|thumb|برهديشور مندر جو گوپورم]]

مندر جو رخ اوڀر طرف آهي ۽ ماضيءَ ۾ ان جي چوڌاري پاڻيءَ سان ڀريل کاهي موجود هئي، جيڪا هاڻي ڀري وئي آهي. موجوده حفاظتي ڀت انهيءَ پراڻي کاهيءَ جي چوڌاري ٺهيل آهي. ٻنهي ڀتين ۾ نفيس سينگاريل دروازا آهن، جن کي [[گوپورم]] چيو وڃي ٿو. اهي پٿر مان تعمير ٿيل آهن ۽ سندن مٿئين حصي تي خوبصورت تعميري سينگار موجود آهي.

مکيه داخلي دروازا اوڀر طرف آهن. پهريون گوپورم ''ڪيرالانتاڪن تروواسل'' سڏجي ٿو، جنهن جي معنيٰ &quot;ڪيرالانتاڪن جو مقدس دروازو&quot; آهي. ''ڪيرالانتاڪن'' راجاراجا اول جو هڪ لقب هو. ان کان لڳ ڀڳ {{convert|100|m}} اڳتي اندروني صحن جو گوپورم ''راجاراجن تروواسل'' آهي، جيڪو پهرئين گوپورم کان وڌيڪ سينگاريل آهي. ان جي ''ادهيشٿانم'' تي [[پراڻ]] ۽ ٻين هندو مذهبي متنن جا منظر اُڪريل آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

اندروني اوڀرئين گوپورم مان هڪ وسيع صحن ۾ داخل ٿيندو آهي، جتي سڀئي عبادتگاهه اوڀر-اولهه ۽ اتر-ڏکڻ جي بنيادي رخن مطابق ترتيب ڏنل آهن. هن احاطي ۾ پنج ماڙ گوپورم مان يا هڪ ننڍڙي آزاد بيٺل گوپورم ذريعي به داخل ٿي سگهجي ٿو. مکيه داخلي گوپورم جي اوچائي لڳ ڀڳ 30 ميٽر آهي، جيڪا ويمانا کان گهٽ آهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

مکيه مندر ۽ ان جو وڏو ٽاور صحن جي وچ ۾ واقع آهن. شيو لاءِ وقف ڪيل هن مندر جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه آهن، جيڪي گهڻو ڪري هڪ ئي محور تي ٺهيل آهن. اهي [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، [[ننڊي]]، [[وراهي]]، [[ڪروور ديو]] (راجاراجا چولا جو [[گرو]])، [[چنڊيشور]] ۽ [[نٽراج]] لاءِ وقف آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

ننڊي منڊپ ۾ هڪ ئي پٿر مان تراشيل ويٺل [[نندي]] جو مجسمو مکيه عبادتگاهه ڏانهن منهن ڪري بيٺل آهي. ننڊي ۽ عبادتگاهه جي وچ ۾ ڏاڪڻيون آهن، جيڪي ستونن واري برآمدي، اجتماعي هال ۽ اندروني منڊپ ڏانهن وڃن ٿيون، جتان [[پردڪشنا]] (چڪر هڻڻ) وارو رستو شروع ٿئي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|p=22}} هي ننڊي جو مجسمو لڳ ڀڳ 25 ٽن وزني آهي، هڪ ئي پٿر مان تراشيل آهي ۽ تقريباً 2 ميٽر اوچو، 6 ميٽر ڊگهو ۽ 2.5 ميٽر ويڪرو آهي. اهو [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن هڪ پٿر مان ٺهيل ننڊي جي مجسمن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Meena&quot; /&gt;

== هزار سالا يادگاري تقريبون ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:1000 years Old Thanjavur Brihadeeshwara Temple View at Sunrise.jpg|1,000 سال پراڻو ٿنجاوور برهديشور مندر — سج اڀرڻ وقت منظر
File:Thanjavur, Brihadishwara Temple, dance (6851706080).jpg|برهديشور مندر جي يادگاري تقريب لاءِ گڏ ٿيل رقاص
&lt;/gallery&gt;

ٿنجاوور ۾ چولا شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] طرفان 1010ع ۾ تعمير ڪرايل هي مندر عام طور &quot;وڏو مندر&quot; جي نالي سان مشهور آهي. سيپٽمبر 2010ع ۾ هن مندر کي 1,000 سال مڪمل ٿيا. هن عظيم اڏاوت جي هزارين سالگرهه ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت ۽ شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي پروگرام منعقد ڪيا ويا. اهو راجاراجا اول (985ع–1014ع) جي حڪمرانيءَ جي 25هين سال جي 275هين ڏينهن (1010ع) جي ياد ۾ هو، جڏهن هن مکيه عبادتگاهه مٿان {{convert|59.82|m}} اوچي [[ويمانا (ٽاور)|ويمانا]] کي تاج ڏيڻ لاءِ آخري تقديس خاطر سون سان ڍڪيل [[ڪلسام]]، يعني ٽامي جو ٿانو يا [[فائنل]]، پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;jlbiadsf&quot;&gt;{{cite news| url= https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| title= India's Big Temple marks 1,000th birthday| author= BBC News augue| access-date= 25 September 2010| date= 25 September 2010| archive-date= 26 September 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100926045640/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;asedgt&quot;&gt;{{citation | title= Early Chola temples:Parantaka I to Rajaraja I, 907–985 A.D | author= PS. R. Balasubrahmanyam (1971), Orient Longman Publications}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sdbjt&quot;&gt;{{citation | title= Rāja Rāja, the great:seminar proceedings | author= Ananthacharya Indological Research Institute (1984)}}&lt;/ref&gt;

=== ڀارت ناٽيم يگيا ===

ان موقعي کي ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت مشهور رقاصه [[پدما سبرامنيم]] جي نگرانيءَ هيٺ [[ڀارت ناٽيم]] [[يگيا (هندو رسم)|يگيا]]، يعني ڪلاسيڪي ناچ جو پروگرام، منعقد ڪيو. اهو پروگرام ايسوسيئيشن آف ڀارت ناٽيم آرٽسٽس آف انڊيا (ABHAI) ۽ برهن ناٽيانجلي ٽرسٽ، ٿنجاوور طرفان گڏيل طور منظم ڪيو ويو. عمارت جي 1,000هين سالگرهه جي موقعي تي نئين دهلي، [[ممبئي]]، [[پوني]]، تامل ناڊو، آنڌرا پرديش، [[ڪرناٽڪ]]، ڪيرالا، سنگاپور، ملائيشيا ۽ آمريڪا مان 1,000 رقاصن [[ڪروور ديو]]، جيڪو راجاراجا جو گرو هو، جي ترتيب ڏنل الاهي موسيقي [[ترويسائپا]]، يعني [[ترو مورائي]] جي نائين جلد، جي رڪارڊ ٿيل 11 بندن تي گڏيل ناچ پيش ڪيو. 26 سيپٽمبر 2010ع کان شروع ٿيندڙ ٻن ڏينهن تائين هي ننڍڙو شهر هڪ ثقافتي مرڪز بڻجي ويو، جتي گهٽي فنڪار ۽ رقاص سڄي شهر ۾ پرفارم ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;DDY&quot;&gt;{{cite web| url= http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| title= India's Biggest Temple turns 1000-years| author= Rediff News| access-date= 20 August 2010| archive-date= 18 August 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100818165702/http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dfgjoerY&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | title=A grand dance spectacle at the Thanjavur Big Temple | work=The Hindu | access-date=20 August 2010 | location=Chennai, India | date=1 August 2010 | first=T. S. | last=Subramanian | archive-url=https://web.archive.org/web/20100804150451/http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | archive-date=4 August 2010 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== يادگاري ٽڪليون ۽ سڪا ===

26 سيپٽمبر 2010ع تي، يعني وڏي مندر جي هزار سالا تقريبن جي پنجين ڏينهن، ملڪ جي ثقافتي، تعميراتي ۽ ڪتبن واري تاريخ ۾ وڏي مندر جي ڪردار جي مڃتا طور [[انڊيا پوسٽ]] طرفان {{INR}} 5 جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي وئي، جنهن تي {{convert|216|ft|m|order=flip}} اوچي عظيم [[راجا گوپورم]] جي تصوير ڏنل هئي.

[[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] هن موقعي کي يادگار بڻائڻ لاءِ {{INR}} 5 جو سڪو جاري ڪيو، جنهن تي مندر جو نمونو اُڀريل صورت ۾ ٺاهيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;sdlkqqqsf&quot;&gt;{{cite web | url= http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | title= Stamp, coin release mark 1,000 years of Big Temple | author= Deccan Herald (26 September 2010) | access-date= 26 September 2010 | archive-date= 6 October 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101006063714/http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | url-status= live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ohjohjf&quot;&gt;{{cite news | url= http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| archive-url= https://web.archive.org/web/20100929172241/http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| url-status= dead| archive-date= 29 September 2010| title= Release of a special postal stamp and a five- rupee coin | access-date=27 September 2010 | location=Chennai, India | work= [[The Hindu]]| date=27 September 2010}}&lt;/ref&gt; [[اي. راجا]]، [[مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي وزارت (هندستان)|مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي جو ڪابينا وزير]]، برهديشور مندر جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي، جنهن جي پهرين ٽڪلي [[جي. ڪي. وسان]]، [[جھازراني وزارت (هندستان)|جھازراني جي ڪابينا وزير]]، وصول ڪئي.

[[انڊيا گورنمينٽ منٽ، ممبئي|ممبئي منٽ]] ساڳئي تصوير سان، جيڪا {{INR}} 5 جي سڪي تي هئي، {{INR}} 1,000 جو يادگاري سڪو جاري ڪيو. اهو جمهوريه هندستان جي سڪن ۾ جاري ٿيل پهريون 1,000 رپين جو سڪو هو. هي سڪو غير گردشي قانوني زر (NCLT) هو.&lt;ref name=&quot;coin&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | title=Release of Commemorative Coin | date=3 July 2012 | access-date=24 April 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130324014546/http://mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | archive-date=24 March 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1 اپريل 1954ع تي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] {{INR}} 1,000 جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيو، جنهن تي برهديشور مندر جو پينوراما منظر ڇپيل هو، جيڪو ان جي ثقافتي ورثي ۽ اهميت کي ظاهر ڪندو هو. 1975ع ۾ وزيراعظم [[اندرا گانڌي]] جي اڳواڻيءَ واري حڪومت [[قانوني زر#نوٽن جي منسوخي|نوٽن جي منسوخي]] ذريعي {{INR}} 1,000 جا سڀ نوٽ [[ڪارو ناڻو]] گهٽائڻ جي ڪوشش طور بند ڪري ڇڏيا. اهي نوٽ هاڻي گڏ ڪندڙن ۾ مشهور آهن.&lt;ref name=&quot;ppwqqsf&quot;&gt;{{cite web | url= http://newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | title= INR 1000 note of 1954 popular in Tanjavur | author= Express Buzz, The Indian Express (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 | archive-date= 13 May 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20160513060520/http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ ان وقت جي تامل ناڊو جي وڏي وزير [[ڪرونانڌي|ايم. ڪرونانڌي]]، وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ چانورن جي هڪ قسم، سيمي چانور، جو نالو مندر جي تعمير ڪندڙ راجاراجا چولا جي هزار سالا ياد ۾ ''راجا راجن-1,000'' رکيو.&lt;ref name=&quot;jjjsqwhnsdff&quot;&gt;{{cite web | url= http://news.in.msn.com/national/article.aspx?cp-documentid=4424908 | title= Semmai Paddy as &quot;Raja Rajan-1000&quot; | author= MSN News (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 }}{{Dead link|date=November 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== قبوليت ==
هي مندر &quot;تعمير، مجسمه سازي، مصوري ۽ پتل جي ڍلائيءَ ۾ چولا خاندان جي شاندار ڪاميابين جي شاهدي ڏئي ٿو&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008 |archive-date=5 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105115252/https://whc.unesco.org/en/list/250 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; هن مندر جو ذڪر ان دور جي ڪيترن ئي همعصر ادبي ڪمن، جهڙوڪ ''موور اولا'' ۽ ''ڪلنگٿوپراني''، ۾ ملي ٿو. چٽرجي موجب [[تامل تعمير]] هن مندر ۽ ان جي جانشين، [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]]، ۾ پنهنجي اعليٰ ترين اظهار تائين پهتي.&lt;ref name=india&gt;{{cite book|title=India Art and Architecture in ancient and medieval periods|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|location=New Delhi|editor=Roma Chatterjee|year=2016|page=32|isbn=978-81-230-2080-8}}&lt;/ref&gt; [[حڪومت هندستان]] هن مندر کي ورثي واري يادگار طور قرار ڏنو آهي ۽ [[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] ان کي محفوظ يادگار طور سنڀالي ٿو. هي مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;/&gt;

[[يونيسڪو]] هن مندر کي [[گانگائيڪونڊا چولاپورم]] جي برهديشور مندر ۽ [[داراسورم]] جي [[ايراويتيشور مندر]] سان گڏ [[عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو آهي؛ انهن ٽنهي کي گڏجي [[عظيم زندهه چولا مندر]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=UNESCO&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/250/|title=Great Living Chola Temples|publisher=UNESCO World Heritage Centre|year=2004|access-date=28 November 2015|archive-date=12 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912082313/https://whc.unesco.org/en/list/250/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; انهن ٽنهي مندرن ۾ هڪجهڙايون موجود آهن، پر هر مندر پنهنجي الڳ رٿابندي ۽ مجسمه سازيءَ جي عنصرن جي ڪري منفرد آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |first= P.V. Jagadisa |last=Ayyar |title=South Indian Shrines |publisher=Asian Educational Services |location=New Delhi |year=1993 |isbn=81-206-0151-3 |page=316}}&lt;/ref&gt; اهي ٽيئي مندر چولا حڪمرانن ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايا ۽ اهي اڄ تائين هندو برادريءَ طرفان سهارو، استعمال ۽ عبادت لاءِ قائم آهن. انهن مندرن کي &quot;عظيم زندهه&quot; ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي اڄ به ثقافتي، زيارت ۽ عبادتي عملن ۾ سرگرم آهن.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|title=Inside the Chola Temple|location=Coimbatore|newspaper=The Hindu|date=4 June 2012|last=Srinivasan|first=Pankaja|access-date=28 November 2015|archive-date=19 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140619081222/http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ثقافتي تقريبون ===
[[File:28apr10.jpg|thumb|مندر جي تهوار واري جلوس، 2015ع]]
ٿنجاوور جو برهديشور مندر هر سال فيبروريءَ جي لڳ ڀڳ، [[مها شوراتري]] جي موقعي تي، ناچ جي ميلن جو ماڳ هوندو آهي. هندستاني ڪلاسيڪي ناچ جا وڏا فنڪار ۽ علائقائي ٽيمون ڏهن ڏينهن تائين ٿيندڙ برهن ناٽيانجلي ميلو ۾ پنهنجون پيشڪشون پيش ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;[http://www.brahannatyanjali.in/events.html Brahan Natyanjali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129054445/http://www.brahannatyanjali.in/events.html |date=29 January 2020 }}, Thanjavur, Tamil Nadu&lt;/ref&gt;

=== رٿ جو ميلو ===
[[مندر جي رٿ]] کي 20 اپريل 2015ع تي [[رام|سري رامار]] مندر جي سامهون آزمائشي طور هلايو ويو، جنهن کي وڏي تعداد ۾ ماڻهن ڏٺو.&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews Trial run of Big Temple car, Rolls; out after 100 years; maiden run on April 29] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003044/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 21 April 2015&lt;/ref&gt; نون ڏينهن کان پوءِ مندر جي رٿ جو پهريون باقاعده جلوس ڪڍيو ويو. خبرن موجب، گذريل سئو سالن ۾ هن مندر ۾ اهڙو پهريون جلوس هو.&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 Big temple chariot festival held after 100 years] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003049/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 30 April 2015&lt;/ref&gt;

=== ناول ===
[[ڪلڪي ڪرشنمورتي]]، مشهور تامل ناول نگار، [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا]] جي زندگيءَ تي ٻڌل تاريخي ناول ''[[پونين سيلون]]'' لکيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Age hardly withers charm of Ponniyin Selvan|url=http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|date=19 October 2011|location=Chennai|last=A.|first=Srivathsan|access-date=9 May 2015|newspaper=The Hindu|archive-date=5 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605103559/http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هڪ ٻئي تامل ليکڪ [[بالڪمارن]] ''[[ادايار (ناول)|ادايار]]'' نالي ناول لکيو آهي، جنهن جو موضوع راجاراجا اول جي زندگي ۽ هن مندر جي تعمير آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Special Coin to Remember Rajendra Chola|url=http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|publisher=The New Indian Express|date=4 February 2014|location=Chennai|work=Express News Service|access-date=9 May 2015|archive-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519130228/http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>1okgxj8ncv75vkju6sj05igrxrtzbpj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390103</id>
      <parentid>390102</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:31:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44591" sha1="3jp148lyfsgpsgkq0rf8w0uyojan8zo" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|11هين صديءَ جو مندر ۽ يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ}}
{{Infobox religious building 
| image                 = Brihadisvara Temple during Maha Shivaratri-WUS03611 (edit).jpg
| caption               = [[مها شوراتري]] دوران برهديشور مندر
| native_name           = தஞ்சைப் பெருவுடையார் கோயில்
| map_type              = India#Tamil Nadu
| map_caption           = [[تامل ناڊو]]، [[هندستان]] ۾ مقام
| coordinates           = {{coord|10|46|58|N|79|07|54|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}}
| religious_affiliation = [[هندومت]]
| country               = [[هندستان]]
| state                 = [[تامل ناڊو]]
| district              = [[ٿنجاوور ضلعو]]
| location              = [[ٿنجاوور]]
| elevation_m           = 65.83
| deity                 = [[شيو]]
| festivals             = [[مها شوراتري]]
| architecture_style    = [[چولا فن تعمير]]
| inscriptions          = [[تامل ٻولي|تامل]]
| year_completed        = 1010ع&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;
| creator               = [[راجاراجا اول]]
| footnotes             = {{معلوماتي خانو يونيسڪو عالمي ورثو
| child         = yes
| official_name = برهديشور مندر جو مجموعو، ٿنجاوور
| part_of       = [[عظيم زندهه چولا مندر]]
| criteria      = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii)}}(ii)، (iii)
| ID            = 250bis-001
| year          = 1987
| extension     = 2004
| area          = {{convert|18.07|ha|acre|abbr=on}}
| buffer_zone   = {{convert|9.58|ha|acre|abbr=on}}
}}
}}

'''برهديشور مندر''' (Brihadisvara Temple)، جنهن کي ان جي باني [[راجاراجا اول]] طرفان '''راجاراجيشورم''' (يعني &quot;راجاراجا جو رب&quot;) سڏيو ويو، ۽ جيڪو مقامي طور '''ٿنجائي پيريا ڪوول''' (يعني &quot;ٿنجاوور جو وڏو مندر&quot;) ۽ '''پيروودائيار ڪوول''' (يعني &quot;عظيم رب جو مندر&quot;) جي نالن سان مشهور آهي، [[هندومت]] جي [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هڪ شاندار [[هندو مندر]] آهي، جيڪو [[چولا فن ۽ تعمير]] جي طرز تي تعمير ڪيو ويو آهي. هي مندر [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] رياست جي [[ٿنجاوور]] شهر ۾ [[ڪاويري ندي]] جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;
هي مندر هندومت جي سڀ کان وڏن مندرن مان هڪ آهي ۽ [[تامل تعمير]] جو اعليٰ نمونو شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=John |last=Keay |title=India, a History |year=2000 |publisher=Harper Collins Publishers |pages=xix}}&lt;/ref&gt; ان کي '''ڏکڻ ميرو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب &quot;[[ڏکڻ هندستان]] جو [[ميرو جبل]]&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Temple Art, Icons And Culture Of India And South-East Asia|author=K. V. Raman|publisher=Sharada Publishing House|year=2006|page=136}}&lt;/ref&gt;

هي مندر [[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجاراجا اول]] جي حڪم تي 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو. اڄ اهو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ '''[[عظيم زندهه چولا مندر]]''' جو حصو آهي، جنهن ۾ [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]] ۽ [[ايراويتيشور مندر]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;
اصل يارهين صديءَ جي مندر جي چوڌاري هڪ کاهي موجود هئي. مندر جي مجموعي ۾ [[گوپورم]]، مکيه عبادتگاهه، ان جو اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]]، ڪتبا، ڀتين جون تصويرون (Frescoes) ۽ مجسما شامل هئا، جن مان گهڻا [[شيو مت]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ڪجهه [[وشنو مت]] ۽ [[شڪتي مت]] سان پڻ واسطو رکن ٿا. مندر پنهنجي تاريخ دوران ڪجهه نقصان به برداشت ڪيو، جنهن سبب ڪجهه فني آثار ضايع ٿي ويا. ايندڙ صدين ۾ وڌيڪ منڊپ ۽ ٻيون اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جڏهن ته موجوده حفاظتي ڀتيون [[16هين صدي]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون.&lt;ref name=michell16/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-21}}
گرينائيٽ پٿر سان تعمير ٿيل هن مندر جو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] [[ڏکڻ هندستان]] جي سڀ کان اوچين مندر ٽاورن مان هڪ آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt; مندر ۾ وڏي ستون واري [[پراڪارا]] (گذرگاهه) ۽ [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن [[شيو لنگ]]ن مان هڪ موجود آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20-21}}
برهديشور مندر پنهنجي اعليٰ درجي جي مجسما سازي لاءِ پڻ مشهور آهي. هتي يارهين صديءَ ۾ پتل مان تيار ڪيل مشهور [[نٽراج]] (رقص ڪندڙ شيو) جي مورتي ٺهرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو هو. مندر جي احاطي ۾ [[ننڊي]]، [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، سبهاپتي، [[ڏکڻامورتي]]، [[چنڊيشور نايانار]]، [[وراهي]]، تيرووارور جي ٿياگاراجر، [[سدهر]] [[ڪروورار]] ۽ ٻين ديوتائن ۽ سنتن جا مندر پڻ موجود آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}
برهديشور مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;&gt;{{cite book|title=India through the ages|last=Gopal|first=Madan|year=1990|page=185|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
[[راجاراجا اول|راجاراجا چولا]]، جنهن هن مندر جي تعمير جو حڪم ڏنو، ان کي راجاراجيشورم (Rajarājeśvaram) سڏيو، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;راجاراجا جي ديوتا جو مندر&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=D. Raphael |title=Temples of Tamil Nadu, Works of Art |url=https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |year=1996 |publisher=Ratnamala |isbn=978-955-9440-00-0 |page=9 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103506/https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; برهناياڪي عبادتگاهه ۾ موجود هڪ پوءِ واري ڪتبي ۾ مندر جي ديوتا کي پيريا اڊايا نايانار سڏيو ويو آهي، جيڪو جديد نالن برهديشور ۽ پيروودائيار ڪوول جو ماخذ معلوم ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. R. Balasubrahmanyam |title=Middle Chola Temples: Rajaraja I to Kulottunga I, A.D. 985-1070 |url=https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |year=1975 |publisher=Thomson |page=87 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== مقام ==
[[File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (747).jpg|thumb|centre|400px|ڀتين کان ٻاهران ڏسڻ ۾ ايندڙ برهديشور مندر جو مجموعو]]
پيروودائيار مندر&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Brihadeeswara Temple|url=https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|access-date=2022-02-24|website=Brihadeeswara Temple|language=en-US|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224085645/https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ٿنجاوور]] شهر ۾، [[چنئي]] کان اٽڪل {{convert|350|km}} ڏکڻ-اولهه طرف واقع آهي. هي شهر [[هندستاني ريلوي]]، تامل ناڊو بس سروسز ۽ [[تامل ناڊو جون قومي شاهراهون|قومي شاهراهن]] [[قومي شاهراهه 67 (هندستان)|67]]، [[قومي شاهراهه 45C (هندستان)|45C]]، [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226]] ۽ [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226 ايڪسٽينشن]] ذريعي روزانو ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;road&quot;&gt;{{cite web | url =http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | page =2 | title =NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI | access-date =17 December 2011 | work =Ministry of Road Transport &amp; Highways, [[Government of India]] | publisher =[[National Highways Authority of India]] | archive-url =https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | archive-date =25 February 2009 | url-status =dead | df =dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|title=Thanjavur bus routes|publisher=Municipality of Thanjavur|access-date=29 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617131259/http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|archive-date=17 June 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; باقاعده خدمتن وارو ويجھو هوائي اڏو [[تروچراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: TRZ) آهي، جيڪو اٽڪل {{convert|55|km}} پري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Ē. Kē Cēṣāttiri|title=Sri Brihadisvara: The Great Temple of Thānjavūr|url=https://books.google.com/books?id=FnXXAAAAMAAJ|year=2008|publisher=Nile|page=5}}&lt;/ref&gt;

شهر ۽ مندر، جيتوڻيڪ اندرونِ ملڪ واقع آهن، پر اهي [[ڪاويري ندي]] جي ڊيلٽا جي شروعات وٽ آهن؛ انهيءَ ڪري انهن کي [[بنگال جو نار]] ۽ ان وسيلي [[هندي وڏو سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. مندرن سان گڏ، تامل ماڻهن يارهين صديءَ ۾ زراعت، سامان جي چرپر ۽ شهري مرڪز مان پاڻي جي وهڪري تي ضابطو رکڻ لاءِ آبپاشي جو پهريون وڏو نظام مڪمل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Marshall M. Bouton|title=Agrarian Radicalism in South India|url=https://books.google.com/books?id=5-v_AwAAQBAJ&amp;pg=PA72|year=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-5784-5|pages=72–78}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[File:Raraja detail.png|thumb|left|200x200px|[[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] جو مجسمو، جنهن 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ مندر تعمير ڪرايو.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;]]

پنجين صديءَ کان نائين صديءَ تائين [[چالوڪيا خاندان|چالوڪيا]] حڪمرانيءَ جي دور ۾ [[ايهول]]، [[بادامي غار مندر|بادامي]] ۽ [[پٽاڊڪل]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ مثالن موجب [[دراوڙي تعمير|تامل مندرن]] جا مختلف اڏاوتي انداز ترقي ڪندا رهيا. ان کان پوءِ [[پلاوا خاندان|پلاوا]] دور ۾ [[مهابلي پورم جا يادگار|ماملاپورم]] ۽ ٻين يادگارن ۾ اهو انداز وڌيڪ نمايان ٿيو. 850ع کان 1280ع تائين [[چولا خاندان|چولا]] ڏکڻ هندستان ۾ غالب خاندان طور اڀريا.&lt;ref name=mitchell/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-2}} شروعاتي چولا دور ۾ سندن ڌيان گهڻو ڪري سياسي ۽ جاگرافيائي سرحدن کي محفوظ ڪرڻ تي هو، جڏهن ته تعميراتي سرگرمين تي نسبتاً گهٽ زور ڏنو ويو. ڏهين صديءَ ۾ چولا سلطنت اندر اهڙيون اڏاوتي خصوصيتون ظاهر ٿيون، جهڙوڪ گهڻ-رخا [[ستون]]، جن جي مٿان نڪتل چورس [[سرستون (تعمير)|سرستون]] هوندا هئا. جارج مچل موجب، اهي خاصيتون نئين چولا طرز جي شروعات جي علامت هيون.&lt;ref name=mitchell&gt;{{harvnb|Michell|1988|pp=145–148}}&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|ڊگلس بيريٽ پنهنجي 1975ع واري چولا تعمير بابت اشاعت ۾ لکي ٿو ته 866ع کان 940ع جي وچ ۾، پهرئين چولا حڪمران وجيالايا کان شروع ٿي، هڪ نئون انداز اڀريو. بيريٽ موجب چولا طرز پلاوا روايت مان پيدا نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Barrett1974&quot;&gt;{{cite book|author=Douglas E. Barrett|title=Early Cola Architecture and Sculpture; 866-1014 A.D.|url=https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|year=1974|publisher=Faber|isbn=978-0-571-10507-6|access-date=13 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; گيري جي. شونڊلر موجب، بيريٽ جو ڪم اهڙيون رايا فراهم ڪري ٿو، جيڪي &quot;لامحدود اندازن ۽ بحث&quot; جا موقعا پيدا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Schwindler | first=Gary J. | title=Review: Early Cola Architecture and Sculpture | journal=The Journal of Asian Studies | publisher=Cambridge University Press | volume=36 | issue=4 | year=1977 | doi=10.2307/2054437 | page=705| jstor=2054437 | s2cid=163896079 | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;}} ڏکڻ هندستاني اڏاوت جو اهو انداز پيماني ۽ تفصيل ٻنهي لحاظ کان برهديشور مندر ۾ پنهنجي مڪمل صورت ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو چولا بادشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ڪرايو.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;

{{multiple image
 | total_width = 500
 | align = centre
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by William Hodges.jpg
 | caption1 = 
 | image2 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by Henry Salt.jpg
 | caption2 = 
 | footer = برهديشور مندر، ٿنجاوور جون شروعاتي يورپي عڪاسيون، ارڙهين صديءَ جي آخر کان اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين.
}}

=== واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ===
مکيه مندر ۽ ان جا [[گوپورم]] يارهين صديءَ جي شروعات سان واسطو رکن ٿا. ايندڙ 1,000 سالن دوران هن مندر ۾ واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ٿيندا رهيا. حملا ۽ جنگيون، خاص طور انهن مسلمان [[سلطان]]ن جي وچ ۾ جيڪي [[مدورائي]] تي حڪمراني ڪندا هئا، ۽ انهن [[هندو بادشاهه]]ن جي وچ ۾ جيڪي ٿنجاوور تي حڪمراني ڪندا هئا، مندر کي نقصان پهچائڻ جو سبب بڻيون.&lt;ref name=michell16/&gt;{{refn|group=note|ٿنجاوور ويجهن ۽ پري واقع مسلمان توڙي هندو پاڙيسري بادشاهتن جو هدف رهيو. [[مدورائي سلطنت]] 14هين صديءَ ۾ قائم ٿي، جڏهن [[دهلي سلطنت]] جي علاءُ الدين خلجي جي فوجن، ملڪ ڪافور جي اڳواڻيءَ ۾، ڏکڻ هندستان تي تباهه ڪندڙ حملا ۽ ڦرلٽ ڪئي.&lt;ref&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 9-13, 16-21&lt;/ref&gt; بعد ۾ عادل شاهي سلطنت، قطب شاهيون، رندولا خان ۽ ڏکڻ هندستان جي اوڀر ۽ اولهه ڪنارن کان ٻين قوتن ان تي حملا ڪيا، ۽ ڪجھه ان تي چند سالن لاءِ قابض به رهيون.&lt;ref name=michell16/&gt;}} انهن نقصانن جي مرمت انهن هندو خاندانن ڪرائي، جن ٻيهر علائقي تي ضابطو حاصل ڪيو. ڪجهه حالتن ۾ حڪمرانن مندر جي ڦڪي ٿي ويل تصويرن کي نون ڀتين وارين تصويرن سان ڍڪڻ ذريعي مندر کي نئين سر سينگارڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻين حالتن ۾ هنن نون عبادتگاهن جي واڌاري جي سرپرستي ڪئي. [[ڪارتڪيا]]، جنهن کي [[مروگن]] پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاروتي]]، جنهن کي اماں پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ [[ننڊي]] جون اهم عبادتگاهون 16هين ۽ 17هين صديءَ جي نايڪ دور سان تعلق رکن ٿيون.&lt;ref name=michell16&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 16-21, 89-91&lt;/ref&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ساڳي طرح [[ڏکڻامورتي]] جي عبادتگاهه به بعد ۾ تعمير ڪئي وئي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ٿنجاوور جي [[مرهٺا]]ن هن مندر جي سٺي سنڀال ڪئي.

== بيان ==
=== تعمير ===

{{multiple image
 | total_width = 400
 | align = left
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (451).jpg
 | image2 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (404).jpg
 | footer = ٿنجاوور ۾ برهديشور مندر جي مجموعي جا مختلف منظر
}}

پيروودائيار مندر جي رٿابندي ۽ تعمير [[ڪارٽيشيائي همراهن جو نظام|محوري]] ۽ [[هم آهنگي|هم آهنگ]] [[جيوميٽري]] جي اصولن مطابق ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=thapar&gt;Thapar 2004, pp.43, 52–53&lt;/ref&gt; هن کي ''پيرون ڪوئل'' (Perunkoil)، جنهن کي ''ماداڪوئل'' پڻ چيو وڃي ٿو، جي درجي ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، يعني اهڙو وڏو مندر جيڪو قدرتي يا مصنوعي دڙي تي تعمير ڪيو ويو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Alayam - The Hindu temple - An epitome of Hindu Culture|page=31|publisher=Sri Ramakrishna Math|location=Mylapore, Chennai|last=Reddy|first=G.Venkatramana|year=2010|isbn=978-81-7823-542-4}}&lt;/ref&gt;

مندر جو مجموعو مستطيل شڪل جو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ هڪ ٻئي جي مٿان رکيل ٻن چورس حصن جهڙو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اهو اوڀر کان اولهه تائين {{convert|240.79|m}} ۽ اتر کان ڏکڻ تائين {{convert|121.92|m}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن احاطي ۾ پنج بنيادي حصا آهن: مکيه عبادتگاهه جنهن جي مٿان اوچو ''[[ويمانا (تعمير)|سري ويمانا]]'' آهي، ان جي سامهون [[نندي]] جو منڊپ (''نندي منڊپم'')، ۽ انهن جي وچ ۾ مکيه اجتماعي هال (''مک منڊپم'')، وڏو گڏجاڻي هال (''مها منڊپم'') ۽ ''انترالا'' نالي اهو حصو جيڪو مها منڊپ کي مکيه عبادتگاهه سان ڳنڍي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

مندر جي وسيع صحن ۾ ستونن سان ڍڪيل هڪ وڏو ''[[پراڪارا]]'' (گذرگاهه) شامل آهي، جنهن جو گهيرو لڳ ڀڳ {{convert|450|m}} آهي ۽ جيڪو پردڪشنا (چڪر هڻڻ) لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هن پراڪارا کان ٻاهر ٻه احاطي واريون ڀتيون آهن. ٻاهرين ڀت دفاعي مقصدن لاءِ 1777ع ۾ فرانسيسي نوآبادياتي فوجن تعمير ڪرائي، جنهن ۾ بندوقن لاءِ سوراخ پڻ ٺاهيا ويا، ڇاڪاڻ ته ان وقت مندر کي هٿيارخاني طور به استعمال ڪيو ويندو هو. انهن هن ڀت کي وڌيڪ اوچو ڪري مندر جي احاطي کي الڳ ڪيو. اوڀر طرف اصل مکيه [[گوپورم]] موجود آهي، جيڪو [[بيرل والٽ]] طرز تي ٺهيل آهي. هي مکيه مندر جي ويمانا جي اوچائيءَ کان اڌ کان به گهٽ آهي. يارهين صديءَ کان پوءِ مندر ۾ وڌيڪ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جهڙوڪ اتر-اوڀر ڪنڊ ۾ هڪ منڊپ ۽ احاطي جي چوڌاري اضافي گوپورم، ته جيئن مختلف پاسن کان اچ وڃ ممڪن ٿي سگهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref&gt;{{cite book|author=Winand M. Callewaert|title=Gods and Temples in South India|url=https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Manohar|isbn=978-81-7304-107-5|pages=150–151|access-date=12 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103401/https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نوآبادياتي دور کان اڳ [[پانڊيا خاندان|پانڊيا]]، [[نايڪ خاندان|نايڪ]]، [[وجيانگر سلطنت|وجيانگر]] ۽ [[مرهٽا]] دور ۾ پڻ مندر ۾ ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه ۽ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، پر انهن سڀني اصل رٿابندي ۽ هم آهنگيءَ جي اصولن جو احترام ڪيو. اصل احاطي اندر، مکيه عبادتگاهه ۽ نندي منڊپ سان گڏ [[ڪارتڪيا]] ۽ [[پاروتي]] جا ٻه اهم عبادتگاهه موجود آهن، جڏهن ته احاطي ۾ ٻيا به ڪيترائي ننڍا مندر آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj&gt;[http://ignca.nic.in/pdf_data/bt_release_brochure.pdf Tanjavur: Brhadisvara temple, The monument and the living tradition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330024138/http://www.ignca.nic.in/PDF_data/bt_release_brochure.pdf |date=30 March 2016 }}, Kapila Vatsyayan and R Nagaswamy et al, Indira Gandhi National Centre for the Arts, Government of India (2012), page 7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Imperial Frontiers: Building Sacred Space in Sixteenth-Century South India|journal=The Art Bulletin|volume=90|issue=2|jstor=20619601|last=Branfoot|first=Crispin|year=2008|page=185|doi=10.1080/00043079.2008.10786389|s2cid=154135978}}&lt;/ref&gt;

پيروودائيار مندر ڏکڻ هندستان جي هندو مندرن جي روايت کي جاري رکندي تعميراتي ۽ سينگاريل عنصرن کي اختيار ڪيو، پر ان جي جسامت يارهين صديءَ کان اڳ تعمير ٿيل سڀني مندرن کان گهڻي وڏي هئي. چولا دور جي معمارن ۽ ڪاريگرن وڏن پٿرن کي استعمال ڪندي {{convert|63.4|m}} اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] تعمير ڪرڻ جي فني مهارت جو شاندار مظاهرو ڪيو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj/&gt;

{{multiple image
| align             = right
| image1            = Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2017).jpg
| width1            = 248
| caption1          = نندي منڊپ ۽ داخلي گوپورم، صحن مان اتر-اوڀر وارو منظر
| image2            = Thanjavur Brihadeeswara Temple Entrance.JPG
| width2            = 110
| caption2          = داخلي دروازي جو هڪ ٻيو منظر
}}

[[File:Gopuram of the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 02.jpg|thumb|برهديشور مندر جو گوپورم]]

مندر جو رخ اوڀر طرف آهي ۽ ماضيءَ ۾ ان جي چوڌاري پاڻيءَ سان ڀريل کاهي موجود هئي، جيڪا هاڻي ڀري وئي آهي. موجوده حفاظتي ڀت انهيءَ پراڻي کاهيءَ جي چوڌاري ٺهيل آهي. ٻنهي ڀتين ۾ نفيس سينگاريل دروازا آهن، جن کي [[گوپورم]] چيو وڃي ٿو. اهي پٿر مان تعمير ٿيل آهن ۽ سندن مٿئين حصي تي خوبصورت تعميري سينگار موجود آهي.

مکيه داخلي دروازا اوڀر طرف آهن. پهريون گوپورم ''ڪيرالانتاڪن تروواسل'' سڏجي ٿو، جنهن جي معنيٰ &quot;ڪيرالانتاڪن جو مقدس دروازو&quot; آهي. ''ڪيرالانتاڪن'' راجاراجا اول جو هڪ لقب هو. ان کان لڳ ڀڳ {{convert|100|m}} اڳتي اندروني صحن جو گوپورم ''راجاراجن تروواسل'' آهي، جيڪو پهرئين گوپورم کان وڌيڪ سينگاريل آهي. ان جي ''ادهيشٿانم'' تي [[پراڻ]] ۽ ٻين هندو مذهبي متنن جا منظر اُڪريل آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

اندروني اوڀرئين گوپورم مان هڪ وسيع صحن ۾ داخل ٿيندو آهي، جتي سڀئي عبادتگاهه اوڀر-اولهه ۽ اتر-ڏکڻ جي بنيادي رخن مطابق ترتيب ڏنل آهن. هن احاطي ۾ پنج ماڙ گوپورم مان يا هڪ ننڍڙي آزاد بيٺل گوپورم ذريعي به داخل ٿي سگهجي ٿو. مکيه داخلي گوپورم جي اوچائي لڳ ڀڳ 30 ميٽر آهي، جيڪا ويمانا کان گهٽ آهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

مکيه مندر ۽ ان جو وڏو ٽاور صحن جي وچ ۾ واقع آهن. شيو لاءِ وقف ڪيل هن مندر جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه آهن، جيڪي گهڻو ڪري هڪ ئي محور تي ٺهيل آهن. اهي [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، [[ننڊي]]، [[وراهي]]، [[ڪروور ديو]] (راجاراجا چولا جو [[گرو]])، [[چنڊيشور]] ۽ [[نٽراج]] لاءِ وقف آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

ننڊي منڊپ ۾ هڪ ئي پٿر مان تراشيل ويٺل [[نندي]] جو مجسمو مکيه عبادتگاهه ڏانهن منهن ڪري بيٺل آهي. ننڊي ۽ عبادتگاهه جي وچ ۾ ڏاڪڻيون آهن، جيڪي ستونن واري برآمدي، اجتماعي هال ۽ اندروني منڊپ ڏانهن وڃن ٿيون، جتان [[پردڪشنا]] (چڪر هڻڻ) وارو رستو شروع ٿئي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|p=22}} هي ننڊي جو مجسمو لڳ ڀڳ 25 ٽن وزني آهي، هڪ ئي پٿر مان تراشيل آهي ۽ تقريباً 2 ميٽر اوچو، 6 ميٽر ڊگهو ۽ 2.5 ميٽر ويڪرو آهي. اهو [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن هڪ پٿر مان ٺهيل ننڊي جي مجسمن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Meena&quot; /&gt;

== هزار سالا يادگاري تقريبون ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:1000 years Old Thanjavur Brihadeeshwara Temple View at Sunrise.jpg|1,000 سال پراڻو ٿنجاوور برهديشور مندر — سج اڀرڻ وقت منظر
File:Thanjavur, Brihadishwara Temple, dance (6851706080).jpg|برهديشور مندر جي يادگاري تقريب لاءِ گڏ ٿيل رقاص
&lt;/gallery&gt;

ٿنجاوور ۾ چولا شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] طرفان 1010ع ۾ تعمير ڪرايل هي مندر عام طور &quot;وڏو مندر&quot; جي نالي سان مشهور آهي. سيپٽمبر 2010ع ۾ هن مندر کي 1,000 سال مڪمل ٿيا. هن عظيم اڏاوت جي هزارين سالگرهه ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت ۽ شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي پروگرام منعقد ڪيا ويا. اهو راجاراجا اول (985ع–1014ع) جي حڪمرانيءَ جي 25هين سال جي 275هين ڏينهن (1010ع) جي ياد ۾ هو، جڏهن هن مکيه عبادتگاهه مٿان {{convert|59.82|m}} اوچي [[ويمانا (ٽاور)|ويمانا]] کي تاج ڏيڻ لاءِ آخري تقديس خاطر سون سان ڍڪيل [[ڪلسام]]، يعني ٽامي جو ٿانو يا [[فائنل]]، پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;jlbiadsf&quot;&gt;{{cite news| url= https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| title= India's Big Temple marks 1,000th birthday| author= BBC News augue| access-date= 25 September 2010| date= 25 September 2010| archive-date= 26 September 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100926045640/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;asedgt&quot;&gt;{{citation | title= Early Chola temples:Parantaka I to Rajaraja I, 907–985 A.D | author= PS. R. Balasubrahmanyam (1971), Orient Longman Publications}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sdbjt&quot;&gt;{{citation | title= Rāja Rāja, the great:seminar proceedings | author= Ananthacharya Indological Research Institute (1984)}}&lt;/ref&gt;

=== ڀارت ناٽيم يگيا ===

ان موقعي کي ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت مشهور رقاصه [[پدما سبرامنيم]] جي نگرانيءَ هيٺ [[ڀارت ناٽيم]] [[يگيا (هندو رسم)|يگيا]]، يعني ڪلاسيڪي ناچ جو پروگرام، منعقد ڪيو. اهو پروگرام ايسوسيئيشن آف ڀارت ناٽيم آرٽسٽس آف انڊيا (ABHAI) ۽ برهن ناٽيانجلي ٽرسٽ، ٿنجاوور طرفان گڏيل طور منظم ڪيو ويو. عمارت جي 1,000هين سالگرهه جي موقعي تي نئين دهلي، [[ممبئي]]، [[پوني]]، تامل ناڊو، آنڌرا پرديش، [[ڪرناٽڪ]]، ڪيرالا، سنگاپور، ملائيشيا ۽ آمريڪا مان 1,000 رقاصن [[ڪروور ديو]]، جيڪو راجاراجا جو گرو هو، جي ترتيب ڏنل الاهي موسيقي [[ترويسائپا]]، يعني [[ترو مورائي]] جي نائين جلد، جي رڪارڊ ٿيل 11 بندن تي گڏيل ناچ پيش ڪيو. 26 سيپٽمبر 2010ع کان شروع ٿيندڙ ٻن ڏينهن تائين هي ننڍڙو شهر هڪ ثقافتي مرڪز بڻجي ويو، جتي گهٽي فنڪار ۽ رقاص سڄي شهر ۾ پرفارم ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;DDY&quot;&gt;{{cite web| url= http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| title= India's Biggest Temple turns 1000-years| author= Rediff News| access-date= 20 August 2010| archive-date= 18 August 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100818165702/http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dfgjoerY&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | title=A grand dance spectacle at the Thanjavur Big Temple | work=The Hindu | access-date=20 August 2010 | location=Chennai, India | date=1 August 2010 | first=T. S. | last=Subramanian | archive-url=https://web.archive.org/web/20100804150451/http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | archive-date=4 August 2010 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== يادگاري ٽڪليون ۽ سڪا ===

26 سيپٽمبر 2010ع تي، يعني وڏي مندر جي هزار سالا تقريبن جي پنجين ڏينهن، ملڪ جي ثقافتي، تعميراتي ۽ ڪتبن واري تاريخ ۾ وڏي مندر جي ڪردار جي مڃتا طور [[انڊيا پوسٽ]] طرفان {{INR}} 5 جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي وئي، جنهن تي {{convert|216|ft|m|order=flip}} اوچي عظيم [[راجا گوپورم]] جي تصوير ڏنل هئي.

[[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] هن موقعي کي يادگار بڻائڻ لاءِ {{INR}} 5 جو سڪو جاري ڪيو، جنهن تي مندر جو نمونو اُڀريل صورت ۾ ٺاهيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;sdlkqqqsf&quot;&gt;{{cite web | url= http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | title= Stamp, coin release mark 1,000 years of Big Temple | author= Deccan Herald (26 September 2010) | access-date= 26 September 2010 | archive-date= 6 October 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101006063714/http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | url-status= live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ohjohjf&quot;&gt;{{cite news | url= http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| archive-url= https://web.archive.org/web/20100929172241/http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| url-status= dead| archive-date= 29 September 2010| title= Release of a special postal stamp and a five- rupee coin | access-date=27 September 2010 | location=Chennai, India | work= [[The Hindu]]| date=27 September 2010}}&lt;/ref&gt; [[اي. راجا]]، [[مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي وزارت (هندستان)|مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي جو ڪابينا وزير]]، برهديشور مندر جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي، جنهن جي پهرين ٽڪلي [[جي. ڪي. وسان]]، [[جھازراني وزارت (هندستان)|جھازراني جي ڪابينا وزير]]، وصول ڪئي.

[[انڊيا گورنمينٽ منٽ، ممبئي|ممبئي منٽ]] ساڳئي تصوير سان، جيڪا {{INR}} 5 جي سڪي تي هئي، {{INR}} 1,000 جو يادگاري سڪو جاري ڪيو. اهو جمهوريه هندستان جي سڪن ۾ جاري ٿيل پهريون 1,000 رپين جو سڪو هو. هي سڪو غير گردشي قانوني زر (NCLT) هو.&lt;ref name=&quot;coin&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | title=Release of Commemorative Coin | date=3 July 2012 | access-date=24 April 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130324014546/http://mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | archive-date=24 March 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1 اپريل 1954ع تي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] {{INR}} 1,000 جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيو، جنهن تي برهديشور مندر جو پينوراما منظر ڇپيل هو، جيڪو ان جي ثقافتي ورثي ۽ اهميت کي ظاهر ڪندو هو. 1975ع ۾ وزيراعظم [[اندرا گانڌي]] جي اڳواڻيءَ واري حڪومت [[قانوني زر#نوٽن جي منسوخي|نوٽن جي منسوخي]] ذريعي {{INR}} 1,000 جا سڀ نوٽ [[ڪارو ناڻو]] گهٽائڻ جي ڪوشش طور بند ڪري ڇڏيا. اهي نوٽ هاڻي گڏ ڪندڙن ۾ مشهور آهن.&lt;ref name=&quot;ppwqqsf&quot;&gt;{{cite web | url= http://newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | title= INR 1000 note of 1954 popular in Tanjavur | author= Express Buzz, The Indian Express (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 | archive-date= 13 May 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20160513060520/http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ ان وقت جي تامل ناڊو جي وڏي وزير [[ڪرونانڌي|ايم. ڪرونانڌي]]، وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ چانورن جي هڪ قسم، سيمي چانور، جو نالو مندر جي تعمير ڪندڙ راجاراجا چولا جي هزار سالا ياد ۾ ''راجا راجن-1,000'' رکيو.&lt;ref name=&quot;jjjsqwhnsdff&quot;&gt;{{cite web | url= http://news.in.msn.com/national/article.aspx?cp-documentid=4424908 | title= Semmai Paddy as &quot;Raja Rajan-1000&quot; | author= MSN News (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 }}{{Dead link|date=November 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== قبوليت ==
هي مندر &quot;تعمير، مجسمه سازي، مصوري ۽ پتل جي ڍلائيءَ ۾ چولا خاندان جي شاندار ڪاميابين جي شاهدي ڏئي ٿو&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008 |archive-date=5 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105115252/https://whc.unesco.org/en/list/250 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; هن مندر جو ذڪر ان دور جي ڪيترن ئي همعصر ادبي ڪمن، جهڙوڪ ''موور اولا'' ۽ ''ڪلنگٿوپراني''، ۾ ملي ٿو. چٽرجي موجب [[تامل تعمير]] هن مندر ۽ ان جي جانشين، [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]]، ۾ پنهنجي اعليٰ ترين اظهار تائين پهتي.&lt;ref name=india&gt;{{cite book|title=India Art and Architecture in ancient and medieval periods|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|location=New Delhi|editor=Roma Chatterjee|year=2016|page=32|isbn=978-81-230-2080-8}}&lt;/ref&gt; [[حڪومت هندستان]] هن مندر کي ورثي واري يادگار طور قرار ڏنو آهي ۽ [[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] ان کي محفوظ يادگار طور سنڀالي ٿو. هي مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;/&gt;

[[يونيسڪو]] هن مندر کي [[گانگائيڪونڊا چولاپورم]] جي برهديشور مندر ۽ [[داراسورم]] جي [[ايراويتيشور مندر]] سان گڏ [[عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو آهي؛ انهن ٽنهي کي گڏجي [[عظيم زندهه چولا مندر]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=UNESCO&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/250/|title=Great Living Chola Temples|publisher=UNESCO World Heritage Centre|year=2004|access-date=28 November 2015|archive-date=12 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912082313/https://whc.unesco.org/en/list/250/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; انهن ٽنهي مندرن ۾ هڪجهڙايون موجود آهن، پر هر مندر پنهنجي الڳ رٿابندي ۽ مجسمه سازيءَ جي عنصرن جي ڪري منفرد آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |first= P.V. Jagadisa |last=Ayyar |title=South Indian Shrines |publisher=Asian Educational Services |location=New Delhi |year=1993 |isbn=81-206-0151-3 |page=316}}&lt;/ref&gt; اهي ٽيئي مندر چولا حڪمرانن ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايا ۽ اهي اڄ تائين هندو برادريءَ طرفان سهارو، استعمال ۽ عبادت لاءِ قائم آهن. انهن مندرن کي &quot;عظيم زندهه&quot; ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي اڄ به ثقافتي، زيارت ۽ عبادتي عملن ۾ سرگرم آهن.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|title=Inside the Chola Temple|location=Coimbatore|newspaper=The Hindu|date=4 June 2012|last=Srinivasan|first=Pankaja|access-date=28 November 2015|archive-date=19 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140619081222/http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ثقافتي تقريبون ===
[[File:28apr10.jpg|thumb|مندر جي تهوار واري جلوس، 2015ع]]
ٿنجاوور جو برهديشور مندر هر سال فيبروريءَ جي لڳ ڀڳ، [[مها شوراتري]] جي موقعي تي، ناچ جي ميلن جو ماڳ هوندو آهي. هندستاني ڪلاسيڪي ناچ جا وڏا فنڪار ۽ علائقائي ٽيمون ڏهن ڏينهن تائين ٿيندڙ برهن ناٽيانجلي ميلو ۾ پنهنجون پيشڪشون پيش ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;[http://www.brahannatyanjali.in/events.html Brahan Natyanjali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129054445/http://www.brahannatyanjali.in/events.html |date=29 January 2020 }}, Thanjavur, Tamil Nadu&lt;/ref&gt;

=== رٿ جو ميلو ===
[[مندر جي رٿ]] کي 20 اپريل 2015ع تي [[رام|سري رامار]] مندر جي سامهون آزمائشي طور هلايو ويو، جنهن کي وڏي تعداد ۾ ماڻهن ڏٺو.&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews Trial run of Big Temple car, Rolls; out after 100 years; maiden run on April 29] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003044/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 21 April 2015&lt;/ref&gt; نون ڏينهن کان پوءِ مندر جي رٿ جو پهريون باقاعده جلوس ڪڍيو ويو. خبرن موجب، گذريل سئو سالن ۾ هن مندر ۾ اهڙو پهريون جلوس هو.&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 Big temple chariot festival held after 100 years] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003049/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 30 April 2015&lt;/ref&gt;

=== ناول ===
[[ڪلڪي ڪرشنمورتي]]، مشهور تامل ناول نگار، [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا]] جي زندگيءَ تي ٻڌل تاريخي ناول ''[[پونين سيلون]]'' لکيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Age hardly withers charm of Ponniyin Selvan|url=http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|date=19 October 2011|location=Chennai|last=A.|first=Srivathsan|access-date=9 May 2015|newspaper=The Hindu|archive-date=5 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605103559/http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هڪ ٻئي تامل ليکڪ [[بالڪمارن]] ''[[ادايار (ناول)|ادايار]]'' نالي ناول لکيو آهي، جنهن جو موضوع راجاراجا اول جي زندگي ۽ هن مندر جي تعمير آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Special Coin to Remember Rajendra Chola|url=http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|publisher=The New Indian Express|date=4 February 2014|location=Chennai|work=Express News Service|access-date=9 May 2015|archive-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519130228/http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== انتظام ==
هن وقت مندر جو انتظام ۽ سنڀال [[باباجي راجا ڀونسلي ڇترپتي|باباجي ڀونسلي]]، جيڪو [[ٿنجاوور جي مرهٺا سلطنت|ٿنجاوور جي مرهٺا]] شاهي خاندان جو سربراهه آهي، جي حوالي آهي. هو [[ٿنجاوور محل ديواستانم]] جو موروثي متولي آهي، جيڪو برهديشور مندر سميت اڳوڻي ٿنجاوور علائقي جي 88 مندرن جو انتظام جاري رکي ٿو.
ڪجهه [[تامل قومپرستي|تامل قومپرست]] تنظيمن [[تامل ناڊو]] حڪومت کان مطالبو ڪيو آهي ته اهي انتظامي حق واپس ورتا وڃن، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ باباجي ڀونسلي نه ته [[چولا خاندان|چولا]] نسل سان تعلق رکي ٿو ۽ نه ئي [[تامل ماڻهو|تامل]] نسل سان. بهرحال، اهي درخواستون ڪامياب نه ٿيون آهن. انهن احتجاج ڪندڙن مان هڪ، جيڪو ''بگ ٽيمپل رائٽس ريٽريول ڪميٽي'' جو رابطاڪار پڻ آهي، اهو به دعويٰ ڪري ٿو ته باباجي ڀونسلي ٿنجاوور جي مرهٺا بادشاهن جو قانوني وارث پڻ ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|title=Tamil groups want Maratha hold over Thanjavur Big Temple to go|access-date=2018-05-12|archive-date=12 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512112322/http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>3jp148lyfsgpsgkq0rf8w0uyojan8zo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390104</id>
      <parentid>390103</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:32:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49285" sha1="f9qmbcnu6phbhwekbovayagfrpcyqc2" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|11هين صديءَ جو مندر ۽ يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ}}
{{Infobox religious building 
| image                 = Brihadisvara Temple during Maha Shivaratri-WUS03611 (edit).jpg
| caption               = [[مها شوراتري]] دوران برهديشور مندر
| native_name           = தஞ்சைப் பெருவுடையார் கோயில்
| map_type              = India#Tamil Nadu
| map_caption           = [[تامل ناڊو]]، [[هندستان]] ۾ مقام
| coordinates           = {{coord|10|46|58|N|79|07|54|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}}
| religious_affiliation = [[هندومت]]
| country               = [[هندستان]]
| state                 = [[تامل ناڊو]]
| district              = [[ٿنجاوور ضلعو]]
| location              = [[ٿنجاوور]]
| elevation_m           = 65.83
| deity                 = [[شيو]]
| festivals             = [[مها شوراتري]]
| architecture_style    = [[چولا فن تعمير]]
| inscriptions          = [[تامل ٻولي|تامل]]
| year_completed        = 1010ع&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;
| creator               = [[راجاراجا اول]]
| footnotes             = {{معلوماتي خانو يونيسڪو عالمي ورثو
| child         = yes
| official_name = برهديشور مندر جو مجموعو، ٿنجاوور
| part_of       = [[عظيم زندهه چولا مندر]]
| criteria      = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii)}}(ii)، (iii)
| ID            = 250bis-001
| year          = 1987
| extension     = 2004
| area          = {{convert|18.07|ha|acre|abbr=on}}
| buffer_zone   = {{convert|9.58|ha|acre|abbr=on}}
}}
}}

'''برهديشور مندر''' (Brihadisvara Temple)، جنهن کي ان جي باني [[راجاراجا اول]] طرفان '''راجاراجيشورم''' (يعني &quot;راجاراجا جو رب&quot;) سڏيو ويو، ۽ جيڪو مقامي طور '''ٿنجائي پيريا ڪوول''' (يعني &quot;ٿنجاوور جو وڏو مندر&quot;) ۽ '''پيروودائيار ڪوول''' (يعني &quot;عظيم رب جو مندر&quot;) جي نالن سان مشهور آهي، [[هندومت]] جي [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هڪ شاندار [[هندو مندر]] آهي، جيڪو [[چولا فن ۽ تعمير]] جي طرز تي تعمير ڪيو ويو آهي. هي مندر [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] رياست جي [[ٿنجاوور]] شهر ۾ [[ڪاويري ندي]] جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;
هي مندر هندومت جي سڀ کان وڏن مندرن مان هڪ آهي ۽ [[تامل تعمير]] جو اعليٰ نمونو شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=John |last=Keay |title=India, a History |year=2000 |publisher=Harper Collins Publishers |pages=xix}}&lt;/ref&gt; ان کي '''ڏکڻ ميرو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب &quot;[[ڏکڻ هندستان]] جو [[ميرو جبل]]&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Temple Art, Icons And Culture Of India And South-East Asia|author=K. V. Raman|publisher=Sharada Publishing House|year=2006|page=136}}&lt;/ref&gt;

هي مندر [[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجاراجا اول]] جي حڪم تي 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو. اڄ اهو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ '''[[عظيم زندهه چولا مندر]]''' جو حصو آهي، جنهن ۾ [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]] ۽ [[ايراويتيشور مندر]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;
اصل يارهين صديءَ جي مندر جي چوڌاري هڪ کاهي موجود هئي. مندر جي مجموعي ۾ [[گوپورم]]، مکيه عبادتگاهه، ان جو اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]]، ڪتبا، ڀتين جون تصويرون (Frescoes) ۽ مجسما شامل هئا، جن مان گهڻا [[شيو مت]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ڪجهه [[وشنو مت]] ۽ [[شڪتي مت]] سان پڻ واسطو رکن ٿا. مندر پنهنجي تاريخ دوران ڪجهه نقصان به برداشت ڪيو، جنهن سبب ڪجهه فني آثار ضايع ٿي ويا. ايندڙ صدين ۾ وڌيڪ منڊپ ۽ ٻيون اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جڏهن ته موجوده حفاظتي ڀتيون [[16هين صدي]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون.&lt;ref name=michell16/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-21}}
گرينائيٽ پٿر سان تعمير ٿيل هن مندر جو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] [[ڏکڻ هندستان]] جي سڀ کان اوچين مندر ٽاورن مان هڪ آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt; مندر ۾ وڏي ستون واري [[پراڪارا]] (گذرگاهه) ۽ [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن [[شيو لنگ]]ن مان هڪ موجود آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20-21}}
برهديشور مندر پنهنجي اعليٰ درجي جي مجسما سازي لاءِ پڻ مشهور آهي. هتي يارهين صديءَ ۾ پتل مان تيار ڪيل مشهور [[نٽراج]] (رقص ڪندڙ شيو) جي مورتي ٺهرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو هو. مندر جي احاطي ۾ [[ننڊي]]، [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، سبهاپتي، [[ڏکڻامورتي]]، [[چنڊيشور نايانار]]، [[وراهي]]، تيرووارور جي ٿياگاراجر، [[سدهر]] [[ڪروورار]] ۽ ٻين ديوتائن ۽ سنتن جا مندر پڻ موجود آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}
برهديشور مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;&gt;{{cite book|title=India through the ages|last=Gopal|first=Madan|year=1990|page=185|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
[[راجاراجا اول|راجاراجا چولا]]، جنهن هن مندر جي تعمير جو حڪم ڏنو، ان کي راجاراجيشورم (Rajarājeśvaram) سڏيو، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;راجاراجا جي ديوتا جو مندر&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=D. Raphael |title=Temples of Tamil Nadu, Works of Art |url=https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |year=1996 |publisher=Ratnamala |isbn=978-955-9440-00-0 |page=9 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103506/https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; برهناياڪي عبادتگاهه ۾ موجود هڪ پوءِ واري ڪتبي ۾ مندر جي ديوتا کي پيريا اڊايا نايانار سڏيو ويو آهي، جيڪو جديد نالن برهديشور ۽ پيروودائيار ڪوول جو ماخذ معلوم ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. R. Balasubrahmanyam |title=Middle Chola Temples: Rajaraja I to Kulottunga I, A.D. 985-1070 |url=https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |year=1975 |publisher=Thomson |page=87 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== مقام ==
[[File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (747).jpg|thumb|centre|400px|ڀتين کان ٻاهران ڏسڻ ۾ ايندڙ برهديشور مندر جو مجموعو]]
پيروودائيار مندر&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Brihadeeswara Temple|url=https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|access-date=2022-02-24|website=Brihadeeswara Temple|language=en-US|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224085645/https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ٿنجاوور]] شهر ۾، [[چنئي]] کان اٽڪل {{convert|350|km}} ڏکڻ-اولهه طرف واقع آهي. هي شهر [[هندستاني ريلوي]]، تامل ناڊو بس سروسز ۽ [[تامل ناڊو جون قومي شاهراهون|قومي شاهراهن]] [[قومي شاهراهه 67 (هندستان)|67]]، [[قومي شاهراهه 45C (هندستان)|45C]]، [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226]] ۽ [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226 ايڪسٽينشن]] ذريعي روزانو ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;road&quot;&gt;{{cite web | url =http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | page =2 | title =NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI | access-date =17 December 2011 | work =Ministry of Road Transport &amp; Highways, [[Government of India]] | publisher =[[National Highways Authority of India]] | archive-url =https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | archive-date =25 February 2009 | url-status =dead | df =dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|title=Thanjavur bus routes|publisher=Municipality of Thanjavur|access-date=29 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617131259/http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|archive-date=17 June 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; باقاعده خدمتن وارو ويجھو هوائي اڏو [[تروچراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: TRZ) آهي، جيڪو اٽڪل {{convert|55|km}} پري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Ē. Kē Cēṣāttiri|title=Sri Brihadisvara: The Great Temple of Thānjavūr|url=https://books.google.com/books?id=FnXXAAAAMAAJ|year=2008|publisher=Nile|page=5}}&lt;/ref&gt;

شهر ۽ مندر، جيتوڻيڪ اندرونِ ملڪ واقع آهن، پر اهي [[ڪاويري ندي]] جي ڊيلٽا جي شروعات وٽ آهن؛ انهيءَ ڪري انهن کي [[بنگال جو نار]] ۽ ان وسيلي [[هندي وڏو سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. مندرن سان گڏ، تامل ماڻهن يارهين صديءَ ۾ زراعت، سامان جي چرپر ۽ شهري مرڪز مان پاڻي جي وهڪري تي ضابطو رکڻ لاءِ آبپاشي جو پهريون وڏو نظام مڪمل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Marshall M. Bouton|title=Agrarian Radicalism in South India|url=https://books.google.com/books?id=5-v_AwAAQBAJ&amp;pg=PA72|year=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-5784-5|pages=72–78}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[File:Raraja detail.png|thumb|left|200x200px|[[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] جو مجسمو، جنهن 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ مندر تعمير ڪرايو.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;]]

پنجين صديءَ کان نائين صديءَ تائين [[چالوڪيا خاندان|چالوڪيا]] حڪمرانيءَ جي دور ۾ [[ايهول]]، [[بادامي غار مندر|بادامي]] ۽ [[پٽاڊڪل]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ مثالن موجب [[دراوڙي تعمير|تامل مندرن]] جا مختلف اڏاوتي انداز ترقي ڪندا رهيا. ان کان پوءِ [[پلاوا خاندان|پلاوا]] دور ۾ [[مهابلي پورم جا يادگار|ماملاپورم]] ۽ ٻين يادگارن ۾ اهو انداز وڌيڪ نمايان ٿيو. 850ع کان 1280ع تائين [[چولا خاندان|چولا]] ڏکڻ هندستان ۾ غالب خاندان طور اڀريا.&lt;ref name=mitchell/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-2}} شروعاتي چولا دور ۾ سندن ڌيان گهڻو ڪري سياسي ۽ جاگرافيائي سرحدن کي محفوظ ڪرڻ تي هو، جڏهن ته تعميراتي سرگرمين تي نسبتاً گهٽ زور ڏنو ويو. ڏهين صديءَ ۾ چولا سلطنت اندر اهڙيون اڏاوتي خصوصيتون ظاهر ٿيون، جهڙوڪ گهڻ-رخا [[ستون]]، جن جي مٿان نڪتل چورس [[سرستون (تعمير)|سرستون]] هوندا هئا. جارج مچل موجب، اهي خاصيتون نئين چولا طرز جي شروعات جي علامت هيون.&lt;ref name=mitchell&gt;{{harvnb|Michell|1988|pp=145–148}}&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|ڊگلس بيريٽ پنهنجي 1975ع واري چولا تعمير بابت اشاعت ۾ لکي ٿو ته 866ع کان 940ع جي وچ ۾، پهرئين چولا حڪمران وجيالايا کان شروع ٿي، هڪ نئون انداز اڀريو. بيريٽ موجب چولا طرز پلاوا روايت مان پيدا نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Barrett1974&quot;&gt;{{cite book|author=Douglas E. Barrett|title=Early Cola Architecture and Sculpture; 866-1014 A.D.|url=https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|year=1974|publisher=Faber|isbn=978-0-571-10507-6|access-date=13 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; گيري جي. شونڊلر موجب، بيريٽ جو ڪم اهڙيون رايا فراهم ڪري ٿو، جيڪي &quot;لامحدود اندازن ۽ بحث&quot; جا موقعا پيدا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Schwindler | first=Gary J. | title=Review: Early Cola Architecture and Sculpture | journal=The Journal of Asian Studies | publisher=Cambridge University Press | volume=36 | issue=4 | year=1977 | doi=10.2307/2054437 | page=705| jstor=2054437 | s2cid=163896079 | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;}} ڏکڻ هندستاني اڏاوت جو اهو انداز پيماني ۽ تفصيل ٻنهي لحاظ کان برهديشور مندر ۾ پنهنجي مڪمل صورت ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو چولا بادشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ڪرايو.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;

{{multiple image
 | total_width = 500
 | align = centre
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by William Hodges.jpg
 | caption1 = 
 | image2 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by Henry Salt.jpg
 | caption2 = 
 | footer = برهديشور مندر، ٿنجاوور جون شروعاتي يورپي عڪاسيون، ارڙهين صديءَ جي آخر کان اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين.
}}

=== واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ===
مکيه مندر ۽ ان جا [[گوپورم]] يارهين صديءَ جي شروعات سان واسطو رکن ٿا. ايندڙ 1,000 سالن دوران هن مندر ۾ واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ٿيندا رهيا. حملا ۽ جنگيون، خاص طور انهن مسلمان [[سلطان]]ن جي وچ ۾ جيڪي [[مدورائي]] تي حڪمراني ڪندا هئا، ۽ انهن [[هندو بادشاهه]]ن جي وچ ۾ جيڪي ٿنجاوور تي حڪمراني ڪندا هئا، مندر کي نقصان پهچائڻ جو سبب بڻيون.&lt;ref name=michell16/&gt;{{refn|group=note|ٿنجاوور ويجهن ۽ پري واقع مسلمان توڙي هندو پاڙيسري بادشاهتن جو هدف رهيو. [[مدورائي سلطنت]] 14هين صديءَ ۾ قائم ٿي، جڏهن [[دهلي سلطنت]] جي علاءُ الدين خلجي جي فوجن، ملڪ ڪافور جي اڳواڻيءَ ۾، ڏکڻ هندستان تي تباهه ڪندڙ حملا ۽ ڦرلٽ ڪئي.&lt;ref&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 9-13, 16-21&lt;/ref&gt; بعد ۾ عادل شاهي سلطنت، قطب شاهيون، رندولا خان ۽ ڏکڻ هندستان جي اوڀر ۽ اولهه ڪنارن کان ٻين قوتن ان تي حملا ڪيا، ۽ ڪجھه ان تي چند سالن لاءِ قابض به رهيون.&lt;ref name=michell16/&gt;}} انهن نقصانن جي مرمت انهن هندو خاندانن ڪرائي، جن ٻيهر علائقي تي ضابطو حاصل ڪيو. ڪجهه حالتن ۾ حڪمرانن مندر جي ڦڪي ٿي ويل تصويرن کي نون ڀتين وارين تصويرن سان ڍڪڻ ذريعي مندر کي نئين سر سينگارڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻين حالتن ۾ هنن نون عبادتگاهن جي واڌاري جي سرپرستي ڪئي. [[ڪارتڪيا]]، جنهن کي [[مروگن]] پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاروتي]]، جنهن کي اماں پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ [[ننڊي]] جون اهم عبادتگاهون 16هين ۽ 17هين صديءَ جي نايڪ دور سان تعلق رکن ٿيون.&lt;ref name=michell16&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 16-21, 89-91&lt;/ref&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ساڳي طرح [[ڏکڻامورتي]] جي عبادتگاهه به بعد ۾ تعمير ڪئي وئي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ٿنجاوور جي [[مرهٺا]]ن هن مندر جي سٺي سنڀال ڪئي.

== بيان ==
=== تعمير ===

{{multiple image
 | total_width = 400
 | align = left
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (451).jpg
 | image2 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (404).jpg
 | footer = ٿنجاوور ۾ برهديشور مندر جي مجموعي جا مختلف منظر
}}

پيروودائيار مندر جي رٿابندي ۽ تعمير [[ڪارٽيشيائي همراهن جو نظام|محوري]] ۽ [[هم آهنگي|هم آهنگ]] [[جيوميٽري]] جي اصولن مطابق ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=thapar&gt;Thapar 2004, pp.43, 52–53&lt;/ref&gt; هن کي ''پيرون ڪوئل'' (Perunkoil)، جنهن کي ''ماداڪوئل'' پڻ چيو وڃي ٿو، جي درجي ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، يعني اهڙو وڏو مندر جيڪو قدرتي يا مصنوعي دڙي تي تعمير ڪيو ويو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Alayam - The Hindu temple - An epitome of Hindu Culture|page=31|publisher=Sri Ramakrishna Math|location=Mylapore, Chennai|last=Reddy|first=G.Venkatramana|year=2010|isbn=978-81-7823-542-4}}&lt;/ref&gt;

مندر جو مجموعو مستطيل شڪل جو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ هڪ ٻئي جي مٿان رکيل ٻن چورس حصن جهڙو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اهو اوڀر کان اولهه تائين {{convert|240.79|m}} ۽ اتر کان ڏکڻ تائين {{convert|121.92|m}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن احاطي ۾ پنج بنيادي حصا آهن: مکيه عبادتگاهه جنهن جي مٿان اوچو ''[[ويمانا (تعمير)|سري ويمانا]]'' آهي، ان جي سامهون [[نندي]] جو منڊپ (''نندي منڊپم'')، ۽ انهن جي وچ ۾ مکيه اجتماعي هال (''مک منڊپم'')، وڏو گڏجاڻي هال (''مها منڊپم'') ۽ ''انترالا'' نالي اهو حصو جيڪو مها منڊپ کي مکيه عبادتگاهه سان ڳنڍي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

مندر جي وسيع صحن ۾ ستونن سان ڍڪيل هڪ وڏو ''[[پراڪارا]]'' (گذرگاهه) شامل آهي، جنهن جو گهيرو لڳ ڀڳ {{convert|450|m}} آهي ۽ جيڪو پردڪشنا (چڪر هڻڻ) لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هن پراڪارا کان ٻاهر ٻه احاطي واريون ڀتيون آهن. ٻاهرين ڀت دفاعي مقصدن لاءِ 1777ع ۾ فرانسيسي نوآبادياتي فوجن تعمير ڪرائي، جنهن ۾ بندوقن لاءِ سوراخ پڻ ٺاهيا ويا، ڇاڪاڻ ته ان وقت مندر کي هٿيارخاني طور به استعمال ڪيو ويندو هو. انهن هن ڀت کي وڌيڪ اوچو ڪري مندر جي احاطي کي الڳ ڪيو. اوڀر طرف اصل مکيه [[گوپورم]] موجود آهي، جيڪو [[بيرل والٽ]] طرز تي ٺهيل آهي. هي مکيه مندر جي ويمانا جي اوچائيءَ کان اڌ کان به گهٽ آهي. يارهين صديءَ کان پوءِ مندر ۾ وڌيڪ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جهڙوڪ اتر-اوڀر ڪنڊ ۾ هڪ منڊپ ۽ احاطي جي چوڌاري اضافي گوپورم، ته جيئن مختلف پاسن کان اچ وڃ ممڪن ٿي سگهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref&gt;{{cite book|author=Winand M. Callewaert|title=Gods and Temples in South India|url=https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Manohar|isbn=978-81-7304-107-5|pages=150–151|access-date=12 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103401/https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نوآبادياتي دور کان اڳ [[پانڊيا خاندان|پانڊيا]]، [[نايڪ خاندان|نايڪ]]، [[وجيانگر سلطنت|وجيانگر]] ۽ [[مرهٽا]] دور ۾ پڻ مندر ۾ ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه ۽ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، پر انهن سڀني اصل رٿابندي ۽ هم آهنگيءَ جي اصولن جو احترام ڪيو. اصل احاطي اندر، مکيه عبادتگاهه ۽ نندي منڊپ سان گڏ [[ڪارتڪيا]] ۽ [[پاروتي]] جا ٻه اهم عبادتگاهه موجود آهن، جڏهن ته احاطي ۾ ٻيا به ڪيترائي ننڍا مندر آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj&gt;[http://ignca.nic.in/pdf_data/bt_release_brochure.pdf Tanjavur: Brhadisvara temple, The monument and the living tradition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330024138/http://www.ignca.nic.in/PDF_data/bt_release_brochure.pdf |date=30 March 2016 }}, Kapila Vatsyayan and R Nagaswamy et al, Indira Gandhi National Centre for the Arts, Government of India (2012), page 7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Imperial Frontiers: Building Sacred Space in Sixteenth-Century South India|journal=The Art Bulletin|volume=90|issue=2|jstor=20619601|last=Branfoot|first=Crispin|year=2008|page=185|doi=10.1080/00043079.2008.10786389|s2cid=154135978}}&lt;/ref&gt;

پيروودائيار مندر ڏکڻ هندستان جي هندو مندرن جي روايت کي جاري رکندي تعميراتي ۽ سينگاريل عنصرن کي اختيار ڪيو، پر ان جي جسامت يارهين صديءَ کان اڳ تعمير ٿيل سڀني مندرن کان گهڻي وڏي هئي. چولا دور جي معمارن ۽ ڪاريگرن وڏن پٿرن کي استعمال ڪندي {{convert|63.4|m}} اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] تعمير ڪرڻ جي فني مهارت جو شاندار مظاهرو ڪيو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj/&gt;

{{multiple image
| align             = right
| image1            = Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2017).jpg
| width1            = 248
| caption1          = نندي منڊپ ۽ داخلي گوپورم، صحن مان اتر-اوڀر وارو منظر
| image2            = Thanjavur Brihadeeswara Temple Entrance.JPG
| width2            = 110
| caption2          = داخلي دروازي جو هڪ ٻيو منظر
}}

[[File:Gopuram of the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 02.jpg|thumb|برهديشور مندر جو گوپورم]]

مندر جو رخ اوڀر طرف آهي ۽ ماضيءَ ۾ ان جي چوڌاري پاڻيءَ سان ڀريل کاهي موجود هئي، جيڪا هاڻي ڀري وئي آهي. موجوده حفاظتي ڀت انهيءَ پراڻي کاهيءَ جي چوڌاري ٺهيل آهي. ٻنهي ڀتين ۾ نفيس سينگاريل دروازا آهن، جن کي [[گوپورم]] چيو وڃي ٿو. اهي پٿر مان تعمير ٿيل آهن ۽ سندن مٿئين حصي تي خوبصورت تعميري سينگار موجود آهي.

مکيه داخلي دروازا اوڀر طرف آهن. پهريون گوپورم ''ڪيرالانتاڪن تروواسل'' سڏجي ٿو، جنهن جي معنيٰ &quot;ڪيرالانتاڪن جو مقدس دروازو&quot; آهي. ''ڪيرالانتاڪن'' راجاراجا اول جو هڪ لقب هو. ان کان لڳ ڀڳ {{convert|100|m}} اڳتي اندروني صحن جو گوپورم ''راجاراجن تروواسل'' آهي، جيڪو پهرئين گوپورم کان وڌيڪ سينگاريل آهي. ان جي ''ادهيشٿانم'' تي [[پراڻ]] ۽ ٻين هندو مذهبي متنن جا منظر اُڪريل آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

اندروني اوڀرئين گوپورم مان هڪ وسيع صحن ۾ داخل ٿيندو آهي، جتي سڀئي عبادتگاهه اوڀر-اولهه ۽ اتر-ڏکڻ جي بنيادي رخن مطابق ترتيب ڏنل آهن. هن احاطي ۾ پنج ماڙ گوپورم مان يا هڪ ننڍڙي آزاد بيٺل گوپورم ذريعي به داخل ٿي سگهجي ٿو. مکيه داخلي گوپورم جي اوچائي لڳ ڀڳ 30 ميٽر آهي، جيڪا ويمانا کان گهٽ آهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

مکيه مندر ۽ ان جو وڏو ٽاور صحن جي وچ ۾ واقع آهن. شيو لاءِ وقف ڪيل هن مندر جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه آهن، جيڪي گهڻو ڪري هڪ ئي محور تي ٺهيل آهن. اهي [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، [[ننڊي]]، [[وراهي]]، [[ڪروور ديو]] (راجاراجا چولا جو [[گرو]])، [[چنڊيشور]] ۽ [[نٽراج]] لاءِ وقف آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

ننڊي منڊپ ۾ هڪ ئي پٿر مان تراشيل ويٺل [[نندي]] جو مجسمو مکيه عبادتگاهه ڏانهن منهن ڪري بيٺل آهي. ننڊي ۽ عبادتگاهه جي وچ ۾ ڏاڪڻيون آهن، جيڪي ستونن واري برآمدي، اجتماعي هال ۽ اندروني منڊپ ڏانهن وڃن ٿيون، جتان [[پردڪشنا]] (چڪر هڻڻ) وارو رستو شروع ٿئي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|p=22}} هي ننڊي جو مجسمو لڳ ڀڳ 25 ٽن وزني آهي، هڪ ئي پٿر مان تراشيل آهي ۽ تقريباً 2 ميٽر اوچو، 6 ميٽر ڊگهو ۽ 2.5 ميٽر ويڪرو آهي. اهو [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن هڪ پٿر مان ٺهيل ننڊي جي مجسمن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Meena&quot; /&gt;

== هزار سالا يادگاري تقريبون ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:1000 years Old Thanjavur Brihadeeshwara Temple View at Sunrise.jpg|1,000 سال پراڻو ٿنجاوور برهديشور مندر — سج اڀرڻ وقت منظر
File:Thanjavur, Brihadishwara Temple, dance (6851706080).jpg|برهديشور مندر جي يادگاري تقريب لاءِ گڏ ٿيل رقاص
&lt;/gallery&gt;

ٿنجاوور ۾ چولا شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] طرفان 1010ع ۾ تعمير ڪرايل هي مندر عام طور &quot;وڏو مندر&quot; جي نالي سان مشهور آهي. سيپٽمبر 2010ع ۾ هن مندر کي 1,000 سال مڪمل ٿيا. هن عظيم اڏاوت جي هزارين سالگرهه ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت ۽ شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي پروگرام منعقد ڪيا ويا. اهو راجاراجا اول (985ع–1014ع) جي حڪمرانيءَ جي 25هين سال جي 275هين ڏينهن (1010ع) جي ياد ۾ هو، جڏهن هن مکيه عبادتگاهه مٿان {{convert|59.82|m}} اوچي [[ويمانا (ٽاور)|ويمانا]] کي تاج ڏيڻ لاءِ آخري تقديس خاطر سون سان ڍڪيل [[ڪلسام]]، يعني ٽامي جو ٿانو يا [[فائنل]]، پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;jlbiadsf&quot;&gt;{{cite news| url= https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| title= India's Big Temple marks 1,000th birthday| author= BBC News augue| access-date= 25 September 2010| date= 25 September 2010| archive-date= 26 September 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100926045640/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;asedgt&quot;&gt;{{citation | title= Early Chola temples:Parantaka I to Rajaraja I, 907–985 A.D | author= PS. R. Balasubrahmanyam (1971), Orient Longman Publications}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sdbjt&quot;&gt;{{citation | title= Rāja Rāja, the great:seminar proceedings | author= Ananthacharya Indological Research Institute (1984)}}&lt;/ref&gt;

=== ڀارت ناٽيم يگيا ===

ان موقعي کي ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت مشهور رقاصه [[پدما سبرامنيم]] جي نگرانيءَ هيٺ [[ڀارت ناٽيم]] [[يگيا (هندو رسم)|يگيا]]، يعني ڪلاسيڪي ناچ جو پروگرام، منعقد ڪيو. اهو پروگرام ايسوسيئيشن آف ڀارت ناٽيم آرٽسٽس آف انڊيا (ABHAI) ۽ برهن ناٽيانجلي ٽرسٽ، ٿنجاوور طرفان گڏيل طور منظم ڪيو ويو. عمارت جي 1,000هين سالگرهه جي موقعي تي نئين دهلي، [[ممبئي]]، [[پوني]]، تامل ناڊو، آنڌرا پرديش، [[ڪرناٽڪ]]، ڪيرالا، سنگاپور، ملائيشيا ۽ آمريڪا مان 1,000 رقاصن [[ڪروور ديو]]، جيڪو راجاراجا جو گرو هو، جي ترتيب ڏنل الاهي موسيقي [[ترويسائپا]]، يعني [[ترو مورائي]] جي نائين جلد، جي رڪارڊ ٿيل 11 بندن تي گڏيل ناچ پيش ڪيو. 26 سيپٽمبر 2010ع کان شروع ٿيندڙ ٻن ڏينهن تائين هي ننڍڙو شهر هڪ ثقافتي مرڪز بڻجي ويو، جتي گهٽي فنڪار ۽ رقاص سڄي شهر ۾ پرفارم ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;DDY&quot;&gt;{{cite web| url= http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| title= India's Biggest Temple turns 1000-years| author= Rediff News| access-date= 20 August 2010| archive-date= 18 August 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100818165702/http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dfgjoerY&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | title=A grand dance spectacle at the Thanjavur Big Temple | work=The Hindu | access-date=20 August 2010 | location=Chennai, India | date=1 August 2010 | first=T. S. | last=Subramanian | archive-url=https://web.archive.org/web/20100804150451/http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | archive-date=4 August 2010 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== يادگاري ٽڪليون ۽ سڪا ===

26 سيپٽمبر 2010ع تي، يعني وڏي مندر جي هزار سالا تقريبن جي پنجين ڏينهن، ملڪ جي ثقافتي، تعميراتي ۽ ڪتبن واري تاريخ ۾ وڏي مندر جي ڪردار جي مڃتا طور [[انڊيا پوسٽ]] طرفان {{INR}} 5 جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي وئي، جنهن تي {{convert|216|ft|m|order=flip}} اوچي عظيم [[راجا گوپورم]] جي تصوير ڏنل هئي.

[[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] هن موقعي کي يادگار بڻائڻ لاءِ {{INR}} 5 جو سڪو جاري ڪيو، جنهن تي مندر جو نمونو اُڀريل صورت ۾ ٺاهيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;sdlkqqqsf&quot;&gt;{{cite web | url= http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | title= Stamp, coin release mark 1,000 years of Big Temple | author= Deccan Herald (26 September 2010) | access-date= 26 September 2010 | archive-date= 6 October 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101006063714/http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | url-status= live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ohjohjf&quot;&gt;{{cite news | url= http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| archive-url= https://web.archive.org/web/20100929172241/http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| url-status= dead| archive-date= 29 September 2010| title= Release of a special postal stamp and a five- rupee coin | access-date=27 September 2010 | location=Chennai, India | work= [[The Hindu]]| date=27 September 2010}}&lt;/ref&gt; [[اي. راجا]]، [[مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي وزارت (هندستان)|مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي جو ڪابينا وزير]]، برهديشور مندر جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي، جنهن جي پهرين ٽڪلي [[جي. ڪي. وسان]]، [[جھازراني وزارت (هندستان)|جھازراني جي ڪابينا وزير]]، وصول ڪئي.

[[انڊيا گورنمينٽ منٽ، ممبئي|ممبئي منٽ]] ساڳئي تصوير سان، جيڪا {{INR}} 5 جي سڪي تي هئي، {{INR}} 1,000 جو يادگاري سڪو جاري ڪيو. اهو جمهوريه هندستان جي سڪن ۾ جاري ٿيل پهريون 1,000 رپين جو سڪو هو. هي سڪو غير گردشي قانوني زر (NCLT) هو.&lt;ref name=&quot;coin&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | title=Release of Commemorative Coin | date=3 July 2012 | access-date=24 April 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130324014546/http://mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | archive-date=24 March 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1 اپريل 1954ع تي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] {{INR}} 1,000 جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيو، جنهن تي برهديشور مندر جو پينوراما منظر ڇپيل هو، جيڪو ان جي ثقافتي ورثي ۽ اهميت کي ظاهر ڪندو هو. 1975ع ۾ وزيراعظم [[اندرا گانڌي]] جي اڳواڻيءَ واري حڪومت [[قانوني زر#نوٽن جي منسوخي|نوٽن جي منسوخي]] ذريعي {{INR}} 1,000 جا سڀ نوٽ [[ڪارو ناڻو]] گهٽائڻ جي ڪوشش طور بند ڪري ڇڏيا. اهي نوٽ هاڻي گڏ ڪندڙن ۾ مشهور آهن.&lt;ref name=&quot;ppwqqsf&quot;&gt;{{cite web | url= http://newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | title= INR 1000 note of 1954 popular in Tanjavur | author= Express Buzz, The Indian Express (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 | archive-date= 13 May 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20160513060520/http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ ان وقت جي تامل ناڊو جي وڏي وزير [[ڪرونانڌي|ايم. ڪرونانڌي]]، وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ چانورن جي هڪ قسم، سيمي چانور، جو نالو مندر جي تعمير ڪندڙ راجاراجا چولا جي هزار سالا ياد ۾ ''راجا راجن-1,000'' رکيو.&lt;ref name=&quot;jjjsqwhnsdff&quot;&gt;{{cite web | url= http://news.in.msn.com/national/article.aspx?cp-documentid=4424908 | title= Semmai Paddy as &quot;Raja Rajan-1000&quot; | author= MSN News (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 }}{{Dead link|date=November 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== قبوليت ==
هي مندر &quot;تعمير، مجسمه سازي، مصوري ۽ پتل جي ڍلائيءَ ۾ چولا خاندان جي شاندار ڪاميابين جي شاهدي ڏئي ٿو&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008 |archive-date=5 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105115252/https://whc.unesco.org/en/list/250 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; هن مندر جو ذڪر ان دور جي ڪيترن ئي همعصر ادبي ڪمن، جهڙوڪ ''موور اولا'' ۽ ''ڪلنگٿوپراني''، ۾ ملي ٿو. چٽرجي موجب [[تامل تعمير]] هن مندر ۽ ان جي جانشين، [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]]، ۾ پنهنجي اعليٰ ترين اظهار تائين پهتي.&lt;ref name=india&gt;{{cite book|title=India Art and Architecture in ancient and medieval periods|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|location=New Delhi|editor=Roma Chatterjee|year=2016|page=32|isbn=978-81-230-2080-8}}&lt;/ref&gt; [[حڪومت هندستان]] هن مندر کي ورثي واري يادگار طور قرار ڏنو آهي ۽ [[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] ان کي محفوظ يادگار طور سنڀالي ٿو. هي مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;/&gt;

[[يونيسڪو]] هن مندر کي [[گانگائيڪونڊا چولاپورم]] جي برهديشور مندر ۽ [[داراسورم]] جي [[ايراويتيشور مندر]] سان گڏ [[عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو آهي؛ انهن ٽنهي کي گڏجي [[عظيم زندهه چولا مندر]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=UNESCO&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/250/|title=Great Living Chola Temples|publisher=UNESCO World Heritage Centre|year=2004|access-date=28 November 2015|archive-date=12 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912082313/https://whc.unesco.org/en/list/250/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; انهن ٽنهي مندرن ۾ هڪجهڙايون موجود آهن، پر هر مندر پنهنجي الڳ رٿابندي ۽ مجسمه سازيءَ جي عنصرن جي ڪري منفرد آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |first= P.V. Jagadisa |last=Ayyar |title=South Indian Shrines |publisher=Asian Educational Services |location=New Delhi |year=1993 |isbn=81-206-0151-3 |page=316}}&lt;/ref&gt; اهي ٽيئي مندر چولا حڪمرانن ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايا ۽ اهي اڄ تائين هندو برادريءَ طرفان سهارو، استعمال ۽ عبادت لاءِ قائم آهن. انهن مندرن کي &quot;عظيم زندهه&quot; ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي اڄ به ثقافتي، زيارت ۽ عبادتي عملن ۾ سرگرم آهن.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|title=Inside the Chola Temple|location=Coimbatore|newspaper=The Hindu|date=4 June 2012|last=Srinivasan|first=Pankaja|access-date=28 November 2015|archive-date=19 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140619081222/http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ثقافتي تقريبون ===
[[File:28apr10.jpg|thumb|مندر جي تهوار واري جلوس، 2015ع]]
ٿنجاوور جو برهديشور مندر هر سال فيبروريءَ جي لڳ ڀڳ، [[مها شوراتري]] جي موقعي تي، ناچ جي ميلن جو ماڳ هوندو آهي. هندستاني ڪلاسيڪي ناچ جا وڏا فنڪار ۽ علائقائي ٽيمون ڏهن ڏينهن تائين ٿيندڙ برهن ناٽيانجلي ميلو ۾ پنهنجون پيشڪشون پيش ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;[http://www.brahannatyanjali.in/events.html Brahan Natyanjali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129054445/http://www.brahannatyanjali.in/events.html |date=29 January 2020 }}, Thanjavur, Tamil Nadu&lt;/ref&gt;

=== رٿ جو ميلو ===
[[مندر جي رٿ]] کي 20 اپريل 2015ع تي [[رام|سري رامار]] مندر جي سامهون آزمائشي طور هلايو ويو، جنهن کي وڏي تعداد ۾ ماڻهن ڏٺو.&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews Trial run of Big Temple car, Rolls; out after 100 years; maiden run on April 29] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003044/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 21 April 2015&lt;/ref&gt; نون ڏينهن کان پوءِ مندر جي رٿ جو پهريون باقاعده جلوس ڪڍيو ويو. خبرن موجب، گذريل سئو سالن ۾ هن مندر ۾ اهڙو پهريون جلوس هو.&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 Big temple chariot festival held after 100 years] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003049/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 30 April 2015&lt;/ref&gt;

=== ناول ===
[[ڪلڪي ڪرشنمورتي]]، مشهور تامل ناول نگار، [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا]] جي زندگيءَ تي ٻڌل تاريخي ناول ''[[پونين سيلون]]'' لکيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Age hardly withers charm of Ponniyin Selvan|url=http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|date=19 October 2011|location=Chennai|last=A.|first=Srivathsan|access-date=9 May 2015|newspaper=The Hindu|archive-date=5 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605103559/http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هڪ ٻئي تامل ليکڪ [[بالڪمارن]] ''[[ادايار (ناول)|ادايار]]'' نالي ناول لکيو آهي، جنهن جو موضوع راجاراجا اول جي زندگي ۽ هن مندر جي تعمير آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Special Coin to Remember Rajendra Chola|url=http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|publisher=The New Indian Express|date=4 February 2014|location=Chennai|work=Express News Service|access-date=9 May 2015|archive-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519130228/http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== انتظام ==
هن وقت مندر جو انتظام ۽ سنڀال [[باباجي راجا ڀونسلي ڇترپتي|باباجي ڀونسلي]]، جيڪو [[ٿنجاوور جي مرهٺا سلطنت|ٿنجاوور جي مرهٺا]] شاهي خاندان جو سربراهه آهي، جي حوالي آهي. هو [[ٿنجاوور محل ديواستانم]] جو موروثي متولي آهي، جيڪو برهديشور مندر سميت اڳوڻي ٿنجاوور علائقي جي 88 مندرن جو انتظام جاري رکي ٿو.
ڪجهه [[تامل قومپرستي|تامل قومپرست]] تنظيمن [[تامل ناڊو]] حڪومت کان مطالبو ڪيو آهي ته اهي انتظامي حق واپس ورتا وڃن، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ باباجي ڀونسلي نه ته [[چولا خاندان|چولا]] نسل سان تعلق رکي ٿو ۽ نه ئي [[تامل ماڻهو|تامل]] نسل سان. بهرحال، اهي درخواستون ڪامياب نه ٿيون آهن. انهن احتجاج ڪندڙن مان هڪ، جيڪو ''بگ ٽيمپل رائٽس ريٽريول ڪميٽي'' جو رابطاڪار پڻ آهي، اهو به دعويٰ ڪري ٿو ته باباجي ڀونسلي ٿنجاوور جي مرهٺا بادشاهن جو قانوني وارث پڻ ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|title=Tamil groups want Maratha hold over Thanjavur Big Temple to go|access-date=2018-05-12|archive-date=12 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512112322/http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
مندر ۾ ڪيترائي مجسما، اُڪريل نقش (ريلِف) ۽ ڀت سازيون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Sivaramamurti1977p288&quot;&gt;{{cite book|author=C. Sivaramamurti| title= L'Art en Inde|url= https://books.google.com/books?id=WKgQAQAAMAAJ|year= 1977|publisher= H. N. Abrams|isbn=978-0-8109-0630-3 |pages=287–288, 427}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India.jpg|برهديشور مندر، ٿنجاوور، تامل ناڊو، هندستان
File:An elephant relief on the Brihadisvara Temple, Thanjavur.jpg|برهديشور مندر تي هاٿيءَ جو اُڪريل نقش
File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 04.jpg|[[شيو]] فقير (''[[ڀڪشاٽڻ]]'') جي روپ ۾، هٿ ۾ خيرات جو پيالو کنيل
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 100.jpg|[[ارڌناريشور]] (اڌ شيو، اڌ پاروتي)، جيڪو مرد ۽ عورت جي اصولن جي اڻٽٽ يڪجائيءَ جي علامت آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|title=Ardhanārīśvara|year=2011|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=27 December 2017|archive-date=15 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815031629/https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
File:Le temple de Brihadishwara (Tanjore, Inde) (13908795928).jpg|[[گڻيش]] جي تصوير مکيه مندر ۽ الڳ عبادتگاهه ٻنهي ۾ موجود آهي.
File:Brihadeeswarar Temple 04.jpg|پس منظر ۾ مندر جي راهداري سان گڏ گڻيش جو الڳ عبادتگاهه
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2009) 19.jpg|صحن جي اترئين حصي ۾ سبرهمنيار جو عبادتگاهه، جنهن کي ''مروگن''، ''ڪارتڪيا'' يا ''اسڪندا'' پڻ چيو وڃي ٿو.
File:Chandeshvara shrine at the Brihadisvara Temple.jpg|[[چنڊيشور]] جو عبادتگاهه؛ ساڄي پاسي مکيه مندر جي ڀت ۽ پٺيان اوڀر وارو گوپورم ڏسڻ ۾ اچي ٿو. چنڊيشور مراقبي ڪندڙ يوگي ۽ [[نياڻمار]] [[ڀڪتي تحريڪ]] جو بزرگ هو.
File:1010 CE Brihadishwara Temple, Hindu god Shiva, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India (8).jpg|[[وشنو]] جي [[نرسنها]] اوتار، جيڪو مذهبي عقيدن سبب ماڻهن کي ايذائيندڙ ديو کي قتل ڪري رهيو آهي.
File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, yogini, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[لکشمي]] جو مجسمو، جيڪو وئشنو مت سان لاڳاپيل فن پارو آهي.
File:Tanjore Paintings - Big temple 01.JPG|گجا لکشمي جي ڀت سازي، [[وئشنومت]] سان لاڳاپيل هڪ ٻيو فن پارو
File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 01.jpg|شيو مت جي مندر ۾ [[وشنو]] جو مجسمو
File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, wall relief, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[يوگا]] ۽ مراقبي جو اُڪريل نقش؛ مندر ۾ دنياوي زندگي ۽ بزرگن سان لاڳاپيل ڪيترائي منظر به موجود آهن.
File:Brihadeeswarar Temple 3407.jpg|[[ڪرشن]] گوپين جا ڪپڙا وڻ تي لڪائي شرارت ڪندي
File:Nandi Brihadeeswara.jpg|ننڊي جو عبادتگاهه
File:Sculpture2 Brihadeeswara.jpg|مجسمو
File:Sculpture3 Brihadeeswara.jpg|ويمانا جي ٻاهرئين ڀت جو نقش
File:Relief Staircase, Brihadeeswara.jpg|ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش
File:Relief detail, Brihadeeswara.jpg|اُڪريل نقش جي ويجهي تصوير
File:Relief detail 2 Brihadeeswara.jpg|اُڪريل نقش جي ٻي ويجهي تصوير
File:Entrance Brihadeeswara.jpg|داخلا
File:Thanjavur Big Temple View.jpg|ويمانا جو منظر
File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (299).jpg|ويمانا ڏانهن ويندڙ هڪ داخلا
File:Left side view Brihadeeswara.jpg|کاٻي پاسي کان منظر
File:The Big Temple - Thanjavur.jpg|رات جو مندر جو منظر
File:Brihadeeswara Temple Gopuram at Night.jpg|رات جو برهديشور مندر جو گوپورم
File:PeriyaKoil June 2016.jpg|تنجور پيريا ڪوئل ۾ صبح سوير جو منظر
File:A yoga and meditation relief.jpg|[[يوگا]] ۽ مراقبي جو اُڪريل نقش
File:Ta-scr.jpg|برهديشور مندر ۾ [[تامل لکتون|تامل ڪتبا]]
&lt;/gallery&gt;</text>
      <sha1>f9qmbcnu6phbhwekbovayagfrpcyqc2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390105</id>
      <parentid>390104</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:36:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60177" sha1="hfwco4vm0q0abs6kukbp04fwxnbyt27" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|11هين صديءَ جو مندر ۽ يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ}}
{{Infobox religious building 
| image                 = Brihadisvara Temple during Maha Shivaratri-WUS03611 (edit).jpg
| caption               = [[مها شوراتري]] دوران برهديشور مندر
| native_name           = தஞ்சைப் பெருவுடையார் கோயில்
| map_type              = India#Tamil Nadu
| map_caption           = [[تامل ناڊو]]، [[هندستان]] ۾ مقام
| coordinates           = {{coord|10|46|58|N|79|07|54|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}}
| religious_affiliation = [[هندومت]]
| country               = [[هندستان]]
| state                 = [[تامل ناڊو]]
| district              = [[ٿنجاوور ضلعو]]
| location              = [[ٿنجاوور]]
| elevation_m           = 65.83
| deity                 = [[شيو]]
| festivals             = [[مها شوراتري]]
| architecture_style    = [[چولا فن تعمير]]
| inscriptions          = [[تامل ٻولي|تامل]]
| year_completed        = 1010ع&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;
| creator               = [[راجاراجا اول]]
| footnotes             = {{معلوماتي خانو يونيسڪو عالمي ورثو
| child         = yes
| official_name = برهديشور مندر جو مجموعو، ٿنجاوور
| part_of       = [[عظيم زندهه چولا مندر]]
| criteria      = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii)}}(ii)، (iii)
| ID            = 250bis-001
| year          = 1987
| extension     = 2004
| area          = {{convert|18.07|ha|acre|abbr=on}}
| buffer_zone   = {{convert|9.58|ha|acre|abbr=on}}
}}
}}

'''برهديشور مندر''' (Brihadisvara Temple)، جنهن کي ان جي باني [[راجاراجا اول]] طرفان '''راجاراجيشورم''' (يعني &quot;راجاراجا جو رب&quot;) سڏيو ويو، ۽ جيڪو مقامي طور '''ٿنجائي پيريا ڪوول''' (يعني &quot;ٿنجاوور جو وڏو مندر&quot;) ۽ '''پيروودائيار ڪوول''' (يعني &quot;عظيم رب جو مندر&quot;) جي نالن سان مشهور آهي، [[هندومت]] جي [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هڪ شاندار [[هندو مندر]] آهي، جيڪو [[چولا فن ۽ تعمير]] جي طرز تي تعمير ڪيو ويو آهي. هي مندر [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] رياست جي [[ٿنجاوور]] شهر ۾ [[ڪاويري ندي]] جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;
هي مندر هندومت جي سڀ کان وڏن مندرن مان هڪ آهي ۽ [[تامل تعمير]] جو اعليٰ نمونو شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=John |last=Keay |title=India, a History |year=2000 |publisher=Harper Collins Publishers |pages=xix}}&lt;/ref&gt; ان کي '''ڏکڻ ميرو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب &quot;[[ڏکڻ هندستان]] جو [[ميرو جبل]]&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Temple Art, Icons And Culture Of India And South-East Asia|author=K. V. Raman|publisher=Sharada Publishing House|year=2006|page=136}}&lt;/ref&gt;

هي مندر [[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجاراجا اول]] جي حڪم تي 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو. اڄ اهو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ '''[[عظيم زندهه چولا مندر]]''' جو حصو آهي، جنهن ۾ [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]] ۽ [[ايراويتيشور مندر]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;
اصل يارهين صديءَ جي مندر جي چوڌاري هڪ کاهي موجود هئي. مندر جي مجموعي ۾ [[گوپورم]]، مکيه عبادتگاهه، ان جو اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]]، ڪتبا، ڀتين جون تصويرون (Frescoes) ۽ مجسما شامل هئا، جن مان گهڻا [[شيو مت]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ڪجهه [[وشنو مت]] ۽ [[شڪتي مت]] سان پڻ واسطو رکن ٿا. مندر پنهنجي تاريخ دوران ڪجهه نقصان به برداشت ڪيو، جنهن سبب ڪجهه فني آثار ضايع ٿي ويا. ايندڙ صدين ۾ وڌيڪ منڊپ ۽ ٻيون اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جڏهن ته موجوده حفاظتي ڀتيون [[16هين صدي]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون.&lt;ref name=michell16/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-21}}
گرينائيٽ پٿر سان تعمير ٿيل هن مندر جو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] [[ڏکڻ هندستان]] جي سڀ کان اوچين مندر ٽاورن مان هڪ آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt; مندر ۾ وڏي ستون واري [[پراڪارا]] (گذرگاهه) ۽ [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن [[شيو لنگ]]ن مان هڪ موجود آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20-21}}
برهديشور مندر پنهنجي اعليٰ درجي جي مجسما سازي لاءِ پڻ مشهور آهي. هتي يارهين صديءَ ۾ پتل مان تيار ڪيل مشهور [[نٽراج]] (رقص ڪندڙ شيو) جي مورتي ٺهرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو هو. مندر جي احاطي ۾ [[ننڊي]]، [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، سبهاپتي، [[ڏکڻامورتي]]، [[چنڊيشور نايانار]]، [[وراهي]]، تيرووارور جي ٿياگاراجر، [[سدهر]] [[ڪروورار]] ۽ ٻين ديوتائن ۽ سنتن جا مندر پڻ موجود آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}
برهديشور مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;&gt;{{cite book|title=India through the ages|last=Gopal|first=Madan|year=1990|page=185|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
[[راجاراجا اول|راجاراجا چولا]]، جنهن هن مندر جي تعمير جو حڪم ڏنو، ان کي راجاراجيشورم (Rajarājeśvaram) سڏيو، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;راجاراجا جي ديوتا جو مندر&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=D. Raphael |title=Temples of Tamil Nadu, Works of Art |url=https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |year=1996 |publisher=Ratnamala |isbn=978-955-9440-00-0 |page=9 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103506/https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; برهناياڪي عبادتگاهه ۾ موجود هڪ پوءِ واري ڪتبي ۾ مندر جي ديوتا کي پيريا اڊايا نايانار سڏيو ويو آهي، جيڪو جديد نالن برهديشور ۽ پيروودائيار ڪوول جو ماخذ معلوم ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. R. Balasubrahmanyam |title=Middle Chola Temples: Rajaraja I to Kulottunga I, A.D. 985-1070 |url=https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |year=1975 |publisher=Thomson |page=87 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== مقام ==
[[File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (747).jpg|thumb|centre|400px|ڀتين کان ٻاهران ڏسڻ ۾ ايندڙ برهديشور مندر جو مجموعو]]
پيروودائيار مندر&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Brihadeeswara Temple|url=https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|access-date=2022-02-24|website=Brihadeeswara Temple|language=en-US|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224085645/https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ٿنجاوور]] شهر ۾، [[چنئي]] کان اٽڪل {{convert|350|km}} ڏکڻ-اولهه طرف واقع آهي. هي شهر [[هندستاني ريلوي]]، تامل ناڊو بس سروسز ۽ [[تامل ناڊو جون قومي شاهراهون|قومي شاهراهن]] [[قومي شاهراهه 67 (هندستان)|67]]، [[قومي شاهراهه 45C (هندستان)|45C]]، [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226]] ۽ [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226 ايڪسٽينشن]] ذريعي روزانو ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;road&quot;&gt;{{cite web | url =http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | page =2 | title =NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI | access-date =17 December 2011 | work =Ministry of Road Transport &amp; Highways, [[Government of India]] | publisher =[[National Highways Authority of India]] | archive-url =https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | archive-date =25 February 2009 | url-status =dead | df =dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|title=Thanjavur bus routes|publisher=Municipality of Thanjavur|access-date=29 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617131259/http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|archive-date=17 June 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; باقاعده خدمتن وارو ويجھو هوائي اڏو [[تروچراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: TRZ) آهي، جيڪو اٽڪل {{convert|55|km}} پري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Ē. Kē Cēṣāttiri|title=Sri Brihadisvara: The Great Temple of Thānjavūr|url=https://books.google.com/books?id=FnXXAAAAMAAJ|year=2008|publisher=Nile|page=5}}&lt;/ref&gt;

شهر ۽ مندر، جيتوڻيڪ اندرونِ ملڪ واقع آهن، پر اهي [[ڪاويري ندي]] جي ڊيلٽا جي شروعات وٽ آهن؛ انهيءَ ڪري انهن کي [[بنگال جو نار]] ۽ ان وسيلي [[هندي وڏو سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. مندرن سان گڏ، تامل ماڻهن يارهين صديءَ ۾ زراعت، سامان جي چرپر ۽ شهري مرڪز مان پاڻي جي وهڪري تي ضابطو رکڻ لاءِ آبپاشي جو پهريون وڏو نظام مڪمل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Marshall M. Bouton|title=Agrarian Radicalism in South India|url=https://books.google.com/books?id=5-v_AwAAQBAJ&amp;pg=PA72|year=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-5784-5|pages=72–78}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[File:Raraja detail.png|thumb|left|200x200px|[[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] جو مجسمو، جنهن 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ مندر تعمير ڪرايو.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;]]

پنجين صديءَ کان نائين صديءَ تائين [[چالوڪيا خاندان|چالوڪيا]] حڪمرانيءَ جي دور ۾ [[ايهول]]، [[بادامي غار مندر|بادامي]] ۽ [[پٽاڊڪل]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ مثالن موجب [[دراوڙي تعمير|تامل مندرن]] جا مختلف اڏاوتي انداز ترقي ڪندا رهيا. ان کان پوءِ [[پلاوا خاندان|پلاوا]] دور ۾ [[مهابلي پورم جا يادگار|ماملاپورم]] ۽ ٻين يادگارن ۾ اهو انداز وڌيڪ نمايان ٿيو. 850ع کان 1280ع تائين [[چولا خاندان|چولا]] ڏکڻ هندستان ۾ غالب خاندان طور اڀريا.&lt;ref name=mitchell/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-2}} شروعاتي چولا دور ۾ سندن ڌيان گهڻو ڪري سياسي ۽ جاگرافيائي سرحدن کي محفوظ ڪرڻ تي هو، جڏهن ته تعميراتي سرگرمين تي نسبتاً گهٽ زور ڏنو ويو. ڏهين صديءَ ۾ چولا سلطنت اندر اهڙيون اڏاوتي خصوصيتون ظاهر ٿيون، جهڙوڪ گهڻ-رخا [[ستون]]، جن جي مٿان نڪتل چورس [[سرستون (تعمير)|سرستون]] هوندا هئا. جارج مچل موجب، اهي خاصيتون نئين چولا طرز جي شروعات جي علامت هيون.&lt;ref name=mitchell&gt;{{harvnb|Michell|1988|pp=145–148}}&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|ڊگلس بيريٽ پنهنجي 1975ع واري چولا تعمير بابت اشاعت ۾ لکي ٿو ته 866ع کان 940ع جي وچ ۾، پهرئين چولا حڪمران وجيالايا کان شروع ٿي، هڪ نئون انداز اڀريو. بيريٽ موجب چولا طرز پلاوا روايت مان پيدا نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Barrett1974&quot;&gt;{{cite book|author=Douglas E. Barrett|title=Early Cola Architecture and Sculpture; 866-1014 A.D.|url=https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|year=1974|publisher=Faber|isbn=978-0-571-10507-6|access-date=13 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; گيري جي. شونڊلر موجب، بيريٽ جو ڪم اهڙيون رايا فراهم ڪري ٿو، جيڪي &quot;لامحدود اندازن ۽ بحث&quot; جا موقعا پيدا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Schwindler | first=Gary J. | title=Review: Early Cola Architecture and Sculpture | journal=The Journal of Asian Studies | publisher=Cambridge University Press | volume=36 | issue=4 | year=1977 | doi=10.2307/2054437 | page=705| jstor=2054437 | s2cid=163896079 | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;}} ڏکڻ هندستاني اڏاوت جو اهو انداز پيماني ۽ تفصيل ٻنهي لحاظ کان برهديشور مندر ۾ پنهنجي مڪمل صورت ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو چولا بادشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ڪرايو.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;

{{multiple image
 | total_width = 500
 | align = centre
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by William Hodges.jpg
 | caption1 = 
 | image2 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by Henry Salt.jpg
 | caption2 = 
 | footer = برهديشور مندر، ٿنجاوور جون شروعاتي يورپي عڪاسيون، ارڙهين صديءَ جي آخر کان اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين.
}}

=== واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ===
مکيه مندر ۽ ان جا [[گوپورم]] يارهين صديءَ جي شروعات سان واسطو رکن ٿا. ايندڙ 1,000 سالن دوران هن مندر ۾ واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ٿيندا رهيا. حملا ۽ جنگيون، خاص طور انهن مسلمان [[سلطان]]ن جي وچ ۾ جيڪي [[مدورائي]] تي حڪمراني ڪندا هئا، ۽ انهن [[هندو بادشاهه]]ن جي وچ ۾ جيڪي ٿنجاوور تي حڪمراني ڪندا هئا، مندر کي نقصان پهچائڻ جو سبب بڻيون.&lt;ref name=michell16/&gt;{{refn|group=note|ٿنجاوور ويجهن ۽ پري واقع مسلمان توڙي هندو پاڙيسري بادشاهتن جو هدف رهيو. [[مدورائي سلطنت]] 14هين صديءَ ۾ قائم ٿي، جڏهن [[دهلي سلطنت]] جي علاءُ الدين خلجي جي فوجن، ملڪ ڪافور جي اڳواڻيءَ ۾، ڏکڻ هندستان تي تباهه ڪندڙ حملا ۽ ڦرلٽ ڪئي.&lt;ref&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 9-13, 16-21&lt;/ref&gt; بعد ۾ عادل شاهي سلطنت، قطب شاهيون، رندولا خان ۽ ڏکڻ هندستان جي اوڀر ۽ اولهه ڪنارن کان ٻين قوتن ان تي حملا ڪيا، ۽ ڪجھه ان تي چند سالن لاءِ قابض به رهيون.&lt;ref name=michell16/&gt;}} انهن نقصانن جي مرمت انهن هندو خاندانن ڪرائي، جن ٻيهر علائقي تي ضابطو حاصل ڪيو. ڪجهه حالتن ۾ حڪمرانن مندر جي ڦڪي ٿي ويل تصويرن کي نون ڀتين وارين تصويرن سان ڍڪڻ ذريعي مندر کي نئين سر سينگارڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻين حالتن ۾ هنن نون عبادتگاهن جي واڌاري جي سرپرستي ڪئي. [[ڪارتڪيا]]، جنهن کي [[مروگن]] پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاروتي]]، جنهن کي اماں پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ [[ننڊي]] جون اهم عبادتگاهون 16هين ۽ 17هين صديءَ جي نايڪ دور سان تعلق رکن ٿيون.&lt;ref name=michell16&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 16-21, 89-91&lt;/ref&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ساڳي طرح [[ڏکڻامورتي]] جي عبادتگاهه به بعد ۾ تعمير ڪئي وئي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ٿنجاوور جي [[مرهٺا]]ن هن مندر جي سٺي سنڀال ڪئي.

== بيان ==
=== تعمير ===

{{multiple image
 | total_width = 400
 | align = left
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (451).jpg
 | image2 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (404).jpg
 | footer = ٿنجاوور ۾ برهديشور مندر جي مجموعي جا مختلف منظر
}}

پيروودائيار مندر جي رٿابندي ۽ تعمير [[ڪارٽيشيائي همراهن جو نظام|محوري]] ۽ [[هم آهنگي|هم آهنگ]] [[جيوميٽري]] جي اصولن مطابق ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=thapar&gt;Thapar 2004, pp.43, 52–53&lt;/ref&gt; هن کي ''پيرون ڪوئل'' (Perunkoil)، جنهن کي ''ماداڪوئل'' پڻ چيو وڃي ٿو، جي درجي ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، يعني اهڙو وڏو مندر جيڪو قدرتي يا مصنوعي دڙي تي تعمير ڪيو ويو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Alayam - The Hindu temple - An epitome of Hindu Culture|page=31|publisher=Sri Ramakrishna Math|location=Mylapore, Chennai|last=Reddy|first=G.Venkatramana|year=2010|isbn=978-81-7823-542-4}}&lt;/ref&gt;

مندر جو مجموعو مستطيل شڪل جو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ هڪ ٻئي جي مٿان رکيل ٻن چورس حصن جهڙو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اهو اوڀر کان اولهه تائين {{convert|240.79|m}} ۽ اتر کان ڏکڻ تائين {{convert|121.92|m}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن احاطي ۾ پنج بنيادي حصا آهن: مکيه عبادتگاهه جنهن جي مٿان اوچو ''[[ويمانا (تعمير)|سري ويمانا]]'' آهي، ان جي سامهون [[نندي]] جو منڊپ (''نندي منڊپم'')، ۽ انهن جي وچ ۾ مکيه اجتماعي هال (''مک منڊپم'')، وڏو گڏجاڻي هال (''مها منڊپم'') ۽ ''انترالا'' نالي اهو حصو جيڪو مها منڊپ کي مکيه عبادتگاهه سان ڳنڍي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

مندر جي وسيع صحن ۾ ستونن سان ڍڪيل هڪ وڏو ''[[پراڪارا]]'' (گذرگاهه) شامل آهي، جنهن جو گهيرو لڳ ڀڳ {{convert|450|m}} آهي ۽ جيڪو پردڪشنا (چڪر هڻڻ) لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هن پراڪارا کان ٻاهر ٻه احاطي واريون ڀتيون آهن. ٻاهرين ڀت دفاعي مقصدن لاءِ 1777ع ۾ فرانسيسي نوآبادياتي فوجن تعمير ڪرائي، جنهن ۾ بندوقن لاءِ سوراخ پڻ ٺاهيا ويا، ڇاڪاڻ ته ان وقت مندر کي هٿيارخاني طور به استعمال ڪيو ويندو هو. انهن هن ڀت کي وڌيڪ اوچو ڪري مندر جي احاطي کي الڳ ڪيو. اوڀر طرف اصل مکيه [[گوپورم]] موجود آهي، جيڪو [[بيرل والٽ]] طرز تي ٺهيل آهي. هي مکيه مندر جي ويمانا جي اوچائيءَ کان اڌ کان به گهٽ آهي. يارهين صديءَ کان پوءِ مندر ۾ وڌيڪ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جهڙوڪ اتر-اوڀر ڪنڊ ۾ هڪ منڊپ ۽ احاطي جي چوڌاري اضافي گوپورم، ته جيئن مختلف پاسن کان اچ وڃ ممڪن ٿي سگهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref&gt;{{cite book|author=Winand M. Callewaert|title=Gods and Temples in South India|url=https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Manohar|isbn=978-81-7304-107-5|pages=150–151|access-date=12 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103401/https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نوآبادياتي دور کان اڳ [[پانڊيا خاندان|پانڊيا]]، [[نايڪ خاندان|نايڪ]]، [[وجيانگر سلطنت|وجيانگر]] ۽ [[مرهٽا]] دور ۾ پڻ مندر ۾ ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه ۽ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، پر انهن سڀني اصل رٿابندي ۽ هم آهنگيءَ جي اصولن جو احترام ڪيو. اصل احاطي اندر، مکيه عبادتگاهه ۽ نندي منڊپ سان گڏ [[ڪارتڪيا]] ۽ [[پاروتي]] جا ٻه اهم عبادتگاهه موجود آهن، جڏهن ته احاطي ۾ ٻيا به ڪيترائي ننڍا مندر آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj&gt;[http://ignca.nic.in/pdf_data/bt_release_brochure.pdf Tanjavur: Brhadisvara temple, The monument and the living tradition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330024138/http://www.ignca.nic.in/PDF_data/bt_release_brochure.pdf |date=30 March 2016 }}, Kapila Vatsyayan and R Nagaswamy et al, Indira Gandhi National Centre for the Arts, Government of India (2012), page 7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Imperial Frontiers: Building Sacred Space in Sixteenth-Century South India|journal=The Art Bulletin|volume=90|issue=2|jstor=20619601|last=Branfoot|first=Crispin|year=2008|page=185|doi=10.1080/00043079.2008.10786389|s2cid=154135978}}&lt;/ref&gt;

پيروودائيار مندر ڏکڻ هندستان جي هندو مندرن جي روايت کي جاري رکندي تعميراتي ۽ سينگاريل عنصرن کي اختيار ڪيو، پر ان جي جسامت يارهين صديءَ کان اڳ تعمير ٿيل سڀني مندرن کان گهڻي وڏي هئي. چولا دور جي معمارن ۽ ڪاريگرن وڏن پٿرن کي استعمال ڪندي {{convert|63.4|m}} اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] تعمير ڪرڻ جي فني مهارت جو شاندار مظاهرو ڪيو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj/&gt;

{{multiple image
| align             = right
| image1            = Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2017).jpg
| width1            = 248
| caption1          = نندي منڊپ ۽ داخلي گوپورم، صحن مان اتر-اوڀر وارو منظر
| image2            = Thanjavur Brihadeeswara Temple Entrance.JPG
| width2            = 110
| caption2          = داخلي دروازي جو هڪ ٻيو منظر
}}

[[File:Gopuram of the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 02.jpg|thumb|برهديشور مندر جو گوپورم]]

مندر جو رخ اوڀر طرف آهي ۽ ماضيءَ ۾ ان جي چوڌاري پاڻيءَ سان ڀريل کاهي موجود هئي، جيڪا هاڻي ڀري وئي آهي. موجوده حفاظتي ڀت انهيءَ پراڻي کاهيءَ جي چوڌاري ٺهيل آهي. ٻنهي ڀتين ۾ نفيس سينگاريل دروازا آهن، جن کي [[گوپورم]] چيو وڃي ٿو. اهي پٿر مان تعمير ٿيل آهن ۽ سندن مٿئين حصي تي خوبصورت تعميري سينگار موجود آهي.

مکيه داخلي دروازا اوڀر طرف آهن. پهريون گوپورم ''ڪيرالانتاڪن تروواسل'' سڏجي ٿو، جنهن جي معنيٰ &quot;ڪيرالانتاڪن جو مقدس دروازو&quot; آهي. ''ڪيرالانتاڪن'' راجاراجا اول جو هڪ لقب هو. ان کان لڳ ڀڳ {{convert|100|m}} اڳتي اندروني صحن جو گوپورم ''راجاراجن تروواسل'' آهي، جيڪو پهرئين گوپورم کان وڌيڪ سينگاريل آهي. ان جي ''ادهيشٿانم'' تي [[پراڻ]] ۽ ٻين هندو مذهبي متنن جا منظر اُڪريل آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

اندروني اوڀرئين گوپورم مان هڪ وسيع صحن ۾ داخل ٿيندو آهي، جتي سڀئي عبادتگاهه اوڀر-اولهه ۽ اتر-ڏکڻ جي بنيادي رخن مطابق ترتيب ڏنل آهن. هن احاطي ۾ پنج ماڙ گوپورم مان يا هڪ ننڍڙي آزاد بيٺل گوپورم ذريعي به داخل ٿي سگهجي ٿو. مکيه داخلي گوپورم جي اوچائي لڳ ڀڳ 30 ميٽر آهي، جيڪا ويمانا کان گهٽ آهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

مکيه مندر ۽ ان جو وڏو ٽاور صحن جي وچ ۾ واقع آهن. شيو لاءِ وقف ڪيل هن مندر جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه آهن، جيڪي گهڻو ڪري هڪ ئي محور تي ٺهيل آهن. اهي [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، [[ننڊي]]، [[وراهي]]، [[ڪروور ديو]] (راجاراجا چولا جو [[گرو]])، [[چنڊيشور]] ۽ [[نٽراج]] لاءِ وقف آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

ننڊي منڊپ ۾ هڪ ئي پٿر مان تراشيل ويٺل [[نندي]] جو مجسمو مکيه عبادتگاهه ڏانهن منهن ڪري بيٺل آهي. ننڊي ۽ عبادتگاهه جي وچ ۾ ڏاڪڻيون آهن، جيڪي ستونن واري برآمدي، اجتماعي هال ۽ اندروني منڊپ ڏانهن وڃن ٿيون، جتان [[پردڪشنا]] (چڪر هڻڻ) وارو رستو شروع ٿئي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|p=22}} هي ننڊي جو مجسمو لڳ ڀڳ 25 ٽن وزني آهي، هڪ ئي پٿر مان تراشيل آهي ۽ تقريباً 2 ميٽر اوچو، 6 ميٽر ڊگهو ۽ 2.5 ميٽر ويڪرو آهي. اهو [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن هڪ پٿر مان ٺهيل ننڊي جي مجسمن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Meena&quot; /&gt;

== هزار سالا يادگاري تقريبون ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:1000 years Old Thanjavur Brihadeeshwara Temple View at Sunrise.jpg|1,000 سال پراڻو ٿنجاوور برهديشور مندر — سج اڀرڻ وقت منظر
File:Thanjavur, Brihadishwara Temple, dance (6851706080).jpg|برهديشور مندر جي يادگاري تقريب لاءِ گڏ ٿيل رقاص
&lt;/gallery&gt;

ٿنجاوور ۾ چولا شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] طرفان 1010ع ۾ تعمير ڪرايل هي مندر عام طور &quot;وڏو مندر&quot; جي نالي سان مشهور آهي. سيپٽمبر 2010ع ۾ هن مندر کي 1,000 سال مڪمل ٿيا. هن عظيم اڏاوت جي هزارين سالگرهه ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت ۽ شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي پروگرام منعقد ڪيا ويا. اهو راجاراجا اول (985ع–1014ع) جي حڪمرانيءَ جي 25هين سال جي 275هين ڏينهن (1010ع) جي ياد ۾ هو، جڏهن هن مکيه عبادتگاهه مٿان {{convert|59.82|m}} اوچي [[ويمانا (ٽاور)|ويمانا]] کي تاج ڏيڻ لاءِ آخري تقديس خاطر سون سان ڍڪيل [[ڪلسام]]، يعني ٽامي جو ٿانو يا [[فائنل]]، پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;jlbiadsf&quot;&gt;{{cite news| url= https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| title= India's Big Temple marks 1,000th birthday| author= BBC News augue| access-date= 25 September 2010| date= 25 September 2010| archive-date= 26 September 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100926045640/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;asedgt&quot;&gt;{{citation | title= Early Chola temples:Parantaka I to Rajaraja I, 907–985 A.D | author= PS. R. Balasubrahmanyam (1971), Orient Longman Publications}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sdbjt&quot;&gt;{{citation | title= Rāja Rāja, the great:seminar proceedings | author= Ananthacharya Indological Research Institute (1984)}}&lt;/ref&gt;

=== ڀارت ناٽيم يگيا ===

ان موقعي کي ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت مشهور رقاصه [[پدما سبرامنيم]] جي نگرانيءَ هيٺ [[ڀارت ناٽيم]] [[يگيا (هندو رسم)|يگيا]]، يعني ڪلاسيڪي ناچ جو پروگرام، منعقد ڪيو. اهو پروگرام ايسوسيئيشن آف ڀارت ناٽيم آرٽسٽس آف انڊيا (ABHAI) ۽ برهن ناٽيانجلي ٽرسٽ، ٿنجاوور طرفان گڏيل طور منظم ڪيو ويو. عمارت جي 1,000هين سالگرهه جي موقعي تي نئين دهلي، [[ممبئي]]، [[پوني]]، تامل ناڊو، آنڌرا پرديش، [[ڪرناٽڪ]]، ڪيرالا، سنگاپور، ملائيشيا ۽ آمريڪا مان 1,000 رقاصن [[ڪروور ديو]]، جيڪو راجاراجا جو گرو هو، جي ترتيب ڏنل الاهي موسيقي [[ترويسائپا]]، يعني [[ترو مورائي]] جي نائين جلد، جي رڪارڊ ٿيل 11 بندن تي گڏيل ناچ پيش ڪيو. 26 سيپٽمبر 2010ع کان شروع ٿيندڙ ٻن ڏينهن تائين هي ننڍڙو شهر هڪ ثقافتي مرڪز بڻجي ويو، جتي گهٽي فنڪار ۽ رقاص سڄي شهر ۾ پرفارم ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;DDY&quot;&gt;{{cite web| url= http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| title= India's Biggest Temple turns 1000-years| author= Rediff News| access-date= 20 August 2010| archive-date= 18 August 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100818165702/http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dfgjoerY&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | title=A grand dance spectacle at the Thanjavur Big Temple | work=The Hindu | access-date=20 August 2010 | location=Chennai, India | date=1 August 2010 | first=T. S. | last=Subramanian | archive-url=https://web.archive.org/web/20100804150451/http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | archive-date=4 August 2010 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== يادگاري ٽڪليون ۽ سڪا ===

26 سيپٽمبر 2010ع تي، يعني وڏي مندر جي هزار سالا تقريبن جي پنجين ڏينهن، ملڪ جي ثقافتي، تعميراتي ۽ ڪتبن واري تاريخ ۾ وڏي مندر جي ڪردار جي مڃتا طور [[انڊيا پوسٽ]] طرفان {{INR}} 5 جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي وئي، جنهن تي {{convert|216|ft|m|order=flip}} اوچي عظيم [[راجا گوپورم]] جي تصوير ڏنل هئي.

[[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] هن موقعي کي يادگار بڻائڻ لاءِ {{INR}} 5 جو سڪو جاري ڪيو، جنهن تي مندر جو نمونو اُڀريل صورت ۾ ٺاهيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;sdlkqqqsf&quot;&gt;{{cite web | url= http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | title= Stamp, coin release mark 1,000 years of Big Temple | author= Deccan Herald (26 September 2010) | access-date= 26 September 2010 | archive-date= 6 October 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101006063714/http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | url-status= live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ohjohjf&quot;&gt;{{cite news | url= http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| archive-url= https://web.archive.org/web/20100929172241/http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| url-status= dead| archive-date= 29 September 2010| title= Release of a special postal stamp and a five- rupee coin | access-date=27 September 2010 | location=Chennai, India | work= [[The Hindu]]| date=27 September 2010}}&lt;/ref&gt; [[اي. راجا]]، [[مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي وزارت (هندستان)|مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي جو ڪابينا وزير]]، برهديشور مندر جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي، جنهن جي پهرين ٽڪلي [[جي. ڪي. وسان]]، [[جھازراني وزارت (هندستان)|جھازراني جي ڪابينا وزير]]، وصول ڪئي.

[[انڊيا گورنمينٽ منٽ، ممبئي|ممبئي منٽ]] ساڳئي تصوير سان، جيڪا {{INR}} 5 جي سڪي تي هئي، {{INR}} 1,000 جو يادگاري سڪو جاري ڪيو. اهو جمهوريه هندستان جي سڪن ۾ جاري ٿيل پهريون 1,000 رپين جو سڪو هو. هي سڪو غير گردشي قانوني زر (NCLT) هو.&lt;ref name=&quot;coin&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | title=Release of Commemorative Coin | date=3 July 2012 | access-date=24 April 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130324014546/http://mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | archive-date=24 March 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1 اپريل 1954ع تي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] {{INR}} 1,000 جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيو، جنهن تي برهديشور مندر جو پينوراما منظر ڇپيل هو، جيڪو ان جي ثقافتي ورثي ۽ اهميت کي ظاهر ڪندو هو. 1975ع ۾ وزيراعظم [[اندرا گانڌي]] جي اڳواڻيءَ واري حڪومت [[قانوني زر#نوٽن جي منسوخي|نوٽن جي منسوخي]] ذريعي {{INR}} 1,000 جا سڀ نوٽ [[ڪارو ناڻو]] گهٽائڻ جي ڪوشش طور بند ڪري ڇڏيا. اهي نوٽ هاڻي گڏ ڪندڙن ۾ مشهور آهن.&lt;ref name=&quot;ppwqqsf&quot;&gt;{{cite web | url= http://newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | title= INR 1000 note of 1954 popular in Tanjavur | author= Express Buzz, The Indian Express (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 | archive-date= 13 May 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20160513060520/http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ ان وقت جي تامل ناڊو جي وڏي وزير [[ڪرونانڌي|ايم. ڪرونانڌي]]، وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ چانورن جي هڪ قسم، سيمي چانور، جو نالو مندر جي تعمير ڪندڙ راجاراجا چولا جي هزار سالا ياد ۾ ''راجا راجن-1,000'' رکيو.&lt;ref name=&quot;jjjsqwhnsdff&quot;&gt;{{cite web | url= http://news.in.msn.com/national/article.aspx?cp-documentid=4424908 | title= Semmai Paddy as &quot;Raja Rajan-1000&quot; | author= MSN News (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 }}{{Dead link|date=November 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== قبوليت ==
هي مندر &quot;تعمير، مجسمه سازي، مصوري ۽ پتل جي ڍلائيءَ ۾ چولا خاندان جي شاندار ڪاميابين جي شاهدي ڏئي ٿو&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008 |archive-date=5 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105115252/https://whc.unesco.org/en/list/250 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; هن مندر جو ذڪر ان دور جي ڪيترن ئي همعصر ادبي ڪمن، جهڙوڪ ''موور اولا'' ۽ ''ڪلنگٿوپراني''، ۾ ملي ٿو. چٽرجي موجب [[تامل تعمير]] هن مندر ۽ ان جي جانشين، [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]]، ۾ پنهنجي اعليٰ ترين اظهار تائين پهتي.&lt;ref name=india&gt;{{cite book|title=India Art and Architecture in ancient and medieval periods|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|location=New Delhi|editor=Roma Chatterjee|year=2016|page=32|isbn=978-81-230-2080-8}}&lt;/ref&gt; [[حڪومت هندستان]] هن مندر کي ورثي واري يادگار طور قرار ڏنو آهي ۽ [[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] ان کي محفوظ يادگار طور سنڀالي ٿو. هي مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;/&gt;

[[يونيسڪو]] هن مندر کي [[گانگائيڪونڊا چولاپورم]] جي برهديشور مندر ۽ [[داراسورم]] جي [[ايراويتيشور مندر]] سان گڏ [[عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو آهي؛ انهن ٽنهي کي گڏجي [[عظيم زندهه چولا مندر]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=UNESCO&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/250/|title=Great Living Chola Temples|publisher=UNESCO World Heritage Centre|year=2004|access-date=28 November 2015|archive-date=12 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912082313/https://whc.unesco.org/en/list/250/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; انهن ٽنهي مندرن ۾ هڪجهڙايون موجود آهن، پر هر مندر پنهنجي الڳ رٿابندي ۽ مجسمه سازيءَ جي عنصرن جي ڪري منفرد آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |first= P.V. Jagadisa |last=Ayyar |title=South Indian Shrines |publisher=Asian Educational Services |location=New Delhi |year=1993 |isbn=81-206-0151-3 |page=316}}&lt;/ref&gt; اهي ٽيئي مندر چولا حڪمرانن ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايا ۽ اهي اڄ تائين هندو برادريءَ طرفان سهارو، استعمال ۽ عبادت لاءِ قائم آهن. انهن مندرن کي &quot;عظيم زندهه&quot; ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي اڄ به ثقافتي، زيارت ۽ عبادتي عملن ۾ سرگرم آهن.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|title=Inside the Chola Temple|location=Coimbatore|newspaper=The Hindu|date=4 June 2012|last=Srinivasan|first=Pankaja|access-date=28 November 2015|archive-date=19 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140619081222/http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ثقافتي تقريبون ===
[[File:28apr10.jpg|thumb|مندر جي تهوار واري جلوس، 2015ع]]
ٿنجاوور جو برهديشور مندر هر سال فيبروريءَ جي لڳ ڀڳ، [[مها شوراتري]] جي موقعي تي، ناچ جي ميلن جو ماڳ هوندو آهي. هندستاني ڪلاسيڪي ناچ جا وڏا فنڪار ۽ علائقائي ٽيمون ڏهن ڏينهن تائين ٿيندڙ برهن ناٽيانجلي ميلو ۾ پنهنجون پيشڪشون پيش ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;[http://www.brahannatyanjali.in/events.html Brahan Natyanjali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129054445/http://www.brahannatyanjali.in/events.html |date=29 January 2020 }}, Thanjavur, Tamil Nadu&lt;/ref&gt;

=== رٿ جو ميلو ===
[[مندر جي رٿ]] کي 20 اپريل 2015ع تي [[رام|سري رامار]] مندر جي سامهون آزمائشي طور هلايو ويو، جنهن کي وڏي تعداد ۾ ماڻهن ڏٺو.&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews Trial run of Big Temple car, Rolls; out after 100 years; maiden run on April 29] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003044/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 21 April 2015&lt;/ref&gt; نون ڏينهن کان پوءِ مندر جي رٿ جو پهريون باقاعده جلوس ڪڍيو ويو. خبرن موجب، گذريل سئو سالن ۾ هن مندر ۾ اهڙو پهريون جلوس هو.&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 Big temple chariot festival held after 100 years] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003049/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 30 April 2015&lt;/ref&gt;

=== ناول ===
[[ڪلڪي ڪرشنمورتي]]، مشهور تامل ناول نگار، [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا]] جي زندگيءَ تي ٻڌل تاريخي ناول ''[[پونين سيلون]]'' لکيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Age hardly withers charm of Ponniyin Selvan|url=http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|date=19 October 2011|location=Chennai|last=A.|first=Srivathsan|access-date=9 May 2015|newspaper=The Hindu|archive-date=5 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605103559/http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هڪ ٻئي تامل ليکڪ [[بالڪمارن]] ''[[ادايار (ناول)|ادايار]]'' نالي ناول لکيو آهي، جنهن جو موضوع راجاراجا اول جي زندگي ۽ هن مندر جي تعمير آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Special Coin to Remember Rajendra Chola|url=http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|publisher=The New Indian Express|date=4 February 2014|location=Chennai|work=Express News Service|access-date=9 May 2015|archive-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519130228/http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== انتظام ==
هن وقت مندر جو انتظام ۽ سنڀال [[باباجي راجا ڀونسلي ڇترپتي|باباجي ڀونسلي]]، جيڪو [[ٿنجاوور جي مرهٺا سلطنت|ٿنجاوور جي مرهٺا]] شاهي خاندان جو سربراهه آهي، جي حوالي آهي. هو [[ٿنجاوور محل ديواستانم]] جو موروثي متولي آهي، جيڪو برهديشور مندر سميت اڳوڻي ٿنجاوور علائقي جي 88 مندرن جو انتظام جاري رکي ٿو.
ڪجهه [[تامل قومپرستي|تامل قومپرست]] تنظيمن [[تامل ناڊو]] حڪومت کان مطالبو ڪيو آهي ته اهي انتظامي حق واپس ورتا وڃن، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ باباجي ڀونسلي نه ته [[چولا خاندان|چولا]] نسل سان تعلق رکي ٿو ۽ نه ئي [[تامل ماڻهو|تامل]] نسل سان. بهرحال، اهي درخواستون ڪامياب نه ٿيون آهن. انهن احتجاج ڪندڙن مان هڪ، جيڪو ''بگ ٽيمپل رائٽس ريٽريول ڪميٽي'' جو رابطاڪار پڻ آهي، اهو به دعويٰ ڪري ٿو ته باباجي ڀونسلي ٿنجاوور جي مرهٺا بادشاهن جو قانوني وارث پڻ ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|title=Tamil groups want Maratha hold over Thanjavur Big Temple to go|access-date=2018-05-12|archive-date=12 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512112322/http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
مندر ۾ ڪيترائي مجسما، اُڪريل نقش (ريلِف) ۽ ڀت سازيون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Sivaramamurti1977p288&quot;&gt;{{cite book|author=C. Sivaramamurti| title= L'Art en Inde|url= https://books.google.com/books?id=WKgQAQAAMAAJ|year= 1977|publisher= H. N. Abrams|isbn=978-0-8109-0630-3 |pages=287–288, 427}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India.jpg|برهديشور مندر، ٿنجاوور، تامل ناڊو، هندستان
File:An elephant relief on the Brihadisvara Temple, Thanjavur.jpg|برهديشور مندر تي هاٿيءَ جو اُڪريل نقش
File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 04.jpg|[[شيو]] فقير (''[[ڀڪشاٽڻ]]'') جي روپ ۾، هٿ ۾ خيرات جو پيالو کنيل
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 100.jpg|[[ارڌناريشور]] (اڌ شيو، اڌ پاروتي)، جيڪو مرد ۽ عورت جي اصولن جي اڻٽٽ يڪجائيءَ جي علامت آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|title=Ardhanārīśvara|year=2011|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=27 December 2017|archive-date=15 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815031629/https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
File:Le temple de Brihadishwara (Tanjore, Inde) (13908795928).jpg|[[گڻيش]] جي تصوير مکيه مندر ۽ الڳ عبادتگاهه ٻنهي ۾ موجود آهي.
File:Brihadeeswarar Temple 04.jpg|پس منظر ۾ مندر جي راهداري سان گڏ گڻيش جو الڳ عبادتگاهه
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2009) 19.jpg|صحن جي اترئين حصي ۾ سبرهمنيار جو عبادتگاهه، جنهن کي ''مروگن''، ''ڪارتڪيا'' يا ''اسڪندا'' پڻ چيو وڃي ٿو.
File:Chandeshvara shrine at the Brihadisvara Temple.jpg|[[چنڊيشور]] جو عبادتگاهه؛ ساڄي پاسي مکيه مندر جي ڀت ۽ پٺيان اوڀر وارو گوپورم ڏسڻ ۾ اچي ٿو. چنڊيشور مراقبي ڪندڙ يوگي ۽ [[نياڻمار]] [[ڀڪتي تحريڪ]] جو بزرگ هو.
File:1010 CE Brihadishwara Temple, Hindu god Shiva, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India (8).jpg|[[وشنو]] جي [[نرسنها]] اوتار، جيڪو مذهبي عقيدن سبب ماڻهن کي ايذائيندڙ ديو کي قتل ڪري رهيو آهي.
File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, yogini, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[لکشمي]] جو مجسمو، جيڪو وئشنو مت سان لاڳاپيل فن پارو آهي.
File:Tanjore Paintings - Big temple 01.JPG|گجا لکشمي جي ڀت سازي، [[وئشنومت]] سان لاڳاپيل هڪ ٻيو فن پارو
File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 01.jpg|شيو مت جي مندر ۾ [[وشنو]] جو مجسمو
File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, wall relief, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[يوگا]] ۽ مراقبي جو اُڪريل نقش؛ مندر ۾ دنياوي زندگي ۽ بزرگن سان لاڳاپيل ڪيترائي منظر به موجود آهن.
File:Brihadeeswarar Temple 3407.jpg|[[ڪرشن]] گوپين جا ڪپڙا وڻ تي لڪائي شرارت ڪندي
File:Nandi Brihadeeswara.jpg|ننڊي جو عبادتگاهه
File:Sculpture2 Brihadeeswara.jpg|مجسمو
File:Sculpture3 Brihadeeswara.jpg|ويمانا جي ٻاهرئين ڀت جو نقش
File:Relief Staircase, Brihadeeswara.jpg|ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش
File:Relief detail, Brihadeeswara.jpg|اُڪريل نقش جي ويجهي تصوير
File:Relief detail 2 Brihadeeswara.jpg|اُڪريل نقش جي ٻي ويجهي تصوير
File:Entrance Brihadeeswara.jpg|داخلا
File:Thanjavur Big Temple View.jpg|ويمانا جو منظر
File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (299).jpg|ويمانا ڏانهن ويندڙ هڪ داخلا
File:Left side view Brihadeeswara.jpg|کاٻي پاسي کان منظر
File:The Big Temple - Thanjavur.jpg|رات جو مندر جو منظر
File:Brihadeeswara Temple Gopuram at Night.jpg|رات جو برهديشور مندر جو گوپورم
File:PeriyaKoil June 2016.jpg|تنجور پيريا ڪوئل ۾ صبح سوير جو منظر
File:A yoga and meditation relief.jpg|[[يوگا]] ۽ مراقبي جو اُڪريل نقش
File:Ta-scr.jpg|برهديشور مندر ۾ [[تامل لکتون|تامل ڪتبا]]
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Portal bar|ايشيا|هندستان|هندومت|اڏاوت}}
* [[پينيشورار مندر]]
* [[ٿنجاوور رتھ ميلو]]
* [[راجا راجا چولا اول]]
* [[چولا خاندان]]
* [[سڀ کان وڏن يڪ پٿريلا يادگارن جي فهرست]]
* [[20هين صدي کان اڳ تعمير ٿيل سڀ کان اوچين اڏاوتن جي فهرست]]
* [[عظيم زنده چولا مندر]]

== نوٽس ==
{{Reflist|group=note}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

=== ڪتابيات ===
{{Refbegin|2}}
*{{cite book|author=Prasanna Kumar Acharya|title=An encyclopaedia of Hindu architecture|year=2010|publisher=Oxford University Press (Republished by Motilal Banarsidass)|url=https://archive.org/stream/encyclopaediaofh07achauoft#page/n9/mode/2up|isbn=978-81-7536-534-6}}
*{{cite book|author=Prasanna Kumar Acharya|title=A Dictionary of Hindu Architecture: Treating of Sanskrit Architectural Terms with Illustrative Quotations|url=https://books.google.com/books?id=rbayQwAACAAJ|year=1997|publisher=Oxford University Press (Reprinted in 1997 by Motilal Banarsidass)|isbn=978-81-7536-113-3|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032500/https://books.google.com/books?id=rbayQwAACAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author1=Vinayak Bharne|author2=Krupali Krusche|title=Rediscovering the Hindu Temple: The Sacred Architecture and Urbanism of India|url=https://books.google.com/books?id=CGukBgAAQBAJ|year=2014|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-6734-4|access-date=3 December 2017|archive-date=13 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813200520/https://books.google.com/books?id=CGukBgAAQBAJ|url-status=live}}
*{{citation|author=S.R. Balasubrahmanyam|title=Middle Chola Temples|publisher=Thomson Press|year=1975|isbn=978-9060236079}}
*{{cite book|first=Francis D.K.|last=Ching|year=2007|title=A Global History of Architecture|url=https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin|url-access=registration|publisher=John Wiley and Sons|location=New York|pages=[https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin/page/338 338–339]|isbn=978-0-471-26892-5}}
*{{cite book|author=Alice Boner|title=Principles of Composition in Hindu Sculpture: Cave Temple Period|url=https://books.google.com/books?id=doQLZ21CGScC|year=1990|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0705-1|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032500/https://books.google.com/books?id=doQLZ21CGScC|url-status=live}}
*{{cite book|author1=Alice Boner|author2=Sadāśiva Rath Śarmā|title=Silpa Prakasa|url=https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|year=2005|publisher=Brill Academic (Reprinted by Motilal Banarsidass)|isbn=978-8120820524|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111031957/https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author1=A.K. Coomaraswamy|author2=Michael W. Meister|title=Essays in Architectural Theory|url=https://books.google.com/books?id=5B1QAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-0-19-563805-9|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=5B1QAAAAMAAJ|url-status=live}}
*Dehejia, V. (1997). ''Indian Art''. Phaidon: London. {{ISBN|0-7148-3496-3}}.
*{{cite book|author=Adam Hardy|title=Indian Temple Architecture: Form and Transformation|url=https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C|year=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-312-0|access-date=3 December 2017|archive-date=13 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813200524/https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C|url-status=live}}
*{{cite book|author=Adam Hardy|title=The Temple Architecture of India|url=https://books.google.com/books?id=ofUVAQAAIAAJ|year=2007|publisher=Wiley|isbn=978-0470028278|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=ofUVAQAAIAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=Adam Hardy|title=Theory and Practice of Temple Architecture in Medieval India: Bhoja's Samarāṅgaṇasūtradhāra and the Bhojpur Line Drawings|url=https://books.google.com/books?id=_oADrgEACAAJ|year=2015|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-93-81406-41-0|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=_oADrgEACAAJ|url-status=live}}
*Harle, J.C., ''The Art and Architecture of the Indian Subcontinent'', 2nd edn. 1994, Yale University Press Pelican History of Art, {{ISBN|0300062176}}
*{{cite book|author=Monica Juneja|title=Architecture in Medieval India: Forms, Contexts, Histories|url=https://books.google.com/books?id=7N7VAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-8178242286|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=7N7VAAAAMAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Hindu Temple Volume 1|url=https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|year=1976|publisher=Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press)|isbn=978-81-208-0223-0|access-date=3 December 2017|archive-date=10 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110025834/https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|url-status=live}}
*{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Hindu Temple Volume 2|url=https://books.google.com/books?id=8-aS52MgIkMC|year=1979|publisher=Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press)|isbn=978-81-208-0224-7}}
*{{cite book|author1=Michael W. Meister|author2=Madhusudan Dhaky|title=Encyclopaedia of Indian temple architecture|url=https://books.google.com/books?id=DRY3AQAAIAAJ|year=1986|publisher=American Institute of Indian Studies|isbn=978-0-8122-7992-4|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=DRY3AQAAIAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=George Michell|title=Hindu Art and Architecture|url=https://archive.org/details/hinduartarchitec00mich|url-access=registration|year=2000|publisher=Thames &amp; Hudson|isbn=978-0-500-20337-8}}
*{{citation|last=Michell|first=George|title=The Hindu Temple: An Introduction to Its Meaning and Forms|publisher=University of Chicago Press|year=1988|location=Chicago|isbn=0-226-53230-5}}
*{{cite book|first=John|last=Man|year=1999|title=Atlas of the Year 1000|publisher=Penguin Books|location=United Kingdom|isbn=0-7946-0011-5|url=https://books.google.com/books?id=j-CgtWP38nsC|access-date=15 November 2015|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=j-CgtWP38nsC|url-status=live}}
*{{cite book|first=Binda|last=Thapar|year=2004|title=Introduction to Indian Architecture|publisher=Periplus Editions|location=Singapore|pages=43, 52–53|isbn=0-7946-0011-5}}
*{{cite book|author=T. A. Gopinatha Rao|title=Elements of Hindu iconography|url=https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|year=1993|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0878-2|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|url-status=live}}
*{{cite book|author=Ajay J. Sinha|title=Imagining Architects: Creativity in the Religious Monuments of India|url=https://books.google.com/books?id=WvqLzaSUGi8C|year=2000|publisher=University of Delaware Press|isbn=978-0-87413-684-5|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=WvqLzaSUGi8C|url-status=live}}
*{{cite book|title=South Indian Temples|author=Burton Stein|isbn=978-0706904499|publisher=Vikas|url=https://books.google.com/books?id=Hq5BngAACAAJ|year=1978|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033004/https://books.google.com/books?id=Hq5BngAACAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=Burton Stein|title=The New Cambridge History of India: Vijayanagara|url=https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC|year=1989|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-26693-2|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033010/https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC|url-status=live}}
*{{cite book|author1=Burton Stein|author2=David Arnold|title=A History of India|url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|year=2010|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4443-2351-1|access-date=3 December 2017|archive-date=12 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712062730/https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|url-status=live}}
*{{cite book|author=Kapila Vatsyayan|title=The Square and the Circle of the Indian Arts|url=https://books.google.com/books?id=vwLJc3pBzzUC&amp;pg=PR10|year=1997|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-362-5|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033504/https://books.google.com/books?id=vwLJc3pBzzUC&amp;pg=PR10#v=onepage&amp;q&amp;f=false|url-status=live}}
{{Refend}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Brihadisvara Temple}}
{{Wikivoyage listing|Thanjavur}}

* [https://ignca.gov.in/thanjavur-brhadisvara-temple/ تنجاوور برهديشور مندر]، اندرا گانڌي نيشنل سينٽر فار دي آرٽس، حڪومتِ هند
* [https://www.tamilnadutourism.tn.gov.in/destinations/brihadeeswara-temple برهديشور مندر]، تامل ناڊو سياحت
* [https://indianculture.gov.in/stories/dakshina-meru-brihadeswara-temple ڏکڻ ميرو: برهديشور مندر]، حڪومتِ هند
* [http://www.art-and-archaeology.com/india/thanjavur/bri01.html فن ۽ آثارِقديمه جي ويب سائيٽ تي تصويرون]
* [https://whc.unesco.org/en/list/250 يونيسڪو: عظيم زنده چولا مندر]

{{World Heritage Sites in India}}
{{Shaivism}}
{{Hindudharma}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Brihadeeswarar Temple}}

[[Category:هندستان جا عالمي ورثي وارا ماڳ]]
[[Category:ٿنجاوور جي تاريخ]]
[[Category:دراوڙي طرز تعمير]]
[[Category:ٿنجاوور ۾ هندو مندر]]
[[Category:11هين صديءَ ۾ مڪمل ٿيل هندو مندر]]
[[Category:چولا طرز تعمير]]
[[Category:ٿنجاوور ضلعي ۾ شيو مندر]]
[[Category:ڀرت ناٽيم ڪرڻائن وارا مندر]]</text>
      <sha1>hfwco4vm0q0abs6kukbp04fwxnbyt27</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390106</id>
      <parentid>390105</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:40:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* نوٽس */</comment>
      <origin>390106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60204" sha1="r1u8ug5bjp9chccizsth6qil9zryd5w" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|11هين صديءَ جو مندر ۽ يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ}}
{{Infobox religious building 
| image                 = Brihadisvara Temple during Maha Shivaratri-WUS03611 (edit).jpg
| caption               = [[مها شوراتري]] دوران برهديشور مندر
| native_name           = தஞ்சைப் பெருவுடையார் கோயில்
| map_type              = India#Tamil Nadu
| map_caption           = [[تامل ناڊو]]، [[هندستان]] ۾ مقام
| coordinates           = {{coord|10|46|58|N|79|07|54|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}}
| religious_affiliation = [[هندومت]]
| country               = [[هندستان]]
| state                 = [[تامل ناڊو]]
| district              = [[ٿنجاوور ضلعو]]
| location              = [[ٿنجاوور]]
| elevation_m           = 65.83
| deity                 = [[شيو]]
| festivals             = [[مها شوراتري]]
| architecture_style    = [[چولا فن تعمير]]
| inscriptions          = [[تامل ٻولي|تامل]]
| year_completed        = 1010ع&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;
| creator               = [[راجاراجا اول]]
| footnotes             = {{معلوماتي خانو يونيسڪو عالمي ورثو
| child         = yes
| official_name = برهديشور مندر جو مجموعو، ٿنجاوور
| part_of       = [[عظيم زندهه چولا مندر]]
| criteria      = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii)}}(ii)، (iii)
| ID            = 250bis-001
| year          = 1987
| extension     = 2004
| area          = {{convert|18.07|ha|acre|abbr=on}}
| buffer_zone   = {{convert|9.58|ha|acre|abbr=on}}
}}
}}

'''برهديشور مندر''' (Brihadisvara Temple)، جنهن کي ان جي باني [[راجاراجا اول]] طرفان '''راجاراجيشورم''' (يعني &quot;راجاراجا جو رب&quot;) سڏيو ويو، ۽ جيڪو مقامي طور '''ٿنجائي پيريا ڪوول''' (يعني &quot;ٿنجاوور جو وڏو مندر&quot;) ۽ '''پيروودائيار ڪوول''' (يعني &quot;عظيم رب جو مندر&quot;) جي نالن سان مشهور آهي، [[هندومت]] جي [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هڪ شاندار [[هندو مندر]] آهي، جيڪو [[چولا فن ۽ تعمير]] جي طرز تي تعمير ڪيو ويو آهي. هي مندر [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] رياست جي [[ٿنجاوور]] شهر ۾ [[ڪاويري ندي]] جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;
هي مندر هندومت جي سڀ کان وڏن مندرن مان هڪ آهي ۽ [[تامل تعمير]] جو اعليٰ نمونو شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=John |last=Keay |title=India, a History |year=2000 |publisher=Harper Collins Publishers |pages=xix}}&lt;/ref&gt; ان کي '''ڏکڻ ميرو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب &quot;[[ڏکڻ هندستان]] جو [[ميرو جبل]]&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Temple Art, Icons And Culture Of India And South-East Asia|author=K. V. Raman|publisher=Sharada Publishing House|year=2006|page=136}}&lt;/ref&gt;

هي مندر [[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجاراجا اول]] جي حڪم تي 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو. اڄ اهو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ '''[[عظيم زندهه چولا مندر]]''' جو حصو آهي، جنهن ۾ [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]] ۽ [[ايراويتيشور مندر]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;
اصل يارهين صديءَ جي مندر جي چوڌاري هڪ کاهي موجود هئي. مندر جي مجموعي ۾ [[گوپورم]]، مکيه عبادتگاهه، ان جو اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]]، ڪتبا، ڀتين جون تصويرون (Frescoes) ۽ مجسما شامل هئا، جن مان گهڻا [[شيو مت]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ڪجهه [[وشنو مت]] ۽ [[شڪتي مت]] سان پڻ واسطو رکن ٿا. مندر پنهنجي تاريخ دوران ڪجهه نقصان به برداشت ڪيو، جنهن سبب ڪجهه فني آثار ضايع ٿي ويا. ايندڙ صدين ۾ وڌيڪ منڊپ ۽ ٻيون اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جڏهن ته موجوده حفاظتي ڀتيون [[16هين صدي]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون.&lt;ref name=michell16/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-21}}
گرينائيٽ پٿر سان تعمير ٿيل هن مندر جو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] [[ڏکڻ هندستان]] جي سڀ کان اوچين مندر ٽاورن مان هڪ آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt; مندر ۾ وڏي ستون واري [[پراڪارا]] (گذرگاهه) ۽ [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن [[شيو لنگ]]ن مان هڪ موجود آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20-21}}
برهديشور مندر پنهنجي اعليٰ درجي جي مجسما سازي لاءِ پڻ مشهور آهي. هتي يارهين صديءَ ۾ پتل مان تيار ڪيل مشهور [[نٽراج]] (رقص ڪندڙ شيو) جي مورتي ٺهرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو هو. مندر جي احاطي ۾ [[ننڊي]]، [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، سبهاپتي، [[ڏکڻامورتي]]، [[چنڊيشور نايانار]]، [[وراهي]]، تيرووارور جي ٿياگاراجر، [[سدهر]] [[ڪروورار]] ۽ ٻين ديوتائن ۽ سنتن جا مندر پڻ موجود آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}
برهديشور مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;&gt;{{cite book|title=India through the ages|last=Gopal|first=Madan|year=1990|page=185|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
[[راجاراجا اول|راجاراجا چولا]]، جنهن هن مندر جي تعمير جو حڪم ڏنو، ان کي راجاراجيشورم (Rajarājeśvaram) سڏيو، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;راجاراجا جي ديوتا جو مندر&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=D. Raphael |title=Temples of Tamil Nadu, Works of Art |url=https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |year=1996 |publisher=Ratnamala |isbn=978-955-9440-00-0 |page=9 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103506/https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; برهناياڪي عبادتگاهه ۾ موجود هڪ پوءِ واري ڪتبي ۾ مندر جي ديوتا کي پيريا اڊايا نايانار سڏيو ويو آهي، جيڪو جديد نالن برهديشور ۽ پيروودائيار ڪوول جو ماخذ معلوم ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. R. Balasubrahmanyam |title=Middle Chola Temples: Rajaraja I to Kulottunga I, A.D. 985-1070 |url=https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |year=1975 |publisher=Thomson |page=87 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== مقام ==
[[File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (747).jpg|thumb|centre|400px|ڀتين کان ٻاهران ڏسڻ ۾ ايندڙ برهديشور مندر جو مجموعو]]
پيروودائيار مندر&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Brihadeeswara Temple|url=https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|access-date=2022-02-24|website=Brihadeeswara Temple|language=en-US|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224085645/https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ٿنجاوور]] شهر ۾، [[چنئي]] کان اٽڪل {{convert|350|km}} ڏکڻ-اولهه طرف واقع آهي. هي شهر [[هندستاني ريلوي]]، تامل ناڊو بس سروسز ۽ [[تامل ناڊو جون قومي شاهراهون|قومي شاهراهن]] [[قومي شاهراهه 67 (هندستان)|67]]، [[قومي شاهراهه 45C (هندستان)|45C]]، [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226]] ۽ [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226 ايڪسٽينشن]] ذريعي روزانو ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;road&quot;&gt;{{cite web | url =http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | page =2 | title =NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI | access-date =17 December 2011 | work =Ministry of Road Transport &amp; Highways, [[Government of India]] | publisher =[[National Highways Authority of India]] | archive-url =https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | archive-date =25 February 2009 | url-status =dead | df =dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|title=Thanjavur bus routes|publisher=Municipality of Thanjavur|access-date=29 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617131259/http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|archive-date=17 June 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; باقاعده خدمتن وارو ويجھو هوائي اڏو [[تروچراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: TRZ) آهي، جيڪو اٽڪل {{convert|55|km}} پري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Ē. Kē Cēṣāttiri|title=Sri Brihadisvara: The Great Temple of Thānjavūr|url=https://books.google.com/books?id=FnXXAAAAMAAJ|year=2008|publisher=Nile|page=5}}&lt;/ref&gt;

شهر ۽ مندر، جيتوڻيڪ اندرونِ ملڪ واقع آهن، پر اهي [[ڪاويري ندي]] جي ڊيلٽا جي شروعات وٽ آهن؛ انهيءَ ڪري انهن کي [[بنگال جو نار]] ۽ ان وسيلي [[هندي وڏو سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. مندرن سان گڏ، تامل ماڻهن يارهين صديءَ ۾ زراعت، سامان جي چرپر ۽ شهري مرڪز مان پاڻي جي وهڪري تي ضابطو رکڻ لاءِ آبپاشي جو پهريون وڏو نظام مڪمل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Marshall M. Bouton|title=Agrarian Radicalism in South India|url=https://books.google.com/books?id=5-v_AwAAQBAJ&amp;pg=PA72|year=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-5784-5|pages=72–78}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[File:Raraja detail.png|thumb|left|200x200px|[[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] جو مجسمو، جنهن 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ مندر تعمير ڪرايو.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;]]

پنجين صديءَ کان نائين صديءَ تائين [[چالوڪيا خاندان|چالوڪيا]] حڪمرانيءَ جي دور ۾ [[ايهول]]، [[بادامي غار مندر|بادامي]] ۽ [[پٽاڊڪل]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ مثالن موجب [[دراوڙي تعمير|تامل مندرن]] جا مختلف اڏاوتي انداز ترقي ڪندا رهيا. ان کان پوءِ [[پلاوا خاندان|پلاوا]] دور ۾ [[مهابلي پورم جا يادگار|ماملاپورم]] ۽ ٻين يادگارن ۾ اهو انداز وڌيڪ نمايان ٿيو. 850ع کان 1280ع تائين [[چولا خاندان|چولا]] ڏکڻ هندستان ۾ غالب خاندان طور اڀريا.&lt;ref name=mitchell/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-2}} شروعاتي چولا دور ۾ سندن ڌيان گهڻو ڪري سياسي ۽ جاگرافيائي سرحدن کي محفوظ ڪرڻ تي هو، جڏهن ته تعميراتي سرگرمين تي نسبتاً گهٽ زور ڏنو ويو. ڏهين صديءَ ۾ چولا سلطنت اندر اهڙيون اڏاوتي خصوصيتون ظاهر ٿيون، جهڙوڪ گهڻ-رخا [[ستون]]، جن جي مٿان نڪتل چورس [[سرستون (تعمير)|سرستون]] هوندا هئا. جارج مچل موجب، اهي خاصيتون نئين چولا طرز جي شروعات جي علامت هيون.&lt;ref name=mitchell&gt;{{harvnb|Michell|1988|pp=145–148}}&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|ڊگلس بيريٽ پنهنجي 1975ع واري چولا تعمير بابت اشاعت ۾ لکي ٿو ته 866ع کان 940ع جي وچ ۾، پهرئين چولا حڪمران وجيالايا کان شروع ٿي، هڪ نئون انداز اڀريو. بيريٽ موجب چولا طرز پلاوا روايت مان پيدا نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Barrett1974&quot;&gt;{{cite book|author=Douglas E. Barrett|title=Early Cola Architecture and Sculpture; 866-1014 A.D.|url=https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|year=1974|publisher=Faber|isbn=978-0-571-10507-6|access-date=13 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; گيري جي. شونڊلر موجب، بيريٽ جو ڪم اهڙيون رايا فراهم ڪري ٿو، جيڪي &quot;لامحدود اندازن ۽ بحث&quot; جا موقعا پيدا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Schwindler | first=Gary J. | title=Review: Early Cola Architecture and Sculpture | journal=The Journal of Asian Studies | publisher=Cambridge University Press | volume=36 | issue=4 | year=1977 | doi=10.2307/2054437 | page=705| jstor=2054437 | s2cid=163896079 | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;}} ڏکڻ هندستاني اڏاوت جو اهو انداز پيماني ۽ تفصيل ٻنهي لحاظ کان برهديشور مندر ۾ پنهنجي مڪمل صورت ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو چولا بادشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ڪرايو.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;

{{multiple image
 | total_width = 500
 | align = centre
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by William Hodges.jpg
 | caption1 = 
 | image2 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by Henry Salt.jpg
 | caption2 = 
 | footer = برهديشور مندر، ٿنجاوور جون شروعاتي يورپي عڪاسيون، ارڙهين صديءَ جي آخر کان اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين.
}}

=== واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ===
مکيه مندر ۽ ان جا [[گوپورم]] يارهين صديءَ جي شروعات سان واسطو رکن ٿا. ايندڙ 1,000 سالن دوران هن مندر ۾ واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ٿيندا رهيا. حملا ۽ جنگيون، خاص طور انهن مسلمان [[سلطان]]ن جي وچ ۾ جيڪي [[مدورائي]] تي حڪمراني ڪندا هئا، ۽ انهن [[هندو بادشاهه]]ن جي وچ ۾ جيڪي ٿنجاوور تي حڪمراني ڪندا هئا، مندر کي نقصان پهچائڻ جو سبب بڻيون.&lt;ref name=michell16/&gt;{{refn|group=note|ٿنجاوور ويجهن ۽ پري واقع مسلمان توڙي هندو پاڙيسري بادشاهتن جو هدف رهيو. [[مدورائي سلطنت]] 14هين صديءَ ۾ قائم ٿي، جڏهن [[دهلي سلطنت]] جي علاءُ الدين خلجي جي فوجن، ملڪ ڪافور جي اڳواڻيءَ ۾، ڏکڻ هندستان تي تباهه ڪندڙ حملا ۽ ڦرلٽ ڪئي.&lt;ref&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 9-13, 16-21&lt;/ref&gt; بعد ۾ عادل شاهي سلطنت، قطب شاهيون، رندولا خان ۽ ڏکڻ هندستان جي اوڀر ۽ اولهه ڪنارن کان ٻين قوتن ان تي حملا ڪيا، ۽ ڪجھه ان تي چند سالن لاءِ قابض به رهيون.&lt;ref name=michell16/&gt;}} انهن نقصانن جي مرمت انهن هندو خاندانن ڪرائي، جن ٻيهر علائقي تي ضابطو حاصل ڪيو. ڪجهه حالتن ۾ حڪمرانن مندر جي ڦڪي ٿي ويل تصويرن کي نون ڀتين وارين تصويرن سان ڍڪڻ ذريعي مندر کي نئين سر سينگارڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻين حالتن ۾ هنن نون عبادتگاهن جي واڌاري جي سرپرستي ڪئي. [[ڪارتڪيا]]، جنهن کي [[مروگن]] پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاروتي]]، جنهن کي اماں پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ [[ننڊي]] جون اهم عبادتگاهون 16هين ۽ 17هين صديءَ جي نايڪ دور سان تعلق رکن ٿيون.&lt;ref name=michell16&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 16-21, 89-91&lt;/ref&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ساڳي طرح [[ڏکڻامورتي]] جي عبادتگاهه به بعد ۾ تعمير ڪئي وئي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ٿنجاوور جي [[مرهٺا]]ن هن مندر جي سٺي سنڀال ڪئي.

== بيان ==
=== تعمير ===

{{multiple image
 | total_width = 400
 | align = left
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (451).jpg
 | image2 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (404).jpg
 | footer = ٿنجاوور ۾ برهديشور مندر جي مجموعي جا مختلف منظر
}}

پيروودائيار مندر جي رٿابندي ۽ تعمير [[ڪارٽيشيائي همراهن جو نظام|محوري]] ۽ [[هم آهنگي|هم آهنگ]] [[جيوميٽري]] جي اصولن مطابق ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=thapar&gt;Thapar 2004, pp.43, 52–53&lt;/ref&gt; هن کي ''پيرون ڪوئل'' (Perunkoil)، جنهن کي ''ماداڪوئل'' پڻ چيو وڃي ٿو، جي درجي ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، يعني اهڙو وڏو مندر جيڪو قدرتي يا مصنوعي دڙي تي تعمير ڪيو ويو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Alayam - The Hindu temple - An epitome of Hindu Culture|page=31|publisher=Sri Ramakrishna Math|location=Mylapore, Chennai|last=Reddy|first=G.Venkatramana|year=2010|isbn=978-81-7823-542-4}}&lt;/ref&gt;

مندر جو مجموعو مستطيل شڪل جو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ هڪ ٻئي جي مٿان رکيل ٻن چورس حصن جهڙو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اهو اوڀر کان اولهه تائين {{convert|240.79|m}} ۽ اتر کان ڏکڻ تائين {{convert|121.92|m}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن احاطي ۾ پنج بنيادي حصا آهن: مکيه عبادتگاهه جنهن جي مٿان اوچو ''[[ويمانا (تعمير)|سري ويمانا]]'' آهي، ان جي سامهون [[نندي]] جو منڊپ (''نندي منڊپم'')، ۽ انهن جي وچ ۾ مکيه اجتماعي هال (''مک منڊپم'')، وڏو گڏجاڻي هال (''مها منڊپم'') ۽ ''انترالا'' نالي اهو حصو جيڪو مها منڊپ کي مکيه عبادتگاهه سان ڳنڍي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

مندر جي وسيع صحن ۾ ستونن سان ڍڪيل هڪ وڏو ''[[پراڪارا]]'' (گذرگاهه) شامل آهي، جنهن جو گهيرو لڳ ڀڳ {{convert|450|m}} آهي ۽ جيڪو پردڪشنا (چڪر هڻڻ) لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هن پراڪارا کان ٻاهر ٻه احاطي واريون ڀتيون آهن. ٻاهرين ڀت دفاعي مقصدن لاءِ 1777ع ۾ فرانسيسي نوآبادياتي فوجن تعمير ڪرائي، جنهن ۾ بندوقن لاءِ سوراخ پڻ ٺاهيا ويا، ڇاڪاڻ ته ان وقت مندر کي هٿيارخاني طور به استعمال ڪيو ويندو هو. انهن هن ڀت کي وڌيڪ اوچو ڪري مندر جي احاطي کي الڳ ڪيو. اوڀر طرف اصل مکيه [[گوپورم]] موجود آهي، جيڪو [[بيرل والٽ]] طرز تي ٺهيل آهي. هي مکيه مندر جي ويمانا جي اوچائيءَ کان اڌ کان به گهٽ آهي. يارهين صديءَ کان پوءِ مندر ۾ وڌيڪ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جهڙوڪ اتر-اوڀر ڪنڊ ۾ هڪ منڊپ ۽ احاطي جي چوڌاري اضافي گوپورم، ته جيئن مختلف پاسن کان اچ وڃ ممڪن ٿي سگهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref&gt;{{cite book|author=Winand M. Callewaert|title=Gods and Temples in South India|url=https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Manohar|isbn=978-81-7304-107-5|pages=150–151|access-date=12 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103401/https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نوآبادياتي دور کان اڳ [[پانڊيا خاندان|پانڊيا]]، [[نايڪ خاندان|نايڪ]]، [[وجيانگر سلطنت|وجيانگر]] ۽ [[مرهٽا]] دور ۾ پڻ مندر ۾ ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه ۽ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، پر انهن سڀني اصل رٿابندي ۽ هم آهنگيءَ جي اصولن جو احترام ڪيو. اصل احاطي اندر، مکيه عبادتگاهه ۽ نندي منڊپ سان گڏ [[ڪارتڪيا]] ۽ [[پاروتي]] جا ٻه اهم عبادتگاهه موجود آهن، جڏهن ته احاطي ۾ ٻيا به ڪيترائي ننڍا مندر آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj&gt;[http://ignca.nic.in/pdf_data/bt_release_brochure.pdf Tanjavur: Brhadisvara temple, The monument and the living tradition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330024138/http://www.ignca.nic.in/PDF_data/bt_release_brochure.pdf |date=30 March 2016 }}, Kapila Vatsyayan and R Nagaswamy et al, Indira Gandhi National Centre for the Arts, Government of India (2012), page 7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Imperial Frontiers: Building Sacred Space in Sixteenth-Century South India|journal=The Art Bulletin|volume=90|issue=2|jstor=20619601|last=Branfoot|first=Crispin|year=2008|page=185|doi=10.1080/00043079.2008.10786389|s2cid=154135978}}&lt;/ref&gt;

پيروودائيار مندر ڏکڻ هندستان جي هندو مندرن جي روايت کي جاري رکندي تعميراتي ۽ سينگاريل عنصرن کي اختيار ڪيو، پر ان جي جسامت يارهين صديءَ کان اڳ تعمير ٿيل سڀني مندرن کان گهڻي وڏي هئي. چولا دور جي معمارن ۽ ڪاريگرن وڏن پٿرن کي استعمال ڪندي {{convert|63.4|m}} اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] تعمير ڪرڻ جي فني مهارت جو شاندار مظاهرو ڪيو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj/&gt;

{{multiple image
| align             = right
| image1            = Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2017).jpg
| width1            = 248
| caption1          = نندي منڊپ ۽ داخلي گوپورم، صحن مان اتر-اوڀر وارو منظر
| image2            = Thanjavur Brihadeeswara Temple Entrance.JPG
| width2            = 110
| caption2          = داخلي دروازي جو هڪ ٻيو منظر
}}

[[File:Gopuram of the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 02.jpg|thumb|برهديشور مندر جو گوپورم]]

مندر جو رخ اوڀر طرف آهي ۽ ماضيءَ ۾ ان جي چوڌاري پاڻيءَ سان ڀريل کاهي موجود هئي، جيڪا هاڻي ڀري وئي آهي. موجوده حفاظتي ڀت انهيءَ پراڻي کاهيءَ جي چوڌاري ٺهيل آهي. ٻنهي ڀتين ۾ نفيس سينگاريل دروازا آهن، جن کي [[گوپورم]] چيو وڃي ٿو. اهي پٿر مان تعمير ٿيل آهن ۽ سندن مٿئين حصي تي خوبصورت تعميري سينگار موجود آهي.

مکيه داخلي دروازا اوڀر طرف آهن. پهريون گوپورم ''ڪيرالانتاڪن تروواسل'' سڏجي ٿو، جنهن جي معنيٰ &quot;ڪيرالانتاڪن جو مقدس دروازو&quot; آهي. ''ڪيرالانتاڪن'' راجاراجا اول جو هڪ لقب هو. ان کان لڳ ڀڳ {{convert|100|m}} اڳتي اندروني صحن جو گوپورم ''راجاراجن تروواسل'' آهي، جيڪو پهرئين گوپورم کان وڌيڪ سينگاريل آهي. ان جي ''ادهيشٿانم'' تي [[پراڻ]] ۽ ٻين هندو مذهبي متنن جا منظر اُڪريل آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

اندروني اوڀرئين گوپورم مان هڪ وسيع صحن ۾ داخل ٿيندو آهي، جتي سڀئي عبادتگاهه اوڀر-اولهه ۽ اتر-ڏکڻ جي بنيادي رخن مطابق ترتيب ڏنل آهن. هن احاطي ۾ پنج ماڙ گوپورم مان يا هڪ ننڍڙي آزاد بيٺل گوپورم ذريعي به داخل ٿي سگهجي ٿو. مکيه داخلي گوپورم جي اوچائي لڳ ڀڳ 30 ميٽر آهي، جيڪا ويمانا کان گهٽ آهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

مکيه مندر ۽ ان جو وڏو ٽاور صحن جي وچ ۾ واقع آهن. شيو لاءِ وقف ڪيل هن مندر جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه آهن، جيڪي گهڻو ڪري هڪ ئي محور تي ٺهيل آهن. اهي [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، [[ننڊي]]، [[وراهي]]، [[ڪروور ديو]] (راجاراجا چولا جو [[گرو]])، [[چنڊيشور]] ۽ [[نٽراج]] لاءِ وقف آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

ننڊي منڊپ ۾ هڪ ئي پٿر مان تراشيل ويٺل [[نندي]] جو مجسمو مکيه عبادتگاهه ڏانهن منهن ڪري بيٺل آهي. ننڊي ۽ عبادتگاهه جي وچ ۾ ڏاڪڻيون آهن، جيڪي ستونن واري برآمدي، اجتماعي هال ۽ اندروني منڊپ ڏانهن وڃن ٿيون، جتان [[پردڪشنا]] (چڪر هڻڻ) وارو رستو شروع ٿئي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|p=22}} هي ننڊي جو مجسمو لڳ ڀڳ 25 ٽن وزني آهي، هڪ ئي پٿر مان تراشيل آهي ۽ تقريباً 2 ميٽر اوچو، 6 ميٽر ڊگهو ۽ 2.5 ميٽر ويڪرو آهي. اهو [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن هڪ پٿر مان ٺهيل ننڊي جي مجسمن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Meena&quot; /&gt;

== هزار سالا يادگاري تقريبون ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:1000 years Old Thanjavur Brihadeeshwara Temple View at Sunrise.jpg|1,000 سال پراڻو ٿنجاوور برهديشور مندر — سج اڀرڻ وقت منظر
File:Thanjavur, Brihadishwara Temple, dance (6851706080).jpg|برهديشور مندر جي يادگاري تقريب لاءِ گڏ ٿيل رقاص
&lt;/gallery&gt;

ٿنجاوور ۾ چولا شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] طرفان 1010ع ۾ تعمير ڪرايل هي مندر عام طور &quot;وڏو مندر&quot; جي نالي سان مشهور آهي. سيپٽمبر 2010ع ۾ هن مندر کي 1,000 سال مڪمل ٿيا. هن عظيم اڏاوت جي هزارين سالگرهه ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت ۽ شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي پروگرام منعقد ڪيا ويا. اهو راجاراجا اول (985ع–1014ع) جي حڪمرانيءَ جي 25هين سال جي 275هين ڏينهن (1010ع) جي ياد ۾ هو، جڏهن هن مکيه عبادتگاهه مٿان {{convert|59.82|m}} اوچي [[ويمانا (ٽاور)|ويمانا]] کي تاج ڏيڻ لاءِ آخري تقديس خاطر سون سان ڍڪيل [[ڪلسام]]، يعني ٽامي جو ٿانو يا [[فائنل]]، پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;jlbiadsf&quot;&gt;{{cite news| url= https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| title= India's Big Temple marks 1,000th birthday| author= BBC News augue| access-date= 25 September 2010| date= 25 September 2010| archive-date= 26 September 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100926045640/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;asedgt&quot;&gt;{{citation | title= Early Chola temples:Parantaka I to Rajaraja I, 907–985 A.D | author= PS. R. Balasubrahmanyam (1971), Orient Longman Publications}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sdbjt&quot;&gt;{{citation | title= Rāja Rāja, the great:seminar proceedings | author= Ananthacharya Indological Research Institute (1984)}}&lt;/ref&gt;

=== ڀارت ناٽيم يگيا ===

ان موقعي کي ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت مشهور رقاصه [[پدما سبرامنيم]] جي نگرانيءَ هيٺ [[ڀارت ناٽيم]] [[يگيا (هندو رسم)|يگيا]]، يعني ڪلاسيڪي ناچ جو پروگرام، منعقد ڪيو. اهو پروگرام ايسوسيئيشن آف ڀارت ناٽيم آرٽسٽس آف انڊيا (ABHAI) ۽ برهن ناٽيانجلي ٽرسٽ، ٿنجاوور طرفان گڏيل طور منظم ڪيو ويو. عمارت جي 1,000هين سالگرهه جي موقعي تي نئين دهلي، [[ممبئي]]، [[پوني]]، تامل ناڊو، آنڌرا پرديش، [[ڪرناٽڪ]]، ڪيرالا، سنگاپور، ملائيشيا ۽ آمريڪا مان 1,000 رقاصن [[ڪروور ديو]]، جيڪو راجاراجا جو گرو هو، جي ترتيب ڏنل الاهي موسيقي [[ترويسائپا]]، يعني [[ترو مورائي]] جي نائين جلد، جي رڪارڊ ٿيل 11 بندن تي گڏيل ناچ پيش ڪيو. 26 سيپٽمبر 2010ع کان شروع ٿيندڙ ٻن ڏينهن تائين هي ننڍڙو شهر هڪ ثقافتي مرڪز بڻجي ويو، جتي گهٽي فنڪار ۽ رقاص سڄي شهر ۾ پرفارم ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;DDY&quot;&gt;{{cite web| url= http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| title= India's Biggest Temple turns 1000-years| author= Rediff News| access-date= 20 August 2010| archive-date= 18 August 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100818165702/http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dfgjoerY&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | title=A grand dance spectacle at the Thanjavur Big Temple | work=The Hindu | access-date=20 August 2010 | location=Chennai, India | date=1 August 2010 | first=T. S. | last=Subramanian | archive-url=https://web.archive.org/web/20100804150451/http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | archive-date=4 August 2010 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== يادگاري ٽڪليون ۽ سڪا ===

26 سيپٽمبر 2010ع تي، يعني وڏي مندر جي هزار سالا تقريبن جي پنجين ڏينهن، ملڪ جي ثقافتي، تعميراتي ۽ ڪتبن واري تاريخ ۾ وڏي مندر جي ڪردار جي مڃتا طور [[انڊيا پوسٽ]] طرفان {{INR}} 5 جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي وئي، جنهن تي {{convert|216|ft|m|order=flip}} اوچي عظيم [[راجا گوپورم]] جي تصوير ڏنل هئي.

[[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] هن موقعي کي يادگار بڻائڻ لاءِ {{INR}} 5 جو سڪو جاري ڪيو، جنهن تي مندر جو نمونو اُڀريل صورت ۾ ٺاهيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;sdlkqqqsf&quot;&gt;{{cite web | url= http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | title= Stamp, coin release mark 1,000 years of Big Temple | author= Deccan Herald (26 September 2010) | access-date= 26 September 2010 | archive-date= 6 October 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101006063714/http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | url-status= live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ohjohjf&quot;&gt;{{cite news | url= http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| archive-url= https://web.archive.org/web/20100929172241/http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| url-status= dead| archive-date= 29 September 2010| title= Release of a special postal stamp and a five- rupee coin | access-date=27 September 2010 | location=Chennai, India | work= [[The Hindu]]| date=27 September 2010}}&lt;/ref&gt; [[اي. راجا]]، [[مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي وزارت (هندستان)|مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي جو ڪابينا وزير]]، برهديشور مندر جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي، جنهن جي پهرين ٽڪلي [[جي. ڪي. وسان]]، [[جھازراني وزارت (هندستان)|جھازراني جي ڪابينا وزير]]، وصول ڪئي.

[[انڊيا گورنمينٽ منٽ، ممبئي|ممبئي منٽ]] ساڳئي تصوير سان، جيڪا {{INR}} 5 جي سڪي تي هئي، {{INR}} 1,000 جو يادگاري سڪو جاري ڪيو. اهو جمهوريه هندستان جي سڪن ۾ جاري ٿيل پهريون 1,000 رپين جو سڪو هو. هي سڪو غير گردشي قانوني زر (NCLT) هو.&lt;ref name=&quot;coin&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | title=Release of Commemorative Coin | date=3 July 2012 | access-date=24 April 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130324014546/http://mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | archive-date=24 March 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1 اپريل 1954ع تي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] {{INR}} 1,000 جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيو، جنهن تي برهديشور مندر جو پينوراما منظر ڇپيل هو، جيڪو ان جي ثقافتي ورثي ۽ اهميت کي ظاهر ڪندو هو. 1975ع ۾ وزيراعظم [[اندرا گانڌي]] جي اڳواڻيءَ واري حڪومت [[قانوني زر#نوٽن جي منسوخي|نوٽن جي منسوخي]] ذريعي {{INR}} 1,000 جا سڀ نوٽ [[ڪارو ناڻو]] گهٽائڻ جي ڪوشش طور بند ڪري ڇڏيا. اهي نوٽ هاڻي گڏ ڪندڙن ۾ مشهور آهن.&lt;ref name=&quot;ppwqqsf&quot;&gt;{{cite web | url= http://newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | title= INR 1000 note of 1954 popular in Tanjavur | author= Express Buzz, The Indian Express (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 | archive-date= 13 May 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20160513060520/http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ ان وقت جي تامل ناڊو جي وڏي وزير [[ڪرونانڌي|ايم. ڪرونانڌي]]، وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ چانورن جي هڪ قسم، سيمي چانور، جو نالو مندر جي تعمير ڪندڙ راجاراجا چولا جي هزار سالا ياد ۾ ''راجا راجن-1,000'' رکيو.&lt;ref name=&quot;jjjsqwhnsdff&quot;&gt;{{cite web | url= http://news.in.msn.com/national/article.aspx?cp-documentid=4424908 | title= Semmai Paddy as &quot;Raja Rajan-1000&quot; | author= MSN News (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 }}{{Dead link|date=November 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== قبوليت ==
هي مندر &quot;تعمير، مجسمه سازي، مصوري ۽ پتل جي ڍلائيءَ ۾ چولا خاندان جي شاندار ڪاميابين جي شاهدي ڏئي ٿو&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008 |archive-date=5 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105115252/https://whc.unesco.org/en/list/250 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; هن مندر جو ذڪر ان دور جي ڪيترن ئي همعصر ادبي ڪمن، جهڙوڪ ''موور اولا'' ۽ ''ڪلنگٿوپراني''، ۾ ملي ٿو. چٽرجي موجب [[تامل تعمير]] هن مندر ۽ ان جي جانشين، [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]]، ۾ پنهنجي اعليٰ ترين اظهار تائين پهتي.&lt;ref name=india&gt;{{cite book|title=India Art and Architecture in ancient and medieval periods|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|location=New Delhi|editor=Roma Chatterjee|year=2016|page=32|isbn=978-81-230-2080-8}}&lt;/ref&gt; [[حڪومت هندستان]] هن مندر کي ورثي واري يادگار طور قرار ڏنو آهي ۽ [[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] ان کي محفوظ يادگار طور سنڀالي ٿو. هي مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;/&gt;

[[يونيسڪو]] هن مندر کي [[گانگائيڪونڊا چولاپورم]] جي برهديشور مندر ۽ [[داراسورم]] جي [[ايراويتيشور مندر]] سان گڏ [[عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو آهي؛ انهن ٽنهي کي گڏجي [[عظيم زندهه چولا مندر]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=UNESCO&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/250/|title=Great Living Chola Temples|publisher=UNESCO World Heritage Centre|year=2004|access-date=28 November 2015|archive-date=12 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912082313/https://whc.unesco.org/en/list/250/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; انهن ٽنهي مندرن ۾ هڪجهڙايون موجود آهن، پر هر مندر پنهنجي الڳ رٿابندي ۽ مجسمه سازيءَ جي عنصرن جي ڪري منفرد آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |first= P.V. Jagadisa |last=Ayyar |title=South Indian Shrines |publisher=Asian Educational Services |location=New Delhi |year=1993 |isbn=81-206-0151-3 |page=316}}&lt;/ref&gt; اهي ٽيئي مندر چولا حڪمرانن ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايا ۽ اهي اڄ تائين هندو برادريءَ طرفان سهارو، استعمال ۽ عبادت لاءِ قائم آهن. انهن مندرن کي &quot;عظيم زندهه&quot; ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي اڄ به ثقافتي، زيارت ۽ عبادتي عملن ۾ سرگرم آهن.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|title=Inside the Chola Temple|location=Coimbatore|newspaper=The Hindu|date=4 June 2012|last=Srinivasan|first=Pankaja|access-date=28 November 2015|archive-date=19 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140619081222/http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ثقافتي تقريبون ===
[[File:28apr10.jpg|thumb|مندر جي تهوار واري جلوس، 2015ع]]
ٿنجاوور جو برهديشور مندر هر سال فيبروريءَ جي لڳ ڀڳ، [[مها شوراتري]] جي موقعي تي، ناچ جي ميلن جو ماڳ هوندو آهي. هندستاني ڪلاسيڪي ناچ جا وڏا فنڪار ۽ علائقائي ٽيمون ڏهن ڏينهن تائين ٿيندڙ برهن ناٽيانجلي ميلو ۾ پنهنجون پيشڪشون پيش ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;[http://www.brahannatyanjali.in/events.html Brahan Natyanjali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129054445/http://www.brahannatyanjali.in/events.html |date=29 January 2020 }}, Thanjavur, Tamil Nadu&lt;/ref&gt;

=== رٿ جو ميلو ===
[[مندر جي رٿ]] کي 20 اپريل 2015ع تي [[رام|سري رامار]] مندر جي سامهون آزمائشي طور هلايو ويو، جنهن کي وڏي تعداد ۾ ماڻهن ڏٺو.&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews Trial run of Big Temple car, Rolls; out after 100 years; maiden run on April 29] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003044/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 21 April 2015&lt;/ref&gt; نون ڏينهن کان پوءِ مندر جي رٿ جو پهريون باقاعده جلوس ڪڍيو ويو. خبرن موجب، گذريل سئو سالن ۾ هن مندر ۾ اهڙو پهريون جلوس هو.&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 Big temple chariot festival held after 100 years] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003049/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 30 April 2015&lt;/ref&gt;

=== ناول ===
[[ڪلڪي ڪرشنمورتي]]، مشهور تامل ناول نگار، [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا]] جي زندگيءَ تي ٻڌل تاريخي ناول ''[[پونين سيلون]]'' لکيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Age hardly withers charm of Ponniyin Selvan|url=http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|date=19 October 2011|location=Chennai|last=A.|first=Srivathsan|access-date=9 May 2015|newspaper=The Hindu|archive-date=5 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605103559/http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هڪ ٻئي تامل ليکڪ [[بالڪمارن]] ''[[ادايار (ناول)|ادايار]]'' نالي ناول لکيو آهي، جنهن جو موضوع راجاراجا اول جي زندگي ۽ هن مندر جي تعمير آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Special Coin to Remember Rajendra Chola|url=http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|publisher=The New Indian Express|date=4 February 2014|location=Chennai|work=Express News Service|access-date=9 May 2015|archive-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519130228/http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== انتظام ==
هن وقت مندر جو انتظام ۽ سنڀال [[باباجي راجا ڀونسلي ڇترپتي|باباجي ڀونسلي]]، جيڪو [[ٿنجاوور جي مرهٺا سلطنت|ٿنجاوور جي مرهٺا]] شاهي خاندان جو سربراهه آهي، جي حوالي آهي. هو [[ٿنجاوور محل ديواستانم]] جو موروثي متولي آهي، جيڪو برهديشور مندر سميت اڳوڻي ٿنجاوور علائقي جي 88 مندرن جو انتظام جاري رکي ٿو.
ڪجهه [[تامل قومپرستي|تامل قومپرست]] تنظيمن [[تامل ناڊو]] حڪومت کان مطالبو ڪيو آهي ته اهي انتظامي حق واپس ورتا وڃن، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ باباجي ڀونسلي نه ته [[چولا خاندان|چولا]] نسل سان تعلق رکي ٿو ۽ نه ئي [[تامل ماڻهو|تامل]] نسل سان. بهرحال، اهي درخواستون ڪامياب نه ٿيون آهن. انهن احتجاج ڪندڙن مان هڪ، جيڪو ''بگ ٽيمپل رائٽس ريٽريول ڪميٽي'' جو رابطاڪار پڻ آهي، اهو به دعويٰ ڪري ٿو ته باباجي ڀونسلي ٿنجاوور جي مرهٺا بادشاهن جو قانوني وارث پڻ ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|title=Tamil groups want Maratha hold over Thanjavur Big Temple to go|access-date=2018-05-12|archive-date=12 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512112322/http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
مندر ۾ ڪيترائي مجسما، اُڪريل نقش (ريلِف) ۽ ڀت سازيون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Sivaramamurti1977p288&quot;&gt;{{cite book|author=C. Sivaramamurti| title= L'Art en Inde|url= https://books.google.com/books?id=WKgQAQAAMAAJ|year= 1977|publisher= H. N. Abrams|isbn=978-0-8109-0630-3 |pages=287–288, 427}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India.jpg|برهديشور مندر، ٿنجاوور، تامل ناڊو، هندستان
File:An elephant relief on the Brihadisvara Temple, Thanjavur.jpg|برهديشور مندر تي هاٿيءَ جو اُڪريل نقش
File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 04.jpg|[[شيو]] فقير (''[[ڀڪشاٽڻ]]'') جي روپ ۾، هٿ ۾ خيرات جو پيالو کنيل
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 100.jpg|[[ارڌناريشور]] (اڌ شيو، اڌ پاروتي)، جيڪو مرد ۽ عورت جي اصولن جي اڻٽٽ يڪجائيءَ جي علامت آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|title=Ardhanārīśvara|year=2011|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=27 December 2017|archive-date=15 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815031629/https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
File:Le temple de Brihadishwara (Tanjore, Inde) (13908795928).jpg|[[گڻيش]] جي تصوير مکيه مندر ۽ الڳ عبادتگاهه ٻنهي ۾ موجود آهي.
File:Brihadeeswarar Temple 04.jpg|پس منظر ۾ مندر جي راهداري سان گڏ گڻيش جو الڳ عبادتگاهه
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2009) 19.jpg|صحن جي اترئين حصي ۾ سبرهمنيار جو عبادتگاهه، جنهن کي ''مروگن''، ''ڪارتڪيا'' يا ''اسڪندا'' پڻ چيو وڃي ٿو.
File:Chandeshvara shrine at the Brihadisvara Temple.jpg|[[چنڊيشور]] جو عبادتگاهه؛ ساڄي پاسي مکيه مندر جي ڀت ۽ پٺيان اوڀر وارو گوپورم ڏسڻ ۾ اچي ٿو. چنڊيشور مراقبي ڪندڙ يوگي ۽ [[نياڻمار]] [[ڀڪتي تحريڪ]] جو بزرگ هو.
File:1010 CE Brihadishwara Temple, Hindu god Shiva, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India (8).jpg|[[وشنو]] جي [[نرسنها]] اوتار، جيڪو مذهبي عقيدن سبب ماڻهن کي ايذائيندڙ ديو کي قتل ڪري رهيو آهي.
File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, yogini, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[لکشمي]] جو مجسمو، جيڪو وئشنو مت سان لاڳاپيل فن پارو آهي.
File:Tanjore Paintings - Big temple 01.JPG|گجا لکشمي جي ڀت سازي، [[وئشنومت]] سان لاڳاپيل هڪ ٻيو فن پارو
File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 01.jpg|شيو مت جي مندر ۾ [[وشنو]] جو مجسمو
File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, wall relief, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[يوگا]] ۽ مراقبي جو اُڪريل نقش؛ مندر ۾ دنياوي زندگي ۽ بزرگن سان لاڳاپيل ڪيترائي منظر به موجود آهن.
File:Brihadeeswarar Temple 3407.jpg|[[ڪرشن]] گوپين جا ڪپڙا وڻ تي لڪائي شرارت ڪندي
File:Nandi Brihadeeswara.jpg|ننڊي جو عبادتگاهه
File:Sculpture2 Brihadeeswara.jpg|مجسمو
File:Sculpture3 Brihadeeswara.jpg|ويمانا جي ٻاهرئين ڀت جو نقش
File:Relief Staircase, Brihadeeswara.jpg|ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش
File:Relief detail, Brihadeeswara.jpg|اُڪريل نقش جي ويجهي تصوير
File:Relief detail 2 Brihadeeswara.jpg|اُڪريل نقش جي ٻي ويجهي تصوير
File:Entrance Brihadeeswara.jpg|داخلا
File:Thanjavur Big Temple View.jpg|ويمانا جو منظر
File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (299).jpg|ويمانا ڏانهن ويندڙ هڪ داخلا
File:Left side view Brihadeeswara.jpg|کاٻي پاسي کان منظر
File:The Big Temple - Thanjavur.jpg|رات جو مندر جو منظر
File:Brihadeeswara Temple Gopuram at Night.jpg|رات جو برهديشور مندر جو گوپورم
File:PeriyaKoil June 2016.jpg|تنجور پيريا ڪوئل ۾ صبح سوير جو منظر
File:A yoga and meditation relief.jpg|[[يوگا]] ۽ مراقبي جو اُڪريل نقش
File:Ta-scr.jpg|برهديشور مندر ۾ [[تامل لکتون|تامل ڪتبا]]
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Portal bar|ايشيا|هندستان|هندومت|اڏاوت}}
* [[پينيشورار مندر]]
* [[ٿنجاوور رتھ ميلو]]
* [[راجا راجا چولا اول]]
* [[چولا خاندان]]
* [[سڀ کان وڏن يڪ پٿريلا يادگارن جي فهرست]]
* [[20هين صدي کان اڳ تعمير ٿيل سڀ کان اوچين اڏاوتن جي فهرست]]
* [[عظيم زنده چولا مندر]]

== نوٽس ==
{{Reflist|group=note}}
&lt;references group=&quot;note&quot;/&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}

=== ڪتابيات ===
{{Refbegin|2}}
*{{cite book|author=Prasanna Kumar Acharya|title=An encyclopaedia of Hindu architecture|year=2010|publisher=Oxford University Press (Republished by Motilal Banarsidass)|url=https://archive.org/stream/encyclopaediaofh07achauoft#page/n9/mode/2up|isbn=978-81-7536-534-6}}
*{{cite book|author=Prasanna Kumar Acharya|title=A Dictionary of Hindu Architecture: Treating of Sanskrit Architectural Terms with Illustrative Quotations|url=https://books.google.com/books?id=rbayQwAACAAJ|year=1997|publisher=Oxford University Press (Reprinted in 1997 by Motilal Banarsidass)|isbn=978-81-7536-113-3|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032500/https://books.google.com/books?id=rbayQwAACAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author1=Vinayak Bharne|author2=Krupali Krusche|title=Rediscovering the Hindu Temple: The Sacred Architecture and Urbanism of India|url=https://books.google.com/books?id=CGukBgAAQBAJ|year=2014|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-6734-4|access-date=3 December 2017|archive-date=13 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813200520/https://books.google.com/books?id=CGukBgAAQBAJ|url-status=live}}
*{{citation|author=S.R. Balasubrahmanyam|title=Middle Chola Temples|publisher=Thomson Press|year=1975|isbn=978-9060236079}}
*{{cite book|first=Francis D.K.|last=Ching|year=2007|title=A Global History of Architecture|url=https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin|url-access=registration|publisher=John Wiley and Sons|location=New York|pages=[https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin/page/338 338–339]|isbn=978-0-471-26892-5}}
*{{cite book|author=Alice Boner|title=Principles of Composition in Hindu Sculpture: Cave Temple Period|url=https://books.google.com/books?id=doQLZ21CGScC|year=1990|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0705-1|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032500/https://books.google.com/books?id=doQLZ21CGScC|url-status=live}}
*{{cite book|author1=Alice Boner|author2=Sadāśiva Rath Śarmā|title=Silpa Prakasa|url=https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|year=2005|publisher=Brill Academic (Reprinted by Motilal Banarsidass)|isbn=978-8120820524|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111031957/https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author1=A.K. Coomaraswamy|author2=Michael W. Meister|title=Essays in Architectural Theory|url=https://books.google.com/books?id=5B1QAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-0-19-563805-9|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=5B1QAAAAMAAJ|url-status=live}}
*Dehejia, V. (1997). ''Indian Art''. Phaidon: London. {{ISBN|0-7148-3496-3}}.
*{{cite book|author=Adam Hardy|title=Indian Temple Architecture: Form and Transformation|url=https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C|year=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-312-0|access-date=3 December 2017|archive-date=13 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813200524/https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C|url-status=live}}
*{{cite book|author=Adam Hardy|title=The Temple Architecture of India|url=https://books.google.com/books?id=ofUVAQAAIAAJ|year=2007|publisher=Wiley|isbn=978-0470028278|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=ofUVAQAAIAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=Adam Hardy|title=Theory and Practice of Temple Architecture in Medieval India: Bhoja's Samarāṅgaṇasūtradhāra and the Bhojpur Line Drawings|url=https://books.google.com/books?id=_oADrgEACAAJ|year=2015|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-93-81406-41-0|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=_oADrgEACAAJ|url-status=live}}
*Harle, J.C., ''The Art and Architecture of the Indian Subcontinent'', 2nd edn. 1994, Yale University Press Pelican History of Art, {{ISBN|0300062176}}
*{{cite book|author=Monica Juneja|title=Architecture in Medieval India: Forms, Contexts, Histories|url=https://books.google.com/books?id=7N7VAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-8178242286|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=7N7VAAAAMAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Hindu Temple Volume 1|url=https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|year=1976|publisher=Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press)|isbn=978-81-208-0223-0|access-date=3 December 2017|archive-date=10 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110025834/https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|url-status=live}}
*{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Hindu Temple Volume 2|url=https://books.google.com/books?id=8-aS52MgIkMC|year=1979|publisher=Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press)|isbn=978-81-208-0224-7}}
*{{cite book|author1=Michael W. Meister|author2=Madhusudan Dhaky|title=Encyclopaedia of Indian temple architecture|url=https://books.google.com/books?id=DRY3AQAAIAAJ|year=1986|publisher=American Institute of Indian Studies|isbn=978-0-8122-7992-4|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=DRY3AQAAIAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=George Michell|title=Hindu Art and Architecture|url=https://archive.org/details/hinduartarchitec00mich|url-access=registration|year=2000|publisher=Thames &amp; Hudson|isbn=978-0-500-20337-8}}
*{{citation|last=Michell|first=George|title=The Hindu Temple: An Introduction to Its Meaning and Forms|publisher=University of Chicago Press|year=1988|location=Chicago|isbn=0-226-53230-5}}
*{{cite book|first=John|last=Man|year=1999|title=Atlas of the Year 1000|publisher=Penguin Books|location=United Kingdom|isbn=0-7946-0011-5|url=https://books.google.com/books?id=j-CgtWP38nsC|access-date=15 November 2015|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=j-CgtWP38nsC|url-status=live}}
*{{cite book|first=Binda|last=Thapar|year=2004|title=Introduction to Indian Architecture|publisher=Periplus Editions|location=Singapore|pages=43, 52–53|isbn=0-7946-0011-5}}
*{{cite book|author=T. A. Gopinatha Rao|title=Elements of Hindu iconography|url=https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|year=1993|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0878-2|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|url-status=live}}
*{{cite book|author=Ajay J. Sinha|title=Imagining Architects: Creativity in the Religious Monuments of India|url=https://books.google.com/books?id=WvqLzaSUGi8C|year=2000|publisher=University of Delaware Press|isbn=978-0-87413-684-5|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=WvqLzaSUGi8C|url-status=live}}
*{{cite book|title=South Indian Temples|author=Burton Stein|isbn=978-0706904499|publisher=Vikas|url=https://books.google.com/books?id=Hq5BngAACAAJ|year=1978|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033004/https://books.google.com/books?id=Hq5BngAACAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=Burton Stein|title=The New Cambridge History of India: Vijayanagara|url=https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC|year=1989|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-26693-2|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033010/https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC|url-status=live}}
*{{cite book|author1=Burton Stein|author2=David Arnold|title=A History of India|url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|year=2010|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4443-2351-1|access-date=3 December 2017|archive-date=12 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712062730/https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|url-status=live}}
*{{cite book|author=Kapila Vatsyayan|title=The Square and the Circle of the Indian Arts|url=https://books.google.com/books?id=vwLJc3pBzzUC&amp;pg=PR10|year=1997|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-362-5|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033504/https://books.google.com/books?id=vwLJc3pBzzUC&amp;pg=PR10#v=onepage&amp;q&amp;f=false|url-status=live}}
{{Refend}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Brihadisvara Temple}}
{{Wikivoyage listing|Thanjavur}}

* [https://ignca.gov.in/thanjavur-brhadisvara-temple/ تنجاوور برهديشور مندر]، اندرا گانڌي نيشنل سينٽر فار دي آرٽس، حڪومتِ هند
* [https://www.tamilnadutourism.tn.gov.in/destinations/brihadeeswara-temple برهديشور مندر]، تامل ناڊو سياحت
* [https://indianculture.gov.in/stories/dakshina-meru-brihadeswara-temple ڏکڻ ميرو: برهديشور مندر]، حڪومتِ هند
* [http://www.art-and-archaeology.com/india/thanjavur/bri01.html فن ۽ آثارِقديمه جي ويب سائيٽ تي تصويرون]
* [https://whc.unesco.org/en/list/250 يونيسڪو: عظيم زنده چولا مندر]

{{World Heritage Sites in India}}
{{Shaivism}}
{{Hindudharma}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Brihadeeswarar Temple}}

[[Category:هندستان جا عالمي ورثي وارا ماڳ]]
[[Category:ٿنجاوور جي تاريخ]]
[[Category:دراوڙي طرز تعمير]]
[[Category:ٿنجاوور ۾ هندو مندر]]
[[Category:11هين صديءَ ۾ مڪمل ٿيل هندو مندر]]
[[Category:چولا طرز تعمير]]
[[Category:ٿنجاوور ضلعي ۾ شيو مندر]]
[[Category:ڀرت ناٽيم ڪرڻائن وارا مندر]]</text>
      <sha1>r1u8ug5bjp9chccizsth6qil9zryd5w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390107</id>
      <parentid>390106</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:42:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60104" sha1="fuklrzqgo5zjrimmhq3t50aaj756klt" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|11هين صديءَ جو مندر ۽ يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ}}
{{Infobox religious building 
| image                 = Brihadisvara Temple during Maha Shivaratri-WUS03611 (edit).jpg
| caption               = [[مها شوراتري]] دوران برهديشور مندر
| native_name           = தஞ்சைப் பெருவுடையார் கோயில்
| map_type              = India#Tamil Nadu
| map_caption           = [[تامل ناڊو]]، [[هندستان]] ۾ مقام
| coordinates           = {{coord|10|46|58|N|79|07|54|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}}
| religious_affiliation = [[هندومت]]
| country               = [[هندستان]]
| state                 = [[تامل ناڊو]]
| district              = [[ٿنجاوور ضلعو]]
| location              = [[ٿنجاوور]]
| elevation_m           = 65.83
| deity                 = [[شيو]]
| festivals             = [[مها شوراتري]]
| architecture_style    = [[چولا فن تعمير]]
| inscriptions          = [[تامل ٻولي|تامل]]
| year_completed        = 1010ع
| creator               = [[راجاراجا اول]]
| footnotes             = {{معلوماتي خانو يونيسڪو عالمي ورثو
| child         = yes
| official_name = برهديشور مندر جو مجموعو، ٿنجاوور
| part_of       = [[عظيم زندهه چولا مندر]]
| criteria      = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii)}}(ii)، (iii)
| ID            = 250bis-001
| year          = 1987
| extension     = 2004
| area          = {{convert|18.07|ha|acre|abbr=on}}
| buffer_zone   = {{convert|9.58|ha|acre|abbr=on}}
}}
}}

'''برهديشور مندر''' (Brihadisvara Temple)، جنهن کي ان جي باني [[راجاراجا اول]] طرفان '''راجاراجيشورم''' (يعني &quot;راجاراجا جو رب&quot;) سڏيو ويو، ۽ جيڪو مقامي طور '''ٿنجائي پيريا ڪوول''' (يعني &quot;ٿنجاوور جو وڏو مندر&quot;) ۽ '''پيروودائيار ڪوول''' (يعني &quot;عظيم رب جو مندر&quot;) جي نالن سان مشهور آهي، [[هندومت]] جي [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هڪ شاندار [[هندو مندر]] آهي، جيڪو [[چولا فن ۽ تعمير]] جي طرز تي تعمير ڪيو ويو آهي. هي مندر [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] رياست جي [[ٿنجاوور]] شهر ۾ [[ڪاويري ندي]] جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي.
هي مندر هندومت جي سڀ کان وڏن مندرن مان هڪ آهي ۽ [[تامل تعمير]] جو اعليٰ نمونو شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=John |last=Keay |title=India, a History |year=2000 |publisher=Harper Collins Publishers |pages=xix}}&lt;/ref&gt; ان کي '''ڏکڻ ميرو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب &quot;[[ڏکڻ هندستان]] جو [[ميرو جبل]]&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Temple Art, Icons And Culture Of India And South-East Asia|author=K. V. Raman|publisher=Sharada Publishing House|year=2006|page=136}}&lt;/ref&gt;

هي مندر [[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجاراجا اول]] جي حڪم تي 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو. اڄ اهو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ '''[[عظيم زندهه چولا مندر]]''' جو حصو آهي، جنهن ۾ [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]] ۽ [[ايراويتيشور مندر]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;
اصل يارهين صديءَ جي مندر جي چوڌاري هڪ کاهي موجود هئي. مندر جي مجموعي ۾ [[گوپورم]]، مکيه عبادتگاهه، ان جو اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]]، ڪتبا، ڀتين جون تصويرون (Frescoes) ۽ مجسما شامل هئا، جن مان گهڻا [[شيو مت]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ڪجهه [[وشنو مت]] ۽ [[شڪتي مت]] سان پڻ واسطو رکن ٿا. مندر پنهنجي تاريخ دوران ڪجهه نقصان به برداشت ڪيو، جنهن سبب ڪجهه فني آثار ضايع ٿي ويا. ايندڙ صدين ۾ وڌيڪ منڊپ ۽ ٻيون اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جڏهن ته موجوده حفاظتي ڀتيون [[16هين صدي]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون.&lt;ref name=michell16/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-21}}
گرينائيٽ پٿر سان تعمير ٿيل هن مندر جو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] [[ڏکڻ هندستان]] جي سڀ کان اوچين مندر ٽاورن مان هڪ آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt; مندر ۾ وڏي ستون واري [[پراڪارا]] (گذرگاهه) ۽ [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن [[شيو لنگ]]ن مان هڪ موجود آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20-21}}
برهديشور مندر پنهنجي اعليٰ درجي جي مجسما سازي لاءِ پڻ مشهور آهي. هتي يارهين صديءَ ۾ پتل مان تيار ڪيل مشهور [[نٽراج]] (رقص ڪندڙ شيو) جي مورتي ٺهرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو هو. مندر جي احاطي ۾ [[ننڊي]]، [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، سبهاپتي، [[ڏکڻامورتي]]، [[چنڊيشور نايانار]]، [[وراهي]]، تيرووارور جي ٿياگاراجر، [[سدهر]] [[ڪروورار]] ۽ ٻين ديوتائن ۽ سنتن جا مندر پڻ موجود آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}
برهديشور مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;&gt;{{cite book|title=India through the ages|last=Gopal|first=Madan|year=1990|page=185|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
[[راجاراجا اول|راجاراجا چولا]]، جنهن هن مندر جي تعمير جو حڪم ڏنو، ان کي راجاراجيشورم (Rajarājeśvaram) سڏيو، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;راجاراجا جي ديوتا جو مندر&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=D. Raphael |title=Temples of Tamil Nadu, Works of Art |url=https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |year=1996 |publisher=Ratnamala |isbn=978-955-9440-00-0 |page=9 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103506/https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; برهناياڪي عبادتگاهه ۾ موجود هڪ پوءِ واري ڪتبي ۾ مندر جي ديوتا کي پيريا اڊايا نايانار سڏيو ويو آهي، جيڪو جديد نالن برهديشور ۽ پيروودائيار ڪوول جو ماخذ معلوم ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. R. Balasubrahmanyam |title=Middle Chola Temples: Rajaraja I to Kulottunga I, A.D. 985-1070 |url=https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |year=1975 |publisher=Thomson |page=87 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== مقام ==
[[File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (747).jpg|thumb|centre|400px|ڀتين کان ٻاهران ڏسڻ ۾ ايندڙ برهديشور مندر جو مجموعو]]
پيروودائيار مندر&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Brihadeeswara Temple|url=https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|access-date=2022-02-24|website=Brihadeeswara Temple|language=en-US|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224085645/https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ٿنجاوور]] شهر ۾، [[چنئي]] کان اٽڪل {{convert|350|km}} ڏکڻ-اولهه طرف واقع آهي. هي شهر [[هندستاني ريلوي]]، تامل ناڊو بس سروسز ۽ [[تامل ناڊو جون قومي شاهراهون|قومي شاهراهن]] [[قومي شاهراهه 67 (هندستان)|67]]، [[قومي شاهراهه 45C (هندستان)|45C]]، [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226]] ۽ [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226 ايڪسٽينشن]] ذريعي روزانو ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;road&quot;&gt;{{cite web | url =http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | page =2 | title =NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI | access-date =17 December 2011 | work =Ministry of Road Transport &amp; Highways, [[Government of India]] | publisher =[[National Highways Authority of India]] | archive-url =https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | archive-date =25 February 2009 | url-status =dead | df =dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|title=Thanjavur bus routes|publisher=Municipality of Thanjavur|access-date=29 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617131259/http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|archive-date=17 June 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; باقاعده خدمتن وارو ويجھو هوائي اڏو [[تروچراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: TRZ) آهي، جيڪو اٽڪل {{convert|55|km}} پري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Ē. Kē Cēṣāttiri|title=Sri Brihadisvara: The Great Temple of Thānjavūr|url=https://books.google.com/books?id=FnXXAAAAMAAJ|year=2008|publisher=Nile|page=5}}&lt;/ref&gt;

شهر ۽ مندر، جيتوڻيڪ اندرونِ ملڪ واقع آهن، پر اهي [[ڪاويري ندي]] جي ڊيلٽا جي شروعات وٽ آهن؛ انهيءَ ڪري انهن کي [[بنگال جو نار]] ۽ ان وسيلي [[هندي وڏو سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. مندرن سان گڏ، تامل ماڻهن يارهين صديءَ ۾ زراعت، سامان جي چرپر ۽ شهري مرڪز مان پاڻي جي وهڪري تي ضابطو رکڻ لاءِ آبپاشي جو پهريون وڏو نظام مڪمل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Marshall M. Bouton|title=Agrarian Radicalism in South India|url=https://books.google.com/books?id=5-v_AwAAQBAJ&amp;pg=PA72|year=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-5784-5|pages=72–78}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[File:Raraja detail.png|thumb|left|200x200px|[[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] جو مجسمو، جنهن 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ مندر تعمير ڪرايو.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;]]

پنجين صديءَ کان نائين صديءَ تائين [[چالوڪيا خاندان|چالوڪيا]] حڪمرانيءَ جي دور ۾ [[ايهول]]، [[بادامي غار مندر|بادامي]] ۽ [[پٽاڊڪل]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ مثالن موجب [[دراوڙي تعمير|تامل مندرن]] جا مختلف اڏاوتي انداز ترقي ڪندا رهيا. ان کان پوءِ [[پلاوا خاندان|پلاوا]] دور ۾ [[مهابلي پورم جا يادگار|ماملاپورم]] ۽ ٻين يادگارن ۾ اهو انداز وڌيڪ نمايان ٿيو. 850ع کان 1280ع تائين [[چولا خاندان|چولا]] ڏکڻ هندستان ۾ غالب خاندان طور اڀريا.&lt;ref name=mitchell/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-2}} شروعاتي چولا دور ۾ سندن ڌيان گهڻو ڪري سياسي ۽ جاگرافيائي سرحدن کي محفوظ ڪرڻ تي هو، جڏهن ته تعميراتي سرگرمين تي نسبتاً گهٽ زور ڏنو ويو. ڏهين صديءَ ۾ چولا سلطنت اندر اهڙيون اڏاوتي خصوصيتون ظاهر ٿيون، جهڙوڪ گهڻ-رخا [[ستون]]، جن جي مٿان نڪتل چورس [[سرستون (تعمير)|سرستون]] هوندا هئا. جارج مچل موجب، اهي خاصيتون نئين چولا طرز جي شروعات جي علامت هيون.&lt;ref name=mitchell&gt;{{harvnb|Michell|1988|pp=145–148}}&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|ڊگلس بيريٽ پنهنجي 1975ع واري چولا تعمير بابت اشاعت ۾ لکي ٿو ته 866ع کان 940ع جي وچ ۾، پهرئين چولا حڪمران وجيالايا کان شروع ٿي، هڪ نئون انداز اڀريو. بيريٽ موجب چولا طرز پلاوا روايت مان پيدا نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Barrett1974&quot;&gt;{{cite book|author=Douglas E. Barrett|title=Early Cola Architecture and Sculpture; 866-1014 A.D.|url=https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|year=1974|publisher=Faber|isbn=978-0-571-10507-6|access-date=13 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; گيري جي. شونڊلر موجب، بيريٽ جو ڪم اهڙيون رايا فراهم ڪري ٿو، جيڪي &quot;لامحدود اندازن ۽ بحث&quot; جا موقعا پيدا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Schwindler | first=Gary J. | title=Review: Early Cola Architecture and Sculpture | journal=The Journal of Asian Studies | publisher=Cambridge University Press | volume=36 | issue=4 | year=1977 | doi=10.2307/2054437 | page=705| jstor=2054437 | s2cid=163896079 | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;}} ڏکڻ هندستاني اڏاوت جو اهو انداز پيماني ۽ تفصيل ٻنهي لحاظ کان برهديشور مندر ۾ پنهنجي مڪمل صورت ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو چولا بادشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ڪرايو.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;

{{multiple image
 | total_width = 500
 | align = centre
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by William Hodges.jpg
 | caption1 = 
 | image2 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by Henry Salt.jpg
 | caption2 = 
 | footer = برهديشور مندر، ٿنجاوور جون شروعاتي يورپي عڪاسيون، ارڙهين صديءَ جي آخر کان اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين.
}}

=== واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ===
مکيه مندر ۽ ان جا [[گوپورم]] يارهين صديءَ جي شروعات سان واسطو رکن ٿا. ايندڙ 1,000 سالن دوران هن مندر ۾ واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ٿيندا رهيا. حملا ۽ جنگيون، خاص طور انهن مسلمان [[سلطان]]ن جي وچ ۾ جيڪي [[مدورائي]] تي حڪمراني ڪندا هئا، ۽ انهن [[هندو بادشاهه]]ن جي وچ ۾ جيڪي ٿنجاوور تي حڪمراني ڪندا هئا، مندر کي نقصان پهچائڻ جو سبب بڻيون.&lt;ref name=michell16/&gt;{{refn|group=note|ٿنجاوور ويجهن ۽ پري واقع مسلمان توڙي هندو پاڙيسري بادشاهتن جو هدف رهيو. [[مدورائي سلطنت]] 14هين صديءَ ۾ قائم ٿي، جڏهن [[دهلي سلطنت]] جي علاءُ الدين خلجي جي فوجن، ملڪ ڪافور جي اڳواڻيءَ ۾، ڏکڻ هندستان تي تباهه ڪندڙ حملا ۽ ڦرلٽ ڪئي.&lt;ref&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 9-13, 16-21&lt;/ref&gt; بعد ۾ عادل شاهي سلطنت، قطب شاهيون، رندولا خان ۽ ڏکڻ هندستان جي اوڀر ۽ اولهه ڪنارن کان ٻين قوتن ان تي حملا ڪيا، ۽ ڪجھه ان تي چند سالن لاءِ قابض به رهيون.&lt;ref name=michell16/&gt;}} انهن نقصانن جي مرمت انهن هندو خاندانن ڪرائي، جن ٻيهر علائقي تي ضابطو حاصل ڪيو. ڪجهه حالتن ۾ حڪمرانن مندر جي ڦڪي ٿي ويل تصويرن کي نون ڀتين وارين تصويرن سان ڍڪڻ ذريعي مندر کي نئين سر سينگارڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻين حالتن ۾ هنن نون عبادتگاهن جي واڌاري جي سرپرستي ڪئي. [[ڪارتڪيا]]، جنهن کي [[مروگن]] پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاروتي]]، جنهن کي اماں پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ [[ننڊي]] جون اهم عبادتگاهون 16هين ۽ 17هين صديءَ جي نايڪ دور سان تعلق رکن ٿيون.&lt;ref name=michell16&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 16-21, 89-91&lt;/ref&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ساڳي طرح [[ڏکڻامورتي]] جي عبادتگاهه به بعد ۾ تعمير ڪئي وئي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ٿنجاوور جي [[مرهٺا]]ن هن مندر جي سٺي سنڀال ڪئي.

== بيان ==
=== تعمير ===

{{multiple image
 | total_width = 400
 | align = left
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (451).jpg
 | image2 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (404).jpg
 | footer = ٿنجاوور ۾ برهديشور مندر جي مجموعي جا مختلف منظر
}}

پيروودائيار مندر جي رٿابندي ۽ تعمير [[ڪارٽيشيائي همراهن جو نظام|محوري]] ۽ [[هم آهنگي|هم آهنگ]] [[جيوميٽري]] جي اصولن مطابق ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=thapar&gt;Thapar 2004, pp.43, 52–53&lt;/ref&gt; هن کي ''پيرون ڪوئل'' (Perunkoil)، جنهن کي ''ماداڪوئل'' پڻ چيو وڃي ٿو، جي درجي ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، يعني اهڙو وڏو مندر جيڪو قدرتي يا مصنوعي دڙي تي تعمير ڪيو ويو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Alayam - The Hindu temple - An epitome of Hindu Culture|page=31|publisher=Sri Ramakrishna Math|location=Mylapore, Chennai|last=Reddy|first=G.Venkatramana|year=2010|isbn=978-81-7823-542-4}}&lt;/ref&gt;

مندر جو مجموعو مستطيل شڪل جو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ هڪ ٻئي جي مٿان رکيل ٻن چورس حصن جهڙو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اهو اوڀر کان اولهه تائين {{convert|240.79|m}} ۽ اتر کان ڏکڻ تائين {{convert|121.92|m}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن احاطي ۾ پنج بنيادي حصا آهن: مکيه عبادتگاهه جنهن جي مٿان اوچو ''[[ويمانا (تعمير)|سري ويمانا]]'' آهي، ان جي سامهون [[نندي]] جو منڊپ (''نندي منڊپم'')، ۽ انهن جي وچ ۾ مکيه اجتماعي هال (''مک منڊپم'')، وڏو گڏجاڻي هال (''مها منڊپم'') ۽ ''انترالا'' نالي اهو حصو جيڪو مها منڊپ کي مکيه عبادتگاهه سان ڳنڍي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

مندر جي وسيع صحن ۾ ستونن سان ڍڪيل هڪ وڏو ''[[پراڪارا]]'' (گذرگاهه) شامل آهي، جنهن جو گهيرو لڳ ڀڳ {{convert|450|m}} آهي ۽ جيڪو پردڪشنا (چڪر هڻڻ) لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هن پراڪارا کان ٻاهر ٻه احاطي واريون ڀتيون آهن. ٻاهرين ڀت دفاعي مقصدن لاءِ 1777ع ۾ فرانسيسي نوآبادياتي فوجن تعمير ڪرائي، جنهن ۾ بندوقن لاءِ سوراخ پڻ ٺاهيا ويا، ڇاڪاڻ ته ان وقت مندر کي هٿيارخاني طور به استعمال ڪيو ويندو هو. انهن هن ڀت کي وڌيڪ اوچو ڪري مندر جي احاطي کي الڳ ڪيو. اوڀر طرف اصل مکيه [[گوپورم]] موجود آهي، جيڪو [[بيرل والٽ]] طرز تي ٺهيل آهي. هي مکيه مندر جي ويمانا جي اوچائيءَ کان اڌ کان به گهٽ آهي. يارهين صديءَ کان پوءِ مندر ۾ وڌيڪ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جهڙوڪ اتر-اوڀر ڪنڊ ۾ هڪ منڊپ ۽ احاطي جي چوڌاري اضافي گوپورم، ته جيئن مختلف پاسن کان اچ وڃ ممڪن ٿي سگهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref&gt;{{cite book|author=Winand M. Callewaert|title=Gods and Temples in South India|url=https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Manohar|isbn=978-81-7304-107-5|pages=150–151|access-date=12 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103401/https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نوآبادياتي دور کان اڳ [[پانڊيا خاندان|پانڊيا]]، [[نايڪ خاندان|نايڪ]]، [[وجيانگر سلطنت|وجيانگر]] ۽ [[مرهٽا]] دور ۾ پڻ مندر ۾ ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه ۽ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، پر انهن سڀني اصل رٿابندي ۽ هم آهنگيءَ جي اصولن جو احترام ڪيو. اصل احاطي اندر، مکيه عبادتگاهه ۽ نندي منڊپ سان گڏ [[ڪارتڪيا]] ۽ [[پاروتي]] جا ٻه اهم عبادتگاهه موجود آهن، جڏهن ته احاطي ۾ ٻيا به ڪيترائي ننڍا مندر آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj&gt;[http://ignca.nic.in/pdf_data/bt_release_brochure.pdf Tanjavur: Brhadisvara temple, The monument and the living tradition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330024138/http://www.ignca.nic.in/PDF_data/bt_release_brochure.pdf |date=30 March 2016 }}, Kapila Vatsyayan and R Nagaswamy et al, Indira Gandhi National Centre for the Arts, Government of India (2012), page 7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Imperial Frontiers: Building Sacred Space in Sixteenth-Century South India|journal=The Art Bulletin|volume=90|issue=2|jstor=20619601|last=Branfoot|first=Crispin|year=2008|page=185|doi=10.1080/00043079.2008.10786389|s2cid=154135978}}&lt;/ref&gt;

پيروودائيار مندر ڏکڻ هندستان جي هندو مندرن جي روايت کي جاري رکندي تعميراتي ۽ سينگاريل عنصرن کي اختيار ڪيو، پر ان جي جسامت يارهين صديءَ کان اڳ تعمير ٿيل سڀني مندرن کان گهڻي وڏي هئي. چولا دور جي معمارن ۽ ڪاريگرن وڏن پٿرن کي استعمال ڪندي {{convert|63.4|m}} اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] تعمير ڪرڻ جي فني مهارت جو شاندار مظاهرو ڪيو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj/&gt;

{{multiple image
| align             = right
| image1            = Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2017).jpg
| width1            = 248
| caption1          = نندي منڊپ ۽ داخلي گوپورم، صحن مان اتر-اوڀر وارو منظر
| image2            = Thanjavur Brihadeeswara Temple Entrance.JPG
| width2            = 110
| caption2          = داخلي دروازي جو هڪ ٻيو منظر
}}

[[File:Gopuram of the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 02.jpg|thumb|برهديشور مندر جو گوپورم]]

مندر جو رخ اوڀر طرف آهي ۽ ماضيءَ ۾ ان جي چوڌاري پاڻيءَ سان ڀريل کاهي موجود هئي، جيڪا هاڻي ڀري وئي آهي. موجوده حفاظتي ڀت انهيءَ پراڻي کاهيءَ جي چوڌاري ٺهيل آهي. ٻنهي ڀتين ۾ نفيس سينگاريل دروازا آهن، جن کي [[گوپورم]] چيو وڃي ٿو. اهي پٿر مان تعمير ٿيل آهن ۽ سندن مٿئين حصي تي خوبصورت تعميري سينگار موجود آهي.

مکيه داخلي دروازا اوڀر طرف آهن. پهريون گوپورم ''ڪيرالانتاڪن تروواسل'' سڏجي ٿو، جنهن جي معنيٰ &quot;ڪيرالانتاڪن جو مقدس دروازو&quot; آهي. ''ڪيرالانتاڪن'' راجاراجا اول جو هڪ لقب هو. ان کان لڳ ڀڳ {{convert|100|m}} اڳتي اندروني صحن جو گوپورم ''راجاراجن تروواسل'' آهي، جيڪو پهرئين گوپورم کان وڌيڪ سينگاريل آهي. ان جي ''ادهيشٿانم'' تي [[پراڻ]] ۽ ٻين هندو مذهبي متنن جا منظر اُڪريل آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

اندروني اوڀرئين گوپورم مان هڪ وسيع صحن ۾ داخل ٿيندو آهي، جتي سڀئي عبادتگاهه اوڀر-اولهه ۽ اتر-ڏکڻ جي بنيادي رخن مطابق ترتيب ڏنل آهن. هن احاطي ۾ پنج ماڙ گوپورم مان يا هڪ ننڍڙي آزاد بيٺل گوپورم ذريعي به داخل ٿي سگهجي ٿو. مکيه داخلي گوپورم جي اوچائي لڳ ڀڳ 30 ميٽر آهي، جيڪا ويمانا کان گهٽ آهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

مکيه مندر ۽ ان جو وڏو ٽاور صحن جي وچ ۾ واقع آهن. شيو لاءِ وقف ڪيل هن مندر جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه آهن، جيڪي گهڻو ڪري هڪ ئي محور تي ٺهيل آهن. اهي [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، [[ننڊي]]، [[وراهي]]، [[ڪروور ديو]] (راجاراجا چولا جو [[گرو]])، [[چنڊيشور]] ۽ [[نٽراج]] لاءِ وقف آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

ننڊي منڊپ ۾ هڪ ئي پٿر مان تراشيل ويٺل [[نندي]] جو مجسمو مکيه عبادتگاهه ڏانهن منهن ڪري بيٺل آهي. ننڊي ۽ عبادتگاهه جي وچ ۾ ڏاڪڻيون آهن، جيڪي ستونن واري برآمدي، اجتماعي هال ۽ اندروني منڊپ ڏانهن وڃن ٿيون، جتان [[پردڪشنا]] (چڪر هڻڻ) وارو رستو شروع ٿئي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|p=22}} هي ننڊي جو مجسمو لڳ ڀڳ 25 ٽن وزني آهي، هڪ ئي پٿر مان تراشيل آهي ۽ تقريباً 2 ميٽر اوچو، 6 ميٽر ڊگهو ۽ 2.5 ميٽر ويڪرو آهي. اهو [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن هڪ پٿر مان ٺهيل ننڊي جي مجسمن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Meena&quot; /&gt;

== هزار سالا يادگاري تقريبون ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:1000 years Old Thanjavur Brihadeeshwara Temple View at Sunrise.jpg|1,000 سال پراڻو ٿنجاوور برهديشور مندر — سج اڀرڻ وقت منظر
File:Thanjavur, Brihadishwara Temple, dance (6851706080).jpg|برهديشور مندر جي يادگاري تقريب لاءِ گڏ ٿيل رقاص
&lt;/gallery&gt;

ٿنجاوور ۾ چولا شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] طرفان 1010ع ۾ تعمير ڪرايل هي مندر عام طور &quot;وڏو مندر&quot; جي نالي سان مشهور آهي. سيپٽمبر 2010ع ۾ هن مندر کي 1,000 سال مڪمل ٿيا. هن عظيم اڏاوت جي هزارين سالگرهه ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت ۽ شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي پروگرام منعقد ڪيا ويا. اهو راجاراجا اول (985ع–1014ع) جي حڪمرانيءَ جي 25هين سال جي 275هين ڏينهن (1010ع) جي ياد ۾ هو، جڏهن هن مکيه عبادتگاهه مٿان {{convert|59.82|m}} اوچي [[ويمانا (ٽاور)|ويمانا]] کي تاج ڏيڻ لاءِ آخري تقديس خاطر سون سان ڍڪيل [[ڪلسام]]، يعني ٽامي جو ٿانو يا [[فائنل]]، پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;jlbiadsf&quot;&gt;{{cite news| url= https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| title= India's Big Temple marks 1,000th birthday| author= BBC News augue| access-date= 25 September 2010| date= 25 September 2010| archive-date= 26 September 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100926045640/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;asedgt&quot;&gt;{{citation | title= Early Chola temples:Parantaka I to Rajaraja I, 907–985 A.D | author= PS. R. Balasubrahmanyam (1971), Orient Longman Publications}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sdbjt&quot;&gt;{{citation | title= Rāja Rāja, the great:seminar proceedings | author= Ananthacharya Indological Research Institute (1984)}}&lt;/ref&gt;

=== ڀارت ناٽيم يگيا ===

ان موقعي کي ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت مشهور رقاصه [[پدما سبرامنيم]] جي نگرانيءَ هيٺ [[ڀارت ناٽيم]] [[يگيا (هندو رسم)|يگيا]]، يعني ڪلاسيڪي ناچ جو پروگرام، منعقد ڪيو. اهو پروگرام ايسوسيئيشن آف ڀارت ناٽيم آرٽسٽس آف انڊيا (ABHAI) ۽ برهن ناٽيانجلي ٽرسٽ، ٿنجاوور طرفان گڏيل طور منظم ڪيو ويو. عمارت جي 1,000هين سالگرهه جي موقعي تي نئين دهلي، [[ممبئي]]، [[پوني]]، تامل ناڊو، آنڌرا پرديش، [[ڪرناٽڪ]]، ڪيرالا، سنگاپور، ملائيشيا ۽ آمريڪا مان 1,000 رقاصن [[ڪروور ديو]]، جيڪو راجاراجا جو گرو هو، جي ترتيب ڏنل الاهي موسيقي [[ترويسائپا]]، يعني [[ترو مورائي]] جي نائين جلد، جي رڪارڊ ٿيل 11 بندن تي گڏيل ناچ پيش ڪيو. 26 سيپٽمبر 2010ع کان شروع ٿيندڙ ٻن ڏينهن تائين هي ننڍڙو شهر هڪ ثقافتي مرڪز بڻجي ويو، جتي گهٽي فنڪار ۽ رقاص سڄي شهر ۾ پرفارم ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;DDY&quot;&gt;{{cite web| url= http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| title= India's Biggest Temple turns 1000-years| author= Rediff News| access-date= 20 August 2010| archive-date= 18 August 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100818165702/http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dfgjoerY&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | title=A grand dance spectacle at the Thanjavur Big Temple | work=The Hindu | access-date=20 August 2010 | location=Chennai, India | date=1 August 2010 | first=T. S. | last=Subramanian | archive-url=https://web.archive.org/web/20100804150451/http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | archive-date=4 August 2010 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== يادگاري ٽڪليون ۽ سڪا ===

26 سيپٽمبر 2010ع تي، يعني وڏي مندر جي هزار سالا تقريبن جي پنجين ڏينهن، ملڪ جي ثقافتي، تعميراتي ۽ ڪتبن واري تاريخ ۾ وڏي مندر جي ڪردار جي مڃتا طور [[انڊيا پوسٽ]] طرفان {{INR}} 5 جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي وئي، جنهن تي {{convert|216|ft|m|order=flip}} اوچي عظيم [[راجا گوپورم]] جي تصوير ڏنل هئي.

[[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] هن موقعي کي يادگار بڻائڻ لاءِ {{INR}} 5 جو سڪو جاري ڪيو، جنهن تي مندر جو نمونو اُڀريل صورت ۾ ٺاهيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;sdlkqqqsf&quot;&gt;{{cite web | url= http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | title= Stamp, coin release mark 1,000 years of Big Temple | author= Deccan Herald (26 September 2010) | access-date= 26 September 2010 | archive-date= 6 October 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101006063714/http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | url-status= live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ohjohjf&quot;&gt;{{cite news | url= http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| archive-url= https://web.archive.org/web/20100929172241/http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| url-status= dead| archive-date= 29 September 2010| title= Release of a special postal stamp and a five- rupee coin | access-date=27 September 2010 | location=Chennai, India | work= [[The Hindu]]| date=27 September 2010}}&lt;/ref&gt; [[اي. راجا]]، [[مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي وزارت (هندستان)|مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي جو ڪابينا وزير]]، برهديشور مندر جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي، جنهن جي پهرين ٽڪلي [[جي. ڪي. وسان]]، [[جھازراني وزارت (هندستان)|جھازراني جي ڪابينا وزير]]، وصول ڪئي.

[[انڊيا گورنمينٽ منٽ، ممبئي|ممبئي منٽ]] ساڳئي تصوير سان، جيڪا {{INR}} 5 جي سڪي تي هئي، {{INR}} 1,000 جو يادگاري سڪو جاري ڪيو. اهو جمهوريه هندستان جي سڪن ۾ جاري ٿيل پهريون 1,000 رپين جو سڪو هو. هي سڪو غير گردشي قانوني زر (NCLT) هو.&lt;ref name=&quot;coin&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | title=Release of Commemorative Coin | date=3 July 2012 | access-date=24 April 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130324014546/http://mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | archive-date=24 March 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1 اپريل 1954ع تي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] {{INR}} 1,000 جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيو، جنهن تي برهديشور مندر جو پينوراما منظر ڇپيل هو، جيڪو ان جي ثقافتي ورثي ۽ اهميت کي ظاهر ڪندو هو. 1975ع ۾ وزيراعظم [[اندرا گانڌي]] جي اڳواڻيءَ واري حڪومت [[قانوني زر#نوٽن جي منسوخي|نوٽن جي منسوخي]] ذريعي {{INR}} 1,000 جا سڀ نوٽ [[ڪارو ناڻو]] گهٽائڻ جي ڪوشش طور بند ڪري ڇڏيا. اهي نوٽ هاڻي گڏ ڪندڙن ۾ مشهور آهن.&lt;ref name=&quot;ppwqqsf&quot;&gt;{{cite web | url= http://newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | title= INR 1000 note of 1954 popular in Tanjavur | author= Express Buzz, The Indian Express (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 | archive-date= 13 May 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20160513060520/http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ ان وقت جي تامل ناڊو جي وڏي وزير [[ڪرونانڌي|ايم. ڪرونانڌي]]، وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ چانورن جي هڪ قسم، سيمي چانور، جو نالو مندر جي تعمير ڪندڙ راجاراجا چولا جي هزار سالا ياد ۾ ''راجا راجن-1,000'' رکيو.&lt;ref name=&quot;jjjsqwhnsdff&quot;&gt;{{cite web | url= http://news.in.msn.com/national/article.aspx?cp-documentid=4424908 | title= Semmai Paddy as &quot;Raja Rajan-1000&quot; | author= MSN News (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 }}{{Dead link|date=November 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== قبوليت ==
هي مندر &quot;تعمير، مجسمه سازي، مصوري ۽ پتل جي ڍلائيءَ ۾ چولا خاندان جي شاندار ڪاميابين جي شاهدي ڏئي ٿو&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008 |archive-date=5 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105115252/https://whc.unesco.org/en/list/250 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; هن مندر جو ذڪر ان دور جي ڪيترن ئي همعصر ادبي ڪمن، جهڙوڪ ''موور اولا'' ۽ ''ڪلنگٿوپراني''، ۾ ملي ٿو. چٽرجي موجب [[تامل تعمير]] هن مندر ۽ ان جي جانشين، [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]]، ۾ پنهنجي اعليٰ ترين اظهار تائين پهتي.&lt;ref name=india&gt;{{cite book|title=India Art and Architecture in ancient and medieval periods|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|location=New Delhi|editor=Roma Chatterjee|year=2016|page=32|isbn=978-81-230-2080-8}}&lt;/ref&gt; [[حڪومت هندستان]] هن مندر کي ورثي واري يادگار طور قرار ڏنو آهي ۽ [[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] ان کي محفوظ يادگار طور سنڀالي ٿو. هي مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;/&gt;

[[يونيسڪو]] هن مندر کي [[گانگائيڪونڊا چولاپورم]] جي برهديشور مندر ۽ [[داراسورم]] جي [[ايراويتيشور مندر]] سان گڏ [[عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو آهي؛ انهن ٽنهي کي گڏجي [[عظيم زندهه چولا مندر]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=UNESCO&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/250/|title=Great Living Chola Temples|publisher=UNESCO World Heritage Centre|year=2004|access-date=28 November 2015|archive-date=12 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912082313/https://whc.unesco.org/en/list/250/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; انهن ٽنهي مندرن ۾ هڪجهڙايون موجود آهن، پر هر مندر پنهنجي الڳ رٿابندي ۽ مجسمه سازيءَ جي عنصرن جي ڪري منفرد آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |first= P.V. Jagadisa |last=Ayyar |title=South Indian Shrines |publisher=Asian Educational Services |location=New Delhi |year=1993 |isbn=81-206-0151-3 |page=316}}&lt;/ref&gt; اهي ٽيئي مندر چولا حڪمرانن ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايا ۽ اهي اڄ تائين هندو برادريءَ طرفان سهارو، استعمال ۽ عبادت لاءِ قائم آهن. انهن مندرن کي &quot;عظيم زندهه&quot; ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي اڄ به ثقافتي، زيارت ۽ عبادتي عملن ۾ سرگرم آهن.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|title=Inside the Chola Temple|location=Coimbatore|newspaper=The Hindu|date=4 June 2012|last=Srinivasan|first=Pankaja|access-date=28 November 2015|archive-date=19 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140619081222/http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ثقافتي تقريبون ===
[[File:28apr10.jpg|thumb|مندر جي تهوار واري جلوس، 2015ع]]
ٿنجاوور جو برهديشور مندر هر سال فيبروريءَ جي لڳ ڀڳ، [[مها شوراتري]] جي موقعي تي، ناچ جي ميلن جو ماڳ هوندو آهي. هندستاني ڪلاسيڪي ناچ جا وڏا فنڪار ۽ علائقائي ٽيمون ڏهن ڏينهن تائين ٿيندڙ برهن ناٽيانجلي ميلو ۾ پنهنجون پيشڪشون پيش ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;[http://www.brahannatyanjali.in/events.html Brahan Natyanjali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129054445/http://www.brahannatyanjali.in/events.html |date=29 January 2020 }}, Thanjavur, Tamil Nadu&lt;/ref&gt;

=== رٿ جو ميلو ===
[[مندر جي رٿ]] کي 20 اپريل 2015ع تي [[رام|سري رامار]] مندر جي سامهون آزمائشي طور هلايو ويو، جنهن کي وڏي تعداد ۾ ماڻهن ڏٺو.&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews Trial run of Big Temple car, Rolls; out after 100 years; maiden run on April 29] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003044/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 21 April 2015&lt;/ref&gt; نون ڏينهن کان پوءِ مندر جي رٿ جو پهريون باقاعده جلوس ڪڍيو ويو. خبرن موجب، گذريل سئو سالن ۾ هن مندر ۾ اهڙو پهريون جلوس هو.&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 Big temple chariot festival held after 100 years] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003049/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 30 April 2015&lt;/ref&gt;

=== ناول ===
[[ڪلڪي ڪرشنمورتي]]، مشهور تامل ناول نگار، [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا]] جي زندگيءَ تي ٻڌل تاريخي ناول ''[[پونين سيلون]]'' لکيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Age hardly withers charm of Ponniyin Selvan|url=http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|date=19 October 2011|location=Chennai|last=A.|first=Srivathsan|access-date=9 May 2015|newspaper=The Hindu|archive-date=5 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605103559/http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هڪ ٻئي تامل ليکڪ [[بالڪمارن]] ''[[ادايار (ناول)|ادايار]]'' نالي ناول لکيو آهي، جنهن جو موضوع راجاراجا اول جي زندگي ۽ هن مندر جي تعمير آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Special Coin to Remember Rajendra Chola|url=http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|publisher=The New Indian Express|date=4 February 2014|location=Chennai|work=Express News Service|access-date=9 May 2015|archive-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519130228/http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== انتظام ==
هن وقت مندر جو انتظام ۽ سنڀال [[باباجي راجا ڀونسلي ڇترپتي|باباجي ڀونسلي]]، جيڪو [[ٿنجاوور جي مرهٺا سلطنت|ٿنجاوور جي مرهٺا]] شاهي خاندان جو سربراهه آهي، جي حوالي آهي. هو [[ٿنجاوور محل ديواستانم]] جو موروثي متولي آهي، جيڪو برهديشور مندر سميت اڳوڻي ٿنجاوور علائقي جي 88 مندرن جو انتظام جاري رکي ٿو.
ڪجهه [[تامل قومپرستي|تامل قومپرست]] تنظيمن [[تامل ناڊو]] حڪومت کان مطالبو ڪيو آهي ته اهي انتظامي حق واپس ورتا وڃن، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ باباجي ڀونسلي نه ته [[چولا خاندان|چولا]] نسل سان تعلق رکي ٿو ۽ نه ئي [[تامل ماڻهو|تامل]] نسل سان. بهرحال، اهي درخواستون ڪامياب نه ٿيون آهن. انهن احتجاج ڪندڙن مان هڪ، جيڪو ''بگ ٽيمپل رائٽس ريٽريول ڪميٽي'' جو رابطاڪار پڻ آهي، اهو به دعويٰ ڪري ٿو ته باباجي ڀونسلي ٿنجاوور جي مرهٺا بادشاهن جو قانوني وارث پڻ ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|title=Tamil groups want Maratha hold over Thanjavur Big Temple to go|access-date=2018-05-12|archive-date=12 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512112322/http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
مندر ۾ ڪيترائي مجسما، اُڪريل نقش (ريلِف) ۽ ڀت سازيون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Sivaramamurti1977p288&quot;&gt;{{cite book|author=C. Sivaramamurti| title= L'Art en Inde|url= https://books.google.com/books?id=WKgQAQAAMAAJ|year= 1977|publisher= H. N. Abrams|isbn=978-0-8109-0630-3 |pages=287–288, 427}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India.jpg|برهديشور مندر، ٿنجاوور، تامل ناڊو، هندستان
File:An elephant relief on the Brihadisvara Temple, Thanjavur.jpg|برهديشور مندر تي هاٿيءَ جو اُڪريل نقش
File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 04.jpg|[[شيو]] فقير (''[[ڀڪشاٽڻ]]'') جي روپ ۾، هٿ ۾ خيرات جو پيالو کنيل
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 100.jpg|[[ارڌناريشور]] (اڌ شيو، اڌ پاروتي)، جيڪو مرد ۽ عورت جي اصولن جي اڻٽٽ يڪجائيءَ جي علامت آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|title=Ardhanārīśvara|year=2011|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=27 December 2017|archive-date=15 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815031629/https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
File:Le temple de Brihadishwara (Tanjore, Inde) (13908795928).jpg|[[گڻيش]] جي تصوير مکيه مندر ۽ الڳ عبادتگاهه ٻنهي ۾ موجود آهي.
File:Brihadeeswarar Temple 04.jpg|پس منظر ۾ مندر جي راهداري سان گڏ گڻيش جو الڳ عبادتگاهه
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2009) 19.jpg|صحن جي اترئين حصي ۾ سبرهمنيار جو عبادتگاهه، جنهن کي ''مروگن''، ''ڪارتڪيا'' يا ''اسڪندا'' پڻ چيو وڃي ٿو.
File:Chandeshvara shrine at the Brihadisvara Temple.jpg|[[چنڊيشور]] جو عبادتگاهه؛ ساڄي پاسي مکيه مندر جي ڀت ۽ پٺيان اوڀر وارو گوپورم ڏسڻ ۾ اچي ٿو. چنڊيشور مراقبي ڪندڙ يوگي ۽ [[نياڻمار]] [[ڀڪتي تحريڪ]] جو بزرگ هو.
File:1010 CE Brihadishwara Temple, Hindu god Shiva, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India (8).jpg|[[وشنو]] جي [[نرسنها]] اوتار، جيڪو مذهبي عقيدن سبب ماڻهن کي ايذائيندڙ ديو کي قتل ڪري رهيو آهي.
File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, yogini, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[لکشمي]] جو مجسمو، جيڪو وئشنو مت سان لاڳاپيل فن پارو آهي.
File:Tanjore Paintings - Big temple 01.JPG|گجا لکشمي جي ڀت سازي، [[وئشنومت]] سان لاڳاپيل هڪ ٻيو فن پارو
File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 01.jpg|شيو مت جي مندر ۾ [[وشنو]] جو مجسمو
File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, wall relief, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[يوگا]] ۽ مراقبي جو اُڪريل نقش؛ مندر ۾ دنياوي زندگي ۽ بزرگن سان لاڳاپيل ڪيترائي منظر به موجود آهن.
File:Brihadeeswarar Temple 3407.jpg|[[ڪرشن]] گوپين جا ڪپڙا وڻ تي لڪائي شرارت ڪندي
File:Nandi Brihadeeswara.jpg|ننڊي جو عبادتگاهه
File:Sculpture2 Brihadeeswara.jpg|مجسمو
File:Sculpture3 Brihadeeswara.jpg|ويمانا جي ٻاهرئين ڀت جو نقش
File:Relief Staircase, Brihadeeswara.jpg|ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش
File:Relief detail, Brihadeeswara.jpg|اُڪريل نقش جي ويجهي تصوير
File:Relief detail 2 Brihadeeswara.jpg|اُڪريل نقش جي ٻي ويجهي تصوير
File:Entrance Brihadeeswara.jpg|داخلا
File:Thanjavur Big Temple View.jpg|ويمانا جو منظر
File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (299).jpg|ويمانا ڏانهن ويندڙ هڪ داخلا
File:Left side view Brihadeeswara.jpg|کاٻي پاسي کان منظر
File:The Big Temple - Thanjavur.jpg|رات جو مندر جو منظر
File:Brihadeeswara Temple Gopuram at Night.jpg|رات جو برهديشور مندر جو گوپورم
File:PeriyaKoil June 2016.jpg|تنجور پيريا ڪوئل ۾ صبح سوير جو منظر
File:A yoga and meditation relief.jpg|[[يوگا]] ۽ مراقبي جو اُڪريل نقش
File:Ta-scr.jpg|برهديشور مندر ۾ [[تامل لکتون|تامل ڪتبا]]
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Portal bar|ايشيا|هندستان|هندومت|اڏاوت}}
* [[پينيشورار مندر]]
* [[ٿنجاوور رتھ ميلو]]
* [[راجا راجا چولا اول]]
* [[چولا خاندان]]
* [[سڀ کان وڏن يڪ پٿريلا يادگارن جي فهرست]]
* [[20هين صدي کان اڳ تعمير ٿيل سڀ کان اوچين اڏاوتن جي فهرست]]
* [[عظيم زنده چولا مندر]]

== نوٽس ==
{{Reflist|group=note}}
&lt;references group=&quot;note&quot;/&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}

=== ڪتابيات ===
{{Refbegin|2}}
*{{cite book|author=Prasanna Kumar Acharya|title=An encyclopaedia of Hindu architecture|year=2010|publisher=Oxford University Press (Republished by Motilal Banarsidass)|url=https://archive.org/stream/encyclopaediaofh07achauoft#page/n9/mode/2up|isbn=978-81-7536-534-6}}
*{{cite book|author=Prasanna Kumar Acharya|title=A Dictionary of Hindu Architecture: Treating of Sanskrit Architectural Terms with Illustrative Quotations|url=https://books.google.com/books?id=rbayQwAACAAJ|year=1997|publisher=Oxford University Press (Reprinted in 1997 by Motilal Banarsidass)|isbn=978-81-7536-113-3|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032500/https://books.google.com/books?id=rbayQwAACAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author1=Vinayak Bharne|author2=Krupali Krusche|title=Rediscovering the Hindu Temple: The Sacred Architecture and Urbanism of India|url=https://books.google.com/books?id=CGukBgAAQBAJ|year=2014|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-6734-4|access-date=3 December 2017|archive-date=13 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813200520/https://books.google.com/books?id=CGukBgAAQBAJ|url-status=live}}
*{{citation|author=S.R. Balasubrahmanyam|title=Middle Chola Temples|publisher=Thomson Press|year=1975|isbn=978-9060236079}}
*{{cite book|first=Francis D.K.|last=Ching|year=2007|title=A Global History of Architecture|url=https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin|url-access=registration|publisher=John Wiley and Sons|location=New York|pages=[https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin/page/338 338–339]|isbn=978-0-471-26892-5}}
*{{cite book|author=Alice Boner|title=Principles of Composition in Hindu Sculpture: Cave Temple Period|url=https://books.google.com/books?id=doQLZ21CGScC|year=1990|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0705-1|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032500/https://books.google.com/books?id=doQLZ21CGScC|url-status=live}}
*{{cite book|author1=Alice Boner|author2=Sadāśiva Rath Śarmā|title=Silpa Prakasa|url=https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|year=2005|publisher=Brill Academic (Reprinted by Motilal Banarsidass)|isbn=978-8120820524|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111031957/https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author1=A.K. Coomaraswamy|author2=Michael W. Meister|title=Essays in Architectural Theory|url=https://books.google.com/books?id=5B1QAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-0-19-563805-9|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=5B1QAAAAMAAJ|url-status=live}}
*Dehejia, V. (1997). ''Indian Art''. Phaidon: London. {{ISBN|0-7148-3496-3}}.
*{{cite book|author=Adam Hardy|title=Indian Temple Architecture: Form and Transformation|url=https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C|year=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-312-0|access-date=3 December 2017|archive-date=13 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813200524/https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C|url-status=live}}
*{{cite book|author=Adam Hardy|title=The Temple Architecture of India|url=https://books.google.com/books?id=ofUVAQAAIAAJ|year=2007|publisher=Wiley|isbn=978-0470028278|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=ofUVAQAAIAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=Adam Hardy|title=Theory and Practice of Temple Architecture in Medieval India: Bhoja's Samarāṅgaṇasūtradhāra and the Bhojpur Line Drawings|url=https://books.google.com/books?id=_oADrgEACAAJ|year=2015|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-93-81406-41-0|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=_oADrgEACAAJ|url-status=live}}
*Harle, J.C., ''The Art and Architecture of the Indian Subcontinent'', 2nd edn. 1994, Yale University Press Pelican History of Art, {{ISBN|0300062176}}
*{{cite book|author=Monica Juneja|title=Architecture in Medieval India: Forms, Contexts, Histories|url=https://books.google.com/books?id=7N7VAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-8178242286|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=7N7VAAAAMAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Hindu Temple Volume 1|url=https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|year=1976|publisher=Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press)|isbn=978-81-208-0223-0|access-date=3 December 2017|archive-date=10 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110025834/https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|url-status=live}}
*{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Hindu Temple Volume 2|url=https://books.google.com/books?id=8-aS52MgIkMC|year=1979|publisher=Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press)|isbn=978-81-208-0224-7}}
*{{cite book|author1=Michael W. Meister|author2=Madhusudan Dhaky|title=Encyclopaedia of Indian temple architecture|url=https://books.google.com/books?id=DRY3AQAAIAAJ|year=1986|publisher=American Institute of Indian Studies|isbn=978-0-8122-7992-4|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=DRY3AQAAIAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=George Michell|title=Hindu Art and Architecture|url=https://archive.org/details/hinduartarchitec00mich|url-access=registration|year=2000|publisher=Thames &amp; Hudson|isbn=978-0-500-20337-8}}
*{{citation|last=Michell|first=George|title=The Hindu Temple: An Introduction to Its Meaning and Forms|publisher=University of Chicago Press|year=1988|location=Chicago|isbn=0-226-53230-5}}
*{{cite book|first=John|last=Man|year=1999|title=Atlas of the Year 1000|publisher=Penguin Books|location=United Kingdom|isbn=0-7946-0011-5|url=https://books.google.com/books?id=j-CgtWP38nsC|access-date=15 November 2015|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=j-CgtWP38nsC|url-status=live}}
*{{cite book|first=Binda|last=Thapar|year=2004|title=Introduction to Indian Architecture|publisher=Periplus Editions|location=Singapore|pages=43, 52–53|isbn=0-7946-0011-5}}
*{{cite book|author=T. A. Gopinatha Rao|title=Elements of Hindu iconography|url=https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|year=1993|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0878-2|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|url-status=live}}
*{{cite book|author=Ajay J. Sinha|title=Imagining Architects: Creativity in the Religious Monuments of India|url=https://books.google.com/books?id=WvqLzaSUGi8C|year=2000|publisher=University of Delaware Press|isbn=978-0-87413-684-5|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=WvqLzaSUGi8C|url-status=live}}
*{{cite book|title=South Indian Temples|author=Burton Stein|isbn=978-0706904499|publisher=Vikas|url=https://books.google.com/books?id=Hq5BngAACAAJ|year=1978|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033004/https://books.google.com/books?id=Hq5BngAACAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=Burton Stein|title=The New Cambridge History of India: Vijayanagara|url=https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC|year=1989|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-26693-2|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033010/https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC|url-status=live}}
*{{cite book|author1=Burton Stein|author2=David Arnold|title=A History of India|url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|year=2010|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4443-2351-1|access-date=3 December 2017|archive-date=12 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712062730/https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|url-status=live}}
*{{cite book|author=Kapila Vatsyayan|title=The Square and the Circle of the Indian Arts|url=https://books.google.com/books?id=vwLJc3pBzzUC&amp;pg=PR10|year=1997|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-362-5|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033504/https://books.google.com/books?id=vwLJc3pBzzUC&amp;pg=PR10#v=onepage&amp;q&amp;f=false|url-status=live}}
{{Refend}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Brihadisvara Temple}}
{{Wikivoyage listing|Thanjavur}}

* [https://ignca.gov.in/thanjavur-brhadisvara-temple/ تنجاوور برهديشور مندر]، اندرا گانڌي نيشنل سينٽر فار دي آرٽس، حڪومتِ هند
* [https://www.tamilnadutourism.tn.gov.in/destinations/brihadeeswara-temple برهديشور مندر]، تامل ناڊو سياحت
* [https://indianculture.gov.in/stories/dakshina-meru-brihadeswara-temple ڏکڻ ميرو: برهديشور مندر]، حڪومتِ هند
* [http://www.art-and-archaeology.com/india/thanjavur/bri01.html فن ۽ آثارِقديمه جي ويب سائيٽ تي تصويرون]
* [https://whc.unesco.org/en/list/250 يونيسڪو: عظيم زنده چولا مندر]

{{World Heritage Sites in India}}
{{Shaivism}}
{{Hindudharma}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Brihadeeswarar Temple}}

[[Category:هندستان جا عالمي ورثي وارا ماڳ]]
[[Category:ٿنجاوور جي تاريخ]]
[[Category:دراوڙي طرز تعمير]]
[[Category:ٿنجاوور ۾ هندو مندر]]
[[Category:11هين صديءَ ۾ مڪمل ٿيل هندو مندر]]
[[Category:چولا طرز تعمير]]
[[Category:ٿنجاوور ضلعي ۾ شيو مندر]]
[[Category:ڀرت ناٽيم ڪرڻائن وارا مندر]]</text>
      <sha1>fuklrzqgo5zjrimmhq3t50aaj756klt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390108</id>
      <parentid>390107</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:43:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60084" sha1="no4alzlqrkqgrmfvjc4orogeta9aj9q" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|11هين صديءَ جو مندر ۽ يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ}}
{{Infobox religious building 
| image                 = Brihadisvara Temple during Maha Shivaratri-WUS03611 (edit).jpg
| caption               = [[مها شوراتري]] دوران برهديشور مندر
| native_name           = தஞ்சைப் பெருவுடையார் கோயில்
| map_type              = India#Tamil Nadu
| map_caption           = [[تامل ناڊو]]، [[هندستان]] ۾ مقام
| coordinates           = {{coord|10|46|58|N|79|07|54|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}}
| religious_affiliation = [[هندومت]]
| country               = [[هندستان]]
| state                 = [[تامل ناڊو]]
| district              = [[ٿنجاوور ضلعو]]
| location              = [[ٿنجاوور]]
| elevation_m           = 65.83
| deity                 = [[شيو]]
| festivals             = [[مها شوراتري]]
| architecture_style    = [[چولا فن تعمير]]
| inscriptions          = [[تامل ٻولي|تامل]]
| year_completed        = 1010ع
| creator               = [[راجاراجا اول]]
| footnotes             = {{معلوماتي خانو يونيسڪو عالمي ورثو
| child         = yes
| official_name = برهديشور مندر جو مجموعو، ٿنجاوور
| part_of       = [[عظيم زندهه چولا مندر]]
| criteria      = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii)}}(ii)، (iii)
| ID            = 250bis-001
| year          = 1987
| extension     = 2004
| area          = {{convert|18.07|ha|acre|abbr=on}}
| buffer_zone   = {{convert|9.58|ha|acre|abbr=on}}
}}
}}

'''برهديشور مندر''' (Brihadisvara Temple)، جنهن کي ان جي باني [[راجاراجا اول]] طرفان '''راجاراجيشورم''' (يعني &quot;راجاراجا جو رب&quot;) سڏيو ويو، ۽ جيڪو مقامي طور '''ٿنجائي پيريا ڪوول''' (يعني &quot;ٿنجاوور جو وڏو مندر&quot;) ۽ '''پيروودائيار ڪوول''' (يعني &quot;عظيم رب جو مندر&quot;) جي نالن سان مشهور آهي، [[هندومت]] جي [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هڪ شاندار [[هندو مندر]] آهي، جيڪو [[چولا فن ۽ تعمير]] جي طرز تي تعمير ڪيو ويو آهي. هي مندر [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] رياست جي [[ٿنجاوور]] شهر ۾ [[ڪاويري ندي]] جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي.
هي مندر هندومت جي سڀ کان وڏن مندرن مان هڪ آهي ۽ [[تامل تعمير]] جو اعليٰ نمونو شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=John |last=Keay |title=India, a History |year=2000 |publisher=Harper Collins Publishers |pages=xix}}&lt;/ref&gt; ان کي '''ڏکڻ ميرو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب &quot;[[ڏکڻ هندستان]] جو [[ميرو جبل]]&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Temple Art, Icons And Culture Of India And South-East Asia|author=K. V. Raman|publisher=Sharada Publishing House|year=2006|page=136}}&lt;/ref&gt;

هي مندر [[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجاراجا اول]] جي حڪم تي 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو. اڄ اهو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ '''[[عظيم زندهه چولا مندر]]''' جو حصو آهي، جنهن ۾ [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]] ۽ [[ايراويتيشور مندر]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;
اصل يارهين صديءَ جي مندر جي چوڌاري هڪ کاهي موجود هئي. مندر جي مجموعي ۾ [[گوپورم]]، مکيه عبادتگاهه، ان جو اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]]، ڪتبا، ڀتين جون تصويرون (Frescoes) ۽ مجسما شامل هئا، جن مان گهڻا [[شيو مت]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ڪجهه [[وشنو مت]] ۽ [[شڪتي مت]] سان پڻ واسطو رکن ٿا. مندر پنهنجي تاريخ دوران ڪجهه نقصان به برداشت ڪيو، جنهن سبب ڪجهه فني آثار ضايع ٿي ويا. ايندڙ صدين ۾ وڌيڪ منڊپ ۽ ٻيون اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جڏهن ته موجوده حفاظتي ڀتيون [[16هين صدي]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون.
{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-21}}
گرينائيٽ پٿر سان تعمير ٿيل هن مندر جو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] [[ڏکڻ هندستان]] جي سڀ کان اوچين مندر ٽاورن مان هڪ آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt; مندر ۾ وڏي ستون واري [[پراڪارا]] (گذرگاهه) ۽ [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن [[شيو لنگ]]ن مان هڪ موجود آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20-21}}
برهديشور مندر پنهنجي اعليٰ درجي جي مجسما سازي لاءِ پڻ مشهور آهي. هتي يارهين صديءَ ۾ پتل مان تيار ڪيل مشهور [[نٽراج]] (رقص ڪندڙ شيو) جي مورتي ٺهرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو هو. مندر جي احاطي ۾ [[ننڊي]]، [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، سبهاپتي، [[ڏکڻامورتي]]، [[چنڊيشور نايانار]]، [[وراهي]]، تيرووارور جي ٿياگاراجر، [[سدهر]] [[ڪروورار]] ۽ ٻين ديوتائن ۽ سنتن جا مندر پڻ موجود آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}
برهديشور مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;&gt;{{cite book|title=India through the ages|last=Gopal|first=Madan|year=1990|page=185|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
[[راجاراجا اول|راجاراجا چولا]]، جنهن هن مندر جي تعمير جو حڪم ڏنو، ان کي راجاراجيشورم (Rajarājeśvaram) سڏيو، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;راجاراجا جي ديوتا جو مندر&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=D. Raphael |title=Temples of Tamil Nadu, Works of Art |url=https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |year=1996 |publisher=Ratnamala |isbn=978-955-9440-00-0 |page=9 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103506/https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; برهناياڪي عبادتگاهه ۾ موجود هڪ پوءِ واري ڪتبي ۾ مندر جي ديوتا کي پيريا اڊايا نايانار سڏيو ويو آهي، جيڪو جديد نالن برهديشور ۽ پيروودائيار ڪوول جو ماخذ معلوم ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. R. Balasubrahmanyam |title=Middle Chola Temples: Rajaraja I to Kulottunga I, A.D. 985-1070 |url=https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |year=1975 |publisher=Thomson |page=87 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== مقام ==
[[File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (747).jpg|thumb|centre|400px|ڀتين کان ٻاهران ڏسڻ ۾ ايندڙ برهديشور مندر جو مجموعو]]
پيروودائيار مندر&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Brihadeeswara Temple|url=https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|access-date=2022-02-24|website=Brihadeeswara Temple|language=en-US|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224085645/https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ٿنجاوور]] شهر ۾، [[چنئي]] کان اٽڪل {{convert|350|km}} ڏکڻ-اولهه طرف واقع آهي. هي شهر [[هندستاني ريلوي]]، تامل ناڊو بس سروسز ۽ [[تامل ناڊو جون قومي شاهراهون|قومي شاهراهن]] [[قومي شاهراهه 67 (هندستان)|67]]، [[قومي شاهراهه 45C (هندستان)|45C]]، [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226]] ۽ [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226 ايڪسٽينشن]] ذريعي روزانو ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;road&quot;&gt;{{cite web | url =http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | page =2 | title =NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI | access-date =17 December 2011 | work =Ministry of Road Transport &amp; Highways, [[Government of India]] | publisher =[[National Highways Authority of India]] | archive-url =https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | archive-date =25 February 2009 | url-status =dead | df =dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|title=Thanjavur bus routes|publisher=Municipality of Thanjavur|access-date=29 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617131259/http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|archive-date=17 June 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; باقاعده خدمتن وارو ويجھو هوائي اڏو [[تروچراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: TRZ) آهي، جيڪو اٽڪل {{convert|55|km}} پري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Ē. Kē Cēṣāttiri|title=Sri Brihadisvara: The Great Temple of Thānjavūr|url=https://books.google.com/books?id=FnXXAAAAMAAJ|year=2008|publisher=Nile|page=5}}&lt;/ref&gt;

شهر ۽ مندر، جيتوڻيڪ اندرونِ ملڪ واقع آهن، پر اهي [[ڪاويري ندي]] جي ڊيلٽا جي شروعات وٽ آهن؛ انهيءَ ڪري انهن کي [[بنگال جو نار]] ۽ ان وسيلي [[هندي وڏو سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. مندرن سان گڏ، تامل ماڻهن يارهين صديءَ ۾ زراعت، سامان جي چرپر ۽ شهري مرڪز مان پاڻي جي وهڪري تي ضابطو رکڻ لاءِ آبپاشي جو پهريون وڏو نظام مڪمل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Marshall M. Bouton|title=Agrarian Radicalism in South India|url=https://books.google.com/books?id=5-v_AwAAQBAJ&amp;pg=PA72|year=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-5784-5|pages=72–78}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[File:Raraja detail.png|thumb|left|200x200px|[[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] جو مجسمو، جنهن 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ مندر تعمير ڪرايو.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;]]

پنجين صديءَ کان نائين صديءَ تائين [[چالوڪيا خاندان|چالوڪيا]] حڪمرانيءَ جي دور ۾ [[ايهول]]، [[بادامي غار مندر|بادامي]] ۽ [[پٽاڊڪل]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ مثالن موجب [[دراوڙي تعمير|تامل مندرن]] جا مختلف اڏاوتي انداز ترقي ڪندا رهيا. ان کان پوءِ [[پلاوا خاندان|پلاوا]] دور ۾ [[مهابلي پورم جا يادگار|ماملاپورم]] ۽ ٻين يادگارن ۾ اهو انداز وڌيڪ نمايان ٿيو. 850ع کان 1280ع تائين [[چولا خاندان|چولا]] ڏکڻ هندستان ۾ غالب خاندان طور اڀريا.&lt;ref name=mitchell/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-2}} شروعاتي چولا دور ۾ سندن ڌيان گهڻو ڪري سياسي ۽ جاگرافيائي سرحدن کي محفوظ ڪرڻ تي هو، جڏهن ته تعميراتي سرگرمين تي نسبتاً گهٽ زور ڏنو ويو. ڏهين صديءَ ۾ چولا سلطنت اندر اهڙيون اڏاوتي خصوصيتون ظاهر ٿيون، جهڙوڪ گهڻ-رخا [[ستون]]، جن جي مٿان نڪتل چورس [[سرستون (تعمير)|سرستون]] هوندا هئا. جارج مچل موجب، اهي خاصيتون نئين چولا طرز جي شروعات جي علامت هيون.&lt;ref name=mitchell&gt;{{harvnb|Michell|1988|pp=145–148}}&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|ڊگلس بيريٽ پنهنجي 1975ع واري چولا تعمير بابت اشاعت ۾ لکي ٿو ته 866ع کان 940ع جي وچ ۾، پهرئين چولا حڪمران وجيالايا کان شروع ٿي، هڪ نئون انداز اڀريو. بيريٽ موجب چولا طرز پلاوا روايت مان پيدا نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Barrett1974&quot;&gt;{{cite book|author=Douglas E. Barrett|title=Early Cola Architecture and Sculpture; 866-1014 A.D.|url=https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|year=1974|publisher=Faber|isbn=978-0-571-10507-6|access-date=13 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; گيري جي. شونڊلر موجب، بيريٽ جو ڪم اهڙيون رايا فراهم ڪري ٿو، جيڪي &quot;لامحدود اندازن ۽ بحث&quot; جا موقعا پيدا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Schwindler | first=Gary J. | title=Review: Early Cola Architecture and Sculpture | journal=The Journal of Asian Studies | publisher=Cambridge University Press | volume=36 | issue=4 | year=1977 | doi=10.2307/2054437 | page=705| jstor=2054437 | s2cid=163896079 | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;}} ڏکڻ هندستاني اڏاوت جو اهو انداز پيماني ۽ تفصيل ٻنهي لحاظ کان برهديشور مندر ۾ پنهنجي مڪمل صورت ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو چولا بادشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ڪرايو.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;

{{multiple image
 | total_width = 500
 | align = centre
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by William Hodges.jpg
 | caption1 = 
 | image2 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by Henry Salt.jpg
 | caption2 = 
 | footer = برهديشور مندر، ٿنجاوور جون شروعاتي يورپي عڪاسيون، ارڙهين صديءَ جي آخر کان اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين.
}}

=== واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ===
مکيه مندر ۽ ان جا [[گوپورم]] يارهين صديءَ جي شروعات سان واسطو رکن ٿا. ايندڙ 1,000 سالن دوران هن مندر ۾ واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ٿيندا رهيا. حملا ۽ جنگيون، خاص طور انهن مسلمان [[سلطان]]ن جي وچ ۾ جيڪي [[مدورائي]] تي حڪمراني ڪندا هئا، ۽ انهن [[هندو بادشاهه]]ن جي وچ ۾ جيڪي ٿنجاوور تي حڪمراني ڪندا هئا، مندر کي نقصان پهچائڻ جو سبب بڻيون.&lt;ref name=michell16/&gt;{{refn|group=note|ٿنجاوور ويجهن ۽ پري واقع مسلمان توڙي هندو پاڙيسري بادشاهتن جو هدف رهيو. [[مدورائي سلطنت]] 14هين صديءَ ۾ قائم ٿي، جڏهن [[دهلي سلطنت]] جي علاءُ الدين خلجي جي فوجن، ملڪ ڪافور جي اڳواڻيءَ ۾، ڏکڻ هندستان تي تباهه ڪندڙ حملا ۽ ڦرلٽ ڪئي.&lt;ref&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 9-13, 16-21&lt;/ref&gt; بعد ۾ عادل شاهي سلطنت، قطب شاهيون، رندولا خان ۽ ڏکڻ هندستان جي اوڀر ۽ اولهه ڪنارن کان ٻين قوتن ان تي حملا ڪيا، ۽ ڪجھه ان تي چند سالن لاءِ قابض به رهيون.&lt;ref name=michell16/&gt;}} انهن نقصانن جي مرمت انهن هندو خاندانن ڪرائي، جن ٻيهر علائقي تي ضابطو حاصل ڪيو. ڪجهه حالتن ۾ حڪمرانن مندر جي ڦڪي ٿي ويل تصويرن کي نون ڀتين وارين تصويرن سان ڍڪڻ ذريعي مندر کي نئين سر سينگارڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻين حالتن ۾ هنن نون عبادتگاهن جي واڌاري جي سرپرستي ڪئي. [[ڪارتڪيا]]، جنهن کي [[مروگن]] پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاروتي]]، جنهن کي اماں پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ [[ننڊي]] جون اهم عبادتگاهون 16هين ۽ 17هين صديءَ جي نايڪ دور سان تعلق رکن ٿيون.&lt;ref name=michell16&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 16-21, 89-91&lt;/ref&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ساڳي طرح [[ڏکڻامورتي]] جي عبادتگاهه به بعد ۾ تعمير ڪئي وئي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ٿنجاوور جي [[مرهٺا]]ن هن مندر جي سٺي سنڀال ڪئي.

== بيان ==
=== تعمير ===

{{multiple image
 | total_width = 400
 | align = left
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (451).jpg
 | image2 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (404).jpg
 | footer = ٿنجاوور ۾ برهديشور مندر جي مجموعي جا مختلف منظر
}}

پيروودائيار مندر جي رٿابندي ۽ تعمير [[ڪارٽيشيائي همراهن جو نظام|محوري]] ۽ [[هم آهنگي|هم آهنگ]] [[جيوميٽري]] جي اصولن مطابق ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=thapar&gt;Thapar 2004, pp.43, 52–53&lt;/ref&gt; هن کي ''پيرون ڪوئل'' (Perunkoil)، جنهن کي ''ماداڪوئل'' پڻ چيو وڃي ٿو، جي درجي ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، يعني اهڙو وڏو مندر جيڪو قدرتي يا مصنوعي دڙي تي تعمير ڪيو ويو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Alayam - The Hindu temple - An epitome of Hindu Culture|page=31|publisher=Sri Ramakrishna Math|location=Mylapore, Chennai|last=Reddy|first=G.Venkatramana|year=2010|isbn=978-81-7823-542-4}}&lt;/ref&gt;

مندر جو مجموعو مستطيل شڪل جو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ هڪ ٻئي جي مٿان رکيل ٻن چورس حصن جهڙو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اهو اوڀر کان اولهه تائين {{convert|240.79|m}} ۽ اتر کان ڏکڻ تائين {{convert|121.92|m}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن احاطي ۾ پنج بنيادي حصا آهن: مکيه عبادتگاهه جنهن جي مٿان اوچو ''[[ويمانا (تعمير)|سري ويمانا]]'' آهي، ان جي سامهون [[نندي]] جو منڊپ (''نندي منڊپم'')، ۽ انهن جي وچ ۾ مکيه اجتماعي هال (''مک منڊپم'')، وڏو گڏجاڻي هال (''مها منڊپم'') ۽ ''انترالا'' نالي اهو حصو جيڪو مها منڊپ کي مکيه عبادتگاهه سان ڳنڍي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

مندر جي وسيع صحن ۾ ستونن سان ڍڪيل هڪ وڏو ''[[پراڪارا]]'' (گذرگاهه) شامل آهي، جنهن جو گهيرو لڳ ڀڳ {{convert|450|m}} آهي ۽ جيڪو پردڪشنا (چڪر هڻڻ) لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هن پراڪارا کان ٻاهر ٻه احاطي واريون ڀتيون آهن. ٻاهرين ڀت دفاعي مقصدن لاءِ 1777ع ۾ فرانسيسي نوآبادياتي فوجن تعمير ڪرائي، جنهن ۾ بندوقن لاءِ سوراخ پڻ ٺاهيا ويا، ڇاڪاڻ ته ان وقت مندر کي هٿيارخاني طور به استعمال ڪيو ويندو هو. انهن هن ڀت کي وڌيڪ اوچو ڪري مندر جي احاطي کي الڳ ڪيو. اوڀر طرف اصل مکيه [[گوپورم]] موجود آهي، جيڪو [[بيرل والٽ]] طرز تي ٺهيل آهي. هي مکيه مندر جي ويمانا جي اوچائيءَ کان اڌ کان به گهٽ آهي. يارهين صديءَ کان پوءِ مندر ۾ وڌيڪ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جهڙوڪ اتر-اوڀر ڪنڊ ۾ هڪ منڊپ ۽ احاطي جي چوڌاري اضافي گوپورم، ته جيئن مختلف پاسن کان اچ وڃ ممڪن ٿي سگهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref&gt;{{cite book|author=Winand M. Callewaert|title=Gods and Temples in South India|url=https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Manohar|isbn=978-81-7304-107-5|pages=150–151|access-date=12 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103401/https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نوآبادياتي دور کان اڳ [[پانڊيا خاندان|پانڊيا]]، [[نايڪ خاندان|نايڪ]]، [[وجيانگر سلطنت|وجيانگر]] ۽ [[مرهٽا]] دور ۾ پڻ مندر ۾ ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه ۽ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، پر انهن سڀني اصل رٿابندي ۽ هم آهنگيءَ جي اصولن جو احترام ڪيو. اصل احاطي اندر، مکيه عبادتگاهه ۽ نندي منڊپ سان گڏ [[ڪارتڪيا]] ۽ [[پاروتي]] جا ٻه اهم عبادتگاهه موجود آهن، جڏهن ته احاطي ۾ ٻيا به ڪيترائي ننڍا مندر آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj&gt;[http://ignca.nic.in/pdf_data/bt_release_brochure.pdf Tanjavur: Brhadisvara temple, The monument and the living tradition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330024138/http://www.ignca.nic.in/PDF_data/bt_release_brochure.pdf |date=30 March 2016 }}, Kapila Vatsyayan and R Nagaswamy et al, Indira Gandhi National Centre for the Arts, Government of India (2012), page 7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Imperial Frontiers: Building Sacred Space in Sixteenth-Century South India|journal=The Art Bulletin|volume=90|issue=2|jstor=20619601|last=Branfoot|first=Crispin|year=2008|page=185|doi=10.1080/00043079.2008.10786389|s2cid=154135978}}&lt;/ref&gt;

پيروودائيار مندر ڏکڻ هندستان جي هندو مندرن جي روايت کي جاري رکندي تعميراتي ۽ سينگاريل عنصرن کي اختيار ڪيو، پر ان جي جسامت يارهين صديءَ کان اڳ تعمير ٿيل سڀني مندرن کان گهڻي وڏي هئي. چولا دور جي معمارن ۽ ڪاريگرن وڏن پٿرن کي استعمال ڪندي {{convert|63.4|m}} اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] تعمير ڪرڻ جي فني مهارت جو شاندار مظاهرو ڪيو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj/&gt;

{{multiple image
| align             = right
| image1            = Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2017).jpg
| width1            = 248
| caption1          = نندي منڊپ ۽ داخلي گوپورم، صحن مان اتر-اوڀر وارو منظر
| image2            = Thanjavur Brihadeeswara Temple Entrance.JPG
| width2            = 110
| caption2          = داخلي دروازي جو هڪ ٻيو منظر
}}

[[File:Gopuram of the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 02.jpg|thumb|برهديشور مندر جو گوپورم]]

مندر جو رخ اوڀر طرف آهي ۽ ماضيءَ ۾ ان جي چوڌاري پاڻيءَ سان ڀريل کاهي موجود هئي، جيڪا هاڻي ڀري وئي آهي. موجوده حفاظتي ڀت انهيءَ پراڻي کاهيءَ جي چوڌاري ٺهيل آهي. ٻنهي ڀتين ۾ نفيس سينگاريل دروازا آهن، جن کي [[گوپورم]] چيو وڃي ٿو. اهي پٿر مان تعمير ٿيل آهن ۽ سندن مٿئين حصي تي خوبصورت تعميري سينگار موجود آهي.

مکيه داخلي دروازا اوڀر طرف آهن. پهريون گوپورم ''ڪيرالانتاڪن تروواسل'' سڏجي ٿو، جنهن جي معنيٰ &quot;ڪيرالانتاڪن جو مقدس دروازو&quot; آهي. ''ڪيرالانتاڪن'' راجاراجا اول جو هڪ لقب هو. ان کان لڳ ڀڳ {{convert|100|m}} اڳتي اندروني صحن جو گوپورم ''راجاراجن تروواسل'' آهي، جيڪو پهرئين گوپورم کان وڌيڪ سينگاريل آهي. ان جي ''ادهيشٿانم'' تي [[پراڻ]] ۽ ٻين هندو مذهبي متنن جا منظر اُڪريل آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

اندروني اوڀرئين گوپورم مان هڪ وسيع صحن ۾ داخل ٿيندو آهي، جتي سڀئي عبادتگاهه اوڀر-اولهه ۽ اتر-ڏکڻ جي بنيادي رخن مطابق ترتيب ڏنل آهن. هن احاطي ۾ پنج ماڙ گوپورم مان يا هڪ ننڍڙي آزاد بيٺل گوپورم ذريعي به داخل ٿي سگهجي ٿو. مکيه داخلي گوپورم جي اوچائي لڳ ڀڳ 30 ميٽر آهي، جيڪا ويمانا کان گهٽ آهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

مکيه مندر ۽ ان جو وڏو ٽاور صحن جي وچ ۾ واقع آهن. شيو لاءِ وقف ڪيل هن مندر جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه آهن، جيڪي گهڻو ڪري هڪ ئي محور تي ٺهيل آهن. اهي [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، [[ننڊي]]، [[وراهي]]، [[ڪروور ديو]] (راجاراجا چولا جو [[گرو]])، [[چنڊيشور]] ۽ [[نٽراج]] لاءِ وقف آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

ننڊي منڊپ ۾ هڪ ئي پٿر مان تراشيل ويٺل [[نندي]] جو مجسمو مکيه عبادتگاهه ڏانهن منهن ڪري بيٺل آهي. ننڊي ۽ عبادتگاهه جي وچ ۾ ڏاڪڻيون آهن، جيڪي ستونن واري برآمدي، اجتماعي هال ۽ اندروني منڊپ ڏانهن وڃن ٿيون، جتان [[پردڪشنا]] (چڪر هڻڻ) وارو رستو شروع ٿئي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|p=22}} هي ننڊي جو مجسمو لڳ ڀڳ 25 ٽن وزني آهي، هڪ ئي پٿر مان تراشيل آهي ۽ تقريباً 2 ميٽر اوچو، 6 ميٽر ڊگهو ۽ 2.5 ميٽر ويڪرو آهي. اهو [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن هڪ پٿر مان ٺهيل ننڊي جي مجسمن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Meena&quot; /&gt;

== هزار سالا يادگاري تقريبون ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:1000 years Old Thanjavur Brihadeeshwara Temple View at Sunrise.jpg|1,000 سال پراڻو ٿنجاوور برهديشور مندر — سج اڀرڻ وقت منظر
File:Thanjavur, Brihadishwara Temple, dance (6851706080).jpg|برهديشور مندر جي يادگاري تقريب لاءِ گڏ ٿيل رقاص
&lt;/gallery&gt;

ٿنجاوور ۾ چولا شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] طرفان 1010ع ۾ تعمير ڪرايل هي مندر عام طور &quot;وڏو مندر&quot; جي نالي سان مشهور آهي. سيپٽمبر 2010ع ۾ هن مندر کي 1,000 سال مڪمل ٿيا. هن عظيم اڏاوت جي هزارين سالگرهه ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت ۽ شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي پروگرام منعقد ڪيا ويا. اهو راجاراجا اول (985ع–1014ع) جي حڪمرانيءَ جي 25هين سال جي 275هين ڏينهن (1010ع) جي ياد ۾ هو، جڏهن هن مکيه عبادتگاهه مٿان {{convert|59.82|m}} اوچي [[ويمانا (ٽاور)|ويمانا]] کي تاج ڏيڻ لاءِ آخري تقديس خاطر سون سان ڍڪيل [[ڪلسام]]، يعني ٽامي جو ٿانو يا [[فائنل]]، پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;jlbiadsf&quot;&gt;{{cite news| url= https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| title= India's Big Temple marks 1,000th birthday| author= BBC News augue| access-date= 25 September 2010| date= 25 September 2010| archive-date= 26 September 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100926045640/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;asedgt&quot;&gt;{{citation | title= Early Chola temples:Parantaka I to Rajaraja I, 907–985 A.D | author= PS. R. Balasubrahmanyam (1971), Orient Longman Publications}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sdbjt&quot;&gt;{{citation | title= Rāja Rāja, the great:seminar proceedings | author= Ananthacharya Indological Research Institute (1984)}}&lt;/ref&gt;

=== ڀارت ناٽيم يگيا ===

ان موقعي کي ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت مشهور رقاصه [[پدما سبرامنيم]] جي نگرانيءَ هيٺ [[ڀارت ناٽيم]] [[يگيا (هندو رسم)|يگيا]]، يعني ڪلاسيڪي ناچ جو پروگرام، منعقد ڪيو. اهو پروگرام ايسوسيئيشن آف ڀارت ناٽيم آرٽسٽس آف انڊيا (ABHAI) ۽ برهن ناٽيانجلي ٽرسٽ، ٿنجاوور طرفان گڏيل طور منظم ڪيو ويو. عمارت جي 1,000هين سالگرهه جي موقعي تي نئين دهلي، [[ممبئي]]، [[پوني]]، تامل ناڊو، آنڌرا پرديش، [[ڪرناٽڪ]]، ڪيرالا، سنگاپور، ملائيشيا ۽ آمريڪا مان 1,000 رقاصن [[ڪروور ديو]]، جيڪو راجاراجا جو گرو هو، جي ترتيب ڏنل الاهي موسيقي [[ترويسائپا]]، يعني [[ترو مورائي]] جي نائين جلد، جي رڪارڊ ٿيل 11 بندن تي گڏيل ناچ پيش ڪيو. 26 سيپٽمبر 2010ع کان شروع ٿيندڙ ٻن ڏينهن تائين هي ننڍڙو شهر هڪ ثقافتي مرڪز بڻجي ويو، جتي گهٽي فنڪار ۽ رقاص سڄي شهر ۾ پرفارم ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;DDY&quot;&gt;{{cite web| url= http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| title= India's Biggest Temple turns 1000-years| author= Rediff News| access-date= 20 August 2010| archive-date= 18 August 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100818165702/http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dfgjoerY&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | title=A grand dance spectacle at the Thanjavur Big Temple | work=The Hindu | access-date=20 August 2010 | location=Chennai, India | date=1 August 2010 | first=T. S. | last=Subramanian | archive-url=https://web.archive.org/web/20100804150451/http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | archive-date=4 August 2010 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== يادگاري ٽڪليون ۽ سڪا ===

26 سيپٽمبر 2010ع تي، يعني وڏي مندر جي هزار سالا تقريبن جي پنجين ڏينهن، ملڪ جي ثقافتي، تعميراتي ۽ ڪتبن واري تاريخ ۾ وڏي مندر جي ڪردار جي مڃتا طور [[انڊيا پوسٽ]] طرفان {{INR}} 5 جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي وئي، جنهن تي {{convert|216|ft|m|order=flip}} اوچي عظيم [[راجا گوپورم]] جي تصوير ڏنل هئي.

[[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] هن موقعي کي يادگار بڻائڻ لاءِ {{INR}} 5 جو سڪو جاري ڪيو، جنهن تي مندر جو نمونو اُڀريل صورت ۾ ٺاهيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;sdlkqqqsf&quot;&gt;{{cite web | url= http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | title= Stamp, coin release mark 1,000 years of Big Temple | author= Deccan Herald (26 September 2010) | access-date= 26 September 2010 | archive-date= 6 October 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101006063714/http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | url-status= live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ohjohjf&quot;&gt;{{cite news | url= http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| archive-url= https://web.archive.org/web/20100929172241/http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| url-status= dead| archive-date= 29 September 2010| title= Release of a special postal stamp and a five- rupee coin | access-date=27 September 2010 | location=Chennai, India | work= [[The Hindu]]| date=27 September 2010}}&lt;/ref&gt; [[اي. راجا]]، [[مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي وزارت (هندستان)|مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي جو ڪابينا وزير]]، برهديشور مندر جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي، جنهن جي پهرين ٽڪلي [[جي. ڪي. وسان]]، [[جھازراني وزارت (هندستان)|جھازراني جي ڪابينا وزير]]، وصول ڪئي.

[[انڊيا گورنمينٽ منٽ، ممبئي|ممبئي منٽ]] ساڳئي تصوير سان، جيڪا {{INR}} 5 جي سڪي تي هئي، {{INR}} 1,000 جو يادگاري سڪو جاري ڪيو. اهو جمهوريه هندستان جي سڪن ۾ جاري ٿيل پهريون 1,000 رپين جو سڪو هو. هي سڪو غير گردشي قانوني زر (NCLT) هو.&lt;ref name=&quot;coin&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | title=Release of Commemorative Coin | date=3 July 2012 | access-date=24 April 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130324014546/http://mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | archive-date=24 March 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1 اپريل 1954ع تي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] {{INR}} 1,000 جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيو، جنهن تي برهديشور مندر جو پينوراما منظر ڇپيل هو، جيڪو ان جي ثقافتي ورثي ۽ اهميت کي ظاهر ڪندو هو. 1975ع ۾ وزيراعظم [[اندرا گانڌي]] جي اڳواڻيءَ واري حڪومت [[قانوني زر#نوٽن جي منسوخي|نوٽن جي منسوخي]] ذريعي {{INR}} 1,000 جا سڀ نوٽ [[ڪارو ناڻو]] گهٽائڻ جي ڪوشش طور بند ڪري ڇڏيا. اهي نوٽ هاڻي گڏ ڪندڙن ۾ مشهور آهن.&lt;ref name=&quot;ppwqqsf&quot;&gt;{{cite web | url= http://newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | title= INR 1000 note of 1954 popular in Tanjavur | author= Express Buzz, The Indian Express (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 | archive-date= 13 May 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20160513060520/http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ ان وقت جي تامل ناڊو جي وڏي وزير [[ڪرونانڌي|ايم. ڪرونانڌي]]، وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ چانورن جي هڪ قسم، سيمي چانور، جو نالو مندر جي تعمير ڪندڙ راجاراجا چولا جي هزار سالا ياد ۾ ''راجا راجن-1,000'' رکيو.&lt;ref name=&quot;jjjsqwhnsdff&quot;&gt;{{cite web | url= http://news.in.msn.com/national/article.aspx?cp-documentid=4424908 | title= Semmai Paddy as &quot;Raja Rajan-1000&quot; | author= MSN News (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 }}{{Dead link|date=November 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== قبوليت ==
هي مندر &quot;تعمير، مجسمه سازي، مصوري ۽ پتل جي ڍلائيءَ ۾ چولا خاندان جي شاندار ڪاميابين جي شاهدي ڏئي ٿو&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008 |archive-date=5 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105115252/https://whc.unesco.org/en/list/250 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; هن مندر جو ذڪر ان دور جي ڪيترن ئي همعصر ادبي ڪمن، جهڙوڪ ''موور اولا'' ۽ ''ڪلنگٿوپراني''، ۾ ملي ٿو. چٽرجي موجب [[تامل تعمير]] هن مندر ۽ ان جي جانشين، [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]]، ۾ پنهنجي اعليٰ ترين اظهار تائين پهتي.&lt;ref name=india&gt;{{cite book|title=India Art and Architecture in ancient and medieval periods|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|location=New Delhi|editor=Roma Chatterjee|year=2016|page=32|isbn=978-81-230-2080-8}}&lt;/ref&gt; [[حڪومت هندستان]] هن مندر کي ورثي واري يادگار طور قرار ڏنو آهي ۽ [[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] ان کي محفوظ يادگار طور سنڀالي ٿو. هي مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;/&gt;

[[يونيسڪو]] هن مندر کي [[گانگائيڪونڊا چولاپورم]] جي برهديشور مندر ۽ [[داراسورم]] جي [[ايراويتيشور مندر]] سان گڏ [[عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو آهي؛ انهن ٽنهي کي گڏجي [[عظيم زندهه چولا مندر]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=UNESCO&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/250/|title=Great Living Chola Temples|publisher=UNESCO World Heritage Centre|year=2004|access-date=28 November 2015|archive-date=12 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912082313/https://whc.unesco.org/en/list/250/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; انهن ٽنهي مندرن ۾ هڪجهڙايون موجود آهن، پر هر مندر پنهنجي الڳ رٿابندي ۽ مجسمه سازيءَ جي عنصرن جي ڪري منفرد آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |first= P.V. Jagadisa |last=Ayyar |title=South Indian Shrines |publisher=Asian Educational Services |location=New Delhi |year=1993 |isbn=81-206-0151-3 |page=316}}&lt;/ref&gt; اهي ٽيئي مندر چولا حڪمرانن ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايا ۽ اهي اڄ تائين هندو برادريءَ طرفان سهارو، استعمال ۽ عبادت لاءِ قائم آهن. انهن مندرن کي &quot;عظيم زندهه&quot; ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي اڄ به ثقافتي، زيارت ۽ عبادتي عملن ۾ سرگرم آهن.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|title=Inside the Chola Temple|location=Coimbatore|newspaper=The Hindu|date=4 June 2012|last=Srinivasan|first=Pankaja|access-date=28 November 2015|archive-date=19 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140619081222/http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ثقافتي تقريبون ===
[[File:28apr10.jpg|thumb|مندر جي تهوار واري جلوس، 2015ع]]
ٿنجاوور جو برهديشور مندر هر سال فيبروريءَ جي لڳ ڀڳ، [[مها شوراتري]] جي موقعي تي، ناچ جي ميلن جو ماڳ هوندو آهي. هندستاني ڪلاسيڪي ناچ جا وڏا فنڪار ۽ علائقائي ٽيمون ڏهن ڏينهن تائين ٿيندڙ برهن ناٽيانجلي ميلو ۾ پنهنجون پيشڪشون پيش ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;[http://www.brahannatyanjali.in/events.html Brahan Natyanjali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129054445/http://www.brahannatyanjali.in/events.html |date=29 January 2020 }}, Thanjavur, Tamil Nadu&lt;/ref&gt;

=== رٿ جو ميلو ===
[[مندر جي رٿ]] کي 20 اپريل 2015ع تي [[رام|سري رامار]] مندر جي سامهون آزمائشي طور هلايو ويو، جنهن کي وڏي تعداد ۾ ماڻهن ڏٺو.&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews Trial run of Big Temple car, Rolls; out after 100 years; maiden run on April 29] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003044/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 21 April 2015&lt;/ref&gt; نون ڏينهن کان پوءِ مندر جي رٿ جو پهريون باقاعده جلوس ڪڍيو ويو. خبرن موجب، گذريل سئو سالن ۾ هن مندر ۾ اهڙو پهريون جلوس هو.&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 Big temple chariot festival held after 100 years] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003049/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 30 April 2015&lt;/ref&gt;

=== ناول ===
[[ڪلڪي ڪرشنمورتي]]، مشهور تامل ناول نگار، [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا]] جي زندگيءَ تي ٻڌل تاريخي ناول ''[[پونين سيلون]]'' لکيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Age hardly withers charm of Ponniyin Selvan|url=http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|date=19 October 2011|location=Chennai|last=A.|first=Srivathsan|access-date=9 May 2015|newspaper=The Hindu|archive-date=5 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605103559/http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هڪ ٻئي تامل ليکڪ [[بالڪمارن]] ''[[ادايار (ناول)|ادايار]]'' نالي ناول لکيو آهي، جنهن جو موضوع راجاراجا اول جي زندگي ۽ هن مندر جي تعمير آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Special Coin to Remember Rajendra Chola|url=http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|publisher=The New Indian Express|date=4 February 2014|location=Chennai|work=Express News Service|access-date=9 May 2015|archive-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519130228/http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== انتظام ==
هن وقت مندر جو انتظام ۽ سنڀال [[باباجي راجا ڀونسلي ڇترپتي|باباجي ڀونسلي]]، جيڪو [[ٿنجاوور جي مرهٺا سلطنت|ٿنجاوور جي مرهٺا]] شاهي خاندان جو سربراهه آهي، جي حوالي آهي. هو [[ٿنجاوور محل ديواستانم]] جو موروثي متولي آهي، جيڪو برهديشور مندر سميت اڳوڻي ٿنجاوور علائقي جي 88 مندرن جو انتظام جاري رکي ٿو.
ڪجهه [[تامل قومپرستي|تامل قومپرست]] تنظيمن [[تامل ناڊو]] حڪومت کان مطالبو ڪيو آهي ته اهي انتظامي حق واپس ورتا وڃن، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ باباجي ڀونسلي نه ته [[چولا خاندان|چولا]] نسل سان تعلق رکي ٿو ۽ نه ئي [[تامل ماڻهو|تامل]] نسل سان. بهرحال، اهي درخواستون ڪامياب نه ٿيون آهن. انهن احتجاج ڪندڙن مان هڪ، جيڪو ''بگ ٽيمپل رائٽس ريٽريول ڪميٽي'' جو رابطاڪار پڻ آهي، اهو به دعويٰ ڪري ٿو ته باباجي ڀونسلي ٿنجاوور جي مرهٺا بادشاهن جو قانوني وارث پڻ ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|title=Tamil groups want Maratha hold over Thanjavur Big Temple to go|access-date=2018-05-12|archive-date=12 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512112322/http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
مندر ۾ ڪيترائي مجسما، اُڪريل نقش (ريلِف) ۽ ڀت سازيون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Sivaramamurti1977p288&quot;&gt;{{cite book|author=C. Sivaramamurti| title= L'Art en Inde|url= https://books.google.com/books?id=WKgQAQAAMAAJ|year= 1977|publisher= H. N. Abrams|isbn=978-0-8109-0630-3 |pages=287–288, 427}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India.jpg|برهديشور مندر، ٿنجاوور، تامل ناڊو، هندستان
File:An elephant relief on the Brihadisvara Temple, Thanjavur.jpg|برهديشور مندر تي هاٿيءَ جو اُڪريل نقش
File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 04.jpg|[[شيو]] فقير (''[[ڀڪشاٽڻ]]'') جي روپ ۾، هٿ ۾ خيرات جو پيالو کنيل
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 100.jpg|[[ارڌناريشور]] (اڌ شيو، اڌ پاروتي)، جيڪو مرد ۽ عورت جي اصولن جي اڻٽٽ يڪجائيءَ جي علامت آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|title=Ardhanārīśvara|year=2011|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=27 December 2017|archive-date=15 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815031629/https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
File:Le temple de Brihadishwara (Tanjore, Inde) (13908795928).jpg|[[گڻيش]] جي تصوير مکيه مندر ۽ الڳ عبادتگاهه ٻنهي ۾ موجود آهي.
File:Brihadeeswarar Temple 04.jpg|پس منظر ۾ مندر جي راهداري سان گڏ گڻيش جو الڳ عبادتگاهه
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2009) 19.jpg|صحن جي اترئين حصي ۾ سبرهمنيار جو عبادتگاهه، جنهن کي ''مروگن''، ''ڪارتڪيا'' يا ''اسڪندا'' پڻ چيو وڃي ٿو.
File:Chandeshvara shrine at the Brihadisvara Temple.jpg|[[چنڊيشور]] جو عبادتگاهه؛ ساڄي پاسي مکيه مندر جي ڀت ۽ پٺيان اوڀر وارو گوپورم ڏسڻ ۾ اچي ٿو. چنڊيشور مراقبي ڪندڙ يوگي ۽ [[نياڻمار]] [[ڀڪتي تحريڪ]] جو بزرگ هو.
File:1010 CE Brihadishwara Temple, Hindu god Shiva, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India (8).jpg|[[وشنو]] جي [[نرسنها]] اوتار، جيڪو مذهبي عقيدن سبب ماڻهن کي ايذائيندڙ ديو کي قتل ڪري رهيو آهي.
File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, yogini, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[لکشمي]] جو مجسمو، جيڪو وئشنو مت سان لاڳاپيل فن پارو آهي.
File:Tanjore Paintings - Big temple 01.JPG|گجا لکشمي جي ڀت سازي، [[وئشنومت]] سان لاڳاپيل هڪ ٻيو فن پارو
File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 01.jpg|شيو مت جي مندر ۾ [[وشنو]] جو مجسمو
File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, wall relief, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[يوگا]] ۽ مراقبي جو اُڪريل نقش؛ مندر ۾ دنياوي زندگي ۽ بزرگن سان لاڳاپيل ڪيترائي منظر به موجود آهن.
File:Brihadeeswarar Temple 3407.jpg|[[ڪرشن]] گوپين جا ڪپڙا وڻ تي لڪائي شرارت ڪندي
File:Nandi Brihadeeswara.jpg|ننڊي جو عبادتگاهه
File:Sculpture2 Brihadeeswara.jpg|مجسمو
File:Sculpture3 Brihadeeswara.jpg|ويمانا جي ٻاهرئين ڀت جو نقش
File:Relief Staircase, Brihadeeswara.jpg|ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش
File:Relief detail, Brihadeeswara.jpg|اُڪريل نقش جي ويجهي تصوير
File:Relief detail 2 Brihadeeswara.jpg|اُڪريل نقش جي ٻي ويجهي تصوير
File:Entrance Brihadeeswara.jpg|داخلا
File:Thanjavur Big Temple View.jpg|ويمانا جو منظر
File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (299).jpg|ويمانا ڏانهن ويندڙ هڪ داخلا
File:Left side view Brihadeeswara.jpg|کاٻي پاسي کان منظر
File:The Big Temple - Thanjavur.jpg|رات جو مندر جو منظر
File:Brihadeeswara Temple Gopuram at Night.jpg|رات جو برهديشور مندر جو گوپورم
File:PeriyaKoil June 2016.jpg|تنجور پيريا ڪوئل ۾ صبح سوير جو منظر
File:A yoga and meditation relief.jpg|[[يوگا]] ۽ مراقبي جو اُڪريل نقش
File:Ta-scr.jpg|برهديشور مندر ۾ [[تامل لکتون|تامل ڪتبا]]
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Portal bar|ايشيا|هندستان|هندومت|اڏاوت}}
* [[پينيشورار مندر]]
* [[ٿنجاوور رتھ ميلو]]
* [[راجا راجا چولا اول]]
* [[چولا خاندان]]
* [[سڀ کان وڏن يڪ پٿريلا يادگارن جي فهرست]]
* [[20هين صدي کان اڳ تعمير ٿيل سڀ کان اوچين اڏاوتن جي فهرست]]
* [[عظيم زنده چولا مندر]]

== نوٽس ==
{{Reflist|group=note}}
&lt;references group=&quot;note&quot;/&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}

=== ڪتابيات ===
{{Refbegin|2}}
*{{cite book|author=Prasanna Kumar Acharya|title=An encyclopaedia of Hindu architecture|year=2010|publisher=Oxford University Press (Republished by Motilal Banarsidass)|url=https://archive.org/stream/encyclopaediaofh07achauoft#page/n9/mode/2up|isbn=978-81-7536-534-6}}
*{{cite book|author=Prasanna Kumar Acharya|title=A Dictionary of Hindu Architecture: Treating of Sanskrit Architectural Terms with Illustrative Quotations|url=https://books.google.com/books?id=rbayQwAACAAJ|year=1997|publisher=Oxford University Press (Reprinted in 1997 by Motilal Banarsidass)|isbn=978-81-7536-113-3|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032500/https://books.google.com/books?id=rbayQwAACAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author1=Vinayak Bharne|author2=Krupali Krusche|title=Rediscovering the Hindu Temple: The Sacred Architecture and Urbanism of India|url=https://books.google.com/books?id=CGukBgAAQBAJ|year=2014|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-6734-4|access-date=3 December 2017|archive-date=13 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813200520/https://books.google.com/books?id=CGukBgAAQBAJ|url-status=live}}
*{{citation|author=S.R. Balasubrahmanyam|title=Middle Chola Temples|publisher=Thomson Press|year=1975|isbn=978-9060236079}}
*{{cite book|first=Francis D.K.|last=Ching|year=2007|title=A Global History of Architecture|url=https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin|url-access=registration|publisher=John Wiley and Sons|location=New York|pages=[https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin/page/338 338–339]|isbn=978-0-471-26892-5}}
*{{cite book|author=Alice Boner|title=Principles of Composition in Hindu Sculpture: Cave Temple Period|url=https://books.google.com/books?id=doQLZ21CGScC|year=1990|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0705-1|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032500/https://books.google.com/books?id=doQLZ21CGScC|url-status=live}}
*{{cite book|author1=Alice Boner|author2=Sadāśiva Rath Śarmā|title=Silpa Prakasa|url=https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|year=2005|publisher=Brill Academic (Reprinted by Motilal Banarsidass)|isbn=978-8120820524|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111031957/https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author1=A.K. Coomaraswamy|author2=Michael W. Meister|title=Essays in Architectural Theory|url=https://books.google.com/books?id=5B1QAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-0-19-563805-9|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=5B1QAAAAMAAJ|url-status=live}}
*Dehejia, V. (1997). ''Indian Art''. Phaidon: London. {{ISBN|0-7148-3496-3}}.
*{{cite book|author=Adam Hardy|title=Indian Temple Architecture: Form and Transformation|url=https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C|year=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-312-0|access-date=3 December 2017|archive-date=13 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813200524/https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C|url-status=live}}
*{{cite book|author=Adam Hardy|title=The Temple Architecture of India|url=https://books.google.com/books?id=ofUVAQAAIAAJ|year=2007|publisher=Wiley|isbn=978-0470028278|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=ofUVAQAAIAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=Adam Hardy|title=Theory and Practice of Temple Architecture in Medieval India: Bhoja's Samarāṅgaṇasūtradhāra and the Bhojpur Line Drawings|url=https://books.google.com/books?id=_oADrgEACAAJ|year=2015|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-93-81406-41-0|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=_oADrgEACAAJ|url-status=live}}
*Harle, J.C., ''The Art and Architecture of the Indian Subcontinent'', 2nd edn. 1994, Yale University Press Pelican History of Art, {{ISBN|0300062176}}
*{{cite book|author=Monica Juneja|title=Architecture in Medieval India: Forms, Contexts, Histories|url=https://books.google.com/books?id=7N7VAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-8178242286|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=7N7VAAAAMAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Hindu Temple Volume 1|url=https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|year=1976|publisher=Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press)|isbn=978-81-208-0223-0|access-date=3 December 2017|archive-date=10 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110025834/https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|url-status=live}}
*{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Hindu Temple Volume 2|url=https://books.google.com/books?id=8-aS52MgIkMC|year=1979|publisher=Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press)|isbn=978-81-208-0224-7}}
*{{cite book|author1=Michael W. Meister|author2=Madhusudan Dhaky|title=Encyclopaedia of Indian temple architecture|url=https://books.google.com/books?id=DRY3AQAAIAAJ|year=1986|publisher=American Institute of Indian Studies|isbn=978-0-8122-7992-4|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=DRY3AQAAIAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=George Michell|title=Hindu Art and Architecture|url=https://archive.org/details/hinduartarchitec00mich|url-access=registration|year=2000|publisher=Thames &amp; Hudson|isbn=978-0-500-20337-8}}
*{{citation|last=Michell|first=George|title=The Hindu Temple: An Introduction to Its Meaning and Forms|publisher=University of Chicago Press|year=1988|location=Chicago|isbn=0-226-53230-5}}
*{{cite book|first=John|last=Man|year=1999|title=Atlas of the Year 1000|publisher=Penguin Books|location=United Kingdom|isbn=0-7946-0011-5|url=https://books.google.com/books?id=j-CgtWP38nsC|access-date=15 November 2015|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=j-CgtWP38nsC|url-status=live}}
*{{cite book|first=Binda|last=Thapar|year=2004|title=Introduction to Indian Architecture|publisher=Periplus Editions|location=Singapore|pages=43, 52–53|isbn=0-7946-0011-5}}
*{{cite book|author=T. A. Gopinatha Rao|title=Elements of Hindu iconography|url=https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|year=1993|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0878-2|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|url-status=live}}
*{{cite book|author=Ajay J. Sinha|title=Imagining Architects: Creativity in the Religious Monuments of India|url=https://books.google.com/books?id=WvqLzaSUGi8C|year=2000|publisher=University of Delaware Press|isbn=978-0-87413-684-5|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=WvqLzaSUGi8C|url-status=live}}
*{{cite book|title=South Indian Temples|author=Burton Stein|isbn=978-0706904499|publisher=Vikas|url=https://books.google.com/books?id=Hq5BngAACAAJ|year=1978|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033004/https://books.google.com/books?id=Hq5BngAACAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=Burton Stein|title=The New Cambridge History of India: Vijayanagara|url=https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC|year=1989|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-26693-2|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033010/https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC|url-status=live}}
*{{cite book|author1=Burton Stein|author2=David Arnold|title=A History of India|url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|year=2010|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4443-2351-1|access-date=3 December 2017|archive-date=12 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712062730/https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|url-status=live}}
*{{cite book|author=Kapila Vatsyayan|title=The Square and the Circle of the Indian Arts|url=https://books.google.com/books?id=vwLJc3pBzzUC&amp;pg=PR10|year=1997|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-362-5|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033504/https://books.google.com/books?id=vwLJc3pBzzUC&amp;pg=PR10#v=onepage&amp;q&amp;f=false|url-status=live}}
{{Refend}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Brihadisvara Temple}}
{{Wikivoyage listing|Thanjavur}}

* [https://ignca.gov.in/thanjavur-brhadisvara-temple/ تنجاوور برهديشور مندر]، اندرا گانڌي نيشنل سينٽر فار دي آرٽس، حڪومتِ هند
* [https://www.tamilnadutourism.tn.gov.in/destinations/brihadeeswara-temple برهديشور مندر]، تامل ناڊو سياحت
* [https://indianculture.gov.in/stories/dakshina-meru-brihadeswara-temple ڏکڻ ميرو: برهديشور مندر]، حڪومتِ هند
* [http://www.art-and-archaeology.com/india/thanjavur/bri01.html فن ۽ آثارِقديمه جي ويب سائيٽ تي تصويرون]
* [https://whc.unesco.org/en/list/250 يونيسڪو: عظيم زنده چولا مندر]

{{World Heritage Sites in India}}
{{Shaivism}}
{{Hindudharma}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Brihadeeswarar Temple}}

[[Category:هندستان جا عالمي ورثي وارا ماڳ]]
[[Category:ٿنجاوور جي تاريخ]]
[[Category:دراوڙي طرز تعمير]]
[[Category:ٿنجاوور ۾ هندو مندر]]
[[Category:11هين صديءَ ۾ مڪمل ٿيل هندو مندر]]
[[Category:چولا طرز تعمير]]
[[Category:ٿنجاوور ضلعي ۾ شيو مندر]]
[[Category:ڀرت ناٽيم ڪرڻائن وارا مندر]]</text>
      <sha1>no4alzlqrkqgrmfvjc4orogeta9aj9q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390109</id>
      <parentid>390108</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:44:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60057" sha1="hxv1ikysaju26aewhh8u2ip8wcylxg3" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|11هين صديءَ جو مندر ۽ يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ}}
{{Infobox religious building 
| image                 = Brihadisvara Temple during Maha Shivaratri-WUS03611 (edit).jpg
| caption               = [[مها شوراتري]] دوران برهديشور مندر
| native_name           = தஞ்சைப் பெருவுடையார் கோயில்
| map_type              = India#Tamil Nadu
| map_caption           = [[تامل ناڊو]]، [[هندستان]] ۾ مقام
| coordinates           = {{coord|10|46|58|N|79|07|54|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}}
| religious_affiliation = [[هندومت]]
| country               = [[هندستان]]
| state                 = [[تامل ناڊو]]
| district              = [[ٿنجاوور ضلعو]]
| location              = [[ٿنجاوور]]
| elevation_m           = 65.83
| deity                 = [[شيو]]
| festivals             = [[مها شوراتري]]
| architecture_style    = [[چولا فن تعمير]]
| inscriptions          = [[تامل ٻولي|تامل]]
| year_completed        = 1010ع
| creator               = [[راجاراجا اول]]
| footnotes             = {{معلوماتي خانو يونيسڪو عالمي ورثو
| child         = yes
| official_name = برهديشور مندر جو مجموعو، ٿنجاوور
| part_of       = [[عظيم زندهه چولا مندر]]
| criteria      = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii)}}(ii)، (iii)
| ID            = 250bis-001
| year          = 1987
| extension     = 2004
| area          = {{convert|18.07|ha|acre|abbr=on}}
| buffer_zone   = {{convert|9.58|ha|acre|abbr=on}}
}}
}}

'''برهديشور مندر''' (Brihadisvara Temple)، جنهن کي ان جي باني [[راجاراجا اول]] طرفان '''راجاراجيشورم''' (يعني &quot;راجاراجا جو رب&quot;) سڏيو ويو، ۽ جيڪو مقامي طور '''ٿنجائي پيريا ڪوول''' (يعني &quot;ٿنجاوور جو وڏو مندر&quot;) ۽ '''پيروودائيار ڪوول''' (يعني &quot;عظيم رب جو مندر&quot;) جي نالن سان مشهور آهي، [[هندومت]] جي [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هڪ شاندار [[هندو مندر]] آهي، جيڪو [[چولا فن ۽ تعمير]] جي طرز تي تعمير ڪيو ويو آهي. هي مندر [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] رياست جي [[ٿنجاوور]] شهر ۾ [[ڪاويري ندي]] جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي.
هي مندر هندومت جي سڀ کان وڏن مندرن مان هڪ آهي ۽ [[تامل تعمير]] جو اعليٰ نمونو شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=John |last=Keay |title=India, a History |year=2000 |publisher=Harper Collins Publishers |pages=xix}}&lt;/ref&gt; ان کي '''ڏکڻ ميرو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب &quot;[[ڏکڻ هندستان]] جو [[ميرو جبل]]&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Temple Art, Icons And Culture Of India And South-East Asia|author=K. V. Raman|publisher=Sharada Publishing House|year=2006|page=136}}&lt;/ref&gt;

هي مندر [[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجاراجا اول]] جي حڪم تي 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو. اڄ اهو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ '''[[عظيم زندهه چولا مندر]]''' جو حصو آهي، جنهن ۾ [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]] ۽ [[ايراويتيشور مندر]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;
اصل يارهين صديءَ جي مندر جي چوڌاري هڪ کاهي موجود هئي. مندر جي مجموعي ۾ [[گوپورم]]، مکيه عبادتگاهه، ان جو اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]]، ڪتبا، ڀتين جون تصويرون (Frescoes) ۽ مجسما شامل هئا، جن مان گهڻا [[شيو مت]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ڪجهه [[وشنو مت]] ۽ [[شڪتي مت]] سان پڻ واسطو رکن ٿا. مندر پنهنجي تاريخ دوران ڪجهه نقصان به برداشت ڪيو، جنهن سبب ڪجهه فني آثار ضايع ٿي ويا. ايندڙ صدين ۾ وڌيڪ منڊپ ۽ ٻيون اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جڏهن ته موجوده حفاظتي ڀتيون [[16هين صدي]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون.
{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-21}}
گرينائيٽ پٿر سان تعمير ٿيل هن مندر جو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] [[ڏکڻ هندستان]] جي سڀ کان اوچين مندر ٽاورن مان هڪ آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt; مندر ۾ وڏي ستون واري [[پراڪارا]] (گذرگاهه) ۽ [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن [[شيو لنگ]]ن مان هڪ موجود آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20-21}}
برهديشور مندر پنهنجي اعليٰ درجي جي مجسما سازي لاءِ پڻ مشهور آهي. هتي يارهين صديءَ ۾ پتل مان تيار ڪيل مشهور [[نٽراج]] (رقص ڪندڙ شيو) جي مورتي ٺهرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو هو. مندر جي احاطي ۾ [[ننڊي]]، [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، سبهاپتي، [[ڏکڻامورتي]]، [[چنڊيشور نايانار]]، [[وراهي]]، تيرووارور جي ٿياگاراجر، [[سدهر]] [[ڪروورار]] ۽ ٻين ديوتائن ۽ سنتن جا مندر پڻ موجود آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}
برهديشور مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;&gt;{{cite book|title=India through the ages|last=Gopal|first=Madan|year=1990|page=185|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
[[راجاراجا اول|راجاراجا چولا]]، جنهن هن مندر جي تعمير جو حڪم ڏنو، ان کي راجاراجيشورم (Rajarājeśvaram) سڏيو، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;راجاراجا جي ديوتا جو مندر&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=D. Raphael |title=Temples of Tamil Nadu, Works of Art |url=https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |year=1996 |publisher=Ratnamala |isbn=978-955-9440-00-0 |page=9 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103506/https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; برهناياڪي عبادتگاهه ۾ موجود هڪ پوءِ واري ڪتبي ۾ مندر جي ديوتا کي پيريا اڊايا نايانار سڏيو ويو آهي، جيڪو جديد نالن برهديشور ۽ پيروودائيار ڪوول جو ماخذ معلوم ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. R. Balasubrahmanyam |title=Middle Chola Temples: Rajaraja I to Kulottunga I, A.D. 985-1070 |url=https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |year=1975 |publisher=Thomson |page=87 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== مقام ==
[[File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (747).jpg|thumb|centre|400px|ڀتين کان ٻاهران ڏسڻ ۾ ايندڙ برهديشور مندر جو مجموعو]]
پيروودائيار مندر&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Brihadeeswara Temple|url=https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|access-date=2022-02-24|website=Brihadeeswara Temple|language=en-US|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224085645/https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ٿنجاوور]] شهر ۾، [[چنئي]] کان اٽڪل {{convert|350|km}} ڏکڻ-اولهه طرف واقع آهي. هي شهر [[هندستاني ريلوي]]، تامل ناڊو بس سروسز ۽ [[تامل ناڊو جون قومي شاهراهون|قومي شاهراهن]] [[قومي شاهراهه 67 (هندستان)|67]]، [[قومي شاهراهه 45C (هندستان)|45C]]، [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226]] ۽ [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226 ايڪسٽينشن]] ذريعي روزانو ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;road&quot;&gt;{{cite web | url =http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | page =2 | title =NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI | access-date =17 December 2011 | work =Ministry of Road Transport &amp; Highways, [[Government of India]] | publisher =[[National Highways Authority of India]] | archive-url =https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | archive-date =25 February 2009 | url-status =dead | df =dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|title=Thanjavur bus routes|publisher=Municipality of Thanjavur|access-date=29 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617131259/http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|archive-date=17 June 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; باقاعده خدمتن وارو ويجھو هوائي اڏو [[تروچراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: TRZ) آهي، جيڪو اٽڪل {{convert|55|km}} پري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Ē. Kē Cēṣāttiri|title=Sri Brihadisvara: The Great Temple of Thānjavūr|url=https://books.google.com/books?id=FnXXAAAAMAAJ|year=2008|publisher=Nile|page=5}}&lt;/ref&gt;

شهر ۽ مندر، جيتوڻيڪ اندرونِ ملڪ واقع آهن، پر اهي [[ڪاويري ندي]] جي ڊيلٽا جي شروعات وٽ آهن؛ انهيءَ ڪري انهن کي [[بنگال جو نار]] ۽ ان وسيلي [[هندي وڏو سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. مندرن سان گڏ، تامل ماڻهن يارهين صديءَ ۾ زراعت، سامان جي چرپر ۽ شهري مرڪز مان پاڻي جي وهڪري تي ضابطو رکڻ لاءِ آبپاشي جو پهريون وڏو نظام مڪمل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Marshall M. Bouton|title=Agrarian Radicalism in South India|url=https://books.google.com/books?id=5-v_AwAAQBAJ&amp;pg=PA72|year=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-5784-5|pages=72–78}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[File:Raraja detail.png|thumb|left|200x200px|[[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] جو مجسمو، جنهن 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ مندر تعمير ڪرايو.&lt;ref name=mitchell/&gt;]]

پنجين صديءَ کان نائين صديءَ تائين [[چالوڪيا خاندان|چالوڪيا]] حڪمرانيءَ جي دور ۾ [[ايھول]]، [[بادامي غار مندر|بادامي]] ۽ [[پٽاڊڪل]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ مثالن موجب [[دراوڙي تعمير|تامل مندرن]] جا مختلف اڏاوتي انداز ترقي ڪندا رهيا. ان کان پوءِ [[پلاوا خاندان|پلاوا]] دور ۾ [[مهابلي پورم جا يادگار|ماملاپورم]] ۽ ٻين يادگارن ۾ اهو انداز وڌيڪ نمايان ٿيو. 850ع کان 1280ع تائين [[چولا خاندان|چولا]] ڏکڻ هندستان ۾ غالب خاندان طور اڀريا.&lt;ref name=mitchell/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-2}} شروعاتي چولا دور ۾ سندن ڌيان گهڻو ڪري سياسي ۽ جاگرافيائي سرحدن کي محفوظ ڪرڻ تي هو، جڏهن ته تعميراتي سرگرمين تي نسبتاً گهٽ زور ڏنو ويو. ڏهين صديءَ ۾ چولا سلطنت اندر اهڙيون اڏاوتي خصوصيتون ظاهر ٿيون، جهڙوڪ گهڻ-رخا [[ستون]]، جن جي مٿان نڪتل چورس [[سرستون (تعمير)|سرستون]] هوندا هئا. جارج مچل موجب، اهي خاصيتون نئين چولا طرز جي شروعات جي علامت هيون.&lt;ref name=mitchell&gt;{{harvnb|Michell|1988|pp=145–148}}&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|ڊگلس بيريٽ پنهنجي 1975ع واري چولا تعمير بابت اشاعت ۾ لکي ٿو ته 866ع کان 940ع جي وچ ۾، پهرئين چولا حڪمران وجيالايا کان شروع ٿي، هڪ نئون انداز اڀريو. بيريٽ موجب چولا طرز پلاوا روايت مان پيدا نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Barrett1974&quot;&gt;{{cite book|author=Douglas E. Barrett|title=Early Cola Architecture and Sculpture; 866-1014 A.D.|url=https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|year=1974|publisher=Faber|isbn=978-0-571-10507-6|access-date=13 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; گيري جي. شونڊلر موجب، بيريٽ جو ڪم اهڙيون رايا فراهم ڪري ٿو، جيڪي &quot;لامحدود اندازن ۽ بحث&quot; جا موقعا پيدا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Schwindler | first=Gary J. | title=Review: Early Cola Architecture and Sculpture | journal=The Journal of Asian Studies | publisher=Cambridge University Press | volume=36 | issue=4 | year=1977 | doi=10.2307/2054437 | page=705| jstor=2054437 | s2cid=163896079 | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;}} ڏکڻ هندستاني اڏاوت جو اهو انداز پيماني ۽ تفصيل ٻنهي لحاظ کان برهديشور مندر ۾ پنهنجي مڪمل صورت ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو چولا بادشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ڪرايو.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;

{{multiple image
 | total_width = 500
 | align = centre
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by William Hodges.jpg
 | caption1 = 
 | image2 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by Henry Salt.jpg
 | caption2 = 
 | footer = برهديشور مندر، ٿنجاوور جون شروعاتي يورپي عڪاسيون، ارڙهين صديءَ جي آخر کان اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين.
}}

=== واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ===
مکيه مندر ۽ ان جا [[گوپورم]] يارهين صديءَ جي شروعات سان واسطو رکن ٿا. ايندڙ 1,000 سالن دوران هن مندر ۾ واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ٿيندا رهيا. حملا ۽ جنگيون، خاص طور انهن مسلمان [[سلطان]]ن جي وچ ۾ جيڪي [[مدورائي]] تي حڪمراني ڪندا هئا، ۽ انهن [[هندو بادشاهه]]ن جي وچ ۾ جيڪي ٿنجاوور تي حڪمراني ڪندا هئا، مندر کي نقصان پهچائڻ جو سبب بڻيون.&lt;ref name=michell16/&gt;{{refn|group=note|ٿنجاوور ويجهن ۽ پري واقع مسلمان توڙي هندو پاڙيسري بادشاهتن جو هدف رهيو. [[مدورائي سلطنت]] 14هين صديءَ ۾ قائم ٿي، جڏهن [[دهلي سلطنت]] جي علاءُ الدين خلجي جي فوجن، ملڪ ڪافور جي اڳواڻيءَ ۾، ڏکڻ هندستان تي تباهه ڪندڙ حملا ۽ ڦرلٽ ڪئي.&lt;ref&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 9-13, 16-21&lt;/ref&gt; بعد ۾ عادل شاهي سلطنت، قطب شاهيون، رندولا خان ۽ ڏکڻ هندستان جي اوڀر ۽ اولهه ڪنارن کان ٻين قوتن ان تي حملا ڪيا، ۽ ڪجھه ان تي چند سالن لاءِ قابض به رهيون.&lt;ref name=michell16/&gt;}} انهن نقصانن جي مرمت انهن هندو خاندانن ڪرائي، جن ٻيهر علائقي تي ضابطو حاصل ڪيو. ڪجهه حالتن ۾ حڪمرانن مندر جي ڦڪي ٿي ويل تصويرن کي نون ڀتين وارين تصويرن سان ڍڪڻ ذريعي مندر کي نئين سر سينگارڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻين حالتن ۾ هنن نون عبادتگاهن جي واڌاري جي سرپرستي ڪئي. [[ڪارتڪيا]]، جنهن کي [[مروگن]] پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاروتي]]، جنهن کي اماں پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ [[ننڊي]] جون اهم عبادتگاهون 16هين ۽ 17هين صديءَ جي نايڪ دور سان تعلق رکن ٿيون.&lt;ref name=michell16&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 16-21, 89-91&lt;/ref&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ساڳي طرح [[ڏکڻامورتي]] جي عبادتگاهه به بعد ۾ تعمير ڪئي وئي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ٿنجاوور جي [[مرهٺا]]ن هن مندر جي سٺي سنڀال ڪئي.

== بيان ==
=== تعمير ===

{{multiple image
 | total_width = 400
 | align = left
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (451).jpg
 | image2 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (404).jpg
 | footer = ٿنجاوور ۾ برهديشور مندر جي مجموعي جا مختلف منظر
}}

پيروودائيار مندر جي رٿابندي ۽ تعمير [[ڪارٽيشيائي همراهن جو نظام|محوري]] ۽ [[هم آهنگي|هم آهنگ]] [[جيوميٽري]] جي اصولن مطابق ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=thapar&gt;Thapar 2004, pp.43, 52–53&lt;/ref&gt; هن کي ''پيرون ڪوئل'' (Perunkoil)، جنهن کي ''ماداڪوئل'' پڻ چيو وڃي ٿو، جي درجي ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، يعني اهڙو وڏو مندر جيڪو قدرتي يا مصنوعي دڙي تي تعمير ڪيو ويو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Alayam - The Hindu temple - An epitome of Hindu Culture|page=31|publisher=Sri Ramakrishna Math|location=Mylapore, Chennai|last=Reddy|first=G.Venkatramana|year=2010|isbn=978-81-7823-542-4}}&lt;/ref&gt;

مندر جو مجموعو مستطيل شڪل جو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ هڪ ٻئي جي مٿان رکيل ٻن چورس حصن جهڙو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اهو اوڀر کان اولهه تائين {{convert|240.79|m}} ۽ اتر کان ڏکڻ تائين {{convert|121.92|m}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن احاطي ۾ پنج بنيادي حصا آهن: مکيه عبادتگاهه جنهن جي مٿان اوچو ''[[ويمانا (تعمير)|سري ويمانا]]'' آهي، ان جي سامهون [[نندي]] جو منڊپ (''نندي منڊپم'')، ۽ انهن جي وچ ۾ مکيه اجتماعي هال (''مک منڊپم'')، وڏو گڏجاڻي هال (''مها منڊپم'') ۽ ''انترالا'' نالي اهو حصو جيڪو مها منڊپ کي مکيه عبادتگاهه سان ڳنڍي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

مندر جي وسيع صحن ۾ ستونن سان ڍڪيل هڪ وڏو ''[[پراڪارا]]'' (گذرگاهه) شامل آهي، جنهن جو گهيرو لڳ ڀڳ {{convert|450|m}} آهي ۽ جيڪو پردڪشنا (چڪر هڻڻ) لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هن پراڪارا کان ٻاهر ٻه احاطي واريون ڀتيون آهن. ٻاهرين ڀت دفاعي مقصدن لاءِ 1777ع ۾ فرانسيسي نوآبادياتي فوجن تعمير ڪرائي، جنهن ۾ بندوقن لاءِ سوراخ پڻ ٺاهيا ويا، ڇاڪاڻ ته ان وقت مندر کي هٿيارخاني طور به استعمال ڪيو ويندو هو. انهن هن ڀت کي وڌيڪ اوچو ڪري مندر جي احاطي کي الڳ ڪيو. اوڀر طرف اصل مکيه [[گوپورم]] موجود آهي، جيڪو [[بيرل والٽ]] طرز تي ٺهيل آهي. هي مکيه مندر جي ويمانا جي اوچائيءَ کان اڌ کان به گهٽ آهي. يارهين صديءَ کان پوءِ مندر ۾ وڌيڪ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جهڙوڪ اتر-اوڀر ڪنڊ ۾ هڪ منڊپ ۽ احاطي جي چوڌاري اضافي گوپورم، ته جيئن مختلف پاسن کان اچ وڃ ممڪن ٿي سگهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref&gt;{{cite book|author=Winand M. Callewaert|title=Gods and Temples in South India|url=https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Manohar|isbn=978-81-7304-107-5|pages=150–151|access-date=12 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103401/https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نوآبادياتي دور کان اڳ [[پانڊيا خاندان|پانڊيا]]، [[نايڪ خاندان|نايڪ]]، [[وجيانگر سلطنت|وجيانگر]] ۽ [[مرهٽا]] دور ۾ پڻ مندر ۾ ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه ۽ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، پر انهن سڀني اصل رٿابندي ۽ هم آهنگيءَ جي اصولن جو احترام ڪيو. اصل احاطي اندر، مکيه عبادتگاهه ۽ نندي منڊپ سان گڏ [[ڪارتڪيا]] ۽ [[پاروتي]] جا ٻه اهم عبادتگاهه موجود آهن، جڏهن ته احاطي ۾ ٻيا به ڪيترائي ننڍا مندر آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj&gt;[http://ignca.nic.in/pdf_data/bt_release_brochure.pdf Tanjavur: Brhadisvara temple, The monument and the living tradition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330024138/http://www.ignca.nic.in/PDF_data/bt_release_brochure.pdf |date=30 March 2016 }}, Kapila Vatsyayan and R Nagaswamy et al, Indira Gandhi National Centre for the Arts, Government of India (2012), page 7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Imperial Frontiers: Building Sacred Space in Sixteenth-Century South India|journal=The Art Bulletin|volume=90|issue=2|jstor=20619601|last=Branfoot|first=Crispin|year=2008|page=185|doi=10.1080/00043079.2008.10786389|s2cid=154135978}}&lt;/ref&gt;

پيروودائيار مندر ڏکڻ هندستان جي هندو مندرن جي روايت کي جاري رکندي تعميراتي ۽ سينگاريل عنصرن کي اختيار ڪيو، پر ان جي جسامت يارهين صديءَ کان اڳ تعمير ٿيل سڀني مندرن کان گهڻي وڏي هئي. چولا دور جي معمارن ۽ ڪاريگرن وڏن پٿرن کي استعمال ڪندي {{convert|63.4|m}} اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] تعمير ڪرڻ جي فني مهارت جو شاندار مظاهرو ڪيو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj/&gt;

{{multiple image
| align             = right
| image1            = Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2017).jpg
| width1            = 248
| caption1          = نندي منڊپ ۽ داخلي گوپورم، صحن مان اتر-اوڀر وارو منظر
| image2            = Thanjavur Brihadeeswara Temple Entrance.JPG
| width2            = 110
| caption2          = داخلي دروازي جو هڪ ٻيو منظر
}}

[[File:Gopuram of the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 02.jpg|thumb|برهديشور مندر جو گوپورم]]

مندر جو رخ اوڀر طرف آهي ۽ ماضيءَ ۾ ان جي چوڌاري پاڻيءَ سان ڀريل کاهي موجود هئي، جيڪا هاڻي ڀري وئي آهي. موجوده حفاظتي ڀت انهيءَ پراڻي کاهيءَ جي چوڌاري ٺهيل آهي. ٻنهي ڀتين ۾ نفيس سينگاريل دروازا آهن، جن کي [[گوپورم]] چيو وڃي ٿو. اهي پٿر مان تعمير ٿيل آهن ۽ سندن مٿئين حصي تي خوبصورت تعميري سينگار موجود آهي.

مکيه داخلي دروازا اوڀر طرف آهن. پهريون گوپورم ''ڪيرالانتاڪن تروواسل'' سڏجي ٿو، جنهن جي معنيٰ &quot;ڪيرالانتاڪن جو مقدس دروازو&quot; آهي. ''ڪيرالانتاڪن'' راجاراجا اول جو هڪ لقب هو. ان کان لڳ ڀڳ {{convert|100|m}} اڳتي اندروني صحن جو گوپورم ''راجاراجن تروواسل'' آهي، جيڪو پهرئين گوپورم کان وڌيڪ سينگاريل آهي. ان جي ''ادهيشٿانم'' تي [[پراڻ]] ۽ ٻين هندو مذهبي متنن جا منظر اُڪريل آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

اندروني اوڀرئين گوپورم مان هڪ وسيع صحن ۾ داخل ٿيندو آهي، جتي سڀئي عبادتگاهه اوڀر-اولهه ۽ اتر-ڏکڻ جي بنيادي رخن مطابق ترتيب ڏنل آهن. هن احاطي ۾ پنج ماڙ گوپورم مان يا هڪ ننڍڙي آزاد بيٺل گوپورم ذريعي به داخل ٿي سگهجي ٿو. مکيه داخلي گوپورم جي اوچائي لڳ ڀڳ 30 ميٽر آهي، جيڪا ويمانا کان گهٽ آهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

مکيه مندر ۽ ان جو وڏو ٽاور صحن جي وچ ۾ واقع آهن. شيو لاءِ وقف ڪيل هن مندر جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه آهن، جيڪي گهڻو ڪري هڪ ئي محور تي ٺهيل آهن. اهي [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، [[ننڊي]]، [[وراهي]]، [[ڪروور ديو]] (راجاراجا چولا جو [[گرو]])، [[چنڊيشور]] ۽ [[نٽراج]] لاءِ وقف آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

ننڊي منڊپ ۾ هڪ ئي پٿر مان تراشيل ويٺل [[نندي]] جو مجسمو مکيه عبادتگاهه ڏانهن منهن ڪري بيٺل آهي. ننڊي ۽ عبادتگاهه جي وچ ۾ ڏاڪڻيون آهن، جيڪي ستونن واري برآمدي، اجتماعي هال ۽ اندروني منڊپ ڏانهن وڃن ٿيون، جتان [[پردڪشنا]] (چڪر هڻڻ) وارو رستو شروع ٿئي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|p=22}} هي ننڊي جو مجسمو لڳ ڀڳ 25 ٽن وزني آهي، هڪ ئي پٿر مان تراشيل آهي ۽ تقريباً 2 ميٽر اوچو، 6 ميٽر ڊگهو ۽ 2.5 ميٽر ويڪرو آهي. اهو [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن هڪ پٿر مان ٺهيل ننڊي جي مجسمن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Meena&quot; /&gt;

== هزار سالا يادگاري تقريبون ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:1000 years Old Thanjavur Brihadeeshwara Temple View at Sunrise.jpg|1,000 سال پراڻو ٿنجاوور برهديشور مندر — سج اڀرڻ وقت منظر
File:Thanjavur, Brihadishwara Temple, dance (6851706080).jpg|برهديشور مندر جي يادگاري تقريب لاءِ گڏ ٿيل رقاص
&lt;/gallery&gt;

ٿنجاوور ۾ چولا شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] طرفان 1010ع ۾ تعمير ڪرايل هي مندر عام طور &quot;وڏو مندر&quot; جي نالي سان مشهور آهي. سيپٽمبر 2010ع ۾ هن مندر کي 1,000 سال مڪمل ٿيا. هن عظيم اڏاوت جي هزارين سالگرهه ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت ۽ شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي پروگرام منعقد ڪيا ويا. اهو راجاراجا اول (985ع–1014ع) جي حڪمرانيءَ جي 25هين سال جي 275هين ڏينهن (1010ع) جي ياد ۾ هو، جڏهن هن مکيه عبادتگاهه مٿان {{convert|59.82|m}} اوچي [[ويمانا (ٽاور)|ويمانا]] کي تاج ڏيڻ لاءِ آخري تقديس خاطر سون سان ڍڪيل [[ڪلسام]]، يعني ٽامي جو ٿانو يا [[فائنل]]، پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;jlbiadsf&quot;&gt;{{cite news| url= https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| title= India's Big Temple marks 1,000th birthday| author= BBC News augue| access-date= 25 September 2010| date= 25 September 2010| archive-date= 26 September 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100926045640/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;asedgt&quot;&gt;{{citation | title= Early Chola temples:Parantaka I to Rajaraja I, 907–985 A.D | author= PS. R. Balasubrahmanyam (1971), Orient Longman Publications}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sdbjt&quot;&gt;{{citation | title= Rāja Rāja, the great:seminar proceedings | author= Ananthacharya Indological Research Institute (1984)}}&lt;/ref&gt;

=== ڀارت ناٽيم يگيا ===

ان موقعي کي ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت مشهور رقاصه [[پدما سبرامنيم]] جي نگرانيءَ هيٺ [[ڀارت ناٽيم]] [[يگيا (هندو رسم)|يگيا]]، يعني ڪلاسيڪي ناچ جو پروگرام، منعقد ڪيو. اهو پروگرام ايسوسيئيشن آف ڀارت ناٽيم آرٽسٽس آف انڊيا (ABHAI) ۽ برهن ناٽيانجلي ٽرسٽ، ٿنجاوور طرفان گڏيل طور منظم ڪيو ويو. عمارت جي 1,000هين سالگرهه جي موقعي تي نئين دهلي، [[ممبئي]]، [[پوني]]، تامل ناڊو، آنڌرا پرديش، [[ڪرناٽڪ]]، ڪيرالا، سنگاپور، ملائيشيا ۽ آمريڪا مان 1,000 رقاصن [[ڪروور ديو]]، جيڪو راجاراجا جو گرو هو، جي ترتيب ڏنل الاهي موسيقي [[ترويسائپا]]، يعني [[ترو مورائي]] جي نائين جلد، جي رڪارڊ ٿيل 11 بندن تي گڏيل ناچ پيش ڪيو. 26 سيپٽمبر 2010ع کان شروع ٿيندڙ ٻن ڏينهن تائين هي ننڍڙو شهر هڪ ثقافتي مرڪز بڻجي ويو، جتي گهٽي فنڪار ۽ رقاص سڄي شهر ۾ پرفارم ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;DDY&quot;&gt;{{cite web| url= http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| title= India's Biggest Temple turns 1000-years| author= Rediff News| access-date= 20 August 2010| archive-date= 18 August 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100818165702/http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dfgjoerY&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | title=A grand dance spectacle at the Thanjavur Big Temple | work=The Hindu | access-date=20 August 2010 | location=Chennai, India | date=1 August 2010 | first=T. S. | last=Subramanian | archive-url=https://web.archive.org/web/20100804150451/http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | archive-date=4 August 2010 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== يادگاري ٽڪليون ۽ سڪا ===

26 سيپٽمبر 2010ع تي، يعني وڏي مندر جي هزار سالا تقريبن جي پنجين ڏينهن، ملڪ جي ثقافتي، تعميراتي ۽ ڪتبن واري تاريخ ۾ وڏي مندر جي ڪردار جي مڃتا طور [[انڊيا پوسٽ]] طرفان {{INR}} 5 جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي وئي، جنهن تي {{convert|216|ft|m|order=flip}} اوچي عظيم [[راجا گوپورم]] جي تصوير ڏنل هئي.

[[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] هن موقعي کي يادگار بڻائڻ لاءِ {{INR}} 5 جو سڪو جاري ڪيو، جنهن تي مندر جو نمونو اُڀريل صورت ۾ ٺاهيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;sdlkqqqsf&quot;&gt;{{cite web | url= http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | title= Stamp, coin release mark 1,000 years of Big Temple | author= Deccan Herald (26 September 2010) | access-date= 26 September 2010 | archive-date= 6 October 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101006063714/http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | url-status= live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ohjohjf&quot;&gt;{{cite news | url= http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| archive-url= https://web.archive.org/web/20100929172241/http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| url-status= dead| archive-date= 29 September 2010| title= Release of a special postal stamp and a five- rupee coin | access-date=27 September 2010 | location=Chennai, India | work= [[The Hindu]]| date=27 September 2010}}&lt;/ref&gt; [[اي. راجا]]، [[مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي وزارت (هندستان)|مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي جو ڪابينا وزير]]، برهديشور مندر جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي، جنهن جي پهرين ٽڪلي [[جي. ڪي. وسان]]، [[جھازراني وزارت (هندستان)|جھازراني جي ڪابينا وزير]]، وصول ڪئي.

[[انڊيا گورنمينٽ منٽ، ممبئي|ممبئي منٽ]] ساڳئي تصوير سان، جيڪا {{INR}} 5 جي سڪي تي هئي، {{INR}} 1,000 جو يادگاري سڪو جاري ڪيو. اهو جمهوريه هندستان جي سڪن ۾ جاري ٿيل پهريون 1,000 رپين جو سڪو هو. هي سڪو غير گردشي قانوني زر (NCLT) هو.&lt;ref name=&quot;coin&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | title=Release of Commemorative Coin | date=3 July 2012 | access-date=24 April 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130324014546/http://mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | archive-date=24 March 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1 اپريل 1954ع تي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] {{INR}} 1,000 جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيو، جنهن تي برهديشور مندر جو پينوراما منظر ڇپيل هو، جيڪو ان جي ثقافتي ورثي ۽ اهميت کي ظاهر ڪندو هو. 1975ع ۾ وزيراعظم [[اندرا گانڌي]] جي اڳواڻيءَ واري حڪومت [[قانوني زر#نوٽن جي منسوخي|نوٽن جي منسوخي]] ذريعي {{INR}} 1,000 جا سڀ نوٽ [[ڪارو ناڻو]] گهٽائڻ جي ڪوشش طور بند ڪري ڇڏيا. اهي نوٽ هاڻي گڏ ڪندڙن ۾ مشهور آهن.&lt;ref name=&quot;ppwqqsf&quot;&gt;{{cite web | url= http://newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | title= INR 1000 note of 1954 popular in Tanjavur | author= Express Buzz, The Indian Express (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 | archive-date= 13 May 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20160513060520/http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ ان وقت جي تامل ناڊو جي وڏي وزير [[ڪرونانڌي|ايم. ڪرونانڌي]]، وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ چانورن جي هڪ قسم، سيمي چانور، جو نالو مندر جي تعمير ڪندڙ راجاراجا چولا جي هزار سالا ياد ۾ ''راجا راجن-1,000'' رکيو.&lt;ref name=&quot;jjjsqwhnsdff&quot;&gt;{{cite web | url= http://news.in.msn.com/national/article.aspx?cp-documentid=4424908 | title= Semmai Paddy as &quot;Raja Rajan-1000&quot; | author= MSN News (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 }}{{Dead link|date=November 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== قبوليت ==
هي مندر &quot;تعمير، مجسمه سازي، مصوري ۽ پتل جي ڍلائيءَ ۾ چولا خاندان جي شاندار ڪاميابين جي شاهدي ڏئي ٿو&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008 |archive-date=5 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105115252/https://whc.unesco.org/en/list/250 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; هن مندر جو ذڪر ان دور جي ڪيترن ئي همعصر ادبي ڪمن، جهڙوڪ ''موور اولا'' ۽ ''ڪلنگٿوپراني''، ۾ ملي ٿو. چٽرجي موجب [[تامل تعمير]] هن مندر ۽ ان جي جانشين، [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]]، ۾ پنهنجي اعليٰ ترين اظهار تائين پهتي.&lt;ref name=india&gt;{{cite book|title=India Art and Architecture in ancient and medieval periods|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|location=New Delhi|editor=Roma Chatterjee|year=2016|page=32|isbn=978-81-230-2080-8}}&lt;/ref&gt; [[حڪومت هندستان]] هن مندر کي ورثي واري يادگار طور قرار ڏنو آهي ۽ [[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] ان کي محفوظ يادگار طور سنڀالي ٿو. هي مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;/&gt;

[[يونيسڪو]] هن مندر کي [[گانگائيڪونڊا چولاپورم]] جي برهديشور مندر ۽ [[داراسورم]] جي [[ايراويتيشور مندر]] سان گڏ [[عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو آهي؛ انهن ٽنهي کي گڏجي [[عظيم زندهه چولا مندر]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=UNESCO&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/250/|title=Great Living Chola Temples|publisher=UNESCO World Heritage Centre|year=2004|access-date=28 November 2015|archive-date=12 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912082313/https://whc.unesco.org/en/list/250/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; انهن ٽنهي مندرن ۾ هڪجهڙايون موجود آهن، پر هر مندر پنهنجي الڳ رٿابندي ۽ مجسمه سازيءَ جي عنصرن جي ڪري منفرد آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |first= P.V. Jagadisa |last=Ayyar |title=South Indian Shrines |publisher=Asian Educational Services |location=New Delhi |year=1993 |isbn=81-206-0151-3 |page=316}}&lt;/ref&gt; اهي ٽيئي مندر چولا حڪمرانن ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايا ۽ اهي اڄ تائين هندو برادريءَ طرفان سهارو، استعمال ۽ عبادت لاءِ قائم آهن. انهن مندرن کي &quot;عظيم زندهه&quot; ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي اڄ به ثقافتي، زيارت ۽ عبادتي عملن ۾ سرگرم آهن.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|title=Inside the Chola Temple|location=Coimbatore|newspaper=The Hindu|date=4 June 2012|last=Srinivasan|first=Pankaja|access-date=28 November 2015|archive-date=19 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140619081222/http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ثقافتي تقريبون ===
[[File:28apr10.jpg|thumb|مندر جي تهوار واري جلوس، 2015ع]]
ٿنجاوور جو برهديشور مندر هر سال فيبروريءَ جي لڳ ڀڳ، [[مها شوراتري]] جي موقعي تي، ناچ جي ميلن جو ماڳ هوندو آهي. هندستاني ڪلاسيڪي ناچ جا وڏا فنڪار ۽ علائقائي ٽيمون ڏهن ڏينهن تائين ٿيندڙ برهن ناٽيانجلي ميلو ۾ پنهنجون پيشڪشون پيش ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;[http://www.brahannatyanjali.in/events.html Brahan Natyanjali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129054445/http://www.brahannatyanjali.in/events.html |date=29 January 2020 }}, Thanjavur, Tamil Nadu&lt;/ref&gt;

=== رٿ جو ميلو ===
[[مندر جي رٿ]] کي 20 اپريل 2015ع تي [[رام|سري رامار]] مندر جي سامهون آزمائشي طور هلايو ويو، جنهن کي وڏي تعداد ۾ ماڻهن ڏٺو.&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews Trial run of Big Temple car, Rolls; out after 100 years; maiden run on April 29] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003044/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 21 April 2015&lt;/ref&gt; نون ڏينهن کان پوءِ مندر جي رٿ جو پهريون باقاعده جلوس ڪڍيو ويو. خبرن موجب، گذريل سئو سالن ۾ هن مندر ۾ اهڙو پهريون جلوس هو.&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 Big temple chariot festival held after 100 years] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003049/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 30 April 2015&lt;/ref&gt;

=== ناول ===
[[ڪلڪي ڪرشنمورتي]]، مشهور تامل ناول نگار، [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا]] جي زندگيءَ تي ٻڌل تاريخي ناول ''[[پونين سيلون]]'' لکيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Age hardly withers charm of Ponniyin Selvan|url=http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|date=19 October 2011|location=Chennai|last=A.|first=Srivathsan|access-date=9 May 2015|newspaper=The Hindu|archive-date=5 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605103559/http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هڪ ٻئي تامل ليکڪ [[بالڪمارن]] ''[[ادايار (ناول)|ادايار]]'' نالي ناول لکيو آهي، جنهن جو موضوع راجاراجا اول جي زندگي ۽ هن مندر جي تعمير آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Special Coin to Remember Rajendra Chola|url=http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|publisher=The New Indian Express|date=4 February 2014|location=Chennai|work=Express News Service|access-date=9 May 2015|archive-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519130228/http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== انتظام ==
هن وقت مندر جو انتظام ۽ سنڀال [[باباجي راجا ڀونسلي ڇترپتي|باباجي ڀونسلي]]، جيڪو [[ٿنجاوور جي مرهٺا سلطنت|ٿنجاوور جي مرهٺا]] شاهي خاندان جو سربراهه آهي، جي حوالي آهي. هو [[ٿنجاوور محل ديواستانم]] جو موروثي متولي آهي، جيڪو برهديشور مندر سميت اڳوڻي ٿنجاوور علائقي جي 88 مندرن جو انتظام جاري رکي ٿو.
ڪجهه [[تامل قومپرستي|تامل قومپرست]] تنظيمن [[تامل ناڊو]] حڪومت کان مطالبو ڪيو آهي ته اهي انتظامي حق واپس ورتا وڃن، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ باباجي ڀونسلي نه ته [[چولا خاندان|چولا]] نسل سان تعلق رکي ٿو ۽ نه ئي [[تامل ماڻهو|تامل]] نسل سان. بهرحال، اهي درخواستون ڪامياب نه ٿيون آهن. انهن احتجاج ڪندڙن مان هڪ، جيڪو ''بگ ٽيمپل رائٽس ريٽريول ڪميٽي'' جو رابطاڪار پڻ آهي، اهو به دعويٰ ڪري ٿو ته باباجي ڀونسلي ٿنجاوور جي مرهٺا بادشاهن جو قانوني وارث پڻ ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|title=Tamil groups want Maratha hold over Thanjavur Big Temple to go|access-date=2018-05-12|archive-date=12 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512112322/http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
مندر ۾ ڪيترائي مجسما، اُڪريل نقش (ريلِف) ۽ ڀت سازيون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Sivaramamurti1977p288&quot;&gt;{{cite book|author=C. Sivaramamurti| title= L'Art en Inde|url= https://books.google.com/books?id=WKgQAQAAMAAJ|year= 1977|publisher= H. N. Abrams|isbn=978-0-8109-0630-3 |pages=287–288, 427}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India.jpg|برهديشور مندر، ٿنجاوور، تامل ناڊو، هندستان
File:An elephant relief on the Brihadisvara Temple, Thanjavur.jpg|برهديشور مندر تي هاٿيءَ جو اُڪريل نقش
File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 04.jpg|[[شيو]] فقير (''[[ڀڪشاٽڻ]]'') جي روپ ۾، هٿ ۾ خيرات جو پيالو کنيل
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 100.jpg|[[ارڌناريشور]] (اڌ شيو، اڌ پاروتي)، جيڪو مرد ۽ عورت جي اصولن جي اڻٽٽ يڪجائيءَ جي علامت آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|title=Ardhanārīśvara|year=2011|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=27 December 2017|archive-date=15 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815031629/https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
File:Le temple de Brihadishwara (Tanjore, Inde) (13908795928).jpg|[[گڻيش]] جي تصوير مکيه مندر ۽ الڳ عبادتگاهه ٻنهي ۾ موجود آهي.
File:Brihadeeswarar Temple 04.jpg|پس منظر ۾ مندر جي راهداري سان گڏ گڻيش جو الڳ عبادتگاهه
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2009) 19.jpg|صحن جي اترئين حصي ۾ سبرهمنيار جو عبادتگاهه، جنهن کي ''مروگن''، ''ڪارتڪيا'' يا ''اسڪندا'' پڻ چيو وڃي ٿو.
File:Chandeshvara shrine at the Brihadisvara Temple.jpg|[[چنڊيشور]] جو عبادتگاهه؛ ساڄي پاسي مکيه مندر جي ڀت ۽ پٺيان اوڀر وارو گوپورم ڏسڻ ۾ اچي ٿو. چنڊيشور مراقبي ڪندڙ يوگي ۽ [[نياڻمار]] [[ڀڪتي تحريڪ]] جو بزرگ هو.
File:1010 CE Brihadishwara Temple, Hindu god Shiva, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India (8).jpg|[[وشنو]] جي [[نرسنها]] اوتار، جيڪو مذهبي عقيدن سبب ماڻهن کي ايذائيندڙ ديو کي قتل ڪري رهيو آهي.
File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, yogini, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[لکشمي]] جو مجسمو، جيڪو وئشنو مت سان لاڳاپيل فن پارو آهي.
File:Tanjore Paintings - Big temple 01.JPG|گجا لکشمي جي ڀت سازي، [[وئشنومت]] سان لاڳاپيل هڪ ٻيو فن پارو
File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 01.jpg|شيو مت جي مندر ۾ [[وشنو]] جو مجسمو
File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, wall relief, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[يوگا]] ۽ مراقبي جو اُڪريل نقش؛ مندر ۾ دنياوي زندگي ۽ بزرگن سان لاڳاپيل ڪيترائي منظر به موجود آهن.
File:Brihadeeswarar Temple 3407.jpg|[[ڪرشن]] گوپين جا ڪپڙا وڻ تي لڪائي شرارت ڪندي
File:Nandi Brihadeeswara.jpg|ننڊي جو عبادتگاهه
File:Sculpture2 Brihadeeswara.jpg|مجسمو
File:Sculpture3 Brihadeeswara.jpg|ويمانا جي ٻاهرئين ڀت جو نقش
File:Relief Staircase, Brihadeeswara.jpg|ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش
File:Relief detail, Brihadeeswara.jpg|اُڪريل نقش جي ويجهي تصوير
File:Relief detail 2 Brihadeeswara.jpg|اُڪريل نقش جي ٻي ويجهي تصوير
File:Entrance Brihadeeswara.jpg|داخلا
File:Thanjavur Big Temple View.jpg|ويمانا جو منظر
File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (299).jpg|ويمانا ڏانهن ويندڙ هڪ داخلا
File:Left side view Brihadeeswara.jpg|کاٻي پاسي کان منظر
File:The Big Temple - Thanjavur.jpg|رات جو مندر جو منظر
File:Brihadeeswara Temple Gopuram at Night.jpg|رات جو برهديشور مندر جو گوپورم
File:PeriyaKoil June 2016.jpg|تنجور پيريا ڪوئل ۾ صبح سوير جو منظر
File:A yoga and meditation relief.jpg|[[يوگا]] ۽ مراقبي جو اُڪريل نقش
File:Ta-scr.jpg|برهديشور مندر ۾ [[تامل لکتون|تامل ڪتبا]]
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Portal bar|ايشيا|هندستان|هندومت|اڏاوت}}
* [[پينيشورار مندر]]
* [[ٿنجاوور رتھ ميلو]]
* [[راجا راجا چولا اول]]
* [[چولا خاندان]]
* [[سڀ کان وڏن يڪ پٿريلا يادگارن جي فهرست]]
* [[20هين صدي کان اڳ تعمير ٿيل سڀ کان اوچين اڏاوتن جي فهرست]]
* [[عظيم زنده چولا مندر]]

== نوٽس ==
{{Reflist|group=note}}
&lt;references group=&quot;note&quot;/&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}

=== ڪتابيات ===
{{Refbegin|2}}
*{{cite book|author=Prasanna Kumar Acharya|title=An encyclopaedia of Hindu architecture|year=2010|publisher=Oxford University Press (Republished by Motilal Banarsidass)|url=https://archive.org/stream/encyclopaediaofh07achauoft#page/n9/mode/2up|isbn=978-81-7536-534-6}}
*{{cite book|author=Prasanna Kumar Acharya|title=A Dictionary of Hindu Architecture: Treating of Sanskrit Architectural Terms with Illustrative Quotations|url=https://books.google.com/books?id=rbayQwAACAAJ|year=1997|publisher=Oxford University Press (Reprinted in 1997 by Motilal Banarsidass)|isbn=978-81-7536-113-3|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032500/https://books.google.com/books?id=rbayQwAACAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author1=Vinayak Bharne|author2=Krupali Krusche|title=Rediscovering the Hindu Temple: The Sacred Architecture and Urbanism of India|url=https://books.google.com/books?id=CGukBgAAQBAJ|year=2014|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-6734-4|access-date=3 December 2017|archive-date=13 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813200520/https://books.google.com/books?id=CGukBgAAQBAJ|url-status=live}}
*{{citation|author=S.R. Balasubrahmanyam|title=Middle Chola Temples|publisher=Thomson Press|year=1975|isbn=978-9060236079}}
*{{cite book|first=Francis D.K.|last=Ching|year=2007|title=A Global History of Architecture|url=https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin|url-access=registration|publisher=John Wiley and Sons|location=New York|pages=[https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin/page/338 338–339]|isbn=978-0-471-26892-5}}
*{{cite book|author=Alice Boner|title=Principles of Composition in Hindu Sculpture: Cave Temple Period|url=https://books.google.com/books?id=doQLZ21CGScC|year=1990|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0705-1|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032500/https://books.google.com/books?id=doQLZ21CGScC|url-status=live}}
*{{cite book|author1=Alice Boner|author2=Sadāśiva Rath Śarmā|title=Silpa Prakasa|url=https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|year=2005|publisher=Brill Academic (Reprinted by Motilal Banarsidass)|isbn=978-8120820524|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111031957/https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author1=A.K. Coomaraswamy|author2=Michael W. Meister|title=Essays in Architectural Theory|url=https://books.google.com/books?id=5B1QAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-0-19-563805-9|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=5B1QAAAAMAAJ|url-status=live}}
*Dehejia, V. (1997). ''Indian Art''. Phaidon: London. {{ISBN|0-7148-3496-3}}.
*{{cite book|author=Adam Hardy|title=Indian Temple Architecture: Form and Transformation|url=https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C|year=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-312-0|access-date=3 December 2017|archive-date=13 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813200524/https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C|url-status=live}}
*{{cite book|author=Adam Hardy|title=The Temple Architecture of India|url=https://books.google.com/books?id=ofUVAQAAIAAJ|year=2007|publisher=Wiley|isbn=978-0470028278|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=ofUVAQAAIAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=Adam Hardy|title=Theory and Practice of Temple Architecture in Medieval India: Bhoja's Samarāṅgaṇasūtradhāra and the Bhojpur Line Drawings|url=https://books.google.com/books?id=_oADrgEACAAJ|year=2015|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-93-81406-41-0|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=_oADrgEACAAJ|url-status=live}}
*Harle, J.C., ''The Art and Architecture of the Indian Subcontinent'', 2nd edn. 1994, Yale University Press Pelican History of Art, {{ISBN|0300062176}}
*{{cite book|author=Monica Juneja|title=Architecture in Medieval India: Forms, Contexts, Histories|url=https://books.google.com/books?id=7N7VAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-8178242286|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=7N7VAAAAMAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Hindu Temple Volume 1|url=https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|year=1976|publisher=Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press)|isbn=978-81-208-0223-0|access-date=3 December 2017|archive-date=10 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110025834/https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|url-status=live}}
*{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Hindu Temple Volume 2|url=https://books.google.com/books?id=8-aS52MgIkMC|year=1979|publisher=Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press)|isbn=978-81-208-0224-7}}
*{{cite book|author1=Michael W. Meister|author2=Madhusudan Dhaky|title=Encyclopaedia of Indian temple architecture|url=https://books.google.com/books?id=DRY3AQAAIAAJ|year=1986|publisher=American Institute of Indian Studies|isbn=978-0-8122-7992-4|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=DRY3AQAAIAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=George Michell|title=Hindu Art and Architecture|url=https://archive.org/details/hinduartarchitec00mich|url-access=registration|year=2000|publisher=Thames &amp; Hudson|isbn=978-0-500-20337-8}}
*{{citation|last=Michell|first=George|title=The Hindu Temple: An Introduction to Its Meaning and Forms|publisher=University of Chicago Press|year=1988|location=Chicago|isbn=0-226-53230-5}}
*{{cite book|first=John|last=Man|year=1999|title=Atlas of the Year 1000|publisher=Penguin Books|location=United Kingdom|isbn=0-7946-0011-5|url=https://books.google.com/books?id=j-CgtWP38nsC|access-date=15 November 2015|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=j-CgtWP38nsC|url-status=live}}
*{{cite book|first=Binda|last=Thapar|year=2004|title=Introduction to Indian Architecture|publisher=Periplus Editions|location=Singapore|pages=43, 52–53|isbn=0-7946-0011-5}}
*{{cite book|author=T. A. Gopinatha Rao|title=Elements of Hindu iconography|url=https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|year=1993|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0878-2|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|url-status=live}}
*{{cite book|author=Ajay J. Sinha|title=Imagining Architects: Creativity in the Religious Monuments of India|url=https://books.google.com/books?id=WvqLzaSUGi8C|year=2000|publisher=University of Delaware Press|isbn=978-0-87413-684-5|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=WvqLzaSUGi8C|url-status=live}}
*{{cite book|title=South Indian Temples|author=Burton Stein|isbn=978-0706904499|publisher=Vikas|url=https://books.google.com/books?id=Hq5BngAACAAJ|year=1978|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033004/https://books.google.com/books?id=Hq5BngAACAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=Burton Stein|title=The New Cambridge History of India: Vijayanagara|url=https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC|year=1989|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-26693-2|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033010/https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC|url-status=live}}
*{{cite book|author1=Burton Stein|author2=David Arnold|title=A History of India|url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|year=2010|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4443-2351-1|access-date=3 December 2017|archive-date=12 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712062730/https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|url-status=live}}
*{{cite book|author=Kapila Vatsyayan|title=The Square and the Circle of the Indian Arts|url=https://books.google.com/books?id=vwLJc3pBzzUC&amp;pg=PR10|year=1997|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-362-5|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033504/https://books.google.com/books?id=vwLJc3pBzzUC&amp;pg=PR10#v=onepage&amp;q&amp;f=false|url-status=live}}
{{Refend}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Brihadisvara Temple}}
{{Wikivoyage listing|Thanjavur}}

* [https://ignca.gov.in/thanjavur-brhadisvara-temple/ تنجاوور برهديشور مندر]، اندرا گانڌي نيشنل سينٽر فار دي آرٽس، حڪومتِ هند
* [https://www.tamilnadutourism.tn.gov.in/destinations/brihadeeswara-temple برهديشور مندر]، تامل ناڊو سياحت
* [https://indianculture.gov.in/stories/dakshina-meru-brihadeswara-temple ڏکڻ ميرو: برهديشور مندر]، حڪومتِ هند
* [http://www.art-and-archaeology.com/india/thanjavur/bri01.html فن ۽ آثارِقديمه جي ويب سائيٽ تي تصويرون]
* [https://whc.unesco.org/en/list/250 يونيسڪو: عظيم زنده چولا مندر]

{{World Heritage Sites in India}}
{{Shaivism}}
{{Hindudharma}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Brihadeeswarar Temple}}

[[Category:هندستان جا عالمي ورثي وارا ماڳ]]
[[Category:ٿنجاوور جي تاريخ]]
[[Category:دراوڙي طرز تعمير]]
[[Category:ٿنجاوور ۾ هندو مندر]]
[[Category:11هين صديءَ ۾ مڪمل ٿيل هندو مندر]]
[[Category:چولا طرز تعمير]]
[[Category:ٿنجاوور ضلعي ۾ شيو مندر]]
[[Category:ڀرت ناٽيم ڪرڻائن وارا مندر]]</text>
      <sha1>hxv1ikysaju26aewhh8u2ip8wcylxg3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390110</id>
      <parentid>390109</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:46:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60031" sha1="1hs5kqwnwsbcdz2oo9at1cfoljvi2qc" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|11هين صديءَ جو مندر ۽ يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ}}
{{Infobox religious building 
| image                 = Brihadisvara Temple during Maha Shivaratri-WUS03611 (edit).jpg
| caption               = [[مها شوراتري]] دوران برهديشور مندر
| native_name           = தஞ்சைப் பெருவுடையார் கோயில்
| map_type              = India#Tamil Nadu
| map_caption           = [[تامل ناڊو]]، [[هندستان]] ۾ مقام
| coordinates           = {{coord|10|46|58|N|79|07|54|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}}
| religious_affiliation = [[هندومت]]
| country               = [[هندستان]]
| state                 = [[تامل ناڊو]]
| district              = [[ٿنجاوور ضلعو]]
| location              = [[ٿنجاوور]]
| elevation_m           = 65.83
| deity                 = [[شيو]]
| festivals             = [[مها شوراتري]]
| architecture_style    = [[چولا فن تعمير]]
| inscriptions          = [[تامل ٻولي|تامل]]
| year_completed        = 1010ع
| creator               = [[راجاراجا اول]]
| footnotes             = {{معلوماتي خانو يونيسڪو عالمي ورثو
| child         = yes
| official_name = برهديشور مندر جو مجموعو، ٿنجاوور
| part_of       = [[عظيم زندهه چولا مندر]]
| criteria      = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii)}}(ii)، (iii)
| ID            = 250bis-001
| year          = 1987
| extension     = 2004
| area          = {{convert|18.07|ha|acre|abbr=on}}
| buffer_zone   = {{convert|9.58|ha|acre|abbr=on}}
}}
}}

'''برهديشور مندر''' (Brihadisvara Temple)، جنهن کي ان جي باني [[راجاراجا اول]] طرفان '''راجاراجيشورم''' (يعني &quot;راجاراجا جو رب&quot;) سڏيو ويو، ۽ جيڪو مقامي طور '''ٿنجائي پيريا ڪوول''' (يعني &quot;ٿنجاوور جو وڏو مندر&quot;) ۽ '''پيروودائيار ڪوول''' (يعني &quot;عظيم رب جو مندر&quot;) جي نالن سان مشهور آهي، [[هندومت]] جي [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هڪ شاندار [[هندو مندر]] آهي، جيڪو [[چولا فن ۽ تعمير]] جي طرز تي تعمير ڪيو ويو آهي. هي مندر [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] رياست جي [[ٿنجاوور]] شهر ۾ [[ڪاويري ندي]] جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي.
هي مندر هندومت جي سڀ کان وڏن مندرن مان هڪ آهي ۽ [[تامل تعمير]] جو اعليٰ نمونو شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=John |last=Keay |title=India, a History |year=2000 |publisher=Harper Collins Publishers |pages=xix}}&lt;/ref&gt; ان کي '''ڏکڻ ميرو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب &quot;[[ڏکڻ هندستان]] جو [[ميرو جبل]]&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Temple Art, Icons And Culture Of India And South-East Asia|author=K. V. Raman|publisher=Sharada Publishing House|year=2006|page=136}}&lt;/ref&gt;

هي مندر [[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجاراجا اول]] جي حڪم تي 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو. اڄ اهو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ '''[[عظيم زندهه چولا مندر]]''' جو حصو آهي، جنهن ۾ [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]] ۽ [[ايراويتيشور مندر]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;
اصل يارهين صديءَ جي مندر جي چوڌاري هڪ کاهي موجود هئي. مندر جي مجموعي ۾ [[گوپورم]]، مکيه عبادتگاهه، ان جو اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]]، ڪتبا، ڀتين جون تصويرون (Frescoes) ۽ مجسما شامل هئا، جن مان گهڻا [[شيو مت]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ڪجهه [[وشنو مت]] ۽ [[شڪتي مت]] سان پڻ واسطو رکن ٿا. مندر پنهنجي تاريخ دوران ڪجهه نقصان به برداشت ڪيو، جنهن سبب ڪجهه فني آثار ضايع ٿي ويا. ايندڙ صدين ۾ وڌيڪ منڊپ ۽ ٻيون اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جڏهن ته موجوده حفاظتي ڀتيون [[16هين صدي]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون.
{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-21}}
گرينائيٽ پٿر سان تعمير ٿيل هن مندر جو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] [[ڏکڻ هندستان]] جي سڀ کان اوچين مندر ٽاورن مان هڪ آهي. مندر ۾ وڏي ستون واري [[پراڪارا]] (گذرگاهه) ۽ [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن [[شيو لنگ]]ن مان هڪ موجود آهي.&lt;ref name=asibrihadthanj/&gt;&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20-21}}
برهديشور مندر پنهنجي اعليٰ درجي جي مجسما سازي لاءِ پڻ مشهور آهي. هتي يارهين صديءَ ۾ پتل مان تيار ڪيل مشهور [[نٽراج]] (رقص ڪندڙ شيو) جي مورتي ٺهرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو هو. مندر جي احاطي ۾ [[ننڊي]]، [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، سبهاپتي، [[ڏکڻامورتي]]، [[چنڊيشور نايانار]]، [[وراهي]]، تيرووارور جي ٿياگاراجر، [[سدهر]] [[ڪروورار]] ۽ ٻين ديوتائن ۽ سنتن جا مندر پڻ موجود آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}
برهديشور مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;&gt;{{cite book|title=India through the ages|last=Gopal|first=Madan|year=1990|page=185|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
[[راجاراجا اول|راجاراجا چولا]]، جنهن هن مندر جي تعمير جو حڪم ڏنو، ان کي راجاراجيشورم (Rajarājeśvaram) سڏيو، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;راجاراجا جي ديوتا جو مندر&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=D. Raphael |title=Temples of Tamil Nadu, Works of Art |url=https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |year=1996 |publisher=Ratnamala |isbn=978-955-9440-00-0 |page=9 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103506/https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; برهناياڪي عبادتگاهه ۾ موجود هڪ پوءِ واري ڪتبي ۾ مندر جي ديوتا کي پيريا اڊايا نايانار سڏيو ويو آهي، جيڪو جديد نالن برهديشور ۽ پيروودائيار ڪوول جو ماخذ معلوم ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. R. Balasubrahmanyam |title=Middle Chola Temples: Rajaraja I to Kulottunga I, A.D. 985-1070 |url=https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |year=1975 |publisher=Thomson |page=87 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== مقام ==
[[File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (747).jpg|thumb|centre|400px|ڀتين کان ٻاهران ڏسڻ ۾ ايندڙ برهديشور مندر جو مجموعو]]
پيروودائيار مندر&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Brihadeeswara Temple|url=https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|access-date=2022-02-24|website=Brihadeeswara Temple|language=en-US|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224085645/https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ٿنجاوور]] شهر ۾، [[چنئي]] کان اٽڪل {{convert|350|km}} ڏکڻ-اولهه طرف واقع آهي. هي شهر [[هندستاني ريلوي]]، تامل ناڊو بس سروسز ۽ [[تامل ناڊو جون قومي شاهراهون|قومي شاهراهن]] [[قومي شاهراهه 67 (هندستان)|67]]، [[قومي شاهراهه 45C (هندستان)|45C]]، [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226]] ۽ [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226 ايڪسٽينشن]] ذريعي روزانو ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;road&quot;&gt;{{cite web | url =http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | page =2 | title =NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI | access-date =17 December 2011 | work =Ministry of Road Transport &amp; Highways, [[Government of India]] | publisher =[[National Highways Authority of India]] | archive-url =https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | archive-date =25 February 2009 | url-status =dead | df =dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|title=Thanjavur bus routes|publisher=Municipality of Thanjavur|access-date=29 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617131259/http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|archive-date=17 June 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; باقاعده خدمتن وارو ويجھو هوائي اڏو [[تروچراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: TRZ) آهي، جيڪو اٽڪل {{convert|55|km}} پري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Ē. Kē Cēṣāttiri|title=Sri Brihadisvara: The Great Temple of Thānjavūr|url=https://books.google.com/books?id=FnXXAAAAMAAJ|year=2008|publisher=Nile|page=5}}&lt;/ref&gt;

شهر ۽ مندر، جيتوڻيڪ اندرونِ ملڪ واقع آهن، پر اهي [[ڪاويري ندي]] جي ڊيلٽا جي شروعات وٽ آهن؛ انهيءَ ڪري انهن کي [[بنگال جو نار]] ۽ ان وسيلي [[هندي وڏو سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. مندرن سان گڏ، تامل ماڻهن يارهين صديءَ ۾ زراعت، سامان جي چرپر ۽ شهري مرڪز مان پاڻي جي وهڪري تي ضابطو رکڻ لاءِ آبپاشي جو پهريون وڏو نظام مڪمل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Marshall M. Bouton|title=Agrarian Radicalism in South India|url=https://books.google.com/books?id=5-v_AwAAQBAJ&amp;pg=PA72|year=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-5784-5|pages=72–78}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[File:Raraja detail.png|thumb|left|200x200px|[[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] جو مجسمو، جنهن 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ مندر تعمير ڪرايو.&lt;ref name=mitchell/&gt;]]

پنجين صديءَ کان نائين صديءَ تائين [[چالوڪيا خاندان|چالوڪيا]] حڪمرانيءَ جي دور ۾ [[ايھول]]، [[بادامي غار مندر|بادامي]] ۽ [[پٽاڊڪل]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ مثالن موجب [[دراوڙي تعمير|تامل مندرن]] جا مختلف اڏاوتي انداز ترقي ڪندا رهيا. ان کان پوءِ [[پلاوا خاندان|پلاوا]] دور ۾ [[مهابلي پورم جا يادگار|ماملاپورم]] ۽ ٻين يادگارن ۾ اهو انداز وڌيڪ نمايان ٿيو. 850ع کان 1280ع تائين [[چولا خاندان|چولا]] ڏکڻ هندستان ۾ غالب خاندان طور اڀريا.&lt;ref name=mitchell/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-2}} شروعاتي چولا دور ۾ سندن ڌيان گهڻو ڪري سياسي ۽ جاگرافيائي سرحدن کي محفوظ ڪرڻ تي هو، جڏهن ته تعميراتي سرگرمين تي نسبتاً گهٽ زور ڏنو ويو. ڏهين صديءَ ۾ چولا سلطنت اندر اهڙيون اڏاوتي خصوصيتون ظاهر ٿيون، جهڙوڪ گهڻ-رخا [[ستون]]، جن جي مٿان نڪتل چورس [[سرستون (تعمير)|سرستون]] هوندا هئا. جارج مچل موجب، اهي خاصيتون نئين چولا طرز جي شروعات جي علامت هيون.&lt;ref name=mitchell&gt;{{harvnb|Michell|1988|pp=145–148}}&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|ڊگلس بيريٽ پنهنجي 1975ع واري چولا تعمير بابت اشاعت ۾ لکي ٿو ته 866ع کان 940ع جي وچ ۾، پهرئين چولا حڪمران وجيالايا کان شروع ٿي، هڪ نئون انداز اڀريو. بيريٽ موجب چولا طرز پلاوا روايت مان پيدا نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Barrett1974&quot;&gt;{{cite book|author=Douglas E. Barrett|title=Early Cola Architecture and Sculpture; 866-1014 A.D.|url=https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|year=1974|publisher=Faber|isbn=978-0-571-10507-6|access-date=13 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; گيري جي. شونڊلر موجب، بيريٽ جو ڪم اهڙيون رايا فراهم ڪري ٿو، جيڪي &quot;لامحدود اندازن ۽ بحث&quot; جا موقعا پيدا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Schwindler | first=Gary J. | title=Review: Early Cola Architecture and Sculpture | journal=The Journal of Asian Studies | publisher=Cambridge University Press | volume=36 | issue=4 | year=1977 | doi=10.2307/2054437 | page=705| jstor=2054437 | s2cid=163896079 | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;}} ڏکڻ هندستاني اڏاوت جو اهو انداز پيماني ۽ تفصيل ٻنهي لحاظ کان برهديشور مندر ۾ پنهنجي مڪمل صورت ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو چولا بادشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ڪرايو.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;

{{multiple image
 | total_width = 500
 | align = centre
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by William Hodges.jpg
 | caption1 = 
 | image2 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by Henry Salt.jpg
 | caption2 = 
 | footer = برهديشور مندر، ٿنجاوور جون شروعاتي يورپي عڪاسيون، ارڙهين صديءَ جي آخر کان اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين.
}}

=== واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ===
مکيه مندر ۽ ان جا [[گوپورم]] يارهين صديءَ جي شروعات سان واسطو رکن ٿا. ايندڙ 1,000 سالن دوران هن مندر ۾ واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ٿيندا رهيا. حملا ۽ جنگيون، خاص طور انهن مسلمان [[سلطان]]ن جي وچ ۾ جيڪي [[مدورائي]] تي حڪمراني ڪندا هئا، ۽ انهن [[هندو بادشاهه]]ن جي وچ ۾ جيڪي ٿنجاوور تي حڪمراني ڪندا هئا، مندر کي نقصان پهچائڻ جو سبب بڻيون.&lt;ref name=michell16/&gt;{{refn|group=note|ٿنجاوور ويجهن ۽ پري واقع مسلمان توڙي هندو پاڙيسري بادشاهتن جو هدف رهيو. [[مدورائي سلطنت]] 14هين صديءَ ۾ قائم ٿي، جڏهن [[دهلي سلطنت]] جي علاءُ الدين خلجي جي فوجن، ملڪ ڪافور جي اڳواڻيءَ ۾، ڏکڻ هندستان تي تباهه ڪندڙ حملا ۽ ڦرلٽ ڪئي.&lt;ref&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 9-13, 16-21&lt;/ref&gt; بعد ۾ عادل شاهي سلطنت، قطب شاهيون، رندولا خان ۽ ڏکڻ هندستان جي اوڀر ۽ اولهه ڪنارن کان ٻين قوتن ان تي حملا ڪيا، ۽ ڪجھه ان تي چند سالن لاءِ قابض به رهيون.&lt;ref name=michell16/&gt;}} انهن نقصانن جي مرمت انهن هندو خاندانن ڪرائي، جن ٻيهر علائقي تي ضابطو حاصل ڪيو. ڪجهه حالتن ۾ حڪمرانن مندر جي ڦڪي ٿي ويل تصويرن کي نون ڀتين وارين تصويرن سان ڍڪڻ ذريعي مندر کي نئين سر سينگارڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻين حالتن ۾ هنن نون عبادتگاهن جي واڌاري جي سرپرستي ڪئي. [[ڪارتڪيا]]، جنهن کي [[مروگن]] پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاروتي]]، جنهن کي اماں پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ [[ننڊي]] جون اهم عبادتگاهون 16هين ۽ 17هين صديءَ جي نايڪ دور سان تعلق رکن ٿيون.&lt;ref name=michell16&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 16-21, 89-91&lt;/ref&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ساڳي طرح [[ڏکڻامورتي]] جي عبادتگاهه به بعد ۾ تعمير ڪئي وئي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ٿنجاوور جي [[مرهٺا]]ن هن مندر جي سٺي سنڀال ڪئي.

== بيان ==
=== تعمير ===

{{multiple image
 | total_width = 400
 | align = left
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (451).jpg
 | image2 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (404).jpg
 | footer = ٿنجاوور ۾ برهديشور مندر جي مجموعي جا مختلف منظر
}}

پيروودائيار مندر جي رٿابندي ۽ تعمير [[ڪارٽيشيائي همراهن جو نظام|محوري]] ۽ [[هم آهنگي|هم آهنگ]] [[جيوميٽري]] جي اصولن مطابق ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=thapar&gt;Thapar 2004, pp.43, 52–53&lt;/ref&gt; هن کي ''پيرون ڪوئل'' (Perunkoil)، جنهن کي ''ماداڪوئل'' پڻ چيو وڃي ٿو، جي درجي ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، يعني اهڙو وڏو مندر جيڪو قدرتي يا مصنوعي دڙي تي تعمير ڪيو ويو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Alayam - The Hindu temple - An epitome of Hindu Culture|page=31|publisher=Sri Ramakrishna Math|location=Mylapore, Chennai|last=Reddy|first=G.Venkatramana|year=2010|isbn=978-81-7823-542-4}}&lt;/ref&gt;

مندر جو مجموعو مستطيل شڪل جو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ هڪ ٻئي جي مٿان رکيل ٻن چورس حصن جهڙو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اهو اوڀر کان اولهه تائين {{convert|240.79|m}} ۽ اتر کان ڏکڻ تائين {{convert|121.92|m}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن احاطي ۾ پنج بنيادي حصا آهن: مکيه عبادتگاهه جنهن جي مٿان اوچو ''[[ويمانا (تعمير)|سري ويمانا]]'' آهي، ان جي سامهون [[نندي]] جو منڊپ (''نندي منڊپم'')، ۽ انهن جي وچ ۾ مکيه اجتماعي هال (''مک منڊپم'')، وڏو گڏجاڻي هال (''مها منڊپم'') ۽ ''انترالا'' نالي اهو حصو جيڪو مها منڊپ کي مکيه عبادتگاهه سان ڳنڍي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

مندر جي وسيع صحن ۾ ستونن سان ڍڪيل هڪ وڏو ''[[پراڪارا]]'' (گذرگاهه) شامل آهي، جنهن جو گهيرو لڳ ڀڳ {{convert|450|m}} آهي ۽ جيڪو پردڪشنا (چڪر هڻڻ) لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هن پراڪارا کان ٻاهر ٻه احاطي واريون ڀتيون آهن. ٻاهرين ڀت دفاعي مقصدن لاءِ 1777ع ۾ فرانسيسي نوآبادياتي فوجن تعمير ڪرائي، جنهن ۾ بندوقن لاءِ سوراخ پڻ ٺاهيا ويا، ڇاڪاڻ ته ان وقت مندر کي هٿيارخاني طور به استعمال ڪيو ويندو هو. انهن هن ڀت کي وڌيڪ اوچو ڪري مندر جي احاطي کي الڳ ڪيو. اوڀر طرف اصل مکيه [[گوپورم]] موجود آهي، جيڪو [[بيرل والٽ]] طرز تي ٺهيل آهي. هي مکيه مندر جي ويمانا جي اوچائيءَ کان اڌ کان به گهٽ آهي. يارهين صديءَ کان پوءِ مندر ۾ وڌيڪ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جهڙوڪ اتر-اوڀر ڪنڊ ۾ هڪ منڊپ ۽ احاطي جي چوڌاري اضافي گوپورم، ته جيئن مختلف پاسن کان اچ وڃ ممڪن ٿي سگهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref&gt;{{cite book|author=Winand M. Callewaert|title=Gods and Temples in South India|url=https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Manohar|isbn=978-81-7304-107-5|pages=150–151|access-date=12 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103401/https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نوآبادياتي دور کان اڳ [[پانڊيا خاندان|پانڊيا]]، [[نايڪ خاندان|نايڪ]]، [[وجيانگر سلطنت|وجيانگر]] ۽ [[مرهٽا]] دور ۾ پڻ مندر ۾ ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه ۽ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، پر انهن سڀني اصل رٿابندي ۽ هم آهنگيءَ جي اصولن جو احترام ڪيو. اصل احاطي اندر، مکيه عبادتگاهه ۽ نندي منڊپ سان گڏ [[ڪارتڪيا]] ۽ [[پاروتي]] جا ٻه اهم عبادتگاهه موجود آهن، جڏهن ته احاطي ۾ ٻيا به ڪيترائي ننڍا مندر آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj&gt;[http://ignca.nic.in/pdf_data/bt_release_brochure.pdf Tanjavur: Brhadisvara temple, The monument and the living tradition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330024138/http://www.ignca.nic.in/PDF_data/bt_release_brochure.pdf |date=30 March 2016 }}, Kapila Vatsyayan and R Nagaswamy et al, Indira Gandhi National Centre for the Arts, Government of India (2012), page 7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Imperial Frontiers: Building Sacred Space in Sixteenth-Century South India|journal=The Art Bulletin|volume=90|issue=2|jstor=20619601|last=Branfoot|first=Crispin|year=2008|page=185|doi=10.1080/00043079.2008.10786389|s2cid=154135978}}&lt;/ref&gt;

پيروودائيار مندر ڏکڻ هندستان جي هندو مندرن جي روايت کي جاري رکندي تعميراتي ۽ سينگاريل عنصرن کي اختيار ڪيو، پر ان جي جسامت يارهين صديءَ کان اڳ تعمير ٿيل سڀني مندرن کان گهڻي وڏي هئي. چولا دور جي معمارن ۽ ڪاريگرن وڏن پٿرن کي استعمال ڪندي {{convert|63.4|m}} اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] تعمير ڪرڻ جي فني مهارت جو شاندار مظاهرو ڪيو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj/&gt;

{{multiple image
| align             = right
| image1            = Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2017).jpg
| width1            = 248
| caption1          = نندي منڊپ ۽ داخلي گوپورم، صحن مان اتر-اوڀر وارو منظر
| image2            = Thanjavur Brihadeeswara Temple Entrance.JPG
| width2            = 110
| caption2          = داخلي دروازي جو هڪ ٻيو منظر
}}

[[File:Gopuram of the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 02.jpg|thumb|برهديشور مندر جو گوپورم]]

مندر جو رخ اوڀر طرف آهي ۽ ماضيءَ ۾ ان جي چوڌاري پاڻيءَ سان ڀريل کاهي موجود هئي، جيڪا هاڻي ڀري وئي آهي. موجوده حفاظتي ڀت انهيءَ پراڻي کاهيءَ جي چوڌاري ٺهيل آهي. ٻنهي ڀتين ۾ نفيس سينگاريل دروازا آهن، جن کي [[گوپورم]] چيو وڃي ٿو. اهي پٿر مان تعمير ٿيل آهن ۽ سندن مٿئين حصي تي خوبصورت تعميري سينگار موجود آهي.

مکيه داخلي دروازا اوڀر طرف آهن. پهريون گوپورم ''ڪيرالانتاڪن تروواسل'' سڏجي ٿو، جنهن جي معنيٰ &quot;ڪيرالانتاڪن جو مقدس دروازو&quot; آهي. ''ڪيرالانتاڪن'' راجاراجا اول جو هڪ لقب هو. ان کان لڳ ڀڳ {{convert|100|m}} اڳتي اندروني صحن جو گوپورم ''راجاراجن تروواسل'' آهي، جيڪو پهرئين گوپورم کان وڌيڪ سينگاريل آهي. ان جي ''ادهيشٿانم'' تي [[پراڻ]] ۽ ٻين هندو مذهبي متنن جا منظر اُڪريل آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

اندروني اوڀرئين گوپورم مان هڪ وسيع صحن ۾ داخل ٿيندو آهي، جتي سڀئي عبادتگاهه اوڀر-اولهه ۽ اتر-ڏکڻ جي بنيادي رخن مطابق ترتيب ڏنل آهن. هن احاطي ۾ پنج ماڙ گوپورم مان يا هڪ ننڍڙي آزاد بيٺل گوپورم ذريعي به داخل ٿي سگهجي ٿو. مکيه داخلي گوپورم جي اوچائي لڳ ڀڳ 30 ميٽر آهي، جيڪا ويمانا کان گهٽ آهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

مکيه مندر ۽ ان جو وڏو ٽاور صحن جي وچ ۾ واقع آهن. شيو لاءِ وقف ڪيل هن مندر جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه آهن، جيڪي گهڻو ڪري هڪ ئي محور تي ٺهيل آهن. اهي [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، [[ننڊي]]، [[وراهي]]، [[ڪروور ديو]] (راجاراجا چولا جو [[گرو]])، [[چنڊيشور]] ۽ [[نٽراج]] لاءِ وقف آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

ننڊي منڊپ ۾ هڪ ئي پٿر مان تراشيل ويٺل [[نندي]] جو مجسمو مکيه عبادتگاهه ڏانهن منهن ڪري بيٺل آهي. ننڊي ۽ عبادتگاهه جي وچ ۾ ڏاڪڻيون آهن، جيڪي ستونن واري برآمدي، اجتماعي هال ۽ اندروني منڊپ ڏانهن وڃن ٿيون، جتان [[پردڪشنا]] (چڪر هڻڻ) وارو رستو شروع ٿئي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|p=22}} هي ننڊي جو مجسمو لڳ ڀڳ 25 ٽن وزني آهي، هڪ ئي پٿر مان تراشيل آهي ۽ تقريباً 2 ميٽر اوچو، 6 ميٽر ڊگهو ۽ 2.5 ميٽر ويڪرو آهي. اهو [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن هڪ پٿر مان ٺهيل ننڊي جي مجسمن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Meena&quot; /&gt;

== هزار سالا يادگاري تقريبون ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:1000 years Old Thanjavur Brihadeeshwara Temple View at Sunrise.jpg|1,000 سال پراڻو ٿنجاوور برهديشور مندر — سج اڀرڻ وقت منظر
File:Thanjavur, Brihadishwara Temple, dance (6851706080).jpg|برهديشور مندر جي يادگاري تقريب لاءِ گڏ ٿيل رقاص
&lt;/gallery&gt;

ٿنجاوور ۾ چولا شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] طرفان 1010ع ۾ تعمير ڪرايل هي مندر عام طور &quot;وڏو مندر&quot; جي نالي سان مشهور آهي. سيپٽمبر 2010ع ۾ هن مندر کي 1,000 سال مڪمل ٿيا. هن عظيم اڏاوت جي هزارين سالگرهه ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت ۽ شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي پروگرام منعقد ڪيا ويا. اهو راجاراجا اول (985ع–1014ع) جي حڪمرانيءَ جي 25هين سال جي 275هين ڏينهن (1010ع) جي ياد ۾ هو، جڏهن هن مکيه عبادتگاهه مٿان {{convert|59.82|m}} اوچي [[ويمانا (ٽاور)|ويمانا]] کي تاج ڏيڻ لاءِ آخري تقديس خاطر سون سان ڍڪيل [[ڪلسام]]، يعني ٽامي جو ٿانو يا [[فائنل]]، پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;jlbiadsf&quot;&gt;{{cite news| url= https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| title= India's Big Temple marks 1,000th birthday| author= BBC News augue| access-date= 25 September 2010| date= 25 September 2010| archive-date= 26 September 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100926045640/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;asedgt&quot;&gt;{{citation | title= Early Chola temples:Parantaka I to Rajaraja I, 907–985 A.D | author= PS. R. Balasubrahmanyam (1971), Orient Longman Publications}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sdbjt&quot;&gt;{{citation | title= Rāja Rāja, the great:seminar proceedings | author= Ananthacharya Indological Research Institute (1984)}}&lt;/ref&gt;

=== ڀارت ناٽيم يگيا ===

ان موقعي کي ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت مشهور رقاصه [[پدما سبرامنيم]] جي نگرانيءَ هيٺ [[ڀارت ناٽيم]] [[يگيا (هندو رسم)|يگيا]]، يعني ڪلاسيڪي ناچ جو پروگرام، منعقد ڪيو. اهو پروگرام ايسوسيئيشن آف ڀارت ناٽيم آرٽسٽس آف انڊيا (ABHAI) ۽ برهن ناٽيانجلي ٽرسٽ، ٿنجاوور طرفان گڏيل طور منظم ڪيو ويو. عمارت جي 1,000هين سالگرهه جي موقعي تي نئين دهلي، [[ممبئي]]، [[پوني]]، تامل ناڊو، آنڌرا پرديش، [[ڪرناٽڪ]]، ڪيرالا، سنگاپور، ملائيشيا ۽ آمريڪا مان 1,000 رقاصن [[ڪروور ديو]]، جيڪو راجاراجا جو گرو هو، جي ترتيب ڏنل الاهي موسيقي [[ترويسائپا]]، يعني [[ترو مورائي]] جي نائين جلد، جي رڪارڊ ٿيل 11 بندن تي گڏيل ناچ پيش ڪيو. 26 سيپٽمبر 2010ع کان شروع ٿيندڙ ٻن ڏينهن تائين هي ننڍڙو شهر هڪ ثقافتي مرڪز بڻجي ويو، جتي گهٽي فنڪار ۽ رقاص سڄي شهر ۾ پرفارم ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;DDY&quot;&gt;{{cite web| url= http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| title= India's Biggest Temple turns 1000-years| author= Rediff News| access-date= 20 August 2010| archive-date= 18 August 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100818165702/http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dfgjoerY&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | title=A grand dance spectacle at the Thanjavur Big Temple | work=The Hindu | access-date=20 August 2010 | location=Chennai, India | date=1 August 2010 | first=T. S. | last=Subramanian | archive-url=https://web.archive.org/web/20100804150451/http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | archive-date=4 August 2010 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== يادگاري ٽڪليون ۽ سڪا ===

26 سيپٽمبر 2010ع تي، يعني وڏي مندر جي هزار سالا تقريبن جي پنجين ڏينهن، ملڪ جي ثقافتي، تعميراتي ۽ ڪتبن واري تاريخ ۾ وڏي مندر جي ڪردار جي مڃتا طور [[انڊيا پوسٽ]] طرفان {{INR}} 5 جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي وئي، جنهن تي {{convert|216|ft|m|order=flip}} اوچي عظيم [[راجا گوپورم]] جي تصوير ڏنل هئي.

[[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] هن موقعي کي يادگار بڻائڻ لاءِ {{INR}} 5 جو سڪو جاري ڪيو، جنهن تي مندر جو نمونو اُڀريل صورت ۾ ٺاهيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;sdlkqqqsf&quot;&gt;{{cite web | url= http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | title= Stamp, coin release mark 1,000 years of Big Temple | author= Deccan Herald (26 September 2010) | access-date= 26 September 2010 | archive-date= 6 October 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101006063714/http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | url-status= live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ohjohjf&quot;&gt;{{cite news | url= http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| archive-url= https://web.archive.org/web/20100929172241/http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| url-status= dead| archive-date= 29 September 2010| title= Release of a special postal stamp and a five- rupee coin | access-date=27 September 2010 | location=Chennai, India | work= [[The Hindu]]| date=27 September 2010}}&lt;/ref&gt; [[اي. راجا]]، [[مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي وزارت (هندستان)|مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي جو ڪابينا وزير]]، برهديشور مندر جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي، جنهن جي پهرين ٽڪلي [[جي. ڪي. وسان]]، [[جھازراني وزارت (هندستان)|جھازراني جي ڪابينا وزير]]، وصول ڪئي.

[[انڊيا گورنمينٽ منٽ، ممبئي|ممبئي منٽ]] ساڳئي تصوير سان، جيڪا {{INR}} 5 جي سڪي تي هئي، {{INR}} 1,000 جو يادگاري سڪو جاري ڪيو. اهو جمهوريه هندستان جي سڪن ۾ جاري ٿيل پهريون 1,000 رپين جو سڪو هو. هي سڪو غير گردشي قانوني زر (NCLT) هو.&lt;ref name=&quot;coin&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | title=Release of Commemorative Coin | date=3 July 2012 | access-date=24 April 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130324014546/http://mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | archive-date=24 March 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1 اپريل 1954ع تي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] {{INR}} 1,000 جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيو، جنهن تي برهديشور مندر جو پينوراما منظر ڇپيل هو، جيڪو ان جي ثقافتي ورثي ۽ اهميت کي ظاهر ڪندو هو. 1975ع ۾ وزيراعظم [[اندرا گانڌي]] جي اڳواڻيءَ واري حڪومت [[قانوني زر#نوٽن جي منسوخي|نوٽن جي منسوخي]] ذريعي {{INR}} 1,000 جا سڀ نوٽ [[ڪارو ناڻو]] گهٽائڻ جي ڪوشش طور بند ڪري ڇڏيا. اهي نوٽ هاڻي گڏ ڪندڙن ۾ مشهور آهن.&lt;ref name=&quot;ppwqqsf&quot;&gt;{{cite web | url= http://newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | title= INR 1000 note of 1954 popular in Tanjavur | author= Express Buzz, The Indian Express (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 | archive-date= 13 May 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20160513060520/http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ ان وقت جي تامل ناڊو جي وڏي وزير [[ڪرونانڌي|ايم. ڪرونانڌي]]، وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ چانورن جي هڪ قسم، سيمي چانور، جو نالو مندر جي تعمير ڪندڙ راجاراجا چولا جي هزار سالا ياد ۾ ''راجا راجن-1,000'' رکيو.&lt;ref name=&quot;jjjsqwhnsdff&quot;&gt;{{cite web | url= http://news.in.msn.com/national/article.aspx?cp-documentid=4424908 | title= Semmai Paddy as &quot;Raja Rajan-1000&quot; | author= MSN News (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 }}{{Dead link|date=November 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== قبوليت ==
هي مندر &quot;تعمير، مجسمه سازي، مصوري ۽ پتل جي ڍلائيءَ ۾ چولا خاندان جي شاندار ڪاميابين جي شاهدي ڏئي ٿو&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008 |archive-date=5 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105115252/https://whc.unesco.org/en/list/250 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; هن مندر جو ذڪر ان دور جي ڪيترن ئي همعصر ادبي ڪمن، جهڙوڪ ''موور اولا'' ۽ ''ڪلنگٿوپراني''، ۾ ملي ٿو. چٽرجي موجب [[تامل تعمير]] هن مندر ۽ ان جي جانشين، [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]]، ۾ پنهنجي اعليٰ ترين اظهار تائين پهتي.&lt;ref name=india&gt;{{cite book|title=India Art and Architecture in ancient and medieval periods|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|location=New Delhi|editor=Roma Chatterjee|year=2016|page=32|isbn=978-81-230-2080-8}}&lt;/ref&gt; [[حڪومت هندستان]] هن مندر کي ورثي واري يادگار طور قرار ڏنو آهي ۽ [[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] ان کي محفوظ يادگار طور سنڀالي ٿو. هي مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;/&gt;

[[يونيسڪو]] هن مندر کي [[گانگائيڪونڊا چولاپورم]] جي برهديشور مندر ۽ [[داراسورم]] جي [[ايراويتيشور مندر]] سان گڏ [[عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو آهي؛ انهن ٽنهي کي گڏجي [[عظيم زندهه چولا مندر]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=UNESCO&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/250/|title=Great Living Chola Temples|publisher=UNESCO World Heritage Centre|year=2004|access-date=28 November 2015|archive-date=12 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912082313/https://whc.unesco.org/en/list/250/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; انهن ٽنهي مندرن ۾ هڪجهڙايون موجود آهن، پر هر مندر پنهنجي الڳ رٿابندي ۽ مجسمه سازيءَ جي عنصرن جي ڪري منفرد آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |first= P.V. Jagadisa |last=Ayyar |title=South Indian Shrines |publisher=Asian Educational Services |location=New Delhi |year=1993 |isbn=81-206-0151-3 |page=316}}&lt;/ref&gt; اهي ٽيئي مندر چولا حڪمرانن ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايا ۽ اهي اڄ تائين هندو برادريءَ طرفان سهارو، استعمال ۽ عبادت لاءِ قائم آهن. انهن مندرن کي &quot;عظيم زندهه&quot; ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي اڄ به ثقافتي، زيارت ۽ عبادتي عملن ۾ سرگرم آهن.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|title=Inside the Chola Temple|location=Coimbatore|newspaper=The Hindu|date=4 June 2012|last=Srinivasan|first=Pankaja|access-date=28 November 2015|archive-date=19 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140619081222/http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ثقافتي تقريبون ===
[[File:28apr10.jpg|thumb|مندر جي تهوار واري جلوس، 2015ع]]
ٿنجاوور جو برهديشور مندر هر سال فيبروريءَ جي لڳ ڀڳ، [[مها شوراتري]] جي موقعي تي، ناچ جي ميلن جو ماڳ هوندو آهي. هندستاني ڪلاسيڪي ناچ جا وڏا فنڪار ۽ علائقائي ٽيمون ڏهن ڏينهن تائين ٿيندڙ برهن ناٽيانجلي ميلو ۾ پنهنجون پيشڪشون پيش ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;[http://www.brahannatyanjali.in/events.html Brahan Natyanjali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129054445/http://www.brahannatyanjali.in/events.html |date=29 January 2020 }}, Thanjavur, Tamil Nadu&lt;/ref&gt;

=== رٿ جو ميلو ===
[[مندر جي رٿ]] کي 20 اپريل 2015ع تي [[رام|سري رامار]] مندر جي سامهون آزمائشي طور هلايو ويو، جنهن کي وڏي تعداد ۾ ماڻهن ڏٺو.&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews Trial run of Big Temple car, Rolls; out after 100 years; maiden run on April 29] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003044/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 21 April 2015&lt;/ref&gt; نون ڏينهن کان پوءِ مندر جي رٿ جو پهريون باقاعده جلوس ڪڍيو ويو. خبرن موجب، گذريل سئو سالن ۾ هن مندر ۾ اهڙو پهريون جلوس هو.&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 Big temple chariot festival held after 100 years] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003049/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 30 April 2015&lt;/ref&gt;

=== ناول ===
[[ڪلڪي ڪرشنمورتي]]، مشهور تامل ناول نگار، [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا]] جي زندگيءَ تي ٻڌل تاريخي ناول ''[[پونين سيلون]]'' لکيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Age hardly withers charm of Ponniyin Selvan|url=http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|date=19 October 2011|location=Chennai|last=A.|first=Srivathsan|access-date=9 May 2015|newspaper=The Hindu|archive-date=5 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605103559/http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هڪ ٻئي تامل ليکڪ [[بالڪمارن]] ''[[ادايار (ناول)|ادايار]]'' نالي ناول لکيو آهي، جنهن جو موضوع راجاراجا اول جي زندگي ۽ هن مندر جي تعمير آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Special Coin to Remember Rajendra Chola|url=http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|publisher=The New Indian Express|date=4 February 2014|location=Chennai|work=Express News Service|access-date=9 May 2015|archive-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519130228/http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== انتظام ==
هن وقت مندر جو انتظام ۽ سنڀال [[باباجي راجا ڀونسلي ڇترپتي|باباجي ڀونسلي]]، جيڪو [[ٿنجاوور جي مرهٺا سلطنت|ٿنجاوور جي مرهٺا]] شاهي خاندان جو سربراهه آهي، جي حوالي آهي. هو [[ٿنجاوور محل ديواستانم]] جو موروثي متولي آهي، جيڪو برهديشور مندر سميت اڳوڻي ٿنجاوور علائقي جي 88 مندرن جو انتظام جاري رکي ٿو.
ڪجهه [[تامل قومپرستي|تامل قومپرست]] تنظيمن [[تامل ناڊو]] حڪومت کان مطالبو ڪيو آهي ته اهي انتظامي حق واپس ورتا وڃن، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ باباجي ڀونسلي نه ته [[چولا خاندان|چولا]] نسل سان تعلق رکي ٿو ۽ نه ئي [[تامل ماڻهو|تامل]] نسل سان. بهرحال، اهي درخواستون ڪامياب نه ٿيون آهن. انهن احتجاج ڪندڙن مان هڪ، جيڪو ''بگ ٽيمپل رائٽس ريٽريول ڪميٽي'' جو رابطاڪار پڻ آهي، اهو به دعويٰ ڪري ٿو ته باباجي ڀونسلي ٿنجاوور جي مرهٺا بادشاهن جو قانوني وارث پڻ ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|title=Tamil groups want Maratha hold over Thanjavur Big Temple to go|access-date=2018-05-12|archive-date=12 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512112322/http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
مندر ۾ ڪيترائي مجسما، اُڪريل نقش (ريلِف) ۽ ڀت سازيون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Sivaramamurti1977p288&quot;&gt;{{cite book|author=C. Sivaramamurti| title= L'Art en Inde|url= https://books.google.com/books?id=WKgQAQAAMAAJ|year= 1977|publisher= H. N. Abrams|isbn=978-0-8109-0630-3 |pages=287–288, 427}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India.jpg|برهديشور مندر، ٿنجاوور، تامل ناڊو، هندستان
File:An elephant relief on the Brihadisvara Temple, Thanjavur.jpg|برهديشور مندر تي هاٿيءَ جو اُڪريل نقش
File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 04.jpg|[[شيو]] فقير (''[[ڀڪشاٽڻ]]'') جي روپ ۾، هٿ ۾ خيرات جو پيالو کنيل
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 100.jpg|[[ارڌناريشور]] (اڌ شيو، اڌ پاروتي)، جيڪو مرد ۽ عورت جي اصولن جي اڻٽٽ يڪجائيءَ جي علامت آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|title=Ardhanārīśvara|year=2011|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=27 December 2017|archive-date=15 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815031629/https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
File:Le temple de Brihadishwara (Tanjore, Inde) (13908795928).jpg|[[گڻيش]] جي تصوير مکيه مندر ۽ الڳ عبادتگاهه ٻنهي ۾ موجود آهي.
File:Brihadeeswarar Temple 04.jpg|پس منظر ۾ مندر جي راهداري سان گڏ گڻيش جو الڳ عبادتگاهه
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2009) 19.jpg|صحن جي اترئين حصي ۾ سبرهمنيار جو عبادتگاهه، جنهن کي ''مروگن''، ''ڪارتڪيا'' يا ''اسڪندا'' پڻ چيو وڃي ٿو.
File:Chandeshvara shrine at the Brihadisvara Temple.jpg|[[چنڊيشور]] جو عبادتگاهه؛ ساڄي پاسي مکيه مندر جي ڀت ۽ پٺيان اوڀر وارو گوپورم ڏسڻ ۾ اچي ٿو. چنڊيشور مراقبي ڪندڙ يوگي ۽ [[نياڻمار]] [[ڀڪتي تحريڪ]] جو بزرگ هو.
File:1010 CE Brihadishwara Temple, Hindu god Shiva, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India (8).jpg|[[وشنو]] جي [[نرسنها]] اوتار، جيڪو مذهبي عقيدن سبب ماڻهن کي ايذائيندڙ ديو کي قتل ڪري رهيو آهي.
File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, yogini, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[لکشمي]] جو مجسمو، جيڪو وئشنو مت سان لاڳاپيل فن پارو آهي.
File:Tanjore Paintings - Big temple 01.JPG|گجا لکشمي جي ڀت سازي، [[وئشنومت]] سان لاڳاپيل هڪ ٻيو فن پارو
File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 01.jpg|شيو مت جي مندر ۾ [[وشنو]] جو مجسمو
File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, wall relief, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[يوگا]] ۽ مراقبي جو اُڪريل نقش؛ مندر ۾ دنياوي زندگي ۽ بزرگن سان لاڳاپيل ڪيترائي منظر به موجود آهن.
File:Brihadeeswarar Temple 3407.jpg|[[ڪرشن]] گوپين جا ڪپڙا وڻ تي لڪائي شرارت ڪندي
File:Nandi Brihadeeswara.jpg|ننڊي جو عبادتگاهه
File:Sculpture2 Brihadeeswara.jpg|مجسمو
File:Sculpture3 Brihadeeswara.jpg|ويمانا جي ٻاهرئين ڀت جو نقش
File:Relief Staircase, Brihadeeswara.jpg|ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش
File:Relief detail, Brihadeeswara.jpg|اُڪريل نقش جي ويجهي تصوير
File:Relief detail 2 Brihadeeswara.jpg|اُڪريل نقش جي ٻي ويجهي تصوير
File:Entrance Brihadeeswara.jpg|داخلا
File:Thanjavur Big Temple View.jpg|ويمانا جو منظر
File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (299).jpg|ويمانا ڏانهن ويندڙ هڪ داخلا
File:Left side view Brihadeeswara.jpg|کاٻي پاسي کان منظر
File:The Big Temple - Thanjavur.jpg|رات جو مندر جو منظر
File:Brihadeeswara Temple Gopuram at Night.jpg|رات جو برهديشور مندر جو گوپورم
File:PeriyaKoil June 2016.jpg|تنجور پيريا ڪوئل ۾ صبح سوير جو منظر
File:A yoga and meditation relief.jpg|[[يوگا]] ۽ مراقبي جو اُڪريل نقش
File:Ta-scr.jpg|برهديشور مندر ۾ [[تامل لکتون|تامل ڪتبا]]
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Portal bar|ايشيا|هندستان|هندومت|اڏاوت}}
* [[پينيشورار مندر]]
* [[ٿنجاوور رتھ ميلو]]
* [[راجا راجا چولا اول]]
* [[چولا خاندان]]
* [[سڀ کان وڏن يڪ پٿريلا يادگارن جي فهرست]]
* [[20هين صدي کان اڳ تعمير ٿيل سڀ کان اوچين اڏاوتن جي فهرست]]
* [[عظيم زنده چولا مندر]]

== نوٽس ==
{{Reflist|group=note}}
&lt;references group=&quot;note&quot;/&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}

=== ڪتابيات ===
{{Refbegin|2}}
*{{cite book|author=Prasanna Kumar Acharya|title=An encyclopaedia of Hindu architecture|year=2010|publisher=Oxford University Press (Republished by Motilal Banarsidass)|url=https://archive.org/stream/encyclopaediaofh07achauoft#page/n9/mode/2up|isbn=978-81-7536-534-6}}
*{{cite book|author=Prasanna Kumar Acharya|title=A Dictionary of Hindu Architecture: Treating of Sanskrit Architectural Terms with Illustrative Quotations|url=https://books.google.com/books?id=rbayQwAACAAJ|year=1997|publisher=Oxford University Press (Reprinted in 1997 by Motilal Banarsidass)|isbn=978-81-7536-113-3|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032500/https://books.google.com/books?id=rbayQwAACAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author1=Vinayak Bharne|author2=Krupali Krusche|title=Rediscovering the Hindu Temple: The Sacred Architecture and Urbanism of India|url=https://books.google.com/books?id=CGukBgAAQBAJ|year=2014|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-6734-4|access-date=3 December 2017|archive-date=13 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813200520/https://books.google.com/books?id=CGukBgAAQBAJ|url-status=live}}
*{{citation|author=S.R. Balasubrahmanyam|title=Middle Chola Temples|publisher=Thomson Press|year=1975|isbn=978-9060236079}}
*{{cite book|first=Francis D.K.|last=Ching|year=2007|title=A Global History of Architecture|url=https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin|url-access=registration|publisher=John Wiley and Sons|location=New York|pages=[https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin/page/338 338–339]|isbn=978-0-471-26892-5}}
*{{cite book|author=Alice Boner|title=Principles of Composition in Hindu Sculpture: Cave Temple Period|url=https://books.google.com/books?id=doQLZ21CGScC|year=1990|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0705-1|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032500/https://books.google.com/books?id=doQLZ21CGScC|url-status=live}}
*{{cite book|author1=Alice Boner|author2=Sadāśiva Rath Śarmā|title=Silpa Prakasa|url=https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|year=2005|publisher=Brill Academic (Reprinted by Motilal Banarsidass)|isbn=978-8120820524|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111031957/https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author1=A.K. Coomaraswamy|author2=Michael W. Meister|title=Essays in Architectural Theory|url=https://books.google.com/books?id=5B1QAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-0-19-563805-9|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=5B1QAAAAMAAJ|url-status=live}}
*Dehejia, V. (1997). ''Indian Art''. Phaidon: London. {{ISBN|0-7148-3496-3}}.
*{{cite book|author=Adam Hardy|title=Indian Temple Architecture: Form and Transformation|url=https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C|year=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-312-0|access-date=3 December 2017|archive-date=13 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813200524/https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C|url-status=live}}
*{{cite book|author=Adam Hardy|title=The Temple Architecture of India|url=https://books.google.com/books?id=ofUVAQAAIAAJ|year=2007|publisher=Wiley|isbn=978-0470028278|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=ofUVAQAAIAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=Adam Hardy|title=Theory and Practice of Temple Architecture in Medieval India: Bhoja's Samarāṅgaṇasūtradhāra and the Bhojpur Line Drawings|url=https://books.google.com/books?id=_oADrgEACAAJ|year=2015|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-93-81406-41-0|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=_oADrgEACAAJ|url-status=live}}
*Harle, J.C., ''The Art and Architecture of the Indian Subcontinent'', 2nd edn. 1994, Yale University Press Pelican History of Art, {{ISBN|0300062176}}
*{{cite book|author=Monica Juneja|title=Architecture in Medieval India: Forms, Contexts, Histories|url=https://books.google.com/books?id=7N7VAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-8178242286|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=7N7VAAAAMAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Hindu Temple Volume 1|url=https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|year=1976|publisher=Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press)|isbn=978-81-208-0223-0|access-date=3 December 2017|archive-date=10 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110025834/https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|url-status=live}}
*{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Hindu Temple Volume 2|url=https://books.google.com/books?id=8-aS52MgIkMC|year=1979|publisher=Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press)|isbn=978-81-208-0224-7}}
*{{cite book|author1=Michael W. Meister|author2=Madhusudan Dhaky|title=Encyclopaedia of Indian temple architecture|url=https://books.google.com/books?id=DRY3AQAAIAAJ|year=1986|publisher=American Institute of Indian Studies|isbn=978-0-8122-7992-4|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=DRY3AQAAIAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=George Michell|title=Hindu Art and Architecture|url=https://archive.org/details/hinduartarchitec00mich|url-access=registration|year=2000|publisher=Thames &amp; Hudson|isbn=978-0-500-20337-8}}
*{{citation|last=Michell|first=George|title=The Hindu Temple: An Introduction to Its Meaning and Forms|publisher=University of Chicago Press|year=1988|location=Chicago|isbn=0-226-53230-5}}
*{{cite book|first=John|last=Man|year=1999|title=Atlas of the Year 1000|publisher=Penguin Books|location=United Kingdom|isbn=0-7946-0011-5|url=https://books.google.com/books?id=j-CgtWP38nsC|access-date=15 November 2015|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=j-CgtWP38nsC|url-status=live}}
*{{cite book|first=Binda|last=Thapar|year=2004|title=Introduction to Indian Architecture|publisher=Periplus Editions|location=Singapore|pages=43, 52–53|isbn=0-7946-0011-5}}
*{{cite book|author=T. A. Gopinatha Rao|title=Elements of Hindu iconography|url=https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|year=1993|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0878-2|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|url-status=live}}
*{{cite book|author=Ajay J. Sinha|title=Imagining Architects: Creativity in the Religious Monuments of India|url=https://books.google.com/books?id=WvqLzaSUGi8C|year=2000|publisher=University of Delaware Press|isbn=978-0-87413-684-5|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=WvqLzaSUGi8C|url-status=live}}
*{{cite book|title=South Indian Temples|author=Burton Stein|isbn=978-0706904499|publisher=Vikas|url=https://books.google.com/books?id=Hq5BngAACAAJ|year=1978|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033004/https://books.google.com/books?id=Hq5BngAACAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=Burton Stein|title=The New Cambridge History of India: Vijayanagara|url=https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC|year=1989|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-26693-2|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033010/https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC|url-status=live}}
*{{cite book|author1=Burton Stein|author2=David Arnold|title=A History of India|url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|year=2010|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4443-2351-1|access-date=3 December 2017|archive-date=12 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712062730/https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|url-status=live}}
*{{cite book|author=Kapila Vatsyayan|title=The Square and the Circle of the Indian Arts|url=https://books.google.com/books?id=vwLJc3pBzzUC&amp;pg=PR10|year=1997|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-362-5|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033504/https://books.google.com/books?id=vwLJc3pBzzUC&amp;pg=PR10#v=onepage&amp;q&amp;f=false|url-status=live}}
{{Refend}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Brihadisvara Temple}}
{{Wikivoyage listing|Thanjavur}}

* [https://ignca.gov.in/thanjavur-brhadisvara-temple/ تنجاوور برهديشور مندر]، اندرا گانڌي نيشنل سينٽر فار دي آرٽس، حڪومتِ هند
* [https://www.tamilnadutourism.tn.gov.in/destinations/brihadeeswara-temple برهديشور مندر]، تامل ناڊو سياحت
* [https://indianculture.gov.in/stories/dakshina-meru-brihadeswara-temple ڏکڻ ميرو: برهديشور مندر]، حڪومتِ هند
* [http://www.art-and-archaeology.com/india/thanjavur/bri01.html فن ۽ آثارِقديمه جي ويب سائيٽ تي تصويرون]
* [https://whc.unesco.org/en/list/250 يونيسڪو: عظيم زنده چولا مندر]

{{World Heritage Sites in India}}
{{Shaivism}}
{{Hindudharma}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Brihadeeswarar Temple}}

[[Category:هندستان جا عالمي ورثي وارا ماڳ]]
[[Category:ٿنجاوور جي تاريخ]]
[[Category:دراوڙي طرز تعمير]]
[[Category:ٿنجاوور ۾ هندو مندر]]
[[Category:11هين صديءَ ۾ مڪمل ٿيل هندو مندر]]
[[Category:چولا طرز تعمير]]
[[Category:ٿنجاوور ضلعي ۾ شيو مندر]]
[[Category:ڀرت ناٽيم ڪرڻائن وارا مندر]]</text>
      <sha1>1hs5kqwnwsbcdz2oo9at1cfoljvi2qc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390111</id>
      <parentid>390110</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:47:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>390111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60005" sha1="p4h2665drgyminaroxw05auiryhgybx" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|11هين صديءَ جو مندر ۽ يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ}}
{{Infobox religious building 
| image                 = Brihadisvara Temple during Maha Shivaratri-WUS03611 (edit).jpg
| caption               = [[مها شوراتري]] دوران برهديشور مندر
| native_name           = தஞ்சைப் பெருவுடையார் கோயில்
| map_type              = India#Tamil Nadu
| map_caption           = [[تامل ناڊو]]، [[هندستان]] ۾ مقام
| coordinates           = {{coord|10|46|58|N|79|07|54|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}}
| religious_affiliation = [[هندومت]]
| country               = [[هندستان]]
| state                 = [[تامل ناڊو]]
| district              = [[ٿنجاوور ضلعو]]
| location              = [[ٿنجاوور]]
| elevation_m           = 65.83
| deity                 = [[شيو]]
| festivals             = [[مها شوراتري]]
| architecture_style    = [[چولا فن تعمير]]
| inscriptions          = [[تامل ٻولي|تامل]]
| year_completed        = 1010ع
| creator               = [[راجاراجا اول]]
| footnotes             = {{معلوماتي خانو يونيسڪو عالمي ورثو
| child         = yes
| official_name = برهديشور مندر جو مجموعو، ٿنجاوور
| part_of       = [[عظيم زندهه چولا مندر]]
| criteria      = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii)}}(ii)، (iii)
| ID            = 250bis-001
| year          = 1987
| extension     = 2004
| area          = {{convert|18.07|ha|acre|abbr=on}}
| buffer_zone   = {{convert|9.58|ha|acre|abbr=on}}
}}
}}

'''برهديشور مندر''' (Brihadisvara Temple)، جنهن کي ان جي باني [[راجاراجا اول]] طرفان '''راجاراجيشورم''' (يعني &quot;راجاراجا جو رب&quot;) سڏيو ويو، ۽ جيڪو مقامي طور '''ٿنجائي پيريا ڪوول''' (يعني &quot;ٿنجاوور جو وڏو مندر&quot;) ۽ '''پيروودائيار ڪوول''' (يعني &quot;عظيم رب جو مندر&quot;) جي نالن سان مشهور آهي، [[هندومت]] جي [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هڪ شاندار [[هندو مندر]] آهي، جيڪو [[چولا فن ۽ تعمير]] جي طرز تي تعمير ڪيو ويو آهي. هي مندر [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] رياست جي [[ٿنجاوور]] شهر ۾ [[ڪاويري ندي]] جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي.
هي مندر هندومت جي سڀ کان وڏن مندرن مان هڪ آهي ۽ [[تامل تعمير]] جو اعليٰ نمونو شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=John |last=Keay |title=India, a History |year=2000 |publisher=Harper Collins Publishers |pages=xix}}&lt;/ref&gt; ان کي '''ڏکڻ ميرو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب &quot;[[ڏکڻ هندستان]] جو [[ميرو جبل]]&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Temple Art, Icons And Culture Of India And South-East Asia|author=K. V. Raman|publisher=Sharada Publishing House|year=2006|page=136}}&lt;/ref&gt;

هي مندر [[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجاراجا اول]] جي حڪم تي 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو. اڄ اهو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ '''[[عظيم زندهه چولا مندر]]''' جو حصو آهي، جنهن ۾ [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]] ۽ [[ايراويتيشور مندر]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;
اصل يارهين صديءَ جي مندر جي چوڌاري هڪ کاهي موجود هئي. مندر جي مجموعي ۾ [[گوپورم]]، مکيه عبادتگاهه، ان جو اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]]، ڪتبا، ڀتين جون تصويرون (Frescoes) ۽ مجسما شامل هئا، جن مان گهڻا [[شيو مت]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ڪجهه [[وشنو مت]] ۽ [[شڪتي مت]] سان پڻ واسطو رکن ٿا. مندر پنهنجي تاريخ دوران ڪجهه نقصان به برداشت ڪيو، جنهن سبب ڪجهه فني آثار ضايع ٿي ويا. ايندڙ صدين ۾ وڌيڪ منڊپ ۽ ٻيون اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جڏهن ته موجوده حفاظتي ڀتيون [[16هين صدي]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون.
{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-21}}
گرينائيٽ پٿر سان تعمير ٿيل هن مندر جو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] [[ڏکڻ هندستان]] جي سڀ کان اوچين مندر ٽاورن مان هڪ آهي. مندر ۾ وڏي ستون واري [[پراڪارا]] (گذرگاهه) ۽ [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن [[شيو لنگ]]ن مان هڪ موجود آهي.&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20-21}}
برهديشور مندر پنهنجي اعليٰ درجي جي مجسما سازي لاءِ پڻ مشهور آهي. هتي يارهين صديءَ ۾ پتل مان تيار ڪيل مشهور [[نٽراج]] (رقص ڪندڙ شيو) جي مورتي ٺهرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو هو. مندر جي احاطي ۾ [[ننڊي]]، [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، سبهاپتي، [[ڏکڻامورتي]]، [[چنڊيشور نايانار]]، [[وراهي]]، تيرووارور جي ٿياگاراجر، [[سدهر]] [[ڪروورار]] ۽ ٻين ديوتائن ۽ سنتن جا مندر پڻ موجود آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}
برهديشور مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;&gt;{{cite book|title=India through the ages|last=Gopal|first=Madan|year=1990|page=185|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
[[راجاراجا اول|راجاراجا چولا]]، جنهن هن مندر جي تعمير جو حڪم ڏنو، ان کي راجاراجيشورم (Rajarājeśvaram) سڏيو، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;راجاراجا جي ديوتا جو مندر&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=D. Raphael |title=Temples of Tamil Nadu, Works of Art |url=https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |year=1996 |publisher=Ratnamala |isbn=978-955-9440-00-0 |page=9 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103506/https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; برهناياڪي عبادتگاهه ۾ موجود هڪ پوءِ واري ڪتبي ۾ مندر جي ديوتا کي پيريا اڊايا نايانار سڏيو ويو آهي، جيڪو جديد نالن برهديشور ۽ پيروودائيار ڪوول جو ماخذ معلوم ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. R. Balasubrahmanyam |title=Middle Chola Temples: Rajaraja I to Kulottunga I, A.D. 985-1070 |url=https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |year=1975 |publisher=Thomson |page=87 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== مقام ==
[[File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (747).jpg|thumb|centre|400px|ڀتين کان ٻاهران ڏسڻ ۾ ايندڙ برهديشور مندر جو مجموعو]]
پيروودائيار مندر&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Brihadeeswara Temple|url=https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|access-date=2022-02-24|website=Brihadeeswara Temple|language=en-US|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224085645/https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ٿنجاوور]] شهر ۾، [[چنئي]] کان اٽڪل {{convert|350|km}} ڏکڻ-اولهه طرف واقع آهي. هي شهر [[هندستاني ريلوي]]، تامل ناڊو بس سروسز ۽ [[تامل ناڊو جون قومي شاهراهون|قومي شاهراهن]] [[قومي شاهراهه 67 (هندستان)|67]]، [[قومي شاهراهه 45C (هندستان)|45C]]، [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226]] ۽ [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226 ايڪسٽينشن]] ذريعي روزانو ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;road&quot;&gt;{{cite web | url =http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | page =2 | title =NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI | access-date =17 December 2011 | work =Ministry of Road Transport &amp; Highways, [[Government of India]] | publisher =[[National Highways Authority of India]] | archive-url =https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | archive-date =25 February 2009 | url-status =dead | df =dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|title=Thanjavur bus routes|publisher=Municipality of Thanjavur|access-date=29 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617131259/http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|archive-date=17 June 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; باقاعده خدمتن وارو ويجھو هوائي اڏو [[تروچراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: TRZ) آهي، جيڪو اٽڪل {{convert|55|km}} پري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Ē. Kē Cēṣāttiri|title=Sri Brihadisvara: The Great Temple of Thānjavūr|url=https://books.google.com/books?id=FnXXAAAAMAAJ|year=2008|publisher=Nile|page=5}}&lt;/ref&gt;

شهر ۽ مندر، جيتوڻيڪ اندرونِ ملڪ واقع آهن، پر اهي [[ڪاويري ندي]] جي ڊيلٽا جي شروعات وٽ آهن؛ انهيءَ ڪري انهن کي [[بنگال جو نار]] ۽ ان وسيلي [[هندي وڏو سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. مندرن سان گڏ، تامل ماڻهن يارهين صديءَ ۾ زراعت، سامان جي چرپر ۽ شهري مرڪز مان پاڻي جي وهڪري تي ضابطو رکڻ لاءِ آبپاشي جو پهريون وڏو نظام مڪمل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Marshall M. Bouton|title=Agrarian Radicalism in South India|url=https://books.google.com/books?id=5-v_AwAAQBAJ&amp;pg=PA72|year=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-5784-5|pages=72–78}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[File:Raraja detail.png|thumb|left|200x200px|[[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] جو مجسمو، جنهن 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ مندر تعمير ڪرايو.&lt;ref name=mitchell/&gt;]]

پنجين صديءَ کان نائين صديءَ تائين [[چالوڪيا خاندان|چالوڪيا]] حڪمرانيءَ جي دور ۾ [[ايھول]]، [[بادامي غار مندر|بادامي]] ۽ [[پٽاڊڪل]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ مثالن موجب [[دراوڙي تعمير|تامل مندرن]] جا مختلف اڏاوتي انداز ترقي ڪندا رهيا. ان کان پوءِ [[پلاوا خاندان|پلاوا]] دور ۾ [[مهابلي پورم جا يادگار|ماملاپورم]] ۽ ٻين يادگارن ۾ اهو انداز وڌيڪ نمايان ٿيو. 850ع کان 1280ع تائين [[چولا خاندان|چولا]] ڏکڻ هندستان ۾ غالب خاندان طور اڀريا.&lt;ref name=mitchell/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-2}} شروعاتي چولا دور ۾ سندن ڌيان گهڻو ڪري سياسي ۽ جاگرافيائي سرحدن کي محفوظ ڪرڻ تي هو، جڏهن ته تعميراتي سرگرمين تي نسبتاً گهٽ زور ڏنو ويو. ڏهين صديءَ ۾ چولا سلطنت اندر اهڙيون اڏاوتي خصوصيتون ظاهر ٿيون، جهڙوڪ گهڻ-رخا [[ستون]]، جن جي مٿان نڪتل چورس [[سرستون (تعمير)|سرستون]] هوندا هئا. جارج مچل موجب، اهي خاصيتون نئين چولا طرز جي شروعات جي علامت هيون.&lt;ref name=mitchell&gt;{{harvnb|Michell|1988|pp=145–148}}&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|ڊگلس بيريٽ پنهنجي 1975ع واري چولا تعمير بابت اشاعت ۾ لکي ٿو ته 866ع کان 940ع جي وچ ۾، پهرئين چولا حڪمران وجيالايا کان شروع ٿي، هڪ نئون انداز اڀريو. بيريٽ موجب چولا طرز پلاوا روايت مان پيدا نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Barrett1974&quot;&gt;{{cite book|author=Douglas E. Barrett|title=Early Cola Architecture and Sculpture; 866-1014 A.D.|url=https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|year=1974|publisher=Faber|isbn=978-0-571-10507-6|access-date=13 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; گيري جي. شونڊلر موجب، بيريٽ جو ڪم اهڙيون رايا فراهم ڪري ٿو، جيڪي &quot;لامحدود اندازن ۽ بحث&quot; جا موقعا پيدا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Schwindler | first=Gary J. | title=Review: Early Cola Architecture and Sculpture | journal=The Journal of Asian Studies | publisher=Cambridge University Press | volume=36 | issue=4 | year=1977 | doi=10.2307/2054437 | page=705| jstor=2054437 | s2cid=163896079 | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;}} ڏکڻ هندستاني اڏاوت جو اهو انداز پيماني ۽ تفصيل ٻنهي لحاظ کان برهديشور مندر ۾ پنهنجي مڪمل صورت ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو چولا بادشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ڪرايو.&lt;ref name=britbrihadthanj/&gt;&lt;ref name=mitchell/&gt;

{{multiple image
 | total_width = 500
 | align = centre
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by William Hodges.jpg
 | caption1 = 
 | image2 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by Henry Salt.jpg
 | caption2 = 
 | footer = برهديشور مندر، ٿنجاوور جون شروعاتي يورپي عڪاسيون، ارڙهين صديءَ جي آخر کان اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين.
}}

=== واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ===
مکيه مندر ۽ ان جا [[گوپورم]] يارهين صديءَ جي شروعات سان واسطو رکن ٿا. ايندڙ 1,000 سالن دوران هن مندر ۾ واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ٿيندا رهيا. حملا ۽ جنگيون، خاص طور انهن مسلمان [[سلطان]]ن جي وچ ۾ جيڪي [[مدورائي]] تي حڪمراني ڪندا هئا، ۽ انهن [[هندو بادشاهه]]ن جي وچ ۾ جيڪي ٿنجاوور تي حڪمراني ڪندا هئا، مندر کي نقصان پهچائڻ جو سبب بڻيون.&lt;ref name=michell16/&gt;{{refn|group=note|ٿنجاوور ويجهن ۽ پري واقع مسلمان توڙي هندو پاڙيسري بادشاهتن جو هدف رهيو. [[مدورائي سلطنت]] 14هين صديءَ ۾ قائم ٿي، جڏهن [[دهلي سلطنت]] جي علاءُ الدين خلجي جي فوجن، ملڪ ڪافور جي اڳواڻيءَ ۾، ڏکڻ هندستان تي تباهه ڪندڙ حملا ۽ ڦرلٽ ڪئي.&lt;ref&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 9-13, 16-21&lt;/ref&gt; بعد ۾ عادل شاهي سلطنت، قطب شاهيون، رندولا خان ۽ ڏکڻ هندستان جي اوڀر ۽ اولهه ڪنارن کان ٻين قوتن ان تي حملا ڪيا، ۽ ڪجھه ان تي چند سالن لاءِ قابض به رهيون.&lt;ref name=michell16/&gt;}} انهن نقصانن جي مرمت انهن هندو خاندانن ڪرائي، جن ٻيهر علائقي تي ضابطو حاصل ڪيو. ڪجهه حالتن ۾ حڪمرانن مندر جي ڦڪي ٿي ويل تصويرن کي نون ڀتين وارين تصويرن سان ڍڪڻ ذريعي مندر کي نئين سر سينگارڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻين حالتن ۾ هنن نون عبادتگاهن جي واڌاري جي سرپرستي ڪئي. [[ڪارتڪيا]]، جنهن کي [[مروگن]] پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاروتي]]، جنهن کي اماں پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ [[ننڊي]] جون اهم عبادتگاهون 16هين ۽ 17هين صديءَ جي نايڪ دور سان تعلق رکن ٿيون.&lt;ref name=michell16&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 16-21, 89-91&lt;/ref&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ساڳي طرح [[ڏکڻامورتي]] جي عبادتگاهه به بعد ۾ تعمير ڪئي وئي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ٿنجاوور جي [[مرهٺا]]ن هن مندر جي سٺي سنڀال ڪئي.

== بيان ==
=== تعمير ===

{{multiple image
 | total_width = 400
 | align = left
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (451).jpg
 | image2 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (404).jpg
 | footer = ٿنجاوور ۾ برهديشور مندر جي مجموعي جا مختلف منظر
}}

پيروودائيار مندر جي رٿابندي ۽ تعمير [[ڪارٽيشيائي همراهن جو نظام|محوري]] ۽ [[هم آهنگي|هم آهنگ]] [[جيوميٽري]] جي اصولن مطابق ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=thapar&gt;Thapar 2004, pp.43, 52–53&lt;/ref&gt; هن کي ''پيرون ڪوئل'' (Perunkoil)، جنهن کي ''ماداڪوئل'' پڻ چيو وڃي ٿو، جي درجي ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، يعني اهڙو وڏو مندر جيڪو قدرتي يا مصنوعي دڙي تي تعمير ڪيو ويو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Alayam - The Hindu temple - An epitome of Hindu Culture|page=31|publisher=Sri Ramakrishna Math|location=Mylapore, Chennai|last=Reddy|first=G.Venkatramana|year=2010|isbn=978-81-7823-542-4}}&lt;/ref&gt;

مندر جو مجموعو مستطيل شڪل جو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ هڪ ٻئي جي مٿان رکيل ٻن چورس حصن جهڙو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اهو اوڀر کان اولهه تائين {{convert|240.79|m}} ۽ اتر کان ڏکڻ تائين {{convert|121.92|m}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن احاطي ۾ پنج بنيادي حصا آهن: مکيه عبادتگاهه جنهن جي مٿان اوچو ''[[ويمانا (تعمير)|سري ويمانا]]'' آهي، ان جي سامهون [[نندي]] جو منڊپ (''نندي منڊپم'')، ۽ انهن جي وچ ۾ مکيه اجتماعي هال (''مک منڊپم'')، وڏو گڏجاڻي هال (''مها منڊپم'') ۽ ''انترالا'' نالي اهو حصو جيڪو مها منڊپ کي مکيه عبادتگاهه سان ڳنڍي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

مندر جي وسيع صحن ۾ ستونن سان ڍڪيل هڪ وڏو ''[[پراڪارا]]'' (گذرگاهه) شامل آهي، جنهن جو گهيرو لڳ ڀڳ {{convert|450|m}} آهي ۽ جيڪو پردڪشنا (چڪر هڻڻ) لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هن پراڪارا کان ٻاهر ٻه احاطي واريون ڀتيون آهن. ٻاهرين ڀت دفاعي مقصدن لاءِ 1777ع ۾ فرانسيسي نوآبادياتي فوجن تعمير ڪرائي، جنهن ۾ بندوقن لاءِ سوراخ پڻ ٺاهيا ويا، ڇاڪاڻ ته ان وقت مندر کي هٿيارخاني طور به استعمال ڪيو ويندو هو. انهن هن ڀت کي وڌيڪ اوچو ڪري مندر جي احاطي کي الڳ ڪيو. اوڀر طرف اصل مکيه [[گوپورم]] موجود آهي، جيڪو [[بيرل والٽ]] طرز تي ٺهيل آهي. هي مکيه مندر جي ويمانا جي اوچائيءَ کان اڌ کان به گهٽ آهي. يارهين صديءَ کان پوءِ مندر ۾ وڌيڪ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جهڙوڪ اتر-اوڀر ڪنڊ ۾ هڪ منڊپ ۽ احاطي جي چوڌاري اضافي گوپورم، ته جيئن مختلف پاسن کان اچ وڃ ممڪن ٿي سگهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref&gt;{{cite book|author=Winand M. Callewaert|title=Gods and Temples in South India|url=https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Manohar|isbn=978-81-7304-107-5|pages=150–151|access-date=12 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103401/https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نوآبادياتي دور کان اڳ [[پانڊيا خاندان|پانڊيا]]، [[نايڪ خاندان|نايڪ]]، [[وجيانگر سلطنت|وجيانگر]] ۽ [[مرهٽا]] دور ۾ پڻ مندر ۾ ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه ۽ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، پر انهن سڀني اصل رٿابندي ۽ هم آهنگيءَ جي اصولن جو احترام ڪيو. اصل احاطي اندر، مکيه عبادتگاهه ۽ نندي منڊپ سان گڏ [[ڪارتڪيا]] ۽ [[پاروتي]] جا ٻه اهم عبادتگاهه موجود آهن، جڏهن ته احاطي ۾ ٻيا به ڪيترائي ننڍا مندر آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj&gt;[http://ignca.nic.in/pdf_data/bt_release_brochure.pdf Tanjavur: Brhadisvara temple, The monument and the living tradition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330024138/http://www.ignca.nic.in/PDF_data/bt_release_brochure.pdf |date=30 March 2016 }}, Kapila Vatsyayan and R Nagaswamy et al, Indira Gandhi National Centre for the Arts, Government of India (2012), page 7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Imperial Frontiers: Building Sacred Space in Sixteenth-Century South India|journal=The Art Bulletin|volume=90|issue=2|jstor=20619601|last=Branfoot|first=Crispin|year=2008|page=185|doi=10.1080/00043079.2008.10786389|s2cid=154135978}}&lt;/ref&gt;

پيروودائيار مندر ڏکڻ هندستان جي هندو مندرن جي روايت کي جاري رکندي تعميراتي ۽ سينگاريل عنصرن کي اختيار ڪيو، پر ان جي جسامت يارهين صديءَ کان اڳ تعمير ٿيل سڀني مندرن کان گهڻي وڏي هئي. چولا دور جي معمارن ۽ ڪاريگرن وڏن پٿرن کي استعمال ڪندي {{convert|63.4|m}} اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] تعمير ڪرڻ جي فني مهارت جو شاندار مظاهرو ڪيو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj/&gt;

{{multiple image
| align             = right
| image1            = Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2017).jpg
| width1            = 248
| caption1          = نندي منڊپ ۽ داخلي گوپورم، صحن مان اتر-اوڀر وارو منظر
| image2            = Thanjavur Brihadeeswara Temple Entrance.JPG
| width2            = 110
| caption2          = داخلي دروازي جو هڪ ٻيو منظر
}}

[[File:Gopuram of the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 02.jpg|thumb|برهديشور مندر جو گوپورم]]

مندر جو رخ اوڀر طرف آهي ۽ ماضيءَ ۾ ان جي چوڌاري پاڻيءَ سان ڀريل کاهي موجود هئي، جيڪا هاڻي ڀري وئي آهي. موجوده حفاظتي ڀت انهيءَ پراڻي کاهيءَ جي چوڌاري ٺهيل آهي. ٻنهي ڀتين ۾ نفيس سينگاريل دروازا آهن، جن کي [[گوپورم]] چيو وڃي ٿو. اهي پٿر مان تعمير ٿيل آهن ۽ سندن مٿئين حصي تي خوبصورت تعميري سينگار موجود آهي.

مکيه داخلي دروازا اوڀر طرف آهن. پهريون گوپورم ''ڪيرالانتاڪن تروواسل'' سڏجي ٿو، جنهن جي معنيٰ &quot;ڪيرالانتاڪن جو مقدس دروازو&quot; آهي. ''ڪيرالانتاڪن'' راجاراجا اول جو هڪ لقب هو. ان کان لڳ ڀڳ {{convert|100|m}} اڳتي اندروني صحن جو گوپورم ''راجاراجن تروواسل'' آهي، جيڪو پهرئين گوپورم کان وڌيڪ سينگاريل آهي. ان جي ''ادهيشٿانم'' تي [[پراڻ]] ۽ ٻين هندو مذهبي متنن جا منظر اُڪريل آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

اندروني اوڀرئين گوپورم مان هڪ وسيع صحن ۾ داخل ٿيندو آهي، جتي سڀئي عبادتگاهه اوڀر-اولهه ۽ اتر-ڏکڻ جي بنيادي رخن مطابق ترتيب ڏنل آهن. هن احاطي ۾ پنج ماڙ گوپورم مان يا هڪ ننڍڙي آزاد بيٺل گوپورم ذريعي به داخل ٿي سگهجي ٿو. مکيه داخلي گوپورم جي اوچائي لڳ ڀڳ 30 ميٽر آهي، جيڪا ويمانا کان گهٽ آهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

مکيه مندر ۽ ان جو وڏو ٽاور صحن جي وچ ۾ واقع آهن. شيو لاءِ وقف ڪيل هن مندر جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه آهن، جيڪي گهڻو ڪري هڪ ئي محور تي ٺهيل آهن. اهي [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، [[ننڊي]]، [[وراهي]]، [[ڪروور ديو]] (راجاراجا چولا جو [[گرو]])، [[چنڊيشور]] ۽ [[نٽراج]] لاءِ وقف آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

ننڊي منڊپ ۾ هڪ ئي پٿر مان تراشيل ويٺل [[نندي]] جو مجسمو مکيه عبادتگاهه ڏانهن منهن ڪري بيٺل آهي. ننڊي ۽ عبادتگاهه جي وچ ۾ ڏاڪڻيون آهن، جيڪي ستونن واري برآمدي، اجتماعي هال ۽ اندروني منڊپ ڏانهن وڃن ٿيون، جتان [[پردڪشنا]] (چڪر هڻڻ) وارو رستو شروع ٿئي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|p=22}} هي ننڊي جو مجسمو لڳ ڀڳ 25 ٽن وزني آهي، هڪ ئي پٿر مان تراشيل آهي ۽ تقريباً 2 ميٽر اوچو، 6 ميٽر ڊگهو ۽ 2.5 ميٽر ويڪرو آهي. اهو [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن هڪ پٿر مان ٺهيل ننڊي جي مجسمن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Meena&quot; /&gt;

== هزار سالا يادگاري تقريبون ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:1000 years Old Thanjavur Brihadeeshwara Temple View at Sunrise.jpg|1,000 سال پراڻو ٿنجاوور برهديشور مندر — سج اڀرڻ وقت منظر
File:Thanjavur, Brihadishwara Temple, dance (6851706080).jpg|برهديشور مندر جي يادگاري تقريب لاءِ گڏ ٿيل رقاص
&lt;/gallery&gt;

ٿنجاوور ۾ چولا شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] طرفان 1010ع ۾ تعمير ڪرايل هي مندر عام طور &quot;وڏو مندر&quot; جي نالي سان مشهور آهي. سيپٽمبر 2010ع ۾ هن مندر کي 1,000 سال مڪمل ٿيا. هن عظيم اڏاوت جي هزارين سالگرهه ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت ۽ شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي پروگرام منعقد ڪيا ويا. اهو راجاراجا اول (985ع–1014ع) جي حڪمرانيءَ جي 25هين سال جي 275هين ڏينهن (1010ع) جي ياد ۾ هو، جڏهن هن مکيه عبادتگاهه مٿان {{convert|59.82|m}} اوچي [[ويمانا (ٽاور)|ويمانا]] کي تاج ڏيڻ لاءِ آخري تقديس خاطر سون سان ڍڪيل [[ڪلسام]]، يعني ٽامي جو ٿانو يا [[فائنل]]، پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;jlbiadsf&quot;&gt;{{cite news| url= https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| title= India's Big Temple marks 1,000th birthday| author= BBC News augue| access-date= 25 September 2010| date= 25 September 2010| archive-date= 26 September 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100926045640/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;asedgt&quot;&gt;{{citation | title= Early Chola temples:Parantaka I to Rajaraja I, 907–985 A.D | author= PS. R. Balasubrahmanyam (1971), Orient Longman Publications}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sdbjt&quot;&gt;{{citation | title= Rāja Rāja, the great:seminar proceedings | author= Ananthacharya Indological Research Institute (1984)}}&lt;/ref&gt;

=== ڀارت ناٽيم يگيا ===

ان موقعي کي ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت مشهور رقاصه [[پدما سبرامنيم]] جي نگرانيءَ هيٺ [[ڀارت ناٽيم]] [[يگيا (هندو رسم)|يگيا]]، يعني ڪلاسيڪي ناچ جو پروگرام، منعقد ڪيو. اهو پروگرام ايسوسيئيشن آف ڀارت ناٽيم آرٽسٽس آف انڊيا (ABHAI) ۽ برهن ناٽيانجلي ٽرسٽ، ٿنجاوور طرفان گڏيل طور منظم ڪيو ويو. عمارت جي 1,000هين سالگرهه جي موقعي تي نئين دهلي، [[ممبئي]]، [[پوني]]، تامل ناڊو، آنڌرا پرديش، [[ڪرناٽڪ]]، ڪيرالا، سنگاپور، ملائيشيا ۽ آمريڪا مان 1,000 رقاصن [[ڪروور ديو]]، جيڪو راجاراجا جو گرو هو، جي ترتيب ڏنل الاهي موسيقي [[ترويسائپا]]، يعني [[ترو مورائي]] جي نائين جلد، جي رڪارڊ ٿيل 11 بندن تي گڏيل ناچ پيش ڪيو. 26 سيپٽمبر 2010ع کان شروع ٿيندڙ ٻن ڏينهن تائين هي ننڍڙو شهر هڪ ثقافتي مرڪز بڻجي ويو، جتي گهٽي فنڪار ۽ رقاص سڄي شهر ۾ پرفارم ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;DDY&quot;&gt;{{cite web| url= http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| title= India's Biggest Temple turns 1000-years| author= Rediff News| access-date= 20 August 2010| archive-date= 18 August 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100818165702/http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dfgjoerY&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | title=A grand dance spectacle at the Thanjavur Big Temple | work=The Hindu | access-date=20 August 2010 | location=Chennai, India | date=1 August 2010 | first=T. S. | last=Subramanian | archive-url=https://web.archive.org/web/20100804150451/http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | archive-date=4 August 2010 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== يادگاري ٽڪليون ۽ سڪا ===

26 سيپٽمبر 2010ع تي، يعني وڏي مندر جي هزار سالا تقريبن جي پنجين ڏينهن، ملڪ جي ثقافتي، تعميراتي ۽ ڪتبن واري تاريخ ۾ وڏي مندر جي ڪردار جي مڃتا طور [[انڊيا پوسٽ]] طرفان {{INR}} 5 جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي وئي، جنهن تي {{convert|216|ft|m|order=flip}} اوچي عظيم [[راجا گوپورم]] جي تصوير ڏنل هئي.

[[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] هن موقعي کي يادگار بڻائڻ لاءِ {{INR}} 5 جو سڪو جاري ڪيو، جنهن تي مندر جو نمونو اُڀريل صورت ۾ ٺاهيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;sdlkqqqsf&quot;&gt;{{cite web | url= http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | title= Stamp, coin release mark 1,000 years of Big Temple | author= Deccan Herald (26 September 2010) | access-date= 26 September 2010 | archive-date= 6 October 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101006063714/http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | url-status= live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ohjohjf&quot;&gt;{{cite news | url= http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| archive-url= https://web.archive.org/web/20100929172241/http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| url-status= dead| archive-date= 29 September 2010| title= Release of a special postal stamp and a five- rupee coin | access-date=27 September 2010 | location=Chennai, India | work= [[The Hindu]]| date=27 September 2010}}&lt;/ref&gt; [[اي. راجا]]، [[مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي وزارت (هندستان)|مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي جو ڪابينا وزير]]، برهديشور مندر جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي، جنهن جي پهرين ٽڪلي [[جي. ڪي. وسان]]، [[جھازراني وزارت (هندستان)|جھازراني جي ڪابينا وزير]]، وصول ڪئي.

[[انڊيا گورنمينٽ منٽ، ممبئي|ممبئي منٽ]] ساڳئي تصوير سان، جيڪا {{INR}} 5 جي سڪي تي هئي، {{INR}} 1,000 جو يادگاري سڪو جاري ڪيو. اهو جمهوريه هندستان جي سڪن ۾ جاري ٿيل پهريون 1,000 رپين جو سڪو هو. هي سڪو غير گردشي قانوني زر (NCLT) هو.&lt;ref name=&quot;coin&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | title=Release of Commemorative Coin | date=3 July 2012 | access-date=24 April 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130324014546/http://mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | archive-date=24 March 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1 اپريل 1954ع تي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] {{INR}} 1,000 جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيو، جنهن تي برهديشور مندر جو پينوراما منظر ڇپيل هو، جيڪو ان جي ثقافتي ورثي ۽ اهميت کي ظاهر ڪندو هو. 1975ع ۾ وزيراعظم [[اندرا گانڌي]] جي اڳواڻيءَ واري حڪومت [[قانوني زر#نوٽن جي منسوخي|نوٽن جي منسوخي]] ذريعي {{INR}} 1,000 جا سڀ نوٽ [[ڪارو ناڻو]] گهٽائڻ جي ڪوشش طور بند ڪري ڇڏيا. اهي نوٽ هاڻي گڏ ڪندڙن ۾ مشهور آهن.&lt;ref name=&quot;ppwqqsf&quot;&gt;{{cite web | url= http://newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | title= INR 1000 note of 1954 popular in Tanjavur | author= Express Buzz, The Indian Express (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 | archive-date= 13 May 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20160513060520/http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ ان وقت جي تامل ناڊو جي وڏي وزير [[ڪرونانڌي|ايم. ڪرونانڌي]]، وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ چانورن جي هڪ قسم، سيمي چانور، جو نالو مندر جي تعمير ڪندڙ راجاراجا چولا جي هزار سالا ياد ۾ ''راجا راجن-1,000'' رکيو.&lt;ref name=&quot;jjjsqwhnsdff&quot;&gt;{{cite web | url= http://news.in.msn.com/national/article.aspx?cp-documentid=4424908 | title= Semmai Paddy as &quot;Raja Rajan-1000&quot; | author= MSN News (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 }}{{Dead link|date=November 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== قبوليت ==
هي مندر &quot;تعمير، مجسمه سازي، مصوري ۽ پتل جي ڍلائيءَ ۾ چولا خاندان جي شاندار ڪاميابين جي شاهدي ڏئي ٿو&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008 |archive-date=5 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105115252/https://whc.unesco.org/en/list/250 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; هن مندر جو ذڪر ان دور جي ڪيترن ئي همعصر ادبي ڪمن، جهڙوڪ ''موور اولا'' ۽ ''ڪلنگٿوپراني''، ۾ ملي ٿو. چٽرجي موجب [[تامل تعمير]] هن مندر ۽ ان جي جانشين، [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]]، ۾ پنهنجي اعليٰ ترين اظهار تائين پهتي.&lt;ref name=india&gt;{{cite book|title=India Art and Architecture in ancient and medieval periods|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|location=New Delhi|editor=Roma Chatterjee|year=2016|page=32|isbn=978-81-230-2080-8}}&lt;/ref&gt; [[حڪومت هندستان]] هن مندر کي ورثي واري يادگار طور قرار ڏنو آهي ۽ [[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] ان کي محفوظ يادگار طور سنڀالي ٿو. هي مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;/&gt;

[[يونيسڪو]] هن مندر کي [[گانگائيڪونڊا چولاپورم]] جي برهديشور مندر ۽ [[داراسورم]] جي [[ايراويتيشور مندر]] سان گڏ [[عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو آهي؛ انهن ٽنهي کي گڏجي [[عظيم زندهه چولا مندر]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=UNESCO&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/250/|title=Great Living Chola Temples|publisher=UNESCO World Heritage Centre|year=2004|access-date=28 November 2015|archive-date=12 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912082313/https://whc.unesco.org/en/list/250/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; انهن ٽنهي مندرن ۾ هڪجهڙايون موجود آهن، پر هر مندر پنهنجي الڳ رٿابندي ۽ مجسمه سازيءَ جي عنصرن جي ڪري منفرد آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |first= P.V. Jagadisa |last=Ayyar |title=South Indian Shrines |publisher=Asian Educational Services |location=New Delhi |year=1993 |isbn=81-206-0151-3 |page=316}}&lt;/ref&gt; اهي ٽيئي مندر چولا حڪمرانن ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايا ۽ اهي اڄ تائين هندو برادريءَ طرفان سهارو، استعمال ۽ عبادت لاءِ قائم آهن. انهن مندرن کي &quot;عظيم زندهه&quot; ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي اڄ به ثقافتي، زيارت ۽ عبادتي عملن ۾ سرگرم آهن.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|title=Inside the Chola Temple|location=Coimbatore|newspaper=The Hindu|date=4 June 2012|last=Srinivasan|first=Pankaja|access-date=28 November 2015|archive-date=19 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140619081222/http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ثقافتي تقريبون ===
[[File:28apr10.jpg|thumb|مندر جي تهوار واري جلوس، 2015ع]]
ٿنجاوور جو برهديشور مندر هر سال فيبروريءَ جي لڳ ڀڳ، [[مها شوراتري]] جي موقعي تي، ناچ جي ميلن جو ماڳ هوندو آهي. هندستاني ڪلاسيڪي ناچ جا وڏا فنڪار ۽ علائقائي ٽيمون ڏهن ڏينهن تائين ٿيندڙ برهن ناٽيانجلي ميلو ۾ پنهنجون پيشڪشون پيش ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;[http://www.brahannatyanjali.in/events.html Brahan Natyanjali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129054445/http://www.brahannatyanjali.in/events.html |date=29 January 2020 }}, Thanjavur, Tamil Nadu&lt;/ref&gt;

=== رٿ جو ميلو ===
[[مندر جي رٿ]] کي 20 اپريل 2015ع تي [[رام|سري رامار]] مندر جي سامهون آزمائشي طور هلايو ويو، جنهن کي وڏي تعداد ۾ ماڻهن ڏٺو.&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews Trial run of Big Temple car, Rolls; out after 100 years; maiden run on April 29] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003044/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 21 April 2015&lt;/ref&gt; نون ڏينهن کان پوءِ مندر جي رٿ جو پهريون باقاعده جلوس ڪڍيو ويو. خبرن موجب، گذريل سئو سالن ۾ هن مندر ۾ اهڙو پهريون جلوس هو.&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 Big temple chariot festival held after 100 years] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003049/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 30 April 2015&lt;/ref&gt;

=== ناول ===
[[ڪلڪي ڪرشنمورتي]]، مشهور تامل ناول نگار، [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا]] جي زندگيءَ تي ٻڌل تاريخي ناول ''[[پونين سيلون]]'' لکيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Age hardly withers charm of Ponniyin Selvan|url=http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|date=19 October 2011|location=Chennai|last=A.|first=Srivathsan|access-date=9 May 2015|newspaper=The Hindu|archive-date=5 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605103559/http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هڪ ٻئي تامل ليکڪ [[بالڪمارن]] ''[[ادايار (ناول)|ادايار]]'' نالي ناول لکيو آهي، جنهن جو موضوع راجاراجا اول جي زندگي ۽ هن مندر جي تعمير آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Special Coin to Remember Rajendra Chola|url=http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|publisher=The New Indian Express|date=4 February 2014|location=Chennai|work=Express News Service|access-date=9 May 2015|archive-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519130228/http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== انتظام ==
هن وقت مندر جو انتظام ۽ سنڀال [[باباجي راجا ڀونسلي ڇترپتي|باباجي ڀونسلي]]، جيڪو [[ٿنجاوور جي مرهٺا سلطنت|ٿنجاوور جي مرهٺا]] شاهي خاندان جو سربراهه آهي، جي حوالي آهي. هو [[ٿنجاوور محل ديواستانم]] جو موروثي متولي آهي، جيڪو برهديشور مندر سميت اڳوڻي ٿنجاوور علائقي جي 88 مندرن جو انتظام جاري رکي ٿو.
ڪجهه [[تامل قومپرستي|تامل قومپرست]] تنظيمن [[تامل ناڊو]] حڪومت کان مطالبو ڪيو آهي ته اهي انتظامي حق واپس ورتا وڃن، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ باباجي ڀونسلي نه ته [[چولا خاندان|چولا]] نسل سان تعلق رکي ٿو ۽ نه ئي [[تامل ماڻهو|تامل]] نسل سان. بهرحال، اهي درخواستون ڪامياب نه ٿيون آهن. انهن احتجاج ڪندڙن مان هڪ، جيڪو ''بگ ٽيمپل رائٽس ريٽريول ڪميٽي'' جو رابطاڪار پڻ آهي، اهو به دعويٰ ڪري ٿو ته باباجي ڀونسلي ٿنجاوور جي مرهٺا بادشاهن جو قانوني وارث پڻ ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|title=Tamil groups want Maratha hold over Thanjavur Big Temple to go|access-date=2018-05-12|archive-date=12 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512112322/http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
مندر ۾ ڪيترائي مجسما، اُڪريل نقش (ريلِف) ۽ ڀت سازيون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Sivaramamurti1977p288&quot;&gt;{{cite book|author=C. Sivaramamurti| title= L'Art en Inde|url= https://books.google.com/books?id=WKgQAQAAMAAJ|year= 1977|publisher= H. N. Abrams|isbn=978-0-8109-0630-3 |pages=287–288, 427}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India.jpg|برهديشور مندر، ٿنجاوور، تامل ناڊو، هندستان
File:An elephant relief on the Brihadisvara Temple, Thanjavur.jpg|برهديشور مندر تي هاٿيءَ جو اُڪريل نقش
File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 04.jpg|[[شيو]] فقير (''[[ڀڪشاٽڻ]]'') جي روپ ۾، هٿ ۾ خيرات جو پيالو کنيل
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 100.jpg|[[ارڌناريشور]] (اڌ شيو، اڌ پاروتي)، جيڪو مرد ۽ عورت جي اصولن جي اڻٽٽ يڪجائيءَ جي علامت آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|title=Ardhanārīśvara|year=2011|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=27 December 2017|archive-date=15 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815031629/https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
File:Le temple de Brihadishwara (Tanjore, Inde) (13908795928).jpg|[[گڻيش]] جي تصوير مکيه مندر ۽ الڳ عبادتگاهه ٻنهي ۾ موجود آهي.
File:Brihadeeswarar Temple 04.jpg|پس منظر ۾ مندر جي راهداري سان گڏ گڻيش جو الڳ عبادتگاهه
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2009) 19.jpg|صحن جي اترئين حصي ۾ سبرهمنيار جو عبادتگاهه، جنهن کي ''مروگن''، ''ڪارتڪيا'' يا ''اسڪندا'' پڻ چيو وڃي ٿو.
File:Chandeshvara shrine at the Brihadisvara Temple.jpg|[[چنڊيشور]] جو عبادتگاهه؛ ساڄي پاسي مکيه مندر جي ڀت ۽ پٺيان اوڀر وارو گوپورم ڏسڻ ۾ اچي ٿو. چنڊيشور مراقبي ڪندڙ يوگي ۽ [[نياڻمار]] [[ڀڪتي تحريڪ]] جو بزرگ هو.
File:1010 CE Brihadishwara Temple, Hindu god Shiva, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India (8).jpg|[[وشنو]] جي [[نرسنها]] اوتار، جيڪو مذهبي عقيدن سبب ماڻهن کي ايذائيندڙ ديو کي قتل ڪري رهيو آهي.
File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, yogini, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[لکشمي]] جو مجسمو، جيڪو وئشنو مت سان لاڳاپيل فن پارو آهي.
File:Tanjore Paintings - Big temple 01.JPG|گجا لکشمي جي ڀت سازي، [[وئشنومت]] سان لاڳاپيل هڪ ٻيو فن پارو
File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 01.jpg|شيو مت جي مندر ۾ [[وشنو]] جو مجسمو
File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, wall relief, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[يوگا]] ۽ مراقبي جو اُڪريل نقش؛ مندر ۾ دنياوي زندگي ۽ بزرگن سان لاڳاپيل ڪيترائي منظر به موجود آهن.
File:Brihadeeswarar Temple 3407.jpg|[[ڪرشن]] گوپين جا ڪپڙا وڻ تي لڪائي شرارت ڪندي
File:Nandi Brihadeeswara.jpg|ننڊي جو عبادتگاهه
File:Sculpture2 Brihadeeswara.jpg|مجسمو
File:Sculpture3 Brihadeeswara.jpg|ويمانا جي ٻاهرئين ڀت جو نقش
File:Relief Staircase, Brihadeeswara.jpg|ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش
File:Relief detail, Brihadeeswara.jpg|اُڪريل نقش جي ويجهي تصوير
File:Relief detail 2 Brihadeeswara.jpg|اُڪريل نقش جي ٻي ويجهي تصوير
File:Entrance Brihadeeswara.jpg|داخلا
File:Thanjavur Big Temple View.jpg|ويمانا جو منظر
File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (299).jpg|ويمانا ڏانهن ويندڙ هڪ داخلا
File:Left side view Brihadeeswara.jpg|کاٻي پاسي کان منظر
File:The Big Temple - Thanjavur.jpg|رات جو مندر جو منظر
File:Brihadeeswara Temple Gopuram at Night.jpg|رات جو برهديشور مندر جو گوپورم
File:PeriyaKoil June 2016.jpg|تنجور پيريا ڪوئل ۾ صبح سوير جو منظر
File:A yoga and meditation relief.jpg|[[يوگا]] ۽ مراقبي جو اُڪريل نقش
File:Ta-scr.jpg|برهديشور مندر ۾ [[تامل لکتون|تامل ڪتبا]]
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Portal bar|ايشيا|هندستان|هندومت|اڏاوت}}
* [[پينيشورار مندر]]
* [[ٿنجاوور رتھ ميلو]]
* [[راجا راجا چولا اول]]
* [[چولا خاندان]]
* [[سڀ کان وڏن يڪ پٿريلا يادگارن جي فهرست]]
* [[20هين صدي کان اڳ تعمير ٿيل سڀ کان اوچين اڏاوتن جي فهرست]]
* [[عظيم زنده چولا مندر]]

== نوٽس ==
{{Reflist|group=note}}
&lt;references group=&quot;note&quot;/&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}

=== ڪتابيات ===
{{Refbegin|2}}
*{{cite book|author=Prasanna Kumar Acharya|title=An encyclopaedia of Hindu architecture|year=2010|publisher=Oxford University Press (Republished by Motilal Banarsidass)|url=https://archive.org/stream/encyclopaediaofh07achauoft#page/n9/mode/2up|isbn=978-81-7536-534-6}}
*{{cite book|author=Prasanna Kumar Acharya|title=A Dictionary of Hindu Architecture: Treating of Sanskrit Architectural Terms with Illustrative Quotations|url=https://books.google.com/books?id=rbayQwAACAAJ|year=1997|publisher=Oxford University Press (Reprinted in 1997 by Motilal Banarsidass)|isbn=978-81-7536-113-3|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032500/https://books.google.com/books?id=rbayQwAACAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author1=Vinayak Bharne|author2=Krupali Krusche|title=Rediscovering the Hindu Temple: The Sacred Architecture and Urbanism of India|url=https://books.google.com/books?id=CGukBgAAQBAJ|year=2014|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-6734-4|access-date=3 December 2017|archive-date=13 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813200520/https://books.google.com/books?id=CGukBgAAQBAJ|url-status=live}}
*{{citation|author=S.R. Balasubrahmanyam|title=Middle Chola Temples|publisher=Thomson Press|year=1975|isbn=978-9060236079}}
*{{cite book|first=Francis D.K.|last=Ching|year=2007|title=A Global History of Architecture|url=https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin|url-access=registration|publisher=John Wiley and Sons|location=New York|pages=[https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin/page/338 338–339]|isbn=978-0-471-26892-5}}
*{{cite book|author=Alice Boner|title=Principles of Composition in Hindu Sculpture: Cave Temple Period|url=https://books.google.com/books?id=doQLZ21CGScC|year=1990|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0705-1|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032500/https://books.google.com/books?id=doQLZ21CGScC|url-status=live}}
*{{cite book|author1=Alice Boner|author2=Sadāśiva Rath Śarmā|title=Silpa Prakasa|url=https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|year=2005|publisher=Brill Academic (Reprinted by Motilal Banarsidass)|isbn=978-8120820524|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111031957/https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author1=A.K. Coomaraswamy|author2=Michael W. Meister|title=Essays in Architectural Theory|url=https://books.google.com/books?id=5B1QAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-0-19-563805-9|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=5B1QAAAAMAAJ|url-status=live}}
*Dehejia, V. (1997). ''Indian Art''. Phaidon: London. {{ISBN|0-7148-3496-3}}.
*{{cite book|author=Adam Hardy|title=Indian Temple Architecture: Form and Transformation|url=https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C|year=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-312-0|access-date=3 December 2017|archive-date=13 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813200524/https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C|url-status=live}}
*{{cite book|author=Adam Hardy|title=The Temple Architecture of India|url=https://books.google.com/books?id=ofUVAQAAIAAJ|year=2007|publisher=Wiley|isbn=978-0470028278|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=ofUVAQAAIAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=Adam Hardy|title=Theory and Practice of Temple Architecture in Medieval India: Bhoja's Samarāṅgaṇasūtradhāra and the Bhojpur Line Drawings|url=https://books.google.com/books?id=_oADrgEACAAJ|year=2015|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-93-81406-41-0|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=_oADrgEACAAJ|url-status=live}}
*Harle, J.C., ''The Art and Architecture of the Indian Subcontinent'', 2nd edn. 1994, Yale University Press Pelican History of Art, {{ISBN|0300062176}}
*{{cite book|author=Monica Juneja|title=Architecture in Medieval India: Forms, Contexts, Histories|url=https://books.google.com/books?id=7N7VAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-8178242286|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=7N7VAAAAMAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Hindu Temple Volume 1|url=https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|year=1976|publisher=Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press)|isbn=978-81-208-0223-0|access-date=3 December 2017|archive-date=10 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110025834/https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|url-status=live}}
*{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Hindu Temple Volume 2|url=https://books.google.com/books?id=8-aS52MgIkMC|year=1979|publisher=Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press)|isbn=978-81-208-0224-7}}
*{{cite book|author1=Michael W. Meister|author2=Madhusudan Dhaky|title=Encyclopaedia of Indian temple architecture|url=https://books.google.com/books?id=DRY3AQAAIAAJ|year=1986|publisher=American Institute of Indian Studies|isbn=978-0-8122-7992-4|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=DRY3AQAAIAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=George Michell|title=Hindu Art and Architecture|url=https://archive.org/details/hinduartarchitec00mich|url-access=registration|year=2000|publisher=Thames &amp; Hudson|isbn=978-0-500-20337-8}}
*{{citation|last=Michell|first=George|title=The Hindu Temple: An Introduction to Its Meaning and Forms|publisher=University of Chicago Press|year=1988|location=Chicago|isbn=0-226-53230-5}}
*{{cite book|first=John|last=Man|year=1999|title=Atlas of the Year 1000|publisher=Penguin Books|location=United Kingdom|isbn=0-7946-0011-5|url=https://books.google.com/books?id=j-CgtWP38nsC|access-date=15 November 2015|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=j-CgtWP38nsC|url-status=live}}
*{{cite book|first=Binda|last=Thapar|year=2004|title=Introduction to Indian Architecture|publisher=Periplus Editions|location=Singapore|pages=43, 52–53|isbn=0-7946-0011-5}}
*{{cite book|author=T. A. Gopinatha Rao|title=Elements of Hindu iconography|url=https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|year=1993|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0878-2|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|url-status=live}}
*{{cite book|author=Ajay J. Sinha|title=Imagining Architects: Creativity in the Religious Monuments of India|url=https://books.google.com/books?id=WvqLzaSUGi8C|year=2000|publisher=University of Delaware Press|isbn=978-0-87413-684-5|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=WvqLzaSUGi8C|url-status=live}}
*{{cite book|title=South Indian Temples|author=Burton Stein|isbn=978-0706904499|publisher=Vikas|url=https://books.google.com/books?id=Hq5BngAACAAJ|year=1978|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033004/https://books.google.com/books?id=Hq5BngAACAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=Burton Stein|title=The New Cambridge History of India: Vijayanagara|url=https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC|year=1989|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-26693-2|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033010/https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC|url-status=live}}
*{{cite book|author1=Burton Stein|author2=David Arnold|title=A History of India|url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|year=2010|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4443-2351-1|access-date=3 December 2017|archive-date=12 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712062730/https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|url-status=live}}
*{{cite book|author=Kapila Vatsyayan|title=The Square and the Circle of the Indian Arts|url=https://books.google.com/books?id=vwLJc3pBzzUC&amp;pg=PR10|year=1997|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-362-5|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033504/https://books.google.com/books?id=vwLJc3pBzzUC&amp;pg=PR10#v=onepage&amp;q&amp;f=false|url-status=live}}
{{Refend}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Brihadisvara Temple}}
{{Wikivoyage listing|Thanjavur}}

* [https://ignca.gov.in/thanjavur-brhadisvara-temple/ تنجاوور برهديشور مندر]، اندرا گانڌي نيشنل سينٽر فار دي آرٽس، حڪومتِ هند
* [https://www.tamilnadutourism.tn.gov.in/destinations/brihadeeswara-temple برهديشور مندر]، تامل ناڊو سياحت
* [https://indianculture.gov.in/stories/dakshina-meru-brihadeswara-temple ڏکڻ ميرو: برهديشور مندر]، حڪومتِ هند
* [http://www.art-and-archaeology.com/india/thanjavur/bri01.html فن ۽ آثارِقديمه جي ويب سائيٽ تي تصويرون]
* [https://whc.unesco.org/en/list/250 يونيسڪو: عظيم زنده چولا مندر]

{{World Heritage Sites in India}}
{{Shaivism}}
{{Hindudharma}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Brihadeeswarar Temple}}

[[Category:هندستان جا عالمي ورثي وارا ماڳ]]
[[Category:ٿنجاوور جي تاريخ]]
[[Category:دراوڙي طرز تعمير]]
[[Category:ٿنجاوور ۾ هندو مندر]]
[[Category:11هين صديءَ ۾ مڪمل ٿيل هندو مندر]]
[[Category:چولا طرز تعمير]]
[[Category:ٿنجاوور ضلعي ۾ شيو مندر]]
[[Category:ڀرت ناٽيم ڪرڻائن وارا مندر]]</text>
      <sha1>p4h2665drgyminaroxw05auiryhgybx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390112</id>
      <parentid>390111</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:48:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59978" sha1="sdf8f6i0m0b0y0vup9toflm93qfxv2x" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|11هين صديءَ جو مندر ۽ يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ}}
{{Infobox religious building 
| image                 = Brihadisvara Temple during Maha Shivaratri-WUS03611 (edit).jpg
| caption               = [[مها شوراتري]] دوران برهديشور مندر
| native_name           = தஞ்சைப் பெருவுடையார் கோயில்
| map_type              = India#Tamil Nadu
| map_caption           = [[تامل ناڊو]]، [[هندستان]] ۾ مقام
| coordinates           = {{coord|10|46|58|N|79|07|54|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}}
| religious_affiliation = [[هندومت]]
| country               = [[هندستان]]
| state                 = [[تامل ناڊو]]
| district              = [[ٿنجاوور ضلعو]]
| location              = [[ٿنجاوور]]
| elevation_m           = 65.83
| deity                 = [[شيو]]
| festivals             = [[مها شوراتري]]
| architecture_style    = [[چولا فن تعمير]]
| inscriptions          = [[تامل ٻولي|تامل]]
| year_completed        = 1010ع
| creator               = [[راجاراجا اول]]
| footnotes             = {{معلوماتي خانو يونيسڪو عالمي ورثو
| child         = yes
| official_name = برهديشور مندر جو مجموعو، ٿنجاوور
| part_of       = [[عظيم زندهه چولا مندر]]
| criteria      = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii)}}(ii)، (iii)
| ID            = 250bis-001
| year          = 1987
| extension     = 2004
| area          = {{convert|18.07|ha|acre|abbr=on}}
| buffer_zone   = {{convert|9.58|ha|acre|abbr=on}}
}}
}}

'''برهديشور مندر''' (Brihadisvara Temple)، جنهن کي ان جي باني [[راجاراجا اول]] طرفان '''راجاراجيشورم''' (يعني &quot;راجاراجا جو رب&quot;) سڏيو ويو، ۽ جيڪو مقامي طور '''ٿنجائي پيريا ڪوول''' (يعني &quot;ٿنجاوور جو وڏو مندر&quot;) ۽ '''پيروودائيار ڪوول''' (يعني &quot;عظيم رب جو مندر&quot;) جي نالن سان مشهور آهي، [[هندومت]] جي [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هڪ شاندار [[هندو مندر]] آهي، جيڪو [[چولا فن ۽ تعمير]] جي طرز تي تعمير ڪيو ويو آهي. هي مندر [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] رياست جي [[ٿنجاوور]] شهر ۾ [[ڪاويري ندي]] جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي.
هي مندر هندومت جي سڀ کان وڏن مندرن مان هڪ آهي ۽ [[تامل تعمير]] جو اعليٰ نمونو شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=John |last=Keay |title=India, a History |year=2000 |publisher=Harper Collins Publishers |pages=xix}}&lt;/ref&gt; ان کي '''ڏکڻ ميرو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب &quot;[[ڏکڻ هندستان]] جو [[ميرو جبل]]&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Temple Art, Icons And Culture Of India And South-East Asia|author=K. V. Raman|publisher=Sharada Publishing House|year=2006|page=136}}&lt;/ref&gt;

هي مندر [[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجاراجا اول]] جي حڪم تي 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو. اڄ اهو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ '''[[عظيم زندهه چولا مندر]]''' جو حصو آهي، جنهن ۾ [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]] ۽ [[ايراويتيشور مندر]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;
اصل يارهين صديءَ جي مندر جي چوڌاري هڪ کاهي موجود هئي. مندر جي مجموعي ۾ [[گوپورم]]، مکيه عبادتگاهه، ان جو اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]]، ڪتبا، ڀتين جون تصويرون (Frescoes) ۽ مجسما شامل هئا، جن مان گهڻا [[شيو مت]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ڪجهه [[وشنو مت]] ۽ [[شڪتي مت]] سان پڻ واسطو رکن ٿا. مندر پنهنجي تاريخ دوران ڪجهه نقصان به برداشت ڪيو، جنهن سبب ڪجهه فني آثار ضايع ٿي ويا. ايندڙ صدين ۾ وڌيڪ منڊپ ۽ ٻيون اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جڏهن ته موجوده حفاظتي ڀتيون [[16هين صدي]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون.
{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-21}}
گرينائيٽ پٿر سان تعمير ٿيل هن مندر جو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] [[ڏکڻ هندستان]] جي سڀ کان اوچين مندر ٽاورن مان هڪ آهي. مندر ۾ وڏي ستون واري [[پراڪارا]] (گذرگاهه) ۽ [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن [[شيو لنگ]]ن مان هڪ موجود آهي.&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20-21}}
برهديشور مندر پنهنجي اعليٰ درجي جي مجسما سازي لاءِ پڻ مشهور آهي. هتي يارهين صديءَ ۾ پتل مان تيار ڪيل مشهور [[نٽراج]] (رقص ڪندڙ شيو) جي مورتي ٺهرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو هو. مندر جي احاطي ۾ [[ننڊي]]، [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، سبهاپتي، [[ڏکڻامورتي]]، [[چنڊيشور نايانار]]، [[وراهي]]، تيرووارور جي ٿياگاراجر، [[سدهر]] [[ڪروورار]] ۽ ٻين ديوتائن ۽ سنتن جا مندر پڻ موجود آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}
برهديشور مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;&gt;{{cite book|title=India through the ages|last=Gopal|first=Madan|year=1990|page=185|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
[[راجاراجا اول|راجاراجا چولا]]، جنهن هن مندر جي تعمير جو حڪم ڏنو، ان کي راجاراجيشورم (Rajarājeśvaram) سڏيو، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;راجاراجا جي ديوتا جو مندر&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=D. Raphael |title=Temples of Tamil Nadu, Works of Art |url=https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |year=1996 |publisher=Ratnamala |isbn=978-955-9440-00-0 |page=9 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103506/https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; برهناياڪي عبادتگاهه ۾ موجود هڪ پوءِ واري ڪتبي ۾ مندر جي ديوتا کي پيريا اڊايا نايانار سڏيو ويو آهي، جيڪو جديد نالن برهديشور ۽ پيروودائيار ڪوول جو ماخذ معلوم ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. R. Balasubrahmanyam |title=Middle Chola Temples: Rajaraja I to Kulottunga I, A.D. 985-1070 |url=https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |year=1975 |publisher=Thomson |page=87 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== مقام ==
[[File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (747).jpg|thumb|centre|400px|ڀتين کان ٻاهران ڏسڻ ۾ ايندڙ برهديشور مندر جو مجموعو]]
پيروودائيار مندر&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Brihadeeswara Temple|url=https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|access-date=2022-02-24|website=Brihadeeswara Temple|language=en-US|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224085645/https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ٿنجاوور]] شهر ۾، [[چنئي]] کان اٽڪل {{convert|350|km}} ڏکڻ-اولهه طرف واقع آهي. هي شهر [[هندستاني ريلوي]]، تامل ناڊو بس سروسز ۽ [[تامل ناڊو جون قومي شاهراهون|قومي شاهراهن]] [[قومي شاهراهه 67 (هندستان)|67]]، [[قومي شاهراهه 45C (هندستان)|45C]]، [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226]] ۽ [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226 ايڪسٽينشن]] ذريعي روزانو ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;road&quot;&gt;{{cite web | url =http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | page =2 | title =NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI | access-date =17 December 2011 | work =Ministry of Road Transport &amp; Highways, [[Government of India]] | publisher =[[National Highways Authority of India]] | archive-url =https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | archive-date =25 February 2009 | url-status =dead | df =dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|title=Thanjavur bus routes|publisher=Municipality of Thanjavur|access-date=29 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617131259/http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|archive-date=17 June 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; باقاعده خدمتن وارو ويجھو هوائي اڏو [[تروچراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: TRZ) آهي، جيڪو اٽڪل {{convert|55|km}} پري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Ē. Kē Cēṣāttiri|title=Sri Brihadisvara: The Great Temple of Thānjavūr|url=https://books.google.com/books?id=FnXXAAAAMAAJ|year=2008|publisher=Nile|page=5}}&lt;/ref&gt;

شهر ۽ مندر، جيتوڻيڪ اندرونِ ملڪ واقع آهن، پر اهي [[ڪاويري ندي]] جي ڊيلٽا جي شروعات وٽ آهن؛ انهيءَ ڪري انهن کي [[بنگال جو نار]] ۽ ان وسيلي [[هندي وڏو سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. مندرن سان گڏ، تامل ماڻهن يارهين صديءَ ۾ زراعت، سامان جي چرپر ۽ شهري مرڪز مان پاڻي جي وهڪري تي ضابطو رکڻ لاءِ آبپاشي جو پهريون وڏو نظام مڪمل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Marshall M. Bouton|title=Agrarian Radicalism in South India|url=https://books.google.com/books?id=5-v_AwAAQBAJ&amp;pg=PA72|year=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-5784-5|pages=72–78}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[File:Raraja detail.png|thumb|left|200x200px|[[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] جو مجسمو، جنهن 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ مندر تعمير ڪرايو.&lt;ref name=mitchell/&gt;]]

پنجين صديءَ کان نائين صديءَ تائين [[چالوڪيا خاندان|چالوڪيا]] حڪمرانيءَ جي دور ۾ [[ايھول]]، [[بادامي غار مندر|بادامي]] ۽ [[پٽاڊڪل]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ مثالن موجب [[دراوڙي تعمير|تامل مندرن]] جا مختلف اڏاوتي انداز ترقي ڪندا رهيا. ان کان پوءِ [[پلاوا خاندان|پلاوا]] دور ۾ [[مهابلي پورم جا يادگار|ماملاپورم]] ۽ ٻين يادگارن ۾ اهو انداز وڌيڪ نمايان ٿيو. 850ع کان 1280ع تائين [[چولا خاندان|چولا]] ڏکڻ هندستان ۾ غالب خاندان طور اڀريا.&lt;ref name=mitchell/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-2}} شروعاتي چولا دور ۾ سندن ڌيان گهڻو ڪري سياسي ۽ جاگرافيائي سرحدن کي محفوظ ڪرڻ تي هو، جڏهن ته تعميراتي سرگرمين تي نسبتاً گهٽ زور ڏنو ويو. ڏهين صديءَ ۾ چولا سلطنت اندر اهڙيون اڏاوتي خصوصيتون ظاهر ٿيون، جهڙوڪ گهڻ-رخا [[ستون]]، جن جي مٿان نڪتل چورس [[سرستون (تعمير)|سرستون]] هوندا هئا. جارج مچل موجب، اهي خاصيتون نئين چولا طرز جي شروعات جي علامت هيون.&lt;ref name=mitchell&gt;{{harvnb|Michell|1988|pp=145–148}}&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|ڊگلس بيريٽ پنهنجي 1975ع واري چولا تعمير بابت اشاعت ۾ لکي ٿو ته 866ع کان 940ع جي وچ ۾، پهرئين چولا حڪمران وجيالايا کان شروع ٿي، هڪ نئون انداز اڀريو. بيريٽ موجب چولا طرز پلاوا روايت مان پيدا نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Barrett1974&quot;&gt;{{cite book|author=Douglas E. Barrett|title=Early Cola Architecture and Sculpture; 866-1014 A.D.|url=https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|year=1974|publisher=Faber|isbn=978-0-571-10507-6|access-date=13 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; گيري جي. شونڊلر موجب، بيريٽ جو ڪم اهڙيون رايا فراهم ڪري ٿو، جيڪي &quot;لامحدود اندازن ۽ بحث&quot; جا موقعا پيدا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Schwindler | first=Gary J. | title=Review: Early Cola Architecture and Sculpture | journal=The Journal of Asian Studies | publisher=Cambridge University Press | volume=36 | issue=4 | year=1977 | doi=10.2307/2054437 | page=705| jstor=2054437 | s2cid=163896079 | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;}} ڏکڻ هندستاني اڏاوت جو اهو انداز پيماني ۽ تفصيل ٻنهي لحاظ کان برهديشور مندر ۾ پنهنجي مڪمل صورت ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو چولا بادشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ڪرايو.
&lt;ref name=mitchell/&gt;

{{multiple image
 | total_width = 500
 | align = centre
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by William Hodges.jpg
 | caption1 = 
 | image2 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by Henry Salt.jpg
 | caption2 = 
 | footer = برهديشور مندر، ٿنجاوور جون شروعاتي يورپي عڪاسيون، ارڙهين صديءَ جي آخر کان اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين.
}}

=== واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ===
مکيه مندر ۽ ان جا [[گوپورم]] يارهين صديءَ جي شروعات سان واسطو رکن ٿا. ايندڙ 1,000 سالن دوران هن مندر ۾ واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ٿيندا رهيا. حملا ۽ جنگيون، خاص طور انهن مسلمان [[سلطان]]ن جي وچ ۾ جيڪي [[مدورائي]] تي حڪمراني ڪندا هئا، ۽ انهن [[هندو بادشاهه]]ن جي وچ ۾ جيڪي ٿنجاوور تي حڪمراني ڪندا هئا، مندر کي نقصان پهچائڻ جو سبب بڻيون &lt;refname=michell16/&gt;{{refn|group=note|ٿنجاوور ويجهن ۽ پري واقع مسلمان توڙي هندو پاڙيسري بادشاهتن جو هدف رهيو. [[مدورائي سلطنت]] 14هين صديءَ ۾ قائم ٿي، جڏهن [[دهلي سلطنت]] جي علاءُ الدين خلجي جي فوجن، ملڪ ڪافور جي اڳواڻيءَ ۾، ڏکڻ هندستان تي تباهه ڪندڙ حملا ۽ ڦرلٽ ڪئي.&lt;ref&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 9-13, 16-21&lt;/ref&gt; بعد ۾ عادل شاهي سلطنت، قطب شاهيون، رندولا خان ۽ ڏکڻ هندستان جي اوڀر ۽ اولهه ڪنارن کان ٻين قوتن ان تي حملا ڪيا، ۽ ڪجھه ان تي چند سالن لاءِ قابض به رهيون.&lt;ref name=michell16/&gt;}} انهن نقصانن جي مرمت انهن هندو خاندانن ڪرائي، جن ٻيهر علائقي تي ضابطو حاصل ڪيو. ڪجهه حالتن ۾ حڪمرانن مندر جي ڦڪي ٿي ويل تصويرن کي نون ڀتين وارين تصويرن سان ڍڪڻ ذريعي مندر کي نئين سر سينگارڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻين حالتن ۾ هنن نون عبادتگاهن جي واڌاري جي سرپرستي ڪئي. [[ڪارتڪيا]]، جنهن کي [[مروگن]] پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاروتي]]، جنهن کي اماں پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ [[ننڊي]] جون اهم عبادتگاهون 16هين ۽ 17هين صديءَ جي نايڪ دور سان تعلق رکن ٿيون.&lt;ref name=michell16&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 16-21, 89-91&lt;/ref&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ساڳي طرح [[ڏکڻامورتي]] جي عبادتگاهه به بعد ۾ تعمير ڪئي وئي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ٿنجاوور جي [[مرهٺا]]ن هن مندر جي سٺي سنڀال ڪئي.

== بيان ==
=== تعمير ===

{{multiple image
 | total_width = 400
 | align = left
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (451).jpg
 | image2 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (404).jpg
 | footer = ٿنجاوور ۾ برهديشور مندر جي مجموعي جا مختلف منظر
}}

پيروودائيار مندر جي رٿابندي ۽ تعمير [[ڪارٽيشيائي همراهن جو نظام|محوري]] ۽ [[هم آهنگي|هم آهنگ]] [[جيوميٽري]] جي اصولن مطابق ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=thapar&gt;Thapar 2004, pp.43, 52–53&lt;/ref&gt; هن کي ''پيرون ڪوئل'' (Perunkoil)، جنهن کي ''ماداڪوئل'' پڻ چيو وڃي ٿو، جي درجي ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، يعني اهڙو وڏو مندر جيڪو قدرتي يا مصنوعي دڙي تي تعمير ڪيو ويو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Alayam - The Hindu temple - An epitome of Hindu Culture|page=31|publisher=Sri Ramakrishna Math|location=Mylapore, Chennai|last=Reddy|first=G.Venkatramana|year=2010|isbn=978-81-7823-542-4}}&lt;/ref&gt;

مندر جو مجموعو مستطيل شڪل جو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ هڪ ٻئي جي مٿان رکيل ٻن چورس حصن جهڙو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اهو اوڀر کان اولهه تائين {{convert|240.79|m}} ۽ اتر کان ڏکڻ تائين {{convert|121.92|m}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن احاطي ۾ پنج بنيادي حصا آهن: مکيه عبادتگاهه جنهن جي مٿان اوچو ''[[ويمانا (تعمير)|سري ويمانا]]'' آهي، ان جي سامهون [[نندي]] جو منڊپ (''نندي منڊپم'')، ۽ انهن جي وچ ۾ مکيه اجتماعي هال (''مک منڊپم'')، وڏو گڏجاڻي هال (''مها منڊپم'') ۽ ''انترالا'' نالي اهو حصو جيڪو مها منڊپ کي مکيه عبادتگاهه سان ڳنڍي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

مندر جي وسيع صحن ۾ ستونن سان ڍڪيل هڪ وڏو ''[[پراڪارا]]'' (گذرگاهه) شامل آهي، جنهن جو گهيرو لڳ ڀڳ {{convert|450|m}} آهي ۽ جيڪو پردڪشنا (چڪر هڻڻ) لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هن پراڪارا کان ٻاهر ٻه احاطي واريون ڀتيون آهن. ٻاهرين ڀت دفاعي مقصدن لاءِ 1777ع ۾ فرانسيسي نوآبادياتي فوجن تعمير ڪرائي، جنهن ۾ بندوقن لاءِ سوراخ پڻ ٺاهيا ويا، ڇاڪاڻ ته ان وقت مندر کي هٿيارخاني طور به استعمال ڪيو ويندو هو. انهن هن ڀت کي وڌيڪ اوچو ڪري مندر جي احاطي کي الڳ ڪيو. اوڀر طرف اصل مکيه [[گوپورم]] موجود آهي، جيڪو [[بيرل والٽ]] طرز تي ٺهيل آهي. هي مکيه مندر جي ويمانا جي اوچائيءَ کان اڌ کان به گهٽ آهي. يارهين صديءَ کان پوءِ مندر ۾ وڌيڪ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جهڙوڪ اتر-اوڀر ڪنڊ ۾ هڪ منڊپ ۽ احاطي جي چوڌاري اضافي گوپورم، ته جيئن مختلف پاسن کان اچ وڃ ممڪن ٿي سگهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref&gt;{{cite book|author=Winand M. Callewaert|title=Gods and Temples in South India|url=https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Manohar|isbn=978-81-7304-107-5|pages=150–151|access-date=12 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103401/https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نوآبادياتي دور کان اڳ [[پانڊيا خاندان|پانڊيا]]، [[نايڪ خاندان|نايڪ]]، [[وجيانگر سلطنت|وجيانگر]] ۽ [[مرهٽا]] دور ۾ پڻ مندر ۾ ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه ۽ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، پر انهن سڀني اصل رٿابندي ۽ هم آهنگيءَ جي اصولن جو احترام ڪيو. اصل احاطي اندر، مکيه عبادتگاهه ۽ نندي منڊپ سان گڏ [[ڪارتڪيا]] ۽ [[پاروتي]] جا ٻه اهم عبادتگاهه موجود آهن، جڏهن ته احاطي ۾ ٻيا به ڪيترائي ننڍا مندر آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj&gt;[http://ignca.nic.in/pdf_data/bt_release_brochure.pdf Tanjavur: Brhadisvara temple, The monument and the living tradition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330024138/http://www.ignca.nic.in/PDF_data/bt_release_brochure.pdf |date=30 March 2016 }}, Kapila Vatsyayan and R Nagaswamy et al, Indira Gandhi National Centre for the Arts, Government of India (2012), page 7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Imperial Frontiers: Building Sacred Space in Sixteenth-Century South India|journal=The Art Bulletin|volume=90|issue=2|jstor=20619601|last=Branfoot|first=Crispin|year=2008|page=185|doi=10.1080/00043079.2008.10786389|s2cid=154135978}}&lt;/ref&gt;

پيروودائيار مندر ڏکڻ هندستان جي هندو مندرن جي روايت کي جاري رکندي تعميراتي ۽ سينگاريل عنصرن کي اختيار ڪيو، پر ان جي جسامت يارهين صديءَ کان اڳ تعمير ٿيل سڀني مندرن کان گهڻي وڏي هئي. چولا دور جي معمارن ۽ ڪاريگرن وڏن پٿرن کي استعمال ڪندي {{convert|63.4|m}} اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] تعمير ڪرڻ جي فني مهارت جو شاندار مظاهرو ڪيو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj/&gt;

{{multiple image
| align             = right
| image1            = Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2017).jpg
| width1            = 248
| caption1          = نندي منڊپ ۽ داخلي گوپورم، صحن مان اتر-اوڀر وارو منظر
| image2            = Thanjavur Brihadeeswara Temple Entrance.JPG
| width2            = 110
| caption2          = داخلي دروازي جو هڪ ٻيو منظر
}}

[[File:Gopuram of the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 02.jpg|thumb|برهديشور مندر جو گوپورم]]

مندر جو رخ اوڀر طرف آهي ۽ ماضيءَ ۾ ان جي چوڌاري پاڻيءَ سان ڀريل کاهي موجود هئي، جيڪا هاڻي ڀري وئي آهي. موجوده حفاظتي ڀت انهيءَ پراڻي کاهيءَ جي چوڌاري ٺهيل آهي. ٻنهي ڀتين ۾ نفيس سينگاريل دروازا آهن، جن کي [[گوپورم]] چيو وڃي ٿو. اهي پٿر مان تعمير ٿيل آهن ۽ سندن مٿئين حصي تي خوبصورت تعميري سينگار موجود آهي.

مکيه داخلي دروازا اوڀر طرف آهن. پهريون گوپورم ''ڪيرالانتاڪن تروواسل'' سڏجي ٿو، جنهن جي معنيٰ &quot;ڪيرالانتاڪن جو مقدس دروازو&quot; آهي. ''ڪيرالانتاڪن'' راجاراجا اول جو هڪ لقب هو. ان کان لڳ ڀڳ {{convert|100|m}} اڳتي اندروني صحن جو گوپورم ''راجاراجن تروواسل'' آهي، جيڪو پهرئين گوپورم کان وڌيڪ سينگاريل آهي. ان جي ''ادهيشٿانم'' تي [[پراڻ]] ۽ ٻين هندو مذهبي متنن جا منظر اُڪريل آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

اندروني اوڀرئين گوپورم مان هڪ وسيع صحن ۾ داخل ٿيندو آهي، جتي سڀئي عبادتگاهه اوڀر-اولهه ۽ اتر-ڏکڻ جي بنيادي رخن مطابق ترتيب ڏنل آهن. هن احاطي ۾ پنج ماڙ گوپورم مان يا هڪ ننڍڙي آزاد بيٺل گوپورم ذريعي به داخل ٿي سگهجي ٿو. مکيه داخلي گوپورم جي اوچائي لڳ ڀڳ 30 ميٽر آهي، جيڪا ويمانا کان گهٽ آهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

مکيه مندر ۽ ان جو وڏو ٽاور صحن جي وچ ۾ واقع آهن. شيو لاءِ وقف ڪيل هن مندر جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه آهن، جيڪي گهڻو ڪري هڪ ئي محور تي ٺهيل آهن. اهي [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، [[ننڊي]]، [[وراهي]]، [[ڪروور ديو]] (راجاراجا چولا جو [[گرو]])، [[چنڊيشور]] ۽ [[نٽراج]] لاءِ وقف آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

ننڊي منڊپ ۾ هڪ ئي پٿر مان تراشيل ويٺل [[نندي]] جو مجسمو مکيه عبادتگاهه ڏانهن منهن ڪري بيٺل آهي. ننڊي ۽ عبادتگاهه جي وچ ۾ ڏاڪڻيون آهن، جيڪي ستونن واري برآمدي، اجتماعي هال ۽ اندروني منڊپ ڏانهن وڃن ٿيون، جتان [[پردڪشنا]] (چڪر هڻڻ) وارو رستو شروع ٿئي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|p=22}} هي ننڊي جو مجسمو لڳ ڀڳ 25 ٽن وزني آهي، هڪ ئي پٿر مان تراشيل آهي ۽ تقريباً 2 ميٽر اوچو، 6 ميٽر ڊگهو ۽ 2.5 ميٽر ويڪرو آهي. اهو [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن هڪ پٿر مان ٺهيل ننڊي جي مجسمن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Meena&quot; /&gt;

== هزار سالا يادگاري تقريبون ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:1000 years Old Thanjavur Brihadeeshwara Temple View at Sunrise.jpg|1,000 سال پراڻو ٿنجاوور برهديشور مندر — سج اڀرڻ وقت منظر
File:Thanjavur, Brihadishwara Temple, dance (6851706080).jpg|برهديشور مندر جي يادگاري تقريب لاءِ گڏ ٿيل رقاص
&lt;/gallery&gt;

ٿنجاوور ۾ چولا شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] طرفان 1010ع ۾ تعمير ڪرايل هي مندر عام طور &quot;وڏو مندر&quot; جي نالي سان مشهور آهي. سيپٽمبر 2010ع ۾ هن مندر کي 1,000 سال مڪمل ٿيا. هن عظيم اڏاوت جي هزارين سالگرهه ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت ۽ شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي پروگرام منعقد ڪيا ويا. اهو راجاراجا اول (985ع–1014ع) جي حڪمرانيءَ جي 25هين سال جي 275هين ڏينهن (1010ع) جي ياد ۾ هو، جڏهن هن مکيه عبادتگاهه مٿان {{convert|59.82|m}} اوچي [[ويمانا (ٽاور)|ويمانا]] کي تاج ڏيڻ لاءِ آخري تقديس خاطر سون سان ڍڪيل [[ڪلسام]]، يعني ٽامي جو ٿانو يا [[فائنل]]، پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;jlbiadsf&quot;&gt;{{cite news| url= https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| title= India's Big Temple marks 1,000th birthday| author= BBC News augue| access-date= 25 September 2010| date= 25 September 2010| archive-date= 26 September 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100926045640/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;asedgt&quot;&gt;{{citation | title= Early Chola temples:Parantaka I to Rajaraja I, 907–985 A.D | author= PS. R. Balasubrahmanyam (1971), Orient Longman Publications}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sdbjt&quot;&gt;{{citation | title= Rāja Rāja, the great:seminar proceedings | author= Ananthacharya Indological Research Institute (1984)}}&lt;/ref&gt;

=== ڀارت ناٽيم يگيا ===

ان موقعي کي ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت مشهور رقاصه [[پدما سبرامنيم]] جي نگرانيءَ هيٺ [[ڀارت ناٽيم]] [[يگيا (هندو رسم)|يگيا]]، يعني ڪلاسيڪي ناچ جو پروگرام، منعقد ڪيو. اهو پروگرام ايسوسيئيشن آف ڀارت ناٽيم آرٽسٽس آف انڊيا (ABHAI) ۽ برهن ناٽيانجلي ٽرسٽ، ٿنجاوور طرفان گڏيل طور منظم ڪيو ويو. عمارت جي 1,000هين سالگرهه جي موقعي تي نئين دهلي، [[ممبئي]]، [[پوني]]، تامل ناڊو، آنڌرا پرديش، [[ڪرناٽڪ]]، ڪيرالا، سنگاپور، ملائيشيا ۽ آمريڪا مان 1,000 رقاصن [[ڪروور ديو]]، جيڪو راجاراجا جو گرو هو، جي ترتيب ڏنل الاهي موسيقي [[ترويسائپا]]، يعني [[ترو مورائي]] جي نائين جلد، جي رڪارڊ ٿيل 11 بندن تي گڏيل ناچ پيش ڪيو. 26 سيپٽمبر 2010ع کان شروع ٿيندڙ ٻن ڏينهن تائين هي ننڍڙو شهر هڪ ثقافتي مرڪز بڻجي ويو، جتي گهٽي فنڪار ۽ رقاص سڄي شهر ۾ پرفارم ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;DDY&quot;&gt;{{cite web| url= http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| title= India's Biggest Temple turns 1000-years| author= Rediff News| access-date= 20 August 2010| archive-date= 18 August 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100818165702/http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dfgjoerY&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | title=A grand dance spectacle at the Thanjavur Big Temple | work=The Hindu | access-date=20 August 2010 | location=Chennai, India | date=1 August 2010 | first=T. S. | last=Subramanian | archive-url=https://web.archive.org/web/20100804150451/http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | archive-date=4 August 2010 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== يادگاري ٽڪليون ۽ سڪا ===

26 سيپٽمبر 2010ع تي، يعني وڏي مندر جي هزار سالا تقريبن جي پنجين ڏينهن، ملڪ جي ثقافتي، تعميراتي ۽ ڪتبن واري تاريخ ۾ وڏي مندر جي ڪردار جي مڃتا طور [[انڊيا پوسٽ]] طرفان {{INR}} 5 جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي وئي، جنهن تي {{convert|216|ft|m|order=flip}} اوچي عظيم [[راجا گوپورم]] جي تصوير ڏنل هئي.

[[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] هن موقعي کي يادگار بڻائڻ لاءِ {{INR}} 5 جو سڪو جاري ڪيو، جنهن تي مندر جو نمونو اُڀريل صورت ۾ ٺاهيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;sdlkqqqsf&quot;&gt;{{cite web | url= http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | title= Stamp, coin release mark 1,000 years of Big Temple | author= Deccan Herald (26 September 2010) | access-date= 26 September 2010 | archive-date= 6 October 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101006063714/http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | url-status= live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ohjohjf&quot;&gt;{{cite news | url= http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| archive-url= https://web.archive.org/web/20100929172241/http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| url-status= dead| archive-date= 29 September 2010| title= Release of a special postal stamp and a five- rupee coin | access-date=27 September 2010 | location=Chennai, India | work= [[The Hindu]]| date=27 September 2010}}&lt;/ref&gt; [[اي. راجا]]، [[مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي وزارت (هندستان)|مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي جو ڪابينا وزير]]، برهديشور مندر جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي، جنهن جي پهرين ٽڪلي [[جي. ڪي. وسان]]، [[جھازراني وزارت (هندستان)|جھازراني جي ڪابينا وزير]]، وصول ڪئي.

[[انڊيا گورنمينٽ منٽ، ممبئي|ممبئي منٽ]] ساڳئي تصوير سان، جيڪا {{INR}} 5 جي سڪي تي هئي، {{INR}} 1,000 جو يادگاري سڪو جاري ڪيو. اهو جمهوريه هندستان جي سڪن ۾ جاري ٿيل پهريون 1,000 رپين جو سڪو هو. هي سڪو غير گردشي قانوني زر (NCLT) هو.&lt;ref name=&quot;coin&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | title=Release of Commemorative Coin | date=3 July 2012 | access-date=24 April 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130324014546/http://mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | archive-date=24 March 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1 اپريل 1954ع تي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] {{INR}} 1,000 جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيو، جنهن تي برهديشور مندر جو پينوراما منظر ڇپيل هو، جيڪو ان جي ثقافتي ورثي ۽ اهميت کي ظاهر ڪندو هو. 1975ع ۾ وزيراعظم [[اندرا گانڌي]] جي اڳواڻيءَ واري حڪومت [[قانوني زر#نوٽن جي منسوخي|نوٽن جي منسوخي]] ذريعي {{INR}} 1,000 جا سڀ نوٽ [[ڪارو ناڻو]] گهٽائڻ جي ڪوشش طور بند ڪري ڇڏيا. اهي نوٽ هاڻي گڏ ڪندڙن ۾ مشهور آهن.&lt;ref name=&quot;ppwqqsf&quot;&gt;{{cite web | url= http://newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | title= INR 1000 note of 1954 popular in Tanjavur | author= Express Buzz, The Indian Express (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 | archive-date= 13 May 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20160513060520/http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ ان وقت جي تامل ناڊو جي وڏي وزير [[ڪرونانڌي|ايم. ڪرونانڌي]]، وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ چانورن جي هڪ قسم، سيمي چانور، جو نالو مندر جي تعمير ڪندڙ راجاراجا چولا جي هزار سالا ياد ۾ ''راجا راجن-1,000'' رکيو.&lt;ref name=&quot;jjjsqwhnsdff&quot;&gt;{{cite web | url= http://news.in.msn.com/national/article.aspx?cp-documentid=4424908 | title= Semmai Paddy as &quot;Raja Rajan-1000&quot; | author= MSN News (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 }}{{Dead link|date=November 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== قبوليت ==
هي مندر &quot;تعمير، مجسمه سازي، مصوري ۽ پتل جي ڍلائيءَ ۾ چولا خاندان جي شاندار ڪاميابين جي شاهدي ڏئي ٿو&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008 |archive-date=5 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105115252/https://whc.unesco.org/en/list/250 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; هن مندر جو ذڪر ان دور جي ڪيترن ئي همعصر ادبي ڪمن، جهڙوڪ ''موور اولا'' ۽ ''ڪلنگٿوپراني''، ۾ ملي ٿو. چٽرجي موجب [[تامل تعمير]] هن مندر ۽ ان جي جانشين، [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]]، ۾ پنهنجي اعليٰ ترين اظهار تائين پهتي.&lt;ref name=india&gt;{{cite book|title=India Art and Architecture in ancient and medieval periods|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|location=New Delhi|editor=Roma Chatterjee|year=2016|page=32|isbn=978-81-230-2080-8}}&lt;/ref&gt; [[حڪومت هندستان]] هن مندر کي ورثي واري يادگار طور قرار ڏنو آهي ۽ [[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] ان کي محفوظ يادگار طور سنڀالي ٿو. هي مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;/&gt;

[[يونيسڪو]] هن مندر کي [[گانگائيڪونڊا چولاپورم]] جي برهديشور مندر ۽ [[داراسورم]] جي [[ايراويتيشور مندر]] سان گڏ [[عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو آهي؛ انهن ٽنهي کي گڏجي [[عظيم زندهه چولا مندر]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=UNESCO&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/250/|title=Great Living Chola Temples|publisher=UNESCO World Heritage Centre|year=2004|access-date=28 November 2015|archive-date=12 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912082313/https://whc.unesco.org/en/list/250/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; انهن ٽنهي مندرن ۾ هڪجهڙايون موجود آهن، پر هر مندر پنهنجي الڳ رٿابندي ۽ مجسمه سازيءَ جي عنصرن جي ڪري منفرد آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |first= P.V. Jagadisa |last=Ayyar |title=South Indian Shrines |publisher=Asian Educational Services |location=New Delhi |year=1993 |isbn=81-206-0151-3 |page=316}}&lt;/ref&gt; اهي ٽيئي مندر چولا حڪمرانن ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايا ۽ اهي اڄ تائين هندو برادريءَ طرفان سهارو، استعمال ۽ عبادت لاءِ قائم آهن. انهن مندرن کي &quot;عظيم زندهه&quot; ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي اڄ به ثقافتي، زيارت ۽ عبادتي عملن ۾ سرگرم آهن.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|title=Inside the Chola Temple|location=Coimbatore|newspaper=The Hindu|date=4 June 2012|last=Srinivasan|first=Pankaja|access-date=28 November 2015|archive-date=19 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140619081222/http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ثقافتي تقريبون ===
[[File:28apr10.jpg|thumb|مندر جي تهوار واري جلوس، 2015ع]]
ٿنجاوور جو برهديشور مندر هر سال فيبروريءَ جي لڳ ڀڳ، [[مها شوراتري]] جي موقعي تي، ناچ جي ميلن جو ماڳ هوندو آهي. هندستاني ڪلاسيڪي ناچ جا وڏا فنڪار ۽ علائقائي ٽيمون ڏهن ڏينهن تائين ٿيندڙ برهن ناٽيانجلي ميلو ۾ پنهنجون پيشڪشون پيش ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;[http://www.brahannatyanjali.in/events.html Brahan Natyanjali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129054445/http://www.brahannatyanjali.in/events.html |date=29 January 2020 }}, Thanjavur, Tamil Nadu&lt;/ref&gt;

=== رٿ جو ميلو ===
[[مندر جي رٿ]] کي 20 اپريل 2015ع تي [[رام|سري رامار]] مندر جي سامهون آزمائشي طور هلايو ويو، جنهن کي وڏي تعداد ۾ ماڻهن ڏٺو.&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews Trial run of Big Temple car, Rolls; out after 100 years; maiden run on April 29] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003044/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 21 April 2015&lt;/ref&gt; نون ڏينهن کان پوءِ مندر جي رٿ جو پهريون باقاعده جلوس ڪڍيو ويو. خبرن موجب، گذريل سئو سالن ۾ هن مندر ۾ اهڙو پهريون جلوس هو.&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 Big temple chariot festival held after 100 years] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003049/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 30 April 2015&lt;/ref&gt;

=== ناول ===
[[ڪلڪي ڪرشنمورتي]]، مشهور تامل ناول نگار، [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا]] جي زندگيءَ تي ٻڌل تاريخي ناول ''[[پونين سيلون]]'' لکيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Age hardly withers charm of Ponniyin Selvan|url=http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|date=19 October 2011|location=Chennai|last=A.|first=Srivathsan|access-date=9 May 2015|newspaper=The Hindu|archive-date=5 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605103559/http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هڪ ٻئي تامل ليکڪ [[بالڪمارن]] ''[[ادايار (ناول)|ادايار]]'' نالي ناول لکيو آهي، جنهن جو موضوع راجاراجا اول جي زندگي ۽ هن مندر جي تعمير آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Special Coin to Remember Rajendra Chola|url=http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|publisher=The New Indian Express|date=4 February 2014|location=Chennai|work=Express News Service|access-date=9 May 2015|archive-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519130228/http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== انتظام ==
هن وقت مندر جو انتظام ۽ سنڀال [[باباجي راجا ڀونسلي ڇترپتي|باباجي ڀونسلي]]، جيڪو [[ٿنجاوور جي مرهٺا سلطنت|ٿنجاوور جي مرهٺا]] شاهي خاندان جو سربراهه آهي، جي حوالي آهي. هو [[ٿنجاوور محل ديواستانم]] جو موروثي متولي آهي، جيڪو برهديشور مندر سميت اڳوڻي ٿنجاوور علائقي جي 88 مندرن جو انتظام جاري رکي ٿو.
ڪجهه [[تامل قومپرستي|تامل قومپرست]] تنظيمن [[تامل ناڊو]] حڪومت کان مطالبو ڪيو آهي ته اهي انتظامي حق واپس ورتا وڃن، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ باباجي ڀونسلي نه ته [[چولا خاندان|چولا]] نسل سان تعلق رکي ٿو ۽ نه ئي [[تامل ماڻهو|تامل]] نسل سان. بهرحال، اهي درخواستون ڪامياب نه ٿيون آهن. انهن احتجاج ڪندڙن مان هڪ، جيڪو ''بگ ٽيمپل رائٽس ريٽريول ڪميٽي'' جو رابطاڪار پڻ آهي، اهو به دعويٰ ڪري ٿو ته باباجي ڀونسلي ٿنجاوور جي مرهٺا بادشاهن جو قانوني وارث پڻ ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|title=Tamil groups want Maratha hold over Thanjavur Big Temple to go|access-date=2018-05-12|archive-date=12 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512112322/http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
مندر ۾ ڪيترائي مجسما، اُڪريل نقش (ريلِف) ۽ ڀت سازيون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Sivaramamurti1977p288&quot;&gt;{{cite book|author=C. Sivaramamurti| title= L'Art en Inde|url= https://books.google.com/books?id=WKgQAQAAMAAJ|year= 1977|publisher= H. N. Abrams|isbn=978-0-8109-0630-3 |pages=287–288, 427}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India.jpg|برهديشور مندر، ٿنجاوور، تامل ناڊو، هندستان
File:An elephant relief on the Brihadisvara Temple, Thanjavur.jpg|برهديشور مندر تي هاٿيءَ جو اُڪريل نقش
File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 04.jpg|[[شيو]] فقير (''[[ڀڪشاٽڻ]]'') جي روپ ۾، هٿ ۾ خيرات جو پيالو کنيل
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 100.jpg|[[ارڌناريشور]] (اڌ شيو، اڌ پاروتي)، جيڪو مرد ۽ عورت جي اصولن جي اڻٽٽ يڪجائيءَ جي علامت آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|title=Ardhanārīśvara|year=2011|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=27 December 2017|archive-date=15 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815031629/https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
File:Le temple de Brihadishwara (Tanjore, Inde) (13908795928).jpg|[[گڻيش]] جي تصوير مکيه مندر ۽ الڳ عبادتگاهه ٻنهي ۾ موجود آهي.
File:Brihadeeswarar Temple 04.jpg|پس منظر ۾ مندر جي راهداري سان گڏ گڻيش جو الڳ عبادتگاهه
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2009) 19.jpg|صحن جي اترئين حصي ۾ سبرهمنيار جو عبادتگاهه، جنهن کي ''مروگن''، ''ڪارتڪيا'' يا ''اسڪندا'' پڻ چيو وڃي ٿو.
File:Chandeshvara shrine at the Brihadisvara Temple.jpg|[[چنڊيشور]] جو عبادتگاهه؛ ساڄي پاسي مکيه مندر جي ڀت ۽ پٺيان اوڀر وارو گوپورم ڏسڻ ۾ اچي ٿو. چنڊيشور مراقبي ڪندڙ يوگي ۽ [[نياڻمار]] [[ڀڪتي تحريڪ]] جو بزرگ هو.
File:1010 CE Brihadishwara Temple, Hindu god Shiva, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India (8).jpg|[[وشنو]] جي [[نرسنها]] اوتار، جيڪو مذهبي عقيدن سبب ماڻهن کي ايذائيندڙ ديو کي قتل ڪري رهيو آهي.
File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, yogini, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[لکشمي]] جو مجسمو، جيڪو وئشنو مت سان لاڳاپيل فن پارو آهي.
File:Tanjore Paintings - Big temple 01.JPG|گجا لکشمي جي ڀت سازي، [[وئشنومت]] سان لاڳاپيل هڪ ٻيو فن پارو
File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 01.jpg|شيو مت جي مندر ۾ [[وشنو]] جو مجسمو
File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, wall relief, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[يوگا]] ۽ مراقبي جو اُڪريل نقش؛ مندر ۾ دنياوي زندگي ۽ بزرگن سان لاڳاپيل ڪيترائي منظر به موجود آهن.
File:Brihadeeswarar Temple 3407.jpg|[[ڪرشن]] گوپين جا ڪپڙا وڻ تي لڪائي شرارت ڪندي
File:Nandi Brihadeeswara.jpg|ننڊي جو عبادتگاهه
File:Sculpture2 Brihadeeswara.jpg|مجسمو
File:Sculpture3 Brihadeeswara.jpg|ويمانا جي ٻاهرئين ڀت جو نقش
File:Relief Staircase, Brihadeeswara.jpg|ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش
File:Relief detail, Brihadeeswara.jpg|اُڪريل نقش جي ويجهي تصوير
File:Relief detail 2 Brihadeeswara.jpg|اُڪريل نقش جي ٻي ويجهي تصوير
File:Entrance Brihadeeswara.jpg|داخلا
File:Thanjavur Big Temple View.jpg|ويمانا جو منظر
File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (299).jpg|ويمانا ڏانهن ويندڙ هڪ داخلا
File:Left side view Brihadeeswara.jpg|کاٻي پاسي کان منظر
File:The Big Temple - Thanjavur.jpg|رات جو مندر جو منظر
File:Brihadeeswara Temple Gopuram at Night.jpg|رات جو برهديشور مندر جو گوپورم
File:PeriyaKoil June 2016.jpg|تنجور پيريا ڪوئل ۾ صبح سوير جو منظر
File:A yoga and meditation relief.jpg|[[يوگا]] ۽ مراقبي جو اُڪريل نقش
File:Ta-scr.jpg|برهديشور مندر ۾ [[تامل لکتون|تامل ڪتبا]]
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Portal bar|ايشيا|هندستان|هندومت|اڏاوت}}
* [[پينيشورار مندر]]
* [[ٿنجاوور رتھ ميلو]]
* [[راجا راجا چولا اول]]
* [[چولا خاندان]]
* [[سڀ کان وڏن يڪ پٿريلا يادگارن جي فهرست]]
* [[20هين صدي کان اڳ تعمير ٿيل سڀ کان اوچين اڏاوتن جي فهرست]]
* [[عظيم زنده چولا مندر]]

== نوٽس ==
{{Reflist|group=note}}
&lt;references group=&quot;note&quot;/&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}

=== ڪتابيات ===
{{Refbegin|2}}
*{{cite book|author=Prasanna Kumar Acharya|title=An encyclopaedia of Hindu architecture|year=2010|publisher=Oxford University Press (Republished by Motilal Banarsidass)|url=https://archive.org/stream/encyclopaediaofh07achauoft#page/n9/mode/2up|isbn=978-81-7536-534-6}}
*{{cite book|author=Prasanna Kumar Acharya|title=A Dictionary of Hindu Architecture: Treating of Sanskrit Architectural Terms with Illustrative Quotations|url=https://books.google.com/books?id=rbayQwAACAAJ|year=1997|publisher=Oxford University Press (Reprinted in 1997 by Motilal Banarsidass)|isbn=978-81-7536-113-3|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032500/https://books.google.com/books?id=rbayQwAACAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author1=Vinayak Bharne|author2=Krupali Krusche|title=Rediscovering the Hindu Temple: The Sacred Architecture and Urbanism of India|url=https://books.google.com/books?id=CGukBgAAQBAJ|year=2014|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-6734-4|access-date=3 December 2017|archive-date=13 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813200520/https://books.google.com/books?id=CGukBgAAQBAJ|url-status=live}}
*{{citation|author=S.R. Balasubrahmanyam|title=Middle Chola Temples|publisher=Thomson Press|year=1975|isbn=978-9060236079}}
*{{cite book|first=Francis D.K.|last=Ching|year=2007|title=A Global History of Architecture|url=https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin|url-access=registration|publisher=John Wiley and Sons|location=New York|pages=[https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin/page/338 338–339]|isbn=978-0-471-26892-5}}
*{{cite book|author=Alice Boner|title=Principles of Composition in Hindu Sculpture: Cave Temple Period|url=https://books.google.com/books?id=doQLZ21CGScC|year=1990|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0705-1|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032500/https://books.google.com/books?id=doQLZ21CGScC|url-status=live}}
*{{cite book|author1=Alice Boner|author2=Sadāśiva Rath Śarmā|title=Silpa Prakasa|url=https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|year=2005|publisher=Brill Academic (Reprinted by Motilal Banarsidass)|isbn=978-8120820524|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111031957/https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author1=A.K. Coomaraswamy|author2=Michael W. Meister|title=Essays in Architectural Theory|url=https://books.google.com/books?id=5B1QAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-0-19-563805-9|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=5B1QAAAAMAAJ|url-status=live}}
*Dehejia, V. (1997). ''Indian Art''. Phaidon: London. {{ISBN|0-7148-3496-3}}.
*{{cite book|author=Adam Hardy|title=Indian Temple Architecture: Form and Transformation|url=https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C|year=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-312-0|access-date=3 December 2017|archive-date=13 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813200524/https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C|url-status=live}}
*{{cite book|author=Adam Hardy|title=The Temple Architecture of India|url=https://books.google.com/books?id=ofUVAQAAIAAJ|year=2007|publisher=Wiley|isbn=978-0470028278|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=ofUVAQAAIAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=Adam Hardy|title=Theory and Practice of Temple Architecture in Medieval India: Bhoja's Samarāṅgaṇasūtradhāra and the Bhojpur Line Drawings|url=https://books.google.com/books?id=_oADrgEACAAJ|year=2015|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-93-81406-41-0|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=_oADrgEACAAJ|url-status=live}}
*Harle, J.C., ''The Art and Architecture of the Indian Subcontinent'', 2nd edn. 1994, Yale University Press Pelican History of Art, {{ISBN|0300062176}}
*{{cite book|author=Monica Juneja|title=Architecture in Medieval India: Forms, Contexts, Histories|url=https://books.google.com/books?id=7N7VAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-8178242286|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=7N7VAAAAMAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Hindu Temple Volume 1|url=https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|year=1976|publisher=Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press)|isbn=978-81-208-0223-0|access-date=3 December 2017|archive-date=10 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110025834/https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|url-status=live}}
*{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Hindu Temple Volume 2|url=https://books.google.com/books?id=8-aS52MgIkMC|year=1979|publisher=Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press)|isbn=978-81-208-0224-7}}
*{{cite book|author1=Michael W. Meister|author2=Madhusudan Dhaky|title=Encyclopaedia of Indian temple architecture|url=https://books.google.com/books?id=DRY3AQAAIAAJ|year=1986|publisher=American Institute of Indian Studies|isbn=978-0-8122-7992-4|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=DRY3AQAAIAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=George Michell|title=Hindu Art and Architecture|url=https://archive.org/details/hinduartarchitec00mich|url-access=registration|year=2000|publisher=Thames &amp; Hudson|isbn=978-0-500-20337-8}}
*{{citation|last=Michell|first=George|title=The Hindu Temple: An Introduction to Its Meaning and Forms|publisher=University of Chicago Press|year=1988|location=Chicago|isbn=0-226-53230-5}}
*{{cite book|first=John|last=Man|year=1999|title=Atlas of the Year 1000|publisher=Penguin Books|location=United Kingdom|isbn=0-7946-0011-5|url=https://books.google.com/books?id=j-CgtWP38nsC|access-date=15 November 2015|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=j-CgtWP38nsC|url-status=live}}
*{{cite book|first=Binda|last=Thapar|year=2004|title=Introduction to Indian Architecture|publisher=Periplus Editions|location=Singapore|pages=43, 52–53|isbn=0-7946-0011-5}}
*{{cite book|author=T. A. Gopinatha Rao|title=Elements of Hindu iconography|url=https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|year=1993|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0878-2|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|url-status=live}}
*{{cite book|author=Ajay J. Sinha|title=Imagining Architects: Creativity in the Religious Monuments of India|url=https://books.google.com/books?id=WvqLzaSUGi8C|year=2000|publisher=University of Delaware Press|isbn=978-0-87413-684-5|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=WvqLzaSUGi8C|url-status=live}}
*{{cite book|title=South Indian Temples|author=Burton Stein|isbn=978-0706904499|publisher=Vikas|url=https://books.google.com/books?id=Hq5BngAACAAJ|year=1978|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033004/https://books.google.com/books?id=Hq5BngAACAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=Burton Stein|title=The New Cambridge History of India: Vijayanagara|url=https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC|year=1989|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-26693-2|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033010/https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC|url-status=live}}
*{{cite book|author1=Burton Stein|author2=David Arnold|title=A History of India|url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|year=2010|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4443-2351-1|access-date=3 December 2017|archive-date=12 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712062730/https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|url-status=live}}
*{{cite book|author=Kapila Vatsyayan|title=The Square and the Circle of the Indian Arts|url=https://books.google.com/books?id=vwLJc3pBzzUC&amp;pg=PR10|year=1997|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-362-5|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033504/https://books.google.com/books?id=vwLJc3pBzzUC&amp;pg=PR10#v=onepage&amp;q&amp;f=false|url-status=live}}
{{Refend}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Brihadisvara Temple}}
{{Wikivoyage listing|Thanjavur}}

* [https://ignca.gov.in/thanjavur-brhadisvara-temple/ تنجاوور برهديشور مندر]، اندرا گانڌي نيشنل سينٽر فار دي آرٽس، حڪومتِ هند
* [https://www.tamilnadutourism.tn.gov.in/destinations/brihadeeswara-temple برهديشور مندر]، تامل ناڊو سياحت
* [https://indianculture.gov.in/stories/dakshina-meru-brihadeswara-temple ڏکڻ ميرو: برهديشور مندر]، حڪومتِ هند
* [http://www.art-and-archaeology.com/india/thanjavur/bri01.html فن ۽ آثارِقديمه جي ويب سائيٽ تي تصويرون]
* [https://whc.unesco.org/en/list/250 يونيسڪو: عظيم زنده چولا مندر]

{{World Heritage Sites in India}}
{{Shaivism}}
{{Hindudharma}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Brihadeeswarar Temple}}

[[Category:هندستان جا عالمي ورثي وارا ماڳ]]
[[Category:ٿنجاوور جي تاريخ]]
[[Category:دراوڙي طرز تعمير]]
[[Category:ٿنجاوور ۾ هندو مندر]]
[[Category:11هين صديءَ ۾ مڪمل ٿيل هندو مندر]]
[[Category:چولا طرز تعمير]]
[[Category:ٿنجاوور ضلعي ۾ شيو مندر]]
[[Category:ڀرت ناٽيم ڪرڻائن وارا مندر]]</text>
      <sha1>sdf8f6i0m0b0y0vup9toflm93qfxv2x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390113</id>
      <parentid>390112</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:49:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>390113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59958" sha1="iqm48vgla2rs3ifq2csgubu7cjyl1vw" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|11هين صديءَ جو مندر ۽ يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ}}
{{Infobox religious building 
| image                 = Brihadisvara Temple during Maha Shivaratri-WUS03611 (edit).jpg
| caption               = [[مها شوراتري]] دوران برهديشور مندر
| native_name           = தஞ்சைப் பெருவுடையார் கோயில்
| map_type              = India#Tamil Nadu
| map_caption           = [[تامل ناڊو]]، [[هندستان]] ۾ مقام
| coordinates           = {{coord|10|46|58|N|79|07|54|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}}
| religious_affiliation = [[هندومت]]
| country               = [[هندستان]]
| state                 = [[تامل ناڊو]]
| district              = [[ٿنجاوور ضلعو]]
| location              = [[ٿنجاوور]]
| elevation_m           = 65.83
| deity                 = [[شيو]]
| festivals             = [[مها شوراتري]]
| architecture_style    = [[چولا فن تعمير]]
| inscriptions          = [[تامل ٻولي|تامل]]
| year_completed        = 1010ع
| creator               = [[راجاراجا اول]]
| footnotes             = {{معلوماتي خانو يونيسڪو عالمي ورثو
| child         = yes
| official_name = برهديشور مندر جو مجموعو، ٿنجاوور
| part_of       = [[عظيم زندهه چولا مندر]]
| criteria      = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii)}}(ii)، (iii)
| ID            = 250bis-001
| year          = 1987
| extension     = 2004
| area          = {{convert|18.07|ha|acre|abbr=on}}
| buffer_zone   = {{convert|9.58|ha|acre|abbr=on}}
}}
}}

'''برهديشور مندر''' (Brihadisvara Temple)، جنهن کي ان جي باني [[راجاراجا اول]] طرفان '''راجاراجيشورم''' (يعني &quot;راجاراجا جو رب&quot;) سڏيو ويو، ۽ جيڪو مقامي طور '''ٿنجائي پيريا ڪوول''' (يعني &quot;ٿنجاوور جو وڏو مندر&quot;) ۽ '''پيروودائيار ڪوول''' (يعني &quot;عظيم رب جو مندر&quot;) جي نالن سان مشهور آهي، [[هندومت]] جي [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هڪ شاندار [[هندو مندر]] آهي، جيڪو [[چولا فن ۽ تعمير]] جي طرز تي تعمير ڪيو ويو آهي. هي مندر [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] رياست جي [[ٿنجاوور]] شهر ۾ [[ڪاويري ندي]] جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي.
هي مندر هندومت جي سڀ کان وڏن مندرن مان هڪ آهي ۽ [[تامل تعمير]] جو اعليٰ نمونو شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=John |last=Keay |title=India, a History |year=2000 |publisher=Harper Collins Publishers |pages=xix}}&lt;/ref&gt; ان کي '''ڏکڻ ميرو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب &quot;[[ڏکڻ هندستان]] جو [[ميرو جبل]]&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Temple Art, Icons And Culture Of India And South-East Asia|author=K. V. Raman|publisher=Sharada Publishing House|year=2006|page=136}}&lt;/ref&gt;

هي مندر [[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجاراجا اول]] جي حڪم تي 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو. اڄ اهو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ '''[[عظيم زندهه چولا مندر]]''' جو حصو آهي، جنهن ۾ [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]] ۽ [[ايراويتيشور مندر]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;
اصل يارهين صديءَ جي مندر جي چوڌاري هڪ کاهي موجود هئي. مندر جي مجموعي ۾ [[گوپورم]]، مکيه عبادتگاهه، ان جو اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]]، ڪتبا، ڀتين جون تصويرون (Frescoes) ۽ مجسما شامل هئا، جن مان گهڻا [[شيو مت]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ڪجهه [[وشنو مت]] ۽ [[شڪتي مت]] سان پڻ واسطو رکن ٿا. مندر پنهنجي تاريخ دوران ڪجهه نقصان به برداشت ڪيو، جنهن سبب ڪجهه فني آثار ضايع ٿي ويا. ايندڙ صدين ۾ وڌيڪ منڊپ ۽ ٻيون اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جڏهن ته موجوده حفاظتي ڀتيون [[16هين صدي]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون.
{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-21}}
گرينائيٽ پٿر سان تعمير ٿيل هن مندر جو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] [[ڏکڻ هندستان]] جي سڀ کان اوچين مندر ٽاورن مان هڪ آهي. مندر ۾ وڏي ستون واري [[پراڪارا]] (گذرگاهه) ۽ [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن [[شيو لنگ]]ن مان هڪ موجود آهي.&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20-21}}
برهديشور مندر پنهنجي اعليٰ درجي جي مجسما سازي لاءِ پڻ مشهور آهي. هتي يارهين صديءَ ۾ پتل مان تيار ڪيل مشهور [[نٽراج]] (رقص ڪندڙ شيو) جي مورتي ٺهرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو هو. مندر جي احاطي ۾ [[ننڊي]]، [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، سبهاپتي، [[ڏکڻامورتي]]، [[چنڊيشور نايانار]]، [[وراهي]]، تيرووارور جي ٿياگاراجر، [[سدهر]] [[ڪروورار]] ۽ ٻين ديوتائن ۽ سنتن جا مندر پڻ موجود آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}
برهديشور مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;&gt;{{cite book|title=India through the ages|last=Gopal|first=Madan|year=1990|page=185|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
[[راجاراجا اول|راجاراجا چولا]]، جنهن هن مندر جي تعمير جو حڪم ڏنو، ان کي راجاراجيشورم (Rajarājeśvaram) سڏيو، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;راجاراجا جي ديوتا جو مندر&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=D. Raphael |title=Temples of Tamil Nadu, Works of Art |url=https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |year=1996 |publisher=Ratnamala |isbn=978-955-9440-00-0 |page=9 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103506/https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; برهناياڪي عبادتگاهه ۾ موجود هڪ پوءِ واري ڪتبي ۾ مندر جي ديوتا کي پيريا اڊايا نايانار سڏيو ويو آهي، جيڪو جديد نالن برهديشور ۽ پيروودائيار ڪوول جو ماخذ معلوم ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. R. Balasubrahmanyam |title=Middle Chola Temples: Rajaraja I to Kulottunga I, A.D. 985-1070 |url=https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |year=1975 |publisher=Thomson |page=87 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== مقام ==
[[File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (747).jpg|thumb|centre|400px|ڀتين کان ٻاهران ڏسڻ ۾ ايندڙ برهديشور مندر جو مجموعو]]
پيروودائيار مندر&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Brihadeeswara Temple|url=https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|access-date=2022-02-24|website=Brihadeeswara Temple|language=en-US|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224085645/https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ٿنجاوور]] شهر ۾، [[چنئي]] کان اٽڪل {{convert|350|km}} ڏکڻ-اولهه طرف واقع آهي. هي شهر [[هندستاني ريلوي]]، تامل ناڊو بس سروسز ۽ [[تامل ناڊو جون قومي شاهراهون|قومي شاهراهن]] [[قومي شاهراهه 67 (هندستان)|67]]، [[قومي شاهراهه 45C (هندستان)|45C]]، [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226]] ۽ [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226 ايڪسٽينشن]] ذريعي روزانو ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;road&quot;&gt;{{cite web | url =http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | page =2 | title =NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI | access-date =17 December 2011 | work =Ministry of Road Transport &amp; Highways, [[Government of India]] | publisher =[[National Highways Authority of India]] | archive-url =https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | archive-date =25 February 2009 | url-status =dead | df =dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|title=Thanjavur bus routes|publisher=Municipality of Thanjavur|access-date=29 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617131259/http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|archive-date=17 June 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; باقاعده خدمتن وارو ويجھو هوائي اڏو [[تروچراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: TRZ) آهي، جيڪو اٽڪل {{convert|55|km}} پري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Ē. Kē Cēṣāttiri|title=Sri Brihadisvara: The Great Temple of Thānjavūr|url=https://books.google.com/books?id=FnXXAAAAMAAJ|year=2008|publisher=Nile|page=5}}&lt;/ref&gt;

شهر ۽ مندر، جيتوڻيڪ اندرونِ ملڪ واقع آهن، پر اهي [[ڪاويري ندي]] جي ڊيلٽا جي شروعات وٽ آهن؛ انهيءَ ڪري انهن کي [[بنگال جو نار]] ۽ ان وسيلي [[هندي وڏو سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. مندرن سان گڏ، تامل ماڻهن يارهين صديءَ ۾ زراعت، سامان جي چرپر ۽ شهري مرڪز مان پاڻي جي وهڪري تي ضابطو رکڻ لاءِ آبپاشي جو پهريون وڏو نظام مڪمل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Marshall M. Bouton|title=Agrarian Radicalism in South India|url=https://books.google.com/books?id=5-v_AwAAQBAJ&amp;pg=PA72|year=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-5784-5|pages=72–78}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[File:Raraja detail.png|thumb|left|200x200px|[[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] جو مجسمو، جنهن 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ مندر تعمير ڪرايو.&lt;ref name=mitchell/&gt;]]

پنجين صديءَ کان نائين صديءَ تائين [[چالوڪيا خاندان|چالوڪيا]] حڪمرانيءَ جي دور ۾ [[ايھول]]، [[بادامي غار مندر|بادامي]] ۽ [[پٽاڊڪل]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ مثالن موجب [[دراوڙي تعمير|تامل مندرن]] جا مختلف اڏاوتي انداز ترقي ڪندا رهيا. ان کان پوءِ [[پلاوا خاندان|پلاوا]] دور ۾ [[مهابلي پورم جا يادگار|ماملاپورم]] ۽ ٻين يادگارن ۾ اهو انداز وڌيڪ نمايان ٿيو. 850ع کان 1280ع تائين [[چولا خاندان|چولا]] ڏکڻ هندستان ۾ غالب خاندان طور اڀريا.&lt;ref name=mitchell/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-2}} شروعاتي چولا دور ۾ سندن ڌيان گهڻو ڪري سياسي ۽ جاگرافيائي سرحدن کي محفوظ ڪرڻ تي هو، جڏهن ته تعميراتي سرگرمين تي نسبتاً گهٽ زور ڏنو ويو. ڏهين صديءَ ۾ چولا سلطنت اندر اهڙيون اڏاوتي خصوصيتون ظاهر ٿيون، جهڙوڪ گهڻ-رخا [[ستون]]، جن جي مٿان نڪتل چورس [[سرستون (تعمير)|سرستون]] هوندا هئا. جارج مچل موجب، اهي خاصيتون نئين چولا طرز جي شروعات جي علامت هيون.&lt;ref name=mitchell&gt;{{harvnb|Michell|1988|pp=145–148}}&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|ڊگلس بيريٽ پنهنجي 1975ع واري چولا تعمير بابت اشاعت ۾ لکي ٿو ته 866ع کان 940ع جي وچ ۾، پهرئين چولا حڪمران وجيالايا کان شروع ٿي، هڪ نئون انداز اڀريو. بيريٽ موجب چولا طرز پلاوا روايت مان پيدا نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Barrett1974&quot;&gt;{{cite book|author=Douglas E. Barrett|title=Early Cola Architecture and Sculpture; 866-1014 A.D.|url=https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|year=1974|publisher=Faber|isbn=978-0-571-10507-6|access-date=13 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; گيري جي. شونڊلر موجب، بيريٽ جو ڪم اهڙيون رايا فراهم ڪري ٿو، جيڪي &quot;لامحدود اندازن ۽ بحث&quot; جا موقعا پيدا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Schwindler | first=Gary J. | title=Review: Early Cola Architecture and Sculpture | journal=The Journal of Asian Studies | publisher=Cambridge University Press | volume=36 | issue=4 | year=1977 | doi=10.2307/2054437 | page=705| jstor=2054437 | s2cid=163896079 | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;}} ڏکڻ هندستاني اڏاوت جو اهو انداز پيماني ۽ تفصيل ٻنهي لحاظ کان برهديشور مندر ۾ پنهنجي مڪمل صورت ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو چولا بادشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ڪرايو.
&lt;ref name=mitchell/&gt;

{{multiple image
 | total_width = 500
 | align = centre
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by William Hodges.jpg
 | caption1 = 
 | image2 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by Henry Salt.jpg
 | caption2 = 
 | footer = برهديشور مندر، ٿنجاوور جون شروعاتي يورپي عڪاسيون، ارڙهين صديءَ جي آخر کان اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين.
}}

=== واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ===
مکيه مندر ۽ ان جا [[گوپورم]] يارهين صديءَ جي شروعات سان واسطو رکن ٿا. ايندڙ 1,000 سالن دوران هن مندر ۾ واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ٿيندا رهيا. حملا ۽ جنگيون، خاص طور انهن مسلمان [[سلطان]]ن جي وچ ۾ جيڪي [[مدورائي]] تي حڪمراني ڪندا هئا، ۽ انهن [[هندو بادشاهه]]ن جي وچ ۾ جيڪي ٿنجاوور تي حڪمراني ڪندا هئا، مندر کي نقصان پهچائڻ جو سبب بڻيون &lt;refname=michell16/&gt;{{refn|group=note|ٿنجاوور ويجهن ۽ پري واقع مسلمان توڙي هندو پاڙيسري بادشاهتن جو هدف رهيو. [[مدورائي سلطنت]] 14هين صديءَ ۾ قائم ٿي، جڏهن [[دهلي سلطنت]] جي علاءُ الدين خلجي جي فوجن، ملڪ ڪافور جي اڳواڻيءَ ۾، ڏکڻ هندستان تي تباهه ڪندڙ حملا ۽ ڦرلٽ ڪئي.&lt;ref&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 9-13, 16-21&lt;/ref&gt; بعد ۾ عادل شاهي سلطنت، قطب شاهيون، رندولا خان ۽ ڏکڻ هندستان جي اوڀر ۽ اولهه ڪنارن کان ٻين قوتن ان تي حملا ڪيا، ۽ ڪجھه ان تي چند سالن لاءِ قابض به رهيون.&lt;ref name=michell16/&gt;}} انهن نقصانن جي مرمت انهن هندو خاندانن ڪرائي، جن ٻيهر علائقي تي ضابطو حاصل ڪيو. ڪجهه حالتن ۾ حڪمرانن مندر جي ڦڪي ٿي ويل تصويرن کي نون ڀتين وارين تصويرن سان ڍڪڻ ذريعي مندر کي نئين سر سينگارڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻين حالتن ۾ هنن نون عبادتگاهن جي واڌاري جي سرپرستي ڪئي. [[ڪارتڪيا]]، جنهن کي [[مروگن]] پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاروتي]]، جنهن کي اماں پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ [[ننڊي]] جون اهم عبادتگاهون 16هين ۽ 17هين صديءَ جي نايڪ دور سان تعلق رکن ٿيون.&lt;ref name=michell16&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 16-21, 89-91&lt;/ref&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ساڳي طرح [[ڏکڻامورتي]] جي عبادتگاهه به بعد ۾ تعمير ڪئي وئي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ٿنجاوور جي [[مرهٺا]]ن هن مندر جي سٺي سنڀال ڪئي.

== بيان ==
=== تعمير ===

{{multiple image
 | total_width = 400
 | align = left
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (451).jpg
 | image2 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (404).jpg
 | footer = ٿنجاوور ۾ برهديشور مندر جي مجموعي جا مختلف منظر
}}

پيروودائيار مندر جي رٿابندي ۽ تعمير [[ڪارٽيشيائي همراهن جو نظام|محوري]] ۽ [[هم آهنگي|هم آهنگ]] [[جيوميٽري]] جي اصولن مطابق ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=thapar&gt;Thapar 2004, pp.43, 52–53&lt;/ref&gt; هن کي ''پيرون ڪوئل'' (Perunkoil)، جنهن کي ''ماداڪوئل'' پڻ چيو وڃي ٿو، جي درجي ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، يعني اهڙو وڏو مندر جيڪو قدرتي يا مصنوعي دڙي تي تعمير ڪيو ويو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Alayam - The Hindu temple - An epitome of Hindu Culture|page=31|publisher=Sri Ramakrishna Math|location=Mylapore, Chennai|last=Reddy|first=G.Venkatramana|year=2010|isbn=978-81-7823-542-4}}&lt;/ref&gt;

مندر جو مجموعو مستطيل شڪل جو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ هڪ ٻئي جي مٿان رکيل ٻن چورس حصن جهڙو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اهو اوڀر کان اولهه تائين {{convert|240.79|m}} ۽ اتر کان ڏکڻ تائين {{convert|121.92|m}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن احاطي ۾ پنج بنيادي حصا آهن: مکيه عبادتگاهه جنهن جي مٿان اوچو ''[[ويمانا (تعمير)|سري ويمانا]]'' آهي، ان جي سامهون [[نندي]] جو منڊپ (''نندي منڊپم'')، ۽ انهن جي وچ ۾ مکيه اجتماعي هال (''مک منڊپم'')، وڏو گڏجاڻي هال (''مها منڊپم'') ۽ ''انترالا'' نالي اهو حصو جيڪو مها منڊپ کي مکيه عبادتگاهه سان ڳنڍي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

مندر جي وسيع صحن ۾ ستونن سان ڍڪيل هڪ وڏو ''[[پراڪارا]]'' (گذرگاهه) شامل آهي، جنهن جو گهيرو لڳ ڀڳ {{convert|450|m}} آهي ۽ جيڪو پردڪشنا (چڪر هڻڻ) لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هن پراڪارا کان ٻاهر ٻه احاطي واريون ڀتيون آهن. ٻاهرين ڀت دفاعي مقصدن لاءِ 1777ع ۾ فرانسيسي نوآبادياتي فوجن تعمير ڪرائي، جنهن ۾ بندوقن لاءِ سوراخ پڻ ٺاهيا ويا، ڇاڪاڻ ته ان وقت مندر کي هٿيارخاني طور به استعمال ڪيو ويندو هو. انهن هن ڀت کي وڌيڪ اوچو ڪري مندر جي احاطي کي الڳ ڪيو. اوڀر طرف اصل مکيه [[گوپورم]] موجود آهي، جيڪو [[بيرل والٽ]] طرز تي ٺهيل آهي. هي مکيه مندر جي ويمانا جي اوچائيءَ کان اڌ کان به گهٽ آهي. يارهين صديءَ کان پوءِ مندر ۾ وڌيڪ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جهڙوڪ اتر-اوڀر ڪنڊ ۾ هڪ منڊپ ۽ احاطي جي چوڌاري اضافي گوپورم، ته جيئن مختلف پاسن کان اچ وڃ ممڪن ٿي سگهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref&gt;{{cite book|author=Winand M. Callewaert|title=Gods and Temples in South India|url=https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Manohar|isbn=978-81-7304-107-5|pages=150–151|access-date=12 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103401/https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نوآبادياتي دور کان اڳ [[پانڊيا خاندان|پانڊيا]]، [[نايڪ خاندان|نايڪ]]، [[وجيانگر سلطنت|وجيانگر]] ۽ [[مرهٽا]] دور ۾ پڻ مندر ۾ ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه ۽ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، پر انهن سڀني اصل رٿابندي ۽ هم آهنگيءَ جي اصولن جو احترام ڪيو. اصل احاطي اندر، مکيه عبادتگاهه ۽ نندي منڊپ سان گڏ [[ڪارتڪيا]] ۽ [[پاروتي]] جا ٻه اهم عبادتگاهه موجود آهن، جڏهن ته احاطي ۾ ٻيا به ڪيترائي ننڍا مندر آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj&gt;[http://ignca.nic.in/pdf_data/bt_release_brochure.pdf Tanjavur: Brhadisvara temple, The monument and the living tradition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330024138/http://www.ignca.nic.in/PDF_data/bt_release_brochure.pdf |date=30 March 2016 }}, Kapila Vatsyayan and R Nagaswamy et al, Indira Gandhi National Centre for the Arts, Government of India (2012), page 7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Imperial Frontiers: Building Sacred Space in Sixteenth-Century South India|journal=The Art Bulletin|volume=90|issue=2|jstor=20619601|last=Branfoot|first=Crispin|year=2008|page=185|doi=10.1080/00043079.2008.10786389|s2cid=154135978}}&lt;/ref&gt;

پيروودائيار مندر ڏکڻ هندستان جي هندو مندرن جي روايت کي جاري رکندي تعميراتي ۽ سينگاريل عنصرن کي اختيار ڪيو، پر ان جي جسامت يارهين صديءَ کان اڳ تعمير ٿيل سڀني مندرن کان گهڻي وڏي هئي. چولا دور جي معمارن ۽ ڪاريگرن وڏن پٿرن کي استعمال ڪندي {{convert|63.4|m}} اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] تعمير ڪرڻ جي فني مهارت جو شاندار مظاهرو ڪيو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj/&gt;

{{multiple image
| align             = right
| image1            = Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2017).jpg
| width1            = 248
| caption1          = نندي منڊپ ۽ داخلي گوپورم، صحن مان اتر-اوڀر وارو منظر
| image2            = Thanjavur Brihadeeswara Temple Entrance.JPG
| width2            = 110
| caption2          = داخلي دروازي جو هڪ ٻيو منظر
}}

[[File:Gopuram of the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 02.jpg|thumb|برهديشور مندر جو گوپورم]]

مندر جو رخ اوڀر طرف آهي ۽ ماضيءَ ۾ ان جي چوڌاري پاڻيءَ سان ڀريل کاهي موجود هئي، جيڪا هاڻي ڀري وئي آهي. موجوده حفاظتي ڀت انهيءَ پراڻي کاهيءَ جي چوڌاري ٺهيل آهي. ٻنهي ڀتين ۾ نفيس سينگاريل دروازا آهن، جن کي [[گوپورم]] چيو وڃي ٿو. اهي پٿر مان تعمير ٿيل آهن ۽ سندن مٿئين حصي تي خوبصورت تعميري سينگار موجود آهي.

مکيه داخلي دروازا اوڀر طرف آهن. پهريون گوپورم ''ڪيرالانتاڪن تروواسل'' سڏجي ٿو، جنهن جي معنيٰ &quot;ڪيرالانتاڪن جو مقدس دروازو&quot; آهي. ''ڪيرالانتاڪن'' راجاراجا اول جو هڪ لقب هو. ان کان لڳ ڀڳ {{convert|100|m}} اڳتي اندروني صحن جو گوپورم ''راجاراجن تروواسل'' آهي، جيڪو پهرئين گوپورم کان وڌيڪ سينگاريل آهي. ان جي ''ادهيشٿانم'' تي [[پراڻ]] ۽ ٻين هندو مذهبي متنن جا منظر اُڪريل آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

اندروني اوڀرئين گوپورم مان هڪ وسيع صحن ۾ داخل ٿيندو آهي، جتي سڀئي عبادتگاهه اوڀر-اولهه ۽ اتر-ڏکڻ جي بنيادي رخن مطابق ترتيب ڏنل آهن. هن احاطي ۾ پنج ماڙ گوپورم مان يا هڪ ننڍڙي آزاد بيٺل گوپورم ذريعي به داخل ٿي سگهجي ٿو. مکيه داخلي گوپورم جي اوچائي لڳ ڀڳ 30 ميٽر آهي، جيڪا ويمانا کان گهٽ آهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

مکيه مندر ۽ ان جو وڏو ٽاور صحن جي وچ ۾ واقع آهن. شيو لاءِ وقف ڪيل هن مندر جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه آهن، جيڪي گهڻو ڪري هڪ ئي محور تي ٺهيل آهن. اهي [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، [[ننڊي]]، [[وراهي]]، [[ڪروور ديو]] (راجاراجا چولا جو [[گرو]])، [[چنڊيشور]] ۽ [[نٽراج]] لاءِ وقف آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

ننڊي منڊپ ۾ هڪ ئي پٿر مان تراشيل ويٺل [[نندي]] جو مجسمو مکيه عبادتگاهه ڏانهن منهن ڪري بيٺل آهي. ننڊي ۽ عبادتگاهه جي وچ ۾ ڏاڪڻيون آهن، جيڪي ستونن واري برآمدي، اجتماعي هال ۽ اندروني منڊپ ڏانهن وڃن ٿيون، جتان [[پردڪشنا]] (چڪر هڻڻ) وارو رستو شروع ٿئي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|p=22}} هي ننڊي جو مجسمو لڳ ڀڳ 25 ٽن وزني آهي، هڪ ئي پٿر مان تراشيل آهي ۽ تقريباً 2 ميٽر اوچو، 6 ميٽر ڊگهو ۽ 2.5 ميٽر ويڪرو آهي. اهو [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن هڪ پٿر مان ٺهيل ننڊي جي مجسمن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو.

== هزار سالا يادگاري تقريبون ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:1000 years Old Thanjavur Brihadeeshwara Temple View at Sunrise.jpg|1,000 سال پراڻو ٿنجاوور برهديشور مندر — سج اڀرڻ وقت منظر
File:Thanjavur, Brihadishwara Temple, dance (6851706080).jpg|برهديشور مندر جي يادگاري تقريب لاءِ گڏ ٿيل رقاص
&lt;/gallery&gt;

ٿنجاوور ۾ چولا شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] طرفان 1010ع ۾ تعمير ڪرايل هي مندر عام طور &quot;وڏو مندر&quot; جي نالي سان مشهور آهي. سيپٽمبر 2010ع ۾ هن مندر کي 1,000 سال مڪمل ٿيا. هن عظيم اڏاوت جي هزارين سالگرهه ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت ۽ شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي پروگرام منعقد ڪيا ويا. اهو راجاراجا اول (985ع–1014ع) جي حڪمرانيءَ جي 25هين سال جي 275هين ڏينهن (1010ع) جي ياد ۾ هو، جڏهن هن مکيه عبادتگاهه مٿان {{convert|59.82|m}} اوچي [[ويمانا (ٽاور)|ويمانا]] کي تاج ڏيڻ لاءِ آخري تقديس خاطر سون سان ڍڪيل [[ڪلسام]]، يعني ٽامي جو ٿانو يا [[فائنل]]، پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;jlbiadsf&quot;&gt;{{cite news| url= https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| title= India's Big Temple marks 1,000th birthday| author= BBC News augue| access-date= 25 September 2010| date= 25 September 2010| archive-date= 26 September 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100926045640/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;asedgt&quot;&gt;{{citation | title= Early Chola temples:Parantaka I to Rajaraja I, 907–985 A.D | author= PS. R. Balasubrahmanyam (1971), Orient Longman Publications}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sdbjt&quot;&gt;{{citation | title= Rāja Rāja, the great:seminar proceedings | author= Ananthacharya Indological Research Institute (1984)}}&lt;/ref&gt;

=== ڀارت ناٽيم يگيا ===

ان موقعي کي ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت مشهور رقاصه [[پدما سبرامنيم]] جي نگرانيءَ هيٺ [[ڀارت ناٽيم]] [[يگيا (هندو رسم)|يگيا]]، يعني ڪلاسيڪي ناچ جو پروگرام، منعقد ڪيو. اهو پروگرام ايسوسيئيشن آف ڀارت ناٽيم آرٽسٽس آف انڊيا (ABHAI) ۽ برهن ناٽيانجلي ٽرسٽ، ٿنجاوور طرفان گڏيل طور منظم ڪيو ويو. عمارت جي 1,000هين سالگرهه جي موقعي تي نئين دهلي، [[ممبئي]]، [[پوني]]، تامل ناڊو، آنڌرا پرديش، [[ڪرناٽڪ]]، ڪيرالا، سنگاپور، ملائيشيا ۽ آمريڪا مان 1,000 رقاصن [[ڪروور ديو]]، جيڪو راجاراجا جو گرو هو، جي ترتيب ڏنل الاهي موسيقي [[ترويسائپا]]، يعني [[ترو مورائي]] جي نائين جلد، جي رڪارڊ ٿيل 11 بندن تي گڏيل ناچ پيش ڪيو. 26 سيپٽمبر 2010ع کان شروع ٿيندڙ ٻن ڏينهن تائين هي ننڍڙو شهر هڪ ثقافتي مرڪز بڻجي ويو، جتي گهٽي فنڪار ۽ رقاص سڄي شهر ۾ پرفارم ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;DDY&quot;&gt;{{cite web| url= http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| title= India's Biggest Temple turns 1000-years| author= Rediff News| access-date= 20 August 2010| archive-date= 18 August 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100818165702/http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dfgjoerY&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | title=A grand dance spectacle at the Thanjavur Big Temple | work=The Hindu | access-date=20 August 2010 | location=Chennai, India | date=1 August 2010 | first=T. S. | last=Subramanian | archive-url=https://web.archive.org/web/20100804150451/http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | archive-date=4 August 2010 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== يادگاري ٽڪليون ۽ سڪا ===

26 سيپٽمبر 2010ع تي، يعني وڏي مندر جي هزار سالا تقريبن جي پنجين ڏينهن، ملڪ جي ثقافتي، تعميراتي ۽ ڪتبن واري تاريخ ۾ وڏي مندر جي ڪردار جي مڃتا طور [[انڊيا پوسٽ]] طرفان {{INR}} 5 جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي وئي، جنهن تي {{convert|216|ft|m|order=flip}} اوچي عظيم [[راجا گوپورم]] جي تصوير ڏنل هئي.

[[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] هن موقعي کي يادگار بڻائڻ لاءِ {{INR}} 5 جو سڪو جاري ڪيو، جنهن تي مندر جو نمونو اُڀريل صورت ۾ ٺاهيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;sdlkqqqsf&quot;&gt;{{cite web | url= http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | title= Stamp, coin release mark 1,000 years of Big Temple | author= Deccan Herald (26 September 2010) | access-date= 26 September 2010 | archive-date= 6 October 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101006063714/http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | url-status= live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ohjohjf&quot;&gt;{{cite news | url= http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| archive-url= https://web.archive.org/web/20100929172241/http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| url-status= dead| archive-date= 29 September 2010| title= Release of a special postal stamp and a five- rupee coin | access-date=27 September 2010 | location=Chennai, India | work= [[The Hindu]]| date=27 September 2010}}&lt;/ref&gt; [[اي. راجا]]، [[مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي وزارت (هندستان)|مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي جو ڪابينا وزير]]، برهديشور مندر جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي، جنهن جي پهرين ٽڪلي [[جي. ڪي. وسان]]، [[جھازراني وزارت (هندستان)|جھازراني جي ڪابينا وزير]]، وصول ڪئي.

[[انڊيا گورنمينٽ منٽ، ممبئي|ممبئي منٽ]] ساڳئي تصوير سان، جيڪا {{INR}} 5 جي سڪي تي هئي، {{INR}} 1,000 جو يادگاري سڪو جاري ڪيو. اهو جمهوريه هندستان جي سڪن ۾ جاري ٿيل پهريون 1,000 رپين جو سڪو هو. هي سڪو غير گردشي قانوني زر (NCLT) هو.&lt;ref name=&quot;coin&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | title=Release of Commemorative Coin | date=3 July 2012 | access-date=24 April 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130324014546/http://mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | archive-date=24 March 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1 اپريل 1954ع تي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] {{INR}} 1,000 جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيو، جنهن تي برهديشور مندر جو پينوراما منظر ڇپيل هو، جيڪو ان جي ثقافتي ورثي ۽ اهميت کي ظاهر ڪندو هو. 1975ع ۾ وزيراعظم [[اندرا گانڌي]] جي اڳواڻيءَ واري حڪومت [[قانوني زر#نوٽن جي منسوخي|نوٽن جي منسوخي]] ذريعي {{INR}} 1,000 جا سڀ نوٽ [[ڪارو ناڻو]] گهٽائڻ جي ڪوشش طور بند ڪري ڇڏيا. اهي نوٽ هاڻي گڏ ڪندڙن ۾ مشهور آهن.&lt;ref name=&quot;ppwqqsf&quot;&gt;{{cite web | url= http://newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | title= INR 1000 note of 1954 popular in Tanjavur | author= Express Buzz, The Indian Express (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 | archive-date= 13 May 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20160513060520/http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ ان وقت جي تامل ناڊو جي وڏي وزير [[ڪرونانڌي|ايم. ڪرونانڌي]]، وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ چانورن جي هڪ قسم، سيمي چانور، جو نالو مندر جي تعمير ڪندڙ راجاراجا چولا جي هزار سالا ياد ۾ ''راجا راجن-1,000'' رکيو.&lt;ref name=&quot;jjjsqwhnsdff&quot;&gt;{{cite web | url= http://news.in.msn.com/national/article.aspx?cp-documentid=4424908 | title= Semmai Paddy as &quot;Raja Rajan-1000&quot; | author= MSN News (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 }}{{Dead link|date=November 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== قبوليت ==
هي مندر &quot;تعمير، مجسمه سازي، مصوري ۽ پتل جي ڍلائيءَ ۾ چولا خاندان جي شاندار ڪاميابين جي شاهدي ڏئي ٿو&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008 |archive-date=5 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105115252/https://whc.unesco.org/en/list/250 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; هن مندر جو ذڪر ان دور جي ڪيترن ئي همعصر ادبي ڪمن، جهڙوڪ ''موور اولا'' ۽ ''ڪلنگٿوپراني''، ۾ ملي ٿو. چٽرجي موجب [[تامل تعمير]] هن مندر ۽ ان جي جانشين، [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]]، ۾ پنهنجي اعليٰ ترين اظهار تائين پهتي.&lt;ref name=india&gt;{{cite book|title=India Art and Architecture in ancient and medieval periods|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|location=New Delhi|editor=Roma Chatterjee|year=2016|page=32|isbn=978-81-230-2080-8}}&lt;/ref&gt; [[حڪومت هندستان]] هن مندر کي ورثي واري يادگار طور قرار ڏنو آهي ۽ [[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] ان کي محفوظ يادگار طور سنڀالي ٿو. هي مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;/&gt;

[[يونيسڪو]] هن مندر کي [[گانگائيڪونڊا چولاپورم]] جي برهديشور مندر ۽ [[داراسورم]] جي [[ايراويتيشور مندر]] سان گڏ [[عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو آهي؛ انهن ٽنهي کي گڏجي [[عظيم زندهه چولا مندر]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=UNESCO&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/250/|title=Great Living Chola Temples|publisher=UNESCO World Heritage Centre|year=2004|access-date=28 November 2015|archive-date=12 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912082313/https://whc.unesco.org/en/list/250/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; انهن ٽنهي مندرن ۾ هڪجهڙايون موجود آهن، پر هر مندر پنهنجي الڳ رٿابندي ۽ مجسمه سازيءَ جي عنصرن جي ڪري منفرد آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |first= P.V. Jagadisa |last=Ayyar |title=South Indian Shrines |publisher=Asian Educational Services |location=New Delhi |year=1993 |isbn=81-206-0151-3 |page=316}}&lt;/ref&gt; اهي ٽيئي مندر چولا حڪمرانن ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايا ۽ اهي اڄ تائين هندو برادريءَ طرفان سهارو، استعمال ۽ عبادت لاءِ قائم آهن. انهن مندرن کي &quot;عظيم زندهه&quot; ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي اڄ به ثقافتي، زيارت ۽ عبادتي عملن ۾ سرگرم آهن.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|title=Inside the Chola Temple|location=Coimbatore|newspaper=The Hindu|date=4 June 2012|last=Srinivasan|first=Pankaja|access-date=28 November 2015|archive-date=19 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140619081222/http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ثقافتي تقريبون ===
[[File:28apr10.jpg|thumb|مندر جي تهوار واري جلوس، 2015ع]]
ٿنجاوور جو برهديشور مندر هر سال فيبروريءَ جي لڳ ڀڳ، [[مها شوراتري]] جي موقعي تي، ناچ جي ميلن جو ماڳ هوندو آهي. هندستاني ڪلاسيڪي ناچ جا وڏا فنڪار ۽ علائقائي ٽيمون ڏهن ڏينهن تائين ٿيندڙ برهن ناٽيانجلي ميلو ۾ پنهنجون پيشڪشون پيش ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;[http://www.brahannatyanjali.in/events.html Brahan Natyanjali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129054445/http://www.brahannatyanjali.in/events.html |date=29 January 2020 }}, Thanjavur, Tamil Nadu&lt;/ref&gt;

=== رٿ جو ميلو ===
[[مندر جي رٿ]] کي 20 اپريل 2015ع تي [[رام|سري رامار]] مندر جي سامهون آزمائشي طور هلايو ويو، جنهن کي وڏي تعداد ۾ ماڻهن ڏٺو.&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews Trial run of Big Temple car, Rolls; out after 100 years; maiden run on April 29] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003044/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 21 April 2015&lt;/ref&gt; نون ڏينهن کان پوءِ مندر جي رٿ جو پهريون باقاعده جلوس ڪڍيو ويو. خبرن موجب، گذريل سئو سالن ۾ هن مندر ۾ اهڙو پهريون جلوس هو.&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 Big temple chariot festival held after 100 years] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003049/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 30 April 2015&lt;/ref&gt;

=== ناول ===
[[ڪلڪي ڪرشنمورتي]]، مشهور تامل ناول نگار، [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا]] جي زندگيءَ تي ٻڌل تاريخي ناول ''[[پونين سيلون]]'' لکيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Age hardly withers charm of Ponniyin Selvan|url=http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|date=19 October 2011|location=Chennai|last=A.|first=Srivathsan|access-date=9 May 2015|newspaper=The Hindu|archive-date=5 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605103559/http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هڪ ٻئي تامل ليکڪ [[بالڪمارن]] ''[[ادايار (ناول)|ادايار]]'' نالي ناول لکيو آهي، جنهن جو موضوع راجاراجا اول جي زندگي ۽ هن مندر جي تعمير آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Special Coin to Remember Rajendra Chola|url=http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|publisher=The New Indian Express|date=4 February 2014|location=Chennai|work=Express News Service|access-date=9 May 2015|archive-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519130228/http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== انتظام ==
هن وقت مندر جو انتظام ۽ سنڀال [[باباجي راجا ڀونسلي ڇترپتي|باباجي ڀونسلي]]، جيڪو [[ٿنجاوور جي مرهٺا سلطنت|ٿنجاوور جي مرهٺا]] شاهي خاندان جو سربراهه آهي، جي حوالي آهي. هو [[ٿنجاوور محل ديواستانم]] جو موروثي متولي آهي، جيڪو برهديشور مندر سميت اڳوڻي ٿنجاوور علائقي جي 88 مندرن جو انتظام جاري رکي ٿو.
ڪجهه [[تامل قومپرستي|تامل قومپرست]] تنظيمن [[تامل ناڊو]] حڪومت کان مطالبو ڪيو آهي ته اهي انتظامي حق واپس ورتا وڃن، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ باباجي ڀونسلي نه ته [[چولا خاندان|چولا]] نسل سان تعلق رکي ٿو ۽ نه ئي [[تامل ماڻهو|تامل]] نسل سان. بهرحال، اهي درخواستون ڪامياب نه ٿيون آهن. انهن احتجاج ڪندڙن مان هڪ، جيڪو ''بگ ٽيمپل رائٽس ريٽريول ڪميٽي'' جو رابطاڪار پڻ آهي، اهو به دعويٰ ڪري ٿو ته باباجي ڀونسلي ٿنجاوور جي مرهٺا بادشاهن جو قانوني وارث پڻ ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|title=Tamil groups want Maratha hold over Thanjavur Big Temple to go|access-date=2018-05-12|archive-date=12 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512112322/http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
مندر ۾ ڪيترائي مجسما، اُڪريل نقش (ريلِف) ۽ ڀت سازيون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Sivaramamurti1977p288&quot;&gt;{{cite book|author=C. Sivaramamurti| title= L'Art en Inde|url= https://books.google.com/books?id=WKgQAQAAMAAJ|year= 1977|publisher= H. N. Abrams|isbn=978-0-8109-0630-3 |pages=287–288, 427}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India.jpg|برهديشور مندر، ٿنجاوور، تامل ناڊو، هندستان
File:An elephant relief on the Brihadisvara Temple, Thanjavur.jpg|برهديشور مندر تي هاٿيءَ جو اُڪريل نقش
File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 04.jpg|[[شيو]] فقير (''[[ڀڪشاٽڻ]]'') جي روپ ۾، هٿ ۾ خيرات جو پيالو کنيل
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 100.jpg|[[ارڌناريشور]] (اڌ شيو، اڌ پاروتي)، جيڪو مرد ۽ عورت جي اصولن جي اڻٽٽ يڪجائيءَ جي علامت آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|title=Ardhanārīśvara|year=2011|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=27 December 2017|archive-date=15 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815031629/https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
File:Le temple de Brihadishwara (Tanjore, Inde) (13908795928).jpg|[[گڻيش]] جي تصوير مکيه مندر ۽ الڳ عبادتگاهه ٻنهي ۾ موجود آهي.
File:Brihadeeswarar Temple 04.jpg|پس منظر ۾ مندر جي راهداري سان گڏ گڻيش جو الڳ عبادتگاهه
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2009) 19.jpg|صحن جي اترئين حصي ۾ سبرهمنيار جو عبادتگاهه، جنهن کي ''مروگن''، ''ڪارتڪيا'' يا ''اسڪندا'' پڻ چيو وڃي ٿو.
File:Chandeshvara shrine at the Brihadisvara Temple.jpg|[[چنڊيشور]] جو عبادتگاهه؛ ساڄي پاسي مکيه مندر جي ڀت ۽ پٺيان اوڀر وارو گوپورم ڏسڻ ۾ اچي ٿو. چنڊيشور مراقبي ڪندڙ يوگي ۽ [[نياڻمار]] [[ڀڪتي تحريڪ]] جو بزرگ هو.
File:1010 CE Brihadishwara Temple, Hindu god Shiva, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India (8).jpg|[[وشنو]] جي [[نرسنها]] اوتار، جيڪو مذهبي عقيدن سبب ماڻهن کي ايذائيندڙ ديو کي قتل ڪري رهيو آهي.
File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, yogini, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[لکشمي]] جو مجسمو، جيڪو وئشنو مت سان لاڳاپيل فن پارو آهي.
File:Tanjore Paintings - Big temple 01.JPG|گجا لکشمي جي ڀت سازي، [[وئشنومت]] سان لاڳاپيل هڪ ٻيو فن پارو
File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 01.jpg|شيو مت جي مندر ۾ [[وشنو]] جو مجسمو
File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, wall relief, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[يوگا]] ۽ مراقبي جو اُڪريل نقش؛ مندر ۾ دنياوي زندگي ۽ بزرگن سان لاڳاپيل ڪيترائي منظر به موجود آهن.
File:Brihadeeswarar Temple 3407.jpg|[[ڪرشن]] گوپين جا ڪپڙا وڻ تي لڪائي شرارت ڪندي
File:Nandi Brihadeeswara.jpg|ننڊي جو عبادتگاهه
File:Sculpture2 Brihadeeswara.jpg|مجسمو
File:Sculpture3 Brihadeeswara.jpg|ويمانا جي ٻاهرئين ڀت جو نقش
File:Relief Staircase, Brihadeeswara.jpg|ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش
File:Relief detail, Brihadeeswara.jpg|اُڪريل نقش جي ويجهي تصوير
File:Relief detail 2 Brihadeeswara.jpg|اُڪريل نقش جي ٻي ويجهي تصوير
File:Entrance Brihadeeswara.jpg|داخلا
File:Thanjavur Big Temple View.jpg|ويمانا جو منظر
File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (299).jpg|ويمانا ڏانهن ويندڙ هڪ داخلا
File:Left side view Brihadeeswara.jpg|کاٻي پاسي کان منظر
File:The Big Temple - Thanjavur.jpg|رات جو مندر جو منظر
File:Brihadeeswara Temple Gopuram at Night.jpg|رات جو برهديشور مندر جو گوپورم
File:PeriyaKoil June 2016.jpg|تنجور پيريا ڪوئل ۾ صبح سوير جو منظر
File:A yoga and meditation relief.jpg|[[يوگا]] ۽ مراقبي جو اُڪريل نقش
File:Ta-scr.jpg|برهديشور مندر ۾ [[تامل لکتون|تامل ڪتبا]]
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Portal bar|ايشيا|هندستان|هندومت|اڏاوت}}
* [[پينيشورار مندر]]
* [[ٿنجاوور رتھ ميلو]]
* [[راجا راجا چولا اول]]
* [[چولا خاندان]]
* [[سڀ کان وڏن يڪ پٿريلا يادگارن جي فهرست]]
* [[20هين صدي کان اڳ تعمير ٿيل سڀ کان اوچين اڏاوتن جي فهرست]]
* [[عظيم زنده چولا مندر]]

== نوٽس ==
{{Reflist|group=note}}
&lt;references group=&quot;note&quot;/&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}

=== ڪتابيات ===
{{Refbegin|2}}
*{{cite book|author=Prasanna Kumar Acharya|title=An encyclopaedia of Hindu architecture|year=2010|publisher=Oxford University Press (Republished by Motilal Banarsidass)|url=https://archive.org/stream/encyclopaediaofh07achauoft#page/n9/mode/2up|isbn=978-81-7536-534-6}}
*{{cite book|author=Prasanna Kumar Acharya|title=A Dictionary of Hindu Architecture: Treating of Sanskrit Architectural Terms with Illustrative Quotations|url=https://books.google.com/books?id=rbayQwAACAAJ|year=1997|publisher=Oxford University Press (Reprinted in 1997 by Motilal Banarsidass)|isbn=978-81-7536-113-3|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032500/https://books.google.com/books?id=rbayQwAACAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author1=Vinayak Bharne|author2=Krupali Krusche|title=Rediscovering the Hindu Temple: The Sacred Architecture and Urbanism of India|url=https://books.google.com/books?id=CGukBgAAQBAJ|year=2014|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-6734-4|access-date=3 December 2017|archive-date=13 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813200520/https://books.google.com/books?id=CGukBgAAQBAJ|url-status=live}}
*{{citation|author=S.R. Balasubrahmanyam|title=Middle Chola Temples|publisher=Thomson Press|year=1975|isbn=978-9060236079}}
*{{cite book|first=Francis D.K.|last=Ching|year=2007|title=A Global History of Architecture|url=https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin|url-access=registration|publisher=John Wiley and Sons|location=New York|pages=[https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin/page/338 338–339]|isbn=978-0-471-26892-5}}
*{{cite book|author=Alice Boner|title=Principles of Composition in Hindu Sculpture: Cave Temple Period|url=https://books.google.com/books?id=doQLZ21CGScC|year=1990|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0705-1|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032500/https://books.google.com/books?id=doQLZ21CGScC|url-status=live}}
*{{cite book|author1=Alice Boner|author2=Sadāśiva Rath Śarmā|title=Silpa Prakasa|url=https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|year=2005|publisher=Brill Academic (Reprinted by Motilal Banarsidass)|isbn=978-8120820524|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111031957/https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author1=A.K. Coomaraswamy|author2=Michael W. Meister|title=Essays in Architectural Theory|url=https://books.google.com/books?id=5B1QAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-0-19-563805-9|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=5B1QAAAAMAAJ|url-status=live}}
*Dehejia, V. (1997). ''Indian Art''. Phaidon: London. {{ISBN|0-7148-3496-3}}.
*{{cite book|author=Adam Hardy|title=Indian Temple Architecture: Form and Transformation|url=https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C|year=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-312-0|access-date=3 December 2017|archive-date=13 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813200524/https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C|url-status=live}}
*{{cite book|author=Adam Hardy|title=The Temple Architecture of India|url=https://books.google.com/books?id=ofUVAQAAIAAJ|year=2007|publisher=Wiley|isbn=978-0470028278|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=ofUVAQAAIAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=Adam Hardy|title=Theory and Practice of Temple Architecture in Medieval India: Bhoja's Samarāṅgaṇasūtradhāra and the Bhojpur Line Drawings|url=https://books.google.com/books?id=_oADrgEACAAJ|year=2015|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-93-81406-41-0|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=_oADrgEACAAJ|url-status=live}}
*Harle, J.C., ''The Art and Architecture of the Indian Subcontinent'', 2nd edn. 1994, Yale University Press Pelican History of Art, {{ISBN|0300062176}}
*{{cite book|author=Monica Juneja|title=Architecture in Medieval India: Forms, Contexts, Histories|url=https://books.google.com/books?id=7N7VAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-8178242286|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=7N7VAAAAMAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Hindu Temple Volume 1|url=https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|year=1976|publisher=Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press)|isbn=978-81-208-0223-0|access-date=3 December 2017|archive-date=10 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110025834/https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|url-status=live}}
*{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Hindu Temple Volume 2|url=https://books.google.com/books?id=8-aS52MgIkMC|year=1979|publisher=Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press)|isbn=978-81-208-0224-7}}
*{{cite book|author1=Michael W. Meister|author2=Madhusudan Dhaky|title=Encyclopaedia of Indian temple architecture|url=https://books.google.com/books?id=DRY3AQAAIAAJ|year=1986|publisher=American Institute of Indian Studies|isbn=978-0-8122-7992-4|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=DRY3AQAAIAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=George Michell|title=Hindu Art and Architecture|url=https://archive.org/details/hinduartarchitec00mich|url-access=registration|year=2000|publisher=Thames &amp; Hudson|isbn=978-0-500-20337-8}}
*{{citation|last=Michell|first=George|title=The Hindu Temple: An Introduction to Its Meaning and Forms|publisher=University of Chicago Press|year=1988|location=Chicago|isbn=0-226-53230-5}}
*{{cite book|first=John|last=Man|year=1999|title=Atlas of the Year 1000|publisher=Penguin Books|location=United Kingdom|isbn=0-7946-0011-5|url=https://books.google.com/books?id=j-CgtWP38nsC|access-date=15 November 2015|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=j-CgtWP38nsC|url-status=live}}
*{{cite book|first=Binda|last=Thapar|year=2004|title=Introduction to Indian Architecture|publisher=Periplus Editions|location=Singapore|pages=43, 52–53|isbn=0-7946-0011-5}}
*{{cite book|author=T. A. Gopinatha Rao|title=Elements of Hindu iconography|url=https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|year=1993|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0878-2|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|url-status=live}}
*{{cite book|author=Ajay J. Sinha|title=Imagining Architects: Creativity in the Religious Monuments of India|url=https://books.google.com/books?id=WvqLzaSUGi8C|year=2000|publisher=University of Delaware Press|isbn=978-0-87413-684-5|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=WvqLzaSUGi8C|url-status=live}}
*{{cite book|title=South Indian Temples|author=Burton Stein|isbn=978-0706904499|publisher=Vikas|url=https://books.google.com/books?id=Hq5BngAACAAJ|year=1978|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033004/https://books.google.com/books?id=Hq5BngAACAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=Burton Stein|title=The New Cambridge History of India: Vijayanagara|url=https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC|year=1989|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-26693-2|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033010/https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC|url-status=live}}
*{{cite book|author1=Burton Stein|author2=David Arnold|title=A History of India|url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|year=2010|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4443-2351-1|access-date=3 December 2017|archive-date=12 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712062730/https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|url-status=live}}
*{{cite book|author=Kapila Vatsyayan|title=The Square and the Circle of the Indian Arts|url=https://books.google.com/books?id=vwLJc3pBzzUC&amp;pg=PR10|year=1997|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-362-5|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033504/https://books.google.com/books?id=vwLJc3pBzzUC&amp;pg=PR10#v=onepage&amp;q&amp;f=false|url-status=live}}
{{Refend}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Brihadisvara Temple}}
{{Wikivoyage listing|Thanjavur}}

* [https://ignca.gov.in/thanjavur-brhadisvara-temple/ تنجاوور برهديشور مندر]، اندرا گانڌي نيشنل سينٽر فار دي آرٽس، حڪومتِ هند
* [https://www.tamilnadutourism.tn.gov.in/destinations/brihadeeswara-temple برهديشور مندر]، تامل ناڊو سياحت
* [https://indianculture.gov.in/stories/dakshina-meru-brihadeswara-temple ڏکڻ ميرو: برهديشور مندر]، حڪومتِ هند
* [http://www.art-and-archaeology.com/india/thanjavur/bri01.html فن ۽ آثارِقديمه جي ويب سائيٽ تي تصويرون]
* [https://whc.unesco.org/en/list/250 يونيسڪو: عظيم زنده چولا مندر]

{{World Heritage Sites in India}}
{{Shaivism}}
{{Hindudharma}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Brihadeeswarar Temple}}

[[Category:هندستان جا عالمي ورثي وارا ماڳ]]
[[Category:ٿنجاوور جي تاريخ]]
[[Category:دراوڙي طرز تعمير]]
[[Category:ٿنجاوور ۾ هندو مندر]]
[[Category:11هين صديءَ ۾ مڪمل ٿيل هندو مندر]]
[[Category:چولا طرز تعمير]]
[[Category:ٿنجاوور ضلعي ۾ شيو مندر]]
[[Category:ڀرت ناٽيم ڪرڻائن وارا مندر]]</text>
      <sha1>iqm48vgla2rs3ifq2csgubu7cjyl1vw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Zh-no-labels</title>
    <ns>10</ns>
    <id>99688</id>
    <revision>
      <id>390116</id>
      <timestamp>2026-06-30T07:13:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;noinclude&gt;{{Pp-template|small=yes}}&lt;/noinclude&gt;&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Lang-zh|Zh|labels=no}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{دستاویز}}&lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>390116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="148" sha1="nfuqcf15glnks99ln2faxdphbcfx3b4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Pp-template|small=yes}}&lt;/noinclude&gt;&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Lang-zh|Zh|labels=no}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{دستاویز}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nfuqcf15glnks99ln2faxdphbcfx3b4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390119</id>
      <parentid>390116</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T07:24:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[سانچو:Zhi]] کي [[سانچو:Zh-no-labels]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>390116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="148" sha1="nfuqcf15glnks99ln2faxdphbcfx3b4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Pp-template|small=yes}}&lt;/noinclude&gt;&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Lang-zh|Zh|labels=no}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{دستاویز}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nfuqcf15glnks99ln2faxdphbcfx3b4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Lang-zh</title>
    <ns>828</ns>
    <id>99689</id>
    <revision>
      <id>390117</id>
      <timestamp>2026-06-30T07:17:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: require('strict')  local p = {}  -- articles in which traditional Chinese preceeds simplified Chinese local t1st = { 	[&quot;228 Incident&quot;] = true, 	[&quot;Chinese calendar&quot;] = true, 	[&quot;Lippo Centre, Hong Kong&quot;] = true, 	[&quot;Republic of China&quot;] = true, 	[&quot;Republic of China at the 1924 Summer Olympics&quot;] = true, 	[&quot;Taiwan&quot;] = true, 	[&quot;Taiwan (island)&quot;] = true, 	[&quot;Taiwan Province&quot;] = true, 	[&quot;Wei Boyang&quot;] = true, }  -- the labels for each part  local labels = { 	[&quot;c&quot;] = &quot;Chinese&quot;, 	[&quot;s&quot;...</comment>
      <origin>390117</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="8701" sha1="k2on2jx5cc2uiutpf2bk7dhbb5i1mh9" xml:space="preserve">require('strict')

local p = {}

-- articles in which traditional Chinese preceeds simplified Chinese
local t1st = {
	[&quot;228 Incident&quot;] = true,
	[&quot;Chinese calendar&quot;] = true,
	[&quot;Lippo Centre, Hong Kong&quot;] = true,
	[&quot;Republic of China&quot;] = true,
	[&quot;Republic of China at the 1924 Summer Olympics&quot;] = true,
	[&quot;Taiwan&quot;] = true,
	[&quot;Taiwan (island)&quot;] = true,
	[&quot;Taiwan Province&quot;] = true,
	[&quot;Wei Boyang&quot;] = true,
}

-- the labels for each part 
local labels = {
	[&quot;c&quot;] = &quot;Chinese&quot;,
	[&quot;s&quot;] = &quot;simplified Chinese&quot;,
	[&quot;t&quot;] = &quot;traditional Chinese&quot;,
	[&quot;p&quot;] = &quot;pinyin&quot;,
	[&quot;tp&quot;] = &quot;Tongyong Pinyin&quot;,
	[&quot;w&quot;] = &quot;Wade–Giles&quot;,
	[&quot;j&quot;] = &quot;Jyutping&quot;,
	[&quot;cy&quot;] = &quot;Cantonese Yale&quot;,
	[&quot;sl&quot;] = &quot;Sidney Lau&quot;,
	[&quot;poj&quot;] = &quot;Pe̍h-ōe-jī&quot;,
	[&quot;tl&quot;] = &quot;Tâi-lô&quot;,
	[&quot;zhu&quot;] = &quot;Zhuyin Fuhao&quot;,
	[&quot;l&quot;] = &quot;lit.&quot;,
	[&quot;tr&quot;] = &quot;trans.&quot;,
}

-- article titles for wikilinks for each part
local wlinks = {
	[&quot;c&quot;] = &quot;Chinese language&quot;,
	[&quot;s&quot;] = &quot;simplified Chinese characters&quot;,
	[&quot;t&quot;] = &quot;traditional Chinese characters&quot;,
	[&quot;p&quot;] = &quot;pinyin&quot;,
	[&quot;tp&quot;] = &quot;Tongyong Pinyin&quot;,
	[&quot;w&quot;] = &quot;Wade–Giles&quot;,
	[&quot;j&quot;] = &quot;Jyutping&quot;,
	[&quot;cy&quot;] = &quot;Yale romanization of Cantonese&quot;,
	[&quot;sl&quot;] = &quot;Sidney Lau romanisation&quot;,
	[&quot;poj&quot;] = &quot;Pe̍h-ōe-jī&quot;,
	[&quot;tl&quot;] = &quot;Tâi-uân Lô-má-jī Phing-im Hong-àn&quot;,
	[&quot;zhu&quot;] = &quot;Bopomofo&quot;,
	[&quot;l&quot;] = &quot;Literal translation&quot;,
	[&quot;tr&quot;] = &quot;Translation&quot;,
}

-- for those parts which are to be treated as languages their ISO code
local ISOlang = {
	[&quot;c&quot;] = &quot;zh&quot;,
	[&quot;t&quot;] = &quot;zh-Hant&quot;,
	[&quot;s&quot;] = &quot;zh-Hans&quot;,
	[&quot;p&quot;] = &quot;zh-Latn&quot;,
	[&quot;tp&quot;] = &quot;zh-Latn-tongyong&quot;,
	[&quot;w&quot;] = &quot;zh-Latn-wadegile&quot;,
	[&quot;j&quot;] = &quot;yue-Latn-jyutping&quot;,
	[&quot;cy&quot;] = &quot;yue-Latn&quot;,
	[&quot;sl&quot;] = &quot;yue-Latn&quot;,
	[&quot;poj&quot;] = &quot;nan-Latn&quot;,
	[&quot;tl&quot;] = &quot;nan-Latn-tailo&quot;,
	[&quot;zhu&quot;] = &quot;zh-Bopo&quot;,
}

local italic = {
	[&quot;p&quot;] = true,
	[&quot;tp&quot;] = true,
	[&quot;w&quot;] = true,
	[&quot;j&quot;] = true,
	[&quot;cy&quot;] = true,
	[&quot;sl&quot;] = true,
	[&quot;poj&quot;] = true,
	[&quot;tl&quot;] = true,
}

local superscript = {
	[&quot;w&quot;] = true,
	[&quot;sl&quot;] = true,
}

-- Categories for different kinds of Chinese text
local cats = {
	[&quot;c&quot;] = &quot;[[Category:Articles containing Chinese-language text]]&quot;,
	[&quot;s&quot;] = &quot;[[Category:Articles containing simplified Chinese-language text]]&quot;,
	[&quot;t&quot;] = &quot;[[Category:Articles containing traditional Chinese-language text]]&quot;,
}

function p.Zh(frame)
	-- load arguments module to simplify handling of args
	local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs
	
	local args = getArgs(frame)
	return p._Zh(args)
end
	
function p._Zh(args)
	if args[&quot;link&quot;] then args[&quot;links&quot;] = args[&quot;link&quot;]; end
	if args[&quot;label&quot;] then args[&quot;labels&quot;] = args[&quot;label&quot;]; end
		
	local uselinks = args[&quot;links&quot;] ~= &quot;no&quot; -- whether to add links
	local uselabels = args[&quot;labels&quot;] ~= &quot;no&quot; -- whether to have labels
	local capfirst = args[&quot;scase&quot;] ~= nil
	local out = nil -- which term to put before the brackets
	local usebrackets = 0 -- whether to have bracketed terms
	local numargs = 0
	local regionalvariant = nil
	
	if args[&quot;out&quot;] then
		out = args[&quot;out&quot;]
		usebrackets = 1
	end

	local t1 = false -- whether traditional Chinese characters go first
	local j1 = false -- whether Cantonese Romanisations go first
	local poj1 = false -- whether Hokkien Romanisations go first
	local testChar
	if (args[&quot;first&quot;]) then
	 	 for testChar in mw.ustring.gmatch(args[&quot;first&quot;], &quot;%a+&quot;) do
			if (testChar == &quot;t&quot;) then
				t1 = true
			end
			if (testChar == &quot;j&quot;) then
				j1 = true
			end
			if (testChar == &quot;poj&quot;) then
				poj1 = true
			end
		end
	end
	if (t1 == false) then
		local title = mw.title.getCurrentTitle()
		t1 = t1st[title.text] == true
	end

	-- based on setting/preference specify order
	local orderlist = {&quot;c&quot;, &quot;s&quot;, &quot;t&quot;, &quot;p&quot;, &quot;tp&quot;, &quot;w&quot;, &quot;j&quot;, &quot;cy&quot;, &quot;sl&quot;, &quot;poj&quot;, &quot;tl&quot;, &quot;zhu&quot;, &quot;l&quot;, &quot;tr&quot;}
	if (t1) then
		orderlist[2] = &quot;t&quot;
		orderlist[3] = &quot;s&quot;
	end
	if (j1) then
		orderlist[4] = &quot;j&quot;
		orderlist[5] = &quot;cy&quot;
		orderlist[6] = &quot;sl&quot;
		orderlist[7] = &quot;p&quot;
		orderlist[8] = &quot;tp&quot;
		orderlist[9] = &quot;w&quot;
	end
	if (poj1) then
		orderlist[4] = &quot;poj&quot;
		orderlist[5] = &quot;tl&quot;
		orderlist[6] = &quot;p&quot;
		orderlist[7] = &quot;tp&quot;
		orderlist[8] = &quot;w&quot;
		orderlist[9] = &quot;j&quot;
		orderlist[10] = &quot;cy&quot;
		orderlist[11] = &quot;sl&quot;
	end

	-- rename rules. Rules to change parameters and labels based on other parameters
	if args[&quot;hp&quot;] then
		-- hp an alias for p ([hanyu] pinyin)
		args[&quot;p&quot;] = args[&quot;hp&quot;]
	end
	if args[&quot;tp&quot;] then
		-- if also Tongyong pinyin use full name for Hanyu pinyin
		labels[&quot;p&quot;] = &quot;Hanyu Pinyin&quot;
	end
	
	-- specify traditional Chinese variants
	if args[&quot;t_hk&quot;] then
		args[&quot;t&quot;] = args[&quot;t_hk&quot;]
	  regionalvariant = &quot;HK&quot;
	elseif args[&quot;t_tw&quot;] then
		args[&quot;t&quot;] = args[&quot;t_tw&quot;]
		regionalvariant = &quot;TW&quot;
	end
	
	if (args[&quot;s&quot;] and args[&quot;s&quot;] == args[&quot;t&quot;]) then
		-- Treat simplified + traditional as Chinese if they're the same
		args[&quot;c&quot;] = args[&quot;s&quot;]
		args[&quot;s&quot;] = nil
		args[&quot;t&quot;] = nil
		if out == &quot;s&quot; or out == &quot;t&quot; then
			out = &quot;c&quot;
		end
	elseif (not (args[&quot;s&quot;] and args[&quot;t&quot;])) then
		-- use short label if only one of simplified and traditional
		labels[&quot;s&quot;] = labels[&quot;c&quot;]
		labels[&quot;t&quot;] = labels[&quot;c&quot;]
	end
	if out then
		for i, v in ipairs (orderlist) do -- shift `out` to the beginning of the order list
			if v == out then
				table.remove(orderlist, i)
				table.insert(orderlist, 1, v)
				break
			end
		end
	end

	if (out == &quot;c&quot; and args[&quot;s&quot;]) then usebrackets = 2; end

	local body = &quot;&quot; -- the output string
	local params -- for creating HTML spans
	local label -- the label, i.e. the bit preceeding the supplied text
	local val -- the supplied text
	
	-- go through all possible fields in loop, adding them to the output
	for i, part in ipairs(orderlist) do
		if (args[part]) then
			numargs = numargs + 1
			-- build label
			label = &quot;&quot;
			if (uselabels) then
				label = labels[part]
				if (capfirst) then
					label = mw.language.getContentLanguage():ucfirst(label)
					capfirst = false
				end
				if (uselinks and part ~= &quot;l&quot; and part ~= &quot;tr&quot;) then
					label = &quot;[[&quot; .. wlinks[part] .. &quot;|&quot; .. label .. &quot;]]&quot;
				end
				if (part == &quot;l&quot; or part == &quot;tr&quot;) then
					label = &quot;&lt;abbr title=\&quot;&quot; .. wlinks[part] .. &quot;\&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot; .. label .. &quot;&lt;/small&gt;&lt;/abbr&gt;&quot;
				else
					label = label .. &quot;&amp;colon;&quot;
				end
				label = label .. &quot; &quot;
			end
			-- build value
			val = args[part]
			if (cats[part]) and mw.title.getCurrentTitle().namespace == 0 then
				-- if has associated category AND current page in article namespace, add category
				val = cats[part] .. val
			end
			if (ISOlang[part]) then
				-- add span for language if needed
				params = {[&quot;lang&quot;] = ISOlang[part] .. (regionalvariant and &quot;-&quot; .. regionalvariant or &quot;&quot;)}
				val = mw.text.tag({name=&quot;span&quot;,attrs=params, content=val})
			elseif (part == &quot;l&quot;) then
				local terms = &quot;&quot;
				-- put individual, potentially comma-separated glosses in single quotes
				-- (first strip leading and trailing whitespace and quotes, including bold/italic markup)
				for term in val:gmatch(&quot;[^;,]+&quot;) do
					term = mw.text.trim(term, &quot;%s\&quot;&quot;)
					terms = terms .. &quot;&amp;apos;&quot; .. term .. &quot;&amp;apos;, &quot;
				end
				val = string.sub(terms, 1, -3)
			elseif (part == &quot;tr&quot;) then
				-- put translations in double quotes
				-- (first strip leading and trailing spaces and quotes, including bold/italic markup)
				val = mw.text.trim(val, &quot;%s\&quot;'&quot;)
				val = &quot;&amp;quot;&quot; .. val .. &quot;&amp;quot;&quot;
			end
			if (italic[part]) then
				-- italicise
				val = &quot;&lt;i&gt;&quot; .. val .. &quot;&lt;/i&gt;&quot;
			end
			if string.match(val, &quot;&lt;/?sup&gt;&quot;) then val = val..&quot;[[Category:Pages using template Zh with sup tags]]&quot; end
			if (superscript[part]) then
				-- superscript
				val = val:gsub(&quot;(%d)&quot;, &quot;&lt;sup&gt;%1&lt;/sup&gt;&quot;):gsub(&quot;(%d)&lt;/sup&gt;%*&lt;sup&gt;(%d)&quot;, &quot;%1*%2&quot;):gsub(&quot;&lt;sup&gt;&lt;sup&gt;([%d%*]+)&lt;/sup&gt;&lt;/sup&gt;&quot;, &quot;&lt;sup&gt;%1&lt;/sup&gt;&quot;)
			end
			-- add both to body
			if numargs == usebrackets then
				-- opening bracket after the `out` term
				body = body .. label .. val .. &quot; (&quot;
			else
				body = body .. label .. val .. &quot;; &quot;
			end
		end
	end
	
	if (body &gt; &quot;&quot;) then -- check for empty string
		body = string.sub(body, 1, -3) -- chop off final semicolon and space
		if out and numargs &gt; usebrackets then
			-- closing bracket after the rest of the terms
			body = body .. &quot;&amp;rpar;&quot;
		end
		return body
	else --no named parameters; see if there's a first parameter, ignoring its name
		if (args[1]) then
			-- if there is treat it as Chinese
			label = &quot;&quot;
			if (uselabels) then
				label = labels[&quot;c&quot;]
				if (uselinks) then
					label = &quot;[[&quot; .. wlinks[&quot;c&quot;] .. &quot;|&quot; .. label .. &quot;]]&quot;
				end
				label = label .. &quot;&amp;colon; &quot;
			end
			-- default to show links and labels as no options given
			if mw.title.getCurrentTitle().namespace == 0 then
				-- if current page in article namespace
				val = cats[&quot;c&quot;] .. args[1]
			else
				val = args[1]
			end
			params = {[&quot;lang&quot;] = ISOlang[&quot;c&quot;]}
			val = mw.text.tag({name=&quot;span&quot;,attrs=params, content=val})
			return label .. val
		end
		return &quot;&quot;
	end
end

return p</text>
      <sha1>k2on2jx5cc2uiutpf2bk7dhbb5i1mh9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Zhi/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>99690</id>
    <revision>
      <id>390118</id>
      <timestamp>2026-06-30T07:23:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} {{Template shortcut|zhi|ZH}} {{Lua|Module:Lang-zh}}  {{tlx|zh-no-labels}} is an alias for {{tlx|lang-zh|labels{{=}}no}}.  &lt;includeonly&gt; [[Category:Chinese multilingual support templates]] &lt;/includeonly&gt;</comment>
      <origin>390118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="228" sha1="tnd4byk0q7rh3hpjwcznxpyd9vm9c1k" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{Template shortcut|zhi|ZH}}
{{Lua|Module:Lang-zh}}

{{tlx|zh-no-labels}} is an alias for {{tlx|lang-zh|labels{{=}}no}}.

&lt;includeonly&gt;
[[Category:Chinese multilingual support templates]]
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>tnd4byk0q7rh3hpjwcznxpyd9vm9c1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Zhi</title>
    <ns>10</ns>
    <id>99691</id>
    <redirect title="سانچو:Zh-no-labels" />
    <revision>
      <id>390120</id>
      <timestamp>2026-06-30T07:24:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[سانچو:Zhi]] کي [[سانچو:Zh-no-labels]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>390120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="t6ayhe9d34l9eek558evibhzdsb119c" xml:space="preserve">#چوريو [[سانچو:Zh-no-labels]]</text>
      <sha1>t6ayhe9d34l9eek558evibhzdsb119c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox river/row-style</title>
    <ns>10</ns>
    <id>99692</id>
    <revision>
      <id>390152</id>
      <timestamp>2026-06-30T09:00:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: padding: 0 0.6em 0.2em 0.6em;line-height: 1.2em;</comment>
      <origin>390152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="dxor2q5wqp1mej44psvoudnhkb7ce6k" xml:space="preserve">padding: 0 0.6em 0.2em 0.6em;line-height: 1.2em;</text>
      <sha1>dxor2q5wqp1mej44psvoudnhkb7ce6k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:بيونس آئرس</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99693</id>
    <revision>
      <id>390158</id>
      <timestamp>2026-06-30T09:12:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ارجنٽينا ۾ شهر]] [[زمرو:ارجنٽينا جا صوبا]]</comment>
      <origin>390158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="a32tuz3ffuk1ar7avr4ai4iv4viiopj" xml:space="preserve">[[زمرو:ارجنٽينا ۾ شهر]]
[[زمرو:ارجنٽينا جا صوبا]]</text>
      <sha1>a32tuz3ffuk1ar7avr4ai4iv4viiopj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪاليٽا اوليويا (ارجنٽينا)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99694</id>
    <redirect title="ڪاليٽا اوليويا" />
    <revision>
      <id>390160</id>
      <timestamp>2026-06-30T09:13:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>Memon2025 صفحي [[ڪاليٽا اوليويا (ارجنٽينا)]] کي [[ڪاليٽا اوليويا]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>390160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="ml96lpz8wjdjjro8rg7i6qggzlillak" xml:space="preserve">#چوريو [[ڪاليٽا اوليويا]]</text>
      <sha1>ml96lpz8wjdjjro8rg7i6qggzlillak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گروزني</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99695</id>
    <revision>
      <id>390163</id>
      <timestamp>2026-06-30T09:17:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:چچنيا]]</comment>
      <origin>390163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="7cklv2weq2wadtwhcpyrplkqh8gm4yq" xml:space="preserve">[[زمرو:چچنيا]]</text>
      <sha1>7cklv2weq2wadtwhcpyrplkqh8gm4yq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:چيچنيا ۾ شهر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99696</id>
    <revision>
      <id>390165</id>
      <timestamp>2026-06-30T09:26:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:چچنيا]] [[زمرو:روس ۾ شهر]]</comment>
      <origin>390165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="57mzqn8jhcnbkzsnhkfpui3igp2o1l4" xml:space="preserve">[[زمرو:چچنيا]]
[[زمرو:روس ۾ شهر]]</text>
      <sha1>57mzqn8jhcnbkzsnhkfpui3igp2o1l4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:روس ۾ راڄڌانيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99697</id>
    <revision>
      <id>390166</id>
      <timestamp>2026-06-30T09:27:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  [[زمرو:روس ۾ شهر]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]]</comment>
      <origin>390166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="p2oz8vqz8g9ddt03aar36j32u0lnegp" xml:space="preserve">
[[زمرو:روس ۾ شهر]]
[[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]]</text>
      <sha1>p2oz8vqz8g9ddt03aar36j32u0lnegp</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>